ویکیپیدیا ckbwiki https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter میدیا تایبەت وتووێژ بەکارھێنەر لێدوانی بەکارھێنەر ویکیپیدیا لێدوانی ویکیپیدیا پەڕگە وتووێژی پەڕگە میدیاویکی وتووێژی میدیاویکی داڕێژە وتووێژی داڕێژە یارمەتی وتووێژی یارمەتی پۆل وتووێژی پۆل دەروازە لێدوانی دەروازە ویکیپرۆژە لێدوانی ویکیپرۆژە ڕەشنووس لێدوانی ڕەشنووس TimedText TimedText talk مۆدیوول لێدوانی مۆدیوول Event Event talk 10 1544 1623873 1623826 2026-08-12T12:57:31Z Hivja 64112 /* */ 1623873 wikitext text/x-wiki {{لە ھەواڵەکاندا/وێنە | وێنە = Official portrait of Andy Burnham MP 2026 (cropped 3x4) 2.jpg <!--تێبینی: پەڕگەی نەپارێزراوی کۆمنز بەکار مەھێنە. پاراستنە تاڤگەیییەکەی ئێمە پەسەندی ناکەن. --> | پانی = 140px<!--بەگشتی 120 بۆ وێنە ستوونییەکان، 160 بۆ وێنە ئاسۆیییەکان و 140 بۆ وێنە چوارگۆشەیییەکان--> | شرۆڤە = ئاندی بێرنھام لە ٢٠٢٦ | جێگری وێنە = ئاندی بێرنھام | بەستەر = | لێوار = no | بەری شرۆڤە = ڕاست }} <!-- * بەکاربھێنە بۆ شێوازی پێڕستکردن. ھەمیشە بە ھێڵێکی نوێ دەست پێ بکە و بە شکاندنی ھێڵێک کۆتایی پێ بھێنە. لەنێوان ھەر ھەواڵێک ھێڵی بۆش بەجێ مەھێڵە. --> <!-- تکایە نوێترینی ھەواڵەکان لە خوارووی ئێرە دابنێ. نابێت زیاتر لە ٥ ھەواڵ دابنرێن و پێویستە ھەواڵە کۆنەکان ئەرشیڤ بکرێن. --> * [[١٠ی ئاب]] – '''[[بوومەلەرزەى ٢٠٢٦ى کۆڵۆمبیا|بوومەلەرزەیەک]]''' بە گوڕی ٧٫٤ پلە [[چۆکۆ (کۆڵۆمبیا)|چۆکۆ]] لە [[کۆڵۆمبیا]]ی ھەژاند و بووە ھۆی گیانلەدەستدانی لانیکەم ٢٥٤ کەس. * [[٣٠ی تەممووز]] – ٨٠،٠٠٠ کۆچبەر لە [[مەغریب]]ەوە '''[[ڕووداوی سنووری مەغریب و ئیسپانیا (٢٠٢٦)|چوونە]]''' [[سێوتا]] لە [[ئیسپانیا]] کە بووە ھۆی کوژرانی لانیکەم ١١١ کەس. * [[٢٠ی تەممووز]] – '''[[ئاندی بێرنھام]]''' ''(لە وێنەکەدا)'' وەک [[سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو|سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا]] و ڕێبەری [[پارتی کرێکاران (بەریتانیا)|پارتی کرێکاران]] دەستبەکار بوو و جێگای [[کیەر ستارمەر]]ی گرتەوە. * [[١٩ی تەممووز]] – لە یاریی کۆتاییی '''[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|جامی جیھانیی فیفا]]'''، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ھەڵبژاردەی ئیسپانیا]] توانی یەک بەرامبەر سفر لە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین]] بیباتەوە و بەھۆیەوە بۆ دووەمین جار بووە پاڵەوانی جامی جیھانی. * [[٩ی تەممووز]] – '''[[ئاگرکەوتنەوەی لۆس گایاردۆس، ٢٠٢٦|ئاگرکەوتنەوەیەک]]''' لە [[لۆس گایاردۆس]] لە باشووری ڕۆژھەڵاتی [[ئیسپانیا]] بووە ھۆی کوژرانی سێزدە کەس. <!--کۆتاییی ھەواڵەکان--> {{لە ھەواڵەکاندا/پێپەڕە |nocurrenteventslink = {{{nocurrenteventslink|}}} |currentevents = <!-- ڕووداوەکانی «بەردەوامە» لێرە دەبن. بەپێی کاتی ڕوودانیان لە تازەوە بۆ کۆن پێڕستیان بکە. سوود لە جیاکردنەوە بە * ببینە ئەگەر زۆر بوون. --> * <!-- ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ --> [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ئێران]] ([[شەڕی ٢٠٢٦ی لوبنان|شەڕی لوبنان]]) * <!-- ١٥ی نیسانی ٢٠٢٣ --> [[ململانێی سوودان (٢٠٢٣–ئێستا)|ململانێی سوودان]] * <!-- ٩ی ئازاری ٢٠٢٢ --> [[ھێرشی ڕووسیا بۆ ئوکراینا]] <!--*--><!--ڕێکەوت--> <!--[[ڕووداو]]--> |recentdeaths = <!-- «دوایین مردنەکان» لێرە دەبن. * بەکاربھێنە بۆ شێوازی پێڕستکردن. ھەمیشە بە ھێڵێکی نوێ دەست پێ بکە و بە شکاندنی ھێڵێک کۆتاییی پێ بھێنە. لەنێوان ھەر ھەواڵێکی مردن ھێڵی بۆش بەجێ مەھێڵە. پێویستە ئەوپەڕی ٦ دوایین مردوو لێرە بن. ھەر ھەواڵێکی کۆنتر لە ٣٠ ڕۆژ لاببە. --> * <!-- ١ی ئاب --> [[ڤینسێنت پاستۆر]] * <!-- ٢٧ی تەممووز --> [[یۆھانس کریش]] * <!-- ٢١ی تەممووز --> [[چارڵز گەینز]] * <!-- ١٥ی تەممووز --> [[ھال ویلیامز]] * <!-- ١٤ی تەممووز --> [[ویلیام ویشەر]] * <!-- ١٢ی تەممووز --> [[سکۆت برایس]] }}<noinclude> {{active editnotice}} {{بەڵگەنامە}} </noinclude> [[پۆل:ویکیپیدیا لە ھەواڵەکاندا]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی لەلایەن بۆتەکانی ویکیپیدیا چاودێری کراون]] stqxx2womv509bxm0q5kf4nl4cnx287 0 1657 1623877 1610651 2026-08-12T13:32:46Z Kurd2021 40095 زيادكردن 1623877 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = کۆیە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| کوی سنجق }}<br>{{lang-en| Koye }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شار]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Koye.JPG | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شاری کۆیە لە [[ھاوین]]دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=12 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری کۆیە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.08289| 44.62873 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٥١ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = [[قایمقام]] | ناوی_سەرۆک = تارق حەیدەری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٫٣٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٦٠٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٦٨،٣٧٩ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٤،٧٧٥ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کۆیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) و [[مەسیحی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''کۆیە''' یان '''کۆیسنجق''' ناوەندی [[قەزای کۆیە]]یە، [[پارێزگای ھەولێر]]ە. دەکەوێتە ٧٩ کیلۆمەتری باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری [[ھەولێر]] و ٧٥ کیلۆمەتر لە شاری [[کەرکووک]] دوورە و کەوتووەتە نێوان ھەر دوو چیای سەرکەشی [[باواجی]] و [[ھەیبەت سوڵتان]] و باشوری شارەکەش دەشتێکی گەورەیە و سەنتەری شارەکەش دەکەوێتە ناوچەیەکی نیمچە شاخاوی و ڕوبارێکیش بە لای ڕۆژھەڵاتی شارەکەدا تێدەپەڕێت کە بە [[ڕووباری کۆیە]] دەناسرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == * سەبارەت بە بنەچەی ناوی کۆیە لێکدانەوە و دەرەنجامی زۆر ھەیە. پرۆفیسۆر تاھر ئەحمەد حەوێزی چەندین بۆچوونی سەبارەت بە وەرگرتنی ئەو ناوە خستوەتەڕوو، گرنگترینیان بریتین لە: ** ناو لە سەردەمی فەتحەکانی ئیسلامیدا (کۆھسار) بووە، واتە (ناوچەی شاخاوی). ** دەوترێت ناوەکە لە بنەڕەتدا کۆسار(کوثار) بووە، بەڵام دوای فەتحە ئیسلامییەکان بووە بە (کۆیسەنجاک)، وەک چۆن موسڵمانان و عوسمانییەکان (ئالا تەلە واتە سەنجاک)یان بەرزکردۆتەوە، واتە ئاڵای بەرزی پێغەمبەر، لەسەر ئەو قەڵا کۆنەی کە بە قەڵای (قۆچ پاشا) بە ناوبانگ بووە. ** دەوترێت کۆی سەنجاک ناوی (کۆی سان) و (کۆی سان لەگەڵ کۆسرەت) بووە، کە شاخێکە لە دەڤەری [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]] و [[ناحیەی خدران|خدران]]، برا بوون. (سان) کورتکراوەی ناوی (سوڵتان)ە، بەو پێیەی تا ئێستا نازناوی (سان) لە ناوچەی ([[ھەورامان]])دا باوە کە دەدرێت بە سەرۆک ھۆزەکان. مانای گشتی شاخی تایبەت سوڵتانە. ** ھەندێک خێڵ ھەبوون بە ناوی (مامەکویە) و (کۆی) کە لە (جەبەل سەماق) لەلای ڕۆژاوای [[حەلەب]] نیشتەجێ بوون و لە دوای ساڵی (٥٥٠)کۆچی، کۆچیان کردووە بۆ ناوچەی [[لوڕستان]] لە سەردەمی حاکمەکەیدا (ھەزار ئەسپ). پاشان، پرۆفیسۆر حەویزی دەپرسێت: ئایا ناکرێت پەیوەندییەک ھەبێت لەنێوان ئەو دوو ناوەی باسکراوە و (کۆی) و (ئاکۆ) کە دەکەونە [[قەزای ڕانیە|دەڤەری ڕانیە]]؟ ** پرۆفیسۆر حەویزی بۆچوونی مێژوونووسی گەورەی کورد، خوالێخۆشبوو [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] ھێنایەوە، کە لە دوای حوکمڕانی (مەئمون بەگ) کە یەکێک بوو لە شازادەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]]، مامی (سەرخات بەگ)، ناوچەکانی ڕێکخستەوە وەک (لۆی، مەسیلە، مەھرەدان، تانورا، کولوس و نەشکاس) تا خوسلە دەگرێتەوە. خوالێخۆشبوو ئەمین زەکی دەڵێت کە (لۆی) بریتییە لە (نوێ)، و ئەمە ناوچەی ئێستای کۆیسانجاکە. بۆیە دوور نییە کە (لۆی) (کۆی)بێت. ** سەنجاق وشەیەکی تورکییە بە واتای ([[ئاڵا]])دێت، وەک لە کتێبی چوار سەدەی مێژووی مۆدێرندا ئاماژەی پێکراوە، ناوچەیەکە کە (سەنجاک بەکی) لە پێگەی یەکەیەکی فیۆداڵیدا حوکمڕانی دەکات، دواتر بە مانای یەکەیەکی ئیداریی سەر بە [[ئەیالەت]]ەکان دێت و لەلایەن [[موتەسەڕیف]]ەوە فەرمانڕەوایی دەکرێت. ** ھەندێک دەڵێن (کۆی) بە تورکی بە واتای ([[گوند]]) و کویسانجاق بە واتای (گوندی مەعریفە). پڕۆفیسۆر حەوێزی دەفەرموێت: ئەگەر وابێت، ئەوا دەبێ کویسەنجاق پێشتر ناوێکی تری ھەبووبێت، بەڵگەکانیشی بۆ ئەوە ئەوەیە کە دەوترێت (کۆی تۆپزاوا)، واتە گوندی (تۆپزاوا)، و (کوی شیلە- گوندی شیلام)، و نەگوتراوە (کۆی کوڵە). ** ھەندێک لە نووسەرانی عەرەب ناوەکەیان بە (القی) لە جیاتی (کۆی) تۆمار کردووە. ** (کۆ) وشەیەکە بە واتای (کۆکردنەوە یا سەرجەم) لە [[پارێزگای سلێمانی|دەڤەری سلێمانی]] کۆبوونەوە و (کۆ) لە دەڤەری سلێمانیشدا بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە ئەستێرەی سورەیا، کە ئەو ئەستێرەیە کە بە دەرکەوتنی کاتەکەی دەناسرێت، بەتایبەتی لە [[لادێ]]کاندا. لەم پەیوەندییەدا [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] باس لەوە دەکات کە لێکدانەوە کۆنەکەی وشەی (کۆ)، وەک باوەڕی باو، ئەوەیە کە ئەو کەسەی لە یەکێک لە لوتکەکانی چیای ھەیبەت سوڵتانەوە دەڕوانێت بەرەو بەشەکانی شارەکە لە ڕابردوودا بە شێوەیەکی گرووپی لە دوورەوە دەیبینی، واتە لە شێوەی گرووپی (سورەیا)، کە بە زمانی کوردی بە واتای (کۆ) دێت. * [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] لێرەدا دەشڵێت، وشەی (سەنجاق) پێش سەردەمی عوسمانییە، وەک بەڵگە کتێبی (الآزکار)ی ئیمامی نەوەوی دەھێنێتەوە کە ٦١٦ ساڵ لەمەوبەر لەلایەن پیاوێکەوە کۆپی کراوە بە ناوی (خدری کوڕی عومەر الکویسەنجاکلی)، کە لە کۆتایی کتێبەکەدا ناوی ھاتووە. پرۆفیسۆر مەسعوود ئەگەری ئەوە بەدوور ناگرێتەوە کە ناوی کویسانجاق دوای ھێرشەکانی ھولاگو یان تەیمور بەو شارە درابێت، بەو پێیەی ئەو زاراوەیەی لەو کاتەدا بەکاردەھێنرا تورکی بووە. دەشڵێت کویسنجەق دەکەوێتە سەر ڕێگای کاروانەکان کە لە [[حەلەب]] و باکووری [[سووریا]]وە دێت و بەرەو باکووری [[ئێران]] دەڕوات. ئەو پێی وایە، لە ھەر حاڵەتێکدا، مێژووی دامەزراندنی شاری کویسنجەق دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ١٣٠٠ساڵ بۆ ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر. * پرۆفیسۆر غالب تاڵەبانی دەفەرموێت: بنەچەی کویسنجەق (کۆی - سان - جا) واتە چیای کورسی سوڵتان. لێکدانەوەکەی ئەوەیە کە (کۆی-کۆ-کێو) بە واتای شاخ دێت، و بە تایبەتی شاخی شکۆمەندی سوڵتان کە دەکەوێتە نزیک کۆیەوە، کە [[قەزای ڕانیە]] لە [[قەزای کۆیە]] جیادەکاتەوە. * سەبارەت بە (سان)، کورتکراوەی وشەی (سوڵتان)ە، ئەمەش بەڵگەی ئەوەیە کە تا ئەمڕۆ لە شێوەزاری ھەورامیدا دەبینرێت، کە لە جیاتی جەعفەر سوڵتان دەڵێن جەعفەرسان، کە یەکێکە لە سەرکردەی ھۆزەکانی ھەورامی. ھەروەھا وشەی (جا یان جێگا) بە مانای شوێن یان بارەگا ڕوون دەکاتەوە، بۆیە ڕەتیدەکاتەوە کە بنەچەی کۆیسنجق (کۆی-سنجق) بێت. * لە کۆتاییدا [[شاکر فەتاح|پرۆفیسۆر شاکر فەتاح]] دەڵێت: خەڵکی شاری کۆیسنجق و دەوروبەری شارەکە ناودەبەن بە (کۆیە)، شاعیری ناودار [[حاجی قادری کۆیی]] لە یەکێک لە بەیتەکانیدا ناوی دەبات (شارەکەی کۆ). دوای دروستبوونی موتەسەرریفەت لە سەردەمی عوسمانییەکان، ناویان لێنا کۆی سنجاق واتە موتەسەرریفەتی (کۆ). دەڵێت: ڕەنگە ئەو بەروبوومە کشتوکاڵییەکان لە سەردەمێکدا لەوێ لە کۆگاکانی حکومەتدا کۆکرابێتەوە. کەواتە شوێنی ئەو کۆگایانە ناویان لێنرا (کۆ، واتە کۆکردنەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 | نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==مێژوو== [[پەڕگە:کۆیە 1.jpg|وێنۆک|کۆیە لە ساڵی ١٩٦٠.|چەپ]] بەپێی نەریتی ناوچەکە، شارۆچکەی کۆیە لە لایەن کوڕی سوڵتانێکی عوسمانیەوە دامەزراوە کە ئاڵاکەی چاندووە و سەربازگەیەکی لە شوێنی بازاڕێکی وەرزی دامەزراندووە دوای شکستپێھێنانی یاخیبوونێک لە بەغدا، [[کۆمەڵگە]]ی کۆیە بۆ یەکەمجار لە کۆتایی سەدەی ١٨دا باسی لێوە دەکرێت، کە بەھۆیەوە [[کۆمەڵگا]]کە گۆڕستانی تایبەتی خۆی ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The University|ناونیشان=http://www.koyauniversity.org/node/1|وێبگە=[[Koya University]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٠}}</ref> ژمارەی دانیشتوانی کۆیە لە ساڵی ١٩٤٧دا ٨١٩٨ کەس بووە، کە ٧٧٤٦ موسڵمان و ٢٦٨ جولەکە و ١٨٤ مەسیحی بوون. ٨٠-١٠٠ جولەکە لە گوندی بێتواتە بۆ ماوەی چەند مانگێک لە ساڵی ١٩٥٠ پەنایان بردە ناو شارۆچکەکە، قەبارەی کۆمەڵگەی ناوچەکە زیاد کرد بۆ ٣٥٠-٤٠٠ کەس، بۆیە بۆ ئەوەی یاوەری جولەکەکانی کۆیە بکەن کاتێک لە ساڵی دواتردا کۆچیان کرد بۆ ئیسرائیل. ژمارەی دانیشتووانی شاری کۆیە لە ساڵی ١٩٦٥ گەیشتە ١٠ ھەزار و ٣٧٩ کەس.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Iran rockets Kurdish parties' headquarters in Kurdistan Region’s Koya|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/08092018|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٠|ئیش=[[Rudaw Media Network]]|ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><ref name="Rudaw">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Churches in Koya don’t meet needs of Kurdistan’s Christians |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/13032018?keyword=ISIS |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٠|ئیش=[[Rudaw Media Network]]|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠١٨}}</ref> شارۆچکە کە لە ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٩٤ بە ھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی [[ئێران]]ەوە کراوەتە ئامانجی بنکەی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] و لە ئەنجامدا ھاووڵاتییەکی سڤیل گیانی لە دەستدا و سێ چەکداری پارتی دیموکراتی کوردستانیش برینداربوون.<ref> https://www.nytimes.com/1994/11/10/world/iranian-jets-bomb-kurdish-base-in-iraq-killing-1-and-hurting-3.html</ref> ساڵی ١٩٩٩ [[ئاشوورییەکان]]ی گوندی [[ھەرمۆتە]] لە نزیکەوە ناڕەزایەتییان دەربڕی بەرامبەر بە دروستکردنی [[مزگەوت]]ێک لە گوندەکەیان لە کۆیە.<ref> Lalik, Krzysztof (2018). "Ethnic and Religious Factors of Chaldo-Assyrian Identity in an Interface with the Kurds in Iraqi Kurdistan". In Joanna Bocheńska (ed.). Rediscovering Kurdistan’s Cultures and Identities: The Call of the Cricket. Springer</ref> [[زانکۆی کۆیە]] لە ساڵی ٢٠٠٣ دامەزراوە.<ref> https://www.koyauniversity.org/node/1</ref> ٣٥ خێزانی ئاشوری ئاوارەی [[مووسڵ]] لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ لە بینایەکی کڵێسا گۆڕدراوی شارۆچکەکەدا نیشتەجێ بوون، و تا نیسانی ٢٠١٥ نیشتەجێ نەکرابوون.<ref> https://www.wvi.org/syria-crisis/article/displaced-christian-families-koya-appeal-not-be-forgotten</ref> تا مانگی ئازاری ٢٠١٨، ٦٠ بنەماڵەی ئاشووری لە کۆیە نیشتەجێن. دانیشتوانی ئاشووری تاڕادەیەکی زۆر بە [[زمانی کوردی]] قسە دەکەن، بەڵام ھەندێکیان بەردەوامن لە قسەکردن بە [[زمانی سوریانی]].<ref> https://www.rudaw.net/english/kurdistan/13032018?keyword=ISIS</ref> === هێرشى درۆنى و موشەک === بەهۆى بوونى بنکەى [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] لەم شارۆچکەیە چەندین جار هێرشى موشەکى و درۆنى کراوەتە سەریان ، لە ٨ی ئەیلولی ٢٠١٨ ئێران لە رێگاى هێرشى درۆنى بۆ سەر بارەگاى حیزبى دیموکرات لانیکەم ١٤کەس کوژران و چەندین کەسى دیکەش بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=MECRA |ڕێکەوت=2018-09-08 |سەردێڕ=Report: Iranian regime strikes at Kurdish groups in Koya, Iraq |ناونیشان=https://www.mideastcenter.org/post/report-iranian-regime-strikes-at-kurdish-groups-in-koya-iraq |ڕێکەوتی سەردان=2026-08-12 |وێبگە=mecra |زمان=en}}</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب |last=English |first=RUDAW |ڕێکەوت=2018-09-08 |سەردێڕ=Iran rockets Kurdish parties' headquarters in Kurdistan Region’s Koya |ناونیشان=https://rudaw.net/english/kurdistan/08092018 |ڕێکەوتی سەردان=2026-08-12 |وێبگە=Rudaw |زمان=english}}</ref>لە دواى دەستپێکردنى [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|هێرشى]] ئیسرائیل و ئەمریکا بۆ سەر ئێران ، هێرش بۆ سەر پێگەکانى هێزەکانى ڕۆژهەڵات دەستى پێکرد.زیاتر لە ١٠٠ جار لە رێگاى درۆن و مووشەکەوە بنکە وبارەگاى ئەم حیزبە لە شارۆچکەکە پێکراوە کە لە ئەنجامدا ٣ کەس کوژراون وچەندین کەسى دیکەش بریندار بوون <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-07-31 |سەردێڕ=کۆماری ئیسلامی هێرشێکی دڕۆنی دیکەی کردە سەر بارەگاکانی حیزبی دێموکرات |ناونیشان=https://kurdistanmedia.com/so/news/2026/07/674 |ڕێکەوتی سەردان=2026-08-12 |وێبگە=Kurdistanmedia (kurdistanmedia.com) |زمان=ku}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2018-09-27 |سەردێڕ=حیزبی دێموکرات رەتی دەکاتەوە پێشمەرگە شەهیدەکانیان دەستیان لە کوشتنی ئەندامێکی سوپای پاسداراندا هەبووبێت {{!}} AvaToday |ناونیشان=https://avatoday.net/ku/node/23344 |ڕێکەوتی سەردان=2026-08-12 |وێبگە=avatoday.net |زمان=en}}</ref> == پەروەردە == === زانکۆکان === [[زانکۆی کۆیە]] لە ساڵی ٢٠٠٣ دامەزراوە و لە ساڵی ٢٠١٤ نزیکەی ٥ ھەزار خوێندکاری ھەبووە. == ناوداران == * [[حاجی قادری کۆیی]] (١٨١٧-١٨٩٧)، شاعیری کورد * [[مەلای گەورە]] (١٨٧٦-١٩٤٣) زانای ئایینی * [[دڵدار]] (١٩١٨-١٩٤٨)، شاعیری کورد * [[مەسعوود محەممەد]] (١٩١٩-٢٠٠٢) بیرمەند * [[تایەر تۆفیق]] (١٩٢٢-١٩٨٧)، مۆسیقاژەنی کورد * مه لا لاميعى کۆیه ١٩٠١-١٩٨٩ * [[جەلال تاڵەبانی]] (١٩٣٣-٢٠١٧) [[سیاسەت]]مەدار * [[فوئاد مەعسووم]] (لەدایکبووی ١٩٣٨)، سیاسەتمەداری کورد * [[ئاراس کۆیی]] (لەدایکبووی ١٩٧٢)، مۆسیقاژەنی کورد ==سەرچاوەکان== {{reflist}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{قەزای کۆیە}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا|عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|Koy Sanjaq}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:کۆیە]] 54se32ur3ifwnyfc6fkt7i5kxlggchj 0 1949 1624098 1600423 2026-08-12T22:34:35Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئایین-کۆلکە، فەلسەفە-کۆلکە) 1624098 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = ئێدوارد سەعید | وێنە = | قەبارەی وێنە = 250px | ناوی کاتی لەدایکبوون = ئێدوارد وەدیع سەعید | شوێنی لەدایکبوون = قودس، فەلەستین | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١ی تشرینی دووەمی ١٩٣٥ | ڕێکەوتی مردن = ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٣ | شوێنی مردن = شاری نیویۆرک، ئەمریکا | ھۆکاری مردن = شێرپەنجەی خوێن | ڕێکەوتی مردن = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = عەرەب | ناوەکانی تر = | نەژاد = | ھاووڵاتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = | ساڵانی چالاکی = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بەھۆی = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = | بەرامبەرەکان = | ئایین = کریستیان | ھاوسەر = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خزمەکان = | پەیوەندییەکان = | خەڵاتەکان = | واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = }} '''ئێدوارد وەدیع سەعید''' ({{بە ئینگلیزی|Edward Wadie Said}}، {{بە عەرەبی|إدوارد ودیع سعید}}) لە ١٩٣٥ لە شاری [[قودس]] لە خێزانێکی [[مەسێحی]] لەدایک بووە. مامۆستای ئەدەبی بەراوردکاری لە [[زانکۆی کۆڵۆمبیا]]،<ref name="ryoung">Robert Young, ''White Mythologies: Writing History and the West'', New York & London: Routledge, 1990.</ref> [[نووسەر]] و [[ڕەخنەی ئەدەبی|ڕەخنەگر]] و ئەکادیمیست. بە [[شێرپەنجەی خوێن]] لەنەخۆشخانەیەکی شاری [[نیویۆرک (شار)|نیویۆرک]]، لە ٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٣ مردووە. ئێدوارد سەعید بیرمەندی عەرەبی بە ئایین [[کریستیان]]، بەکتێبێکی لەسەر ڕۆژھەڵاتناسی ١٩٧٨، ناوبانگێکی زۆری پێبەدەست ھێنا، بۆ زۆربەی زمانەکانی دنیا وەرگێرا. لەوێدا چەند دیدی خستە ڕوو، بووە تیوریێک بۆ توندڕەوان لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەو بەر لەمردنی لەبەشێک لەو دیدانەی پەشیمان بووەتەوە، کە بووەتە ھۆی بەھێزکردنی ڕەگی توندڕەوی لەناوچەکەدا! ھاتووەتە سەر ئەو بڕوایەی ھەوڵدان بۆ بەھێزکردنی ئەو تەوژمەی کە داوای کردنەوەی دەرگاکانی ئیجتھاد لەسەر ئایین دەکات، کە ھەزار ساڵە بەداخراوەیی ماوەتەوە… [[ئایین]] و [[مەزھەب]]ەکان سەرچاوەی جیاوازی نێو مرۆڤانن، بەپێچەوانەوە ھزری [[سکۆلاریزم]] و ژیرمەندی جیھانداگر، دەبێتە کۆکردنەوەی مرۆڤایەتی و پێکەوە ژیانی ھاوبەش.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ghazoul|یەکەم=Ferial Jabouri|سەردێڕ=Edward Said and critical decolonization|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=American Univ. in Cairo Press|ژپنک=٩٧٨-٩٧٧-٤١٦-٠٨٧-٥|شوێن=Cairo}}</ref> == بەستەرە دەرەکییەکان == [https://web.archive.org/web/20170904162957/http://www.edwardsaid.org/ پێگەی ئەلیکترۆنی ئێدوارد سەعید] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|ژیاننامە|فەلسەفە|ھونەرەکان|وێژە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|چاند|فەلەستین|زانکۆکان}} {{پۆلی کۆمنز|Edward Said}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئایین-کۆلکە}} {{فەلسەفە-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی]] [[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە نیویۆرک]] [[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجەی خوێن]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٣]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتناسی]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی پرینستۆن]] [[پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم]] [[پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١]] [[پۆل:ئیسلام و سیاسەت]] [[پۆل:چالاکوانە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھارڤارد]] [[پۆل:خەلکی ئورشەلیم]] [[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:چالاکوانە فەلەستینییەکان]] 3t2cprm1367znze6pn784eweur383ey 4 1982 1624281 1623114 2026-08-13T08:53:02Z Muhammed taha 3367 /* Illness and injury (19 articles) */ 1624281 wikitext text/x-wiki {{وەسف|پێڕستی ١٬٠٠٠ گرنگترین وتارەکان بۆ ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی}} {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/ڕێدۆزی}} {{قەدبڕ|وپ:وس|وپ:وس٣}} '''وتارە سەرەکییەکان''' پێڕستی ئەو بابەتانەن کە پێویستە لە [[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی]]دا ھەبن و ھاوشێوەی [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان|پۆلی وتارە ھەڵبژێردراوەکان]] بن. دەتوانیت بە [[Special:Recentchangeslinked/ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|چاودێریکردنی ناوەندی]] ڕەوشی گرنگترین وتارەکانی ویکیپیدیا بزانیت. ئەوپەڕی گرنگترین وتارەکان لە ئاستی ١دان. ئەم پەڕە '''ئاستی ٣''' لە وتارە سەرەکییەکان کە ١٬٠٠٠ وتار دەگرێتەخۆ پێک دەھێنێت. ھەموو وتارەکانی ئاستە بەرزترەکان لە ئاستە نزمترەکانیش ھەن. بۆ نموونە، تەواوی ١٠٠ بابەتەکەی پێڕستی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]] (لەم پەڕەدا بە '''دەقی تۆخ''' نیشان دراون) لێرەش لە ئاستی ٣ ھەن. ھەروەھا پێڕستی ئاستی ٢یش ١٠ بابەتی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|ئاستی ١]] (لەم پەڕەدا بە '''''تۆخی لار''''' نیشان دراون). [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٤|ئاستی ٤]] کە گەورەترە پێڕستی ١٠٬٠٠٠ وتار، و [[Wikipedia:Vital articles/Level/5|ئاستی ٥]] پێڕستی ٥٠٬٠٠٠ وتار دەگرنەخۆ و لە پڕۆسەی دروستکردندان. لە [[m:List of articles every Wikipedia should have|پێڕستی یەک ھەزار وتاریش لە مێتا]] بۆ ھەموو زمانەکانی ویکیپیدیا ڕەچاو کراوە، ھەروەھا پێڕستی وتارە سەرەکییەکان بۆ ھەموو زمانە جیاوازەکانی ویکیپیدیاکان دووراوە کە دەتوانیت لە سندووقەکەدا دەستت پێیان بگات. بەبێ یەکدەنگی لە [[لێدوانی ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|پەڕەی وتووێژەکەدا]]، نابێت وتارەکان بەم پێڕستە زیاد بکرێن یانیش بسڕدرێنەوە. {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ھێماکان}} {{TOC left}} {{Clear}} <!-- کۆتاییی پوختەی خشتەکەی سەرەوە --> <!-- پێڕستەکە لێرەوە دەست پێ دەکات --> =Current total (997 articles)= ==خەڵک (١٢٦ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===سیاسییەکان و ڕێبەرەکان (٢٧ وتار)=== * [[سارگۆنی گەورە]] * [[حامۆڕابی]] * [[حەتشەپسوت]] * [[ڕەمسیسی دووەم]] * [[کورووشی مەزن|کوروشی مەزن]] * [[ئەسکەندەری مەزن]] * [[ئاشۆکا]] * [[چین شی ھوانگ]] * [[جولیوس سێزار]] * [[ئەگوستوس]] * [[شارلمان]] * [[چەنگیزخان]] * [[ژان دارک]] * [[سولەیمان قانوونی]] * [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا]] * [[کاترینای دووەم]] * [[جۆرج واشینگتن]] * [[ناپۆلیۆن بۆناپارت]] * [[سیمۆن بۆلیڤار]] * [[ئەبراھام لینکن|ئەبراھام لینکۆڵن]] * [[مەھاتما گاندی]] * [[ڤلادیمیر لێنین]] * [[وینستن چێرچڵ|وینستۆن چێرچیل]] * [[جۆزێف ستالین]] * [[ئەدۆڵف ھیتلەر]] * [[ماو تسی تۆنگ]] * [[نێلسۆن ماندێلا]] ===نووسەرەکان (١٩ وتار)=== * [[ھۆمیرۆس]] * [[سافۆ]] * [[سۆفۆکلێس]] * [[ڤێرجیل]] * [[لی بای]] * [[ئەبوونوواس]] * [[موێراساکی شیکیبوێ]] * [[دانتێ ئەلیگیێری]] * [[سێرڤانتێس]] * [[ویلیام شێکسپیر]] * [[ڤۆڵتێر]] * [[یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە]] * [[جەین ئۆستن]] * [[چارڵز دیکنز|چارڵز دیکینز]] * [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] * [[لیۆ تۆڵستۆی]] * [[مارک توین]] * [[جەیمز جۆیس]] * [[فرانتس کافکا]] {{Col-break|width=32%}} ===فەیلەسۆفەکان و زانا کۆمەڵایەتییەکان (١٦ وتار)=== * [[کۆنفۆشیۆس|کۆنفووشیوس]] * [[ھێرۆدۆت]] * [[سوقرات]] * [[ئەفلاتوون]] * [[ئەرەستوو]] * [[ئیبن سینا]] * [[تۆماس ئەکویناس]] * [[ئیبن خەلدوون]] * [[ڕێنێ دێکارت]] * [[جۆن لۆک]] * [[ئادەم سمیت]] * [[ئیمانوێل کانت]] * [[ماری ویلستۆنکرافت]] * [[کارڵ مارکس]] * [[فریدریش نیچە]] * [[زیگمۆند فرۆید]] ===کەسایەتییە ئایینییەکان (٩ وتار)=== * [[ئیبراھیم]] * [[مووسا]] * [[لاوتسزی]] * [[گاوتاما بوودا]] * [[یەسووع]] * [[پۆڵسی تەڕسووسی]] * [[محەممەد]] * [[Adi Shankara]] * [[مارتن لووتر]] ===Explorers (8 articles)=== * [[مارکۆ پۆلۆ]] * [[ئیبن بەتووتە]] * [[چینگ خا]] * [[کریستۆفەر کۆڵومبس]] * [[ڤاسکۆ دا گاما]] * [[فێردیناند ماگێلان]] * [[جەیمز کوک]] * [[ڕوال ئاموندسن]] ===بیرکارەکان (٩)=== <!-- Isaac Newton listed under Inventors and scientists --> * [[ئارکیمیدز]] * [[ئیقلیدس]] * [[محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی|محەممەد کوڕی مووسا ئەلخوارزمی]] * [[لیۆنارد ئۆیلەر]] * [[پیەر سیمۆن لاپلاس]] * [[کارڵ فریدریش گاوس]] * [[ئێمی نۆتر]] * [[کێرت گۆدێل]] * [[ئەلن تیورینگ]] {{Col-break|width=34%}} ===داھێنەرەکان و زانستوانەکان (٢٠ وتار)=== * [[ھیپۆکرات]] * [[جابیر کوڕی حەییان]] * [[شێن کوۆ]] * [[یۆھانس گووتنبێرگ]] * [[نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس]] * [[گالیلێو گالیلەی]] * [[ئایزک نیوتن]] * [[بێنجامین فرانکلین]] * [[کارڵ لینایۆس|کارل لینە]] * [[ئانتوان لاڤوازیێ]] * [[مایکل فارادەی]] * [[چارڵز داروین]] * [[لوی پاستێر]] * [[جەیمز کلێرک ماکسوێڵ]] * [[دمیتری مەندەلیێڤ]] * [[تۆماس ئێدیسۆن]] * [[نیکۆلا تێسلا]] * [[ماری کووری|ماری کوری]] * [[ئەلبەرت ئاینشتاین]] * [[نیلس بۆر]] ===ھونەرمەندەکان (٨ وتار)=== * [[لیۆناردۆ دا ڤینچی]] * [[میکێلانجێلۆ]] * [[ڕامبرانت]] * [[ھۆکوسای]] * [[کلۆد مۆنیە]] * [[ڤینسێنت ڤان گۆخ]] * [[پابلۆ پیکاسۆ]] * [[فریدا کالۆ]] ===Composers and musicians (7 articles)=== * [[یۆھان سباستیان باخ]] * [[ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت]] * [[لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن]] * [[ڕیچارد ڤاگنەر]] * [[لویس ئارمسترۆنگ]] * [[ئێلڤیس پریسلی]] * [[بیتڵز]] ===فیلمسازەکان (٢ وتار)=== * [[چارڵی چاپلن]] * [[واڵت دیزنی]] ===Businesspeople (1 article)=== * [[ھێنری فۆرد]] {{Col-end}} ==مێژوو (٨٠ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=35%}} ===General (4 articles)=== * '''[[مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''''[[مێژووی جیھان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[شارستانێتی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[شوێنەوارناسی|دێرینەناسی]] ===مێژوو بەپێی شوێن (٩ وتار)=== * [[History of Africa]] * [[History of Asia]] ** [[History of East Asia]] ** [[History of India]] ** [[History of the Middle East]] * [[مێژووی ئەورووپا]] * [[History of North America]] * [[History of Oceania]] * [[History of South America]] ===مێژوو بەپێی بابەت (١١ وتار)=== * '''[[مێژووی ھونەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[مێژووی زانست]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[مێژووی وەرزێری]] * [[مێژووی نژیاروانی]] * [[مێژووی فیلم]] * [[مێژووی وێژە]] * [[مێژووی ماتماتیک]] * [[History of medicine]] * [[مێژووی مۆسیقا]] * [[History of technology]] * [[مێژووی سەربازی]] ===پێش مێژوو (٤ وتار)=== * '''[[پێش مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی بەردین]] *** [[Early human migrations]] *** [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] {{Col-break|width=35%}} ===Ancient history (17 articles)=== * '''[[مێژووی دێرین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی برۆنز]] *** [[میسری کۆن]] *** [[Andean civilizations]] *** [[شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس]] *** [[Mesoamerica]] **** [[شارستانیەتیی مایا]] *** [[مێزۆپۆتامیا]] **** [[سۆمەر]] **** [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]] ** [[سەردەمی ئاسن]] *** [[یۆنانی کۆن]] *** [[ڕۆمای کۆن]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی گوپتا]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھان|خانەدانی ھان]] *** [[ڕێگای ئاوریشم]] ===Post-classical history (14 articles)=== * '''[[Post-classical history]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پێش-کۆڵومبس]] *** [[ئەزتێک]] *** [[ئیمپڕاتۆریی ئینکا]] ** [[سەردەمی زێڕینی ئیسلام]] ** [[سەدەکانی ناوین]] *** [[مردنی ڕەش]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] *** [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|شەڕەکانی خاچپەرستی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]] *** [[Viking Age]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ** [[ئیمپراتۆرییەتی تانگ|خانەدانی تانگ]] {{Col-break|width=30%}} ===مێژووی مۆدێرن (٢١ وتار)=== * '''[[Early modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕینێسانس]] ** [[Age of Discovery]] ** [[داگیرکەری ئەورووپا لە ئەمریکا]] ** [[چاکسازیی پرۆتیستانتی]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی هیند]] ** [[شۆڕشی زانستی]] ** [[سەردەمی ڕووناکبیری]] * '''[[Late modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[شۆڕشی پیشەسازانە|شۆڕشی پیشەسازی]] ** [[شۆڕشی فەڕەنسا|شۆڕشی فەڕەنسی]] ** [[Abolitionism]] ** [[Scramble for Africa]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئیمپراتۆریەتیی بریتانی]] ** [[Decolonization]] ** [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ** [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ** [[بێبازاڕیی مەزن]] ** [[جەنگی جیھانیی دووەم]] ** [[شەڕی سارد|جەنگی سارد]] *** [[پێشبڕکێی بۆشایی]] {{Col-end}} ==Geography (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===General (1 article)=== * '''[[جوگرافیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Continents and regions (10 articles)=== * [[کیشوەر]] ** '''[[ئەفریقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئانتارکتیکا]] ** '''[[ئاسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەورووپا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باکوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باشوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * ''Regions'' ** [[ناوچەی جەمسەری باکوور]] ** [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] ** '''[[ئۆقیانووسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Cities (20 articles)=== * '''[[شار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەکین|پێکەن]] ** [[قاھیرە]] ** [[دەلھی|دێلھی]] ** [[ھۆنگ کۆنگ]] ** [[ئەستەمبوڵ]] ** [[جاکارتا]] ** [[ئورشەلیم]] ** [[لاگۆس]] ** [[لەندەن]] ** [[مەککە]] ** [[مەکسیکۆ سیتی]] ** [[مۆسکۆ]] ** [[مومبای]] ** [[نیویۆرک]] ** [[پاریس]] ** [[ڕۆما]] ** [[ساوپاولۆ]] ** [[سینگاپوور]] <!-- significant as a city --> ** [[تۆکیۆ]] {{Col-break|width=34%}} ===Countries (38 articles)=== * '''[[وڵات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەرژەنتین]] ** [[ئوسترالیا]] ** [[بەنگلادێش]] ** [[بەڕازیل]] ** [[کەنەدا]] ** [[چین|کۆماری گەلی چین]] ** [[کۆلۆمبیا]] ** [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] ** [[میسر]] ** [[ئیتیۆپیا]] ** [[فەڕەنسا]] ** [[ئەڵمانیا]] ** [[ھیندستان]] ** [[ئیندۆنیزیا]] ** [[ئێران]] ** [[ئیسرائیل]] ** [[ئیتاڵیا|ئیتالیا]] ** [[ژاپۆن]] ** [[کینیا]] ** [[مەکسیک]] ** [[میانمار]] ** [[نێجیریا]] ** [[پاکستان]] ** [[فلیپین]] ** [[پۆڵەندا]] ** [[ڕووسیا]] ** [[عەرەبستانی سعوودی]] ** [[ئەفریقای باشوور]] ** [[کۆریای باشوور]] ** [[ئیسپانیا]] ** [[تایوان]] ** [[تانزانیا]] ** [[تایلەند]] ** [[تورکیا]] ** [[شانشینی یەکگرتوو]] ** [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ** [[ڤیێتنام]] {{Col-break|width=32%}} ===Hydrological features (17 articles)=== * '''[[دەریا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئۆقیانووسی بەستووی باکوور|ئۆقیانووسی ئارکتیک]] ** [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک]] *** [[دەریای ناوین]] ** [[ئۆقیانووسی ھیند]] ** [[زەریای ھێمن|ئۆقیانووسی ئارام]] *** [[بەربەستی مەزنی ڕیف]] * [[دەریاچە]] ** [[دەریای قەزوین]] ** [[دەریاچە گەورەکان]] ** [[دەریاچەی ڤیکتۆریا]] * [[ڕووبار]] ** [[ئەمازۆن (ڕووبار)]] ** [[ڕووباری گەنگ]] ** [[ڕووباری میسیسیپی]] ** [[نیل]] ** [[ڕووباری یانگتسی]] ===Terrestrial features (13 articles)=== * '''[[خاک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بیابان]] *** [[بیابانی مەزن]] ** [[دوورگە]] ** [[کێو]] *** [[ئەڵپ]] *** [[زنجیرەچیاکانی ئەندێز]] *** [[ھیمالایا]] *** [[زنجیرەچیاکانی ڕۆکی|چیای ڕۆکی]] ** [[گرەند کەنیۆن]] * [[دارستان]] ** [[دارستانی ئەمازۆن]] * [[سەھۆڵبەند]] {{Col-end}} ==Arts (42 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=36%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[ھونەرەکان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * [[ھونەر]] ** [[ھونەری پێش مێژوو]] * [[مۆزەخانە]] ===Artistic movements (4 articles)=== * [[ھونەری ئەبستراکت]] * [[Modernism]] * [[Realism (arts)|Realism]] * [[ڕۆمانتیزم]] ===Architecture (3 articles)=== * '''[[نژیاروانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Great Pyramid of Giza]] ** [[دیواری چین]] {{Col-break|width=32%}} ===Literature (8 articles)=== * '''[[وێژە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[English literature]] * [[خەیاڵ (وێژە)]] ** [[ڕۆمان]] ** [[کورتەچیڕۆک]] *** [[Fairy tale]] * [[شیعر]] ** [[ھەڵبەستی پاڵەوانی]] ===Music (8 articles)=== * '''[[مۆسیقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئامێری مۆسیقا]] ** [[گۆرانیبێژی]] * ''Genres'' ** [[مۆسیقای کلاسیک]] ** [[مۆسیقای فۆڵک]] ** [[جاز]] ** [[مۆسیقای پۆپ]] ** [[مۆسیقای ڕۆک]] {{Col-break|width=32%}} ===Performing arts (5 articles)=== * '''[[Performing arts]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەما]] ** [[ئۆپێرا]] ** [[ئۆرکێسترا]] ** [[شانۆ]] ===Visual arts (10 articles)=== * '''[[ھونەری سۆمایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[فیلم]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەنیمەیشن]] ** [[خۆشنووسی|جواننووسی]] ** [[کۆمیک]] ** [[وێنەکێشان]] ** [[وێنەکێشی]] ** [[وێنەگری]] ** [[گۆزەکەری]] ** [[پەیکەرتاشی]] {{Col-end}} ==Philosophy and religion (56 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Philosophy (20 articles)=== * '''''[[فەلسەفە]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[فەلسەفەی زانست]] * ''Philosophical branches'' ** [[جوانیناسی]] ** '''[[ناسیاریناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[زانین]] *** [[باوەڕ]] *** [[ئاوەز]] *** [[ڕاستی]] ** '''[[فەلسەفەی ئەخلاق]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[باشە و خراپە]] ** '''[[لۆژیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[میتافیزیک|مێتافیزیک]] *** [[ھەبوون]] *** [[ئازادیی ھەڵبژاردن]] *** [[ئۆنتۆلۆجی|زانستی بوون]] * ''Philosophy by region and period'' ** [[فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی]] *** [[کۆنفووشیزم]] ** [[فەلسەفەی ڕۆژاوایی]] *** [[Ancient Greek philosophy]] *** [[فەلسەفەی ھاوچەرخ]] {{Col-break}} ===Religion (15 articles)=== * '''[[ئایین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Afterlife]] ** [[خوداوەندی]] *** [[خوا|خودا]] ** [[Meditation]] ** [[ئوستوورە]] ** [[New religious movement]] ** [[نوێژ]] ** [[Ritual]] ** [[شەمەنیزم]] ** [[ڕۆح]] ** [[Spirituality]] ** [[Western esotericism]] * [[جیھانگەرایی|سێکۆلاریزم]] ** [[بێخوایی]] {{Col-break}} ===Specific religions (21 articles)=== * [[بودیزم]] ** [[ماھایانا]] ** [[تراڤادا]] * [[مەسیحییەت]] ** [[کتێبی پیرۆز]] ** [[کڵێسای کاتۆلیک]] ** [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] ** [[پرۆتێستانت]] * [[ھیندوویزم]] ** [[ڤێداکان]] ** ''[[Bhagavad Gita]]'' * [[ئیسلام]] ** [[شیعە]] ** [[سوننە]] ** [[قورئان]] * [[جاینیزم]] * [[جوولەکایەتی]] ** [[تەلموود]] * [[شینتۆ]] * [[سیکیزم]] * [[تاویزم]] {{Col-end}} ==Everyday life (57 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (4 articles)=== * '''[[جلوبەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[ماڵ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Furniture]] * [[Jewellery]] ===Family and kinship (10 articles)=== * '''[[گرووپی نەتەوەیی|گرووپی ڕەگەزی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[خێزان]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەورەبوو]] *** [[Old age]] ** [[ھەرزەکاری]] ** [[مناڵ]] *** [[ساوا]] ** [[ھاوسەرگیری]] ** [[Parenting]] * [[ھاوڕێیەتی]] ===Sexuality and gender (5 articles)=== * '''[[Human sexuality]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خواستی ڕەگەزی]] * [[جێندەر]] ** [[پیاو]] ** [[ژن]] {{Col-break}} ===خواردن و خواردنەوە (٢٣ وتار)=== * [[چێشت لێنان]] * '''[[خۆراک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[دەخڵ]] *** [[گەنم]] *** [[گەنمەشامی]] *** [[برنج]] ** [[نان]] ** [[پەنیر]] ** [[میوە]] *** [[بوندوق]] ** [[گۆشت]] ** [[خوێ]] ** [[بەھارات]] ** [[شەکر]] ** [[سەوزە]] *** [[پەتاتە]] *** [[سۆیا]] * [[خواردنەوە]] ** [[خواردنەوەی کھوولی]] ** [[قاوە]] ** [[ئاوی خواردنەوە]] ** [[شیر]] ** [[چا]] {{Col-break}} ===ڕابواردن و دروستکردنەوە (١٥ وتار)=== * '''[[ڕابواردن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[Play (activity)]] ** [[کایە]] *** [[کایەی تەختەیی]] *** [[یاری کارت]] *** [[قومار]] *** [[کایەی ڤیدیۆیی]] ** '''[[وەرزش]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) *** [[تۆپی پێ]] *** [[Sport of athletics]] *** [[یارییەکانی ئۆڵمپیک]] ** [[کایەکلێ]] * [[ھونەری جەنگی|هونەری جەنگی]] * [[مەلەکردن]] * [[گەشتیاری]] {{Col-end}} ==Society and social sciences (149 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===گشتی (١٣ وتار)=== * '''[[چاند]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** '''[[فۆلکلۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[فێستیڤاڵ]] ** [[Oral tradition]] ** [[چاندی باو]] * '''[[کۆمەڵگە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[کۆمەڵ]] ** [[ھێز (فەلسەفە)]] ** [[چینی کۆمەڵایەتی]] * '''[[ڕاگەیێنی|گەیاندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان]] ** [[مرۆڤناسی]] ** [[کۆمەڵناسی]] ===کێشە کۆمەڵایەتییەکان (٢١ وتار)=== * [[لەبەرچوون]] * [[کەمتوانی]] * [[دووچاوەکی]] ** [[ڕەگەزپەرستی]] ** [[سێکسیزم]] * [[ژینگەخوازی]] ** [[پیسبوونی ژینگە]] * [[Famine]] * [[فێمینیزم]] ** [[Women's suffrage]] * [[جیھانگیری]] * [[Human migration]] * [[مافەکانی مرۆڤ]] ** [[سەربەستی]] ** [[تایبەتمەندییەتی]] ** [[کۆیلایەتی]] ** [[Social equality]] * [[خەڵکانی ڕەسەن]] * [[ھەژاری]] * [[خۆکوشتن|خۆکوژی]] * [[خۆشبژیوی]] ===دەروونناسی (١٦ وتار)=== * '''[[دەروونناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * '''[[کوڵوکۆ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[تووڕەیی]] ** [[ترس]] ** [[دڵخۆشی|شادمانی]] *** [[Humour]] ** [[خۆشەویستی]] * '''[[زەین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[ھۆش]] ** [[خەون]] ** [[بیر]] ** [[ھزر]] * [[Human behavior]] * [[ژیری]] * [[فێربوون]] * [[کەسایەتی]] {{Col-break|width=34%}} ===Politics and government (28 articles)=== * '''[[سیاسەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[حیزب]] ** [[زانستی سیاسی]] ** [[کۆلۆنیالیزم]] ** [[ئیمپریالیزم]] * '''[[حکوومەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دیموکراسی]] ** [[دیکتاتۆری]] ** [[پاشایەتی]] ** [[سیۆکراسی]] * [[ئایدیۆلۆجی]] ** [[ئەنارکیزم]] ** [[کۆمۆنیزم]] ** [[شۆپپارێزی]] ** [[فاشیزم]] ** [[لیبرالیزم]] ** [[ناسیۆنالیزم]] ** [[سۆسیالیزم|سۆشیالیزم]] * [[دەوڵەت|State]] ** [[دیپلۆماسی]] ** [[ھێزی سەربازی]] * ''International organizations'' ** [[یەکێتیی ئەورووپا]] ** [[بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچی سوور و مانگیلەی سوور|بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچ و مانگی سوور]] ** [[ناتۆ]] ** [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] *** [[سندووقی نێونەتەوەییی پارە]] *** [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] ** [[ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی]] ===Law (6 articles)=== * '''[[یاسا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[تاوان]] ** [[دەستوور]] ** [[دادپەروەری]] ** [[پۆلیس]] ** [[مڵک]] ===War (4 articles)=== * '''[[شەڕ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆمەڵکوژی]] ** [[ئاشتی]] ** [[تیرۆریزم]] ===Education (3 articles)=== * '''[[پەروەردە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[فێرگە]] ** [[کتێبخانە]] ===Media (5 articles)=== * [[میدیای بەکۆمەڵ|ڕاگەیاندن (میدیا)]] ** [[وەشاندن]] ** [[ڕۆژنامەوانی]] *** [[ھەواڵەکان]] ** [[بڵاوکردنەوە]] {{Col-break|width=32%}} ===Business and economics (25 articles)=== * '''[[کاسبی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Corporation]] ** [[بەڕێوەبەری]] ** [[مارکێتینگ|بازاڕگەری]] ** [[تاکفرۆشی]] ** [[Trade union]] * '''[[ئابوورناسی|ئابوورزانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[دانوستان (ئابوورناسی)|دانوستان (ئابوورزانی)]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەرمایەداری]] ** [[دامەزراندن]] ** [[زانیاری ماڵی]] *** [[بانک]] *** [[پارە]] ** [[ئابوورناسیی زل|زلابوورزانی]] ** [[ئابوورناسیی ورد|وردابوورزانی]] ** [[Market (economics)|Market]] *** [[Supply and demand]] ** [[باج]] * '''[[پیشەسازی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[وەرزێری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دروستکردن|کردنەوە]] ** [[Manufacturing]] ** [[ڕاوەماسی]] ** [[ڕاو]] ** [[Mining]] ===Language (28 articles)=== * '''''[[زمان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان]] *** [[زمانی بەنگلا|Bengali]] *** [[زمانی ئینگلیزی|English]] *** [[زمانی فەڕەنسی|French]] *** [[زمانی ئەڵمانی|German]] *** [[زمانی یۆنانی|Greek]] *** [[زمانی ھیندستانی|Hindustani]] *** [[زمانی لاتینی]] *** [[زمانی پورتوگالی|Portuguese]] *** [[زمانی ڕووسی|Russian]] *** [[زمانی ئیسپانی|Spanish]] ** ''Other languages'' *** [[زمانی عەرەبی]] *** [[زمانی چینی|Chinese]] *** [[زمانی ژاپۆنی|Japanese]] * [[زمانەوانی]] ** [[ڕێزمان]] ** [[وشە]] * [[Personal name]] * [[قسە]] * '''[[نووسین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەلفوبێ]] *** [[ئەلفوبێی عەرەبی]] *** [[Brahmic scripts]] *** [[ئەلفوبێی سیرلیک]] *** [[ئەلفوبێی یۆنانی]] *** [[ئەلفوبێی لاتین]] ** [[پیتی چینی]] {{Col-end}} ==Health, medicine and disease (39 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===نەخۆشی و پێکان (١٩ وتار)=== * '''[[نەخۆشی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ھەستۆکی]] ** [[ئاسما|ئاسم]] ** [[شێرپەنجە]] ** [[نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن]] *** [[جەڵدەی مێشک|سەکتەی مێشک]] ** [[شەکرە]] ** [[Gastroenteritis]] ** [[تەشەنا]] *** [[سەرمابوون]] *** [[ئەنفلۆنزا]] *** [[مالاریا]] *** [[سیەسۆ]] *** [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان]] **** [[ئایدز]] *** [[ھاوڵە]] *** [[دەردەباریکە]] ** [[پەشێویی دەروونی]] * [[پێکان]] {{Col-break|width=35%}} ===Health, fitness, and medicine (11 articles)=== * '''[[پزیشکی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پزیشکیی ددان]] ** [[نەخۆشخانە]] ** [[نەشتەرگەری]] * [[Ageing]] * [[Exercise]] * [[تەندروستی]] * [[Hygiene]] ** [[Sanitation]] * [[ژیواندن]] * [[قەڵەوی]] {{Col-break|width=33%}} ===Drugs and medication (9 articles)=== * [[داروو]] ** [[دەرمان]] *** [[ھۆشبڕی]] *** [[دژەزیندەیی]] *** [[کۆنتڕۆلی ھۆرمۆن]] *** [[ڤاکسین|کوتاو]] ** [[ئاڵوودەبوون]] *** [[Alcoholism]] *** [[Smoking]] {{Col-end}} ==زانست (198 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (5 articles)=== * '''''[[زانست]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[میتۆدی زانستی]] * [[پێوان]] ** [[سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان]] * [[سروشت]] ===Astronomy (26 articles)=== * '''[[ئەستێرەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[گەردوون]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[سیستمی خۆری|کۆمەڵەی خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زاوە]] ** [[ڤینۆس]] ** '''''[[زەوی]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) *** [[مانگ]] ** [[مەریخ]] ** [[ھورمز]] ** [[کەیوان]] ** [[یورانۆس]] ** [[نێپتوون]] * [[گەڕەستێرۆچکە]] * [[تەقینەوە گەورەکە]] * [[کونەڕەش]] * [[کلکدار]] * [[گەلەستێرە]] ** [[ڕێگای شیری]] * [[مانگی سروشتی]] * [[خولگە]] * [[بۆشاییی دەرەکی]] * [[گەردوونناسان]] * [[گەڕۆکە]] * [[ئەستێرە]] * [[نوێبوونەوەی مەزن]] ===فیزیک (٤٠ وتار)=== * '''[[فیزیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[وزە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[کات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕۆژ]] ** [[ساڵ]] * [[میکانیکی کلاسیک]] ** [[بارستە]] ** [[ڕاوەش]] ** [[جووڵە]] ** [[یاساکانی جووڵەی نیوتن]] * [[ھێز (فیزیک)]] ** [[کارۆموگناتیسی]] ** [[ڕاکێشان (فیزیک)]] ** [[کارلێکی بەھێز|پێکدادانی بەهێز]] ** [[کارلێکی لاواز|پێکدادانی لاواز]] * [[Magnetism]] * [[ماددە]] ** [[دۆخی ماددە]] * [[Particle physics]] ** [[Standard Model]] ** [[تەنۆکەی ژێرگەردیلەیی]] *** [[ئێلیکترۆن|ئەلێکتڕۆن]] *** [[نیوترۆن]] *** [[فۆتۆن]] *** [[پرۆتۆن]] * [[میکانیکی کوانتۆم|مێکانیکی کوانتۆم]] * [[تیشکەچالاکی]] * [[بۆشایی]] ** [[ڤاکیووم]] * [[تێرمۆدینامیک|داینامیکە گەرمی]] ** [[گەرمی]] ** [[پلەی گەرمی]] * [[تیۆریی ڕێژەیی]] * [[شەپۆل]] ** [[تیشکدانی کارۆموگناتیسی]] *** [[ڕووناکی]] **** [[ڕەنگ]] **** [[ئۆپتیک]] *** [[خێراییی ڕووناکی]] ** [[دەنگ]] {{Col-break}} ===Biology (73 articles)=== * '''[[ژینناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''''[[ژین]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** '''[[خانە|Cell]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[مەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Abiogenesis]] * '''[[پەرەسەندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەرەسەندنی مرۆڤ]] ** [[ھەڵبژاردنی سروشتی|ھەڵبژاردەی سروشتی]] * [[ئۆرگانیزم]] ** '''[[گیانلەبەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[گیانلەبەرناسی]] *** [[وشکاوی]] *** [[مەل]] *** [[ماسی]] *** [[مێروو]] *** [[گوانداران]] **** [[پشیلە]] **** [[مانگا]] **** [[سەگ]] **** [[ئەسپ]] **** [[گوانداری ڕەسەن|پریمات]] ***** '''''[[مرۆڤ]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) **** [[خورۆکەکان]] *** [[خشۆک]] **** [[دایناسۆڕ]] ** '''[[ڕوەک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[ڕوەکناسی]] *** [[گوڵ]] *** [[Seed]] *** [[دار]] ** [[قەوزە]] ** [[کۆنەکان]] ** [[بەکتریا]] ** [[زیندەوەرە ناوک ڕاستەقینەکان]] ** [[کوارگ]] ** [[ڤایرۆس]] * '''[[توێکاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[لەشی مرۆڤ]] ** [[کۆئەندامی سووڕان]] *** [[خوێن]] *** [[دڵ]] *** [[سی (ئەندام)]] ** [[ھەرسکردن]] *** [[جەرگ]] ** [[کۆئەندامی بەرگری]] *** [[پێست]] ** [[ماسوولکە]] ** [[کۆئەندامی دەمار]] *** [[مێشک]] *** [[گوێ]] *** [[چاو]] *** [[ھۆشە]] ** [[ئێسکبەند]] * '''[[ژینگەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زیندەفرەجۆری]] ** [[Ecosystem]] ** [[قڕان]] * [[جێنەتیک|بۆماوەزانی]] ** [[دی ئێن ئەی]] ** [[جین]] ** [[بۆماوە]] ** [[ئار ئێن ئەی]] * [[مێتابۆلیزم]] * [[ژینناسیی گەردی]] ** [[پرۆتین]] * [[Paleontology]] * [[فۆتۆسینتەسیس]] * [[زاوزێ]] ** [[زایەند]] ** [[دووگیانی]] * [[خەو]] * [[Taxonomy (biology)|Taxonomy]] ** [[جۆر (ژینناسی)|جۆرە]] {{Col-break}} ===Chemistry (31 articles)=== * '''[[کیمیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژینکیمیا|زیندەکیمیا]] ** [[کیمیای نائەندامی]] ** [[کیمیای ئەندامی]] ** [[کیمیای فیزیکی]] * '''[[توخمی کیمیایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[گەردیلە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خشتەی خولی]] ** [[فافۆن]] ** [[کاربۆن]] ** [[مس]] ** [[زێڕ]] ** [[ھایدرۆجین]] ** [[ئاسن]] ** [[نایترۆجین]] ** [[ئۆکسجین]] ** [[سیلیکۆن]] ** [[زێو]] * [[ئاوێتەی کیمیایی]] ** '''[[ئاو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کاربۆن دی ئۆکسید|کاربۆن دووئۆکسید]] ** [[بەندی کیمیایی]] ** [[گەرد]] * [[کاردانەوەی کیمیایی]] ** [[Acid–base reaction]] ** [[ھاندان]] ** [[ئۆکسان]] * [[کانزا]] ** [[داڕشتە]] *** [[بڕۆنز]] *** [[پۆڵا]] ===Earth science (23 articles)=== * [[زانستی زەوی]] ** [[مێژووی زەوی]] ** [[تەوشک]] ** [[Structure of Earth]] ** [[وەرز]] ** [[لافاو]] * '''[[ئاووھەوا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەرمبوونی زەوی]] * [[کەشوھەوا|کەش]] ** [[ھەور]] ** [[باران]] ** [[بەفر]] ** [[تۆرنادۆ]] ** [[زریانی خولگەیی]] ** [[با]] * '''[[زەویناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بوومەلەرزە]] ** [[وەرینی]] ** [[کانزایی]] ** [[تێکتۆنیکی پەڕەیی]] ** [[بەرد|Rock]] ** [[خۆڵ]] ** [[گڕکان]] {{Col-end}} ==Technology (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[تەکنۆلۆژیا]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ئەندازیاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەندازیاریی شارستانی]] ** [[ئەندازیاریی میکانیکی]] ===Energy (15 articles)=== * '''[[کارەبا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[باتری]] * '''[[ئاگر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[تەقەمەنی]] ** [[باڕووت]] * [[سووتەمەنیی فۆسیلی]] ** [[خەڵووز]] ** [[گازی سروشتی]] ** [[نەوت]] *** [[گازۆلین]] * [[Nuclear power]] * [[وزەی نوێبووەوە]] ** [[وزەی ئاو]] ** [[وزەی خۆری]] ** [[وزەی با]] ===Tools and machinery (9 articles)=== * '''[[ئامراز]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[مەکینەی ساکار]] ** [[Wheel]] * [[بزوێنەر|مۆتۆر]] ** [[Electric motor]] ** [[بزوێنەری سوتانی ناوەکی]] ** [[بزوێنەری فڕۆکە]] ** [[بزوێنەری ھەڵمی]] * [[Robotics]] ===Weapons (7 articles)=== * [[چەک]] ** [[Armour]] ** [[Bow and arrow]] ** [[چەکی گەرم]] ** [[چەقۆ]] ** [[چەکی ناوکی]] ** [[تانک]] {{Col-break|width=34%}} ===Media and communication (10 articles)=== * [[چاپکردن]] ** '''[[کتێب]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Mail]] * [[دوورپەیوەندی]] ** [[ئینتەرنێت]] ** [[ڕادیۆ]] ** [[تەلەفۆن]] *** [[مۆبایل]] ** [[ڤیدیۆ]] *** [[تەلەڤیزیۆن]] ===Computing and information technology (4 articles)=== * [[زانستی کۆمپیوتەر]] ** '''[[کۆمپیوتەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژیریی دەستکرد]] * [[کریپتۆگرافی]] ===Electronics (4 articles)=== * [[ئەلەکترۆنیک]] * [[Electric light]] * [[Integrated circuit]] * [[Semiconductor device]] ===Food and health (10 articles)=== * [[Animal husbandry]] ** [[دەستەمۆکردن]] * [[بیۆتەکنۆلۆژیا]] ** [[ئەندازەی بۆماوەیی]] * [[Fertilizer]] * [[Food preservation]] * [[باخچە]] * [[Medical imaging]] * [[Refrigeration]] * [[سۆبە]] ===Optical (5 articles)=== * [[کامێرا]] * [[لەیزەر]] * [[لێنز]] * [[وردبین]] * [[تەلەسکۆپ|تەلیسکۆپ]] {{Col-break|width=34%}} ===Transportation (6 articles)=== * '''[[گواستنەوە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[مەکۆی ئاسمانی]] ** [[دووچەرخە|پایسکل]] ** [[ئۆتۆمۆبیل]] ** [[Rail transport]] ** [[کەشتی]] ===Navigation and timekeeping (6 articles)=== * [[ڕێنیشاندەری]] ** [[قیبلەنما]] ** [[نەخشە]] ** [[ڕادار]] * [[ڕۆژژمێر]] * [[کاتژمێر]] ===Space (5 articles)=== * [[Rocket]] * [[مانگی دەستکرد]] * [[توێژینەوەی بۆشایی]] * [[فڕینی بۆشایی]] * [[وێستگەی بۆشایی]] ===Structures (6 articles)=== * [[Fortification]] * [[ژێرخان]] ** [[پرد]] ** [[نۆکەند]] ** [[بەنداو]] ** [[ڕێگە]] ===Materials (8 articles)=== * [[شووشە]] * [[Masonry]] * [[کانزاناسی]] * [[Natural rubber]] * [[کاغەز]] * [[پلاستیک]] * [[Textile]] * [[چێو]] {{Col-end}} ==Mathematics (52 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics (12 articles)=== * '''''[[ماتماتیک]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ژمارە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژمارەی ڕاستەقینە]] *** [[ژمارەی تەواو]] **** [[ژمارەی سروشتی]] ***** [[ژمارەی سەرەتایی]] *** [[کەرت]] ** [[ژمارەی ئاوێتە]] ** [[تیۆریی ژمارە]] ** ''Mathematical constants'' *** [[٠ (ژمارە)]] *** [[پای|{{پای}}]] *** [[ژمارەی e|{{Mvar|e}}]] ===Arithmetic (8 articles)=== * '''[[ژمێرە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆکردنەوە]] ** [[لێدەرکردن]] ** [[لێکدان]] ** [[دابەشکردن|Division]] ** [[توان (ماتماتیک)|توان (بیرکاری)]] ** [[لۆگاریتم]] ** [[ڕەگی nەم|''n''th root]] {{Col-break}} ===Geometry (16 articles)=== * '''[[ئەندازە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گۆشە]] *** [[سێگۆشەزانی]] ** [[ڕووبەر]] ** [[قەبارە]] ** [[سیستمی پۆتانەکان]] ** [[ڕەھەند]] ** [[ڕووتەخت|Plane]] ** [[شێوە]] *** [[ھێڵ (ئەندازە)|Line]] *** [[بڕگەی قووچەکی]] **** [[بازنە (ئەندازە)]] *** [[فرەگۆشە]] **** [[سێگۆشە]] *** [[فرەڕوو]] *** [[گۆ]] {{Col-break}} ===Other (16 articles)=== * '''[[ئامار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[ئەگەر]] * [[جەبر]] ** [[ھاوکێشە]] ** [[بگۆڕ (ماتماتیک)|بگۆڕ]] * [[شیکاریی ماتماتیکی]] ** [[جیاکاری و تەواوکاری]] ** [[فانکشن (ماتماتیک)|Function]] ** [[بێکۆتایی]] ** [[ڕادە (ماتماتیک)|Limit]] * [[ئەلگۆریتم]] * [[Combinatorics]] * [[سەلماندن (ماتماتیک)]] * [[زنجیرە (ماتماتیک)|Series]] * [[کۆمەڵە (ماتماتیک)|Set]] * [[تۆپۆلۆژی]] {{Col-end}} == ئەمانەش ببینە == * [[:m:Research:Automated classification of article importance|پۆڵێنکردنی خۆگەڕی وتارە گرنگەکان]] - پڕۆژەی ھاوشێوە لە ویکیمیدیا * [[:m:Grants:IdeaLab/Wikipedia in a box]] * [[:m:Internet-in-a-Box]] {{Core topics}} [[Category:Wikipedia article lists|All languages should have]] [[Category:Wikipedia core topics|Vital articles]] [[Category:Wikipedia vital articles| ]] t1ockm6jaynuevyflfdfhb6v9mnh6np 1624285 1624281 2026-08-13T08:54:29Z Muhammed taha 3367 /* Health, fitness, and medicine (11 articles) */ 1624285 wikitext text/x-wiki {{وەسف|پێڕستی ١٬٠٠٠ گرنگترین وتارەکان بۆ ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی}} {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/ڕێدۆزی}} {{قەدبڕ|وپ:وس|وپ:وس٣}} '''وتارە سەرەکییەکان''' پێڕستی ئەو بابەتانەن کە پێویستە لە [[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی]]دا ھەبن و ھاوشێوەی [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان|پۆلی وتارە ھەڵبژێردراوەکان]] بن. دەتوانیت بە [[Special:Recentchangeslinked/ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|چاودێریکردنی ناوەندی]] ڕەوشی گرنگترین وتارەکانی ویکیپیدیا بزانیت. ئەوپەڕی گرنگترین وتارەکان لە ئاستی ١دان. ئەم پەڕە '''ئاستی ٣''' لە وتارە سەرەکییەکان کە ١٬٠٠٠ وتار دەگرێتەخۆ پێک دەھێنێت. ھەموو وتارەکانی ئاستە بەرزترەکان لە ئاستە نزمترەکانیش ھەن. بۆ نموونە، تەواوی ١٠٠ بابەتەکەی پێڕستی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]] (لەم پەڕەدا بە '''دەقی تۆخ''' نیشان دراون) لێرەش لە ئاستی ٣ ھەن. ھەروەھا پێڕستی ئاستی ٢یش ١٠ بابەتی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|ئاستی ١]] (لەم پەڕەدا بە '''''تۆخی لار''''' نیشان دراون). [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٤|ئاستی ٤]] کە گەورەترە پێڕستی ١٠٬٠٠٠ وتار، و [[Wikipedia:Vital articles/Level/5|ئاستی ٥]] پێڕستی ٥٠٬٠٠٠ وتار دەگرنەخۆ و لە پڕۆسەی دروستکردندان. لە [[m:List of articles every Wikipedia should have|پێڕستی یەک ھەزار وتاریش لە مێتا]] بۆ ھەموو زمانەکانی ویکیپیدیا ڕەچاو کراوە، ھەروەھا پێڕستی وتارە سەرەکییەکان بۆ ھەموو زمانە جیاوازەکانی ویکیپیدیاکان دووراوە کە دەتوانیت لە سندووقەکەدا دەستت پێیان بگات. بەبێ یەکدەنگی لە [[لێدوانی ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|پەڕەی وتووێژەکەدا]]، نابێت وتارەکان بەم پێڕستە زیاد بکرێن یانیش بسڕدرێنەوە. {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ھێماکان}} {{TOC left}} {{Clear}} <!-- کۆتاییی پوختەی خشتەکەی سەرەوە --> <!-- پێڕستەکە لێرەوە دەست پێ دەکات --> =Current total (997 articles)= ==خەڵک (١٢٦ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===سیاسییەکان و ڕێبەرەکان (٢٧ وتار)=== * [[سارگۆنی گەورە]] * [[حامۆڕابی]] * [[حەتشەپسوت]] * [[ڕەمسیسی دووەم]] * [[کورووشی مەزن|کوروشی مەزن]] * [[ئەسکەندەری مەزن]] * [[ئاشۆکا]] * [[چین شی ھوانگ]] * [[جولیوس سێزار]] * [[ئەگوستوس]] * [[شارلمان]] * [[چەنگیزخان]] * [[ژان دارک]] * [[سولەیمان قانوونی]] * [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا]] * [[کاترینای دووەم]] * [[جۆرج واشینگتن]] * [[ناپۆلیۆن بۆناپارت]] * [[سیمۆن بۆلیڤار]] * [[ئەبراھام لینکن|ئەبراھام لینکۆڵن]] * [[مەھاتما گاندی]] * [[ڤلادیمیر لێنین]] * [[وینستن چێرچڵ|وینستۆن چێرچیل]] * [[جۆزێف ستالین]] * [[ئەدۆڵف ھیتلەر]] * [[ماو تسی تۆنگ]] * [[نێلسۆن ماندێلا]] ===نووسەرەکان (١٩ وتار)=== * [[ھۆمیرۆس]] * [[سافۆ]] * [[سۆفۆکلێس]] * [[ڤێرجیل]] * [[لی بای]] * [[ئەبوونوواس]] * [[موێراساکی شیکیبوێ]] * [[دانتێ ئەلیگیێری]] * [[سێرڤانتێس]] * [[ویلیام شێکسپیر]] * [[ڤۆڵتێر]] * [[یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە]] * [[جەین ئۆستن]] * [[چارڵز دیکنز|چارڵز دیکینز]] * [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] * [[لیۆ تۆڵستۆی]] * [[مارک توین]] * [[جەیمز جۆیس]] * [[فرانتس کافکا]] {{Col-break|width=32%}} ===فەیلەسۆفەکان و زانا کۆمەڵایەتییەکان (١٦ وتار)=== * [[کۆنفۆشیۆس|کۆنفووشیوس]] * [[ھێرۆدۆت]] * [[سوقرات]] * [[ئەفلاتوون]] * [[ئەرەستوو]] * [[ئیبن سینا]] * [[تۆماس ئەکویناس]] * [[ئیبن خەلدوون]] * [[ڕێنێ دێکارت]] * [[جۆن لۆک]] * [[ئادەم سمیت]] * [[ئیمانوێل کانت]] * [[ماری ویلستۆنکرافت]] * [[کارڵ مارکس]] * [[فریدریش نیچە]] * [[زیگمۆند فرۆید]] ===کەسایەتییە ئایینییەکان (٩ وتار)=== * [[ئیبراھیم]] * [[مووسا]] * [[لاوتسزی]] * [[گاوتاما بوودا]] * [[یەسووع]] * [[پۆڵسی تەڕسووسی]] * [[محەممەد]] * [[Adi Shankara]] * [[مارتن لووتر]] ===Explorers (8 articles)=== * [[مارکۆ پۆلۆ]] * [[ئیبن بەتووتە]] * [[چینگ خا]] * [[کریستۆفەر کۆڵومبس]] * [[ڤاسکۆ دا گاما]] * [[فێردیناند ماگێلان]] * [[جەیمز کوک]] * [[ڕوال ئاموندسن]] ===بیرکارەکان (٩)=== <!-- Isaac Newton listed under Inventors and scientists --> * [[ئارکیمیدز]] * [[ئیقلیدس]] * [[محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی|محەممەد کوڕی مووسا ئەلخوارزمی]] * [[لیۆنارد ئۆیلەر]] * [[پیەر سیمۆن لاپلاس]] * [[کارڵ فریدریش گاوس]] * [[ئێمی نۆتر]] * [[کێرت گۆدێل]] * [[ئەلن تیورینگ]] {{Col-break|width=34%}} ===داھێنەرەکان و زانستوانەکان (٢٠ وتار)=== * [[ھیپۆکرات]] * [[جابیر کوڕی حەییان]] * [[شێن کوۆ]] * [[یۆھانس گووتنبێرگ]] * [[نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس]] * [[گالیلێو گالیلەی]] * [[ئایزک نیوتن]] * [[بێنجامین فرانکلین]] * [[کارڵ لینایۆس|کارل لینە]] * [[ئانتوان لاڤوازیێ]] * [[مایکل فارادەی]] * [[چارڵز داروین]] * [[لوی پاستێر]] * [[جەیمز کلێرک ماکسوێڵ]] * [[دمیتری مەندەلیێڤ]] * [[تۆماس ئێدیسۆن]] * [[نیکۆلا تێسلا]] * [[ماری کووری|ماری کوری]] * [[ئەلبەرت ئاینشتاین]] * [[نیلس بۆر]] ===ھونەرمەندەکان (٨ وتار)=== * [[لیۆناردۆ دا ڤینچی]] * [[میکێلانجێلۆ]] * [[ڕامبرانت]] * [[ھۆکوسای]] * [[کلۆد مۆنیە]] * [[ڤینسێنت ڤان گۆخ]] * [[پابلۆ پیکاسۆ]] * [[فریدا کالۆ]] ===Composers and musicians (7 articles)=== * [[یۆھان سباستیان باخ]] * [[ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت]] * [[لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن]] * [[ڕیچارد ڤاگنەر]] * [[لویس ئارمسترۆنگ]] * [[ئێلڤیس پریسلی]] * [[بیتڵز]] ===فیلمسازەکان (٢ وتار)=== * [[چارڵی چاپلن]] * [[واڵت دیزنی]] ===Businesspeople (1 article)=== * [[ھێنری فۆرد]] {{Col-end}} ==مێژوو (٨٠ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=35%}} ===General (4 articles)=== * '''[[مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''''[[مێژووی جیھان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[شارستانێتی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[شوێنەوارناسی|دێرینەناسی]] ===مێژوو بەپێی شوێن (٩ وتار)=== * [[History of Africa]] * [[History of Asia]] ** [[History of East Asia]] ** [[History of India]] ** [[History of the Middle East]] * [[مێژووی ئەورووپا]] * [[History of North America]] * [[History of Oceania]] * [[History of South America]] ===مێژوو بەپێی بابەت (١١ وتار)=== * '''[[مێژووی ھونەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[مێژووی زانست]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[مێژووی وەرزێری]] * [[مێژووی نژیاروانی]] * [[مێژووی فیلم]] * [[مێژووی وێژە]] * [[مێژووی ماتماتیک]] * [[History of medicine]] * [[مێژووی مۆسیقا]] * [[History of technology]] * [[مێژووی سەربازی]] ===پێش مێژوو (٤ وتار)=== * '''[[پێش مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی بەردین]] *** [[Early human migrations]] *** [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] {{Col-break|width=35%}} ===Ancient history (17 articles)=== * '''[[مێژووی دێرین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی برۆنز]] *** [[میسری کۆن]] *** [[Andean civilizations]] *** [[شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس]] *** [[Mesoamerica]] **** [[شارستانیەتیی مایا]] *** [[مێزۆپۆتامیا]] **** [[سۆمەر]] **** [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]] ** [[سەردەمی ئاسن]] *** [[یۆنانی کۆن]] *** [[ڕۆمای کۆن]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی گوپتا]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھان|خانەدانی ھان]] *** [[ڕێگای ئاوریشم]] ===Post-classical history (14 articles)=== * '''[[Post-classical history]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پێش-کۆڵومبس]] *** [[ئەزتێک]] *** [[ئیمپڕاتۆریی ئینکا]] ** [[سەردەمی زێڕینی ئیسلام]] ** [[سەدەکانی ناوین]] *** [[مردنی ڕەش]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] *** [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|شەڕەکانی خاچپەرستی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]] *** [[Viking Age]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ** [[ئیمپراتۆرییەتی تانگ|خانەدانی تانگ]] {{Col-break|width=30%}} ===مێژووی مۆدێرن (٢١ وتار)=== * '''[[Early modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕینێسانس]] ** [[Age of Discovery]] ** [[داگیرکەری ئەورووپا لە ئەمریکا]] ** [[چاکسازیی پرۆتیستانتی]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی هیند]] ** [[شۆڕشی زانستی]] ** [[سەردەمی ڕووناکبیری]] * '''[[Late modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[شۆڕشی پیشەسازانە|شۆڕشی پیشەسازی]] ** [[شۆڕشی فەڕەنسا|شۆڕشی فەڕەنسی]] ** [[Abolitionism]] ** [[Scramble for Africa]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئیمپراتۆریەتیی بریتانی]] ** [[Decolonization]] ** [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ** [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ** [[بێبازاڕیی مەزن]] ** [[جەنگی جیھانیی دووەم]] ** [[شەڕی سارد|جەنگی سارد]] *** [[پێشبڕکێی بۆشایی]] {{Col-end}} ==Geography (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===General (1 article)=== * '''[[جوگرافیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Continents and regions (10 articles)=== * [[کیشوەر]] ** '''[[ئەفریقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئانتارکتیکا]] ** '''[[ئاسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەورووپا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باکوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باشوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * ''Regions'' ** [[ناوچەی جەمسەری باکوور]] ** [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] ** '''[[ئۆقیانووسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Cities (20 articles)=== * '''[[شار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەکین|پێکەن]] ** [[قاھیرە]] ** [[دەلھی|دێلھی]] ** [[ھۆنگ کۆنگ]] ** [[ئەستەمبوڵ]] ** [[جاکارتا]] ** [[ئورشەلیم]] ** [[لاگۆس]] ** [[لەندەن]] ** [[مەککە]] ** [[مەکسیکۆ سیتی]] ** [[مۆسکۆ]] ** [[مومبای]] ** [[نیویۆرک]] ** [[پاریس]] ** [[ڕۆما]] ** [[ساوپاولۆ]] ** [[سینگاپوور]] <!-- significant as a city --> ** [[تۆکیۆ]] {{Col-break|width=34%}} ===Countries (38 articles)=== * '''[[وڵات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەرژەنتین]] ** [[ئوسترالیا]] ** [[بەنگلادێش]] ** [[بەڕازیل]] ** [[کەنەدا]] ** [[چین|کۆماری گەلی چین]] ** [[کۆلۆمبیا]] ** [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] ** [[میسر]] ** [[ئیتیۆپیا]] ** [[فەڕەنسا]] ** [[ئەڵمانیا]] ** [[ھیندستان]] ** [[ئیندۆنیزیا]] ** [[ئێران]] ** [[ئیسرائیل]] ** [[ئیتاڵیا|ئیتالیا]] ** [[ژاپۆن]] ** [[کینیا]] ** [[مەکسیک]] ** [[میانمار]] ** [[نێجیریا]] ** [[پاکستان]] ** [[فلیپین]] ** [[پۆڵەندا]] ** [[ڕووسیا]] ** [[عەرەبستانی سعوودی]] ** [[ئەفریقای باشوور]] ** [[کۆریای باشوور]] ** [[ئیسپانیا]] ** [[تایوان]] ** [[تانزانیا]] ** [[تایلەند]] ** [[تورکیا]] ** [[شانشینی یەکگرتوو]] ** [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ** [[ڤیێتنام]] {{Col-break|width=32%}} ===Hydrological features (17 articles)=== * '''[[دەریا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئۆقیانووسی بەستووی باکوور|ئۆقیانووسی ئارکتیک]] ** [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک]] *** [[دەریای ناوین]] ** [[ئۆقیانووسی ھیند]] ** [[زەریای ھێمن|ئۆقیانووسی ئارام]] *** [[بەربەستی مەزنی ڕیف]] * [[دەریاچە]] ** [[دەریای قەزوین]] ** [[دەریاچە گەورەکان]] ** [[دەریاچەی ڤیکتۆریا]] * [[ڕووبار]] ** [[ئەمازۆن (ڕووبار)]] ** [[ڕووباری گەنگ]] ** [[ڕووباری میسیسیپی]] ** [[نیل]] ** [[ڕووباری یانگتسی]] ===Terrestrial features (13 articles)=== * '''[[خاک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بیابان]] *** [[بیابانی مەزن]] ** [[دوورگە]] ** [[کێو]] *** [[ئەڵپ]] *** [[زنجیرەچیاکانی ئەندێز]] *** [[ھیمالایا]] *** [[زنجیرەچیاکانی ڕۆکی|چیای ڕۆکی]] ** [[گرەند کەنیۆن]] * [[دارستان]] ** [[دارستانی ئەمازۆن]] * [[سەھۆڵبەند]] {{Col-end}} ==Arts (42 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=36%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[ھونەرەکان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * [[ھونەر]] ** [[ھونەری پێش مێژوو]] * [[مۆزەخانە]] ===Artistic movements (4 articles)=== * [[ھونەری ئەبستراکت]] * [[Modernism]] * [[Realism (arts)|Realism]] * [[ڕۆمانتیزم]] ===Architecture (3 articles)=== * '''[[نژیاروانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Great Pyramid of Giza]] ** [[دیواری چین]] {{Col-break|width=32%}} ===Literature (8 articles)=== * '''[[وێژە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[English literature]] * [[خەیاڵ (وێژە)]] ** [[ڕۆمان]] ** [[کورتەچیڕۆک]] *** [[Fairy tale]] * [[شیعر]] ** [[ھەڵبەستی پاڵەوانی]] ===Music (8 articles)=== * '''[[مۆسیقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئامێری مۆسیقا]] ** [[گۆرانیبێژی]] * ''Genres'' ** [[مۆسیقای کلاسیک]] ** [[مۆسیقای فۆڵک]] ** [[جاز]] ** [[مۆسیقای پۆپ]] ** [[مۆسیقای ڕۆک]] {{Col-break|width=32%}} ===Performing arts (5 articles)=== * '''[[Performing arts]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەما]] ** [[ئۆپێرا]] ** [[ئۆرکێسترا]] ** [[شانۆ]] ===Visual arts (10 articles)=== * '''[[ھونەری سۆمایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[فیلم]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەنیمەیشن]] ** [[خۆشنووسی|جواننووسی]] ** [[کۆمیک]] ** [[وێنەکێشان]] ** [[وێنەکێشی]] ** [[وێنەگری]] ** [[گۆزەکەری]] ** [[پەیکەرتاشی]] {{Col-end}} ==Philosophy and religion (56 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Philosophy (20 articles)=== * '''''[[فەلسەفە]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[فەلسەفەی زانست]] * ''Philosophical branches'' ** [[جوانیناسی]] ** '''[[ناسیاریناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[زانین]] *** [[باوەڕ]] *** [[ئاوەز]] *** [[ڕاستی]] ** '''[[فەلسەفەی ئەخلاق]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[باشە و خراپە]] ** '''[[لۆژیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[میتافیزیک|مێتافیزیک]] *** [[ھەبوون]] *** [[ئازادیی ھەڵبژاردن]] *** [[ئۆنتۆلۆجی|زانستی بوون]] * ''Philosophy by region and period'' ** [[فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی]] *** [[کۆنفووشیزم]] ** [[فەلسەفەی ڕۆژاوایی]] *** [[Ancient Greek philosophy]] *** [[فەلسەفەی ھاوچەرخ]] {{Col-break}} ===Religion (15 articles)=== * '''[[ئایین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Afterlife]] ** [[خوداوەندی]] *** [[خوا|خودا]] ** [[Meditation]] ** [[ئوستوورە]] ** [[New religious movement]] ** [[نوێژ]] ** [[Ritual]] ** [[شەمەنیزم]] ** [[ڕۆح]] ** [[Spirituality]] ** [[Western esotericism]] * [[جیھانگەرایی|سێکۆلاریزم]] ** [[بێخوایی]] {{Col-break}} ===Specific religions (21 articles)=== * [[بودیزم]] ** [[ماھایانا]] ** [[تراڤادا]] * [[مەسیحییەت]] ** [[کتێبی پیرۆز]] ** [[کڵێسای کاتۆلیک]] ** [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] ** [[پرۆتێستانت]] * [[ھیندوویزم]] ** [[ڤێداکان]] ** ''[[Bhagavad Gita]]'' * [[ئیسلام]] ** [[شیعە]] ** [[سوننە]] ** [[قورئان]] * [[جاینیزم]] * [[جوولەکایەتی]] ** [[تەلموود]] * [[شینتۆ]] * [[سیکیزم]] * [[تاویزم]] {{Col-end}} ==Everyday life (57 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (4 articles)=== * '''[[جلوبەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[ماڵ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Furniture]] * [[Jewellery]] ===Family and kinship (10 articles)=== * '''[[گرووپی نەتەوەیی|گرووپی ڕەگەزی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[خێزان]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەورەبوو]] *** [[Old age]] ** [[ھەرزەکاری]] ** [[مناڵ]] *** [[ساوا]] ** [[ھاوسەرگیری]] ** [[Parenting]] * [[ھاوڕێیەتی]] ===Sexuality and gender (5 articles)=== * '''[[Human sexuality]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خواستی ڕەگەزی]] * [[جێندەر]] ** [[پیاو]] ** [[ژن]] {{Col-break}} ===خواردن و خواردنەوە (٢٣ وتار)=== * [[چێشت لێنان]] * '''[[خۆراک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[دەخڵ]] *** [[گەنم]] *** [[گەنمەشامی]] *** [[برنج]] ** [[نان]] ** [[پەنیر]] ** [[میوە]] *** [[بوندوق]] ** [[گۆشت]] ** [[خوێ]] ** [[بەھارات]] ** [[شەکر]] ** [[سەوزە]] *** [[پەتاتە]] *** [[سۆیا]] * [[خواردنەوە]] ** [[خواردنەوەی کھوولی]] ** [[قاوە]] ** [[ئاوی خواردنەوە]] ** [[شیر]] ** [[چا]] {{Col-break}} ===ڕابواردن و دروستکردنەوە (١٥ وتار)=== * '''[[ڕابواردن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[Play (activity)]] ** [[کایە]] *** [[کایەی تەختەیی]] *** [[یاری کارت]] *** [[قومار]] *** [[کایەی ڤیدیۆیی]] ** '''[[وەرزش]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) *** [[تۆپی پێ]] *** [[Sport of athletics]] *** [[یارییەکانی ئۆڵمپیک]] ** [[کایەکلێ]] * [[ھونەری جەنگی|هونەری جەنگی]] * [[مەلەکردن]] * [[گەشتیاری]] {{Col-end}} ==Society and social sciences (149 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===گشتی (١٣ وتار)=== * '''[[چاند]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** '''[[فۆلکلۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[فێستیڤاڵ]] ** [[Oral tradition]] ** [[چاندی باو]] * '''[[کۆمەڵگە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[کۆمەڵ]] ** [[ھێز (فەلسەفە)]] ** [[چینی کۆمەڵایەتی]] * '''[[ڕاگەیێنی|گەیاندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان]] ** [[مرۆڤناسی]] ** [[کۆمەڵناسی]] ===کێشە کۆمەڵایەتییەکان (٢١ وتار)=== * [[لەبەرچوون]] * [[کەمتوانی]] * [[دووچاوەکی]] ** [[ڕەگەزپەرستی]] ** [[سێکسیزم]] * [[ژینگەخوازی]] ** [[پیسبوونی ژینگە]] * [[Famine]] * [[فێمینیزم]] ** [[Women's suffrage]] * [[جیھانگیری]] * [[Human migration]] * [[مافەکانی مرۆڤ]] ** [[سەربەستی]] ** [[تایبەتمەندییەتی]] ** [[کۆیلایەتی]] ** [[Social equality]] * [[خەڵکانی ڕەسەن]] * [[ھەژاری]] * [[خۆکوشتن|خۆکوژی]] * [[خۆشبژیوی]] ===دەروونناسی (١٦ وتار)=== * '''[[دەروونناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * '''[[کوڵوکۆ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[تووڕەیی]] ** [[ترس]] ** [[دڵخۆشی|شادمانی]] *** [[Humour]] ** [[خۆشەویستی]] * '''[[زەین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[ھۆش]] ** [[خەون]] ** [[بیر]] ** [[ھزر]] * [[Human behavior]] * [[ژیری]] * [[فێربوون]] * [[کەسایەتی]] {{Col-break|width=34%}} ===Politics and government (28 articles)=== * '''[[سیاسەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[حیزب]] ** [[زانستی سیاسی]] ** [[کۆلۆنیالیزم]] ** [[ئیمپریالیزم]] * '''[[حکوومەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دیموکراسی]] ** [[دیکتاتۆری]] ** [[پاشایەتی]] ** [[سیۆکراسی]] * [[ئایدیۆلۆجی]] ** [[ئەنارکیزم]] ** [[کۆمۆنیزم]] ** [[شۆپپارێزی]] ** [[فاشیزم]] ** [[لیبرالیزم]] ** [[ناسیۆنالیزم]] ** [[سۆسیالیزم|سۆشیالیزم]] * [[دەوڵەت|State]] ** [[دیپلۆماسی]] ** [[ھێزی سەربازی]] * ''International organizations'' ** [[یەکێتیی ئەورووپا]] ** [[بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچی سوور و مانگیلەی سوور|بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچ و مانگی سوور]] ** [[ناتۆ]] ** [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] *** [[سندووقی نێونەتەوەییی پارە]] *** [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] ** [[ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی]] ===Law (6 articles)=== * '''[[یاسا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[تاوان]] ** [[دەستوور]] ** [[دادپەروەری]] ** [[پۆلیس]] ** [[مڵک]] ===War (4 articles)=== * '''[[شەڕ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆمەڵکوژی]] ** [[ئاشتی]] ** [[تیرۆریزم]] ===Education (3 articles)=== * '''[[پەروەردە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[فێرگە]] ** [[کتێبخانە]] ===Media (5 articles)=== * [[میدیای بەکۆمەڵ|ڕاگەیاندن (میدیا)]] ** [[وەشاندن]] ** [[ڕۆژنامەوانی]] *** [[ھەواڵەکان]] ** [[بڵاوکردنەوە]] {{Col-break|width=32%}} ===Business and economics (25 articles)=== * '''[[کاسبی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Corporation]] ** [[بەڕێوەبەری]] ** [[مارکێتینگ|بازاڕگەری]] ** [[تاکفرۆشی]] ** [[Trade union]] * '''[[ئابوورناسی|ئابوورزانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[دانوستان (ئابوورناسی)|دانوستان (ئابوورزانی)]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەرمایەداری]] ** [[دامەزراندن]] ** [[زانیاری ماڵی]] *** [[بانک]] *** [[پارە]] ** [[ئابوورناسیی زل|زلابوورزانی]] ** [[ئابوورناسیی ورد|وردابوورزانی]] ** [[Market (economics)|Market]] *** [[Supply and demand]] ** [[باج]] * '''[[پیشەسازی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[وەرزێری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دروستکردن|کردنەوە]] ** [[Manufacturing]] ** [[ڕاوەماسی]] ** [[ڕاو]] ** [[Mining]] ===Language (28 articles)=== * '''''[[زمان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان]] *** [[زمانی بەنگلا|Bengali]] *** [[زمانی ئینگلیزی|English]] *** [[زمانی فەڕەنسی|French]] *** [[زمانی ئەڵمانی|German]] *** [[زمانی یۆنانی|Greek]] *** [[زمانی ھیندستانی|Hindustani]] *** [[زمانی لاتینی]] *** [[زمانی پورتوگالی|Portuguese]] *** [[زمانی ڕووسی|Russian]] *** [[زمانی ئیسپانی|Spanish]] ** ''Other languages'' *** [[زمانی عەرەبی]] *** [[زمانی چینی|Chinese]] *** [[زمانی ژاپۆنی|Japanese]] * [[زمانەوانی]] ** [[ڕێزمان]] ** [[وشە]] * [[Personal name]] * [[قسە]] * '''[[نووسین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەلفوبێ]] *** [[ئەلفوبێی عەرەبی]] *** [[Brahmic scripts]] *** [[ئەلفوبێی سیرلیک]] *** [[ئەلفوبێی یۆنانی]] *** [[ئەلفوبێی لاتین]] ** [[پیتی چینی]] {{Col-end}} ==Health, medicine and disease (39 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===نەخۆشی و پێکان (١٩ وتار)=== * '''[[نەخۆشی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ھەستۆکی]] ** [[ئاسما|ئاسم]] ** [[شێرپەنجە]] ** [[نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن]] *** [[جەڵدەی مێشک|سەکتەی مێشک]] ** [[شەکرە]] ** [[Gastroenteritis]] ** [[تەشەنا]] *** [[سەرمابوون]] *** [[ئەنفلۆنزا]] *** [[مالاریا]] *** [[سیەسۆ]] *** [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان]] **** [[ئایدز]] *** [[ھاوڵە]] *** [[دەردەباریکە]] ** [[پەشێویی دەروونی]] * [[پێکان]] {{Col-break|width=35%}} ===Health, fitness, and medicine (11 articles)=== * '''[[پزیشکی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پزیشکیی ددان]] ** [[نەخۆشخانە]] ** [[نەشتەرگەری]] * [[Ageing]] * [[ڕاھێنان]] * [[تەندروستی]] * [[پاکوخاوێنی]] ** [[Sanitation]] * [[ژیواندن]] * [[قەڵەوی]] {{Col-break|width=33%}} ===Drugs and medication (9 articles)=== * [[داروو]] ** [[دەرمان]] *** [[ھۆشبڕی]] *** [[دژەزیندەیی]] *** [[کۆنتڕۆلی ھۆرمۆن]] *** [[ڤاکسین|کوتاو]] ** [[ئاڵوودەبوون]] *** [[Alcoholism]] *** [[Smoking]] {{Col-end}} ==زانست (198 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (5 articles)=== * '''''[[زانست]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[میتۆدی زانستی]] * [[پێوان]] ** [[سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان]] * [[سروشت]] ===Astronomy (26 articles)=== * '''[[ئەستێرەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[گەردوون]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[سیستمی خۆری|کۆمەڵەی خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زاوە]] ** [[ڤینۆس]] ** '''''[[زەوی]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) *** [[مانگ]] ** [[مەریخ]] ** [[ھورمز]] ** [[کەیوان]] ** [[یورانۆس]] ** [[نێپتوون]] * [[گەڕەستێرۆچکە]] * [[تەقینەوە گەورەکە]] * [[کونەڕەش]] * [[کلکدار]] * [[گەلەستێرە]] ** [[ڕێگای شیری]] * [[مانگی سروشتی]] * [[خولگە]] * [[بۆشاییی دەرەکی]] * [[گەردوونناسان]] * [[گەڕۆکە]] * [[ئەستێرە]] * [[نوێبوونەوەی مەزن]] ===فیزیک (٤٠ وتار)=== * '''[[فیزیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[وزە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[کات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕۆژ]] ** [[ساڵ]] * [[میکانیکی کلاسیک]] ** [[بارستە]] ** [[ڕاوەش]] ** [[جووڵە]] ** [[یاساکانی جووڵەی نیوتن]] * [[ھێز (فیزیک)]] ** [[کارۆموگناتیسی]] ** [[ڕاکێشان (فیزیک)]] ** [[کارلێکی بەھێز|پێکدادانی بەهێز]] ** [[کارلێکی لاواز|پێکدادانی لاواز]] * [[Magnetism]] * [[ماددە]] ** [[دۆخی ماددە]] * [[Particle physics]] ** [[Standard Model]] ** [[تەنۆکەی ژێرگەردیلەیی]] *** [[ئێلیکترۆن|ئەلێکتڕۆن]] *** [[نیوترۆن]] *** [[فۆتۆن]] *** [[پرۆتۆن]] * [[میکانیکی کوانتۆم|مێکانیکی کوانتۆم]] * [[تیشکەچالاکی]] * [[بۆشایی]] ** [[ڤاکیووم]] * [[تێرمۆدینامیک|داینامیکە گەرمی]] ** [[گەرمی]] ** [[پلەی گەرمی]] * [[تیۆریی ڕێژەیی]] * [[شەپۆل]] ** [[تیشکدانی کارۆموگناتیسی]] *** [[ڕووناکی]] **** [[ڕەنگ]] **** [[ئۆپتیک]] *** [[خێراییی ڕووناکی]] ** [[دەنگ]] {{Col-break}} ===Biology (73 articles)=== * '''[[ژینناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''''[[ژین]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** '''[[خانە|Cell]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[مەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Abiogenesis]] * '''[[پەرەسەندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەرەسەندنی مرۆڤ]] ** [[ھەڵبژاردنی سروشتی|ھەڵبژاردەی سروشتی]] * [[ئۆرگانیزم]] ** '''[[گیانلەبەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[گیانلەبەرناسی]] *** [[وشکاوی]] *** [[مەل]] *** [[ماسی]] *** [[مێروو]] *** [[گوانداران]] **** [[پشیلە]] **** [[مانگا]] **** [[سەگ]] **** [[ئەسپ]] **** [[گوانداری ڕەسەن|پریمات]] ***** '''''[[مرۆڤ]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) **** [[خورۆکەکان]] *** [[خشۆک]] **** [[دایناسۆڕ]] ** '''[[ڕوەک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[ڕوەکناسی]] *** [[گوڵ]] *** [[Seed]] *** [[دار]] ** [[قەوزە]] ** [[کۆنەکان]] ** [[بەکتریا]] ** [[زیندەوەرە ناوک ڕاستەقینەکان]] ** [[کوارگ]] ** [[ڤایرۆس]] * '''[[توێکاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[لەشی مرۆڤ]] ** [[کۆئەندامی سووڕان]] *** [[خوێن]] *** [[دڵ]] *** [[سی (ئەندام)]] ** [[ھەرسکردن]] *** [[جەرگ]] ** [[کۆئەندامی بەرگری]] *** [[پێست]] ** [[ماسوولکە]] ** [[کۆئەندامی دەمار]] *** [[مێشک]] *** [[گوێ]] *** [[چاو]] *** [[ھۆشە]] ** [[ئێسکبەند]] * '''[[ژینگەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زیندەفرەجۆری]] ** [[Ecosystem]] ** [[قڕان]] * [[جێنەتیک|بۆماوەزانی]] ** [[دی ئێن ئەی]] ** [[جین]] ** [[بۆماوە]] ** [[ئار ئێن ئەی]] * [[مێتابۆلیزم]] * [[ژینناسیی گەردی]] ** [[پرۆتین]] * [[Paleontology]] * [[فۆتۆسینتەسیس]] * [[زاوزێ]] ** [[زایەند]] ** [[دووگیانی]] * [[خەو]] * [[Taxonomy (biology)|Taxonomy]] ** [[جۆر (ژینناسی)|جۆرە]] {{Col-break}} ===Chemistry (31 articles)=== * '''[[کیمیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژینکیمیا|زیندەکیمیا]] ** [[کیمیای نائەندامی]] ** [[کیمیای ئەندامی]] ** [[کیمیای فیزیکی]] * '''[[توخمی کیمیایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[گەردیلە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خشتەی خولی]] ** [[فافۆن]] ** [[کاربۆن]] ** [[مس]] ** [[زێڕ]] ** [[ھایدرۆجین]] ** [[ئاسن]] ** [[نایترۆجین]] ** [[ئۆکسجین]] ** [[سیلیکۆن]] ** [[زێو]] * [[ئاوێتەی کیمیایی]] ** '''[[ئاو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کاربۆن دی ئۆکسید|کاربۆن دووئۆکسید]] ** [[بەندی کیمیایی]] ** [[گەرد]] * [[کاردانەوەی کیمیایی]] ** [[Acid–base reaction]] ** [[ھاندان]] ** [[ئۆکسان]] * [[کانزا]] ** [[داڕشتە]] *** [[بڕۆنز]] *** [[پۆڵا]] ===Earth science (23 articles)=== * [[زانستی زەوی]] ** [[مێژووی زەوی]] ** [[تەوشک]] ** [[Structure of Earth]] ** [[وەرز]] ** [[لافاو]] * '''[[ئاووھەوا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەرمبوونی زەوی]] * [[کەشوھەوا|کەش]] ** [[ھەور]] ** [[باران]] ** [[بەفر]] ** [[تۆرنادۆ]] ** [[زریانی خولگەیی]] ** [[با]] * '''[[زەویناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بوومەلەرزە]] ** [[وەرینی]] ** [[کانزایی]] ** [[تێکتۆنیکی پەڕەیی]] ** [[بەرد|Rock]] ** [[خۆڵ]] ** [[گڕکان]] {{Col-end}} ==Technology (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[تەکنۆلۆژیا]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ئەندازیاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەندازیاریی شارستانی]] ** [[ئەندازیاریی میکانیکی]] ===Energy (15 articles)=== * '''[[کارەبا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[باتری]] * '''[[ئاگر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[تەقەمەنی]] ** [[باڕووت]] * [[سووتەمەنیی فۆسیلی]] ** [[خەڵووز]] ** [[گازی سروشتی]] ** [[نەوت]] *** [[گازۆلین]] * [[Nuclear power]] * [[وزەی نوێبووەوە]] ** [[وزەی ئاو]] ** [[وزەی خۆری]] ** [[وزەی با]] ===Tools and machinery (9 articles)=== * '''[[ئامراز]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[مەکینەی ساکار]] ** [[Wheel]] * [[بزوێنەر|مۆتۆر]] ** [[Electric motor]] ** [[بزوێنەری سوتانی ناوەکی]] ** [[بزوێنەری فڕۆکە]] ** [[بزوێنەری ھەڵمی]] * [[Robotics]] ===Weapons (7 articles)=== * [[چەک]] ** [[Armour]] ** [[Bow and arrow]] ** [[چەکی گەرم]] ** [[چەقۆ]] ** [[چەکی ناوکی]] ** [[تانک]] {{Col-break|width=34%}} ===Media and communication (10 articles)=== * [[چاپکردن]] ** '''[[کتێب]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Mail]] * [[دوورپەیوەندی]] ** [[ئینتەرنێت]] ** [[ڕادیۆ]] ** [[تەلەفۆن]] *** [[مۆبایل]] ** [[ڤیدیۆ]] *** [[تەلەڤیزیۆن]] ===Computing and information technology (4 articles)=== * [[زانستی کۆمپیوتەر]] ** '''[[کۆمپیوتەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژیریی دەستکرد]] * [[کریپتۆگرافی]] ===Electronics (4 articles)=== * [[ئەلەکترۆنیک]] * [[Electric light]] * [[Integrated circuit]] * [[Semiconductor device]] ===Food and health (10 articles)=== * [[Animal husbandry]] ** [[دەستەمۆکردن]] * [[بیۆتەکنۆلۆژیا]] ** [[ئەندازەی بۆماوەیی]] * [[Fertilizer]] * [[Food preservation]] * [[باخچە]] * [[Medical imaging]] * [[Refrigeration]] * [[سۆبە]] ===Optical (5 articles)=== * [[کامێرا]] * [[لەیزەر]] * [[لێنز]] * [[وردبین]] * [[تەلەسکۆپ|تەلیسکۆپ]] {{Col-break|width=34%}} ===Transportation (6 articles)=== * '''[[گواستنەوە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[مەکۆی ئاسمانی]] ** [[دووچەرخە|پایسکل]] ** [[ئۆتۆمۆبیل]] ** [[Rail transport]] ** [[کەشتی]] ===Navigation and timekeeping (6 articles)=== * [[ڕێنیشاندەری]] ** [[قیبلەنما]] ** [[نەخشە]] ** [[ڕادار]] * [[ڕۆژژمێر]] * [[کاتژمێر]] ===Space (5 articles)=== * [[Rocket]] * [[مانگی دەستکرد]] * [[توێژینەوەی بۆشایی]] * [[فڕینی بۆشایی]] * [[وێستگەی بۆشایی]] ===Structures (6 articles)=== * [[Fortification]] * [[ژێرخان]] ** [[پرد]] ** [[نۆکەند]] ** [[بەنداو]] ** [[ڕێگە]] ===Materials (8 articles)=== * [[شووشە]] * [[Masonry]] * [[کانزاناسی]] * [[Natural rubber]] * [[کاغەز]] * [[پلاستیک]] * [[Textile]] * [[چێو]] {{Col-end}} ==Mathematics (52 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics (12 articles)=== * '''''[[ماتماتیک]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ژمارە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژمارەی ڕاستەقینە]] *** [[ژمارەی تەواو]] **** [[ژمارەی سروشتی]] ***** [[ژمارەی سەرەتایی]] *** [[کەرت]] ** [[ژمارەی ئاوێتە]] ** [[تیۆریی ژمارە]] ** ''Mathematical constants'' *** [[٠ (ژمارە)]] *** [[پای|{{پای}}]] *** [[ژمارەی e|{{Mvar|e}}]] ===Arithmetic (8 articles)=== * '''[[ژمێرە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆکردنەوە]] ** [[لێدەرکردن]] ** [[لێکدان]] ** [[دابەشکردن|Division]] ** [[توان (ماتماتیک)|توان (بیرکاری)]] ** [[لۆگاریتم]] ** [[ڕەگی nەم|''n''th root]] {{Col-break}} ===Geometry (16 articles)=== * '''[[ئەندازە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گۆشە]] *** [[سێگۆشەزانی]] ** [[ڕووبەر]] ** [[قەبارە]] ** [[سیستمی پۆتانەکان]] ** [[ڕەھەند]] ** [[ڕووتەخت|Plane]] ** [[شێوە]] *** [[ھێڵ (ئەندازە)|Line]] *** [[بڕگەی قووچەکی]] **** [[بازنە (ئەندازە)]] *** [[فرەگۆشە]] **** [[سێگۆشە]] *** [[فرەڕوو]] *** [[گۆ]] {{Col-break}} ===Other (16 articles)=== * '''[[ئامار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[ئەگەر]] * [[جەبر]] ** [[ھاوکێشە]] ** [[بگۆڕ (ماتماتیک)|بگۆڕ]] * [[شیکاریی ماتماتیکی]] ** [[جیاکاری و تەواوکاری]] ** [[فانکشن (ماتماتیک)|Function]] ** [[بێکۆتایی]] ** [[ڕادە (ماتماتیک)|Limit]] * [[ئەلگۆریتم]] * [[Combinatorics]] * [[سەلماندن (ماتماتیک)]] * [[زنجیرە (ماتماتیک)|Series]] * [[کۆمەڵە (ماتماتیک)|Set]] * [[تۆپۆلۆژی]] {{Col-end}} == ئەمانەش ببینە == * [[:m:Research:Automated classification of article importance|پۆڵێنکردنی خۆگەڕی وتارە گرنگەکان]] - پڕۆژەی ھاوشێوە لە ویکیمیدیا * [[:m:Grants:IdeaLab/Wikipedia in a box]] * [[:m:Internet-in-a-Box]] {{Core topics}} [[Category:Wikipedia article lists|All languages should have]] [[Category:Wikipedia core topics|Vital articles]] [[Category:Wikipedia vital articles| ]] ovushvhtwtxpkzx43o8luyidgf3wf25 1624286 1624285 2026-08-13T08:58:01Z Muhammed taha 3367 /* فیزیک (٤٠ وتار) */ 1624286 wikitext text/x-wiki {{وەسف|پێڕستی ١٬٠٠٠ گرنگترین وتارەکان بۆ ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی}} {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/ڕێدۆزی}} {{قەدبڕ|وپ:وس|وپ:وس٣}} '''وتارە سەرەکییەکان''' پێڕستی ئەو بابەتانەن کە پێویستە لە [[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی]]دا ھەبن و ھاوشێوەی [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان|پۆلی وتارە ھەڵبژێردراوەکان]] بن. دەتوانیت بە [[Special:Recentchangeslinked/ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|چاودێریکردنی ناوەندی]] ڕەوشی گرنگترین وتارەکانی ویکیپیدیا بزانیت. ئەوپەڕی گرنگترین وتارەکان لە ئاستی ١دان. ئەم پەڕە '''ئاستی ٣''' لە وتارە سەرەکییەکان کە ١٬٠٠٠ وتار دەگرێتەخۆ پێک دەھێنێت. ھەموو وتارەکانی ئاستە بەرزترەکان لە ئاستە نزمترەکانیش ھەن. بۆ نموونە، تەواوی ١٠٠ بابەتەکەی پێڕستی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]] (لەم پەڕەدا بە '''دەقی تۆخ''' نیشان دراون) لێرەش لە ئاستی ٣ ھەن. ھەروەھا پێڕستی ئاستی ٢یش ١٠ بابەتی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|ئاستی ١]] (لەم پەڕەدا بە '''''تۆخی لار''''' نیشان دراون). [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٤|ئاستی ٤]] کە گەورەترە پێڕستی ١٠٬٠٠٠ وتار، و [[Wikipedia:Vital articles/Level/5|ئاستی ٥]] پێڕستی ٥٠٬٠٠٠ وتار دەگرنەخۆ و لە پڕۆسەی دروستکردندان. لە [[m:List of articles every Wikipedia should have|پێڕستی یەک ھەزار وتاریش لە مێتا]] بۆ ھەموو زمانەکانی ویکیپیدیا ڕەچاو کراوە، ھەروەھا پێڕستی وتارە سەرەکییەکان بۆ ھەموو زمانە جیاوازەکانی ویکیپیدیاکان دووراوە کە دەتوانیت لە سندووقەکەدا دەستت پێیان بگات. بەبێ یەکدەنگی لە [[لێدوانی ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|پەڕەی وتووێژەکەدا]]، نابێت وتارەکان بەم پێڕستە زیاد بکرێن یانیش بسڕدرێنەوە. {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ھێماکان}} {{TOC left}} {{Clear}} <!-- کۆتاییی پوختەی خشتەکەی سەرەوە --> <!-- پێڕستەکە لێرەوە دەست پێ دەکات --> =Current total (997 articles)= ==خەڵک (١٢٦ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===سیاسییەکان و ڕێبەرەکان (٢٧ وتار)=== * [[سارگۆنی گەورە]] * [[حامۆڕابی]] * [[حەتشەپسوت]] * [[ڕەمسیسی دووەم]] * [[کورووشی مەزن|کوروشی مەزن]] * [[ئەسکەندەری مەزن]] * [[ئاشۆکا]] * [[چین شی ھوانگ]] * [[جولیوس سێزار]] * [[ئەگوستوس]] * [[شارلمان]] * [[چەنگیزخان]] * [[ژان دارک]] * [[سولەیمان قانوونی]] * [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا]] * [[کاترینای دووەم]] * [[جۆرج واشینگتن]] * [[ناپۆلیۆن بۆناپارت]] * [[سیمۆن بۆلیڤار]] * [[ئەبراھام لینکن|ئەبراھام لینکۆڵن]] * [[مەھاتما گاندی]] * [[ڤلادیمیر لێنین]] * [[وینستن چێرچڵ|وینستۆن چێرچیل]] * [[جۆزێف ستالین]] * [[ئەدۆڵف ھیتلەر]] * [[ماو تسی تۆنگ]] * [[نێلسۆن ماندێلا]] ===نووسەرەکان (١٩ وتار)=== * [[ھۆمیرۆس]] * [[سافۆ]] * [[سۆفۆکلێس]] * [[ڤێرجیل]] * [[لی بای]] * [[ئەبوونوواس]] * [[موێراساکی شیکیبوێ]] * [[دانتێ ئەلیگیێری]] * [[سێرڤانتێس]] * [[ویلیام شێکسپیر]] * [[ڤۆڵتێر]] * [[یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە]] * [[جەین ئۆستن]] * [[چارڵز دیکنز|چارڵز دیکینز]] * [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] * [[لیۆ تۆڵستۆی]] * [[مارک توین]] * [[جەیمز جۆیس]] * [[فرانتس کافکا]] {{Col-break|width=32%}} ===فەیلەسۆفەکان و زانا کۆمەڵایەتییەکان (١٦ وتار)=== * [[کۆنفۆشیۆس|کۆنفووشیوس]] * [[ھێرۆدۆت]] * [[سوقرات]] * [[ئەفلاتوون]] * [[ئەرەستوو]] * [[ئیبن سینا]] * [[تۆماس ئەکویناس]] * [[ئیبن خەلدوون]] * [[ڕێنێ دێکارت]] * [[جۆن لۆک]] * [[ئادەم سمیت]] * [[ئیمانوێل کانت]] * [[ماری ویلستۆنکرافت]] * [[کارڵ مارکس]] * [[فریدریش نیچە]] * [[زیگمۆند فرۆید]] ===کەسایەتییە ئایینییەکان (٩ وتار)=== * [[ئیبراھیم]] * [[مووسا]] * [[لاوتسزی]] * [[گاوتاما بوودا]] * [[یەسووع]] * [[پۆڵسی تەڕسووسی]] * [[محەممەد]] * [[Adi Shankara]] * [[مارتن لووتر]] ===Explorers (8 articles)=== * [[مارکۆ پۆلۆ]] * [[ئیبن بەتووتە]] * [[چینگ خا]] * [[کریستۆفەر کۆڵومبس]] * [[ڤاسکۆ دا گاما]] * [[فێردیناند ماگێلان]] * [[جەیمز کوک]] * [[ڕوال ئاموندسن]] ===بیرکارەکان (٩)=== <!-- Isaac Newton listed under Inventors and scientists --> * [[ئارکیمیدز]] * [[ئیقلیدس]] * [[محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی|محەممەد کوڕی مووسا ئەلخوارزمی]] * [[لیۆنارد ئۆیلەر]] * [[پیەر سیمۆن لاپلاس]] * [[کارڵ فریدریش گاوس]] * [[ئێمی نۆتر]] * [[کێرت گۆدێل]] * [[ئەلن تیورینگ]] {{Col-break|width=34%}} ===داھێنەرەکان و زانستوانەکان (٢٠ وتار)=== * [[ھیپۆکرات]] * [[جابیر کوڕی حەییان]] * [[شێن کوۆ]] * [[یۆھانس گووتنبێرگ]] * [[نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس]] * [[گالیلێو گالیلەی]] * [[ئایزک نیوتن]] * [[بێنجامین فرانکلین]] * [[کارڵ لینایۆس|کارل لینە]] * [[ئانتوان لاڤوازیێ]] * [[مایکل فارادەی]] * [[چارڵز داروین]] * [[لوی پاستێر]] * [[جەیمز کلێرک ماکسوێڵ]] * [[دمیتری مەندەلیێڤ]] * [[تۆماس ئێدیسۆن]] * [[نیکۆلا تێسلا]] * [[ماری کووری|ماری کوری]] * [[ئەلبەرت ئاینشتاین]] * [[نیلس بۆر]] ===ھونەرمەندەکان (٨ وتار)=== * [[لیۆناردۆ دا ڤینچی]] * [[میکێلانجێلۆ]] * [[ڕامبرانت]] * [[ھۆکوسای]] * [[کلۆد مۆنیە]] * [[ڤینسێنت ڤان گۆخ]] * [[پابلۆ پیکاسۆ]] * [[فریدا کالۆ]] ===Composers and musicians (7 articles)=== * [[یۆھان سباستیان باخ]] * [[ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت]] * [[لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن]] * [[ڕیچارد ڤاگنەر]] * [[لویس ئارمسترۆنگ]] * [[ئێلڤیس پریسلی]] * [[بیتڵز]] ===فیلمسازەکان (٢ وتار)=== * [[چارڵی چاپلن]] * [[واڵت دیزنی]] ===Businesspeople (1 article)=== * [[ھێنری فۆرد]] {{Col-end}} ==مێژوو (٨٠ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=35%}} ===General (4 articles)=== * '''[[مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''''[[مێژووی جیھان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[شارستانێتی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[شوێنەوارناسی|دێرینەناسی]] ===مێژوو بەپێی شوێن (٩ وتار)=== * [[History of Africa]] * [[History of Asia]] ** [[History of East Asia]] ** [[History of India]] ** [[History of the Middle East]] * [[مێژووی ئەورووپا]] * [[History of North America]] * [[History of Oceania]] * [[History of South America]] ===مێژوو بەپێی بابەت (١١ وتار)=== * '''[[مێژووی ھونەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[مێژووی زانست]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[مێژووی وەرزێری]] * [[مێژووی نژیاروانی]] * [[مێژووی فیلم]] * [[مێژووی وێژە]] * [[مێژووی ماتماتیک]] * [[History of medicine]] * [[مێژووی مۆسیقا]] * [[History of technology]] * [[مێژووی سەربازی]] ===پێش مێژوو (٤ وتار)=== * '''[[پێش مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی بەردین]] *** [[Early human migrations]] *** [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] {{Col-break|width=35%}} ===Ancient history (17 articles)=== * '''[[مێژووی دێرین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی برۆنز]] *** [[میسری کۆن]] *** [[Andean civilizations]] *** [[شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس]] *** [[Mesoamerica]] **** [[شارستانیەتیی مایا]] *** [[مێزۆپۆتامیا]] **** [[سۆمەر]] **** [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]] ** [[سەردەمی ئاسن]] *** [[یۆنانی کۆن]] *** [[ڕۆمای کۆن]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی گوپتا]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھان|خانەدانی ھان]] *** [[ڕێگای ئاوریشم]] ===Post-classical history (14 articles)=== * '''[[Post-classical history]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پێش-کۆڵومبس]] *** [[ئەزتێک]] *** [[ئیمپڕاتۆریی ئینکا]] ** [[سەردەمی زێڕینی ئیسلام]] ** [[سەدەکانی ناوین]] *** [[مردنی ڕەش]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] *** [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|شەڕەکانی خاچپەرستی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]] *** [[Viking Age]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ** [[ئیمپراتۆرییەتی تانگ|خانەدانی تانگ]] {{Col-break|width=30%}} ===مێژووی مۆدێرن (٢١ وتار)=== * '''[[Early modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕینێسانس]] ** [[Age of Discovery]] ** [[داگیرکەری ئەورووپا لە ئەمریکا]] ** [[چاکسازیی پرۆتیستانتی]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی هیند]] ** [[شۆڕشی زانستی]] ** [[سەردەمی ڕووناکبیری]] * '''[[Late modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[شۆڕشی پیشەسازانە|شۆڕشی پیشەسازی]] ** [[شۆڕشی فەڕەنسا|شۆڕشی فەڕەنسی]] ** [[Abolitionism]] ** [[Scramble for Africa]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئیمپراتۆریەتیی بریتانی]] ** [[Decolonization]] ** [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ** [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ** [[بێبازاڕیی مەزن]] ** [[جەنگی جیھانیی دووەم]] ** [[شەڕی سارد|جەنگی سارد]] *** [[پێشبڕکێی بۆشایی]] {{Col-end}} ==Geography (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===General (1 article)=== * '''[[جوگرافیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Continents and regions (10 articles)=== * [[کیشوەر]] ** '''[[ئەفریقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئانتارکتیکا]] ** '''[[ئاسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەورووپا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باکوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باشوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * ''Regions'' ** [[ناوچەی جەمسەری باکوور]] ** [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] ** '''[[ئۆقیانووسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Cities (20 articles)=== * '''[[شار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەکین|پێکەن]] ** [[قاھیرە]] ** [[دەلھی|دێلھی]] ** [[ھۆنگ کۆنگ]] ** [[ئەستەمبوڵ]] ** [[جاکارتا]] ** [[ئورشەلیم]] ** [[لاگۆس]] ** [[لەندەن]] ** [[مەککە]] ** [[مەکسیکۆ سیتی]] ** [[مۆسکۆ]] ** [[مومبای]] ** [[نیویۆرک]] ** [[پاریس]] ** [[ڕۆما]] ** [[ساوپاولۆ]] ** [[سینگاپوور]] <!-- significant as a city --> ** [[تۆکیۆ]] {{Col-break|width=34%}} ===Countries (38 articles)=== * '''[[وڵات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەرژەنتین]] ** [[ئوسترالیا]] ** [[بەنگلادێش]] ** [[بەڕازیل]] ** [[کەنەدا]] ** [[چین|کۆماری گەلی چین]] ** [[کۆلۆمبیا]] ** [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] ** [[میسر]] ** [[ئیتیۆپیا]] ** [[فەڕەنسا]] ** [[ئەڵمانیا]] ** [[ھیندستان]] ** [[ئیندۆنیزیا]] ** [[ئێران]] ** [[ئیسرائیل]] ** [[ئیتاڵیا|ئیتالیا]] ** [[ژاپۆن]] ** [[کینیا]] ** [[مەکسیک]] ** [[میانمار]] ** [[نێجیریا]] ** [[پاکستان]] ** [[فلیپین]] ** [[پۆڵەندا]] ** [[ڕووسیا]] ** [[عەرەبستانی سعوودی]] ** [[ئەفریقای باشوور]] ** [[کۆریای باشوور]] ** [[ئیسپانیا]] ** [[تایوان]] ** [[تانزانیا]] ** [[تایلەند]] ** [[تورکیا]] ** [[شانشینی یەکگرتوو]] ** [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ** [[ڤیێتنام]] {{Col-break|width=32%}} ===Hydrological features (17 articles)=== * '''[[دەریا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئۆقیانووسی بەستووی باکوور|ئۆقیانووسی ئارکتیک]] ** [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک]] *** [[دەریای ناوین]] ** [[ئۆقیانووسی ھیند]] ** [[زەریای ھێمن|ئۆقیانووسی ئارام]] *** [[بەربەستی مەزنی ڕیف]] * [[دەریاچە]] ** [[دەریای قەزوین]] ** [[دەریاچە گەورەکان]] ** [[دەریاچەی ڤیکتۆریا]] * [[ڕووبار]] ** [[ئەمازۆن (ڕووبار)]] ** [[ڕووباری گەنگ]] ** [[ڕووباری میسیسیپی]] ** [[نیل]] ** [[ڕووباری یانگتسی]] ===Terrestrial features (13 articles)=== * '''[[خاک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بیابان]] *** [[بیابانی مەزن]] ** [[دوورگە]] ** [[کێو]] *** [[ئەڵپ]] *** [[زنجیرەچیاکانی ئەندێز]] *** [[ھیمالایا]] *** [[زنجیرەچیاکانی ڕۆکی|چیای ڕۆکی]] ** [[گرەند کەنیۆن]] * [[دارستان]] ** [[دارستانی ئەمازۆن]] * [[سەھۆڵبەند]] {{Col-end}} ==Arts (42 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=36%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[ھونەرەکان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * [[ھونەر]] ** [[ھونەری پێش مێژوو]] * [[مۆزەخانە]] ===Artistic movements (4 articles)=== * [[ھونەری ئەبستراکت]] * [[Modernism]] * [[Realism (arts)|Realism]] * [[ڕۆمانتیزم]] ===Architecture (3 articles)=== * '''[[نژیاروانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Great Pyramid of Giza]] ** [[دیواری چین]] {{Col-break|width=32%}} ===Literature (8 articles)=== * '''[[وێژە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[English literature]] * [[خەیاڵ (وێژە)]] ** [[ڕۆمان]] ** [[کورتەچیڕۆک]] *** [[Fairy tale]] * [[شیعر]] ** [[ھەڵبەستی پاڵەوانی]] ===Music (8 articles)=== * '''[[مۆسیقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئامێری مۆسیقا]] ** [[گۆرانیبێژی]] * ''Genres'' ** [[مۆسیقای کلاسیک]] ** [[مۆسیقای فۆڵک]] ** [[جاز]] ** [[مۆسیقای پۆپ]] ** [[مۆسیقای ڕۆک]] {{Col-break|width=32%}} ===Performing arts (5 articles)=== * '''[[Performing arts]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەما]] ** [[ئۆپێرا]] ** [[ئۆرکێسترا]] ** [[شانۆ]] ===Visual arts (10 articles)=== * '''[[ھونەری سۆمایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[فیلم]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەنیمەیشن]] ** [[خۆشنووسی|جواننووسی]] ** [[کۆمیک]] ** [[وێنەکێشان]] ** [[وێنەکێشی]] ** [[وێنەگری]] ** [[گۆزەکەری]] ** [[پەیکەرتاشی]] {{Col-end}} ==Philosophy and religion (56 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Philosophy (20 articles)=== * '''''[[فەلسەفە]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[فەلسەفەی زانست]] * ''Philosophical branches'' ** [[جوانیناسی]] ** '''[[ناسیاریناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[زانین]] *** [[باوەڕ]] *** [[ئاوەز]] *** [[ڕاستی]] ** '''[[فەلسەفەی ئەخلاق]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[باشە و خراپە]] ** '''[[لۆژیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[میتافیزیک|مێتافیزیک]] *** [[ھەبوون]] *** [[ئازادیی ھەڵبژاردن]] *** [[ئۆنتۆلۆجی|زانستی بوون]] * ''Philosophy by region and period'' ** [[فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی]] *** [[کۆنفووشیزم]] ** [[فەلسەفەی ڕۆژاوایی]] *** [[Ancient Greek philosophy]] *** [[فەلسەفەی ھاوچەرخ]] {{Col-break}} ===Religion (15 articles)=== * '''[[ئایین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Afterlife]] ** [[خوداوەندی]] *** [[خوا|خودا]] ** [[Meditation]] ** [[ئوستوورە]] ** [[New religious movement]] ** [[نوێژ]] ** [[Ritual]] ** [[شەمەنیزم]] ** [[ڕۆح]] ** [[Spirituality]] ** [[Western esotericism]] * [[جیھانگەرایی|سێکۆلاریزم]] ** [[بێخوایی]] {{Col-break}} ===Specific religions (21 articles)=== * [[بودیزم]] ** [[ماھایانا]] ** [[تراڤادا]] * [[مەسیحییەت]] ** [[کتێبی پیرۆز]] ** [[کڵێسای کاتۆلیک]] ** [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] ** [[پرۆتێستانت]] * [[ھیندوویزم]] ** [[ڤێداکان]] ** ''[[Bhagavad Gita]]'' * [[ئیسلام]] ** [[شیعە]] ** [[سوننە]] ** [[قورئان]] * [[جاینیزم]] * [[جوولەکایەتی]] ** [[تەلموود]] * [[شینتۆ]] * [[سیکیزم]] * [[تاویزم]] {{Col-end}} ==Everyday life (57 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (4 articles)=== * '''[[جلوبەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[ماڵ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Furniture]] * [[Jewellery]] ===Family and kinship (10 articles)=== * '''[[گرووپی نەتەوەیی|گرووپی ڕەگەزی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[خێزان]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەورەبوو]] *** [[Old age]] ** [[ھەرزەکاری]] ** [[مناڵ]] *** [[ساوا]] ** [[ھاوسەرگیری]] ** [[Parenting]] * [[ھاوڕێیەتی]] ===Sexuality and gender (5 articles)=== * '''[[Human sexuality]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خواستی ڕەگەزی]] * [[جێندەر]] ** [[پیاو]] ** [[ژن]] {{Col-break}} ===خواردن و خواردنەوە (٢٣ وتار)=== * [[چێشت لێنان]] * '''[[خۆراک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[دەخڵ]] *** [[گەنم]] *** [[گەنمەشامی]] *** [[برنج]] ** [[نان]] ** [[پەنیر]] ** [[میوە]] *** [[بوندوق]] ** [[گۆشت]] ** [[خوێ]] ** [[بەھارات]] ** [[شەکر]] ** [[سەوزە]] *** [[پەتاتە]] *** [[سۆیا]] * [[خواردنەوە]] ** [[خواردنەوەی کھوولی]] ** [[قاوە]] ** [[ئاوی خواردنەوە]] ** [[شیر]] ** [[چا]] {{Col-break}} ===ڕابواردن و دروستکردنەوە (١٥ وتار)=== * '''[[ڕابواردن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[Play (activity)]] ** [[کایە]] *** [[کایەی تەختەیی]] *** [[یاری کارت]] *** [[قومار]] *** [[کایەی ڤیدیۆیی]] ** '''[[وەرزش]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) *** [[تۆپی پێ]] *** [[Sport of athletics]] *** [[یارییەکانی ئۆڵمپیک]] ** [[کایەکلێ]] * [[ھونەری جەنگی|هونەری جەنگی]] * [[مەلەکردن]] * [[گەشتیاری]] {{Col-end}} ==Society and social sciences (149 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===گشتی (١٣ وتار)=== * '''[[چاند]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** '''[[فۆلکلۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[فێستیڤاڵ]] ** [[Oral tradition]] ** [[چاندی باو]] * '''[[کۆمەڵگە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[کۆمەڵ]] ** [[ھێز (فەلسەفە)]] ** [[چینی کۆمەڵایەتی]] * '''[[ڕاگەیێنی|گەیاندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان]] ** [[مرۆڤناسی]] ** [[کۆمەڵناسی]] ===کێشە کۆمەڵایەتییەکان (٢١ وتار)=== * [[لەبەرچوون]] * [[کەمتوانی]] * [[دووچاوەکی]] ** [[ڕەگەزپەرستی]] ** [[سێکسیزم]] * [[ژینگەخوازی]] ** [[پیسبوونی ژینگە]] * [[Famine]] * [[فێمینیزم]] ** [[Women's suffrage]] * [[جیھانگیری]] * [[Human migration]] * [[مافەکانی مرۆڤ]] ** [[سەربەستی]] ** [[تایبەتمەندییەتی]] ** [[کۆیلایەتی]] ** [[Social equality]] * [[خەڵکانی ڕەسەن]] * [[ھەژاری]] * [[خۆکوشتن|خۆکوژی]] * [[خۆشبژیوی]] ===دەروونناسی (١٦ وتار)=== * '''[[دەروونناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * '''[[کوڵوکۆ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[تووڕەیی]] ** [[ترس]] ** [[دڵخۆشی|شادمانی]] *** [[Humour]] ** [[خۆشەویستی]] * '''[[زەین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[ھۆش]] ** [[خەون]] ** [[بیر]] ** [[ھزر]] * [[Human behavior]] * [[ژیری]] * [[فێربوون]] * [[کەسایەتی]] {{Col-break|width=34%}} ===Politics and government (28 articles)=== * '''[[سیاسەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[حیزب]] ** [[زانستی سیاسی]] ** [[کۆلۆنیالیزم]] ** [[ئیمپریالیزم]] * '''[[حکوومەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دیموکراسی]] ** [[دیکتاتۆری]] ** [[پاشایەتی]] ** [[سیۆکراسی]] * [[ئایدیۆلۆجی]] ** [[ئەنارکیزم]] ** [[کۆمۆنیزم]] ** [[شۆپپارێزی]] ** [[فاشیزم]] ** [[لیبرالیزم]] ** [[ناسیۆنالیزم]] ** [[سۆسیالیزم|سۆشیالیزم]] * [[دەوڵەت|State]] ** [[دیپلۆماسی]] ** [[ھێزی سەربازی]] * ''International organizations'' ** [[یەکێتیی ئەورووپا]] ** [[بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچی سوور و مانگیلەی سوور|بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچ و مانگی سوور]] ** [[ناتۆ]] ** [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] *** [[سندووقی نێونەتەوەییی پارە]] *** [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] ** [[ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی]] ===Law (6 articles)=== * '''[[یاسا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[تاوان]] ** [[دەستوور]] ** [[دادپەروەری]] ** [[پۆلیس]] ** [[مڵک]] ===War (4 articles)=== * '''[[شەڕ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆمەڵکوژی]] ** [[ئاشتی]] ** [[تیرۆریزم]] ===Education (3 articles)=== * '''[[پەروەردە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[فێرگە]] ** [[کتێبخانە]] ===Media (5 articles)=== * [[میدیای بەکۆمەڵ|ڕاگەیاندن (میدیا)]] ** [[وەشاندن]] ** [[ڕۆژنامەوانی]] *** [[ھەواڵەکان]] ** [[بڵاوکردنەوە]] {{Col-break|width=32%}} ===Business and economics (25 articles)=== * '''[[کاسبی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Corporation]] ** [[بەڕێوەبەری]] ** [[مارکێتینگ|بازاڕگەری]] ** [[تاکفرۆشی]] ** [[Trade union]] * '''[[ئابوورناسی|ئابوورزانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[دانوستان (ئابوورناسی)|دانوستان (ئابوورزانی)]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەرمایەداری]] ** [[دامەزراندن]] ** [[زانیاری ماڵی]] *** [[بانک]] *** [[پارە]] ** [[ئابوورناسیی زل|زلابوورزانی]] ** [[ئابوورناسیی ورد|وردابوورزانی]] ** [[Market (economics)|Market]] *** [[Supply and demand]] ** [[باج]] * '''[[پیشەسازی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[وەرزێری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دروستکردن|کردنەوە]] ** [[Manufacturing]] ** [[ڕاوەماسی]] ** [[ڕاو]] ** [[Mining]] ===Language (28 articles)=== * '''''[[زمان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان]] *** [[زمانی بەنگلا|Bengali]] *** [[زمانی ئینگلیزی|English]] *** [[زمانی فەڕەنسی|French]] *** [[زمانی ئەڵمانی|German]] *** [[زمانی یۆنانی|Greek]] *** [[زمانی ھیندستانی|Hindustani]] *** [[زمانی لاتینی]] *** [[زمانی پورتوگالی|Portuguese]] *** [[زمانی ڕووسی|Russian]] *** [[زمانی ئیسپانی|Spanish]] ** ''Other languages'' *** [[زمانی عەرەبی]] *** [[زمانی چینی|Chinese]] *** [[زمانی ژاپۆنی|Japanese]] * [[زمانەوانی]] ** [[ڕێزمان]] ** [[وشە]] * [[Personal name]] * [[قسە]] * '''[[نووسین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەلفوبێ]] *** [[ئەلفوبێی عەرەبی]] *** [[Brahmic scripts]] *** [[ئەلفوبێی سیرلیک]] *** [[ئەلفوبێی یۆنانی]] *** [[ئەلفوبێی لاتین]] ** [[پیتی چینی]] {{Col-end}} ==Health, medicine and disease (39 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===نەخۆشی و پێکان (١٩ وتار)=== * '''[[نەخۆشی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ھەستۆکی]] ** [[ئاسما|ئاسم]] ** [[شێرپەنجە]] ** [[نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن]] *** [[جەڵدەی مێشک|سەکتەی مێشک]] ** [[شەکرە]] ** [[Gastroenteritis]] ** [[تەشەنا]] *** [[سەرمابوون]] *** [[ئەنفلۆنزا]] *** [[مالاریا]] *** [[سیەسۆ]] *** [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان]] **** [[ئایدز]] *** [[ھاوڵە]] *** [[دەردەباریکە]] ** [[پەشێویی دەروونی]] * [[پێکان]] {{Col-break|width=35%}} ===Health, fitness, and medicine (11 articles)=== * '''[[پزیشکی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پزیشکیی ددان]] ** [[نەخۆشخانە]] ** [[نەشتەرگەری]] * [[Ageing]] * [[ڕاھێنان]] * [[تەندروستی]] * [[پاکوخاوێنی]] ** [[Sanitation]] * [[ژیواندن]] * [[قەڵەوی]] {{Col-break|width=33%}} ===Drugs and medication (9 articles)=== * [[داروو]] ** [[دەرمان]] *** [[ھۆشبڕی]] *** [[دژەزیندەیی]] *** [[کۆنتڕۆلی ھۆرمۆن]] *** [[ڤاکسین|کوتاو]] ** [[ئاڵوودەبوون]] *** [[Alcoholism]] *** [[Smoking]] {{Col-end}} ==زانست (198 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (5 articles)=== * '''''[[زانست]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[میتۆدی زانستی]] * [[پێوان]] ** [[سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان]] * [[سروشت]] ===Astronomy (26 articles)=== * '''[[ئەستێرەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[گەردوون]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[سیستمی خۆری|کۆمەڵەی خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زاوە]] ** [[ڤینۆس]] ** '''''[[زەوی]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) *** [[مانگ]] ** [[مەریخ]] ** [[ھورمز]] ** [[کەیوان]] ** [[یورانۆس]] ** [[نێپتوون]] * [[گەڕەستێرۆچکە]] * [[تەقینەوە گەورەکە]] * [[کونەڕەش]] * [[کلکدار]] * [[گەلەستێرە]] ** [[ڕێگای شیری]] * [[مانگی سروشتی]] * [[خولگە]] * [[بۆشاییی دەرەکی]] * [[گەردوونناسان]] * [[گەڕۆکە]] * [[ئەستێرە]] * [[نوێبوونەوەی مەزن]] ===فیزیک (٤٠ وتار)=== * '''[[فیزیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[وزە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[کات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕۆژ]] ** [[ساڵ]] * [[میکانیکی کلاسیک]] ** [[بارستە]] ** [[ڕاوەش]] ** [[جووڵە]] ** [[یاساکانی جووڵەی نیوتن]] * [[ھێز (فیزیک)]] ** [[کارۆموگناتیسی]] ** [[ڕاکێشان (فیزیک)]] ** [[کارلێکی بەھێز|پێکدادانی بەهێز]] ** [[کارلێکی لاواز|پێکدادانی لاواز]] * [[Magnetism]] * [[ماددە]] ** [[دۆخی ماددە]] * [[Particle physics]] ** [[مۆدێلی ستاندارد]] ** [[تەنۆکەی ژێرگەردیلەیی]] *** [[ئێلیکترۆن|ئەلێکتڕۆن]] *** [[نیوترۆن]] *** [[فۆتۆن]] *** [[پرۆتۆن]] * [[میکانیکی کوانتۆم|مێکانیکی کوانتۆم]] * [[تیشکەچالاکی]] * [[بۆشایی]] ** [[ڤاکیووم]] * [[تێرمۆدینامیک|داینامیکە گەرمی]] ** [[گەرمی]] ** [[پلەی گەرمی]] * [[تیۆریی ڕێژەیی]] * [[شەپۆل]] ** [[تیشکدانی کارۆموگناتیسی]] *** [[ڕووناکی]] **** [[ڕەنگ]] **** [[ئۆپتیک]] *** [[خێراییی ڕووناکی]] ** [[دەنگ]] {{Col-break}} ===Biology (73 articles)=== * '''[[ژینناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''''[[ژین]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** '''[[خانە|Cell]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[مەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Abiogenesis]] * '''[[پەرەسەندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەرەسەندنی مرۆڤ]] ** [[ھەڵبژاردنی سروشتی|ھەڵبژاردەی سروشتی]] * [[ئۆرگانیزم]] ** '''[[گیانلەبەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[گیانلەبەرناسی]] *** [[وشکاوی]] *** [[مەل]] *** [[ماسی]] *** [[مێروو]] *** [[گوانداران]] **** [[پشیلە]] **** [[مانگا]] **** [[سەگ]] **** [[ئەسپ]] **** [[گوانداری ڕەسەن|پریمات]] ***** '''''[[مرۆڤ]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) **** [[خورۆکەکان]] *** [[خشۆک]] **** [[دایناسۆڕ]] ** '''[[ڕوەک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[ڕوەکناسی]] *** [[گوڵ]] *** [[Seed]] *** [[دار]] ** [[قەوزە]] ** [[کۆنەکان]] ** [[بەکتریا]] ** [[زیندەوەرە ناوک ڕاستەقینەکان]] ** [[کوارگ]] ** [[ڤایرۆس]] * '''[[توێکاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[لەشی مرۆڤ]] ** [[کۆئەندامی سووڕان]] *** [[خوێن]] *** [[دڵ]] *** [[سی (ئەندام)]] ** [[ھەرسکردن]] *** [[جەرگ]] ** [[کۆئەندامی بەرگری]] *** [[پێست]] ** [[ماسوولکە]] ** [[کۆئەندامی دەمار]] *** [[مێشک]] *** [[گوێ]] *** [[چاو]] *** [[ھۆشە]] ** [[ئێسکبەند]] * '''[[ژینگەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زیندەفرەجۆری]] ** [[Ecosystem]] ** [[قڕان]] * [[جێنەتیک|بۆماوەزانی]] ** [[دی ئێن ئەی]] ** [[جین]] ** [[بۆماوە]] ** [[ئار ئێن ئەی]] * [[مێتابۆلیزم]] * [[ژینناسیی گەردی]] ** [[پرۆتین]] * [[Paleontology]] * [[فۆتۆسینتەسیس]] * [[زاوزێ]] ** [[زایەند]] ** [[دووگیانی]] * [[خەو]] * [[Taxonomy (biology)|Taxonomy]] ** [[جۆر (ژینناسی)|جۆرە]] {{Col-break}} ===Chemistry (31 articles)=== * '''[[کیمیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژینکیمیا|زیندەکیمیا]] ** [[کیمیای نائەندامی]] ** [[کیمیای ئەندامی]] ** [[کیمیای فیزیکی]] * '''[[توخمی کیمیایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[گەردیلە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خشتەی خولی]] ** [[فافۆن]] ** [[کاربۆن]] ** [[مس]] ** [[زێڕ]] ** [[ھایدرۆجین]] ** [[ئاسن]] ** [[نایترۆجین]] ** [[ئۆکسجین]] ** [[سیلیکۆن]] ** [[زێو]] * [[ئاوێتەی کیمیایی]] ** '''[[ئاو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کاربۆن دی ئۆکسید|کاربۆن دووئۆکسید]] ** [[بەندی کیمیایی]] ** [[گەرد]] * [[کاردانەوەی کیمیایی]] ** [[Acid–base reaction]] ** [[ھاندان]] ** [[ئۆکسان]] * [[کانزا]] ** [[داڕشتە]] *** [[بڕۆنز]] *** [[پۆڵا]] ===Earth science (23 articles)=== * [[زانستی زەوی]] ** [[مێژووی زەوی]] ** [[تەوشک]] ** [[Structure of Earth]] ** [[وەرز]] ** [[لافاو]] * '''[[ئاووھەوا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەرمبوونی زەوی]] * [[کەشوھەوا|کەش]] ** [[ھەور]] ** [[باران]] ** [[بەفر]] ** [[تۆرنادۆ]] ** [[زریانی خولگەیی]] ** [[با]] * '''[[زەویناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بوومەلەرزە]] ** [[وەرینی]] ** [[کانزایی]] ** [[تێکتۆنیکی پەڕەیی]] ** [[بەرد|Rock]] ** [[خۆڵ]] ** [[گڕکان]] {{Col-end}} ==Technology (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[تەکنۆلۆژیا]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ئەندازیاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەندازیاریی شارستانی]] ** [[ئەندازیاریی میکانیکی]] ===Energy (15 articles)=== * '''[[کارەبا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[باتری]] * '''[[ئاگر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[تەقەمەنی]] ** [[باڕووت]] * [[سووتەمەنیی فۆسیلی]] ** [[خەڵووز]] ** [[گازی سروشتی]] ** [[نەوت]] *** [[گازۆلین]] * [[Nuclear power]] * [[وزەی نوێبووەوە]] ** [[وزەی ئاو]] ** [[وزەی خۆری]] ** [[وزەی با]] ===Tools and machinery (9 articles)=== * '''[[ئامراز]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[مەکینەی ساکار]] ** [[Wheel]] * [[بزوێنەر|مۆتۆر]] ** [[Electric motor]] ** [[بزوێنەری سوتانی ناوەکی]] ** [[بزوێنەری فڕۆکە]] ** [[بزوێنەری ھەڵمی]] * [[Robotics]] ===Weapons (7 articles)=== * [[چەک]] ** [[Armour]] ** [[Bow and arrow]] ** [[چەکی گەرم]] ** [[چەقۆ]] ** [[چەکی ناوکی]] ** [[تانک]] {{Col-break|width=34%}} ===Media and communication (10 articles)=== * [[چاپکردن]] ** '''[[کتێب]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Mail]] * [[دوورپەیوەندی]] ** [[ئینتەرنێت]] ** [[ڕادیۆ]] ** [[تەلەفۆن]] *** [[مۆبایل]] ** [[ڤیدیۆ]] *** [[تەلەڤیزیۆن]] ===Computing and information technology (4 articles)=== * [[زانستی کۆمپیوتەر]] ** '''[[کۆمپیوتەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژیریی دەستکرد]] * [[کریپتۆگرافی]] ===Electronics (4 articles)=== * [[ئەلەکترۆنیک]] * [[Electric light]] * [[Integrated circuit]] * [[Semiconductor device]] ===Food and health (10 articles)=== * [[Animal husbandry]] ** [[دەستەمۆکردن]] * [[بیۆتەکنۆلۆژیا]] ** [[ئەندازەی بۆماوەیی]] * [[Fertilizer]] * [[Food preservation]] * [[باخچە]] * [[Medical imaging]] * [[Refrigeration]] * [[سۆبە]] ===Optical (5 articles)=== * [[کامێرا]] * [[لەیزەر]] * [[لێنز]] * [[وردبین]] * [[تەلەسکۆپ|تەلیسکۆپ]] {{Col-break|width=34%}} ===Transportation (6 articles)=== * '''[[گواستنەوە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[مەکۆی ئاسمانی]] ** [[دووچەرخە|پایسکل]] ** [[ئۆتۆمۆبیل]] ** [[Rail transport]] ** [[کەشتی]] ===Navigation and timekeeping (6 articles)=== * [[ڕێنیشاندەری]] ** [[قیبلەنما]] ** [[نەخشە]] ** [[ڕادار]] * [[ڕۆژژمێر]] * [[کاتژمێر]] ===Space (5 articles)=== * [[Rocket]] * [[مانگی دەستکرد]] * [[توێژینەوەی بۆشایی]] * [[فڕینی بۆشایی]] * [[وێستگەی بۆشایی]] ===Structures (6 articles)=== * [[Fortification]] * [[ژێرخان]] ** [[پرد]] ** [[نۆکەند]] ** [[بەنداو]] ** [[ڕێگە]] ===Materials (8 articles)=== * [[شووشە]] * [[Masonry]] * [[کانزاناسی]] * [[Natural rubber]] * [[کاغەز]] * [[پلاستیک]] * [[Textile]] * [[چێو]] {{Col-end}} ==Mathematics (52 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics (12 articles)=== * '''''[[ماتماتیک]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ژمارە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژمارەی ڕاستەقینە]] *** [[ژمارەی تەواو]] **** [[ژمارەی سروشتی]] ***** [[ژمارەی سەرەتایی]] *** [[کەرت]] ** [[ژمارەی ئاوێتە]] ** [[تیۆریی ژمارە]] ** ''Mathematical constants'' *** [[٠ (ژمارە)]] *** [[پای|{{پای}}]] *** [[ژمارەی e|{{Mvar|e}}]] ===Arithmetic (8 articles)=== * '''[[ژمێرە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆکردنەوە]] ** [[لێدەرکردن]] ** [[لێکدان]] ** [[دابەشکردن|Division]] ** [[توان (ماتماتیک)|توان (بیرکاری)]] ** [[لۆگاریتم]] ** [[ڕەگی nەم|''n''th root]] {{Col-break}} ===Geometry (16 articles)=== * '''[[ئەندازە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گۆشە]] *** [[سێگۆشەزانی]] ** [[ڕووبەر]] ** [[قەبارە]] ** [[سیستمی پۆتانەکان]] ** [[ڕەھەند]] ** [[ڕووتەخت|Plane]] ** [[شێوە]] *** [[ھێڵ (ئەندازە)|Line]] *** [[بڕگەی قووچەکی]] **** [[بازنە (ئەندازە)]] *** [[فرەگۆشە]] **** [[سێگۆشە]] *** [[فرەڕوو]] *** [[گۆ]] {{Col-break}} ===Other (16 articles)=== * '''[[ئامار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[ئەگەر]] * [[جەبر]] ** [[ھاوکێشە]] ** [[بگۆڕ (ماتماتیک)|بگۆڕ]] * [[شیکاریی ماتماتیکی]] ** [[جیاکاری و تەواوکاری]] ** [[فانکشن (ماتماتیک)|Function]] ** [[بێکۆتایی]] ** [[ڕادە (ماتماتیک)|Limit]] * [[ئەلگۆریتم]] * [[Combinatorics]] * [[سەلماندن (ماتماتیک)]] * [[زنجیرە (ماتماتیک)|Series]] * [[کۆمەڵە (ماتماتیک)|Set]] * [[تۆپۆلۆژی]] {{Col-end}} == ئەمانەش ببینە == * [[:m:Research:Automated classification of article importance|پۆڵێنکردنی خۆگەڕی وتارە گرنگەکان]] - پڕۆژەی ھاوشێوە لە ویکیمیدیا * [[:m:Grants:IdeaLab/Wikipedia in a box]] * [[:m:Internet-in-a-Box]] {{Core topics}} [[Category:Wikipedia article lists|All languages should have]] [[Category:Wikipedia core topics|Vital articles]] [[Category:Wikipedia vital articles| ]] ibspe3d7x2rx94fghwkyp3lku4kpw00 1624287 1624286 2026-08-13T09:04:35Z Muhammed taha 3367 /* Biology (73 articles) */ 1624287 wikitext text/x-wiki {{وەسف|پێڕستی ١٬٠٠٠ گرنگترین وتارەکان بۆ ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی}} {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/ڕێدۆزی}} {{قەدبڕ|وپ:وس|وپ:وس٣}} '''وتارە سەرەکییەکان''' پێڕستی ئەو بابەتانەن کە پێویستە لە [[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی]]دا ھەبن و ھاوشێوەی [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان|پۆلی وتارە ھەڵبژێردراوەکان]] بن. دەتوانیت بە [[Special:Recentchangeslinked/ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|چاودێریکردنی ناوەندی]] ڕەوشی گرنگترین وتارەکانی ویکیپیدیا بزانیت. ئەوپەڕی گرنگترین وتارەکان لە ئاستی ١دان. ئەم پەڕە '''ئاستی ٣''' لە وتارە سەرەکییەکان کە ١٬٠٠٠ وتار دەگرێتەخۆ پێک دەھێنێت. ھەموو وتارەکانی ئاستە بەرزترەکان لە ئاستە نزمترەکانیش ھەن. بۆ نموونە، تەواوی ١٠٠ بابەتەکەی پێڕستی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]] (لەم پەڕەدا بە '''دەقی تۆخ''' نیشان دراون) لێرەش لە ئاستی ٣ ھەن. ھەروەھا پێڕستی ئاستی ٢یش ١٠ بابەتی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|ئاستی ١]] (لەم پەڕەدا بە '''''تۆخی لار''''' نیشان دراون). [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٤|ئاستی ٤]] کە گەورەترە پێڕستی ١٠٬٠٠٠ وتار، و [[Wikipedia:Vital articles/Level/5|ئاستی ٥]] پێڕستی ٥٠٬٠٠٠ وتار دەگرنەخۆ و لە پڕۆسەی دروستکردندان. لە [[m:List of articles every Wikipedia should have|پێڕستی یەک ھەزار وتاریش لە مێتا]] بۆ ھەموو زمانەکانی ویکیپیدیا ڕەچاو کراوە، ھەروەھا پێڕستی وتارە سەرەکییەکان بۆ ھەموو زمانە جیاوازەکانی ویکیپیدیاکان دووراوە کە دەتوانیت لە سندووقەکەدا دەستت پێیان بگات. بەبێ یەکدەنگی لە [[لێدوانی ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|پەڕەی وتووێژەکەدا]]، نابێت وتارەکان بەم پێڕستە زیاد بکرێن یانیش بسڕدرێنەوە. {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ھێماکان}} {{TOC left}} {{Clear}} <!-- کۆتاییی پوختەی خشتەکەی سەرەوە --> <!-- پێڕستەکە لێرەوە دەست پێ دەکات --> =Current total (997 articles)= ==خەڵک (١٢٦ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===سیاسییەکان و ڕێبەرەکان (٢٧ وتار)=== * [[سارگۆنی گەورە]] * [[حامۆڕابی]] * [[حەتشەپسوت]] * [[ڕەمسیسی دووەم]] * [[کورووشی مەزن|کوروشی مەزن]] * [[ئەسکەندەری مەزن]] * [[ئاشۆکا]] * [[چین شی ھوانگ]] * [[جولیوس سێزار]] * [[ئەگوستوس]] * [[شارلمان]] * [[چەنگیزخان]] * [[ژان دارک]] * [[سولەیمان قانوونی]] * [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا]] * [[کاترینای دووەم]] * [[جۆرج واشینگتن]] * [[ناپۆلیۆن بۆناپارت]] * [[سیمۆن بۆلیڤار]] * [[ئەبراھام لینکن|ئەبراھام لینکۆڵن]] * [[مەھاتما گاندی]] * [[ڤلادیمیر لێنین]] * [[وینستن چێرچڵ|وینستۆن چێرچیل]] * [[جۆزێف ستالین]] * [[ئەدۆڵف ھیتلەر]] * [[ماو تسی تۆنگ]] * [[نێلسۆن ماندێلا]] ===نووسەرەکان (١٩ وتار)=== * [[ھۆمیرۆس]] * [[سافۆ]] * [[سۆفۆکلێس]] * [[ڤێرجیل]] * [[لی بای]] * [[ئەبوونوواس]] * [[موێراساکی شیکیبوێ]] * [[دانتێ ئەلیگیێری]] * [[سێرڤانتێس]] * [[ویلیام شێکسپیر]] * [[ڤۆڵتێر]] * [[یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە]] * [[جەین ئۆستن]] * [[چارڵز دیکنز|چارڵز دیکینز]] * [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] * [[لیۆ تۆڵستۆی]] * [[مارک توین]] * [[جەیمز جۆیس]] * [[فرانتس کافکا]] {{Col-break|width=32%}} ===فەیلەسۆفەکان و زانا کۆمەڵایەتییەکان (١٦ وتار)=== * [[کۆنفۆشیۆس|کۆنفووشیوس]] * [[ھێرۆدۆت]] * [[سوقرات]] * [[ئەفلاتوون]] * [[ئەرەستوو]] * [[ئیبن سینا]] * [[تۆماس ئەکویناس]] * [[ئیبن خەلدوون]] * [[ڕێنێ دێکارت]] * [[جۆن لۆک]] * [[ئادەم سمیت]] * [[ئیمانوێل کانت]] * [[ماری ویلستۆنکرافت]] * [[کارڵ مارکس]] * [[فریدریش نیچە]] * [[زیگمۆند فرۆید]] ===کەسایەتییە ئایینییەکان (٩ وتار)=== * [[ئیبراھیم]] * [[مووسا]] * [[لاوتسزی]] * [[گاوتاما بوودا]] * [[یەسووع]] * [[پۆڵسی تەڕسووسی]] * [[محەممەد]] * [[Adi Shankara]] * [[مارتن لووتر]] ===Explorers (8 articles)=== * [[مارکۆ پۆلۆ]] * [[ئیبن بەتووتە]] * [[چینگ خا]] * [[کریستۆفەر کۆڵومبس]] * [[ڤاسکۆ دا گاما]] * [[فێردیناند ماگێلان]] * [[جەیمز کوک]] * [[ڕوال ئاموندسن]] ===بیرکارەکان (٩)=== <!-- Isaac Newton listed under Inventors and scientists --> * [[ئارکیمیدز]] * [[ئیقلیدس]] * [[محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی|محەممەد کوڕی مووسا ئەلخوارزمی]] * [[لیۆنارد ئۆیلەر]] * [[پیەر سیمۆن لاپلاس]] * [[کارڵ فریدریش گاوس]] * [[ئێمی نۆتر]] * [[کێرت گۆدێل]] * [[ئەلن تیورینگ]] {{Col-break|width=34%}} ===داھێنەرەکان و زانستوانەکان (٢٠ وتار)=== * [[ھیپۆکرات]] * [[جابیر کوڕی حەییان]] * [[شێن کوۆ]] * [[یۆھانس گووتنبێرگ]] * [[نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس]] * [[گالیلێو گالیلەی]] * [[ئایزک نیوتن]] * [[بێنجامین فرانکلین]] * [[کارڵ لینایۆس|کارل لینە]] * [[ئانتوان لاڤوازیێ]] * [[مایکل فارادەی]] * [[چارڵز داروین]] * [[لوی پاستێر]] * [[جەیمز کلێرک ماکسوێڵ]] * [[دمیتری مەندەلیێڤ]] * [[تۆماس ئێدیسۆن]] * [[نیکۆلا تێسلا]] * [[ماری کووری|ماری کوری]] * [[ئەلبەرت ئاینشتاین]] * [[نیلس بۆر]] ===ھونەرمەندەکان (٨ وتار)=== * [[لیۆناردۆ دا ڤینچی]] * [[میکێلانجێلۆ]] * [[ڕامبرانت]] * [[ھۆکوسای]] * [[کلۆد مۆنیە]] * [[ڤینسێنت ڤان گۆخ]] * [[پابلۆ پیکاسۆ]] * [[فریدا کالۆ]] ===Composers and musicians (7 articles)=== * [[یۆھان سباستیان باخ]] * [[ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت]] * [[لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن]] * [[ڕیچارد ڤاگنەر]] * [[لویس ئارمسترۆنگ]] * [[ئێلڤیس پریسلی]] * [[بیتڵز]] ===فیلمسازەکان (٢ وتار)=== * [[چارڵی چاپلن]] * [[واڵت دیزنی]] ===Businesspeople (1 article)=== * [[ھێنری فۆرد]] {{Col-end}} ==مێژوو (٨٠ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=35%}} ===General (4 articles)=== * '''[[مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''''[[مێژووی جیھان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[شارستانێتی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[شوێنەوارناسی|دێرینەناسی]] ===مێژوو بەپێی شوێن (٩ وتار)=== * [[History of Africa]] * [[History of Asia]] ** [[History of East Asia]] ** [[History of India]] ** [[History of the Middle East]] * [[مێژووی ئەورووپا]] * [[History of North America]] * [[History of Oceania]] * [[History of South America]] ===مێژوو بەپێی بابەت (١١ وتار)=== * '''[[مێژووی ھونەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[مێژووی زانست]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[مێژووی وەرزێری]] * [[مێژووی نژیاروانی]] * [[مێژووی فیلم]] * [[مێژووی وێژە]] * [[مێژووی ماتماتیک]] * [[History of medicine]] * [[مێژووی مۆسیقا]] * [[History of technology]] * [[مێژووی سەربازی]] ===پێش مێژوو (٤ وتار)=== * '''[[پێش مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی بەردین]] *** [[Early human migrations]] *** [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] {{Col-break|width=35%}} ===Ancient history (17 articles)=== * '''[[مێژووی دێرین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی برۆنز]] *** [[میسری کۆن]] *** [[Andean civilizations]] *** [[شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس]] *** [[Mesoamerica]] **** [[شارستانیەتیی مایا]] *** [[مێزۆپۆتامیا]] **** [[سۆمەر]] **** [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]] ** [[سەردەمی ئاسن]] *** [[یۆنانی کۆن]] *** [[ڕۆمای کۆن]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی گوپتا]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھان|خانەدانی ھان]] *** [[ڕێگای ئاوریشم]] ===Post-classical history (14 articles)=== * '''[[Post-classical history]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پێش-کۆڵومبس]] *** [[ئەزتێک]] *** [[ئیمپڕاتۆریی ئینکا]] ** [[سەردەمی زێڕینی ئیسلام]] ** [[سەدەکانی ناوین]] *** [[مردنی ڕەش]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] *** [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|شەڕەکانی خاچپەرستی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]] *** [[Viking Age]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ** [[ئیمپراتۆرییەتی تانگ|خانەدانی تانگ]] {{Col-break|width=30%}} ===مێژووی مۆدێرن (٢١ وتار)=== * '''[[Early modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕینێسانس]] ** [[Age of Discovery]] ** [[داگیرکەری ئەورووپا لە ئەمریکا]] ** [[چاکسازیی پرۆتیستانتی]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی هیند]] ** [[شۆڕشی زانستی]] ** [[سەردەمی ڕووناکبیری]] * '''[[Late modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[شۆڕشی پیشەسازانە|شۆڕشی پیشەسازی]] ** [[شۆڕشی فەڕەنسا|شۆڕشی فەڕەنسی]] ** [[Abolitionism]] ** [[Scramble for Africa]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئیمپراتۆریەتیی بریتانی]] ** [[Decolonization]] ** [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ** [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ** [[بێبازاڕیی مەزن]] ** [[جەنگی جیھانیی دووەم]] ** [[شەڕی سارد|جەنگی سارد]] *** [[پێشبڕکێی بۆشایی]] {{Col-end}} ==Geography (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===General (1 article)=== * '''[[جوگرافیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Continents and regions (10 articles)=== * [[کیشوەر]] ** '''[[ئەفریقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئانتارکتیکا]] ** '''[[ئاسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەورووپا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باکوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باشوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * ''Regions'' ** [[ناوچەی جەمسەری باکوور]] ** [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] ** '''[[ئۆقیانووسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Cities (20 articles)=== * '''[[شار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەکین|پێکەن]] ** [[قاھیرە]] ** [[دەلھی|دێلھی]] ** [[ھۆنگ کۆنگ]] ** [[ئەستەمبوڵ]] ** [[جاکارتا]] ** [[ئورشەلیم]] ** [[لاگۆس]] ** [[لەندەن]] ** [[مەککە]] ** [[مەکسیکۆ سیتی]] ** [[مۆسکۆ]] ** [[مومبای]] ** [[نیویۆرک]] ** [[پاریس]] ** [[ڕۆما]] ** [[ساوپاولۆ]] ** [[سینگاپوور]] <!-- significant as a city --> ** [[تۆکیۆ]] {{Col-break|width=34%}} ===Countries (38 articles)=== * '''[[وڵات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەرژەنتین]] ** [[ئوسترالیا]] ** [[بەنگلادێش]] ** [[بەڕازیل]] ** [[کەنەدا]] ** [[چین|کۆماری گەلی چین]] ** [[کۆلۆمبیا]] ** [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] ** [[میسر]] ** [[ئیتیۆپیا]] ** [[فەڕەنسا]] ** [[ئەڵمانیا]] ** [[ھیندستان]] ** [[ئیندۆنیزیا]] ** [[ئێران]] ** [[ئیسرائیل]] ** [[ئیتاڵیا|ئیتالیا]] ** [[ژاپۆن]] ** [[کینیا]] ** [[مەکسیک]] ** [[میانمار]] ** [[نێجیریا]] ** [[پاکستان]] ** [[فلیپین]] ** [[پۆڵەندا]] ** [[ڕووسیا]] ** [[عەرەبستانی سعوودی]] ** [[ئەفریقای باشوور]] ** [[کۆریای باشوور]] ** [[ئیسپانیا]] ** [[تایوان]] ** [[تانزانیا]] ** [[تایلەند]] ** [[تورکیا]] ** [[شانشینی یەکگرتوو]] ** [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ** [[ڤیێتنام]] {{Col-break|width=32%}} ===Hydrological features (17 articles)=== * '''[[دەریا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئۆقیانووسی بەستووی باکوور|ئۆقیانووسی ئارکتیک]] ** [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک]] *** [[دەریای ناوین]] ** [[ئۆقیانووسی ھیند]] ** [[زەریای ھێمن|ئۆقیانووسی ئارام]] *** [[بەربەستی مەزنی ڕیف]] * [[دەریاچە]] ** [[دەریای قەزوین]] ** [[دەریاچە گەورەکان]] ** [[دەریاچەی ڤیکتۆریا]] * [[ڕووبار]] ** [[ئەمازۆن (ڕووبار)]] ** [[ڕووباری گەنگ]] ** [[ڕووباری میسیسیپی]] ** [[نیل]] ** [[ڕووباری یانگتسی]] ===Terrestrial features (13 articles)=== * '''[[خاک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بیابان]] *** [[بیابانی مەزن]] ** [[دوورگە]] ** [[کێو]] *** [[ئەڵپ]] *** [[زنجیرەچیاکانی ئەندێز]] *** [[ھیمالایا]] *** [[زنجیرەچیاکانی ڕۆکی|چیای ڕۆکی]] ** [[گرەند کەنیۆن]] * [[دارستان]] ** [[دارستانی ئەمازۆن]] * [[سەھۆڵبەند]] {{Col-end}} ==Arts (42 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=36%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[ھونەرەکان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * [[ھونەر]] ** [[ھونەری پێش مێژوو]] * [[مۆزەخانە]] ===Artistic movements (4 articles)=== * [[ھونەری ئەبستراکت]] * [[Modernism]] * [[Realism (arts)|Realism]] * [[ڕۆمانتیزم]] ===Architecture (3 articles)=== * '''[[نژیاروانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Great Pyramid of Giza]] ** [[دیواری چین]] {{Col-break|width=32%}} ===Literature (8 articles)=== * '''[[وێژە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[English literature]] * [[خەیاڵ (وێژە)]] ** [[ڕۆمان]] ** [[کورتەچیڕۆک]] *** [[Fairy tale]] * [[شیعر]] ** [[ھەڵبەستی پاڵەوانی]] ===Music (8 articles)=== * '''[[مۆسیقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئامێری مۆسیقا]] ** [[گۆرانیبێژی]] * ''Genres'' ** [[مۆسیقای کلاسیک]] ** [[مۆسیقای فۆڵک]] ** [[جاز]] ** [[مۆسیقای پۆپ]] ** [[مۆسیقای ڕۆک]] {{Col-break|width=32%}} ===Performing arts (5 articles)=== * '''[[Performing arts]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەما]] ** [[ئۆپێرا]] ** [[ئۆرکێسترا]] ** [[شانۆ]] ===Visual arts (10 articles)=== * '''[[ھونەری سۆمایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[فیلم]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەنیمەیشن]] ** [[خۆشنووسی|جواننووسی]] ** [[کۆمیک]] ** [[وێنەکێشان]] ** [[وێنەکێشی]] ** [[وێنەگری]] ** [[گۆزەکەری]] ** [[پەیکەرتاشی]] {{Col-end}} ==Philosophy and religion (56 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Philosophy (20 articles)=== * '''''[[فەلسەفە]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[فەلسەفەی زانست]] * ''Philosophical branches'' ** [[جوانیناسی]] ** '''[[ناسیاریناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[زانین]] *** [[باوەڕ]] *** [[ئاوەز]] *** [[ڕاستی]] ** '''[[فەلسەفەی ئەخلاق]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[باشە و خراپە]] ** '''[[لۆژیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[میتافیزیک|مێتافیزیک]] *** [[ھەبوون]] *** [[ئازادیی ھەڵبژاردن]] *** [[ئۆنتۆلۆجی|زانستی بوون]] * ''Philosophy by region and period'' ** [[فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی]] *** [[کۆنفووشیزم]] ** [[فەلسەفەی ڕۆژاوایی]] *** [[Ancient Greek philosophy]] *** [[فەلسەفەی ھاوچەرخ]] {{Col-break}} ===Religion (15 articles)=== * '''[[ئایین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Afterlife]] ** [[خوداوەندی]] *** [[خوا|خودا]] ** [[Meditation]] ** [[ئوستوورە]] ** [[New religious movement]] ** [[نوێژ]] ** [[Ritual]] ** [[شەمەنیزم]] ** [[ڕۆح]] ** [[Spirituality]] ** [[Western esotericism]] * [[جیھانگەرایی|سێکۆلاریزم]] ** [[بێخوایی]] {{Col-break}} ===Specific religions (21 articles)=== * [[بودیزم]] ** [[ماھایانا]] ** [[تراڤادا]] * [[مەسیحییەت]] ** [[کتێبی پیرۆز]] ** [[کڵێسای کاتۆلیک]] ** [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] ** [[پرۆتێستانت]] * [[ھیندوویزم]] ** [[ڤێداکان]] ** ''[[Bhagavad Gita]]'' * [[ئیسلام]] ** [[شیعە]] ** [[سوننە]] ** [[قورئان]] * [[جاینیزم]] * [[جوولەکایەتی]] ** [[تەلموود]] * [[شینتۆ]] * [[سیکیزم]] * [[تاویزم]] {{Col-end}} ==Everyday life (57 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (4 articles)=== * '''[[جلوبەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[ماڵ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Furniture]] * [[Jewellery]] ===Family and kinship (10 articles)=== * '''[[گرووپی نەتەوەیی|گرووپی ڕەگەزی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[خێزان]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەورەبوو]] *** [[Old age]] ** [[ھەرزەکاری]] ** [[مناڵ]] *** [[ساوا]] ** [[ھاوسەرگیری]] ** [[Parenting]] * [[ھاوڕێیەتی]] ===Sexuality and gender (5 articles)=== * '''[[Human sexuality]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خواستی ڕەگەزی]] * [[جێندەر]] ** [[پیاو]] ** [[ژن]] {{Col-break}} ===خواردن و خواردنەوە (٢٣ وتار)=== * [[چێشت لێنان]] * '''[[خۆراک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[دەخڵ]] *** [[گەنم]] *** [[گەنمەشامی]] *** [[برنج]] ** [[نان]] ** [[پەنیر]] ** [[میوە]] *** [[بوندوق]] ** [[گۆشت]] ** [[خوێ]] ** [[بەھارات]] ** [[شەکر]] ** [[سەوزە]] *** [[پەتاتە]] *** [[سۆیا]] * [[خواردنەوە]] ** [[خواردنەوەی کھوولی]] ** [[قاوە]] ** [[ئاوی خواردنەوە]] ** [[شیر]] ** [[چا]] {{Col-break}} ===ڕابواردن و دروستکردنەوە (١٥ وتار)=== * '''[[ڕابواردن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[Play (activity)]] ** [[کایە]] *** [[کایەی تەختەیی]] *** [[یاری کارت]] *** [[قومار]] *** [[کایەی ڤیدیۆیی]] ** '''[[وەرزش]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) *** [[تۆپی پێ]] *** [[Sport of athletics]] *** [[یارییەکانی ئۆڵمپیک]] ** [[کایەکلێ]] * [[ھونەری جەنگی|هونەری جەنگی]] * [[مەلەکردن]] * [[گەشتیاری]] {{Col-end}} ==Society and social sciences (149 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===گشتی (١٣ وتار)=== * '''[[چاند]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** '''[[فۆلکلۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[فێستیڤاڵ]] ** [[Oral tradition]] ** [[چاندی باو]] * '''[[کۆمەڵگە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[کۆمەڵ]] ** [[ھێز (فەلسەفە)]] ** [[چینی کۆمەڵایەتی]] * '''[[ڕاگەیێنی|گەیاندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان]] ** [[مرۆڤناسی]] ** [[کۆمەڵناسی]] ===کێشە کۆمەڵایەتییەکان (٢١ وتار)=== * [[لەبەرچوون]] * [[کەمتوانی]] * [[دووچاوەکی]] ** [[ڕەگەزپەرستی]] ** [[سێکسیزم]] * [[ژینگەخوازی]] ** [[پیسبوونی ژینگە]] * [[Famine]] * [[فێمینیزم]] ** [[Women's suffrage]] * [[جیھانگیری]] * [[Human migration]] * [[مافەکانی مرۆڤ]] ** [[سەربەستی]] ** [[تایبەتمەندییەتی]] ** [[کۆیلایەتی]] ** [[Social equality]] * [[خەڵکانی ڕەسەن]] * [[ھەژاری]] * [[خۆکوشتن|خۆکوژی]] * [[خۆشبژیوی]] ===دەروونناسی (١٦ وتار)=== * '''[[دەروونناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * '''[[کوڵوکۆ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[تووڕەیی]] ** [[ترس]] ** [[دڵخۆشی|شادمانی]] *** [[Humour]] ** [[خۆشەویستی]] * '''[[زەین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[ھۆش]] ** [[خەون]] ** [[بیر]] ** [[ھزر]] * [[Human behavior]] * [[ژیری]] * [[فێربوون]] * [[کەسایەتی]] {{Col-break|width=34%}} ===Politics and government (28 articles)=== * '''[[سیاسەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[حیزب]] ** [[زانستی سیاسی]] ** [[کۆلۆنیالیزم]] ** [[ئیمپریالیزم]] * '''[[حکوومەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دیموکراسی]] ** [[دیکتاتۆری]] ** [[پاشایەتی]] ** [[سیۆکراسی]] * [[ئایدیۆلۆجی]] ** [[ئەنارکیزم]] ** [[کۆمۆنیزم]] ** [[شۆپپارێزی]] ** [[فاشیزم]] ** [[لیبرالیزم]] ** [[ناسیۆنالیزم]] ** [[سۆسیالیزم|سۆشیالیزم]] * [[دەوڵەت|State]] ** [[دیپلۆماسی]] ** [[ھێزی سەربازی]] * ''International organizations'' ** [[یەکێتیی ئەورووپا]] ** [[بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچی سوور و مانگیلەی سوور|بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچ و مانگی سوور]] ** [[ناتۆ]] ** [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] *** [[سندووقی نێونەتەوەییی پارە]] *** [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] ** [[ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی]] ===Law (6 articles)=== * '''[[یاسا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[تاوان]] ** [[دەستوور]] ** [[دادپەروەری]] ** [[پۆلیس]] ** [[مڵک]] ===War (4 articles)=== * '''[[شەڕ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆمەڵکوژی]] ** [[ئاشتی]] ** [[تیرۆریزم]] ===Education (3 articles)=== * '''[[پەروەردە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[فێرگە]] ** [[کتێبخانە]] ===Media (5 articles)=== * [[میدیای بەکۆمەڵ|ڕاگەیاندن (میدیا)]] ** [[وەشاندن]] ** [[ڕۆژنامەوانی]] *** [[ھەواڵەکان]] ** [[بڵاوکردنەوە]] {{Col-break|width=32%}} ===Business and economics (25 articles)=== * '''[[کاسبی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Corporation]] ** [[بەڕێوەبەری]] ** [[مارکێتینگ|بازاڕگەری]] ** [[تاکفرۆشی]] ** [[Trade union]] * '''[[ئابوورناسی|ئابوورزانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[دانوستان (ئابوورناسی)|دانوستان (ئابوورزانی)]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەرمایەداری]] ** [[دامەزراندن]] ** [[زانیاری ماڵی]] *** [[بانک]] *** [[پارە]] ** [[ئابوورناسیی زل|زلابوورزانی]] ** [[ئابوورناسیی ورد|وردابوورزانی]] ** [[Market (economics)|Market]] *** [[Supply and demand]] ** [[باج]] * '''[[پیشەسازی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[وەرزێری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دروستکردن|کردنەوە]] ** [[Manufacturing]] ** [[ڕاوەماسی]] ** [[ڕاو]] ** [[Mining]] ===Language (28 articles)=== * '''''[[زمان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان]] *** [[زمانی بەنگلا|Bengali]] *** [[زمانی ئینگلیزی|English]] *** [[زمانی فەڕەنسی|French]] *** [[زمانی ئەڵمانی|German]] *** [[زمانی یۆنانی|Greek]] *** [[زمانی ھیندستانی|Hindustani]] *** [[زمانی لاتینی]] *** [[زمانی پورتوگالی|Portuguese]] *** [[زمانی ڕووسی|Russian]] *** [[زمانی ئیسپانی|Spanish]] ** ''Other languages'' *** [[زمانی عەرەبی]] *** [[زمانی چینی|Chinese]] *** [[زمانی ژاپۆنی|Japanese]] * [[زمانەوانی]] ** [[ڕێزمان]] ** [[وشە]] * [[Personal name]] * [[قسە]] * '''[[نووسین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەلفوبێ]] *** [[ئەلفوبێی عەرەبی]] *** [[Brahmic scripts]] *** [[ئەلفوبێی سیرلیک]] *** [[ئەلفوبێی یۆنانی]] *** [[ئەلفوبێی لاتین]] ** [[پیتی چینی]] {{Col-end}} ==Health, medicine and disease (39 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===نەخۆشی و پێکان (١٩ وتار)=== * '''[[نەخۆشی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ھەستۆکی]] ** [[ئاسما|ئاسم]] ** [[شێرپەنجە]] ** [[نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن]] *** [[جەڵدەی مێشک|سەکتەی مێشک]] ** [[شەکرە]] ** [[Gastroenteritis]] ** [[تەشەنا]] *** [[سەرمابوون]] *** [[ئەنفلۆنزا]] *** [[مالاریا]] *** [[سیەسۆ]] *** [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان]] **** [[ئایدز]] *** [[ھاوڵە]] *** [[دەردەباریکە]] ** [[پەشێویی دەروونی]] * [[پێکان]] {{Col-break|width=35%}} ===Health, fitness, and medicine (11 articles)=== * '''[[پزیشکی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پزیشکیی ددان]] ** [[نەخۆشخانە]] ** [[نەشتەرگەری]] * [[Ageing]] * [[ڕاھێنان]] * [[تەندروستی]] * [[پاکوخاوێنی]] ** [[Sanitation]] * [[ژیواندن]] * [[قەڵەوی]] {{Col-break|width=33%}} ===Drugs and medication (9 articles)=== * [[داروو]] ** [[دەرمان]] *** [[ھۆشبڕی]] *** [[دژەزیندەیی]] *** [[کۆنتڕۆلی ھۆرمۆن]] *** [[ڤاکسین|کوتاو]] ** [[ئاڵوودەبوون]] *** [[Alcoholism]] *** [[Smoking]] {{Col-end}} ==زانست (198 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (5 articles)=== * '''''[[زانست]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[میتۆدی زانستی]] * [[پێوان]] ** [[سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان]] * [[سروشت]] ===Astronomy (26 articles)=== * '''[[ئەستێرەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[گەردوون]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[سیستمی خۆری|کۆمەڵەی خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زاوە]] ** [[ڤینۆس]] ** '''''[[زەوی]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) *** [[مانگ]] ** [[مەریخ]] ** [[ھورمز]] ** [[کەیوان]] ** [[یورانۆس]] ** [[نێپتوون]] * [[گەڕەستێرۆچکە]] * [[تەقینەوە گەورەکە]] * [[کونەڕەش]] * [[کلکدار]] * [[گەلەستێرە]] ** [[ڕێگای شیری]] * [[مانگی سروشتی]] * [[خولگە]] * [[بۆشاییی دەرەکی]] * [[گەردوونناسان]] * [[گەڕۆکە]] * [[ئەستێرە]] * [[نوێبوونەوەی مەزن]] ===فیزیک (٤٠ وتار)=== * '''[[فیزیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[وزە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[کات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕۆژ]] ** [[ساڵ]] * [[میکانیکی کلاسیک]] ** [[بارستە]] ** [[ڕاوەش]] ** [[جووڵە]] ** [[یاساکانی جووڵەی نیوتن]] * [[ھێز (فیزیک)]] ** [[کارۆموگناتیسی]] ** [[ڕاکێشان (فیزیک)]] ** [[کارلێکی بەھێز|پێکدادانی بەهێز]] ** [[کارلێکی لاواز|پێکدادانی لاواز]] * [[Magnetism]] * [[ماددە]] ** [[دۆخی ماددە]] * [[Particle physics]] ** [[مۆدێلی ستاندارد]] ** [[تەنۆکەی ژێرگەردیلەیی]] *** [[ئێلیکترۆن|ئەلێکتڕۆن]] *** [[نیوترۆن]] *** [[فۆتۆن]] *** [[پرۆتۆن]] * [[میکانیکی کوانتۆم|مێکانیکی کوانتۆم]] * [[تیشکەچالاکی]] * [[بۆشایی]] ** [[ڤاکیووم]] * [[تێرمۆدینامیک|داینامیکە گەرمی]] ** [[گەرمی]] ** [[پلەی گەرمی]] * [[تیۆریی ڕێژەیی]] * [[شەپۆل]] ** [[تیشکدانی کارۆموگناتیسی]] *** [[ڕووناکی]] **** [[ڕەنگ]] **** [[ئۆپتیک]] *** [[خێراییی ڕووناکی]] ** [[دەنگ]] {{Col-break}} ===Biology (73 articles)=== * '''[[ژینناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''''[[ژین]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** '''[[خانە|Cell]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[مەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Abiogenesis]] * '''[[پەرەسەندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەرەسەندنی مرۆڤ]] ** [[ھەڵبژاردنی سروشتی|ھەڵبژاردەی سروشتی]] * [[ئۆرگانیزم]] ** '''[[گیانلەبەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[گیانلەبەرناسی]] *** [[وشکاوی]] *** [[مەل]] *** [[ماسی]] *** [[مێروو]] *** [[گوانداران]] **** [[پشیلە]] **** [[مانگا]] **** [[سەگ]] **** [[ئەسپ]] **** [[گوانداری ڕەسەن|پریمات]] ***** '''''[[مرۆڤ]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) **** [[خورۆکەکان]] *** [[خشۆک]] **** [[دایناسۆڕ]] ** '''[[ڕوەک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[ڕوەکناسی]] *** [[گوڵ]] *** [[Seed]] *** [[دار]] ** [[قەوزە]] ** [[کۆنەکان]] ** [[بەکتریا]] ** [[زیندەوەرە ناوک ڕاستەقینەکان]] ** [[کوارگ]] ** [[ڤایرۆس]] * '''[[توێکاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[لەشی مرۆڤ]] ** [[کۆئەندامی سووڕان]] *** [[خوێن]] *** [[دڵ]] *** [[سی (ئەندام)]] ** [[ھەرسکردن]] *** [[جەرگ]] ** [[کۆئەندامی بەرگری]] *** [[پێست]] ** [[ماسوولکە]] ** [[کۆئەندامی دەمار]] *** [[مێشک]] *** [[گوێ]] *** [[چاو]] *** [[ھۆشە]] ** [[ئێسکبەند]] * '''[[ژینگەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زیندەفرەجۆری]] ** [[Ecosystem]] ** [[قڕان]] * [[جێنەتیک|بۆماوەزانی]] ** [[دی ئێن ئەی]] ** [[جین]] ** [[بۆماوە]] ** [[ئار ئێن ئەی]] * [[مێتابۆلیزم]] * [[ژینناسیی گەردی]] ** [[پرۆتین]] * [[بەردینناسی]] * [[فۆتۆسینتەسیس]] * [[زاوزێ]] ** [[زایەند]] ** [[دووگیانی]] * [[خەو]] * [[Taxonomy (biology)|Taxonomy]] ** [[جۆر (ژینناسی)|جۆرە]] {{Col-break}} ===Chemistry (31 articles)=== * '''[[کیمیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژینکیمیا|زیندەکیمیا]] ** [[کیمیای نائەندامی]] ** [[کیمیای ئەندامی]] ** [[کیمیای فیزیکی]] * '''[[توخمی کیمیایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[گەردیلە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خشتەی خولی]] ** [[فافۆن]] ** [[کاربۆن]] ** [[مس]] ** [[زێڕ]] ** [[ھایدرۆجین]] ** [[ئاسن]] ** [[نایترۆجین]] ** [[ئۆکسجین]] ** [[سیلیکۆن]] ** [[زێو]] * [[ئاوێتەی کیمیایی]] ** '''[[ئاو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کاربۆن دی ئۆکسید|کاربۆن دووئۆکسید]] ** [[بەندی کیمیایی]] ** [[گەرد]] * [[کاردانەوەی کیمیایی]] ** [[Acid–base reaction]] ** [[ھاندان]] ** [[ئۆکسان]] * [[کانزا]] ** [[داڕشتە]] *** [[بڕۆنز]] *** [[پۆڵا]] ===Earth science (23 articles)=== * [[زانستی زەوی]] ** [[مێژووی زەوی]] ** [[تەوشک]] ** [[Structure of Earth]] ** [[وەرز]] ** [[لافاو]] * '''[[ئاووھەوا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەرمبوونی زەوی]] * [[کەشوھەوا|کەش]] ** [[ھەور]] ** [[باران]] ** [[بەفر]] ** [[تۆرنادۆ]] ** [[زریانی خولگەیی]] ** [[با]] * '''[[زەویناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بوومەلەرزە]] ** [[وەرینی]] ** [[کانزایی]] ** [[تێکتۆنیکی پەڕەیی]] ** [[بەرد|Rock]] ** [[خۆڵ]] ** [[گڕکان]] {{Col-end}} ==Technology (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[تەکنۆلۆژیا]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ئەندازیاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەندازیاریی شارستانی]] ** [[ئەندازیاریی میکانیکی]] ===Energy (15 articles)=== * '''[[کارەبا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[باتری]] * '''[[ئاگر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[تەقەمەنی]] ** [[باڕووت]] * [[سووتەمەنیی فۆسیلی]] ** [[خەڵووز]] ** [[گازی سروشتی]] ** [[نەوت]] *** [[گازۆلین]] * [[Nuclear power]] * [[وزەی نوێبووەوە]] ** [[وزەی ئاو]] ** [[وزەی خۆری]] ** [[وزەی با]] ===Tools and machinery (9 articles)=== * '''[[ئامراز]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[مەکینەی ساکار]] ** [[Wheel]] * [[بزوێنەر|مۆتۆر]] ** [[Electric motor]] ** [[بزوێنەری سوتانی ناوەکی]] ** [[بزوێنەری فڕۆکە]] ** [[بزوێنەری ھەڵمی]] * [[Robotics]] ===Weapons (7 articles)=== * [[چەک]] ** [[Armour]] ** [[Bow and arrow]] ** [[چەکی گەرم]] ** [[چەقۆ]] ** [[چەکی ناوکی]] ** [[تانک]] {{Col-break|width=34%}} ===Media and communication (10 articles)=== * [[چاپکردن]] ** '''[[کتێب]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Mail]] * [[دوورپەیوەندی]] ** [[ئینتەرنێت]] ** [[ڕادیۆ]] ** [[تەلەفۆن]] *** [[مۆبایل]] ** [[ڤیدیۆ]] *** [[تەلەڤیزیۆن]] ===Computing and information technology (4 articles)=== * [[زانستی کۆمپیوتەر]] ** '''[[کۆمپیوتەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژیریی دەستکرد]] * [[کریپتۆگرافی]] ===Electronics (4 articles)=== * [[ئەلەکترۆنیک]] * [[Electric light]] * [[Integrated circuit]] * [[Semiconductor device]] ===Food and health (10 articles)=== * [[Animal husbandry]] ** [[دەستەمۆکردن]] * [[بیۆتەکنۆلۆژیا]] ** [[ئەندازەی بۆماوەیی]] * [[Fertilizer]] * [[Food preservation]] * [[باخچە]] * [[Medical imaging]] * [[Refrigeration]] * [[سۆبە]] ===Optical (5 articles)=== * [[کامێرا]] * [[لەیزەر]] * [[لێنز]] * [[وردبین]] * [[تەلەسکۆپ|تەلیسکۆپ]] {{Col-break|width=34%}} ===Transportation (6 articles)=== * '''[[گواستنەوە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[مەکۆی ئاسمانی]] ** [[دووچەرخە|پایسکل]] ** [[ئۆتۆمۆبیل]] ** [[Rail transport]] ** [[کەشتی]] ===Navigation and timekeeping (6 articles)=== * [[ڕێنیشاندەری]] ** [[قیبلەنما]] ** [[نەخشە]] ** [[ڕادار]] * [[ڕۆژژمێر]] * [[کاتژمێر]] ===Space (5 articles)=== * [[Rocket]] * [[مانگی دەستکرد]] * [[توێژینەوەی بۆشایی]] * [[فڕینی بۆشایی]] * [[وێستگەی بۆشایی]] ===Structures (6 articles)=== * [[Fortification]] * [[ژێرخان]] ** [[پرد]] ** [[نۆکەند]] ** [[بەنداو]] ** [[ڕێگە]] ===Materials (8 articles)=== * [[شووشە]] * [[Masonry]] * [[کانزاناسی]] * [[Natural rubber]] * [[کاغەز]] * [[پلاستیک]] * [[Textile]] * [[چێو]] {{Col-end}} ==Mathematics (52 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics (12 articles)=== * '''''[[ماتماتیک]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ژمارە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژمارەی ڕاستەقینە]] *** [[ژمارەی تەواو]] **** [[ژمارەی سروشتی]] ***** [[ژمارەی سەرەتایی]] *** [[کەرت]] ** [[ژمارەی ئاوێتە]] ** [[تیۆریی ژمارە]] ** ''Mathematical constants'' *** [[٠ (ژمارە)]] *** [[پای|{{پای}}]] *** [[ژمارەی e|{{Mvar|e}}]] ===Arithmetic (8 articles)=== * '''[[ژمێرە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆکردنەوە]] ** [[لێدەرکردن]] ** [[لێکدان]] ** [[دابەشکردن|Division]] ** [[توان (ماتماتیک)|توان (بیرکاری)]] ** [[لۆگاریتم]] ** [[ڕەگی nەم|''n''th root]] {{Col-break}} ===Geometry (16 articles)=== * '''[[ئەندازە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گۆشە]] *** [[سێگۆشەزانی]] ** [[ڕووبەر]] ** [[قەبارە]] ** [[سیستمی پۆتانەکان]] ** [[ڕەھەند]] ** [[ڕووتەخت|Plane]] ** [[شێوە]] *** [[ھێڵ (ئەندازە)|Line]] *** [[بڕگەی قووچەکی]] **** [[بازنە (ئەندازە)]] *** [[فرەگۆشە]] **** [[سێگۆشە]] *** [[فرەڕوو]] *** [[گۆ]] {{Col-break}} ===Other (16 articles)=== * '''[[ئامار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[ئەگەر]] * [[جەبر]] ** [[ھاوکێشە]] ** [[بگۆڕ (ماتماتیک)|بگۆڕ]] * [[شیکاریی ماتماتیکی]] ** [[جیاکاری و تەواوکاری]] ** [[فانکشن (ماتماتیک)|Function]] ** [[بێکۆتایی]] ** [[ڕادە (ماتماتیک)|Limit]] * [[ئەلگۆریتم]] * [[Combinatorics]] * [[سەلماندن (ماتماتیک)]] * [[زنجیرە (ماتماتیک)|Series]] * [[کۆمەڵە (ماتماتیک)|Set]] * [[تۆپۆلۆژی]] {{Col-end}} == ئەمانەش ببینە == * [[:m:Research:Automated classification of article importance|پۆڵێنکردنی خۆگەڕی وتارە گرنگەکان]] - پڕۆژەی ھاوشێوە لە ویکیمیدیا * [[:m:Grants:IdeaLab/Wikipedia in a box]] * [[:m:Internet-in-a-Box]] {{Core topics}} [[Category:Wikipedia article lists|All languages should have]] [[Category:Wikipedia core topics|Vital articles]] [[Category:Wikipedia vital articles| ]] gvgbvw4f1pf2d55tlbyz8xvbihz9ic0 1624288 1624287 2026-08-13T09:11:02Z Muhammed taha 3367 /* Tools and machinery (9 articles) */ 1624288 wikitext text/x-wiki {{وەسف|پێڕستی ١٬٠٠٠ گرنگترین وتارەکان بۆ ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی}} {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/ڕێدۆزی}} {{قەدبڕ|وپ:وس|وپ:وس٣}} '''وتارە سەرەکییەکان''' پێڕستی ئەو بابەتانەن کە پێویستە لە [[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی]]دا ھەبن و ھاوشێوەی [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان|پۆلی وتارە ھەڵبژێردراوەکان]] بن. دەتوانیت بە [[Special:Recentchangeslinked/ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|چاودێریکردنی ناوەندی]] ڕەوشی گرنگترین وتارەکانی ویکیپیدیا بزانیت. ئەوپەڕی گرنگترین وتارەکان لە ئاستی ١دان. ئەم پەڕە '''ئاستی ٣''' لە وتارە سەرەکییەکان کە ١٬٠٠٠ وتار دەگرێتەخۆ پێک دەھێنێت. ھەموو وتارەکانی ئاستە بەرزترەکان لە ئاستە نزمترەکانیش ھەن. بۆ نموونە، تەواوی ١٠٠ بابەتەکەی پێڕستی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]] (لەم پەڕەدا بە '''دەقی تۆخ''' نیشان دراون) لێرەش لە ئاستی ٣ ھەن. ھەروەھا پێڕستی ئاستی ٢یش ١٠ بابەتی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|ئاستی ١]] (لەم پەڕەدا بە '''''تۆخی لار''''' نیشان دراون). [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٤|ئاستی ٤]] کە گەورەترە پێڕستی ١٠٬٠٠٠ وتار، و [[Wikipedia:Vital articles/Level/5|ئاستی ٥]] پێڕستی ٥٠٬٠٠٠ وتار دەگرنەخۆ و لە پڕۆسەی دروستکردندان. لە [[m:List of articles every Wikipedia should have|پێڕستی یەک ھەزار وتاریش لە مێتا]] بۆ ھەموو زمانەکانی ویکیپیدیا ڕەچاو کراوە، ھەروەھا پێڕستی وتارە سەرەکییەکان بۆ ھەموو زمانە جیاوازەکانی ویکیپیدیاکان دووراوە کە دەتوانیت لە سندووقەکەدا دەستت پێیان بگات. بەبێ یەکدەنگی لە [[لێدوانی ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|پەڕەی وتووێژەکەدا]]، نابێت وتارەکان بەم پێڕستە زیاد بکرێن یانیش بسڕدرێنەوە. {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ھێماکان}} {{TOC left}} {{Clear}} <!-- کۆتاییی پوختەی خشتەکەی سەرەوە --> <!-- پێڕستەکە لێرەوە دەست پێ دەکات --> =Current total (997 articles)= ==خەڵک (١٢٦ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===سیاسییەکان و ڕێبەرەکان (٢٧ وتار)=== * [[سارگۆنی گەورە]] * [[حامۆڕابی]] * [[حەتشەپسوت]] * [[ڕەمسیسی دووەم]] * [[کورووشی مەزن|کوروشی مەزن]] * [[ئەسکەندەری مەزن]] * [[ئاشۆکا]] * [[چین شی ھوانگ]] * [[جولیوس سێزار]] * [[ئەگوستوس]] * [[شارلمان]] * [[چەنگیزخان]] * [[ژان دارک]] * [[سولەیمان قانوونی]] * [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا]] * [[کاترینای دووەم]] * [[جۆرج واشینگتن]] * [[ناپۆلیۆن بۆناپارت]] * [[سیمۆن بۆلیڤار]] * [[ئەبراھام لینکن|ئەبراھام لینکۆڵن]] * [[مەھاتما گاندی]] * [[ڤلادیمیر لێنین]] * [[وینستن چێرچڵ|وینستۆن چێرچیل]] * [[جۆزێف ستالین]] * [[ئەدۆڵف ھیتلەر]] * [[ماو تسی تۆنگ]] * [[نێلسۆن ماندێلا]] ===نووسەرەکان (١٩ وتار)=== * [[ھۆمیرۆس]] * [[سافۆ]] * [[سۆفۆکلێس]] * [[ڤێرجیل]] * [[لی بای]] * [[ئەبوونوواس]] * [[موێراساکی شیکیبوێ]] * [[دانتێ ئەلیگیێری]] * [[سێرڤانتێس]] * [[ویلیام شێکسپیر]] * [[ڤۆڵتێر]] * [[یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە]] * [[جەین ئۆستن]] * [[چارڵز دیکنز|چارڵز دیکینز]] * [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] * [[لیۆ تۆڵستۆی]] * [[مارک توین]] * [[جەیمز جۆیس]] * [[فرانتس کافکا]] {{Col-break|width=32%}} ===فەیلەسۆفەکان و زانا کۆمەڵایەتییەکان (١٦ وتار)=== * [[کۆنفۆشیۆس|کۆنفووشیوس]] * [[ھێرۆدۆت]] * [[سوقرات]] * [[ئەفلاتوون]] * [[ئەرەستوو]] * [[ئیبن سینا]] * [[تۆماس ئەکویناس]] * [[ئیبن خەلدوون]] * [[ڕێنێ دێکارت]] * [[جۆن لۆک]] * [[ئادەم سمیت]] * [[ئیمانوێل کانت]] * [[ماری ویلستۆنکرافت]] * [[کارڵ مارکس]] * [[فریدریش نیچە]] * [[زیگمۆند فرۆید]] ===کەسایەتییە ئایینییەکان (٩ وتار)=== * [[ئیبراھیم]] * [[مووسا]] * [[لاوتسزی]] * [[گاوتاما بوودا]] * [[یەسووع]] * [[پۆڵسی تەڕسووسی]] * [[محەممەد]] * [[Adi Shankara]] * [[مارتن لووتر]] ===Explorers (8 articles)=== * [[مارکۆ پۆلۆ]] * [[ئیبن بەتووتە]] * [[چینگ خا]] * [[کریستۆفەر کۆڵومبس]] * [[ڤاسکۆ دا گاما]] * [[فێردیناند ماگێلان]] * [[جەیمز کوک]] * [[ڕوال ئاموندسن]] ===بیرکارەکان (٩)=== <!-- Isaac Newton listed under Inventors and scientists --> * [[ئارکیمیدز]] * [[ئیقلیدس]] * [[محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی|محەممەد کوڕی مووسا ئەلخوارزمی]] * [[لیۆنارد ئۆیلەر]] * [[پیەر سیمۆن لاپلاس]] * [[کارڵ فریدریش گاوس]] * [[ئێمی نۆتر]] * [[کێرت گۆدێل]] * [[ئەلن تیورینگ]] {{Col-break|width=34%}} ===داھێنەرەکان و زانستوانەکان (٢٠ وتار)=== * [[ھیپۆکرات]] * [[جابیر کوڕی حەییان]] * [[شێن کوۆ]] * [[یۆھانس گووتنبێرگ]] * [[نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس]] * [[گالیلێو گالیلەی]] * [[ئایزک نیوتن]] * [[بێنجامین فرانکلین]] * [[کارڵ لینایۆس|کارل لینە]] * [[ئانتوان لاڤوازیێ]] * [[مایکل فارادەی]] * [[چارڵز داروین]] * [[لوی پاستێر]] * [[جەیمز کلێرک ماکسوێڵ]] * [[دمیتری مەندەلیێڤ]] * [[تۆماس ئێدیسۆن]] * [[نیکۆلا تێسلا]] * [[ماری کووری|ماری کوری]] * [[ئەلبەرت ئاینشتاین]] * [[نیلس بۆر]] ===ھونەرمەندەکان (٨ وتار)=== * [[لیۆناردۆ دا ڤینچی]] * [[میکێلانجێلۆ]] * [[ڕامبرانت]] * [[ھۆکوسای]] * [[کلۆد مۆنیە]] * [[ڤینسێنت ڤان گۆخ]] * [[پابلۆ پیکاسۆ]] * [[فریدا کالۆ]] ===Composers and musicians (7 articles)=== * [[یۆھان سباستیان باخ]] * [[ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت]] * [[لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن]] * [[ڕیچارد ڤاگنەر]] * [[لویس ئارمسترۆنگ]] * [[ئێلڤیس پریسلی]] * [[بیتڵز]] ===فیلمسازەکان (٢ وتار)=== * [[چارڵی چاپلن]] * [[واڵت دیزنی]] ===Businesspeople (1 article)=== * [[ھێنری فۆرد]] {{Col-end}} ==مێژوو (٨٠ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=35%}} ===General (4 articles)=== * '''[[مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''''[[مێژووی جیھان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[شارستانێتی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[شوێنەوارناسی|دێرینەناسی]] ===مێژوو بەپێی شوێن (٩ وتار)=== * [[History of Africa]] * [[History of Asia]] ** [[History of East Asia]] ** [[History of India]] ** [[History of the Middle East]] * [[مێژووی ئەورووپا]] * [[History of North America]] * [[History of Oceania]] * [[History of South America]] ===مێژوو بەپێی بابەت (١١ وتار)=== * '''[[مێژووی ھونەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[مێژووی زانست]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[مێژووی وەرزێری]] * [[مێژووی نژیاروانی]] * [[مێژووی فیلم]] * [[مێژووی وێژە]] * [[مێژووی ماتماتیک]] * [[History of medicine]] * [[مێژووی مۆسیقا]] * [[History of technology]] * [[مێژووی سەربازی]] ===پێش مێژوو (٤ وتار)=== * '''[[پێش مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی بەردین]] *** [[Early human migrations]] *** [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] {{Col-break|width=35%}} ===Ancient history (17 articles)=== * '''[[مێژووی دێرین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی برۆنز]] *** [[میسری کۆن]] *** [[Andean civilizations]] *** [[شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس]] *** [[Mesoamerica]] **** [[شارستانیەتیی مایا]] *** [[مێزۆپۆتامیا]] **** [[سۆمەر]] **** [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]] ** [[سەردەمی ئاسن]] *** [[یۆنانی کۆن]] *** [[ڕۆمای کۆن]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی گوپتا]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھان|خانەدانی ھان]] *** [[ڕێگای ئاوریشم]] ===Post-classical history (14 articles)=== * '''[[Post-classical history]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پێش-کۆڵومبس]] *** [[ئەزتێک]] *** [[ئیمپڕاتۆریی ئینکا]] ** [[سەردەمی زێڕینی ئیسلام]] ** [[سەدەکانی ناوین]] *** [[مردنی ڕەش]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] *** [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|شەڕەکانی خاچپەرستی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]] *** [[Viking Age]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ** [[ئیمپراتۆرییەتی تانگ|خانەدانی تانگ]] {{Col-break|width=30%}} ===مێژووی مۆدێرن (٢١ وتار)=== * '''[[Early modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕینێسانس]] ** [[Age of Discovery]] ** [[داگیرکەری ئەورووپا لە ئەمریکا]] ** [[چاکسازیی پرۆتیستانتی]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی هیند]] ** [[شۆڕشی زانستی]] ** [[سەردەمی ڕووناکبیری]] * '''[[Late modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[شۆڕشی پیشەسازانە|شۆڕشی پیشەسازی]] ** [[شۆڕشی فەڕەنسا|شۆڕشی فەڕەنسی]] ** [[Abolitionism]] ** [[Scramble for Africa]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئیمپراتۆریەتیی بریتانی]] ** [[Decolonization]] ** [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ** [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ** [[بێبازاڕیی مەزن]] ** [[جەنگی جیھانیی دووەم]] ** [[شەڕی سارد|جەنگی سارد]] *** [[پێشبڕکێی بۆشایی]] {{Col-end}} ==Geography (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===General (1 article)=== * '''[[جوگرافیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Continents and regions (10 articles)=== * [[کیشوەر]] ** '''[[ئەفریقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئانتارکتیکا]] ** '''[[ئاسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەورووپا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باکوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باشوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * ''Regions'' ** [[ناوچەی جەمسەری باکوور]] ** [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] ** '''[[ئۆقیانووسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Cities (20 articles)=== * '''[[شار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەکین|پێکەن]] ** [[قاھیرە]] ** [[دەلھی|دێلھی]] ** [[ھۆنگ کۆنگ]] ** [[ئەستەمبوڵ]] ** [[جاکارتا]] ** [[ئورشەلیم]] ** [[لاگۆس]] ** [[لەندەن]] ** [[مەککە]] ** [[مەکسیکۆ سیتی]] ** [[مۆسکۆ]] ** [[مومبای]] ** [[نیویۆرک]] ** [[پاریس]] ** [[ڕۆما]] ** [[ساوپاولۆ]] ** [[سینگاپوور]] <!-- significant as a city --> ** [[تۆکیۆ]] {{Col-break|width=34%}} ===Countries (38 articles)=== * '''[[وڵات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەرژەنتین]] ** [[ئوسترالیا]] ** [[بەنگلادێش]] ** [[بەڕازیل]] ** [[کەنەدا]] ** [[چین|کۆماری گەلی چین]] ** [[کۆلۆمبیا]] ** [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] ** [[میسر]] ** [[ئیتیۆپیا]] ** [[فەڕەنسا]] ** [[ئەڵمانیا]] ** [[ھیندستان]] ** [[ئیندۆنیزیا]] ** [[ئێران]] ** [[ئیسرائیل]] ** [[ئیتاڵیا|ئیتالیا]] ** [[ژاپۆن]] ** [[کینیا]] ** [[مەکسیک]] ** [[میانمار]] ** [[نێجیریا]] ** [[پاکستان]] ** [[فلیپین]] ** [[پۆڵەندا]] ** [[ڕووسیا]] ** [[عەرەبستانی سعوودی]] ** [[ئەفریقای باشوور]] ** [[کۆریای باشوور]] ** [[ئیسپانیا]] ** [[تایوان]] ** [[تانزانیا]] ** [[تایلەند]] ** [[تورکیا]] ** [[شانشینی یەکگرتوو]] ** [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ** [[ڤیێتنام]] {{Col-break|width=32%}} ===Hydrological features (17 articles)=== * '''[[دەریا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئۆقیانووسی بەستووی باکوور|ئۆقیانووسی ئارکتیک]] ** [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک]] *** [[دەریای ناوین]] ** [[ئۆقیانووسی ھیند]] ** [[زەریای ھێمن|ئۆقیانووسی ئارام]] *** [[بەربەستی مەزنی ڕیف]] * [[دەریاچە]] ** [[دەریای قەزوین]] ** [[دەریاچە گەورەکان]] ** [[دەریاچەی ڤیکتۆریا]] * [[ڕووبار]] ** [[ئەمازۆن (ڕووبار)]] ** [[ڕووباری گەنگ]] ** [[ڕووباری میسیسیپی]] ** [[نیل]] ** [[ڕووباری یانگتسی]] ===Terrestrial features (13 articles)=== * '''[[خاک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بیابان]] *** [[بیابانی مەزن]] ** [[دوورگە]] ** [[کێو]] *** [[ئەڵپ]] *** [[زنجیرەچیاکانی ئەندێز]] *** [[ھیمالایا]] *** [[زنجیرەچیاکانی ڕۆکی|چیای ڕۆکی]] ** [[گرەند کەنیۆن]] * [[دارستان]] ** [[دارستانی ئەمازۆن]] * [[سەھۆڵبەند]] {{Col-end}} ==Arts (42 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=36%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[ھونەرەکان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * [[ھونەر]] ** [[ھونەری پێش مێژوو]] * [[مۆزەخانە]] ===Artistic movements (4 articles)=== * [[ھونەری ئەبستراکت]] * [[Modernism]] * [[Realism (arts)|Realism]] * [[ڕۆمانتیزم]] ===Architecture (3 articles)=== * '''[[نژیاروانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Great Pyramid of Giza]] ** [[دیواری چین]] {{Col-break|width=32%}} ===Literature (8 articles)=== * '''[[وێژە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[English literature]] * [[خەیاڵ (وێژە)]] ** [[ڕۆمان]] ** [[کورتەچیڕۆک]] *** [[Fairy tale]] * [[شیعر]] ** [[ھەڵبەستی پاڵەوانی]] ===Music (8 articles)=== * '''[[مۆسیقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئامێری مۆسیقا]] ** [[گۆرانیبێژی]] * ''Genres'' ** [[مۆسیقای کلاسیک]] ** [[مۆسیقای فۆڵک]] ** [[جاز]] ** [[مۆسیقای پۆپ]] ** [[مۆسیقای ڕۆک]] {{Col-break|width=32%}} ===Performing arts (5 articles)=== * '''[[Performing arts]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەما]] ** [[ئۆپێرا]] ** [[ئۆرکێسترا]] ** [[شانۆ]] ===Visual arts (10 articles)=== * '''[[ھونەری سۆمایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[فیلم]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەنیمەیشن]] ** [[خۆشنووسی|جواننووسی]] ** [[کۆمیک]] ** [[وێنەکێشان]] ** [[وێنەکێشی]] ** [[وێنەگری]] ** [[گۆزەکەری]] ** [[پەیکەرتاشی]] {{Col-end}} ==Philosophy and religion (56 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Philosophy (20 articles)=== * '''''[[فەلسەفە]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[فەلسەفەی زانست]] * ''Philosophical branches'' ** [[جوانیناسی]] ** '''[[ناسیاریناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[زانین]] *** [[باوەڕ]] *** [[ئاوەز]] *** [[ڕاستی]] ** '''[[فەلسەفەی ئەخلاق]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[باشە و خراپە]] ** '''[[لۆژیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[میتافیزیک|مێتافیزیک]] *** [[ھەبوون]] *** [[ئازادیی ھەڵبژاردن]] *** [[ئۆنتۆلۆجی|زانستی بوون]] * ''Philosophy by region and period'' ** [[فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی]] *** [[کۆنفووشیزم]] ** [[فەلسەفەی ڕۆژاوایی]] *** [[Ancient Greek philosophy]] *** [[فەلسەفەی ھاوچەرخ]] {{Col-break}} ===Religion (15 articles)=== * '''[[ئایین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Afterlife]] ** [[خوداوەندی]] *** [[خوا|خودا]] ** [[Meditation]] ** [[ئوستوورە]] ** [[New religious movement]] ** [[نوێژ]] ** [[Ritual]] ** [[شەمەنیزم]] ** [[ڕۆح]] ** [[Spirituality]] ** [[Western esotericism]] * [[جیھانگەرایی|سێکۆلاریزم]] ** [[بێخوایی]] {{Col-break}} ===Specific religions (21 articles)=== * [[بودیزم]] ** [[ماھایانا]] ** [[تراڤادا]] * [[مەسیحییەت]] ** [[کتێبی پیرۆز]] ** [[کڵێسای کاتۆلیک]] ** [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] ** [[پرۆتێستانت]] * [[ھیندوویزم]] ** [[ڤێداکان]] ** ''[[Bhagavad Gita]]'' * [[ئیسلام]] ** [[شیعە]] ** [[سوننە]] ** [[قورئان]] * [[جاینیزم]] * [[جوولەکایەتی]] ** [[تەلموود]] * [[شینتۆ]] * [[سیکیزم]] * [[تاویزم]] {{Col-end}} ==Everyday life (57 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (4 articles)=== * '''[[جلوبەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[ماڵ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Furniture]] * [[Jewellery]] ===Family and kinship (10 articles)=== * '''[[گرووپی نەتەوەیی|گرووپی ڕەگەزی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[خێزان]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەورەبوو]] *** [[Old age]] ** [[ھەرزەکاری]] ** [[مناڵ]] *** [[ساوا]] ** [[ھاوسەرگیری]] ** [[Parenting]] * [[ھاوڕێیەتی]] ===Sexuality and gender (5 articles)=== * '''[[Human sexuality]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خواستی ڕەگەزی]] * [[جێندەر]] ** [[پیاو]] ** [[ژن]] {{Col-break}} ===خواردن و خواردنەوە (٢٣ وتار)=== * [[چێشت لێنان]] * '''[[خۆراک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[دەخڵ]] *** [[گەنم]] *** [[گەنمەشامی]] *** [[برنج]] ** [[نان]] ** [[پەنیر]] ** [[میوە]] *** [[بوندوق]] ** [[گۆشت]] ** [[خوێ]] ** [[بەھارات]] ** [[شەکر]] ** [[سەوزە]] *** [[پەتاتە]] *** [[سۆیا]] * [[خواردنەوە]] ** [[خواردنەوەی کھوولی]] ** [[قاوە]] ** [[ئاوی خواردنەوە]] ** [[شیر]] ** [[چا]] {{Col-break}} ===ڕابواردن و دروستکردنەوە (١٥ وتار)=== * '''[[ڕابواردن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[Play (activity)]] ** [[کایە]] *** [[کایەی تەختەیی]] *** [[یاری کارت]] *** [[قومار]] *** [[کایەی ڤیدیۆیی]] ** '''[[وەرزش]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) *** [[تۆپی پێ]] *** [[Sport of athletics]] *** [[یارییەکانی ئۆڵمپیک]] ** [[کایەکلێ]] * [[ھونەری جەنگی|هونەری جەنگی]] * [[مەلەکردن]] * [[گەشتیاری]] {{Col-end}} ==Society and social sciences (149 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===گشتی (١٣ وتار)=== * '''[[چاند]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** '''[[فۆلکلۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[فێستیڤاڵ]] ** [[Oral tradition]] ** [[چاندی باو]] * '''[[کۆمەڵگە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[کۆمەڵ]] ** [[ھێز (فەلسەفە)]] ** [[چینی کۆمەڵایەتی]] * '''[[ڕاگەیێنی|گەیاندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان]] ** [[مرۆڤناسی]] ** [[کۆمەڵناسی]] ===کێشە کۆمەڵایەتییەکان (٢١ وتار)=== * [[لەبەرچوون]] * [[کەمتوانی]] * [[دووچاوەکی]] ** [[ڕەگەزپەرستی]] ** [[سێکسیزم]] * [[ژینگەخوازی]] ** [[پیسبوونی ژینگە]] * [[Famine]] * [[فێمینیزم]] ** [[Women's suffrage]] * [[جیھانگیری]] * [[Human migration]] * [[مافەکانی مرۆڤ]] ** [[سەربەستی]] ** [[تایبەتمەندییەتی]] ** [[کۆیلایەتی]] ** [[Social equality]] * [[خەڵکانی ڕەسەن]] * [[ھەژاری]] * [[خۆکوشتن|خۆکوژی]] * [[خۆشبژیوی]] ===دەروونناسی (١٦ وتار)=== * '''[[دەروونناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * '''[[کوڵوکۆ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[تووڕەیی]] ** [[ترس]] ** [[دڵخۆشی|شادمانی]] *** [[Humour]] ** [[خۆشەویستی]] * '''[[زەین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[ھۆش]] ** [[خەون]] ** [[بیر]] ** [[ھزر]] * [[Human behavior]] * [[ژیری]] * [[فێربوون]] * [[کەسایەتی]] {{Col-break|width=34%}} ===Politics and government (28 articles)=== * '''[[سیاسەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[حیزب]] ** [[زانستی سیاسی]] ** [[کۆلۆنیالیزم]] ** [[ئیمپریالیزم]] * '''[[حکوومەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دیموکراسی]] ** [[دیکتاتۆری]] ** [[پاشایەتی]] ** [[سیۆکراسی]] * [[ئایدیۆلۆجی]] ** [[ئەنارکیزم]] ** [[کۆمۆنیزم]] ** [[شۆپپارێزی]] ** [[فاشیزم]] ** [[لیبرالیزم]] ** [[ناسیۆنالیزم]] ** [[سۆسیالیزم|سۆشیالیزم]] * [[دەوڵەت|State]] ** [[دیپلۆماسی]] ** [[ھێزی سەربازی]] * ''International organizations'' ** [[یەکێتیی ئەورووپا]] ** [[بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچی سوور و مانگیلەی سوور|بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچ و مانگی سوور]] ** [[ناتۆ]] ** [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] *** [[سندووقی نێونەتەوەییی پارە]] *** [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] ** [[ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی]] ===Law (6 articles)=== * '''[[یاسا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[تاوان]] ** [[دەستوور]] ** [[دادپەروەری]] ** [[پۆلیس]] ** [[مڵک]] ===War (4 articles)=== * '''[[شەڕ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆمەڵکوژی]] ** [[ئاشتی]] ** [[تیرۆریزم]] ===Education (3 articles)=== * '''[[پەروەردە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[فێرگە]] ** [[کتێبخانە]] ===Media (5 articles)=== * [[میدیای بەکۆمەڵ|ڕاگەیاندن (میدیا)]] ** [[وەشاندن]] ** [[ڕۆژنامەوانی]] *** [[ھەواڵەکان]] ** [[بڵاوکردنەوە]] {{Col-break|width=32%}} ===Business and economics (25 articles)=== * '''[[کاسبی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Corporation]] ** [[بەڕێوەبەری]] ** [[مارکێتینگ|بازاڕگەری]] ** [[تاکفرۆشی]] ** [[Trade union]] * '''[[ئابوورناسی|ئابوورزانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[دانوستان (ئابوورناسی)|دانوستان (ئابوورزانی)]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەرمایەداری]] ** [[دامەزراندن]] ** [[زانیاری ماڵی]] *** [[بانک]] *** [[پارە]] ** [[ئابوورناسیی زل|زلابوورزانی]] ** [[ئابوورناسیی ورد|وردابوورزانی]] ** [[Market (economics)|Market]] *** [[Supply and demand]] ** [[باج]] * '''[[پیشەسازی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[وەرزێری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دروستکردن|کردنەوە]] ** [[Manufacturing]] ** [[ڕاوەماسی]] ** [[ڕاو]] ** [[Mining]] ===Language (28 articles)=== * '''''[[زمان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان]] *** [[زمانی بەنگلا|Bengali]] *** [[زمانی ئینگلیزی|English]] *** [[زمانی فەڕەنسی|French]] *** [[زمانی ئەڵمانی|German]] *** [[زمانی یۆنانی|Greek]] *** [[زمانی ھیندستانی|Hindustani]] *** [[زمانی لاتینی]] *** [[زمانی پورتوگالی|Portuguese]] *** [[زمانی ڕووسی|Russian]] *** [[زمانی ئیسپانی|Spanish]] ** ''Other languages'' *** [[زمانی عەرەبی]] *** [[زمانی چینی|Chinese]] *** [[زمانی ژاپۆنی|Japanese]] * [[زمانەوانی]] ** [[ڕێزمان]] ** [[وشە]] * [[Personal name]] * [[قسە]] * '''[[نووسین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەلفوبێ]] *** [[ئەلفوبێی عەرەبی]] *** [[Brahmic scripts]] *** [[ئەلفوبێی سیرلیک]] *** [[ئەلفوبێی یۆنانی]] *** [[ئەلفوبێی لاتین]] ** [[پیتی چینی]] {{Col-end}} ==Health, medicine and disease (39 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===نەخۆشی و پێکان (١٩ وتار)=== * '''[[نەخۆشی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ھەستۆکی]] ** [[ئاسما|ئاسم]] ** [[شێرپەنجە]] ** [[نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن]] *** [[جەڵدەی مێشک|سەکتەی مێشک]] ** [[شەکرە]] ** [[Gastroenteritis]] ** [[تەشەنا]] *** [[سەرمابوون]] *** [[ئەنفلۆنزا]] *** [[مالاریا]] *** [[سیەسۆ]] *** [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان]] **** [[ئایدز]] *** [[ھاوڵە]] *** [[دەردەباریکە]] ** [[پەشێویی دەروونی]] * [[پێکان]] {{Col-break|width=35%}} ===Health, fitness, and medicine (11 articles)=== * '''[[پزیشکی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پزیشکیی ددان]] ** [[نەخۆشخانە]] ** [[نەشتەرگەری]] * [[Ageing]] * [[ڕاھێنان]] * [[تەندروستی]] * [[پاکوخاوێنی]] ** [[Sanitation]] * [[ژیواندن]] * [[قەڵەوی]] {{Col-break|width=33%}} ===Drugs and medication (9 articles)=== * [[داروو]] ** [[دەرمان]] *** [[ھۆشبڕی]] *** [[دژەزیندەیی]] *** [[کۆنتڕۆلی ھۆرمۆن]] *** [[ڤاکسین|کوتاو]] ** [[ئاڵوودەبوون]] *** [[Alcoholism]] *** [[Smoking]] {{Col-end}} ==زانست (198 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (5 articles)=== * '''''[[زانست]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[میتۆدی زانستی]] * [[پێوان]] ** [[سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان]] * [[سروشت]] ===Astronomy (26 articles)=== * '''[[ئەستێرەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[گەردوون]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[سیستمی خۆری|کۆمەڵەی خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زاوە]] ** [[ڤینۆس]] ** '''''[[زەوی]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) *** [[مانگ]] ** [[مەریخ]] ** [[ھورمز]] ** [[کەیوان]] ** [[یورانۆس]] ** [[نێپتوون]] * [[گەڕەستێرۆچکە]] * [[تەقینەوە گەورەکە]] * [[کونەڕەش]] * [[کلکدار]] * [[گەلەستێرە]] ** [[ڕێگای شیری]] * [[مانگی سروشتی]] * [[خولگە]] * [[بۆشاییی دەرەکی]] * [[گەردوونناسان]] * [[گەڕۆکە]] * [[ئەستێرە]] * [[نوێبوونەوەی مەزن]] ===فیزیک (٤٠ وتار)=== * '''[[فیزیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[وزە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[کات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕۆژ]] ** [[ساڵ]] * [[میکانیکی کلاسیک]] ** [[بارستە]] ** [[ڕاوەش]] ** [[جووڵە]] ** [[یاساکانی جووڵەی نیوتن]] * [[ھێز (فیزیک)]] ** [[کارۆموگناتیسی]] ** [[ڕاکێشان (فیزیک)]] ** [[کارلێکی بەھێز|پێکدادانی بەهێز]] ** [[کارلێکی لاواز|پێکدادانی لاواز]] * [[Magnetism]] * [[ماددە]] ** [[دۆخی ماددە]] * [[Particle physics]] ** [[مۆدێلی ستاندارد]] ** [[تەنۆکەی ژێرگەردیلەیی]] *** [[ئێلیکترۆن|ئەلێکتڕۆن]] *** [[نیوترۆن]] *** [[فۆتۆن]] *** [[پرۆتۆن]] * [[میکانیکی کوانتۆم|مێکانیکی کوانتۆم]] * [[تیشکەچالاکی]] * [[بۆشایی]] ** [[ڤاکیووم]] * [[تێرمۆدینامیک|داینامیکە گەرمی]] ** [[گەرمی]] ** [[پلەی گەرمی]] * [[تیۆریی ڕێژەیی]] * [[شەپۆل]] ** [[تیشکدانی کارۆموگناتیسی]] *** [[ڕووناکی]] **** [[ڕەنگ]] **** [[ئۆپتیک]] *** [[خێراییی ڕووناکی]] ** [[دەنگ]] {{Col-break}} ===Biology (73 articles)=== * '''[[ژینناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''''[[ژین]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** '''[[خانە|Cell]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[مەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Abiogenesis]] * '''[[پەرەسەندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەرەسەندنی مرۆڤ]] ** [[ھەڵبژاردنی سروشتی|ھەڵبژاردەی سروشتی]] * [[ئۆرگانیزم]] ** '''[[گیانلەبەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[گیانلەبەرناسی]] *** [[وشکاوی]] *** [[مەل]] *** [[ماسی]] *** [[مێروو]] *** [[گوانداران]] **** [[پشیلە]] **** [[مانگا]] **** [[سەگ]] **** [[ئەسپ]] **** [[گوانداری ڕەسەن|پریمات]] ***** '''''[[مرۆڤ]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) **** [[خورۆکەکان]] *** [[خشۆک]] **** [[دایناسۆڕ]] ** '''[[ڕوەک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[ڕوەکناسی]] *** [[گوڵ]] *** [[Seed]] *** [[دار]] ** [[قەوزە]] ** [[کۆنەکان]] ** [[بەکتریا]] ** [[زیندەوەرە ناوک ڕاستەقینەکان]] ** [[کوارگ]] ** [[ڤایرۆس]] * '''[[توێکاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[لەشی مرۆڤ]] ** [[کۆئەندامی سووڕان]] *** [[خوێن]] *** [[دڵ]] *** [[سی (ئەندام)]] ** [[ھەرسکردن]] *** [[جەرگ]] ** [[کۆئەندامی بەرگری]] *** [[پێست]] ** [[ماسوولکە]] ** [[کۆئەندامی دەمار]] *** [[مێشک]] *** [[گوێ]] *** [[چاو]] *** [[ھۆشە]] ** [[ئێسکبەند]] * '''[[ژینگەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زیندەفرەجۆری]] ** [[Ecosystem]] ** [[قڕان]] * [[جێنەتیک|بۆماوەزانی]] ** [[دی ئێن ئەی]] ** [[جین]] ** [[بۆماوە]] ** [[ئار ئێن ئەی]] * [[مێتابۆلیزم]] * [[ژینناسیی گەردی]] ** [[پرۆتین]] * [[بەردینناسی]] * [[فۆتۆسینتەسیس]] * [[زاوزێ]] ** [[زایەند]] ** [[دووگیانی]] * [[خەو]] * [[Taxonomy (biology)|Taxonomy]] ** [[جۆر (ژینناسی)|جۆرە]] {{Col-break}} ===Chemistry (31 articles)=== * '''[[کیمیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژینکیمیا|زیندەکیمیا]] ** [[کیمیای نائەندامی]] ** [[کیمیای ئەندامی]] ** [[کیمیای فیزیکی]] * '''[[توخمی کیمیایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[گەردیلە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خشتەی خولی]] ** [[فافۆن]] ** [[کاربۆن]] ** [[مس]] ** [[زێڕ]] ** [[ھایدرۆجین]] ** [[ئاسن]] ** [[نایترۆجین]] ** [[ئۆکسجین]] ** [[سیلیکۆن]] ** [[زێو]] * [[ئاوێتەی کیمیایی]] ** '''[[ئاو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کاربۆن دی ئۆکسید|کاربۆن دووئۆکسید]] ** [[بەندی کیمیایی]] ** [[گەرد]] * [[کاردانەوەی کیمیایی]] ** [[Acid–base reaction]] ** [[ھاندان]] ** [[ئۆکسان]] * [[کانزا]] ** [[داڕشتە]] *** [[بڕۆنز]] *** [[پۆڵا]] ===Earth science (23 articles)=== * [[زانستی زەوی]] ** [[مێژووی زەوی]] ** [[تەوشک]] ** [[Structure of Earth]] ** [[وەرز]] ** [[لافاو]] * '''[[ئاووھەوا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەرمبوونی زەوی]] * [[کەشوھەوا|کەش]] ** [[ھەور]] ** [[باران]] ** [[بەفر]] ** [[تۆرنادۆ]] ** [[زریانی خولگەیی]] ** [[با]] * '''[[زەویناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بوومەلەرزە]] ** [[وەرینی]] ** [[کانزایی]] ** [[تێکتۆنیکی پەڕەیی]] ** [[بەرد|Rock]] ** [[خۆڵ]] ** [[گڕکان]] {{Col-end}} ==Technology (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[تەکنۆلۆژیا]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ئەندازیاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەندازیاریی شارستانی]] ** [[ئەندازیاریی میکانیکی]] ===Energy (15 articles)=== * '''[[کارەبا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[باتری]] * '''[[ئاگر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[تەقەمەنی]] ** [[باڕووت]] * [[سووتەمەنیی فۆسیلی]] ** [[خەڵووز]] ** [[گازی سروشتی]] ** [[نەوت]] *** [[گازۆلین]] * [[Nuclear power]] * [[وزەی نوێبووەوە]] ** [[وزەی ئاو]] ** [[وزەی خۆری]] ** [[وزەی با]] ===Tools and machinery (9 articles)=== * '''[[ئامراز]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[مەکینەی ساکار]] ** [[ویل]] * [[بزوێنەر|مۆتۆر]] ** [[Electric motor]] ** [[بزوێنەری سوتانی ناوەکی]] ** [[بزوێنەری فڕۆکە]] ** [[بزوێنەری ھەڵمی]] * [[ڕۆبۆتیک]] ===Weapons (7 articles)=== * [[چەک]] ** [[Armour]] ** [[Bow and arrow]] ** [[چەکی گەرم]] ** [[چەقۆ]] ** [[چەکی ناوکی]] ** [[تانک]] {{Col-break|width=34%}} ===Media and communication (10 articles)=== * [[چاپکردن]] ** '''[[کتێب]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Mail]] * [[دوورپەیوەندی]] ** [[ئینتەرنێت]] ** [[ڕادیۆ]] ** [[تەلەفۆن]] *** [[مۆبایل]] ** [[ڤیدیۆ]] *** [[تەلەڤیزیۆن]] ===Computing and information technology (4 articles)=== * [[زانستی کۆمپیوتەر]] ** '''[[کۆمپیوتەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژیریی دەستکرد]] * [[کریپتۆگرافی]] ===Electronics (4 articles)=== * [[ئەلەکترۆنیک]] * [[Electric light]] * [[Integrated circuit]] * [[Semiconductor device]] ===Food and health (10 articles)=== * [[Animal husbandry]] ** [[دەستەمۆکردن]] * [[بیۆتەکنۆلۆژیا]] ** [[ئەندازەی بۆماوەیی]] * [[Fertilizer]] * [[Food preservation]] * [[باخچە]] * [[Medical imaging]] * [[Refrigeration]] * [[سۆبە]] ===Optical (5 articles)=== * [[کامێرا]] * [[لەیزەر]] * [[لێنز]] * [[وردبین]] * [[تەلەسکۆپ|تەلیسکۆپ]] {{Col-break|width=34%}} ===Transportation (6 articles)=== * '''[[گواستنەوە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[مەکۆی ئاسمانی]] ** [[دووچەرخە|پایسکل]] ** [[ئۆتۆمۆبیل]] ** [[Rail transport]] ** [[کەشتی]] ===Navigation and timekeeping (6 articles)=== * [[ڕێنیشاندەری]] ** [[قیبلەنما]] ** [[نەخشە]] ** [[ڕادار]] * [[ڕۆژژمێر]] * [[کاتژمێر]] ===Space (5 articles)=== * [[Rocket]] * [[مانگی دەستکرد]] * [[توێژینەوەی بۆشایی]] * [[فڕینی بۆشایی]] * [[وێستگەی بۆشایی]] ===Structures (6 articles)=== * [[Fortification]] * [[ژێرخان]] ** [[پرد]] ** [[نۆکەند]] ** [[بەنداو]] ** [[ڕێگە]] ===Materials (8 articles)=== * [[شووشە]] * [[Masonry]] * [[کانزاناسی]] * [[Natural rubber]] * [[کاغەز]] * [[پلاستیک]] * [[Textile]] * [[چێو]] {{Col-end}} ==Mathematics (52 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics (12 articles)=== * '''''[[ماتماتیک]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ژمارە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژمارەی ڕاستەقینە]] *** [[ژمارەی تەواو]] **** [[ژمارەی سروشتی]] ***** [[ژمارەی سەرەتایی]] *** [[کەرت]] ** [[ژمارەی ئاوێتە]] ** [[تیۆریی ژمارە]] ** ''Mathematical constants'' *** [[٠ (ژمارە)]] *** [[پای|{{پای}}]] *** [[ژمارەی e|{{Mvar|e}}]] ===Arithmetic (8 articles)=== * '''[[ژمێرە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆکردنەوە]] ** [[لێدەرکردن]] ** [[لێکدان]] ** [[دابەشکردن|Division]] ** [[توان (ماتماتیک)|توان (بیرکاری)]] ** [[لۆگاریتم]] ** [[ڕەگی nەم|''n''th root]] {{Col-break}} ===Geometry (16 articles)=== * '''[[ئەندازە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گۆشە]] *** [[سێگۆشەزانی]] ** [[ڕووبەر]] ** [[قەبارە]] ** [[سیستمی پۆتانەکان]] ** [[ڕەھەند]] ** [[ڕووتەخت|Plane]] ** [[شێوە]] *** [[ھێڵ (ئەندازە)|Line]] *** [[بڕگەی قووچەکی]] **** [[بازنە (ئەندازە)]] *** [[فرەگۆشە]] **** [[سێگۆشە]] *** [[فرەڕوو]] *** [[گۆ]] {{Col-break}} ===Other (16 articles)=== * '''[[ئامار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[ئەگەر]] * [[جەبر]] ** [[ھاوکێشە]] ** [[بگۆڕ (ماتماتیک)|بگۆڕ]] * [[شیکاریی ماتماتیکی]] ** [[جیاکاری و تەواوکاری]] ** [[فانکشن (ماتماتیک)|Function]] ** [[بێکۆتایی]] ** [[ڕادە (ماتماتیک)|Limit]] * [[ئەلگۆریتم]] * [[Combinatorics]] * [[سەلماندن (ماتماتیک)]] * [[زنجیرە (ماتماتیک)|Series]] * [[کۆمەڵە (ماتماتیک)|Set]] * [[تۆپۆلۆژی]] {{Col-end}} == ئەمانەش ببینە == * [[:m:Research:Automated classification of article importance|پۆڵێنکردنی خۆگەڕی وتارە گرنگەکان]] - پڕۆژەی ھاوشێوە لە ویکیمیدیا * [[:m:Grants:IdeaLab/Wikipedia in a box]] * [[:m:Internet-in-a-Box]] {{Core topics}} [[Category:Wikipedia article lists|All languages should have]] [[Category:Wikipedia core topics|Vital articles]] [[Category:Wikipedia vital articles| ]] lj8gxhv763c522s2pmr2db4cdxsjq0j 1624290 1624288 2026-08-13T09:13:46Z Muhammed taha 3367 /* Media and communication (10 articles) */ 1624290 wikitext text/x-wiki {{وەسف|پێڕستی ١٬٠٠٠ گرنگترین وتارەکان بۆ ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی}} {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/ڕێدۆزی}} {{قەدبڕ|وپ:وس|وپ:وس٣}} '''وتارە سەرەکییەکان''' پێڕستی ئەو بابەتانەن کە پێویستە لە [[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی]]دا ھەبن و ھاوشێوەی [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان|پۆلی وتارە ھەڵبژێردراوەکان]] بن. دەتوانیت بە [[Special:Recentchangeslinked/ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|چاودێریکردنی ناوەندی]] ڕەوشی گرنگترین وتارەکانی ویکیپیدیا بزانیت. ئەوپەڕی گرنگترین وتارەکان لە ئاستی ١دان. ئەم پەڕە '''ئاستی ٣''' لە وتارە سەرەکییەکان کە ١٬٠٠٠ وتار دەگرێتەخۆ پێک دەھێنێت. ھەموو وتارەکانی ئاستە بەرزترەکان لە ئاستە نزمترەکانیش ھەن. بۆ نموونە، تەواوی ١٠٠ بابەتەکەی پێڕستی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]] (لەم پەڕەدا بە '''دەقی تۆخ''' نیشان دراون) لێرەش لە ئاستی ٣ ھەن. ھەروەھا پێڕستی ئاستی ٢یش ١٠ بابەتی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|ئاستی ١]] (لەم پەڕەدا بە '''''تۆخی لار''''' نیشان دراون). [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٤|ئاستی ٤]] کە گەورەترە پێڕستی ١٠٬٠٠٠ وتار، و [[Wikipedia:Vital articles/Level/5|ئاستی ٥]] پێڕستی ٥٠٬٠٠٠ وتار دەگرنەخۆ و لە پڕۆسەی دروستکردندان. لە [[m:List of articles every Wikipedia should have|پێڕستی یەک ھەزار وتاریش لە مێتا]] بۆ ھەموو زمانەکانی ویکیپیدیا ڕەچاو کراوە، ھەروەھا پێڕستی وتارە سەرەکییەکان بۆ ھەموو زمانە جیاوازەکانی ویکیپیدیاکان دووراوە کە دەتوانیت لە سندووقەکەدا دەستت پێیان بگات. بەبێ یەکدەنگی لە [[لێدوانی ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|پەڕەی وتووێژەکەدا]]، نابێت وتارەکان بەم پێڕستە زیاد بکرێن یانیش بسڕدرێنەوە. {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ھێماکان}} {{TOC left}} {{Clear}} <!-- کۆتاییی پوختەی خشتەکەی سەرەوە --> <!-- پێڕستەکە لێرەوە دەست پێ دەکات --> =Current total (997 articles)= ==خەڵک (١٢٦ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===سیاسییەکان و ڕێبەرەکان (٢٧ وتار)=== * [[سارگۆنی گەورە]] * [[حامۆڕابی]] * [[حەتشەپسوت]] * [[ڕەمسیسی دووەم]] * [[کورووشی مەزن|کوروشی مەزن]] * [[ئەسکەندەری مەزن]] * [[ئاشۆکا]] * [[چین شی ھوانگ]] * [[جولیوس سێزار]] * [[ئەگوستوس]] * [[شارلمان]] * [[چەنگیزخان]] * [[ژان دارک]] * [[سولەیمان قانوونی]] * [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا]] * [[کاترینای دووەم]] * [[جۆرج واشینگتن]] * [[ناپۆلیۆن بۆناپارت]] * [[سیمۆن بۆلیڤار]] * [[ئەبراھام لینکن|ئەبراھام لینکۆڵن]] * [[مەھاتما گاندی]] * [[ڤلادیمیر لێنین]] * [[وینستن چێرچڵ|وینستۆن چێرچیل]] * [[جۆزێف ستالین]] * [[ئەدۆڵف ھیتلەر]] * [[ماو تسی تۆنگ]] * [[نێلسۆن ماندێلا]] ===نووسەرەکان (١٩ وتار)=== * [[ھۆمیرۆس]] * [[سافۆ]] * [[سۆفۆکلێس]] * [[ڤێرجیل]] * [[لی بای]] * [[ئەبوونوواس]] * [[موێراساکی شیکیبوێ]] * [[دانتێ ئەلیگیێری]] * [[سێرڤانتێس]] * [[ویلیام شێکسپیر]] * [[ڤۆڵتێر]] * [[یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە]] * [[جەین ئۆستن]] * [[چارڵز دیکنز|چارڵز دیکینز]] * [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] * [[لیۆ تۆڵستۆی]] * [[مارک توین]] * [[جەیمز جۆیس]] * [[فرانتس کافکا]] {{Col-break|width=32%}} ===فەیلەسۆفەکان و زانا کۆمەڵایەتییەکان (١٦ وتار)=== * [[کۆنفۆشیۆس|کۆنفووشیوس]] * [[ھێرۆدۆت]] * [[سوقرات]] * [[ئەفلاتوون]] * [[ئەرەستوو]] * [[ئیبن سینا]] * [[تۆماس ئەکویناس]] * [[ئیبن خەلدوون]] * [[ڕێنێ دێکارت]] * [[جۆن لۆک]] * [[ئادەم سمیت]] * [[ئیمانوێل کانت]] * [[ماری ویلستۆنکرافت]] * [[کارڵ مارکس]] * [[فریدریش نیچە]] * [[زیگمۆند فرۆید]] ===کەسایەتییە ئایینییەکان (٩ وتار)=== * [[ئیبراھیم]] * [[مووسا]] * [[لاوتسزی]] * [[گاوتاما بوودا]] * [[یەسووع]] * [[پۆڵسی تەڕسووسی]] * [[محەممەد]] * [[Adi Shankara]] * [[مارتن لووتر]] ===Explorers (8 articles)=== * [[مارکۆ پۆلۆ]] * [[ئیبن بەتووتە]] * [[چینگ خا]] * [[کریستۆفەر کۆڵومبس]] * [[ڤاسکۆ دا گاما]] * [[فێردیناند ماگێلان]] * [[جەیمز کوک]] * [[ڕوال ئاموندسن]] ===بیرکارەکان (٩)=== <!-- Isaac Newton listed under Inventors and scientists --> * [[ئارکیمیدز]] * [[ئیقلیدس]] * [[محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی|محەممەد کوڕی مووسا ئەلخوارزمی]] * [[لیۆنارد ئۆیلەر]] * [[پیەر سیمۆن لاپلاس]] * [[کارڵ فریدریش گاوس]] * [[ئێمی نۆتر]] * [[کێرت گۆدێل]] * [[ئەلن تیورینگ]] {{Col-break|width=34%}} ===داھێنەرەکان و زانستوانەکان (٢٠ وتار)=== * [[ھیپۆکرات]] * [[جابیر کوڕی حەییان]] * [[شێن کوۆ]] * [[یۆھانس گووتنبێرگ]] * [[نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس]] * [[گالیلێو گالیلەی]] * [[ئایزک نیوتن]] * [[بێنجامین فرانکلین]] * [[کارڵ لینایۆس|کارل لینە]] * [[ئانتوان لاڤوازیێ]] * [[مایکل فارادەی]] * [[چارڵز داروین]] * [[لوی پاستێر]] * [[جەیمز کلێرک ماکسوێڵ]] * [[دمیتری مەندەلیێڤ]] * [[تۆماس ئێدیسۆن]] * [[نیکۆلا تێسلا]] * [[ماری کووری|ماری کوری]] * [[ئەلبەرت ئاینشتاین]] * [[نیلس بۆر]] ===ھونەرمەندەکان (٨ وتار)=== * [[لیۆناردۆ دا ڤینچی]] * [[میکێلانجێلۆ]] * [[ڕامبرانت]] * [[ھۆکوسای]] * [[کلۆد مۆنیە]] * [[ڤینسێنت ڤان گۆخ]] * [[پابلۆ پیکاسۆ]] * [[فریدا کالۆ]] ===Composers and musicians (7 articles)=== * [[یۆھان سباستیان باخ]] * [[ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت]] * [[لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن]] * [[ڕیچارد ڤاگنەر]] * [[لویس ئارمسترۆنگ]] * [[ئێلڤیس پریسلی]] * [[بیتڵز]] ===فیلمسازەکان (٢ وتار)=== * [[چارڵی چاپلن]] * [[واڵت دیزنی]] ===Businesspeople (1 article)=== * [[ھێنری فۆرد]] {{Col-end}} ==مێژوو (٨٠ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=35%}} ===General (4 articles)=== * '''[[مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''''[[مێژووی جیھان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[شارستانێتی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[شوێنەوارناسی|دێرینەناسی]] ===مێژوو بەپێی شوێن (٩ وتار)=== * [[History of Africa]] * [[History of Asia]] ** [[History of East Asia]] ** [[History of India]] ** [[History of the Middle East]] * [[مێژووی ئەورووپا]] * [[History of North America]] * [[History of Oceania]] * [[History of South America]] ===مێژوو بەپێی بابەت (١١ وتار)=== * '''[[مێژووی ھونەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[مێژووی زانست]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[مێژووی وەرزێری]] * [[مێژووی نژیاروانی]] * [[مێژووی فیلم]] * [[مێژووی وێژە]] * [[مێژووی ماتماتیک]] * [[History of medicine]] * [[مێژووی مۆسیقا]] * [[History of technology]] * [[مێژووی سەربازی]] ===پێش مێژوو (٤ وتار)=== * '''[[پێش مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی بەردین]] *** [[Early human migrations]] *** [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] {{Col-break|width=35%}} ===Ancient history (17 articles)=== * '''[[مێژووی دێرین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی برۆنز]] *** [[میسری کۆن]] *** [[Andean civilizations]] *** [[شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس]] *** [[Mesoamerica]] **** [[شارستانیەتیی مایا]] *** [[مێزۆپۆتامیا]] **** [[سۆمەر]] **** [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]] ** [[سەردەمی ئاسن]] *** [[یۆنانی کۆن]] *** [[ڕۆمای کۆن]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی گوپتا]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھان|خانەدانی ھان]] *** [[ڕێگای ئاوریشم]] ===Post-classical history (14 articles)=== * '''[[Post-classical history]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پێش-کۆڵومبس]] *** [[ئەزتێک]] *** [[ئیمپڕاتۆریی ئینکا]] ** [[سەردەمی زێڕینی ئیسلام]] ** [[سەدەکانی ناوین]] *** [[مردنی ڕەش]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] *** [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|شەڕەکانی خاچپەرستی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]] *** [[Viking Age]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ** [[ئیمپراتۆرییەتی تانگ|خانەدانی تانگ]] {{Col-break|width=30%}} ===مێژووی مۆدێرن (٢١ وتار)=== * '''[[Early modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕینێسانس]] ** [[Age of Discovery]] ** [[داگیرکەری ئەورووپا لە ئەمریکا]] ** [[چاکسازیی پرۆتیستانتی]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی هیند]] ** [[شۆڕشی زانستی]] ** [[سەردەمی ڕووناکبیری]] * '''[[Late modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[شۆڕشی پیشەسازانە|شۆڕشی پیشەسازی]] ** [[شۆڕشی فەڕەنسا|شۆڕشی فەڕەنسی]] ** [[Abolitionism]] ** [[Scramble for Africa]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئیمپراتۆریەتیی بریتانی]] ** [[Decolonization]] ** [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ** [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ** [[بێبازاڕیی مەزن]] ** [[جەنگی جیھانیی دووەم]] ** [[شەڕی سارد|جەنگی سارد]] *** [[پێشبڕکێی بۆشایی]] {{Col-end}} ==Geography (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===General (1 article)=== * '''[[جوگرافیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Continents and regions (10 articles)=== * [[کیشوەر]] ** '''[[ئەفریقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئانتارکتیکا]] ** '''[[ئاسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەورووپا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باکوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باشوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * ''Regions'' ** [[ناوچەی جەمسەری باکوور]] ** [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] ** '''[[ئۆقیانووسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Cities (20 articles)=== * '''[[شار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەکین|پێکەن]] ** [[قاھیرە]] ** [[دەلھی|دێلھی]] ** [[ھۆنگ کۆنگ]] ** [[ئەستەمبوڵ]] ** [[جاکارتا]] ** [[ئورشەلیم]] ** [[لاگۆس]] ** [[لەندەن]] ** [[مەککە]] ** [[مەکسیکۆ سیتی]] ** [[مۆسکۆ]] ** [[مومبای]] ** [[نیویۆرک]] ** [[پاریس]] ** [[ڕۆما]] ** [[ساوپاولۆ]] ** [[سینگاپوور]] <!-- significant as a city --> ** [[تۆکیۆ]] {{Col-break|width=34%}} ===Countries (38 articles)=== * '''[[وڵات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەرژەنتین]] ** [[ئوسترالیا]] ** [[بەنگلادێش]] ** [[بەڕازیل]] ** [[کەنەدا]] ** [[چین|کۆماری گەلی چین]] ** [[کۆلۆمبیا]] ** [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] ** [[میسر]] ** [[ئیتیۆپیا]] ** [[فەڕەنسا]] ** [[ئەڵمانیا]] ** [[ھیندستان]] ** [[ئیندۆنیزیا]] ** [[ئێران]] ** [[ئیسرائیل]] ** [[ئیتاڵیا|ئیتالیا]] ** [[ژاپۆن]] ** [[کینیا]] ** [[مەکسیک]] ** [[میانمار]] ** [[نێجیریا]] ** [[پاکستان]] ** [[فلیپین]] ** [[پۆڵەندا]] ** [[ڕووسیا]] ** [[عەرەبستانی سعوودی]] ** [[ئەفریقای باشوور]] ** [[کۆریای باشوور]] ** [[ئیسپانیا]] ** [[تایوان]] ** [[تانزانیا]] ** [[تایلەند]] ** [[تورکیا]] ** [[شانشینی یەکگرتوو]] ** [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ** [[ڤیێتنام]] {{Col-break|width=32%}} ===Hydrological features (17 articles)=== * '''[[دەریا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئۆقیانووسی بەستووی باکوور|ئۆقیانووسی ئارکتیک]] ** [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک]] *** [[دەریای ناوین]] ** [[ئۆقیانووسی ھیند]] ** [[زەریای ھێمن|ئۆقیانووسی ئارام]] *** [[بەربەستی مەزنی ڕیف]] * [[دەریاچە]] ** [[دەریای قەزوین]] ** [[دەریاچە گەورەکان]] ** [[دەریاچەی ڤیکتۆریا]] * [[ڕووبار]] ** [[ئەمازۆن (ڕووبار)]] ** [[ڕووباری گەنگ]] ** [[ڕووباری میسیسیپی]] ** [[نیل]] ** [[ڕووباری یانگتسی]] ===Terrestrial features (13 articles)=== * '''[[خاک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بیابان]] *** [[بیابانی مەزن]] ** [[دوورگە]] ** [[کێو]] *** [[ئەڵپ]] *** [[زنجیرەچیاکانی ئەندێز]] *** [[ھیمالایا]] *** [[زنجیرەچیاکانی ڕۆکی|چیای ڕۆکی]] ** [[گرەند کەنیۆن]] * [[دارستان]] ** [[دارستانی ئەمازۆن]] * [[سەھۆڵبەند]] {{Col-end}} ==Arts (42 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=36%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[ھونەرەکان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * [[ھونەر]] ** [[ھونەری پێش مێژوو]] * [[مۆزەخانە]] ===Artistic movements (4 articles)=== * [[ھونەری ئەبستراکت]] * [[Modernism]] * [[Realism (arts)|Realism]] * [[ڕۆمانتیزم]] ===Architecture (3 articles)=== * '''[[نژیاروانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Great Pyramid of Giza]] ** [[دیواری چین]] {{Col-break|width=32%}} ===Literature (8 articles)=== * '''[[وێژە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[English literature]] * [[خەیاڵ (وێژە)]] ** [[ڕۆمان]] ** [[کورتەچیڕۆک]] *** [[Fairy tale]] * [[شیعر]] ** [[ھەڵبەستی پاڵەوانی]] ===Music (8 articles)=== * '''[[مۆسیقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئامێری مۆسیقا]] ** [[گۆرانیبێژی]] * ''Genres'' ** [[مۆسیقای کلاسیک]] ** [[مۆسیقای فۆڵک]] ** [[جاز]] ** [[مۆسیقای پۆپ]] ** [[مۆسیقای ڕۆک]] {{Col-break|width=32%}} ===Performing arts (5 articles)=== * '''[[Performing arts]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەما]] ** [[ئۆپێرا]] ** [[ئۆرکێسترا]] ** [[شانۆ]] ===Visual arts (10 articles)=== * '''[[ھونەری سۆمایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[فیلم]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەنیمەیشن]] ** [[خۆشنووسی|جواننووسی]] ** [[کۆمیک]] ** [[وێنەکێشان]] ** [[وێنەکێشی]] ** [[وێنەگری]] ** [[گۆزەکەری]] ** [[پەیکەرتاشی]] {{Col-end}} ==Philosophy and religion (56 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Philosophy (20 articles)=== * '''''[[فەلسەفە]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[فەلسەفەی زانست]] * ''Philosophical branches'' ** [[جوانیناسی]] ** '''[[ناسیاریناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[زانین]] *** [[باوەڕ]] *** [[ئاوەز]] *** [[ڕاستی]] ** '''[[فەلسەفەی ئەخلاق]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[باشە و خراپە]] ** '''[[لۆژیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[میتافیزیک|مێتافیزیک]] *** [[ھەبوون]] *** [[ئازادیی ھەڵبژاردن]] *** [[ئۆنتۆلۆجی|زانستی بوون]] * ''Philosophy by region and period'' ** [[فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی]] *** [[کۆنفووشیزم]] ** [[فەلسەفەی ڕۆژاوایی]] *** [[Ancient Greek philosophy]] *** [[فەلسەفەی ھاوچەرخ]] {{Col-break}} ===Religion (15 articles)=== * '''[[ئایین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Afterlife]] ** [[خوداوەندی]] *** [[خوا|خودا]] ** [[Meditation]] ** [[ئوستوورە]] ** [[New religious movement]] ** [[نوێژ]] ** [[Ritual]] ** [[شەمەنیزم]] ** [[ڕۆح]] ** [[Spirituality]] ** [[Western esotericism]] * [[جیھانگەرایی|سێکۆلاریزم]] ** [[بێخوایی]] {{Col-break}} ===Specific religions (21 articles)=== * [[بودیزم]] ** [[ماھایانا]] ** [[تراڤادا]] * [[مەسیحییەت]] ** [[کتێبی پیرۆز]] ** [[کڵێسای کاتۆلیک]] ** [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] ** [[پرۆتێستانت]] * [[ھیندوویزم]] ** [[ڤێداکان]] ** ''[[Bhagavad Gita]]'' * [[ئیسلام]] ** [[شیعە]] ** [[سوننە]] ** [[قورئان]] * [[جاینیزم]] * [[جوولەکایەتی]] ** [[تەلموود]] * [[شینتۆ]] * [[سیکیزم]] * [[تاویزم]] {{Col-end}} ==Everyday life (57 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (4 articles)=== * '''[[جلوبەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[ماڵ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Furniture]] * [[Jewellery]] ===Family and kinship (10 articles)=== * '''[[گرووپی نەتەوەیی|گرووپی ڕەگەزی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[خێزان]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەورەبوو]] *** [[Old age]] ** [[ھەرزەکاری]] ** [[مناڵ]] *** [[ساوا]] ** [[ھاوسەرگیری]] ** [[Parenting]] * [[ھاوڕێیەتی]] ===Sexuality and gender (5 articles)=== * '''[[Human sexuality]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خواستی ڕەگەزی]] * [[جێندەر]] ** [[پیاو]] ** [[ژن]] {{Col-break}} ===خواردن و خواردنەوە (٢٣ وتار)=== * [[چێشت لێنان]] * '''[[خۆراک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[دەخڵ]] *** [[گەنم]] *** [[گەنمەشامی]] *** [[برنج]] ** [[نان]] ** [[پەنیر]] ** [[میوە]] *** [[بوندوق]] ** [[گۆشت]] ** [[خوێ]] ** [[بەھارات]] ** [[شەکر]] ** [[سەوزە]] *** [[پەتاتە]] *** [[سۆیا]] * [[خواردنەوە]] ** [[خواردنەوەی کھوولی]] ** [[قاوە]] ** [[ئاوی خواردنەوە]] ** [[شیر]] ** [[چا]] {{Col-break}} ===ڕابواردن و دروستکردنەوە (١٥ وتار)=== * '''[[ڕابواردن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[Play (activity)]] ** [[کایە]] *** [[کایەی تەختەیی]] *** [[یاری کارت]] *** [[قومار]] *** [[کایەی ڤیدیۆیی]] ** '''[[وەرزش]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) *** [[تۆپی پێ]] *** [[Sport of athletics]] *** [[یارییەکانی ئۆڵمپیک]] ** [[کایەکلێ]] * [[ھونەری جەنگی|هونەری جەنگی]] * [[مەلەکردن]] * [[گەشتیاری]] {{Col-end}} ==Society and social sciences (149 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===گشتی (١٣ وتار)=== * '''[[چاند]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** '''[[فۆلکلۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[فێستیڤاڵ]] ** [[Oral tradition]] ** [[چاندی باو]] * '''[[کۆمەڵگە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[کۆمەڵ]] ** [[ھێز (فەلسەفە)]] ** [[چینی کۆمەڵایەتی]] * '''[[ڕاگەیێنی|گەیاندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان]] ** [[مرۆڤناسی]] ** [[کۆمەڵناسی]] ===کێشە کۆمەڵایەتییەکان (٢١ وتار)=== * [[لەبەرچوون]] * [[کەمتوانی]] * [[دووچاوەکی]] ** [[ڕەگەزپەرستی]] ** [[سێکسیزم]] * [[ژینگەخوازی]] ** [[پیسبوونی ژینگە]] * [[Famine]] * [[فێمینیزم]] ** [[Women's suffrage]] * [[جیھانگیری]] * [[Human migration]] * [[مافەکانی مرۆڤ]] ** [[سەربەستی]] ** [[تایبەتمەندییەتی]] ** [[کۆیلایەتی]] ** [[Social equality]] * [[خەڵکانی ڕەسەن]] * [[ھەژاری]] * [[خۆکوشتن|خۆکوژی]] * [[خۆشبژیوی]] ===دەروونناسی (١٦ وتار)=== * '''[[دەروونناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * '''[[کوڵوکۆ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[تووڕەیی]] ** [[ترس]] ** [[دڵخۆشی|شادمانی]] *** [[Humour]] ** [[خۆشەویستی]] * '''[[زەین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[ھۆش]] ** [[خەون]] ** [[بیر]] ** [[ھزر]] * [[Human behavior]] * [[ژیری]] * [[فێربوون]] * [[کەسایەتی]] {{Col-break|width=34%}} ===Politics and government (28 articles)=== * '''[[سیاسەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[حیزب]] ** [[زانستی سیاسی]] ** [[کۆلۆنیالیزم]] ** [[ئیمپریالیزم]] * '''[[حکوومەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دیموکراسی]] ** [[دیکتاتۆری]] ** [[پاشایەتی]] ** [[سیۆکراسی]] * [[ئایدیۆلۆجی]] ** [[ئەنارکیزم]] ** [[کۆمۆنیزم]] ** [[شۆپپارێزی]] ** [[فاشیزم]] ** [[لیبرالیزم]] ** [[ناسیۆنالیزم]] ** [[سۆسیالیزم|سۆشیالیزم]] * [[دەوڵەت|State]] ** [[دیپلۆماسی]] ** [[ھێزی سەربازی]] * ''International organizations'' ** [[یەکێتیی ئەورووپا]] ** [[بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچی سوور و مانگیلەی سوور|بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچ و مانگی سوور]] ** [[ناتۆ]] ** [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] *** [[سندووقی نێونەتەوەییی پارە]] *** [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] ** [[ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی]] ===Law (6 articles)=== * '''[[یاسا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[تاوان]] ** [[دەستوور]] ** [[دادپەروەری]] ** [[پۆلیس]] ** [[مڵک]] ===War (4 articles)=== * '''[[شەڕ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆمەڵکوژی]] ** [[ئاشتی]] ** [[تیرۆریزم]] ===Education (3 articles)=== * '''[[پەروەردە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[فێرگە]] ** [[کتێبخانە]] ===Media (5 articles)=== * [[میدیای بەکۆمەڵ|ڕاگەیاندن (میدیا)]] ** [[وەشاندن]] ** [[ڕۆژنامەوانی]] *** [[ھەواڵەکان]] ** [[بڵاوکردنەوە]] {{Col-break|width=32%}} ===Business and economics (25 articles)=== * '''[[کاسبی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Corporation]] ** [[بەڕێوەبەری]] ** [[مارکێتینگ|بازاڕگەری]] ** [[تاکفرۆشی]] ** [[Trade union]] * '''[[ئابوورناسی|ئابوورزانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[دانوستان (ئابوورناسی)|دانوستان (ئابوورزانی)]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەرمایەداری]] ** [[دامەزراندن]] ** [[زانیاری ماڵی]] *** [[بانک]] *** [[پارە]] ** [[ئابوورناسیی زل|زلابوورزانی]] ** [[ئابوورناسیی ورد|وردابوورزانی]] ** [[Market (economics)|Market]] *** [[Supply and demand]] ** [[باج]] * '''[[پیشەسازی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[وەرزێری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دروستکردن|کردنەوە]] ** [[Manufacturing]] ** [[ڕاوەماسی]] ** [[ڕاو]] ** [[Mining]] ===Language (28 articles)=== * '''''[[زمان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان]] *** [[زمانی بەنگلا|Bengali]] *** [[زمانی ئینگلیزی|English]] *** [[زمانی فەڕەنسی|French]] *** [[زمانی ئەڵمانی|German]] *** [[زمانی یۆنانی|Greek]] *** [[زمانی ھیندستانی|Hindustani]] *** [[زمانی لاتینی]] *** [[زمانی پورتوگالی|Portuguese]] *** [[زمانی ڕووسی|Russian]] *** [[زمانی ئیسپانی|Spanish]] ** ''Other languages'' *** [[زمانی عەرەبی]] *** [[زمانی چینی|Chinese]] *** [[زمانی ژاپۆنی|Japanese]] * [[زمانەوانی]] ** [[ڕێزمان]] ** [[وشە]] * [[Personal name]] * [[قسە]] * '''[[نووسین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەلفوبێ]] *** [[ئەلفوبێی عەرەبی]] *** [[Brahmic scripts]] *** [[ئەلفوبێی سیرلیک]] *** [[ئەلفوبێی یۆنانی]] *** [[ئەلفوبێی لاتین]] ** [[پیتی چینی]] {{Col-end}} ==Health, medicine and disease (39 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===نەخۆشی و پێکان (١٩ وتار)=== * '''[[نەخۆشی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ھەستۆکی]] ** [[ئاسما|ئاسم]] ** [[شێرپەنجە]] ** [[نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن]] *** [[جەڵدەی مێشک|سەکتەی مێشک]] ** [[شەکرە]] ** [[Gastroenteritis]] ** [[تەشەنا]] *** [[سەرمابوون]] *** [[ئەنفلۆنزا]] *** [[مالاریا]] *** [[سیەسۆ]] *** [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان]] **** [[ئایدز]] *** [[ھاوڵە]] *** [[دەردەباریکە]] ** [[پەشێویی دەروونی]] * [[پێکان]] {{Col-break|width=35%}} ===Health, fitness, and medicine (11 articles)=== * '''[[پزیشکی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پزیشکیی ددان]] ** [[نەخۆشخانە]] ** [[نەشتەرگەری]] * [[Ageing]] * [[ڕاھێنان]] * [[تەندروستی]] * [[پاکوخاوێنی]] ** [[Sanitation]] * [[ژیواندن]] * [[قەڵەوی]] {{Col-break|width=33%}} ===Drugs and medication (9 articles)=== * [[داروو]] ** [[دەرمان]] *** [[ھۆشبڕی]] *** [[دژەزیندەیی]] *** [[کۆنتڕۆلی ھۆرمۆن]] *** [[ڤاکسین|کوتاو]] ** [[ئاڵوودەبوون]] *** [[Alcoholism]] *** [[Smoking]] {{Col-end}} ==زانست (198 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (5 articles)=== * '''''[[زانست]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[میتۆدی زانستی]] * [[پێوان]] ** [[سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان]] * [[سروشت]] ===Astronomy (26 articles)=== * '''[[ئەستێرەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[گەردوون]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[سیستمی خۆری|کۆمەڵەی خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زاوە]] ** [[ڤینۆس]] ** '''''[[زەوی]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) *** [[مانگ]] ** [[مەریخ]] ** [[ھورمز]] ** [[کەیوان]] ** [[یورانۆس]] ** [[نێپتوون]] * [[گەڕەستێرۆچکە]] * [[تەقینەوە گەورەکە]] * [[کونەڕەش]] * [[کلکدار]] * [[گەلەستێرە]] ** [[ڕێگای شیری]] * [[مانگی سروشتی]] * [[خولگە]] * [[بۆشاییی دەرەکی]] * [[گەردوونناسان]] * [[گەڕۆکە]] * [[ئەستێرە]] * [[نوێبوونەوەی مەزن]] ===فیزیک (٤٠ وتار)=== * '''[[فیزیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[وزە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[کات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕۆژ]] ** [[ساڵ]] * [[میکانیکی کلاسیک]] ** [[بارستە]] ** [[ڕاوەش]] ** [[جووڵە]] ** [[یاساکانی جووڵەی نیوتن]] * [[ھێز (فیزیک)]] ** [[کارۆموگناتیسی]] ** [[ڕاکێشان (فیزیک)]] ** [[کارلێکی بەھێز|پێکدادانی بەهێز]] ** [[کارلێکی لاواز|پێکدادانی لاواز]] * [[Magnetism]] * [[ماددە]] ** [[دۆخی ماددە]] * [[Particle physics]] ** [[مۆدێلی ستاندارد]] ** [[تەنۆکەی ژێرگەردیلەیی]] *** [[ئێلیکترۆن|ئەلێکتڕۆن]] *** [[نیوترۆن]] *** [[فۆتۆن]] *** [[پرۆتۆن]] * [[میکانیکی کوانتۆم|مێکانیکی کوانتۆم]] * [[تیشکەچالاکی]] * [[بۆشایی]] ** [[ڤاکیووم]] * [[تێرمۆدینامیک|داینامیکە گەرمی]] ** [[گەرمی]] ** [[پلەی گەرمی]] * [[تیۆریی ڕێژەیی]] * [[شەپۆل]] ** [[تیشکدانی کارۆموگناتیسی]] *** [[ڕووناکی]] **** [[ڕەنگ]] **** [[ئۆپتیک]] *** [[خێراییی ڕووناکی]] ** [[دەنگ]] {{Col-break}} ===Biology (73 articles)=== * '''[[ژینناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''''[[ژین]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** '''[[خانە|Cell]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[مەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Abiogenesis]] * '''[[پەرەسەندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەرەسەندنی مرۆڤ]] ** [[ھەڵبژاردنی سروشتی|ھەڵبژاردەی سروشتی]] * [[ئۆرگانیزم]] ** '''[[گیانلەبەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[گیانلەبەرناسی]] *** [[وشکاوی]] *** [[مەل]] *** [[ماسی]] *** [[مێروو]] *** [[گوانداران]] **** [[پشیلە]] **** [[مانگا]] **** [[سەگ]] **** [[ئەسپ]] **** [[گوانداری ڕەسەن|پریمات]] ***** '''''[[مرۆڤ]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) **** [[خورۆکەکان]] *** [[خشۆک]] **** [[دایناسۆڕ]] ** '''[[ڕوەک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[ڕوەکناسی]] *** [[گوڵ]] *** [[Seed]] *** [[دار]] ** [[قەوزە]] ** [[کۆنەکان]] ** [[بەکتریا]] ** [[زیندەوەرە ناوک ڕاستەقینەکان]] ** [[کوارگ]] ** [[ڤایرۆس]] * '''[[توێکاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[لەشی مرۆڤ]] ** [[کۆئەندامی سووڕان]] *** [[خوێن]] *** [[دڵ]] *** [[سی (ئەندام)]] ** [[ھەرسکردن]] *** [[جەرگ]] ** [[کۆئەندامی بەرگری]] *** [[پێست]] ** [[ماسوولکە]] ** [[کۆئەندامی دەمار]] *** [[مێشک]] *** [[گوێ]] *** [[چاو]] *** [[ھۆشە]] ** [[ئێسکبەند]] * '''[[ژینگەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زیندەفرەجۆری]] ** [[Ecosystem]] ** [[قڕان]] * [[جێنەتیک|بۆماوەزانی]] ** [[دی ئێن ئەی]] ** [[جین]] ** [[بۆماوە]] ** [[ئار ئێن ئەی]] * [[مێتابۆلیزم]] * [[ژینناسیی گەردی]] ** [[پرۆتین]] * [[بەردینناسی]] * [[فۆتۆسینتەسیس]] * [[زاوزێ]] ** [[زایەند]] ** [[دووگیانی]] * [[خەو]] * [[Taxonomy (biology)|Taxonomy]] ** [[جۆر (ژینناسی)|جۆرە]] {{Col-break}} ===Chemistry (31 articles)=== * '''[[کیمیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژینکیمیا|زیندەکیمیا]] ** [[کیمیای نائەندامی]] ** [[کیمیای ئەندامی]] ** [[کیمیای فیزیکی]] * '''[[توخمی کیمیایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[گەردیلە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خشتەی خولی]] ** [[فافۆن]] ** [[کاربۆن]] ** [[مس]] ** [[زێڕ]] ** [[ھایدرۆجین]] ** [[ئاسن]] ** [[نایترۆجین]] ** [[ئۆکسجین]] ** [[سیلیکۆن]] ** [[زێو]] * [[ئاوێتەی کیمیایی]] ** '''[[ئاو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کاربۆن دی ئۆکسید|کاربۆن دووئۆکسید]] ** [[بەندی کیمیایی]] ** [[گەرد]] * [[کاردانەوەی کیمیایی]] ** [[Acid–base reaction]] ** [[ھاندان]] ** [[ئۆکسان]] * [[کانزا]] ** [[داڕشتە]] *** [[بڕۆنز]] *** [[پۆڵا]] ===Earth science (23 articles)=== * [[زانستی زەوی]] ** [[مێژووی زەوی]] ** [[تەوشک]] ** [[Structure of Earth]] ** [[وەرز]] ** [[لافاو]] * '''[[ئاووھەوا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەرمبوونی زەوی]] * [[کەشوھەوا|کەش]] ** [[ھەور]] ** [[باران]] ** [[بەفر]] ** [[تۆرنادۆ]] ** [[زریانی خولگەیی]] ** [[با]] * '''[[زەویناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بوومەلەرزە]] ** [[وەرینی]] ** [[کانزایی]] ** [[تێکتۆنیکی پەڕەیی]] ** [[بەرد|Rock]] ** [[خۆڵ]] ** [[گڕکان]] {{Col-end}} ==Technology (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[تەکنۆلۆژیا]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ئەندازیاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەندازیاریی شارستانی]] ** [[ئەندازیاریی میکانیکی]] ===Energy (15 articles)=== * '''[[کارەبا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[باتری]] * '''[[ئاگر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[تەقەمەنی]] ** [[باڕووت]] * [[سووتەمەنیی فۆسیلی]] ** [[خەڵووز]] ** [[گازی سروشتی]] ** [[نەوت]] *** [[گازۆلین]] * [[Nuclear power]] * [[وزەی نوێبووەوە]] ** [[وزەی ئاو]] ** [[وزەی خۆری]] ** [[وزەی با]] ===Tools and machinery (9 articles)=== * '''[[ئامراز]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[مەکینەی ساکار]] ** [[ویل]] * [[بزوێنەر|مۆتۆر]] ** [[Electric motor]] ** [[بزوێنەری سوتانی ناوەکی]] ** [[بزوێنەری فڕۆکە]] ** [[بزوێنەری ھەڵمی]] * [[ڕۆبۆتیک]] ===Weapons (7 articles)=== * [[چەک]] ** [[Armour]] ** [[Bow and arrow]] ** [[چەکی گەرم]] ** [[چەقۆ]] ** [[چەکی ناوکی]] ** [[تانک]] {{Col-break|width=34%}} ===ڕاگەیاندن و پەیوەندی (١٠ وتار)=== * [[چاپکردن]] ** '''[[کتێب]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[پۆستە]] * [[دوورپەیوەندی]] ** [[ئینتەرنێت]] ** [[ڕادیۆ]] ** [[تەلەفۆن]] *** [[مۆبایل]] ** [[ڤیدیۆ]] *** [[تەلەڤیزیۆن]] ===Computing and information technology (4 articles)=== * [[زانستی کۆمپیوتەر]] ** '''[[کۆمپیوتەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژیریی دەستکرد]] * [[کریپتۆگرافی]] ===Electronics (4 articles)=== * [[ئەلەکترۆنیک]] * [[Electric light]] * [[Integrated circuit]] * [[Semiconductor device]] ===Food and health (10 articles)=== * [[Animal husbandry]] ** [[دەستەمۆکردن]] * [[بیۆتەکنۆلۆژیا]] ** [[ئەندازەی بۆماوەیی]] * [[Fertilizer]] * [[Food preservation]] * [[باخچە]] * [[Medical imaging]] * [[Refrigeration]] * [[سۆبە]] ===Optical (5 articles)=== * [[کامێرا]] * [[لەیزەر]] * [[لێنز]] * [[وردبین]] * [[تەلەسکۆپ|تەلیسکۆپ]] {{Col-break|width=34%}} ===Transportation (6 articles)=== * '''[[گواستنەوە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[مەکۆی ئاسمانی]] ** [[دووچەرخە|پایسکل]] ** [[ئۆتۆمۆبیل]] ** [[Rail transport]] ** [[کەشتی]] ===Navigation and timekeeping (6 articles)=== * [[ڕێنیشاندەری]] ** [[قیبلەنما]] ** [[نەخشە]] ** [[ڕادار]] * [[ڕۆژژمێر]] * [[کاتژمێر]] ===Space (5 articles)=== * [[Rocket]] * [[مانگی دەستکرد]] * [[توێژینەوەی بۆشایی]] * [[فڕینی بۆشایی]] * [[وێستگەی بۆشایی]] ===Structures (6 articles)=== * [[Fortification]] * [[ژێرخان]] ** [[پرد]] ** [[نۆکەند]] ** [[بەنداو]] ** [[ڕێگە]] ===Materials (8 articles)=== * [[شووشە]] * [[Masonry]] * [[کانزاناسی]] * [[Natural rubber]] * [[کاغەز]] * [[پلاستیک]] * [[Textile]] * [[چێو]] {{Col-end}} ==Mathematics (52 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics (12 articles)=== * '''''[[ماتماتیک]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ژمارە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژمارەی ڕاستەقینە]] *** [[ژمارەی تەواو]] **** [[ژمارەی سروشتی]] ***** [[ژمارەی سەرەتایی]] *** [[کەرت]] ** [[ژمارەی ئاوێتە]] ** [[تیۆریی ژمارە]] ** ''Mathematical constants'' *** [[٠ (ژمارە)]] *** [[پای|{{پای}}]] *** [[ژمارەی e|{{Mvar|e}}]] ===Arithmetic (8 articles)=== * '''[[ژمێرە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆکردنەوە]] ** [[لێدەرکردن]] ** [[لێکدان]] ** [[دابەشکردن|Division]] ** [[توان (ماتماتیک)|توان (بیرکاری)]] ** [[لۆگاریتم]] ** [[ڕەگی nەم|''n''th root]] {{Col-break}} ===Geometry (16 articles)=== * '''[[ئەندازە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گۆشە]] *** [[سێگۆشەزانی]] ** [[ڕووبەر]] ** [[قەبارە]] ** [[سیستمی پۆتانەکان]] ** [[ڕەھەند]] ** [[ڕووتەخت|Plane]] ** [[شێوە]] *** [[ھێڵ (ئەندازە)|Line]] *** [[بڕگەی قووچەکی]] **** [[بازنە (ئەندازە)]] *** [[فرەگۆشە]] **** [[سێگۆشە]] *** [[فرەڕوو]] *** [[گۆ]] {{Col-break}} ===Other (16 articles)=== * '''[[ئامار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[ئەگەر]] * [[جەبر]] ** [[ھاوکێشە]] ** [[بگۆڕ (ماتماتیک)|بگۆڕ]] * [[شیکاریی ماتماتیکی]] ** [[جیاکاری و تەواوکاری]] ** [[فانکشن (ماتماتیک)|Function]] ** [[بێکۆتایی]] ** [[ڕادە (ماتماتیک)|Limit]] * [[ئەلگۆریتم]] * [[Combinatorics]] * [[سەلماندن (ماتماتیک)]] * [[زنجیرە (ماتماتیک)|Series]] * [[کۆمەڵە (ماتماتیک)|Set]] * [[تۆپۆلۆژی]] {{Col-end}} == ئەمانەش ببینە == * [[:m:Research:Automated classification of article importance|پۆڵێنکردنی خۆگەڕی وتارە گرنگەکان]] - پڕۆژەی ھاوشێوە لە ویکیمیدیا * [[:m:Grants:IdeaLab/Wikipedia in a box]] * [[:m:Internet-in-a-Box]] {{Core topics}} [[Category:Wikipedia article lists|All languages should have]] [[Category:Wikipedia core topics|Vital articles]] [[Category:Wikipedia vital articles| ]] imip27b9rlkt74okg1dwbfaxtxtgf05 1624291 1624290 2026-08-13T09:17:42Z Muhammed taha 3367 /* Electronics (4 articles) */ 1624291 wikitext text/x-wiki {{وەسف|پێڕستی ١٬٠٠٠ گرنگترین وتارەکان بۆ ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی}} {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/ڕێدۆزی}} {{قەدبڕ|وپ:وس|وپ:وس٣}} '''وتارە سەرەکییەکان''' پێڕستی ئەو بابەتانەن کە پێویستە لە [[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی]]دا ھەبن و ھاوشێوەی [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان|پۆلی وتارە ھەڵبژێردراوەکان]] بن. دەتوانیت بە [[Special:Recentchangeslinked/ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|چاودێریکردنی ناوەندی]] ڕەوشی گرنگترین وتارەکانی ویکیپیدیا بزانیت. ئەوپەڕی گرنگترین وتارەکان لە ئاستی ١دان. ئەم پەڕە '''ئاستی ٣''' لە وتارە سەرەکییەکان کە ١٬٠٠٠ وتار دەگرێتەخۆ پێک دەھێنێت. ھەموو وتارەکانی ئاستە بەرزترەکان لە ئاستە نزمترەکانیش ھەن. بۆ نموونە، تەواوی ١٠٠ بابەتەکەی پێڕستی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]] (لەم پەڕەدا بە '''دەقی تۆخ''' نیشان دراون) لێرەش لە ئاستی ٣ ھەن. ھەروەھا پێڕستی ئاستی ٢یش ١٠ بابەتی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|ئاستی ١]] (لەم پەڕەدا بە '''''تۆخی لار''''' نیشان دراون). [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٤|ئاستی ٤]] کە گەورەترە پێڕستی ١٠٬٠٠٠ وتار، و [[Wikipedia:Vital articles/Level/5|ئاستی ٥]] پێڕستی ٥٠٬٠٠٠ وتار دەگرنەخۆ و لە پڕۆسەی دروستکردندان. لە [[m:List of articles every Wikipedia should have|پێڕستی یەک ھەزار وتاریش لە مێتا]] بۆ ھەموو زمانەکانی ویکیپیدیا ڕەچاو کراوە، ھەروەھا پێڕستی وتارە سەرەکییەکان بۆ ھەموو زمانە جیاوازەکانی ویکیپیدیاکان دووراوە کە دەتوانیت لە سندووقەکەدا دەستت پێیان بگات. بەبێ یەکدەنگی لە [[لێدوانی ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|پەڕەی وتووێژەکەدا]]، نابێت وتارەکان بەم پێڕستە زیاد بکرێن یانیش بسڕدرێنەوە. {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ھێماکان}} {{TOC left}} {{Clear}} <!-- کۆتاییی پوختەی خشتەکەی سەرەوە --> <!-- پێڕستەکە لێرەوە دەست پێ دەکات --> =Current total (997 articles)= ==خەڵک (١٢٦ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===سیاسییەکان و ڕێبەرەکان (٢٧ وتار)=== * [[سارگۆنی گەورە]] * [[حامۆڕابی]] * [[حەتشەپسوت]] * [[ڕەمسیسی دووەم]] * [[کورووشی مەزن|کوروشی مەزن]] * [[ئەسکەندەری مەزن]] * [[ئاشۆکا]] * [[چین شی ھوانگ]] * [[جولیوس سێزار]] * [[ئەگوستوس]] * [[شارلمان]] * [[چەنگیزخان]] * [[ژان دارک]] * [[سولەیمان قانوونی]] * [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا]] * [[کاترینای دووەم]] * [[جۆرج واشینگتن]] * [[ناپۆلیۆن بۆناپارت]] * [[سیمۆن بۆلیڤار]] * [[ئەبراھام لینکن|ئەبراھام لینکۆڵن]] * [[مەھاتما گاندی]] * [[ڤلادیمیر لێنین]] * [[وینستن چێرچڵ|وینستۆن چێرچیل]] * [[جۆزێف ستالین]] * [[ئەدۆڵف ھیتلەر]] * [[ماو تسی تۆنگ]] * [[نێلسۆن ماندێلا]] ===نووسەرەکان (١٩ وتار)=== * [[ھۆمیرۆس]] * [[سافۆ]] * [[سۆفۆکلێس]] * [[ڤێرجیل]] * [[لی بای]] * [[ئەبوونوواس]] * [[موێراساکی شیکیبوێ]] * [[دانتێ ئەلیگیێری]] * [[سێرڤانتێس]] * [[ویلیام شێکسپیر]] * [[ڤۆڵتێر]] * [[یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە]] * [[جەین ئۆستن]] * [[چارڵز دیکنز|چارڵز دیکینز]] * [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] * [[لیۆ تۆڵستۆی]] * [[مارک توین]] * [[جەیمز جۆیس]] * [[فرانتس کافکا]] {{Col-break|width=32%}} ===فەیلەسۆفەکان و زانا کۆمەڵایەتییەکان (١٦ وتار)=== * [[کۆنفۆشیۆس|کۆنفووشیوس]] * [[ھێرۆدۆت]] * [[سوقرات]] * [[ئەفلاتوون]] * [[ئەرەستوو]] * [[ئیبن سینا]] * [[تۆماس ئەکویناس]] * [[ئیبن خەلدوون]] * [[ڕێنێ دێکارت]] * [[جۆن لۆک]] * [[ئادەم سمیت]] * [[ئیمانوێل کانت]] * [[ماری ویلستۆنکرافت]] * [[کارڵ مارکس]] * [[فریدریش نیچە]] * [[زیگمۆند فرۆید]] ===کەسایەتییە ئایینییەکان (٩ وتار)=== * [[ئیبراھیم]] * [[مووسا]] * [[لاوتسزی]] * [[گاوتاما بوودا]] * [[یەسووع]] * [[پۆڵسی تەڕسووسی]] * [[محەممەد]] * [[Adi Shankara]] * [[مارتن لووتر]] ===Explorers (8 articles)=== * [[مارکۆ پۆلۆ]] * [[ئیبن بەتووتە]] * [[چینگ خا]] * [[کریستۆفەر کۆڵومبس]] * [[ڤاسکۆ دا گاما]] * [[فێردیناند ماگێلان]] * [[جەیمز کوک]] * [[ڕوال ئاموندسن]] ===بیرکارەکان (٩)=== <!-- Isaac Newton listed under Inventors and scientists --> * [[ئارکیمیدز]] * [[ئیقلیدس]] * [[محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی|محەممەد کوڕی مووسا ئەلخوارزمی]] * [[لیۆنارد ئۆیلەر]] * [[پیەر سیمۆن لاپلاس]] * [[کارڵ فریدریش گاوس]] * [[ئێمی نۆتر]] * [[کێرت گۆدێل]] * [[ئەلن تیورینگ]] {{Col-break|width=34%}} ===داھێنەرەکان و زانستوانەکان (٢٠ وتار)=== * [[ھیپۆکرات]] * [[جابیر کوڕی حەییان]] * [[شێن کوۆ]] * [[یۆھانس گووتنبێرگ]] * [[نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس]] * [[گالیلێو گالیلەی]] * [[ئایزک نیوتن]] * [[بێنجامین فرانکلین]] * [[کارڵ لینایۆس|کارل لینە]] * [[ئانتوان لاڤوازیێ]] * [[مایکل فارادەی]] * [[چارڵز داروین]] * [[لوی پاستێر]] * [[جەیمز کلێرک ماکسوێڵ]] * [[دمیتری مەندەلیێڤ]] * [[تۆماس ئێدیسۆن]] * [[نیکۆلا تێسلا]] * [[ماری کووری|ماری کوری]] * [[ئەلبەرت ئاینشتاین]] * [[نیلس بۆر]] ===ھونەرمەندەکان (٨ وتار)=== * [[لیۆناردۆ دا ڤینچی]] * [[میکێلانجێلۆ]] * [[ڕامبرانت]] * [[ھۆکوسای]] * [[کلۆد مۆنیە]] * [[ڤینسێنت ڤان گۆخ]] * [[پابلۆ پیکاسۆ]] * [[فریدا کالۆ]] ===Composers and musicians (7 articles)=== * [[یۆھان سباستیان باخ]] * [[ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت]] * [[لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن]] * [[ڕیچارد ڤاگنەر]] * [[لویس ئارمسترۆنگ]] * [[ئێلڤیس پریسلی]] * [[بیتڵز]] ===فیلمسازەکان (٢ وتار)=== * [[چارڵی چاپلن]] * [[واڵت دیزنی]] ===Businesspeople (1 article)=== * [[ھێنری فۆرد]] {{Col-end}} ==مێژوو (٨٠ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=35%}} ===General (4 articles)=== * '''[[مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''''[[مێژووی جیھان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[شارستانێتی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[شوێنەوارناسی|دێرینەناسی]] ===مێژوو بەپێی شوێن (٩ وتار)=== * [[History of Africa]] * [[History of Asia]] ** [[History of East Asia]] ** [[History of India]] ** [[History of the Middle East]] * [[مێژووی ئەورووپا]] * [[History of North America]] * [[History of Oceania]] * [[History of South America]] ===مێژوو بەپێی بابەت (١١ وتار)=== * '''[[مێژووی ھونەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[مێژووی زانست]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[مێژووی وەرزێری]] * [[مێژووی نژیاروانی]] * [[مێژووی فیلم]] * [[مێژووی وێژە]] * [[مێژووی ماتماتیک]] * [[History of medicine]] * [[مێژووی مۆسیقا]] * [[History of technology]] * [[مێژووی سەربازی]] ===پێش مێژوو (٤ وتار)=== * '''[[پێش مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی بەردین]] *** [[Early human migrations]] *** [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] {{Col-break|width=35%}} ===Ancient history (17 articles)=== * '''[[مێژووی دێرین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی برۆنز]] *** [[میسری کۆن]] *** [[Andean civilizations]] *** [[شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس]] *** [[Mesoamerica]] **** [[شارستانیەتیی مایا]] *** [[مێزۆپۆتامیا]] **** [[سۆمەر]] **** [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]] ** [[سەردەمی ئاسن]] *** [[یۆنانی کۆن]] *** [[ڕۆمای کۆن]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی گوپتا]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھان|خانەدانی ھان]] *** [[ڕێگای ئاوریشم]] ===Post-classical history (14 articles)=== * '''[[Post-classical history]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پێش-کۆڵومبس]] *** [[ئەزتێک]] *** [[ئیمپڕاتۆریی ئینکا]] ** [[سەردەمی زێڕینی ئیسلام]] ** [[سەدەکانی ناوین]] *** [[مردنی ڕەش]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] *** [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|شەڕەکانی خاچپەرستی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]] *** [[Viking Age]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ** [[ئیمپراتۆرییەتی تانگ|خانەدانی تانگ]] {{Col-break|width=30%}} ===مێژووی مۆدێرن (٢١ وتار)=== * '''[[Early modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕینێسانس]] ** [[Age of Discovery]] ** [[داگیرکەری ئەورووپا لە ئەمریکا]] ** [[چاکسازیی پرۆتیستانتی]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی هیند]] ** [[شۆڕشی زانستی]] ** [[سەردەمی ڕووناکبیری]] * '''[[Late modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[شۆڕشی پیشەسازانە|شۆڕشی پیشەسازی]] ** [[شۆڕشی فەڕەنسا|شۆڕشی فەڕەنسی]] ** [[Abolitionism]] ** [[Scramble for Africa]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئیمپراتۆریەتیی بریتانی]] ** [[Decolonization]] ** [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ** [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ** [[بێبازاڕیی مەزن]] ** [[جەنگی جیھانیی دووەم]] ** [[شەڕی سارد|جەنگی سارد]] *** [[پێشبڕکێی بۆشایی]] {{Col-end}} ==Geography (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===General (1 article)=== * '''[[جوگرافیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Continents and regions (10 articles)=== * [[کیشوەر]] ** '''[[ئەفریقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئانتارکتیکا]] ** '''[[ئاسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەورووپا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باکوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باشوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * ''Regions'' ** [[ناوچەی جەمسەری باکوور]] ** [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] ** '''[[ئۆقیانووسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Cities (20 articles)=== * '''[[شار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەکین|پێکەن]] ** [[قاھیرە]] ** [[دەلھی|دێلھی]] ** [[ھۆنگ کۆنگ]] ** [[ئەستەمبوڵ]] ** [[جاکارتا]] ** [[ئورشەلیم]] ** [[لاگۆس]] ** [[لەندەن]] ** [[مەککە]] ** [[مەکسیکۆ سیتی]] ** [[مۆسکۆ]] ** [[مومبای]] ** [[نیویۆرک]] ** [[پاریس]] ** [[ڕۆما]] ** [[ساوپاولۆ]] ** [[سینگاپوور]] <!-- significant as a city --> ** [[تۆکیۆ]] {{Col-break|width=34%}} ===Countries (38 articles)=== * '''[[وڵات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەرژەنتین]] ** [[ئوسترالیا]] ** [[بەنگلادێش]] ** [[بەڕازیل]] ** [[کەنەدا]] ** [[چین|کۆماری گەلی چین]] ** [[کۆلۆمبیا]] ** [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] ** [[میسر]] ** [[ئیتیۆپیا]] ** [[فەڕەنسا]] ** [[ئەڵمانیا]] ** [[ھیندستان]] ** [[ئیندۆنیزیا]] ** [[ئێران]] ** [[ئیسرائیل]] ** [[ئیتاڵیا|ئیتالیا]] ** [[ژاپۆن]] ** [[کینیا]] ** [[مەکسیک]] ** [[میانمار]] ** [[نێجیریا]] ** [[پاکستان]] ** [[فلیپین]] ** [[پۆڵەندا]] ** [[ڕووسیا]] ** [[عەرەبستانی سعوودی]] ** [[ئەفریقای باشوور]] ** [[کۆریای باشوور]] ** [[ئیسپانیا]] ** [[تایوان]] ** [[تانزانیا]] ** [[تایلەند]] ** [[تورکیا]] ** [[شانشینی یەکگرتوو]] ** [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ** [[ڤیێتنام]] {{Col-break|width=32%}} ===Hydrological features (17 articles)=== * '''[[دەریا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئۆقیانووسی بەستووی باکوور|ئۆقیانووسی ئارکتیک]] ** [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک]] *** [[دەریای ناوین]] ** [[ئۆقیانووسی ھیند]] ** [[زەریای ھێمن|ئۆقیانووسی ئارام]] *** [[بەربەستی مەزنی ڕیف]] * [[دەریاچە]] ** [[دەریای قەزوین]] ** [[دەریاچە گەورەکان]] ** [[دەریاچەی ڤیکتۆریا]] * [[ڕووبار]] ** [[ئەمازۆن (ڕووبار)]] ** [[ڕووباری گەنگ]] ** [[ڕووباری میسیسیپی]] ** [[نیل]] ** [[ڕووباری یانگتسی]] ===Terrestrial features (13 articles)=== * '''[[خاک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بیابان]] *** [[بیابانی مەزن]] ** [[دوورگە]] ** [[کێو]] *** [[ئەڵپ]] *** [[زنجیرەچیاکانی ئەندێز]] *** [[ھیمالایا]] *** [[زنجیرەچیاکانی ڕۆکی|چیای ڕۆکی]] ** [[گرەند کەنیۆن]] * [[دارستان]] ** [[دارستانی ئەمازۆن]] * [[سەھۆڵبەند]] {{Col-end}} ==Arts (42 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=36%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[ھونەرەکان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * [[ھونەر]] ** [[ھونەری پێش مێژوو]] * [[مۆزەخانە]] ===Artistic movements (4 articles)=== * [[ھونەری ئەبستراکت]] * [[Modernism]] * [[Realism (arts)|Realism]] * [[ڕۆمانتیزم]] ===Architecture (3 articles)=== * '''[[نژیاروانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Great Pyramid of Giza]] ** [[دیواری چین]] {{Col-break|width=32%}} ===Literature (8 articles)=== * '''[[وێژە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[English literature]] * [[خەیاڵ (وێژە)]] ** [[ڕۆمان]] ** [[کورتەچیڕۆک]] *** [[Fairy tale]] * [[شیعر]] ** [[ھەڵبەستی پاڵەوانی]] ===Music (8 articles)=== * '''[[مۆسیقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئامێری مۆسیقا]] ** [[گۆرانیبێژی]] * ''Genres'' ** [[مۆسیقای کلاسیک]] ** [[مۆسیقای فۆڵک]] ** [[جاز]] ** [[مۆسیقای پۆپ]] ** [[مۆسیقای ڕۆک]] {{Col-break|width=32%}} ===Performing arts (5 articles)=== * '''[[Performing arts]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەما]] ** [[ئۆپێرا]] ** [[ئۆرکێسترا]] ** [[شانۆ]] ===Visual arts (10 articles)=== * '''[[ھونەری سۆمایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[فیلم]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەنیمەیشن]] ** [[خۆشنووسی|جواننووسی]] ** [[کۆمیک]] ** [[وێنەکێشان]] ** [[وێنەکێشی]] ** [[وێنەگری]] ** [[گۆزەکەری]] ** [[پەیکەرتاشی]] {{Col-end}} ==Philosophy and religion (56 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Philosophy (20 articles)=== * '''''[[فەلسەفە]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[فەلسەفەی زانست]] * ''Philosophical branches'' ** [[جوانیناسی]] ** '''[[ناسیاریناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[زانین]] *** [[باوەڕ]] *** [[ئاوەز]] *** [[ڕاستی]] ** '''[[فەلسەفەی ئەخلاق]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[باشە و خراپە]] ** '''[[لۆژیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[میتافیزیک|مێتافیزیک]] *** [[ھەبوون]] *** [[ئازادیی ھەڵبژاردن]] *** [[ئۆنتۆلۆجی|زانستی بوون]] * ''Philosophy by region and period'' ** [[فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی]] *** [[کۆنفووشیزم]] ** [[فەلسەفەی ڕۆژاوایی]] *** [[Ancient Greek philosophy]] *** [[فەلسەفەی ھاوچەرخ]] {{Col-break}} ===Religion (15 articles)=== * '''[[ئایین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Afterlife]] ** [[خوداوەندی]] *** [[خوا|خودا]] ** [[Meditation]] ** [[ئوستوورە]] ** [[New religious movement]] ** [[نوێژ]] ** [[Ritual]] ** [[شەمەنیزم]] ** [[ڕۆح]] ** [[Spirituality]] ** [[Western esotericism]] * [[جیھانگەرایی|سێکۆلاریزم]] ** [[بێخوایی]] {{Col-break}} ===Specific religions (21 articles)=== * [[بودیزم]] ** [[ماھایانا]] ** [[تراڤادا]] * [[مەسیحییەت]] ** [[کتێبی پیرۆز]] ** [[کڵێسای کاتۆلیک]] ** [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] ** [[پرۆتێستانت]] * [[ھیندوویزم]] ** [[ڤێداکان]] ** ''[[Bhagavad Gita]]'' * [[ئیسلام]] ** [[شیعە]] ** [[سوننە]] ** [[قورئان]] * [[جاینیزم]] * [[جوولەکایەتی]] ** [[تەلموود]] * [[شینتۆ]] * [[سیکیزم]] * [[تاویزم]] {{Col-end}} ==Everyday life (57 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (4 articles)=== * '''[[جلوبەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[ماڵ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Furniture]] * [[Jewellery]] ===Family and kinship (10 articles)=== * '''[[گرووپی نەتەوەیی|گرووپی ڕەگەزی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[خێزان]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەورەبوو]] *** [[Old age]] ** [[ھەرزەکاری]] ** [[مناڵ]] *** [[ساوا]] ** [[ھاوسەرگیری]] ** [[Parenting]] * [[ھاوڕێیەتی]] ===Sexuality and gender (5 articles)=== * '''[[Human sexuality]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خواستی ڕەگەزی]] * [[جێندەر]] ** [[پیاو]] ** [[ژن]] {{Col-break}} ===خواردن و خواردنەوە (٢٣ وتار)=== * [[چێشت لێنان]] * '''[[خۆراک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[دەخڵ]] *** [[گەنم]] *** [[گەنمەشامی]] *** [[برنج]] ** [[نان]] ** [[پەنیر]] ** [[میوە]] *** [[بوندوق]] ** [[گۆشت]] ** [[خوێ]] ** [[بەھارات]] ** [[شەکر]] ** [[سەوزە]] *** [[پەتاتە]] *** [[سۆیا]] * [[خواردنەوە]] ** [[خواردنەوەی کھوولی]] ** [[قاوە]] ** [[ئاوی خواردنەوە]] ** [[شیر]] ** [[چا]] {{Col-break}} ===ڕابواردن و دروستکردنەوە (١٥ وتار)=== * '''[[ڕابواردن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[Play (activity)]] ** [[کایە]] *** [[کایەی تەختەیی]] *** [[یاری کارت]] *** [[قومار]] *** [[کایەی ڤیدیۆیی]] ** '''[[وەرزش]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) *** [[تۆپی پێ]] *** [[Sport of athletics]] *** [[یارییەکانی ئۆڵمپیک]] ** [[کایەکلێ]] * [[ھونەری جەنگی|هونەری جەنگی]] * [[مەلەکردن]] * [[گەشتیاری]] {{Col-end}} ==Society and social sciences (149 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===گشتی (١٣ وتار)=== * '''[[چاند]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** '''[[فۆلکلۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[فێستیڤاڵ]] ** [[Oral tradition]] ** [[چاندی باو]] * '''[[کۆمەڵگە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[کۆمەڵ]] ** [[ھێز (فەلسەفە)]] ** [[چینی کۆمەڵایەتی]] * '''[[ڕاگەیێنی|گەیاندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان]] ** [[مرۆڤناسی]] ** [[کۆمەڵناسی]] ===کێشە کۆمەڵایەتییەکان (٢١ وتار)=== * [[لەبەرچوون]] * [[کەمتوانی]] * [[دووچاوەکی]] ** [[ڕەگەزپەرستی]] ** [[سێکسیزم]] * [[ژینگەخوازی]] ** [[پیسبوونی ژینگە]] * [[Famine]] * [[فێمینیزم]] ** [[Women's suffrage]] * [[جیھانگیری]] * [[Human migration]] * [[مافەکانی مرۆڤ]] ** [[سەربەستی]] ** [[تایبەتمەندییەتی]] ** [[کۆیلایەتی]] ** [[Social equality]] * [[خەڵکانی ڕەسەن]] * [[ھەژاری]] * [[خۆکوشتن|خۆکوژی]] * [[خۆشبژیوی]] ===دەروونناسی (١٦ وتار)=== * '''[[دەروونناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * '''[[کوڵوکۆ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[تووڕەیی]] ** [[ترس]] ** [[دڵخۆشی|شادمانی]] *** [[Humour]] ** [[خۆشەویستی]] * '''[[زەین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[ھۆش]] ** [[خەون]] ** [[بیر]] ** [[ھزر]] * [[Human behavior]] * [[ژیری]] * [[فێربوون]] * [[کەسایەتی]] {{Col-break|width=34%}} ===Politics and government (28 articles)=== * '''[[سیاسەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[حیزب]] ** [[زانستی سیاسی]] ** [[کۆلۆنیالیزم]] ** [[ئیمپریالیزم]] * '''[[حکوومەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دیموکراسی]] ** [[دیکتاتۆری]] ** [[پاشایەتی]] ** [[سیۆکراسی]] * [[ئایدیۆلۆجی]] ** [[ئەنارکیزم]] ** [[کۆمۆنیزم]] ** [[شۆپپارێزی]] ** [[فاشیزم]] ** [[لیبرالیزم]] ** [[ناسیۆنالیزم]] ** [[سۆسیالیزم|سۆشیالیزم]] * [[دەوڵەت|State]] ** [[دیپلۆماسی]] ** [[ھێزی سەربازی]] * ''International organizations'' ** [[یەکێتیی ئەورووپا]] ** [[بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچی سوور و مانگیلەی سوور|بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچ و مانگی سوور]] ** [[ناتۆ]] ** [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] *** [[سندووقی نێونەتەوەییی پارە]] *** [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] ** [[ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی]] ===Law (6 articles)=== * '''[[یاسا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[تاوان]] ** [[دەستوور]] ** [[دادپەروەری]] ** [[پۆلیس]] ** [[مڵک]] ===War (4 articles)=== * '''[[شەڕ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆمەڵکوژی]] ** [[ئاشتی]] ** [[تیرۆریزم]] ===Education (3 articles)=== * '''[[پەروەردە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[فێرگە]] ** [[کتێبخانە]] ===Media (5 articles)=== * [[میدیای بەکۆمەڵ|ڕاگەیاندن (میدیا)]] ** [[وەشاندن]] ** [[ڕۆژنامەوانی]] *** [[ھەواڵەکان]] ** [[بڵاوکردنەوە]] {{Col-break|width=32%}} ===Business and economics (25 articles)=== * '''[[کاسبی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Corporation]] ** [[بەڕێوەبەری]] ** [[مارکێتینگ|بازاڕگەری]] ** [[تاکفرۆشی]] ** [[Trade union]] * '''[[ئابوورناسی|ئابوورزانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[دانوستان (ئابوورناسی)|دانوستان (ئابوورزانی)]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەرمایەداری]] ** [[دامەزراندن]] ** [[زانیاری ماڵی]] *** [[بانک]] *** [[پارە]] ** [[ئابوورناسیی زل|زلابوورزانی]] ** [[ئابوورناسیی ورد|وردابوورزانی]] ** [[Market (economics)|Market]] *** [[Supply and demand]] ** [[باج]] * '''[[پیشەسازی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[وەرزێری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دروستکردن|کردنەوە]] ** [[Manufacturing]] ** [[ڕاوەماسی]] ** [[ڕاو]] ** [[Mining]] ===Language (28 articles)=== * '''''[[زمان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان]] *** [[زمانی بەنگلا|Bengali]] *** [[زمانی ئینگلیزی|English]] *** [[زمانی فەڕەنسی|French]] *** [[زمانی ئەڵمانی|German]] *** [[زمانی یۆنانی|Greek]] *** [[زمانی ھیندستانی|Hindustani]] *** [[زمانی لاتینی]] *** [[زمانی پورتوگالی|Portuguese]] *** [[زمانی ڕووسی|Russian]] *** [[زمانی ئیسپانی|Spanish]] ** ''Other languages'' *** [[زمانی عەرەبی]] *** [[زمانی چینی|Chinese]] *** [[زمانی ژاپۆنی|Japanese]] * [[زمانەوانی]] ** [[ڕێزمان]] ** [[وشە]] * [[Personal name]] * [[قسە]] * '''[[نووسین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەلفوبێ]] *** [[ئەلفوبێی عەرەبی]] *** [[Brahmic scripts]] *** [[ئەلفوبێی سیرلیک]] *** [[ئەلفوبێی یۆنانی]] *** [[ئەلفوبێی لاتین]] ** [[پیتی چینی]] {{Col-end}} ==Health, medicine and disease (39 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===نەخۆشی و پێکان (١٩ وتار)=== * '''[[نەخۆشی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ھەستۆکی]] ** [[ئاسما|ئاسم]] ** [[شێرپەنجە]] ** [[نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن]] *** [[جەڵدەی مێشک|سەکتەی مێشک]] ** [[شەکرە]] ** [[Gastroenteritis]] ** [[تەشەنا]] *** [[سەرمابوون]] *** [[ئەنفلۆنزا]] *** [[مالاریا]] *** [[سیەسۆ]] *** [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان]] **** [[ئایدز]] *** [[ھاوڵە]] *** [[دەردەباریکە]] ** [[پەشێویی دەروونی]] * [[پێکان]] {{Col-break|width=35%}} ===Health, fitness, and medicine (11 articles)=== * '''[[پزیشکی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پزیشکیی ددان]] ** [[نەخۆشخانە]] ** [[نەشتەرگەری]] * [[Ageing]] * [[ڕاھێنان]] * [[تەندروستی]] * [[پاکوخاوێنی]] ** [[Sanitation]] * [[ژیواندن]] * [[قەڵەوی]] {{Col-break|width=33%}} ===Drugs and medication (9 articles)=== * [[داروو]] ** [[دەرمان]] *** [[ھۆشبڕی]] *** [[دژەزیندەیی]] *** [[کۆنتڕۆلی ھۆرمۆن]] *** [[ڤاکسین|کوتاو]] ** [[ئاڵوودەبوون]] *** [[Alcoholism]] *** [[Smoking]] {{Col-end}} ==زانست (198 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (5 articles)=== * '''''[[زانست]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[میتۆدی زانستی]] * [[پێوان]] ** [[سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان]] * [[سروشت]] ===Astronomy (26 articles)=== * '''[[ئەستێرەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[گەردوون]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[سیستمی خۆری|کۆمەڵەی خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زاوە]] ** [[ڤینۆس]] ** '''''[[زەوی]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) *** [[مانگ]] ** [[مەریخ]] ** [[ھورمز]] ** [[کەیوان]] ** [[یورانۆس]] ** [[نێپتوون]] * [[گەڕەستێرۆچکە]] * [[تەقینەوە گەورەکە]] * [[کونەڕەش]] * [[کلکدار]] * [[گەلەستێرە]] ** [[ڕێگای شیری]] * [[مانگی سروشتی]] * [[خولگە]] * [[بۆشاییی دەرەکی]] * [[گەردوونناسان]] * [[گەڕۆکە]] * [[ئەستێرە]] * [[نوێبوونەوەی مەزن]] ===فیزیک (٤٠ وتار)=== * '''[[فیزیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[وزە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[کات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕۆژ]] ** [[ساڵ]] * [[میکانیکی کلاسیک]] ** [[بارستە]] ** [[ڕاوەش]] ** [[جووڵە]] ** [[یاساکانی جووڵەی نیوتن]] * [[ھێز (فیزیک)]] ** [[کارۆموگناتیسی]] ** [[ڕاکێشان (فیزیک)]] ** [[کارلێکی بەھێز|پێکدادانی بەهێز]] ** [[کارلێکی لاواز|پێکدادانی لاواز]] * [[Magnetism]] * [[ماددە]] ** [[دۆخی ماددە]] * [[Particle physics]] ** [[مۆدێلی ستاندارد]] ** [[تەنۆکەی ژێرگەردیلەیی]] *** [[ئێلیکترۆن|ئەلێکتڕۆن]] *** [[نیوترۆن]] *** [[فۆتۆن]] *** [[پرۆتۆن]] * [[میکانیکی کوانتۆم|مێکانیکی کوانتۆم]] * [[تیشکەچالاکی]] * [[بۆشایی]] ** [[ڤاکیووم]] * [[تێرمۆدینامیک|داینامیکە گەرمی]] ** [[گەرمی]] ** [[پلەی گەرمی]] * [[تیۆریی ڕێژەیی]] * [[شەپۆل]] ** [[تیشکدانی کارۆموگناتیسی]] *** [[ڕووناکی]] **** [[ڕەنگ]] **** [[ئۆپتیک]] *** [[خێراییی ڕووناکی]] ** [[دەنگ]] {{Col-break}} ===Biology (73 articles)=== * '''[[ژینناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''''[[ژین]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** '''[[خانە|Cell]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[مەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Abiogenesis]] * '''[[پەرەسەندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەرەسەندنی مرۆڤ]] ** [[ھەڵبژاردنی سروشتی|ھەڵبژاردەی سروشتی]] * [[ئۆرگانیزم]] ** '''[[گیانلەبەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[گیانلەبەرناسی]] *** [[وشکاوی]] *** [[مەل]] *** [[ماسی]] *** [[مێروو]] *** [[گوانداران]] **** [[پشیلە]] **** [[مانگا]] **** [[سەگ]] **** [[ئەسپ]] **** [[گوانداری ڕەسەن|پریمات]] ***** '''''[[مرۆڤ]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) **** [[خورۆکەکان]] *** [[خشۆک]] **** [[دایناسۆڕ]] ** '''[[ڕوەک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[ڕوەکناسی]] *** [[گوڵ]] *** [[Seed]] *** [[دار]] ** [[قەوزە]] ** [[کۆنەکان]] ** [[بەکتریا]] ** [[زیندەوەرە ناوک ڕاستەقینەکان]] ** [[کوارگ]] ** [[ڤایرۆس]] * '''[[توێکاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[لەشی مرۆڤ]] ** [[کۆئەندامی سووڕان]] *** [[خوێن]] *** [[دڵ]] *** [[سی (ئەندام)]] ** [[ھەرسکردن]] *** [[جەرگ]] ** [[کۆئەندامی بەرگری]] *** [[پێست]] ** [[ماسوولکە]] ** [[کۆئەندامی دەمار]] *** [[مێشک]] *** [[گوێ]] *** [[چاو]] *** [[ھۆشە]] ** [[ئێسکبەند]] * '''[[ژینگەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زیندەفرەجۆری]] ** [[Ecosystem]] ** [[قڕان]] * [[جێنەتیک|بۆماوەزانی]] ** [[دی ئێن ئەی]] ** [[جین]] ** [[بۆماوە]] ** [[ئار ئێن ئەی]] * [[مێتابۆلیزم]] * [[ژینناسیی گەردی]] ** [[پرۆتین]] * [[بەردینناسی]] * [[فۆتۆسینتەسیس]] * [[زاوزێ]] ** [[زایەند]] ** [[دووگیانی]] * [[خەو]] * [[Taxonomy (biology)|Taxonomy]] ** [[جۆر (ژینناسی)|جۆرە]] {{Col-break}} ===Chemistry (31 articles)=== * '''[[کیمیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژینکیمیا|زیندەکیمیا]] ** [[کیمیای نائەندامی]] ** [[کیمیای ئەندامی]] ** [[کیمیای فیزیکی]] * '''[[توخمی کیمیایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[گەردیلە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خشتەی خولی]] ** [[فافۆن]] ** [[کاربۆن]] ** [[مس]] ** [[زێڕ]] ** [[ھایدرۆجین]] ** [[ئاسن]] ** [[نایترۆجین]] ** [[ئۆکسجین]] ** [[سیلیکۆن]] ** [[زێو]] * [[ئاوێتەی کیمیایی]] ** '''[[ئاو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کاربۆن دی ئۆکسید|کاربۆن دووئۆکسید]] ** [[بەندی کیمیایی]] ** [[گەرد]] * [[کاردانەوەی کیمیایی]] ** [[Acid–base reaction]] ** [[ھاندان]] ** [[ئۆکسان]] * [[کانزا]] ** [[داڕشتە]] *** [[بڕۆنز]] *** [[پۆڵا]] ===Earth science (23 articles)=== * [[زانستی زەوی]] ** [[مێژووی زەوی]] ** [[تەوشک]] ** [[Structure of Earth]] ** [[وەرز]] ** [[لافاو]] * '''[[ئاووھەوا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەرمبوونی زەوی]] * [[کەشوھەوا|کەش]] ** [[ھەور]] ** [[باران]] ** [[بەفر]] ** [[تۆرنادۆ]] ** [[زریانی خولگەیی]] ** [[با]] * '''[[زەویناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بوومەلەرزە]] ** [[وەرینی]] ** [[کانزایی]] ** [[تێکتۆنیکی پەڕەیی]] ** [[بەرد|Rock]] ** [[خۆڵ]] ** [[گڕکان]] {{Col-end}} ==Technology (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[تەکنۆلۆژیا]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ئەندازیاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەندازیاریی شارستانی]] ** [[ئەندازیاریی میکانیکی]] ===Energy (15 articles)=== * '''[[کارەبا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[باتری]] * '''[[ئاگر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[تەقەمەنی]] ** [[باڕووت]] * [[سووتەمەنیی فۆسیلی]] ** [[خەڵووز]] ** [[گازی سروشتی]] ** [[نەوت]] *** [[گازۆلین]] * [[Nuclear power]] * [[وزەی نوێبووەوە]] ** [[وزەی ئاو]] ** [[وزەی خۆری]] ** [[وزەی با]] ===Tools and machinery (9 articles)=== * '''[[ئامراز]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[مەکینەی ساکار]] ** [[ویل]] * [[بزوێنەر|مۆتۆر]] ** [[Electric motor]] ** [[بزوێنەری سوتانی ناوەکی]] ** [[بزوێنەری فڕۆکە]] ** [[بزوێنەری ھەڵمی]] * [[ڕۆبۆتیک]] ===Weapons (7 articles)=== * [[چەک]] ** [[Armour]] ** [[Bow and arrow]] ** [[چەکی گەرم]] ** [[چەقۆ]] ** [[چەکی ناوکی]] ** [[تانک]] {{Col-break|width=34%}} ===ڕاگەیاندن و پەیوەندی (١٠ وتار)=== * [[چاپکردن]] ** '''[[کتێب]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[پۆستە]] * [[دوورپەیوەندی]] ** [[ئینتەرنێت]] ** [[ڕادیۆ]] ** [[تەلەفۆن]] *** [[مۆبایل]] ** [[ڤیدیۆ]] *** [[تەلەڤیزیۆن]] ===Computing and information technology (4 articles)=== * [[زانستی کۆمپیوتەر]] ** '''[[کۆمپیوتەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژیریی دەستکرد]] * [[کریپتۆگرافی]] ===ئەلیکترۆنیک (٤ وتار)=== * [[ئەلەکترۆنیک]] * [[گڵۆپ]] * [[سووڕی یەکگرتوو]] * [[نیمچەگەیەنەر]] ===Food and health (10 articles)=== * [[Animal husbandry]] ** [[دەستەمۆکردن]] * [[بیۆتەکنۆلۆژیا]] ** [[ئەندازەی بۆماوەیی]] * [[Fertilizer]] * [[Food preservation]] * [[باخچە]] * [[Medical imaging]] * [[Refrigeration]] * [[سۆبە]] ===Optical (5 articles)=== * [[کامێرا]] * [[لەیزەر]] * [[لێنز]] * [[وردبین]] * [[تەلەسکۆپ|تەلیسکۆپ]] {{Col-break|width=34%}} ===Transportation (6 articles)=== * '''[[گواستنەوە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[مەکۆی ئاسمانی]] ** [[دووچەرخە|پایسکل]] ** [[ئۆتۆمۆبیل]] ** [[Rail transport]] ** [[کەشتی]] ===Navigation and timekeeping (6 articles)=== * [[ڕێنیشاندەری]] ** [[قیبلەنما]] ** [[نەخشە]] ** [[ڕادار]] * [[ڕۆژژمێر]] * [[کاتژمێر]] ===Space (5 articles)=== * [[Rocket]] * [[مانگی دەستکرد]] * [[توێژینەوەی بۆشایی]] * [[فڕینی بۆشایی]] * [[وێستگەی بۆشایی]] ===Structures (6 articles)=== * [[Fortification]] * [[ژێرخان]] ** [[پرد]] ** [[نۆکەند]] ** [[بەنداو]] ** [[ڕێگە]] ===Materials (8 articles)=== * [[شووشە]] * [[Masonry]] * [[کانزاناسی]] * [[Natural rubber]] * [[کاغەز]] * [[پلاستیک]] * [[Textile]] * [[چێو]] {{Col-end}} ==Mathematics (52 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics (12 articles)=== * '''''[[ماتماتیک]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ژمارە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژمارەی ڕاستەقینە]] *** [[ژمارەی تەواو]] **** [[ژمارەی سروشتی]] ***** [[ژمارەی سەرەتایی]] *** [[کەرت]] ** [[ژمارەی ئاوێتە]] ** [[تیۆریی ژمارە]] ** ''Mathematical constants'' *** [[٠ (ژمارە)]] *** [[پای|{{پای}}]] *** [[ژمارەی e|{{Mvar|e}}]] ===Arithmetic (8 articles)=== * '''[[ژمێرە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆکردنەوە]] ** [[لێدەرکردن]] ** [[لێکدان]] ** [[دابەشکردن|Division]] ** [[توان (ماتماتیک)|توان (بیرکاری)]] ** [[لۆگاریتم]] ** [[ڕەگی nەم|''n''th root]] {{Col-break}} ===Geometry (16 articles)=== * '''[[ئەندازە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گۆشە]] *** [[سێگۆشەزانی]] ** [[ڕووبەر]] ** [[قەبارە]] ** [[سیستمی پۆتانەکان]] ** [[ڕەھەند]] ** [[ڕووتەخت|Plane]] ** [[شێوە]] *** [[ھێڵ (ئەندازە)|Line]] *** [[بڕگەی قووچەکی]] **** [[بازنە (ئەندازە)]] *** [[فرەگۆشە]] **** [[سێگۆشە]] *** [[فرەڕوو]] *** [[گۆ]] {{Col-break}} ===Other (16 articles)=== * '''[[ئامار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[ئەگەر]] * [[جەبر]] ** [[ھاوکێشە]] ** [[بگۆڕ (ماتماتیک)|بگۆڕ]] * [[شیکاریی ماتماتیکی]] ** [[جیاکاری و تەواوکاری]] ** [[فانکشن (ماتماتیک)|Function]] ** [[بێکۆتایی]] ** [[ڕادە (ماتماتیک)|Limit]] * [[ئەلگۆریتم]] * [[Combinatorics]] * [[سەلماندن (ماتماتیک)]] * [[زنجیرە (ماتماتیک)|Series]] * [[کۆمەڵە (ماتماتیک)|Set]] * [[تۆپۆلۆژی]] {{Col-end}} == ئەمانەش ببینە == * [[:m:Research:Automated classification of article importance|پۆڵێنکردنی خۆگەڕی وتارە گرنگەکان]] - پڕۆژەی ھاوشێوە لە ویکیمیدیا * [[:m:Grants:IdeaLab/Wikipedia in a box]] * [[:m:Internet-in-a-Box]] {{Core topics}} [[Category:Wikipedia article lists|All languages should have]] [[Category:Wikipedia core topics|Vital articles]] [[Category:Wikipedia vital articles| ]] 7ybtupyak85rn3jiid2sltjhc0km0yr 1624292 1624291 2026-08-13T09:20:58Z Muhammed taha 3367 /* Food and health (10 articles) */ 1624292 wikitext text/x-wiki {{وەسف|پێڕستی ١٬٠٠٠ گرنگترین وتارەکان بۆ ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی}} {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/ڕێدۆزی}} {{قەدبڕ|وپ:وس|وپ:وس٣}} '''وتارە سەرەکییەکان''' پێڕستی ئەو بابەتانەن کە پێویستە لە [[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی]]دا ھەبن و ھاوشێوەی [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان|پۆلی وتارە ھەڵبژێردراوەکان]] بن. دەتوانیت بە [[Special:Recentchangeslinked/ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|چاودێریکردنی ناوەندی]] ڕەوشی گرنگترین وتارەکانی ویکیپیدیا بزانیت. ئەوپەڕی گرنگترین وتارەکان لە ئاستی ١دان. ئەم پەڕە '''ئاستی ٣''' لە وتارە سەرەکییەکان کە ١٬٠٠٠ وتار دەگرێتەخۆ پێک دەھێنێت. ھەموو وتارەکانی ئاستە بەرزترەکان لە ئاستە نزمترەکانیش ھەن. بۆ نموونە، تەواوی ١٠٠ بابەتەکەی پێڕستی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]] (لەم پەڕەدا بە '''دەقی تۆخ''' نیشان دراون) لێرەش لە ئاستی ٣ ھەن. ھەروەھا پێڕستی ئاستی ٢یش ١٠ بابەتی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|ئاستی ١]] (لەم پەڕەدا بە '''''تۆخی لار''''' نیشان دراون). [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٤|ئاستی ٤]] کە گەورەترە پێڕستی ١٠٬٠٠٠ وتار، و [[Wikipedia:Vital articles/Level/5|ئاستی ٥]] پێڕستی ٥٠٬٠٠٠ وتار دەگرنەخۆ و لە پڕۆسەی دروستکردندان. لە [[m:List of articles every Wikipedia should have|پێڕستی یەک ھەزار وتاریش لە مێتا]] بۆ ھەموو زمانەکانی ویکیپیدیا ڕەچاو کراوە، ھەروەھا پێڕستی وتارە سەرەکییەکان بۆ ھەموو زمانە جیاوازەکانی ویکیپیدیاکان دووراوە کە دەتوانیت لە سندووقەکەدا دەستت پێیان بگات. بەبێ یەکدەنگی لە [[لێدوانی ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|پەڕەی وتووێژەکەدا]]، نابێت وتارەکان بەم پێڕستە زیاد بکرێن یانیش بسڕدرێنەوە. {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ھێماکان}} {{TOC left}} {{Clear}} <!-- کۆتاییی پوختەی خشتەکەی سەرەوە --> <!-- پێڕستەکە لێرەوە دەست پێ دەکات --> =Current total (997 articles)= ==خەڵک (١٢٦ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===سیاسییەکان و ڕێبەرەکان (٢٧ وتار)=== * [[سارگۆنی گەورە]] * [[حامۆڕابی]] * [[حەتشەپسوت]] * [[ڕەمسیسی دووەم]] * [[کورووشی مەزن|کوروشی مەزن]] * [[ئەسکەندەری مەزن]] * [[ئاشۆکا]] * [[چین شی ھوانگ]] * [[جولیوس سێزار]] * [[ئەگوستوس]] * [[شارلمان]] * [[چەنگیزخان]] * [[ژان دارک]] * [[سولەیمان قانوونی]] * [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا]] * [[کاترینای دووەم]] * [[جۆرج واشینگتن]] * [[ناپۆلیۆن بۆناپارت]] * [[سیمۆن بۆلیڤار]] * [[ئەبراھام لینکن|ئەبراھام لینکۆڵن]] * [[مەھاتما گاندی]] * [[ڤلادیمیر لێنین]] * [[وینستن چێرچڵ|وینستۆن چێرچیل]] * [[جۆزێف ستالین]] * [[ئەدۆڵف ھیتلەر]] * [[ماو تسی تۆنگ]] * [[نێلسۆن ماندێلا]] ===نووسەرەکان (١٩ وتار)=== * [[ھۆمیرۆس]] * [[سافۆ]] * [[سۆفۆکلێس]] * [[ڤێرجیل]] * [[لی بای]] * [[ئەبوونوواس]] * [[موێراساکی شیکیبوێ]] * [[دانتێ ئەلیگیێری]] * [[سێرڤانتێس]] * [[ویلیام شێکسپیر]] * [[ڤۆڵتێر]] * [[یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە]] * [[جەین ئۆستن]] * [[چارڵز دیکنز|چارڵز دیکینز]] * [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] * [[لیۆ تۆڵستۆی]] * [[مارک توین]] * [[جەیمز جۆیس]] * [[فرانتس کافکا]] {{Col-break|width=32%}} ===فەیلەسۆفەکان و زانا کۆمەڵایەتییەکان (١٦ وتار)=== * [[کۆنفۆشیۆس|کۆنفووشیوس]] * [[ھێرۆدۆت]] * [[سوقرات]] * [[ئەفلاتوون]] * [[ئەرەستوو]] * [[ئیبن سینا]] * [[تۆماس ئەکویناس]] * [[ئیبن خەلدوون]] * [[ڕێنێ دێکارت]] * [[جۆن لۆک]] * [[ئادەم سمیت]] * [[ئیمانوێل کانت]] * [[ماری ویلستۆنکرافت]] * [[کارڵ مارکس]] * [[فریدریش نیچە]] * [[زیگمۆند فرۆید]] ===کەسایەتییە ئایینییەکان (٩ وتار)=== * [[ئیبراھیم]] * [[مووسا]] * [[لاوتسزی]] * [[گاوتاما بوودا]] * [[یەسووع]] * [[پۆڵسی تەڕسووسی]] * [[محەممەد]] * [[Adi Shankara]] * [[مارتن لووتر]] ===Explorers (8 articles)=== * [[مارکۆ پۆلۆ]] * [[ئیبن بەتووتە]] * [[چینگ خا]] * [[کریستۆفەر کۆڵومبس]] * [[ڤاسکۆ دا گاما]] * [[فێردیناند ماگێلان]] * [[جەیمز کوک]] * [[ڕوال ئاموندسن]] ===بیرکارەکان (٩)=== <!-- Isaac Newton listed under Inventors and scientists --> * [[ئارکیمیدز]] * [[ئیقلیدس]] * [[محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی|محەممەد کوڕی مووسا ئەلخوارزمی]] * [[لیۆنارد ئۆیلەر]] * [[پیەر سیمۆن لاپلاس]] * [[کارڵ فریدریش گاوس]] * [[ئێمی نۆتر]] * [[کێرت گۆدێل]] * [[ئەلن تیورینگ]] {{Col-break|width=34%}} ===داھێنەرەکان و زانستوانەکان (٢٠ وتار)=== * [[ھیپۆکرات]] * [[جابیر کوڕی حەییان]] * [[شێن کوۆ]] * [[یۆھانس گووتنبێرگ]] * [[نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس]] * [[گالیلێو گالیلەی]] * [[ئایزک نیوتن]] * [[بێنجامین فرانکلین]] * [[کارڵ لینایۆس|کارل لینە]] * [[ئانتوان لاڤوازیێ]] * [[مایکل فارادەی]] * [[چارڵز داروین]] * [[لوی پاستێر]] * [[جەیمز کلێرک ماکسوێڵ]] * [[دمیتری مەندەلیێڤ]] * [[تۆماس ئێدیسۆن]] * [[نیکۆلا تێسلا]] * [[ماری کووری|ماری کوری]] * [[ئەلبەرت ئاینشتاین]] * [[نیلس بۆر]] ===ھونەرمەندەکان (٨ وتار)=== * [[لیۆناردۆ دا ڤینچی]] * [[میکێلانجێلۆ]] * [[ڕامبرانت]] * [[ھۆکوسای]] * [[کلۆد مۆنیە]] * [[ڤینسێنت ڤان گۆخ]] * [[پابلۆ پیکاسۆ]] * [[فریدا کالۆ]] ===Composers and musicians (7 articles)=== * [[یۆھان سباستیان باخ]] * [[ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت]] * [[لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن]] * [[ڕیچارد ڤاگنەر]] * [[لویس ئارمسترۆنگ]] * [[ئێلڤیس پریسلی]] * [[بیتڵز]] ===فیلمسازەکان (٢ وتار)=== * [[چارڵی چاپلن]] * [[واڵت دیزنی]] ===Businesspeople (1 article)=== * [[ھێنری فۆرد]] {{Col-end}} ==مێژوو (٨٠ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=35%}} ===General (4 articles)=== * '''[[مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''''[[مێژووی جیھان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[شارستانێتی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[شوێنەوارناسی|دێرینەناسی]] ===مێژوو بەپێی شوێن (٩ وتار)=== * [[History of Africa]] * [[History of Asia]] ** [[History of East Asia]] ** [[History of India]] ** [[History of the Middle East]] * [[مێژووی ئەورووپا]] * [[History of North America]] * [[History of Oceania]] * [[History of South America]] ===مێژوو بەپێی بابەت (١١ وتار)=== * '''[[مێژووی ھونەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[مێژووی زانست]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[مێژووی وەرزێری]] * [[مێژووی نژیاروانی]] * [[مێژووی فیلم]] * [[مێژووی وێژە]] * [[مێژووی ماتماتیک]] * [[History of medicine]] * [[مێژووی مۆسیقا]] * [[History of technology]] * [[مێژووی سەربازی]] ===پێش مێژوو (٤ وتار)=== * '''[[پێش مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی بەردین]] *** [[Early human migrations]] *** [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] {{Col-break|width=35%}} ===Ancient history (17 articles)=== * '''[[مێژووی دێرین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی برۆنز]] *** [[میسری کۆن]] *** [[Andean civilizations]] *** [[شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس]] *** [[Mesoamerica]] **** [[شارستانیەتیی مایا]] *** [[مێزۆپۆتامیا]] **** [[سۆمەر]] **** [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]] ** [[سەردەمی ئاسن]] *** [[یۆنانی کۆن]] *** [[ڕۆمای کۆن]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی گوپتا]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھان|خانەدانی ھان]] *** [[ڕێگای ئاوریشم]] ===Post-classical history (14 articles)=== * '''[[Post-classical history]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پێش-کۆڵومبس]] *** [[ئەزتێک]] *** [[ئیمپڕاتۆریی ئینکا]] ** [[سەردەمی زێڕینی ئیسلام]] ** [[سەدەکانی ناوین]] *** [[مردنی ڕەش]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] *** [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|شەڕەکانی خاچپەرستی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]] *** [[Viking Age]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ** [[ئیمپراتۆرییەتی تانگ|خانەدانی تانگ]] {{Col-break|width=30%}} ===مێژووی مۆدێرن (٢١ وتار)=== * '''[[Early modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕینێسانس]] ** [[Age of Discovery]] ** [[داگیرکەری ئەورووپا لە ئەمریکا]] ** [[چاکسازیی پرۆتیستانتی]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی هیند]] ** [[شۆڕشی زانستی]] ** [[سەردەمی ڕووناکبیری]] * '''[[Late modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[شۆڕشی پیشەسازانە|شۆڕشی پیشەسازی]] ** [[شۆڕشی فەڕەنسا|شۆڕشی فەڕەنسی]] ** [[Abolitionism]] ** [[Scramble for Africa]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئیمپراتۆریەتیی بریتانی]] ** [[Decolonization]] ** [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ** [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ** [[بێبازاڕیی مەزن]] ** [[جەنگی جیھانیی دووەم]] ** [[شەڕی سارد|جەنگی سارد]] *** [[پێشبڕکێی بۆشایی]] {{Col-end}} ==Geography (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===General (1 article)=== * '''[[جوگرافیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Continents and regions (10 articles)=== * [[کیشوەر]] ** '''[[ئەفریقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئانتارکتیکا]] ** '''[[ئاسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەورووپا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باکوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باشوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * ''Regions'' ** [[ناوچەی جەمسەری باکوور]] ** [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] ** '''[[ئۆقیانووسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Cities (20 articles)=== * '''[[شار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەکین|پێکەن]] ** [[قاھیرە]] ** [[دەلھی|دێلھی]] ** [[ھۆنگ کۆنگ]] ** [[ئەستەمبوڵ]] ** [[جاکارتا]] ** [[ئورشەلیم]] ** [[لاگۆس]] ** [[لەندەن]] ** [[مەککە]] ** [[مەکسیکۆ سیتی]] ** [[مۆسکۆ]] ** [[مومبای]] ** [[نیویۆرک]] ** [[پاریس]] ** [[ڕۆما]] ** [[ساوپاولۆ]] ** [[سینگاپوور]] <!-- significant as a city --> ** [[تۆکیۆ]] {{Col-break|width=34%}} ===Countries (38 articles)=== * '''[[وڵات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەرژەنتین]] ** [[ئوسترالیا]] ** [[بەنگلادێش]] ** [[بەڕازیل]] ** [[کەنەدا]] ** [[چین|کۆماری گەلی چین]] ** [[کۆلۆمبیا]] ** [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] ** [[میسر]] ** [[ئیتیۆپیا]] ** [[فەڕەنسا]] ** [[ئەڵمانیا]] ** [[ھیندستان]] ** [[ئیندۆنیزیا]] ** [[ئێران]] ** [[ئیسرائیل]] ** [[ئیتاڵیا|ئیتالیا]] ** [[ژاپۆن]] ** [[کینیا]] ** [[مەکسیک]] ** [[میانمار]] ** [[نێجیریا]] ** [[پاکستان]] ** [[فلیپین]] ** [[پۆڵەندا]] ** [[ڕووسیا]] ** [[عەرەبستانی سعوودی]] ** [[ئەفریقای باشوور]] ** [[کۆریای باشوور]] ** [[ئیسپانیا]] ** [[تایوان]] ** [[تانزانیا]] ** [[تایلەند]] ** [[تورکیا]] ** [[شانشینی یەکگرتوو]] ** [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ** [[ڤیێتنام]] {{Col-break|width=32%}} ===Hydrological features (17 articles)=== * '''[[دەریا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئۆقیانووسی بەستووی باکوور|ئۆقیانووسی ئارکتیک]] ** [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک]] *** [[دەریای ناوین]] ** [[ئۆقیانووسی ھیند]] ** [[زەریای ھێمن|ئۆقیانووسی ئارام]] *** [[بەربەستی مەزنی ڕیف]] * [[دەریاچە]] ** [[دەریای قەزوین]] ** [[دەریاچە گەورەکان]] ** [[دەریاچەی ڤیکتۆریا]] * [[ڕووبار]] ** [[ئەمازۆن (ڕووبار)]] ** [[ڕووباری گەنگ]] ** [[ڕووباری میسیسیپی]] ** [[نیل]] ** [[ڕووباری یانگتسی]] ===Terrestrial features (13 articles)=== * '''[[خاک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بیابان]] *** [[بیابانی مەزن]] ** [[دوورگە]] ** [[کێو]] *** [[ئەڵپ]] *** [[زنجیرەچیاکانی ئەندێز]] *** [[ھیمالایا]] *** [[زنجیرەچیاکانی ڕۆکی|چیای ڕۆکی]] ** [[گرەند کەنیۆن]] * [[دارستان]] ** [[دارستانی ئەمازۆن]] * [[سەھۆڵبەند]] {{Col-end}} ==Arts (42 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=36%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[ھونەرەکان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * [[ھونەر]] ** [[ھونەری پێش مێژوو]] * [[مۆزەخانە]] ===Artistic movements (4 articles)=== * [[ھونەری ئەبستراکت]] * [[Modernism]] * [[Realism (arts)|Realism]] * [[ڕۆمانتیزم]] ===Architecture (3 articles)=== * '''[[نژیاروانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Great Pyramid of Giza]] ** [[دیواری چین]] {{Col-break|width=32%}} ===Literature (8 articles)=== * '''[[وێژە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[English literature]] * [[خەیاڵ (وێژە)]] ** [[ڕۆمان]] ** [[کورتەچیڕۆک]] *** [[Fairy tale]] * [[شیعر]] ** [[ھەڵبەستی پاڵەوانی]] ===Music (8 articles)=== * '''[[مۆسیقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئامێری مۆسیقا]] ** [[گۆرانیبێژی]] * ''Genres'' ** [[مۆسیقای کلاسیک]] ** [[مۆسیقای فۆڵک]] ** [[جاز]] ** [[مۆسیقای پۆپ]] ** [[مۆسیقای ڕۆک]] {{Col-break|width=32%}} ===Performing arts (5 articles)=== * '''[[Performing arts]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەما]] ** [[ئۆپێرا]] ** [[ئۆرکێسترا]] ** [[شانۆ]] ===Visual arts (10 articles)=== * '''[[ھونەری سۆمایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[فیلم]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەنیمەیشن]] ** [[خۆشنووسی|جواننووسی]] ** [[کۆمیک]] ** [[وێنەکێشان]] ** [[وێنەکێشی]] ** [[وێنەگری]] ** [[گۆزەکەری]] ** [[پەیکەرتاشی]] {{Col-end}} ==Philosophy and religion (56 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Philosophy (20 articles)=== * '''''[[فەلسەفە]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[فەلسەفەی زانست]] * ''Philosophical branches'' ** [[جوانیناسی]] ** '''[[ناسیاریناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[زانین]] *** [[باوەڕ]] *** [[ئاوەز]] *** [[ڕاستی]] ** '''[[فەلسەفەی ئەخلاق]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[باشە و خراپە]] ** '''[[لۆژیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[میتافیزیک|مێتافیزیک]] *** [[ھەبوون]] *** [[ئازادیی ھەڵبژاردن]] *** [[ئۆنتۆلۆجی|زانستی بوون]] * ''Philosophy by region and period'' ** [[فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی]] *** [[کۆنفووشیزم]] ** [[فەلسەفەی ڕۆژاوایی]] *** [[Ancient Greek philosophy]] *** [[فەلسەفەی ھاوچەرخ]] {{Col-break}} ===Religion (15 articles)=== * '''[[ئایین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Afterlife]] ** [[خوداوەندی]] *** [[خوا|خودا]] ** [[Meditation]] ** [[ئوستوورە]] ** [[New religious movement]] ** [[نوێژ]] ** [[Ritual]] ** [[شەمەنیزم]] ** [[ڕۆح]] ** [[Spirituality]] ** [[Western esotericism]] * [[جیھانگەرایی|سێکۆلاریزم]] ** [[بێخوایی]] {{Col-break}} ===Specific religions (21 articles)=== * [[بودیزم]] ** [[ماھایانا]] ** [[تراڤادا]] * [[مەسیحییەت]] ** [[کتێبی پیرۆز]] ** [[کڵێسای کاتۆلیک]] ** [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] ** [[پرۆتێستانت]] * [[ھیندوویزم]] ** [[ڤێداکان]] ** ''[[Bhagavad Gita]]'' * [[ئیسلام]] ** [[شیعە]] ** [[سوننە]] ** [[قورئان]] * [[جاینیزم]] * [[جوولەکایەتی]] ** [[تەلموود]] * [[شینتۆ]] * [[سیکیزم]] * [[تاویزم]] {{Col-end}} ==Everyday life (57 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (4 articles)=== * '''[[جلوبەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[ماڵ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Furniture]] * [[Jewellery]] ===Family and kinship (10 articles)=== * '''[[گرووپی نەتەوەیی|گرووپی ڕەگەزی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[خێزان]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەورەبوو]] *** [[Old age]] ** [[ھەرزەکاری]] ** [[مناڵ]] *** [[ساوا]] ** [[ھاوسەرگیری]] ** [[Parenting]] * [[ھاوڕێیەتی]] ===Sexuality and gender (5 articles)=== * '''[[Human sexuality]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خواستی ڕەگەزی]] * [[جێندەر]] ** [[پیاو]] ** [[ژن]] {{Col-break}} ===خواردن و خواردنەوە (٢٣ وتار)=== * [[چێشت لێنان]] * '''[[خۆراک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[دەخڵ]] *** [[گەنم]] *** [[گەنمەشامی]] *** [[برنج]] ** [[نان]] ** [[پەنیر]] ** [[میوە]] *** [[بوندوق]] ** [[گۆشت]] ** [[خوێ]] ** [[بەھارات]] ** [[شەکر]] ** [[سەوزە]] *** [[پەتاتە]] *** [[سۆیا]] * [[خواردنەوە]] ** [[خواردنەوەی کھوولی]] ** [[قاوە]] ** [[ئاوی خواردنەوە]] ** [[شیر]] ** [[چا]] {{Col-break}} ===ڕابواردن و دروستکردنەوە (١٥ وتار)=== * '''[[ڕابواردن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[Play (activity)]] ** [[کایە]] *** [[کایەی تەختەیی]] *** [[یاری کارت]] *** [[قومار]] *** [[کایەی ڤیدیۆیی]] ** '''[[وەرزش]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) *** [[تۆپی پێ]] *** [[Sport of athletics]] *** [[یارییەکانی ئۆڵمپیک]] ** [[کایەکلێ]] * [[ھونەری جەنگی|هونەری جەنگی]] * [[مەلەکردن]] * [[گەشتیاری]] {{Col-end}} ==Society and social sciences (149 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===گشتی (١٣ وتار)=== * '''[[چاند]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** '''[[فۆلکلۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[فێستیڤاڵ]] ** [[Oral tradition]] ** [[چاندی باو]] * '''[[کۆمەڵگە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[کۆمەڵ]] ** [[ھێز (فەلسەفە)]] ** [[چینی کۆمەڵایەتی]] * '''[[ڕاگەیێنی|گەیاندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان]] ** [[مرۆڤناسی]] ** [[کۆمەڵناسی]] ===کێشە کۆمەڵایەتییەکان (٢١ وتار)=== * [[لەبەرچوون]] * [[کەمتوانی]] * [[دووچاوەکی]] ** [[ڕەگەزپەرستی]] ** [[سێکسیزم]] * [[ژینگەخوازی]] ** [[پیسبوونی ژینگە]] * [[Famine]] * [[فێمینیزم]] ** [[Women's suffrage]] * [[جیھانگیری]] * [[Human migration]] * [[مافەکانی مرۆڤ]] ** [[سەربەستی]] ** [[تایبەتمەندییەتی]] ** [[کۆیلایەتی]] ** [[Social equality]] * [[خەڵکانی ڕەسەن]] * [[ھەژاری]] * [[خۆکوشتن|خۆکوژی]] * [[خۆشبژیوی]] ===دەروونناسی (١٦ وتار)=== * '''[[دەروونناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * '''[[کوڵوکۆ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[تووڕەیی]] ** [[ترس]] ** [[دڵخۆشی|شادمانی]] *** [[Humour]] ** [[خۆشەویستی]] * '''[[زەین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[ھۆش]] ** [[خەون]] ** [[بیر]] ** [[ھزر]] * [[Human behavior]] * [[ژیری]] * [[فێربوون]] * [[کەسایەتی]] {{Col-break|width=34%}} ===Politics and government (28 articles)=== * '''[[سیاسەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[حیزب]] ** [[زانستی سیاسی]] ** [[کۆلۆنیالیزم]] ** [[ئیمپریالیزم]] * '''[[حکوومەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دیموکراسی]] ** [[دیکتاتۆری]] ** [[پاشایەتی]] ** [[سیۆکراسی]] * [[ئایدیۆلۆجی]] ** [[ئەنارکیزم]] ** [[کۆمۆنیزم]] ** [[شۆپپارێزی]] ** [[فاشیزم]] ** [[لیبرالیزم]] ** [[ناسیۆنالیزم]] ** [[سۆسیالیزم|سۆشیالیزم]] * [[دەوڵەت|State]] ** [[دیپلۆماسی]] ** [[ھێزی سەربازی]] * ''International organizations'' ** [[یەکێتیی ئەورووپا]] ** [[بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچی سوور و مانگیلەی سوور|بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچ و مانگی سوور]] ** [[ناتۆ]] ** [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] *** [[سندووقی نێونەتەوەییی پارە]] *** [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] ** [[ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی]] ===Law (6 articles)=== * '''[[یاسا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[تاوان]] ** [[دەستوور]] ** [[دادپەروەری]] ** [[پۆلیس]] ** [[مڵک]] ===War (4 articles)=== * '''[[شەڕ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆمەڵکوژی]] ** [[ئاشتی]] ** [[تیرۆریزم]] ===Education (3 articles)=== * '''[[پەروەردە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[فێرگە]] ** [[کتێبخانە]] ===Media (5 articles)=== * [[میدیای بەکۆمەڵ|ڕاگەیاندن (میدیا)]] ** [[وەشاندن]] ** [[ڕۆژنامەوانی]] *** [[ھەواڵەکان]] ** [[بڵاوکردنەوە]] {{Col-break|width=32%}} ===Business and economics (25 articles)=== * '''[[کاسبی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Corporation]] ** [[بەڕێوەبەری]] ** [[مارکێتینگ|بازاڕگەری]] ** [[تاکفرۆشی]] ** [[Trade union]] * '''[[ئابوورناسی|ئابوورزانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[دانوستان (ئابوورناسی)|دانوستان (ئابوورزانی)]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەرمایەداری]] ** [[دامەزراندن]] ** [[زانیاری ماڵی]] *** [[بانک]] *** [[پارە]] ** [[ئابوورناسیی زل|زلابوورزانی]] ** [[ئابوورناسیی ورد|وردابوورزانی]] ** [[Market (economics)|Market]] *** [[Supply and demand]] ** [[باج]] * '''[[پیشەسازی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[وەرزێری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دروستکردن|کردنەوە]] ** [[Manufacturing]] ** [[ڕاوەماسی]] ** [[ڕاو]] ** [[Mining]] ===Language (28 articles)=== * '''''[[زمان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان]] *** [[زمانی بەنگلا|Bengali]] *** [[زمانی ئینگلیزی|English]] *** [[زمانی فەڕەنسی|French]] *** [[زمانی ئەڵمانی|German]] *** [[زمانی یۆنانی|Greek]] *** [[زمانی ھیندستانی|Hindustani]] *** [[زمانی لاتینی]] *** [[زمانی پورتوگالی|Portuguese]] *** [[زمانی ڕووسی|Russian]] *** [[زمانی ئیسپانی|Spanish]] ** ''Other languages'' *** [[زمانی عەرەبی]] *** [[زمانی چینی|Chinese]] *** [[زمانی ژاپۆنی|Japanese]] * [[زمانەوانی]] ** [[ڕێزمان]] ** [[وشە]] * [[Personal name]] * [[قسە]] * '''[[نووسین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەلفوبێ]] *** [[ئەلفوبێی عەرەبی]] *** [[Brahmic scripts]] *** [[ئەلفوبێی سیرلیک]] *** [[ئەلفوبێی یۆنانی]] *** [[ئەلفوبێی لاتین]] ** [[پیتی چینی]] {{Col-end}} ==Health, medicine and disease (39 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===نەخۆشی و پێکان (١٩ وتار)=== * '''[[نەخۆشی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ھەستۆکی]] ** [[ئاسما|ئاسم]] ** [[شێرپەنجە]] ** [[نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن]] *** [[جەڵدەی مێشک|سەکتەی مێشک]] ** [[شەکرە]] ** [[Gastroenteritis]] ** [[تەشەنا]] *** [[سەرمابوون]] *** [[ئەنفلۆنزا]] *** [[مالاریا]] *** [[سیەسۆ]] *** [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان]] **** [[ئایدز]] *** [[ھاوڵە]] *** [[دەردەباریکە]] ** [[پەشێویی دەروونی]] * [[پێکان]] {{Col-break|width=35%}} ===Health, fitness, and medicine (11 articles)=== * '''[[پزیشکی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پزیشکیی ددان]] ** [[نەخۆشخانە]] ** [[نەشتەرگەری]] * [[Ageing]] * [[ڕاھێنان]] * [[تەندروستی]] * [[پاکوخاوێنی]] ** [[Sanitation]] * [[ژیواندن]] * [[قەڵەوی]] {{Col-break|width=33%}} ===Drugs and medication (9 articles)=== * [[داروو]] ** [[دەرمان]] *** [[ھۆشبڕی]] *** [[دژەزیندەیی]] *** [[کۆنتڕۆلی ھۆرمۆن]] *** [[ڤاکسین|کوتاو]] ** [[ئاڵوودەبوون]] *** [[Alcoholism]] *** [[Smoking]] {{Col-end}} ==زانست (198 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (5 articles)=== * '''''[[زانست]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[میتۆدی زانستی]] * [[پێوان]] ** [[سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان]] * [[سروشت]] ===Astronomy (26 articles)=== * '''[[ئەستێرەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[گەردوون]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[سیستمی خۆری|کۆمەڵەی خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زاوە]] ** [[ڤینۆس]] ** '''''[[زەوی]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) *** [[مانگ]] ** [[مەریخ]] ** [[ھورمز]] ** [[کەیوان]] ** [[یورانۆس]] ** [[نێپتوون]] * [[گەڕەستێرۆچکە]] * [[تەقینەوە گەورەکە]] * [[کونەڕەش]] * [[کلکدار]] * [[گەلەستێرە]] ** [[ڕێگای شیری]] * [[مانگی سروشتی]] * [[خولگە]] * [[بۆشاییی دەرەکی]] * [[گەردوونناسان]] * [[گەڕۆکە]] * [[ئەستێرە]] * [[نوێبوونەوەی مەزن]] ===فیزیک (٤٠ وتار)=== * '''[[فیزیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[وزە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[کات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕۆژ]] ** [[ساڵ]] * [[میکانیکی کلاسیک]] ** [[بارستە]] ** [[ڕاوەش]] ** [[جووڵە]] ** [[یاساکانی جووڵەی نیوتن]] * [[ھێز (فیزیک)]] ** [[کارۆموگناتیسی]] ** [[ڕاکێشان (فیزیک)]] ** [[کارلێکی بەھێز|پێکدادانی بەهێز]] ** [[کارلێکی لاواز|پێکدادانی لاواز]] * [[Magnetism]] * [[ماددە]] ** [[دۆخی ماددە]] * [[Particle physics]] ** [[مۆدێلی ستاندارد]] ** [[تەنۆکەی ژێرگەردیلەیی]] *** [[ئێلیکترۆن|ئەلێکتڕۆن]] *** [[نیوترۆن]] *** [[فۆتۆن]] *** [[پرۆتۆن]] * [[میکانیکی کوانتۆم|مێکانیکی کوانتۆم]] * [[تیشکەچالاکی]] * [[بۆشایی]] ** [[ڤاکیووم]] * [[تێرمۆدینامیک|داینامیکە گەرمی]] ** [[گەرمی]] ** [[پلەی گەرمی]] * [[تیۆریی ڕێژەیی]] * [[شەپۆل]] ** [[تیشکدانی کارۆموگناتیسی]] *** [[ڕووناکی]] **** [[ڕەنگ]] **** [[ئۆپتیک]] *** [[خێراییی ڕووناکی]] ** [[دەنگ]] {{Col-break}} ===Biology (73 articles)=== * '''[[ژینناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''''[[ژین]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** '''[[خانە|Cell]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[مەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Abiogenesis]] * '''[[پەرەسەندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەرەسەندنی مرۆڤ]] ** [[ھەڵبژاردنی سروشتی|ھەڵبژاردەی سروشتی]] * [[ئۆرگانیزم]] ** '''[[گیانلەبەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[گیانلەبەرناسی]] *** [[وشکاوی]] *** [[مەل]] *** [[ماسی]] *** [[مێروو]] *** [[گوانداران]] **** [[پشیلە]] **** [[مانگا]] **** [[سەگ]] **** [[ئەسپ]] **** [[گوانداری ڕەسەن|پریمات]] ***** '''''[[مرۆڤ]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) **** [[خورۆکەکان]] *** [[خشۆک]] **** [[دایناسۆڕ]] ** '''[[ڕوەک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[ڕوەکناسی]] *** [[گوڵ]] *** [[Seed]] *** [[دار]] ** [[قەوزە]] ** [[کۆنەکان]] ** [[بەکتریا]] ** [[زیندەوەرە ناوک ڕاستەقینەکان]] ** [[کوارگ]] ** [[ڤایرۆس]] * '''[[توێکاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[لەشی مرۆڤ]] ** [[کۆئەندامی سووڕان]] *** [[خوێن]] *** [[دڵ]] *** [[سی (ئەندام)]] ** [[ھەرسکردن]] *** [[جەرگ]] ** [[کۆئەندامی بەرگری]] *** [[پێست]] ** [[ماسوولکە]] ** [[کۆئەندامی دەمار]] *** [[مێشک]] *** [[گوێ]] *** [[چاو]] *** [[ھۆشە]] ** [[ئێسکبەند]] * '''[[ژینگەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زیندەفرەجۆری]] ** [[Ecosystem]] ** [[قڕان]] * [[جێنەتیک|بۆماوەزانی]] ** [[دی ئێن ئەی]] ** [[جین]] ** [[بۆماوە]] ** [[ئار ئێن ئەی]] * [[مێتابۆلیزم]] * [[ژینناسیی گەردی]] ** [[پرۆتین]] * [[بەردینناسی]] * [[فۆتۆسینتەسیس]] * [[زاوزێ]] ** [[زایەند]] ** [[دووگیانی]] * [[خەو]] * [[Taxonomy (biology)|Taxonomy]] ** [[جۆر (ژینناسی)|جۆرە]] {{Col-break}} ===Chemistry (31 articles)=== * '''[[کیمیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژینکیمیا|زیندەکیمیا]] ** [[کیمیای نائەندامی]] ** [[کیمیای ئەندامی]] ** [[کیمیای فیزیکی]] * '''[[توخمی کیمیایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[گەردیلە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خشتەی خولی]] ** [[فافۆن]] ** [[کاربۆن]] ** [[مس]] ** [[زێڕ]] ** [[ھایدرۆجین]] ** [[ئاسن]] ** [[نایترۆجین]] ** [[ئۆکسجین]] ** [[سیلیکۆن]] ** [[زێو]] * [[ئاوێتەی کیمیایی]] ** '''[[ئاو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کاربۆن دی ئۆکسید|کاربۆن دووئۆکسید]] ** [[بەندی کیمیایی]] ** [[گەرد]] * [[کاردانەوەی کیمیایی]] ** [[Acid–base reaction]] ** [[ھاندان]] ** [[ئۆکسان]] * [[کانزا]] ** [[داڕشتە]] *** [[بڕۆنز]] *** [[پۆڵا]] ===Earth science (23 articles)=== * [[زانستی زەوی]] ** [[مێژووی زەوی]] ** [[تەوشک]] ** [[Structure of Earth]] ** [[وەرز]] ** [[لافاو]] * '''[[ئاووھەوا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەرمبوونی زەوی]] * [[کەشوھەوا|کەش]] ** [[ھەور]] ** [[باران]] ** [[بەفر]] ** [[تۆرنادۆ]] ** [[زریانی خولگەیی]] ** [[با]] * '''[[زەویناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بوومەلەرزە]] ** [[وەرینی]] ** [[کانزایی]] ** [[تێکتۆنیکی پەڕەیی]] ** [[بەرد|Rock]] ** [[خۆڵ]] ** [[گڕکان]] {{Col-end}} ==Technology (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[تەکنۆلۆژیا]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ئەندازیاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەندازیاریی شارستانی]] ** [[ئەندازیاریی میکانیکی]] ===Energy (15 articles)=== * '''[[کارەبا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[باتری]] * '''[[ئاگر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[تەقەمەنی]] ** [[باڕووت]] * [[سووتەمەنیی فۆسیلی]] ** [[خەڵووز]] ** [[گازی سروشتی]] ** [[نەوت]] *** [[گازۆلین]] * [[Nuclear power]] * [[وزەی نوێبووەوە]] ** [[وزەی ئاو]] ** [[وزەی خۆری]] ** [[وزەی با]] ===Tools and machinery (9 articles)=== * '''[[ئامراز]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[مەکینەی ساکار]] ** [[ویل]] * [[بزوێنەر|مۆتۆر]] ** [[Electric motor]] ** [[بزوێنەری سوتانی ناوەکی]] ** [[بزوێنەری فڕۆکە]] ** [[بزوێنەری ھەڵمی]] * [[ڕۆبۆتیک]] ===Weapons (7 articles)=== * [[چەک]] ** [[Armour]] ** [[Bow and arrow]] ** [[چەکی گەرم]] ** [[چەقۆ]] ** [[چەکی ناوکی]] ** [[تانک]] {{Col-break|width=34%}} ===ڕاگەیاندن و پەیوەندی (١٠ وتار)=== * [[چاپکردن]] ** '''[[کتێب]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[پۆستە]] * [[دوورپەیوەندی]] ** [[ئینتەرنێت]] ** [[ڕادیۆ]] ** [[تەلەفۆن]] *** [[مۆبایل]] ** [[ڤیدیۆ]] *** [[تەلەڤیزیۆن]] ===Computing and information technology (4 articles)=== * [[زانستی کۆمپیوتەر]] ** '''[[کۆمپیوتەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژیریی دەستکرد]] * [[کریپتۆگرافی]] ===ئەلیکترۆنیک (٤ وتار)=== * [[ئەلەکترۆنیک]] * [[گڵۆپ]] * [[سووڕی یەکگرتوو]] * [[نیمچەگەیەنەر]] ===خۆراک و تەندروستی (١٠ وتار)=== * [[ئاژەڵداری]] ** [[دەستەمۆکردن]] * [[بیۆتەکنۆلۆژیا]] ** [[ئەندازەی بۆماوەیی]] * [[Fertilizer]] * [[Food preservation]] * [[باخچە]] * [[Medical imaging]] * [[ساردکردنەوە]] * [[سۆبە]] ===Optical (5 articles)=== * [[کامێرا]] * [[لەیزەر]] * [[لێنز]] * [[وردبین]] * [[تەلەسکۆپ|تەلیسکۆپ]] {{Col-break|width=34%}} ===Transportation (6 articles)=== * '''[[گواستنەوە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[مەکۆی ئاسمانی]] ** [[دووچەرخە|پایسکل]] ** [[ئۆتۆمۆبیل]] ** [[Rail transport]] ** [[کەشتی]] ===Navigation and timekeeping (6 articles)=== * [[ڕێنیشاندەری]] ** [[قیبلەنما]] ** [[نەخشە]] ** [[ڕادار]] * [[ڕۆژژمێر]] * [[کاتژمێر]] ===Space (5 articles)=== * [[Rocket]] * [[مانگی دەستکرد]] * [[توێژینەوەی بۆشایی]] * [[فڕینی بۆشایی]] * [[وێستگەی بۆشایی]] ===Structures (6 articles)=== * [[Fortification]] * [[ژێرخان]] ** [[پرد]] ** [[نۆکەند]] ** [[بەنداو]] ** [[ڕێگە]] ===Materials (8 articles)=== * [[شووشە]] * [[Masonry]] * [[کانزاناسی]] * [[Natural rubber]] * [[کاغەز]] * [[پلاستیک]] * [[Textile]] * [[چێو]] {{Col-end}} ==Mathematics (52 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics (12 articles)=== * '''''[[ماتماتیک]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ژمارە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژمارەی ڕاستەقینە]] *** [[ژمارەی تەواو]] **** [[ژمارەی سروشتی]] ***** [[ژمارەی سەرەتایی]] *** [[کەرت]] ** [[ژمارەی ئاوێتە]] ** [[تیۆریی ژمارە]] ** ''Mathematical constants'' *** [[٠ (ژمارە)]] *** [[پای|{{پای}}]] *** [[ژمارەی e|{{Mvar|e}}]] ===Arithmetic (8 articles)=== * '''[[ژمێرە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆکردنەوە]] ** [[لێدەرکردن]] ** [[لێکدان]] ** [[دابەشکردن|Division]] ** [[توان (ماتماتیک)|توان (بیرکاری)]] ** [[لۆگاریتم]] ** [[ڕەگی nەم|''n''th root]] {{Col-break}} ===Geometry (16 articles)=== * '''[[ئەندازە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گۆشە]] *** [[سێگۆشەزانی]] ** [[ڕووبەر]] ** [[قەبارە]] ** [[سیستمی پۆتانەکان]] ** [[ڕەھەند]] ** [[ڕووتەخت|Plane]] ** [[شێوە]] *** [[ھێڵ (ئەندازە)|Line]] *** [[بڕگەی قووچەکی]] **** [[بازنە (ئەندازە)]] *** [[فرەگۆشە]] **** [[سێگۆشە]] *** [[فرەڕوو]] *** [[گۆ]] {{Col-break}} ===Other (16 articles)=== * '''[[ئامار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[ئەگەر]] * [[جەبر]] ** [[ھاوکێشە]] ** [[بگۆڕ (ماتماتیک)|بگۆڕ]] * [[شیکاریی ماتماتیکی]] ** [[جیاکاری و تەواوکاری]] ** [[فانکشن (ماتماتیک)|Function]] ** [[بێکۆتایی]] ** [[ڕادە (ماتماتیک)|Limit]] * [[ئەلگۆریتم]] * [[Combinatorics]] * [[سەلماندن (ماتماتیک)]] * [[زنجیرە (ماتماتیک)|Series]] * [[کۆمەڵە (ماتماتیک)|Set]] * [[تۆپۆلۆژی]] {{Col-end}} == ئەمانەش ببینە == * [[:m:Research:Automated classification of article importance|پۆڵێنکردنی خۆگەڕی وتارە گرنگەکان]] - پڕۆژەی ھاوشێوە لە ویکیمیدیا * [[:m:Grants:IdeaLab/Wikipedia in a box]] * [[:m:Internet-in-a-Box]] {{Core topics}} [[Category:Wikipedia article lists|All languages should have]] [[Category:Wikipedia core topics|Vital articles]] [[Category:Wikipedia vital articles| ]] pai7dkpbjduu6vut7o0d4yt9epmb3w3 1624293 1624292 2026-08-13T09:25:30Z Muhammed taha 3367 /* Space (5 articles) */ 1624293 wikitext text/x-wiki {{وەسف|پێڕستی ١٬٠٠٠ گرنگترین وتارەکان بۆ ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی}} {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/ڕێدۆزی}} {{قەدبڕ|وپ:وس|وپ:وس٣}} '''وتارە سەرەکییەکان''' پێڕستی ئەو بابەتانەن کە پێویستە لە [[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی]]دا ھەبن و ھاوشێوەی [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان|پۆلی وتارە ھەڵبژێردراوەکان]] بن. دەتوانیت بە [[Special:Recentchangeslinked/ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|چاودێریکردنی ناوەندی]] ڕەوشی گرنگترین وتارەکانی ویکیپیدیا بزانیت. ئەوپەڕی گرنگترین وتارەکان لە ئاستی ١دان. ئەم پەڕە '''ئاستی ٣''' لە وتارە سەرەکییەکان کە ١٬٠٠٠ وتار دەگرێتەخۆ پێک دەھێنێت. ھەموو وتارەکانی ئاستە بەرزترەکان لە ئاستە نزمترەکانیش ھەن. بۆ نموونە، تەواوی ١٠٠ بابەتەکەی پێڕستی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]] (لەم پەڕەدا بە '''دەقی تۆخ''' نیشان دراون) لێرەش لە ئاستی ٣ ھەن. ھەروەھا پێڕستی ئاستی ٢یش ١٠ بابەتی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|ئاستی ١]] (لەم پەڕەدا بە '''''تۆخی لار''''' نیشان دراون). [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٤|ئاستی ٤]] کە گەورەترە پێڕستی ١٠٬٠٠٠ وتار، و [[Wikipedia:Vital articles/Level/5|ئاستی ٥]] پێڕستی ٥٠٬٠٠٠ وتار دەگرنەخۆ و لە پڕۆسەی دروستکردندان. لە [[m:List of articles every Wikipedia should have|پێڕستی یەک ھەزار وتاریش لە مێتا]] بۆ ھەموو زمانەکانی ویکیپیدیا ڕەچاو کراوە، ھەروەھا پێڕستی وتارە سەرەکییەکان بۆ ھەموو زمانە جیاوازەکانی ویکیپیدیاکان دووراوە کە دەتوانیت لە سندووقەکەدا دەستت پێیان بگات. بەبێ یەکدەنگی لە [[لێدوانی ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|پەڕەی وتووێژەکەدا]]، نابێت وتارەکان بەم پێڕستە زیاد بکرێن یانیش بسڕدرێنەوە. {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ھێماکان}} {{TOC left}} {{Clear}} <!-- کۆتاییی پوختەی خشتەکەی سەرەوە --> <!-- پێڕستەکە لێرەوە دەست پێ دەکات --> =Current total (997 articles)= ==خەڵک (١٢٦ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===سیاسییەکان و ڕێبەرەکان (٢٧ وتار)=== * [[سارگۆنی گەورە]] * [[حامۆڕابی]] * [[حەتشەپسوت]] * [[ڕەمسیسی دووەم]] * [[کورووشی مەزن|کوروشی مەزن]] * [[ئەسکەندەری مەزن]] * [[ئاشۆکا]] * [[چین شی ھوانگ]] * [[جولیوس سێزار]] * [[ئەگوستوس]] * [[شارلمان]] * [[چەنگیزخان]] * [[ژان دارک]] * [[سولەیمان قانوونی]] * [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا]] * [[کاترینای دووەم]] * [[جۆرج واشینگتن]] * [[ناپۆلیۆن بۆناپارت]] * [[سیمۆن بۆلیڤار]] * [[ئەبراھام لینکن|ئەبراھام لینکۆڵن]] * [[مەھاتما گاندی]] * [[ڤلادیمیر لێنین]] * [[وینستن چێرچڵ|وینستۆن چێرچیل]] * [[جۆزێف ستالین]] * [[ئەدۆڵف ھیتلەر]] * [[ماو تسی تۆنگ]] * [[نێلسۆن ماندێلا]] ===نووسەرەکان (١٩ وتار)=== * [[ھۆمیرۆس]] * [[سافۆ]] * [[سۆفۆکلێس]] * [[ڤێرجیل]] * [[لی بای]] * [[ئەبوونوواس]] * [[موێراساکی شیکیبوێ]] * [[دانتێ ئەلیگیێری]] * [[سێرڤانتێس]] * [[ویلیام شێکسپیر]] * [[ڤۆڵتێر]] * [[یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە]] * [[جەین ئۆستن]] * [[چارڵز دیکنز|چارڵز دیکینز]] * [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] * [[لیۆ تۆڵستۆی]] * [[مارک توین]] * [[جەیمز جۆیس]] * [[فرانتس کافکا]] {{Col-break|width=32%}} ===فەیلەسۆفەکان و زانا کۆمەڵایەتییەکان (١٦ وتار)=== * [[کۆنفۆشیۆس|کۆنفووشیوس]] * [[ھێرۆدۆت]] * [[سوقرات]] * [[ئەفلاتوون]] * [[ئەرەستوو]] * [[ئیبن سینا]] * [[تۆماس ئەکویناس]] * [[ئیبن خەلدوون]] * [[ڕێنێ دێکارت]] * [[جۆن لۆک]] * [[ئادەم سمیت]] * [[ئیمانوێل کانت]] * [[ماری ویلستۆنکرافت]] * [[کارڵ مارکس]] * [[فریدریش نیچە]] * [[زیگمۆند فرۆید]] ===کەسایەتییە ئایینییەکان (٩ وتار)=== * [[ئیبراھیم]] * [[مووسا]] * [[لاوتسزی]] * [[گاوتاما بوودا]] * [[یەسووع]] * [[پۆڵسی تەڕسووسی]] * [[محەممەد]] * [[Adi Shankara]] * [[مارتن لووتر]] ===Explorers (8 articles)=== * [[مارکۆ پۆلۆ]] * [[ئیبن بەتووتە]] * [[چینگ خا]] * [[کریستۆفەر کۆڵومبس]] * [[ڤاسکۆ دا گاما]] * [[فێردیناند ماگێلان]] * [[جەیمز کوک]] * [[ڕوال ئاموندسن]] ===بیرکارەکان (٩)=== <!-- Isaac Newton listed under Inventors and scientists --> * [[ئارکیمیدز]] * [[ئیقلیدس]] * [[محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی|محەممەد کوڕی مووسا ئەلخوارزمی]] * [[لیۆنارد ئۆیلەر]] * [[پیەر سیمۆن لاپلاس]] * [[کارڵ فریدریش گاوس]] * [[ئێمی نۆتر]] * [[کێرت گۆدێل]] * [[ئەلن تیورینگ]] {{Col-break|width=34%}} ===داھێنەرەکان و زانستوانەکان (٢٠ وتار)=== * [[ھیپۆکرات]] * [[جابیر کوڕی حەییان]] * [[شێن کوۆ]] * [[یۆھانس گووتنبێرگ]] * [[نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس]] * [[گالیلێو گالیلەی]] * [[ئایزک نیوتن]] * [[بێنجامین فرانکلین]] * [[کارڵ لینایۆس|کارل لینە]] * [[ئانتوان لاڤوازیێ]] * [[مایکل فارادەی]] * [[چارڵز داروین]] * [[لوی پاستێر]] * [[جەیمز کلێرک ماکسوێڵ]] * [[دمیتری مەندەلیێڤ]] * [[تۆماس ئێدیسۆن]] * [[نیکۆلا تێسلا]] * [[ماری کووری|ماری کوری]] * [[ئەلبەرت ئاینشتاین]] * [[نیلس بۆر]] ===ھونەرمەندەکان (٨ وتار)=== * [[لیۆناردۆ دا ڤینچی]] * [[میکێلانجێلۆ]] * [[ڕامبرانت]] * [[ھۆکوسای]] * [[کلۆد مۆنیە]] * [[ڤینسێنت ڤان گۆخ]] * [[پابلۆ پیکاسۆ]] * [[فریدا کالۆ]] ===Composers and musicians (7 articles)=== * [[یۆھان سباستیان باخ]] * [[ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت]] * [[لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن]] * [[ڕیچارد ڤاگنەر]] * [[لویس ئارمسترۆنگ]] * [[ئێلڤیس پریسلی]] * [[بیتڵز]] ===فیلمسازەکان (٢ وتار)=== * [[چارڵی چاپلن]] * [[واڵت دیزنی]] ===Businesspeople (1 article)=== * [[ھێنری فۆرد]] {{Col-end}} ==مێژوو (٨٠ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=35%}} ===General (4 articles)=== * '''[[مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''''[[مێژووی جیھان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[شارستانێتی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[شوێنەوارناسی|دێرینەناسی]] ===مێژوو بەپێی شوێن (٩ وتار)=== * [[History of Africa]] * [[History of Asia]] ** [[History of East Asia]] ** [[History of India]] ** [[History of the Middle East]] * [[مێژووی ئەورووپا]] * [[History of North America]] * [[History of Oceania]] * [[History of South America]] ===مێژوو بەپێی بابەت (١١ وتار)=== * '''[[مێژووی ھونەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[مێژووی زانست]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[مێژووی وەرزێری]] * [[مێژووی نژیاروانی]] * [[مێژووی فیلم]] * [[مێژووی وێژە]] * [[مێژووی ماتماتیک]] * [[History of medicine]] * [[مێژووی مۆسیقا]] * [[History of technology]] * [[مێژووی سەربازی]] ===پێش مێژوو (٤ وتار)=== * '''[[پێش مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی بەردین]] *** [[Early human migrations]] *** [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] {{Col-break|width=35%}} ===Ancient history (17 articles)=== * '''[[مێژووی دێرین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی برۆنز]] *** [[میسری کۆن]] *** [[Andean civilizations]] *** [[شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس]] *** [[Mesoamerica]] **** [[شارستانیەتیی مایا]] *** [[مێزۆپۆتامیا]] **** [[سۆمەر]] **** [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]] ** [[سەردەمی ئاسن]] *** [[یۆنانی کۆن]] *** [[ڕۆمای کۆن]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی گوپتا]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھان|خانەدانی ھان]] *** [[ڕێگای ئاوریشم]] ===Post-classical history (14 articles)=== * '''[[Post-classical history]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پێش-کۆڵومبس]] *** [[ئەزتێک]] *** [[ئیمپڕاتۆریی ئینکا]] ** [[سەردەمی زێڕینی ئیسلام]] ** [[سەدەکانی ناوین]] *** [[مردنی ڕەش]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] *** [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|شەڕەکانی خاچپەرستی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]] *** [[Viking Age]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ** [[ئیمپراتۆرییەتی تانگ|خانەدانی تانگ]] {{Col-break|width=30%}} ===مێژووی مۆدێرن (٢١ وتار)=== * '''[[Early modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕینێسانس]] ** [[Age of Discovery]] ** [[داگیرکەری ئەورووپا لە ئەمریکا]] ** [[چاکسازیی پرۆتیستانتی]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی هیند]] ** [[شۆڕشی زانستی]] ** [[سەردەمی ڕووناکبیری]] * '''[[Late modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[شۆڕشی پیشەسازانە|شۆڕشی پیشەسازی]] ** [[شۆڕشی فەڕەنسا|شۆڕشی فەڕەنسی]] ** [[Abolitionism]] ** [[Scramble for Africa]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئیمپراتۆریەتیی بریتانی]] ** [[Decolonization]] ** [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ** [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ** [[بێبازاڕیی مەزن]] ** [[جەنگی جیھانیی دووەم]] ** [[شەڕی سارد|جەنگی سارد]] *** [[پێشبڕکێی بۆشایی]] {{Col-end}} ==Geography (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===General (1 article)=== * '''[[جوگرافیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Continents and regions (10 articles)=== * [[کیشوەر]] ** '''[[ئەفریقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئانتارکتیکا]] ** '''[[ئاسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەورووپا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باکوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باشوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * ''Regions'' ** [[ناوچەی جەمسەری باکوور]] ** [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] ** '''[[ئۆقیانووسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Cities (20 articles)=== * '''[[شار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەکین|پێکەن]] ** [[قاھیرە]] ** [[دەلھی|دێلھی]] ** [[ھۆنگ کۆنگ]] ** [[ئەستەمبوڵ]] ** [[جاکارتا]] ** [[ئورشەلیم]] ** [[لاگۆس]] ** [[لەندەن]] ** [[مەککە]] ** [[مەکسیکۆ سیتی]] ** [[مۆسکۆ]] ** [[مومبای]] ** [[نیویۆرک]] ** [[پاریس]] ** [[ڕۆما]] ** [[ساوپاولۆ]] ** [[سینگاپوور]] <!-- significant as a city --> ** [[تۆکیۆ]] {{Col-break|width=34%}} ===Countries (38 articles)=== * '''[[وڵات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەرژەنتین]] ** [[ئوسترالیا]] ** [[بەنگلادێش]] ** [[بەڕازیل]] ** [[کەنەدا]] ** [[چین|کۆماری گەلی چین]] ** [[کۆلۆمبیا]] ** [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] ** [[میسر]] ** [[ئیتیۆپیا]] ** [[فەڕەنسا]] ** [[ئەڵمانیا]] ** [[ھیندستان]] ** [[ئیندۆنیزیا]] ** [[ئێران]] ** [[ئیسرائیل]] ** [[ئیتاڵیا|ئیتالیا]] ** [[ژاپۆن]] ** [[کینیا]] ** [[مەکسیک]] ** [[میانمار]] ** [[نێجیریا]] ** [[پاکستان]] ** [[فلیپین]] ** [[پۆڵەندا]] ** [[ڕووسیا]] ** [[عەرەبستانی سعوودی]] ** [[ئەفریقای باشوور]] ** [[کۆریای باشوور]] ** [[ئیسپانیا]] ** [[تایوان]] ** [[تانزانیا]] ** [[تایلەند]] ** [[تورکیا]] ** [[شانشینی یەکگرتوو]] ** [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ** [[ڤیێتنام]] {{Col-break|width=32%}} ===Hydrological features (17 articles)=== * '''[[دەریا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئۆقیانووسی بەستووی باکوور|ئۆقیانووسی ئارکتیک]] ** [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک]] *** [[دەریای ناوین]] ** [[ئۆقیانووسی ھیند]] ** [[زەریای ھێمن|ئۆقیانووسی ئارام]] *** [[بەربەستی مەزنی ڕیف]] * [[دەریاچە]] ** [[دەریای قەزوین]] ** [[دەریاچە گەورەکان]] ** [[دەریاچەی ڤیکتۆریا]] * [[ڕووبار]] ** [[ئەمازۆن (ڕووبار)]] ** [[ڕووباری گەنگ]] ** [[ڕووباری میسیسیپی]] ** [[نیل]] ** [[ڕووباری یانگتسی]] ===Terrestrial features (13 articles)=== * '''[[خاک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بیابان]] *** [[بیابانی مەزن]] ** [[دوورگە]] ** [[کێو]] *** [[ئەڵپ]] *** [[زنجیرەچیاکانی ئەندێز]] *** [[ھیمالایا]] *** [[زنجیرەچیاکانی ڕۆکی|چیای ڕۆکی]] ** [[گرەند کەنیۆن]] * [[دارستان]] ** [[دارستانی ئەمازۆن]] * [[سەھۆڵبەند]] {{Col-end}} ==Arts (42 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=36%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[ھونەرەکان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * [[ھونەر]] ** [[ھونەری پێش مێژوو]] * [[مۆزەخانە]] ===Artistic movements (4 articles)=== * [[ھونەری ئەبستراکت]] * [[Modernism]] * [[Realism (arts)|Realism]] * [[ڕۆمانتیزم]] ===Architecture (3 articles)=== * '''[[نژیاروانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Great Pyramid of Giza]] ** [[دیواری چین]] {{Col-break|width=32%}} ===Literature (8 articles)=== * '''[[وێژە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[English literature]] * [[خەیاڵ (وێژە)]] ** [[ڕۆمان]] ** [[کورتەچیڕۆک]] *** [[Fairy tale]] * [[شیعر]] ** [[ھەڵبەستی پاڵەوانی]] ===Music (8 articles)=== * '''[[مۆسیقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئامێری مۆسیقا]] ** [[گۆرانیبێژی]] * ''Genres'' ** [[مۆسیقای کلاسیک]] ** [[مۆسیقای فۆڵک]] ** [[جاز]] ** [[مۆسیقای پۆپ]] ** [[مۆسیقای ڕۆک]] {{Col-break|width=32%}} ===Performing arts (5 articles)=== * '''[[Performing arts]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەما]] ** [[ئۆپێرا]] ** [[ئۆرکێسترا]] ** [[شانۆ]] ===Visual arts (10 articles)=== * '''[[ھونەری سۆمایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[فیلم]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەنیمەیشن]] ** [[خۆشنووسی|جواننووسی]] ** [[کۆمیک]] ** [[وێنەکێشان]] ** [[وێنەکێشی]] ** [[وێنەگری]] ** [[گۆزەکەری]] ** [[پەیکەرتاشی]] {{Col-end}} ==Philosophy and religion (56 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Philosophy (20 articles)=== * '''''[[فەلسەفە]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[فەلسەفەی زانست]] * ''Philosophical branches'' ** [[جوانیناسی]] ** '''[[ناسیاریناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[زانین]] *** [[باوەڕ]] *** [[ئاوەز]] *** [[ڕاستی]] ** '''[[فەلسەفەی ئەخلاق]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[باشە و خراپە]] ** '''[[لۆژیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[میتافیزیک|مێتافیزیک]] *** [[ھەبوون]] *** [[ئازادیی ھەڵبژاردن]] *** [[ئۆنتۆلۆجی|زانستی بوون]] * ''Philosophy by region and period'' ** [[فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی]] *** [[کۆنفووشیزم]] ** [[فەلسەفەی ڕۆژاوایی]] *** [[Ancient Greek philosophy]] *** [[فەلسەفەی ھاوچەرخ]] {{Col-break}} ===Religion (15 articles)=== * '''[[ئایین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Afterlife]] ** [[خوداوەندی]] *** [[خوا|خودا]] ** [[Meditation]] ** [[ئوستوورە]] ** [[New religious movement]] ** [[نوێژ]] ** [[Ritual]] ** [[شەمەنیزم]] ** [[ڕۆح]] ** [[Spirituality]] ** [[Western esotericism]] * [[جیھانگەرایی|سێکۆلاریزم]] ** [[بێخوایی]] {{Col-break}} ===Specific religions (21 articles)=== * [[بودیزم]] ** [[ماھایانا]] ** [[تراڤادا]] * [[مەسیحییەت]] ** [[کتێبی پیرۆز]] ** [[کڵێسای کاتۆلیک]] ** [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] ** [[پرۆتێستانت]] * [[ھیندوویزم]] ** [[ڤێداکان]] ** ''[[Bhagavad Gita]]'' * [[ئیسلام]] ** [[شیعە]] ** [[سوننە]] ** [[قورئان]] * [[جاینیزم]] * [[جوولەکایەتی]] ** [[تەلموود]] * [[شینتۆ]] * [[سیکیزم]] * [[تاویزم]] {{Col-end}} ==Everyday life (57 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (4 articles)=== * '''[[جلوبەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[ماڵ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Furniture]] * [[Jewellery]] ===Family and kinship (10 articles)=== * '''[[گرووپی نەتەوەیی|گرووپی ڕەگەزی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[خێزان]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەورەبوو]] *** [[Old age]] ** [[ھەرزەکاری]] ** [[مناڵ]] *** [[ساوا]] ** [[ھاوسەرگیری]] ** [[Parenting]] * [[ھاوڕێیەتی]] ===Sexuality and gender (5 articles)=== * '''[[Human sexuality]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خواستی ڕەگەزی]] * [[جێندەر]] ** [[پیاو]] ** [[ژن]] {{Col-break}} ===خواردن و خواردنەوە (٢٣ وتار)=== * [[چێشت لێنان]] * '''[[خۆراک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[دەخڵ]] *** [[گەنم]] *** [[گەنمەشامی]] *** [[برنج]] ** [[نان]] ** [[پەنیر]] ** [[میوە]] *** [[بوندوق]] ** [[گۆشت]] ** [[خوێ]] ** [[بەھارات]] ** [[شەکر]] ** [[سەوزە]] *** [[پەتاتە]] *** [[سۆیا]] * [[خواردنەوە]] ** [[خواردنەوەی کھوولی]] ** [[قاوە]] ** [[ئاوی خواردنەوە]] ** [[شیر]] ** [[چا]] {{Col-break}} ===ڕابواردن و دروستکردنەوە (١٥ وتار)=== * '''[[ڕابواردن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[Play (activity)]] ** [[کایە]] *** [[کایەی تەختەیی]] *** [[یاری کارت]] *** [[قومار]] *** [[کایەی ڤیدیۆیی]] ** '''[[وەرزش]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) *** [[تۆپی پێ]] *** [[Sport of athletics]] *** [[یارییەکانی ئۆڵمپیک]] ** [[کایەکلێ]] * [[ھونەری جەنگی|هونەری جەنگی]] * [[مەلەکردن]] * [[گەشتیاری]] {{Col-end}} ==Society and social sciences (149 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===گشتی (١٣ وتار)=== * '''[[چاند]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** '''[[فۆلکلۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[فێستیڤاڵ]] ** [[Oral tradition]] ** [[چاندی باو]] * '''[[کۆمەڵگە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[کۆمەڵ]] ** [[ھێز (فەلسەفە)]] ** [[چینی کۆمەڵایەتی]] * '''[[ڕاگەیێنی|گەیاندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان]] ** [[مرۆڤناسی]] ** [[کۆمەڵناسی]] ===کێشە کۆمەڵایەتییەکان (٢١ وتار)=== * [[لەبەرچوون]] * [[کەمتوانی]] * [[دووچاوەکی]] ** [[ڕەگەزپەرستی]] ** [[سێکسیزم]] * [[ژینگەخوازی]] ** [[پیسبوونی ژینگە]] * [[Famine]] * [[فێمینیزم]] ** [[Women's suffrage]] * [[جیھانگیری]] * [[Human migration]] * [[مافەکانی مرۆڤ]] ** [[سەربەستی]] ** [[تایبەتمەندییەتی]] ** [[کۆیلایەتی]] ** [[Social equality]] * [[خەڵکانی ڕەسەن]] * [[ھەژاری]] * [[خۆکوشتن|خۆکوژی]] * [[خۆشبژیوی]] ===دەروونناسی (١٦ وتار)=== * '''[[دەروونناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * '''[[کوڵوکۆ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[تووڕەیی]] ** [[ترس]] ** [[دڵخۆشی|شادمانی]] *** [[Humour]] ** [[خۆشەویستی]] * '''[[زەین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[ھۆش]] ** [[خەون]] ** [[بیر]] ** [[ھزر]] * [[Human behavior]] * [[ژیری]] * [[فێربوون]] * [[کەسایەتی]] {{Col-break|width=34%}} ===Politics and government (28 articles)=== * '''[[سیاسەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[حیزب]] ** [[زانستی سیاسی]] ** [[کۆلۆنیالیزم]] ** [[ئیمپریالیزم]] * '''[[حکوومەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دیموکراسی]] ** [[دیکتاتۆری]] ** [[پاشایەتی]] ** [[سیۆکراسی]] * [[ئایدیۆلۆجی]] ** [[ئەنارکیزم]] ** [[کۆمۆنیزم]] ** [[شۆپپارێزی]] ** [[فاشیزم]] ** [[لیبرالیزم]] ** [[ناسیۆنالیزم]] ** [[سۆسیالیزم|سۆشیالیزم]] * [[دەوڵەت|State]] ** [[دیپلۆماسی]] ** [[ھێزی سەربازی]] * ''International organizations'' ** [[یەکێتیی ئەورووپا]] ** [[بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچی سوور و مانگیلەی سوور|بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچ و مانگی سوور]] ** [[ناتۆ]] ** [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] *** [[سندووقی نێونەتەوەییی پارە]] *** [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] ** [[ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی]] ===Law (6 articles)=== * '''[[یاسا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[تاوان]] ** [[دەستوور]] ** [[دادپەروەری]] ** [[پۆلیس]] ** [[مڵک]] ===War (4 articles)=== * '''[[شەڕ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆمەڵکوژی]] ** [[ئاشتی]] ** [[تیرۆریزم]] ===Education (3 articles)=== * '''[[پەروەردە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[فێرگە]] ** [[کتێبخانە]] ===Media (5 articles)=== * [[میدیای بەکۆمەڵ|ڕاگەیاندن (میدیا)]] ** [[وەشاندن]] ** [[ڕۆژنامەوانی]] *** [[ھەواڵەکان]] ** [[بڵاوکردنەوە]] {{Col-break|width=32%}} ===Business and economics (25 articles)=== * '''[[کاسبی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Corporation]] ** [[بەڕێوەبەری]] ** [[مارکێتینگ|بازاڕگەری]] ** [[تاکفرۆشی]] ** [[Trade union]] * '''[[ئابوورناسی|ئابوورزانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[دانوستان (ئابوورناسی)|دانوستان (ئابوورزانی)]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەرمایەداری]] ** [[دامەزراندن]] ** [[زانیاری ماڵی]] *** [[بانک]] *** [[پارە]] ** [[ئابوورناسیی زل|زلابوورزانی]] ** [[ئابوورناسیی ورد|وردابوورزانی]] ** [[Market (economics)|Market]] *** [[Supply and demand]] ** [[باج]] * '''[[پیشەسازی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[وەرزێری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دروستکردن|کردنەوە]] ** [[Manufacturing]] ** [[ڕاوەماسی]] ** [[ڕاو]] ** [[Mining]] ===Language (28 articles)=== * '''''[[زمان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان]] *** [[زمانی بەنگلا|Bengali]] *** [[زمانی ئینگلیزی|English]] *** [[زمانی فەڕەنسی|French]] *** [[زمانی ئەڵمانی|German]] *** [[زمانی یۆنانی|Greek]] *** [[زمانی ھیندستانی|Hindustani]] *** [[زمانی لاتینی]] *** [[زمانی پورتوگالی|Portuguese]] *** [[زمانی ڕووسی|Russian]] *** [[زمانی ئیسپانی|Spanish]] ** ''Other languages'' *** [[زمانی عەرەبی]] *** [[زمانی چینی|Chinese]] *** [[زمانی ژاپۆنی|Japanese]] * [[زمانەوانی]] ** [[ڕێزمان]] ** [[وشە]] * [[Personal name]] * [[قسە]] * '''[[نووسین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەلفوبێ]] *** [[ئەلفوبێی عەرەبی]] *** [[Brahmic scripts]] *** [[ئەلفوبێی سیرلیک]] *** [[ئەلفوبێی یۆنانی]] *** [[ئەلفوبێی لاتین]] ** [[پیتی چینی]] {{Col-end}} ==Health, medicine and disease (39 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===نەخۆشی و پێکان (١٩ وتار)=== * '''[[نەخۆشی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ھەستۆکی]] ** [[ئاسما|ئاسم]] ** [[شێرپەنجە]] ** [[نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن]] *** [[جەڵدەی مێشک|سەکتەی مێشک]] ** [[شەکرە]] ** [[Gastroenteritis]] ** [[تەشەنا]] *** [[سەرمابوون]] *** [[ئەنفلۆنزا]] *** [[مالاریا]] *** [[سیەسۆ]] *** [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان]] **** [[ئایدز]] *** [[ھاوڵە]] *** [[دەردەباریکە]] ** [[پەشێویی دەروونی]] * [[پێکان]] {{Col-break|width=35%}} ===Health, fitness, and medicine (11 articles)=== * '''[[پزیشکی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پزیشکیی ددان]] ** [[نەخۆشخانە]] ** [[نەشتەرگەری]] * [[Ageing]] * [[ڕاھێنان]] * [[تەندروستی]] * [[پاکوخاوێنی]] ** [[Sanitation]] * [[ژیواندن]] * [[قەڵەوی]] {{Col-break|width=33%}} ===Drugs and medication (9 articles)=== * [[داروو]] ** [[دەرمان]] *** [[ھۆشبڕی]] *** [[دژەزیندەیی]] *** [[کۆنتڕۆلی ھۆرمۆن]] *** [[ڤاکسین|کوتاو]] ** [[ئاڵوودەبوون]] *** [[Alcoholism]] *** [[Smoking]] {{Col-end}} ==زانست (198 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (5 articles)=== * '''''[[زانست]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[میتۆدی زانستی]] * [[پێوان]] ** [[سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان]] * [[سروشت]] ===Astronomy (26 articles)=== * '''[[ئەستێرەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[گەردوون]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[سیستمی خۆری|کۆمەڵەی خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زاوە]] ** [[ڤینۆس]] ** '''''[[زەوی]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) *** [[مانگ]] ** [[مەریخ]] ** [[ھورمز]] ** [[کەیوان]] ** [[یورانۆس]] ** [[نێپتوون]] * [[گەڕەستێرۆچکە]] * [[تەقینەوە گەورەکە]] * [[کونەڕەش]] * [[کلکدار]] * [[گەلەستێرە]] ** [[ڕێگای شیری]] * [[مانگی سروشتی]] * [[خولگە]] * [[بۆشاییی دەرەکی]] * [[گەردوونناسان]] * [[گەڕۆکە]] * [[ئەستێرە]] * [[نوێبوونەوەی مەزن]] ===فیزیک (٤٠ وتار)=== * '''[[فیزیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[وزە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[کات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕۆژ]] ** [[ساڵ]] * [[میکانیکی کلاسیک]] ** [[بارستە]] ** [[ڕاوەش]] ** [[جووڵە]] ** [[یاساکانی جووڵەی نیوتن]] * [[ھێز (فیزیک)]] ** [[کارۆموگناتیسی]] ** [[ڕاکێشان (فیزیک)]] ** [[کارلێکی بەھێز|پێکدادانی بەهێز]] ** [[کارلێکی لاواز|پێکدادانی لاواز]] * [[Magnetism]] * [[ماددە]] ** [[دۆخی ماددە]] * [[Particle physics]] ** [[مۆدێلی ستاندارد]] ** [[تەنۆکەی ژێرگەردیلەیی]] *** [[ئێلیکترۆن|ئەلێکتڕۆن]] *** [[نیوترۆن]] *** [[فۆتۆن]] *** [[پرۆتۆن]] * [[میکانیکی کوانتۆم|مێکانیکی کوانتۆم]] * [[تیشکەچالاکی]] * [[بۆشایی]] ** [[ڤاکیووم]] * [[تێرمۆدینامیک|داینامیکە گەرمی]] ** [[گەرمی]] ** [[پلەی گەرمی]] * [[تیۆریی ڕێژەیی]] * [[شەپۆل]] ** [[تیشکدانی کارۆموگناتیسی]] *** [[ڕووناکی]] **** [[ڕەنگ]] **** [[ئۆپتیک]] *** [[خێراییی ڕووناکی]] ** [[دەنگ]] {{Col-break}} ===Biology (73 articles)=== * '''[[ژینناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''''[[ژین]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** '''[[خانە|Cell]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[مەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Abiogenesis]] * '''[[پەرەسەندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەرەسەندنی مرۆڤ]] ** [[ھەڵبژاردنی سروشتی|ھەڵبژاردەی سروشتی]] * [[ئۆرگانیزم]] ** '''[[گیانلەبەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[گیانلەبەرناسی]] *** [[وشکاوی]] *** [[مەل]] *** [[ماسی]] *** [[مێروو]] *** [[گوانداران]] **** [[پشیلە]] **** [[مانگا]] **** [[سەگ]] **** [[ئەسپ]] **** [[گوانداری ڕەسەن|پریمات]] ***** '''''[[مرۆڤ]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) **** [[خورۆکەکان]] *** [[خشۆک]] **** [[دایناسۆڕ]] ** '''[[ڕوەک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[ڕوەکناسی]] *** [[گوڵ]] *** [[Seed]] *** [[دار]] ** [[قەوزە]] ** [[کۆنەکان]] ** [[بەکتریا]] ** [[زیندەوەرە ناوک ڕاستەقینەکان]] ** [[کوارگ]] ** [[ڤایرۆس]] * '''[[توێکاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[لەشی مرۆڤ]] ** [[کۆئەندامی سووڕان]] *** [[خوێن]] *** [[دڵ]] *** [[سی (ئەندام)]] ** [[ھەرسکردن]] *** [[جەرگ]] ** [[کۆئەندامی بەرگری]] *** [[پێست]] ** [[ماسوولکە]] ** [[کۆئەندامی دەمار]] *** [[مێشک]] *** [[گوێ]] *** [[چاو]] *** [[ھۆشە]] ** [[ئێسکبەند]] * '''[[ژینگەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زیندەفرەجۆری]] ** [[Ecosystem]] ** [[قڕان]] * [[جێنەتیک|بۆماوەزانی]] ** [[دی ئێن ئەی]] ** [[جین]] ** [[بۆماوە]] ** [[ئار ئێن ئەی]] * [[مێتابۆلیزم]] * [[ژینناسیی گەردی]] ** [[پرۆتین]] * [[بەردینناسی]] * [[فۆتۆسینتەسیس]] * [[زاوزێ]] ** [[زایەند]] ** [[دووگیانی]] * [[خەو]] * [[Taxonomy (biology)|Taxonomy]] ** [[جۆر (ژینناسی)|جۆرە]] {{Col-break}} ===Chemistry (31 articles)=== * '''[[کیمیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژینکیمیا|زیندەکیمیا]] ** [[کیمیای نائەندامی]] ** [[کیمیای ئەندامی]] ** [[کیمیای فیزیکی]] * '''[[توخمی کیمیایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[گەردیلە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خشتەی خولی]] ** [[فافۆن]] ** [[کاربۆن]] ** [[مس]] ** [[زێڕ]] ** [[ھایدرۆجین]] ** [[ئاسن]] ** [[نایترۆجین]] ** [[ئۆکسجین]] ** [[سیلیکۆن]] ** [[زێو]] * [[ئاوێتەی کیمیایی]] ** '''[[ئاو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کاربۆن دی ئۆکسید|کاربۆن دووئۆکسید]] ** [[بەندی کیمیایی]] ** [[گەرد]] * [[کاردانەوەی کیمیایی]] ** [[Acid–base reaction]] ** [[ھاندان]] ** [[ئۆکسان]] * [[کانزا]] ** [[داڕشتە]] *** [[بڕۆنز]] *** [[پۆڵا]] ===Earth science (23 articles)=== * [[زانستی زەوی]] ** [[مێژووی زەوی]] ** [[تەوشک]] ** [[Structure of Earth]] ** [[وەرز]] ** [[لافاو]] * '''[[ئاووھەوا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەرمبوونی زەوی]] * [[کەشوھەوا|کەش]] ** [[ھەور]] ** [[باران]] ** [[بەفر]] ** [[تۆرنادۆ]] ** [[زریانی خولگەیی]] ** [[با]] * '''[[زەویناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بوومەلەرزە]] ** [[وەرینی]] ** [[کانزایی]] ** [[تێکتۆنیکی پەڕەیی]] ** [[بەرد|Rock]] ** [[خۆڵ]] ** [[گڕکان]] {{Col-end}} ==Technology (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[تەکنۆلۆژیا]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ئەندازیاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەندازیاریی شارستانی]] ** [[ئەندازیاریی میکانیکی]] ===Energy (15 articles)=== * '''[[کارەبا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[باتری]] * '''[[ئاگر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[تەقەمەنی]] ** [[باڕووت]] * [[سووتەمەنیی فۆسیلی]] ** [[خەڵووز]] ** [[گازی سروشتی]] ** [[نەوت]] *** [[گازۆلین]] * [[Nuclear power]] * [[وزەی نوێبووەوە]] ** [[وزەی ئاو]] ** [[وزەی خۆری]] ** [[وزەی با]] ===Tools and machinery (9 articles)=== * '''[[ئامراز]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[مەکینەی ساکار]] ** [[ویل]] * [[بزوێنەر|مۆتۆر]] ** [[Electric motor]] ** [[بزوێنەری سوتانی ناوەکی]] ** [[بزوێنەری فڕۆکە]] ** [[بزوێنەری ھەڵمی]] * [[ڕۆبۆتیک]] ===Weapons (7 articles)=== * [[چەک]] ** [[Armour]] ** [[Bow and arrow]] ** [[چەکی گەرم]] ** [[چەقۆ]] ** [[چەکی ناوکی]] ** [[تانک]] {{Col-break|width=34%}} ===ڕاگەیاندن و پەیوەندی (١٠ وتار)=== * [[چاپکردن]] ** '''[[کتێب]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[پۆستە]] * [[دوورپەیوەندی]] ** [[ئینتەرنێت]] ** [[ڕادیۆ]] ** [[تەلەفۆن]] *** [[مۆبایل]] ** [[ڤیدیۆ]] *** [[تەلەڤیزیۆن]] ===Computing and information technology (4 articles)=== * [[زانستی کۆمپیوتەر]] ** '''[[کۆمپیوتەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژیریی دەستکرد]] * [[کریپتۆگرافی]] ===ئەلیکترۆنیک (٤ وتار)=== * [[ئەلەکترۆنیک]] * [[گڵۆپ]] * [[سووڕی یەکگرتوو]] * [[نیمچەگەیەنەر]] ===خۆراک و تەندروستی (١٠ وتار)=== * [[ئاژەڵداری]] ** [[دەستەمۆکردن]] * [[بیۆتەکنۆلۆژیا]] ** [[ئەندازەی بۆماوەیی]] * [[Fertilizer]] * [[Food preservation]] * [[باخچە]] * [[Medical imaging]] * [[ساردکردنەوە]] * [[سۆبە]] ===Optical (5 articles)=== * [[کامێرا]] * [[لەیزەر]] * [[لێنز]] * [[وردبین]] * [[تەلەسکۆپ|تەلیسکۆپ]] {{Col-break|width=34%}} ===Transportation (6 articles)=== * '''[[گواستنەوە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[مەکۆی ئاسمانی]] ** [[دووچەرخە|پایسکل]] ** [[ئۆتۆمۆبیل]] ** [[Rail transport]] ** [[کەشتی]] ===Navigation and timekeeping (6 articles)=== * [[ڕێنیشاندەری]] ** [[قیبلەنما]] ** [[نەخشە]] ** [[ڕادار]] * [[ڕۆژژمێر]] * [[کاتژمێر]] ===بۆشایی ئاسمان(٥ وتار)=== * [[مووشەک (فڕینی ئاسمانی)|مووشەکی ئاسمانی]] * [[مانگی دەستکرد]] * [[توێژینەوەی بۆشایی]] * [[فڕینی بۆشایی]] * [[وێستگەی بۆشایی]] ===Structures (6 articles)=== * [[Fortification]] * [[ژێرخان]] ** [[پرد]] ** [[نۆکەند]] ** [[بەنداو]] ** [[ڕێگە]] ===Materials (8 articles)=== * [[شووشە]] * [[Masonry]] * [[کانزاناسی]] * [[Natural rubber]] * [[کاغەز]] * [[پلاستیک]] * [[Textile]] * [[چێو]] {{Col-end}} ==Mathematics (52 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics (12 articles)=== * '''''[[ماتماتیک]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ژمارە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژمارەی ڕاستەقینە]] *** [[ژمارەی تەواو]] **** [[ژمارەی سروشتی]] ***** [[ژمارەی سەرەتایی]] *** [[کەرت]] ** [[ژمارەی ئاوێتە]] ** [[تیۆریی ژمارە]] ** ''Mathematical constants'' *** [[٠ (ژمارە)]] *** [[پای|{{پای}}]] *** [[ژمارەی e|{{Mvar|e}}]] ===Arithmetic (8 articles)=== * '''[[ژمێرە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆکردنەوە]] ** [[لێدەرکردن]] ** [[لێکدان]] ** [[دابەشکردن|Division]] ** [[توان (ماتماتیک)|توان (بیرکاری)]] ** [[لۆگاریتم]] ** [[ڕەگی nەم|''n''th root]] {{Col-break}} ===Geometry (16 articles)=== * '''[[ئەندازە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گۆشە]] *** [[سێگۆشەزانی]] ** [[ڕووبەر]] ** [[قەبارە]] ** [[سیستمی پۆتانەکان]] ** [[ڕەھەند]] ** [[ڕووتەخت|Plane]] ** [[شێوە]] *** [[ھێڵ (ئەندازە)|Line]] *** [[بڕگەی قووچەکی]] **** [[بازنە (ئەندازە)]] *** [[فرەگۆشە]] **** [[سێگۆشە]] *** [[فرەڕوو]] *** [[گۆ]] {{Col-break}} ===Other (16 articles)=== * '''[[ئامار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[ئەگەر]] * [[جەبر]] ** [[ھاوکێشە]] ** [[بگۆڕ (ماتماتیک)|بگۆڕ]] * [[شیکاریی ماتماتیکی]] ** [[جیاکاری و تەواوکاری]] ** [[فانکشن (ماتماتیک)|Function]] ** [[بێکۆتایی]] ** [[ڕادە (ماتماتیک)|Limit]] * [[ئەلگۆریتم]] * [[Combinatorics]] * [[سەلماندن (ماتماتیک)]] * [[زنجیرە (ماتماتیک)|Series]] * [[کۆمەڵە (ماتماتیک)|Set]] * [[تۆپۆلۆژی]] {{Col-end}} == ئەمانەش ببینە == * [[:m:Research:Automated classification of article importance|پۆڵێنکردنی خۆگەڕی وتارە گرنگەکان]] - پڕۆژەی ھاوشێوە لە ویکیمیدیا * [[:m:Grants:IdeaLab/Wikipedia in a box]] * [[:m:Internet-in-a-Box]] {{Core topics}} [[Category:Wikipedia article lists|All languages should have]] [[Category:Wikipedia core topics|Vital articles]] [[Category:Wikipedia vital articles| ]] 3t0eaa6i56qgrquh87unb0re01cuwml 1624296 1624293 2026-08-13T09:29:04Z Muhammed taha 3367 /* Materials (8 articles) */ 1624296 wikitext text/x-wiki {{وەسف|پێڕستی ١٬٠٠٠ گرنگترین وتارەکان بۆ ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی}} {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/ڕێدۆزی}} {{قەدبڕ|وپ:وس|وپ:وس٣}} '''وتارە سەرەکییەکان''' پێڕستی ئەو بابەتانەن کە پێویستە لە [[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی]]دا ھەبن و ھاوشێوەی [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان|پۆلی وتارە ھەڵبژێردراوەکان]] بن. دەتوانیت بە [[Special:Recentchangeslinked/ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|چاودێریکردنی ناوەندی]] ڕەوشی گرنگترین وتارەکانی ویکیپیدیا بزانیت. ئەوپەڕی گرنگترین وتارەکان لە ئاستی ١دان. ئەم پەڕە '''ئاستی ٣''' لە وتارە سەرەکییەکان کە ١٬٠٠٠ وتار دەگرێتەخۆ پێک دەھێنێت. ھەموو وتارەکانی ئاستە بەرزترەکان لە ئاستە نزمترەکانیش ھەن. بۆ نموونە، تەواوی ١٠٠ بابەتەکەی پێڕستی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]] (لەم پەڕەدا بە '''دەقی تۆخ''' نیشان دراون) لێرەش لە ئاستی ٣ ھەن. ھەروەھا پێڕستی ئاستی ٢یش ١٠ بابەتی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|ئاستی ١]] (لەم پەڕەدا بە '''''تۆخی لار''''' نیشان دراون). [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٤|ئاستی ٤]] کە گەورەترە پێڕستی ١٠٬٠٠٠ وتار، و [[Wikipedia:Vital articles/Level/5|ئاستی ٥]] پێڕستی ٥٠٬٠٠٠ وتار دەگرنەخۆ و لە پڕۆسەی دروستکردندان. لە [[m:List of articles every Wikipedia should have|پێڕستی یەک ھەزار وتاریش لە مێتا]] بۆ ھەموو زمانەکانی ویکیپیدیا ڕەچاو کراوە، ھەروەھا پێڕستی وتارە سەرەکییەکان بۆ ھەموو زمانە جیاوازەکانی ویکیپیدیاکان دووراوە کە دەتوانیت لە سندووقەکەدا دەستت پێیان بگات. بەبێ یەکدەنگی لە [[لێدوانی ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|پەڕەی وتووێژەکەدا]]، نابێت وتارەکان بەم پێڕستە زیاد بکرێن یانیش بسڕدرێنەوە. {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ھێماکان}} {{TOC left}} {{Clear}} <!-- کۆتاییی پوختەی خشتەکەی سەرەوە --> <!-- پێڕستەکە لێرەوە دەست پێ دەکات --> =Current total (997 articles)= ==خەڵک (١٢٦ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===سیاسییەکان و ڕێبەرەکان (٢٧ وتار)=== * [[سارگۆنی گەورە]] * [[حامۆڕابی]] * [[حەتشەپسوت]] * [[ڕەمسیسی دووەم]] * [[کورووشی مەزن|کوروشی مەزن]] * [[ئەسکەندەری مەزن]] * [[ئاشۆکا]] * [[چین شی ھوانگ]] * [[جولیوس سێزار]] * [[ئەگوستوس]] * [[شارلمان]] * [[چەنگیزخان]] * [[ژان دارک]] * [[سولەیمان قانوونی]] * [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا]] * [[کاترینای دووەم]] * [[جۆرج واشینگتن]] * [[ناپۆلیۆن بۆناپارت]] * [[سیمۆن بۆلیڤار]] * [[ئەبراھام لینکن|ئەبراھام لینکۆڵن]] * [[مەھاتما گاندی]] * [[ڤلادیمیر لێنین]] * [[وینستن چێرچڵ|وینستۆن چێرچیل]] * [[جۆزێف ستالین]] * [[ئەدۆڵف ھیتلەر]] * [[ماو تسی تۆنگ]] * [[نێلسۆن ماندێلا]] ===نووسەرەکان (١٩ وتار)=== * [[ھۆمیرۆس]] * [[سافۆ]] * [[سۆفۆکلێس]] * [[ڤێرجیل]] * [[لی بای]] * [[ئەبوونوواس]] * [[موێراساکی شیکیبوێ]] * [[دانتێ ئەلیگیێری]] * [[سێرڤانتێس]] * [[ویلیام شێکسپیر]] * [[ڤۆڵتێر]] * [[یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە]] * [[جەین ئۆستن]] * [[چارڵز دیکنز|چارڵز دیکینز]] * [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] * [[لیۆ تۆڵستۆی]] * [[مارک توین]] * [[جەیمز جۆیس]] * [[فرانتس کافکا]] {{Col-break|width=32%}} ===فەیلەسۆفەکان و زانا کۆمەڵایەتییەکان (١٦ وتار)=== * [[کۆنفۆشیۆس|کۆنفووشیوس]] * [[ھێرۆدۆت]] * [[سوقرات]] * [[ئەفلاتوون]] * [[ئەرەستوو]] * [[ئیبن سینا]] * [[تۆماس ئەکویناس]] * [[ئیبن خەلدوون]] * [[ڕێنێ دێکارت]] * [[جۆن لۆک]] * [[ئادەم سمیت]] * [[ئیمانوێل کانت]] * [[ماری ویلستۆنکرافت]] * [[کارڵ مارکس]] * [[فریدریش نیچە]] * [[زیگمۆند فرۆید]] ===کەسایەتییە ئایینییەکان (٩ وتار)=== * [[ئیبراھیم]] * [[مووسا]] * [[لاوتسزی]] * [[گاوتاما بوودا]] * [[یەسووع]] * [[پۆڵسی تەڕسووسی]] * [[محەممەد]] * [[Adi Shankara]] * [[مارتن لووتر]] ===Explorers (8 articles)=== * [[مارکۆ پۆلۆ]] * [[ئیبن بەتووتە]] * [[چینگ خا]] * [[کریستۆفەر کۆڵومبس]] * [[ڤاسکۆ دا گاما]] * [[فێردیناند ماگێلان]] * [[جەیمز کوک]] * [[ڕوال ئاموندسن]] ===بیرکارەکان (٩)=== <!-- Isaac Newton listed under Inventors and scientists --> * [[ئارکیمیدز]] * [[ئیقلیدس]] * [[محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی|محەممەد کوڕی مووسا ئەلخوارزمی]] * [[لیۆنارد ئۆیلەر]] * [[پیەر سیمۆن لاپلاس]] * [[کارڵ فریدریش گاوس]] * [[ئێمی نۆتر]] * [[کێرت گۆدێل]] * [[ئەلن تیورینگ]] {{Col-break|width=34%}} ===داھێنەرەکان و زانستوانەکان (٢٠ وتار)=== * [[ھیپۆکرات]] * [[جابیر کوڕی حەییان]] * [[شێن کوۆ]] * [[یۆھانس گووتنبێرگ]] * [[نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس]] * [[گالیلێو گالیلەی]] * [[ئایزک نیوتن]] * [[بێنجامین فرانکلین]] * [[کارڵ لینایۆس|کارل لینە]] * [[ئانتوان لاڤوازیێ]] * [[مایکل فارادەی]] * [[چارڵز داروین]] * [[لوی پاستێر]] * [[جەیمز کلێرک ماکسوێڵ]] * [[دمیتری مەندەلیێڤ]] * [[تۆماس ئێدیسۆن]] * [[نیکۆلا تێسلا]] * [[ماری کووری|ماری کوری]] * [[ئەلبەرت ئاینشتاین]] * [[نیلس بۆر]] ===ھونەرمەندەکان (٨ وتار)=== * [[لیۆناردۆ دا ڤینچی]] * [[میکێلانجێلۆ]] * [[ڕامبرانت]] * [[ھۆکوسای]] * [[کلۆد مۆنیە]] * [[ڤینسێنت ڤان گۆخ]] * [[پابلۆ پیکاسۆ]] * [[فریدا کالۆ]] ===Composers and musicians (7 articles)=== * [[یۆھان سباستیان باخ]] * [[ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت]] * [[لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن]] * [[ڕیچارد ڤاگنەر]] * [[لویس ئارمسترۆنگ]] * [[ئێلڤیس پریسلی]] * [[بیتڵز]] ===فیلمسازەکان (٢ وتار)=== * [[چارڵی چاپلن]] * [[واڵت دیزنی]] ===Businesspeople (1 article)=== * [[ھێنری فۆرد]] {{Col-end}} ==مێژوو (٨٠ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=35%}} ===General (4 articles)=== * '''[[مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''''[[مێژووی جیھان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[شارستانێتی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[شوێنەوارناسی|دێرینەناسی]] ===مێژوو بەپێی شوێن (٩ وتار)=== * [[History of Africa]] * [[History of Asia]] ** [[History of East Asia]] ** [[History of India]] ** [[History of the Middle East]] * [[مێژووی ئەورووپا]] * [[History of North America]] * [[History of Oceania]] * [[History of South America]] ===مێژوو بەپێی بابەت (١١ وتار)=== * '''[[مێژووی ھونەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[مێژووی زانست]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[مێژووی وەرزێری]] * [[مێژووی نژیاروانی]] * [[مێژووی فیلم]] * [[مێژووی وێژە]] * [[مێژووی ماتماتیک]] * [[History of medicine]] * [[مێژووی مۆسیقا]] * [[History of technology]] * [[مێژووی سەربازی]] ===پێش مێژوو (٤ وتار)=== * '''[[پێش مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی بەردین]] *** [[Early human migrations]] *** [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] {{Col-break|width=35%}} ===Ancient history (17 articles)=== * '''[[مێژووی دێرین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی برۆنز]] *** [[میسری کۆن]] *** [[Andean civilizations]] *** [[شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس]] *** [[Mesoamerica]] **** [[شارستانیەتیی مایا]] *** [[مێزۆپۆتامیا]] **** [[سۆمەر]] **** [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]] ** [[سەردەمی ئاسن]] *** [[یۆنانی کۆن]] *** [[ڕۆمای کۆن]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی گوپتا]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھان|خانەدانی ھان]] *** [[ڕێگای ئاوریشم]] ===Post-classical history (14 articles)=== * '''[[Post-classical history]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پێش-کۆڵومبس]] *** [[ئەزتێک]] *** [[ئیمپڕاتۆریی ئینکا]] ** [[سەردەمی زێڕینی ئیسلام]] ** [[سەدەکانی ناوین]] *** [[مردنی ڕەش]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] *** [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|شەڕەکانی خاچپەرستی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]] *** [[Viking Age]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ** [[ئیمپراتۆرییەتی تانگ|خانەدانی تانگ]] {{Col-break|width=30%}} ===مێژووی مۆدێرن (٢١ وتار)=== * '''[[Early modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕینێسانس]] ** [[Age of Discovery]] ** [[داگیرکەری ئەورووپا لە ئەمریکا]] ** [[چاکسازیی پرۆتیستانتی]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی هیند]] ** [[شۆڕشی زانستی]] ** [[سەردەمی ڕووناکبیری]] * '''[[Late modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[شۆڕشی پیشەسازانە|شۆڕشی پیشەسازی]] ** [[شۆڕشی فەڕەنسا|شۆڕشی فەڕەنسی]] ** [[Abolitionism]] ** [[Scramble for Africa]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئیمپراتۆریەتیی بریتانی]] ** [[Decolonization]] ** [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ** [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ** [[بێبازاڕیی مەزن]] ** [[جەنگی جیھانیی دووەم]] ** [[شەڕی سارد|جەنگی سارد]] *** [[پێشبڕکێی بۆشایی]] {{Col-end}} ==Geography (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===General (1 article)=== * '''[[جوگرافیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Continents and regions (10 articles)=== * [[کیشوەر]] ** '''[[ئەفریقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئانتارکتیکا]] ** '''[[ئاسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەورووپا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باکوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باشوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * ''Regions'' ** [[ناوچەی جەمسەری باکوور]] ** [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] ** '''[[ئۆقیانووسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Cities (20 articles)=== * '''[[شار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەکین|پێکەن]] ** [[قاھیرە]] ** [[دەلھی|دێلھی]] ** [[ھۆنگ کۆنگ]] ** [[ئەستەمبوڵ]] ** [[جاکارتا]] ** [[ئورشەلیم]] ** [[لاگۆس]] ** [[لەندەن]] ** [[مەککە]] ** [[مەکسیکۆ سیتی]] ** [[مۆسکۆ]] ** [[مومبای]] ** [[نیویۆرک]] ** [[پاریس]] ** [[ڕۆما]] ** [[ساوپاولۆ]] ** [[سینگاپوور]] <!-- significant as a city --> ** [[تۆکیۆ]] {{Col-break|width=34%}} ===Countries (38 articles)=== * '''[[وڵات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەرژەنتین]] ** [[ئوسترالیا]] ** [[بەنگلادێش]] ** [[بەڕازیل]] ** [[کەنەدا]] ** [[چین|کۆماری گەلی چین]] ** [[کۆلۆمبیا]] ** [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] ** [[میسر]] ** [[ئیتیۆپیا]] ** [[فەڕەنسا]] ** [[ئەڵمانیا]] ** [[ھیندستان]] ** [[ئیندۆنیزیا]] ** [[ئێران]] ** [[ئیسرائیل]] ** [[ئیتاڵیا|ئیتالیا]] ** [[ژاپۆن]] ** [[کینیا]] ** [[مەکسیک]] ** [[میانمار]] ** [[نێجیریا]] ** [[پاکستان]] ** [[فلیپین]] ** [[پۆڵەندا]] ** [[ڕووسیا]] ** [[عەرەبستانی سعوودی]] ** [[ئەفریقای باشوور]] ** [[کۆریای باشوور]] ** [[ئیسپانیا]] ** [[تایوان]] ** [[تانزانیا]] ** [[تایلەند]] ** [[تورکیا]] ** [[شانشینی یەکگرتوو]] ** [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ** [[ڤیێتنام]] {{Col-break|width=32%}} ===Hydrological features (17 articles)=== * '''[[دەریا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئۆقیانووسی بەستووی باکوور|ئۆقیانووسی ئارکتیک]] ** [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک]] *** [[دەریای ناوین]] ** [[ئۆقیانووسی ھیند]] ** [[زەریای ھێمن|ئۆقیانووسی ئارام]] *** [[بەربەستی مەزنی ڕیف]] * [[دەریاچە]] ** [[دەریای قەزوین]] ** [[دەریاچە گەورەکان]] ** [[دەریاچەی ڤیکتۆریا]] * [[ڕووبار]] ** [[ئەمازۆن (ڕووبار)]] ** [[ڕووباری گەنگ]] ** [[ڕووباری میسیسیپی]] ** [[نیل]] ** [[ڕووباری یانگتسی]] ===Terrestrial features (13 articles)=== * '''[[خاک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بیابان]] *** [[بیابانی مەزن]] ** [[دوورگە]] ** [[کێو]] *** [[ئەڵپ]] *** [[زنجیرەچیاکانی ئەندێز]] *** [[ھیمالایا]] *** [[زنجیرەچیاکانی ڕۆکی|چیای ڕۆکی]] ** [[گرەند کەنیۆن]] * [[دارستان]] ** [[دارستانی ئەمازۆن]] * [[سەھۆڵبەند]] {{Col-end}} ==Arts (42 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=36%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[ھونەرەکان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * [[ھونەر]] ** [[ھونەری پێش مێژوو]] * [[مۆزەخانە]] ===Artistic movements (4 articles)=== * [[ھونەری ئەبستراکت]] * [[Modernism]] * [[Realism (arts)|Realism]] * [[ڕۆمانتیزم]] ===Architecture (3 articles)=== * '''[[نژیاروانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Great Pyramid of Giza]] ** [[دیواری چین]] {{Col-break|width=32%}} ===Literature (8 articles)=== * '''[[وێژە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[English literature]] * [[خەیاڵ (وێژە)]] ** [[ڕۆمان]] ** [[کورتەچیڕۆک]] *** [[Fairy tale]] * [[شیعر]] ** [[ھەڵبەستی پاڵەوانی]] ===Music (8 articles)=== * '''[[مۆسیقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئامێری مۆسیقا]] ** [[گۆرانیبێژی]] * ''Genres'' ** [[مۆسیقای کلاسیک]] ** [[مۆسیقای فۆڵک]] ** [[جاز]] ** [[مۆسیقای پۆپ]] ** [[مۆسیقای ڕۆک]] {{Col-break|width=32%}} ===Performing arts (5 articles)=== * '''[[Performing arts]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەما]] ** [[ئۆپێرا]] ** [[ئۆرکێسترا]] ** [[شانۆ]] ===Visual arts (10 articles)=== * '''[[ھونەری سۆمایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[فیلم]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەنیمەیشن]] ** [[خۆشنووسی|جواننووسی]] ** [[کۆمیک]] ** [[وێنەکێشان]] ** [[وێنەکێشی]] ** [[وێنەگری]] ** [[گۆزەکەری]] ** [[پەیکەرتاشی]] {{Col-end}} ==Philosophy and religion (56 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Philosophy (20 articles)=== * '''''[[فەلسەفە]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[فەلسەفەی زانست]] * ''Philosophical branches'' ** [[جوانیناسی]] ** '''[[ناسیاریناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[زانین]] *** [[باوەڕ]] *** [[ئاوەز]] *** [[ڕاستی]] ** '''[[فەلسەفەی ئەخلاق]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[باشە و خراپە]] ** '''[[لۆژیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[میتافیزیک|مێتافیزیک]] *** [[ھەبوون]] *** [[ئازادیی ھەڵبژاردن]] *** [[ئۆنتۆلۆجی|زانستی بوون]] * ''Philosophy by region and period'' ** [[فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی]] *** [[کۆنفووشیزم]] ** [[فەلسەفەی ڕۆژاوایی]] *** [[Ancient Greek philosophy]] *** [[فەلسەفەی ھاوچەرخ]] {{Col-break}} ===Religion (15 articles)=== * '''[[ئایین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Afterlife]] ** [[خوداوەندی]] *** [[خوا|خودا]] ** [[Meditation]] ** [[ئوستوورە]] ** [[New religious movement]] ** [[نوێژ]] ** [[Ritual]] ** [[شەمەنیزم]] ** [[ڕۆح]] ** [[Spirituality]] ** [[Western esotericism]] * [[جیھانگەرایی|سێکۆلاریزم]] ** [[بێخوایی]] {{Col-break}} ===Specific religions (21 articles)=== * [[بودیزم]] ** [[ماھایانا]] ** [[تراڤادا]] * [[مەسیحییەت]] ** [[کتێبی پیرۆز]] ** [[کڵێسای کاتۆلیک]] ** [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] ** [[پرۆتێستانت]] * [[ھیندوویزم]] ** [[ڤێداکان]] ** ''[[Bhagavad Gita]]'' * [[ئیسلام]] ** [[شیعە]] ** [[سوننە]] ** [[قورئان]] * [[جاینیزم]] * [[جوولەکایەتی]] ** [[تەلموود]] * [[شینتۆ]] * [[سیکیزم]] * [[تاویزم]] {{Col-end}} ==Everyday life (57 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (4 articles)=== * '''[[جلوبەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[ماڵ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Furniture]] * [[Jewellery]] ===Family and kinship (10 articles)=== * '''[[گرووپی نەتەوەیی|گرووپی ڕەگەزی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[خێزان]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەورەبوو]] *** [[Old age]] ** [[ھەرزەکاری]] ** [[مناڵ]] *** [[ساوا]] ** [[ھاوسەرگیری]] ** [[Parenting]] * [[ھاوڕێیەتی]] ===Sexuality and gender (5 articles)=== * '''[[Human sexuality]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خواستی ڕەگەزی]] * [[جێندەر]] ** [[پیاو]] ** [[ژن]] {{Col-break}} ===خواردن و خواردنەوە (٢٣ وتار)=== * [[چێشت لێنان]] * '''[[خۆراک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[دەخڵ]] *** [[گەنم]] *** [[گەنمەشامی]] *** [[برنج]] ** [[نان]] ** [[پەنیر]] ** [[میوە]] *** [[بوندوق]] ** [[گۆشت]] ** [[خوێ]] ** [[بەھارات]] ** [[شەکر]] ** [[سەوزە]] *** [[پەتاتە]] *** [[سۆیا]] * [[خواردنەوە]] ** [[خواردنەوەی کھوولی]] ** [[قاوە]] ** [[ئاوی خواردنەوە]] ** [[شیر]] ** [[چا]] {{Col-break}} ===ڕابواردن و دروستکردنەوە (١٥ وتار)=== * '''[[ڕابواردن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[Play (activity)]] ** [[کایە]] *** [[کایەی تەختەیی]] *** [[یاری کارت]] *** [[قومار]] *** [[کایەی ڤیدیۆیی]] ** '''[[وەرزش]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) *** [[تۆپی پێ]] *** [[Sport of athletics]] *** [[یارییەکانی ئۆڵمپیک]] ** [[کایەکلێ]] * [[ھونەری جەنگی|هونەری جەنگی]] * [[مەلەکردن]] * [[گەشتیاری]] {{Col-end}} ==Society and social sciences (149 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===گشتی (١٣ وتار)=== * '''[[چاند]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** '''[[فۆلکلۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[فێستیڤاڵ]] ** [[Oral tradition]] ** [[چاندی باو]] * '''[[کۆمەڵگە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[کۆمەڵ]] ** [[ھێز (فەلسەفە)]] ** [[چینی کۆمەڵایەتی]] * '''[[ڕاگەیێنی|گەیاندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان]] ** [[مرۆڤناسی]] ** [[کۆمەڵناسی]] ===کێشە کۆمەڵایەتییەکان (٢١ وتار)=== * [[لەبەرچوون]] * [[کەمتوانی]] * [[دووچاوەکی]] ** [[ڕەگەزپەرستی]] ** [[سێکسیزم]] * [[ژینگەخوازی]] ** [[پیسبوونی ژینگە]] * [[Famine]] * [[فێمینیزم]] ** [[Women's suffrage]] * [[جیھانگیری]] * [[Human migration]] * [[مافەکانی مرۆڤ]] ** [[سەربەستی]] ** [[تایبەتمەندییەتی]] ** [[کۆیلایەتی]] ** [[Social equality]] * [[خەڵکانی ڕەسەن]] * [[ھەژاری]] * [[خۆکوشتن|خۆکوژی]] * [[خۆشبژیوی]] ===دەروونناسی (١٦ وتار)=== * '''[[دەروونناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * '''[[کوڵوکۆ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[تووڕەیی]] ** [[ترس]] ** [[دڵخۆشی|شادمانی]] *** [[Humour]] ** [[خۆشەویستی]] * '''[[زەین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[ھۆش]] ** [[خەون]] ** [[بیر]] ** [[ھزر]] * [[Human behavior]] * [[ژیری]] * [[فێربوون]] * [[کەسایەتی]] {{Col-break|width=34%}} ===Politics and government (28 articles)=== * '''[[سیاسەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[حیزب]] ** [[زانستی سیاسی]] ** [[کۆلۆنیالیزم]] ** [[ئیمپریالیزم]] * '''[[حکوومەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دیموکراسی]] ** [[دیکتاتۆری]] ** [[پاشایەتی]] ** [[سیۆکراسی]] * [[ئایدیۆلۆجی]] ** [[ئەنارکیزم]] ** [[کۆمۆنیزم]] ** [[شۆپپارێزی]] ** [[فاشیزم]] ** [[لیبرالیزم]] ** [[ناسیۆنالیزم]] ** [[سۆسیالیزم|سۆشیالیزم]] * [[دەوڵەت|State]] ** [[دیپلۆماسی]] ** [[ھێزی سەربازی]] * ''International organizations'' ** [[یەکێتیی ئەورووپا]] ** [[بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچی سوور و مانگیلەی سوور|بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچ و مانگی سوور]] ** [[ناتۆ]] ** [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] *** [[سندووقی نێونەتەوەییی پارە]] *** [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] ** [[ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی]] ===Law (6 articles)=== * '''[[یاسا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[تاوان]] ** [[دەستوور]] ** [[دادپەروەری]] ** [[پۆلیس]] ** [[مڵک]] ===War (4 articles)=== * '''[[شەڕ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆمەڵکوژی]] ** [[ئاشتی]] ** [[تیرۆریزم]] ===Education (3 articles)=== * '''[[پەروەردە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[فێرگە]] ** [[کتێبخانە]] ===Media (5 articles)=== * [[میدیای بەکۆمەڵ|ڕاگەیاندن (میدیا)]] ** [[وەشاندن]] ** [[ڕۆژنامەوانی]] *** [[ھەواڵەکان]] ** [[بڵاوکردنەوە]] {{Col-break|width=32%}} ===Business and economics (25 articles)=== * '''[[کاسبی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Corporation]] ** [[بەڕێوەبەری]] ** [[مارکێتینگ|بازاڕگەری]] ** [[تاکفرۆشی]] ** [[Trade union]] * '''[[ئابوورناسی|ئابوورزانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[دانوستان (ئابوورناسی)|دانوستان (ئابوورزانی)]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەرمایەداری]] ** [[دامەزراندن]] ** [[زانیاری ماڵی]] *** [[بانک]] *** [[پارە]] ** [[ئابوورناسیی زل|زلابوورزانی]] ** [[ئابوورناسیی ورد|وردابوورزانی]] ** [[Market (economics)|Market]] *** [[Supply and demand]] ** [[باج]] * '''[[پیشەسازی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[وەرزێری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دروستکردن|کردنەوە]] ** [[Manufacturing]] ** [[ڕاوەماسی]] ** [[ڕاو]] ** [[Mining]] ===Language (28 articles)=== * '''''[[زمان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان]] *** [[زمانی بەنگلا|Bengali]] *** [[زمانی ئینگلیزی|English]] *** [[زمانی فەڕەنسی|French]] *** [[زمانی ئەڵمانی|German]] *** [[زمانی یۆنانی|Greek]] *** [[زمانی ھیندستانی|Hindustani]] *** [[زمانی لاتینی]] *** [[زمانی پورتوگالی|Portuguese]] *** [[زمانی ڕووسی|Russian]] *** [[زمانی ئیسپانی|Spanish]] ** ''Other languages'' *** [[زمانی عەرەبی]] *** [[زمانی چینی|Chinese]] *** [[زمانی ژاپۆنی|Japanese]] * [[زمانەوانی]] ** [[ڕێزمان]] ** [[وشە]] * [[Personal name]] * [[قسە]] * '''[[نووسین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەلفوبێ]] *** [[ئەلفوبێی عەرەبی]] *** [[Brahmic scripts]] *** [[ئەلفوبێی سیرلیک]] *** [[ئەلفوبێی یۆنانی]] *** [[ئەلفوبێی لاتین]] ** [[پیتی چینی]] {{Col-end}} ==Health, medicine and disease (39 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===نەخۆشی و پێکان (١٩ وتار)=== * '''[[نەخۆشی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ھەستۆکی]] ** [[ئاسما|ئاسم]] ** [[شێرپەنجە]] ** [[نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن]] *** [[جەڵدەی مێشک|سەکتەی مێشک]] ** [[شەکرە]] ** [[Gastroenteritis]] ** [[تەشەنا]] *** [[سەرمابوون]] *** [[ئەنفلۆنزا]] *** [[مالاریا]] *** [[سیەسۆ]] *** [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان]] **** [[ئایدز]] *** [[ھاوڵە]] *** [[دەردەباریکە]] ** [[پەشێویی دەروونی]] * [[پێکان]] {{Col-break|width=35%}} ===Health, fitness, and medicine (11 articles)=== * '''[[پزیشکی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پزیشکیی ددان]] ** [[نەخۆشخانە]] ** [[نەشتەرگەری]] * [[Ageing]] * [[ڕاھێنان]] * [[تەندروستی]] * [[پاکوخاوێنی]] ** [[Sanitation]] * [[ژیواندن]] * [[قەڵەوی]] {{Col-break|width=33%}} ===Drugs and medication (9 articles)=== * [[داروو]] ** [[دەرمان]] *** [[ھۆشبڕی]] *** [[دژەزیندەیی]] *** [[کۆنتڕۆلی ھۆرمۆن]] *** [[ڤاکسین|کوتاو]] ** [[ئاڵوودەبوون]] *** [[Alcoholism]] *** [[Smoking]] {{Col-end}} ==زانست (198 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (5 articles)=== * '''''[[زانست]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[میتۆدی زانستی]] * [[پێوان]] ** [[سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان]] * [[سروشت]] ===Astronomy (26 articles)=== * '''[[ئەستێرەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[گەردوون]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[سیستمی خۆری|کۆمەڵەی خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زاوە]] ** [[ڤینۆس]] ** '''''[[زەوی]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) *** [[مانگ]] ** [[مەریخ]] ** [[ھورمز]] ** [[کەیوان]] ** [[یورانۆس]] ** [[نێپتوون]] * [[گەڕەستێرۆچکە]] * [[تەقینەوە گەورەکە]] * [[کونەڕەش]] * [[کلکدار]] * [[گەلەستێرە]] ** [[ڕێگای شیری]] * [[مانگی سروشتی]] * [[خولگە]] * [[بۆشاییی دەرەکی]] * [[گەردوونناسان]] * [[گەڕۆکە]] * [[ئەستێرە]] * [[نوێبوونەوەی مەزن]] ===فیزیک (٤٠ وتار)=== * '''[[فیزیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[وزە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[کات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕۆژ]] ** [[ساڵ]] * [[میکانیکی کلاسیک]] ** [[بارستە]] ** [[ڕاوەش]] ** [[جووڵە]] ** [[یاساکانی جووڵەی نیوتن]] * [[ھێز (فیزیک)]] ** [[کارۆموگناتیسی]] ** [[ڕاکێشان (فیزیک)]] ** [[کارلێکی بەھێز|پێکدادانی بەهێز]] ** [[کارلێکی لاواز|پێکدادانی لاواز]] * [[Magnetism]] * [[ماددە]] ** [[دۆخی ماددە]] * [[Particle physics]] ** [[مۆدێلی ستاندارد]] ** [[تەنۆکەی ژێرگەردیلەیی]] *** [[ئێلیکترۆن|ئەلێکتڕۆن]] *** [[نیوترۆن]] *** [[فۆتۆن]] *** [[پرۆتۆن]] * [[میکانیکی کوانتۆم|مێکانیکی کوانتۆم]] * [[تیشکەچالاکی]] * [[بۆشایی]] ** [[ڤاکیووم]] * [[تێرمۆدینامیک|داینامیکە گەرمی]] ** [[گەرمی]] ** [[پلەی گەرمی]] * [[تیۆریی ڕێژەیی]] * [[شەپۆل]] ** [[تیشکدانی کارۆموگناتیسی]] *** [[ڕووناکی]] **** [[ڕەنگ]] **** [[ئۆپتیک]] *** [[خێراییی ڕووناکی]] ** [[دەنگ]] {{Col-break}} ===Biology (73 articles)=== * '''[[ژینناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''''[[ژین]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** '''[[خانە|Cell]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[مەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Abiogenesis]] * '''[[پەرەسەندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەرەسەندنی مرۆڤ]] ** [[ھەڵبژاردنی سروشتی|ھەڵبژاردەی سروشتی]] * [[ئۆرگانیزم]] ** '''[[گیانلەبەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[گیانلەبەرناسی]] *** [[وشکاوی]] *** [[مەل]] *** [[ماسی]] *** [[مێروو]] *** [[گوانداران]] **** [[پشیلە]] **** [[مانگا]] **** [[سەگ]] **** [[ئەسپ]] **** [[گوانداری ڕەسەن|پریمات]] ***** '''''[[مرۆڤ]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) **** [[خورۆکەکان]] *** [[خشۆک]] **** [[دایناسۆڕ]] ** '''[[ڕوەک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[ڕوەکناسی]] *** [[گوڵ]] *** [[Seed]] *** [[دار]] ** [[قەوزە]] ** [[کۆنەکان]] ** [[بەکتریا]] ** [[زیندەوەرە ناوک ڕاستەقینەکان]] ** [[کوارگ]] ** [[ڤایرۆس]] * '''[[توێکاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[لەشی مرۆڤ]] ** [[کۆئەندامی سووڕان]] *** [[خوێن]] *** [[دڵ]] *** [[سی (ئەندام)]] ** [[ھەرسکردن]] *** [[جەرگ]] ** [[کۆئەندامی بەرگری]] *** [[پێست]] ** [[ماسوولکە]] ** [[کۆئەندامی دەمار]] *** [[مێشک]] *** [[گوێ]] *** [[چاو]] *** [[ھۆشە]] ** [[ئێسکبەند]] * '''[[ژینگەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زیندەفرەجۆری]] ** [[Ecosystem]] ** [[قڕان]] * [[جێنەتیک|بۆماوەزانی]] ** [[دی ئێن ئەی]] ** [[جین]] ** [[بۆماوە]] ** [[ئار ئێن ئەی]] * [[مێتابۆلیزم]] * [[ژینناسیی گەردی]] ** [[پرۆتین]] * [[بەردینناسی]] * [[فۆتۆسینتەسیس]] * [[زاوزێ]] ** [[زایەند]] ** [[دووگیانی]] * [[خەو]] * [[Taxonomy (biology)|Taxonomy]] ** [[جۆر (ژینناسی)|جۆرە]] {{Col-break}} ===Chemistry (31 articles)=== * '''[[کیمیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژینکیمیا|زیندەکیمیا]] ** [[کیمیای نائەندامی]] ** [[کیمیای ئەندامی]] ** [[کیمیای فیزیکی]] * '''[[توخمی کیمیایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[گەردیلە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خشتەی خولی]] ** [[فافۆن]] ** [[کاربۆن]] ** [[مس]] ** [[زێڕ]] ** [[ھایدرۆجین]] ** [[ئاسن]] ** [[نایترۆجین]] ** [[ئۆکسجین]] ** [[سیلیکۆن]] ** [[زێو]] * [[ئاوێتەی کیمیایی]] ** '''[[ئاو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کاربۆن دی ئۆکسید|کاربۆن دووئۆکسید]] ** [[بەندی کیمیایی]] ** [[گەرد]] * [[کاردانەوەی کیمیایی]] ** [[Acid–base reaction]] ** [[ھاندان]] ** [[ئۆکسان]] * [[کانزا]] ** [[داڕشتە]] *** [[بڕۆنز]] *** [[پۆڵا]] ===Earth science (23 articles)=== * [[زانستی زەوی]] ** [[مێژووی زەوی]] ** [[تەوشک]] ** [[Structure of Earth]] ** [[وەرز]] ** [[لافاو]] * '''[[ئاووھەوا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەرمبوونی زەوی]] * [[کەشوھەوا|کەش]] ** [[ھەور]] ** [[باران]] ** [[بەفر]] ** [[تۆرنادۆ]] ** [[زریانی خولگەیی]] ** [[با]] * '''[[زەویناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بوومەلەرزە]] ** [[وەرینی]] ** [[کانزایی]] ** [[تێکتۆنیکی پەڕەیی]] ** [[بەرد|Rock]] ** [[خۆڵ]] ** [[گڕکان]] {{Col-end}} ==Technology (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[تەکنۆلۆژیا]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ئەندازیاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەندازیاریی شارستانی]] ** [[ئەندازیاریی میکانیکی]] ===Energy (15 articles)=== * '''[[کارەبا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[باتری]] * '''[[ئاگر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[تەقەمەنی]] ** [[باڕووت]] * [[سووتەمەنیی فۆسیلی]] ** [[خەڵووز]] ** [[گازی سروشتی]] ** [[نەوت]] *** [[گازۆلین]] * [[Nuclear power]] * [[وزەی نوێبووەوە]] ** [[وزەی ئاو]] ** [[وزەی خۆری]] ** [[وزەی با]] ===Tools and machinery (9 articles)=== * '''[[ئامراز]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) ** [[مەکینەی ساکار]] ** [[ویل]] * [[بزوێنەر|مۆتۆر]] ** [[Electric motor]] ** [[بزوێنەری سوتانی ناوەکی]] ** [[بزوێنەری فڕۆکە]] ** [[بزوێنەری ھەڵمی]] * [[ڕۆبۆتیک]] ===Weapons (7 articles)=== * [[چەک]] ** [[Armour]] ** [[Bow and arrow]] ** [[چەکی گەرم]] ** [[چەقۆ]] ** [[چەکی ناوکی]] ** [[تانک]] {{Col-break|width=34%}} ===ڕاگەیاندن و پەیوەندی (١٠ وتار)=== * [[چاپکردن]] ** '''[[کتێب]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]]) * [[پۆستە]] * [[دوورپەیوەندی]] ** [[ئینتەرنێت]] ** [[ڕادیۆ]] ** [[تەلەفۆن]] *** [[مۆبایل]] ** [[ڤیدیۆ]] *** [[تەلەڤیزیۆن]] ===Computing and information technology (4 articles)=== * [[زانستی کۆمپیوتەر]] ** '''[[کۆمپیوتەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژیریی دەستکرد]] * [[کریپتۆگرافی]] ===ئەلیکترۆنیک (٤ وتار)=== * [[ئەلەکترۆنیک]] * [[گڵۆپ]] * [[سووڕی یەکگرتوو]] * [[نیمچەگەیەنەر]] ===خۆراک و تەندروستی (١٠ وتار)=== * [[ئاژەڵداری]] ** [[دەستەمۆکردن]] * [[بیۆتەکنۆلۆژیا]] ** [[ئەندازەی بۆماوەیی]] * [[Fertilizer]] * [[Food preservation]] * [[باخچە]] * [[Medical imaging]] * [[ساردکردنەوە]] * [[سۆبە]] ===Optical (5 articles)=== * [[کامێرا]] * [[لەیزەر]] * [[لێنز]] * [[وردبین]] * [[تەلەسکۆپ|تەلیسکۆپ]] {{Col-break|width=34%}} ===Transportation (6 articles)=== * '''[[گواستنەوە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[مەکۆی ئاسمانی]] ** [[دووچەرخە|پایسکل]] ** [[ئۆتۆمۆبیل]] ** [[Rail transport]] ** [[کەشتی]] ===Navigation and timekeeping (6 articles)=== * [[ڕێنیشاندەری]] ** [[قیبلەنما]] ** [[نەخشە]] ** [[ڕادار]] * [[ڕۆژژمێر]] * [[کاتژمێر]] ===بۆشایی ئاسمان(٥ وتار)=== * [[مووشەک (فڕینی ئاسمانی)|مووشەکی ئاسمانی]] * [[مانگی دەستکرد]] * [[توێژینەوەی بۆشایی]] * [[فڕینی بۆشایی]] * [[وێستگەی بۆشایی]] ===Structures (6 articles)=== * [[Fortification]] * [[ژێرخان]] ** [[پرد]] ** [[نۆکەند]] ** [[بەنداو]] ** [[ڕێگە]] ===Materials (8 articles)=== * [[شووشە]] * [[Masonry]] * [[کانزاناسی]] * [[Natural rubber]] * [[کاغەز]] * [[پلاستیک]] * [[کووتاڵ]] * [[چێو]] {{Col-end}} ==Mathematics (52 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics (12 articles)=== * '''''[[ماتماتیک]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ژمارە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژمارەی ڕاستەقینە]] *** [[ژمارەی تەواو]] **** [[ژمارەی سروشتی]] ***** [[ژمارەی سەرەتایی]] *** [[کەرت]] ** [[ژمارەی ئاوێتە]] ** [[تیۆریی ژمارە]] ** ''Mathematical constants'' *** [[٠ (ژمارە)]] *** [[پای|{{پای}}]] *** [[ژمارەی e|{{Mvar|e}}]] ===Arithmetic (8 articles)=== * '''[[ژمێرە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆکردنەوە]] ** [[لێدەرکردن]] ** [[لێکدان]] ** [[دابەشکردن|Division]] ** [[توان (ماتماتیک)|توان (بیرکاری)]] ** [[لۆگاریتم]] ** [[ڕەگی nەم|''n''th root]] {{Col-break}} ===Geometry (16 articles)=== * '''[[ئەندازە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گۆشە]] *** [[سێگۆشەزانی]] ** [[ڕووبەر]] ** [[قەبارە]] ** [[سیستمی پۆتانەکان]] ** [[ڕەھەند]] ** [[ڕووتەخت|Plane]] ** [[شێوە]] *** [[ھێڵ (ئەندازە)|Line]] *** [[بڕگەی قووچەکی]] **** [[بازنە (ئەندازە)]] *** [[فرەگۆشە]] **** [[سێگۆشە]] *** [[فرەڕوو]] *** [[گۆ]] {{Col-break}} ===Other (16 articles)=== * '''[[ئامار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[ئەگەر]] * [[جەبر]] ** [[ھاوکێشە]] ** [[بگۆڕ (ماتماتیک)|بگۆڕ]] * [[شیکاریی ماتماتیکی]] ** [[جیاکاری و تەواوکاری]] ** [[فانکشن (ماتماتیک)|Function]] ** [[بێکۆتایی]] ** [[ڕادە (ماتماتیک)|Limit]] * [[ئەلگۆریتم]] * [[Combinatorics]] * [[سەلماندن (ماتماتیک)]] * [[زنجیرە (ماتماتیک)|Series]] * [[کۆمەڵە (ماتماتیک)|Set]] * [[تۆپۆلۆژی]] {{Col-end}} == ئەمانەش ببینە == * [[:m:Research:Automated classification of article importance|پۆڵێنکردنی خۆگەڕی وتارە گرنگەکان]] - پڕۆژەی ھاوشێوە لە ویکیمیدیا * [[:m:Grants:IdeaLab/Wikipedia in a box]] * [[:m:Internet-in-a-Box]] {{Core topics}} [[Category:Wikipedia article lists|All languages should have]] [[Category:Wikipedia core topics|Vital articles]] [[Category:Wikipedia vital articles| ]] 1qj68g8gef33wfdvsa66qd6rf550gio 0 3957 1623831 1623752 2026-08-12T12:02:51Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623831 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Russian language status and proficiency in the World.svg|وێنۆک|upright=1.5| {{legend|#000080|زمانی ڕووسی فەرمییە.}} {{legend|#008181|زمانی ڕووسی فەرمیی نییە، بەڵام زیاتر لە ٣٠٪ـی خەڵک قسەی پێ دەکەن.}} ]] '''زمانی ڕووسی''' (بەڕووسی: русский язык) زمانێکە کە بەزۆری [[خەڵکی ڕووس]] قسەی پێ دەکەن. زمانی ڕووسی زۆرترین بەکارھێنانی ھەیە لە [[ئەورووپا]] و بەربڵاوترین زمانی [[زمانی سلاڤی|زمانە سلاڤییەکان]]. زمانی ڕووسی لە وڵاتەکانی [[ڕووسیا]]، [[بیلاڕووس|بیلاڕووسیا]]، [[کازاخستان]]، [[قرغیزستان]]، [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] و چەندان جێی دیکە [[زمانی فەرمی|زمانێکی فەرمییە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.gallup.com/poll/109228/russian-language-enjoying-boost-postsoviet-states.aspx|سەردێڕ=Russian Language Enjoying a Boost in Post-Soviet States|بڵاوکەرەوە=Gallup.com|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100518073110/http://www.gallup.com/poll/109228/Russian-Language-Enjoying-Boost-PostSoviet-States.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٠}}</ref><ref name=demoscope>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Арефьев|یەکەم=Александр|script-title=ru:Падение статуса русского языка на постсоветском пространстве|journal=Демоскоп Weekly|ساڵ=٢٠٠٦|issue=251|ناونیشان=http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0251/tema01.php|سەردێڕ=Падение статуса русского языка на постсоветском пространстве|زمان=ru|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130308114703/http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0251/tema01.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠١٣}}</ref> == پیتەکان == لە زمانی ڕوسیدا ٣٣ پیت ھەیە، دوو دانەیان ناخوێنرێنەوە و تەنیا ئاماژە بە قورسیی پیتی پێشتر دەکەن، سی دانەشیان دوو شێوازی خوێندنەوەیان ھەیە. تەنیا پیتی یەکەمی ناوە تایبەتەکان و یەکەم وشەی ڕستە بەگەورە دەنووسرێت. == پۆلێنکردن == زمانی ڕووسی زمانێکی سلاڤیی ڕۆژھەڵاتییە کە سەر بە [[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان|خێزانی ھیندوئەورووپیی]] بەرفراوانترە. ئەو نەوەی زمانی سلاڤیی ڕۆژھەڵاتیی کۆنە، زمانێک کە لە کیێڤان ڕووس بەکاردەھات، کە یەکێتییەکی شلی ھۆزە سلاڤییە ڕۆژھەڵاتییەکان بوو لە کۆتایی سەدەی نۆیەمەوە تا ناوەڕاستی سەدەی سێزدەیەم. لە ڕووی زمانی ئاخێوتراوەوە، نزیکترین خزمەکانی بریتین لە [[ئوکرانی]]، [[بیلاڕووسی]]، و ڕووسینی، کە سێ زمانەکەی تری لقی سلاڤیی ڕۆژھەڵاتین. لە زۆر شوێنی ڕۆژھەڵات و باشووری [[ئوکراینا]] و لە سەرانسەری [[بیلاڕووس]]دا، ئەم زمانانە لەجیاتی یەکتر بەکاردێن، و لە ھەندێک ناوچەدا دووزەمانیی باو بووەتە ھۆی تێکەڵبوونی زمانەکان وەک سوورجیک لە ڕۆژھەڵاتی ئوکراینا و تراسیانکا لە بیلاڕووس. بڕوا وایە کە شێوەزارە سلاڤییە ڕۆژھەڵاتییە کۆنەکەی نۆڤگۆرۆد، سەرەڕای لەناوچوونی لە ماوەی سەدەی پازدەیەم یان شازدەیەمدا، ڕۆڵێکی گرنگی لە داڕشتنی زمانی ڕووسیی نوێدا گێڕاوە. ھەروەھا، زمانی ڕووسی ھەندێک لێکچوونی زمانەوانیی دیار لەگەڵ زمانی بولگاریدا بەش دەکات بەھۆی کاریگەریی ھاوبەشی زمانی [[سلاڤۆنیی کڵێسایی]] لەسەر ھەردوو زمانەکە، بەڵام بەھۆی کارلێکی دواتر لە سەدەکانی نۆزدەیەم و بیستەمدا، ڕێزمانی [[زمانی بولگاری]] بە شێوەیەکی بەرچاو لە زمانی ڕووسی جیاوازە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Most similar languages to Russian |ناونیشان=http://www.ezglot.com/most-similar-languages.php?l=rus |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170525141518/http://www.ezglot.com/most-similar-languages.php?l=rus |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە بەدرێژاییی سەدەکاندا، فەرھەنگ و شێوازی نووسینی زمانی ڕووسیش لەژێر کاریگەریی زمانە ئەورووپییە ڕۆژاوایی و ناوەندییەکانی وەک [[یۆنانی]]، [[لاتینی]]، [[پۆڵەندی]]، [[ھۆڵەندی]]، [[ئەڵمانی]]، [[فەڕەنسی]]، [[ئیتاڵی]]، و [[ئینگلیزی]]دا بووە، و بە ڕێژەیەکی کەمتر لەژێر کاریگەریی زمانە باشووری و ڕۆژھەڵاتییەکانی وەک زمانە ئۆرالییەکان، [[تورکی]]، [[فارسی]]، [[عەرەبی]]، و [[عیبری]]دا بووە.<ref>Colin Baker, Sylvia Prys Jones [https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC&dq=russian+loanwords+in+hebrew&pg=PA219 ''Encyclopedia of Bilingualism and Bilingual Education''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320151848/https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC&pg=PA219&dq=russian+loanwords+in+hebrew&hl=nl&sa=X&ei=Y75GVbmtKomuUe25gbAJ&ved=0CEEQ6AEwAw|date=20 March 2018}} pp 219 Multilingual Matters, 1998 {{ISBN|1-85359-362-1}}</ref><ref>{{cite EB1911|wstitle=Russian Language|first=Ellis Hovell|last=Minns|author-link=Ellis Minns|volume=23|pages=912–914}}</ref> بەگوێرەی پەیمانگای بەرگریی زمانەکان لە [[مۆنتێری (کالیفۆرنیا)|مۆنتێری، کالیفۆرنیا]]، زمانی ڕووسی وەک زمانێکی ئاستی سێیەم لە ڕووی زەحمەتیی فێربوونەوە بۆ ئاخێوەرە ڕەسەنەکانی زمانی ئینگلیزی پۆلێن دەکرێت، و پێویستی بە نزیکەی ١١٠٠ کاتژمێر لە خوێندنی چڕ ھەیە بۆ بەدەستھێنانی ڕەوانبێژیی مامناوەند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language Learning Difficulty |ناونیشان=http://aboutworldlanguages.com/language-difficulty |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٤|وێبگە=mustgo |دوایین=Thompson |یەکەم=Irene |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://archive.wikiwix.com/cache/20140527094808/http://aboutworldlanguages.com/language-difficulty |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئایاری ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == بڵاوبوونەوەی ئاخێوەران == === دەوڵەتە سەربەخۆکان === # {{ئاڵا|ڕووسیا}}. # {{ئاڵا|کازاخستان}}. # {{ئاڵا|بیلاڕووس}}. # {{ئاڵا|قرغیزستان}}. === ناوچە جیاوازەکان === # [[پەڕگە:Flag of Abkhazia.svg|25px]] [[ئەبخازیا]] # [[پەڕگە:Flag of South Ossetia.svg|25px]] [[ئۆسێتیای باشوور]] # [[پەڕگە:Flag of Transnistria.svg|25px]] [[ترانسنیستریا]] # [[پەڕگە:Flag of Gagauzia.svg|25px]] [[گاگاوزیا]] === ئەوانی تر === '''زمانی ڕووسی لە دەوڵەتەکانی تردا خاوەن پێگەیەکی گرنگە بەبێ ئەوەی زمانێکی فەرمی بێت تێیاندا، وەک:''' * {{ئاڵا|ئەرمەنستان}} * {{ئاڵا|ئازەربایجان}} * {{ئاڵا|ئیستۆنیا}} * {{ئاڵا|گورجستان}} * {{ئاڵا|ئیسرائیل}} * {{ئاڵا|ئوکراینا}} * {{ئاڵا|لاتڤیا}} * {{ئاڵا|لیتوانیا}} * {{ئاڵا|تاجیکستان}} * {{ئاڵا|تورکمانستان}} * {{ئاڵا|ئۆزبەکستان}} == ئەمانەش ببینە == * [[خەڵکی ڕووس]] * [[ڕووسیا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{نێوانویکی|code=ru}} {{تووڵی دەروازە|ڕووسیا|ئازەربایجان|ئەڵمانیا|ئوکراینا|ئیسرائیل|زمان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|بیلاڕووس|تاجیکستان|کەنەدا}} {{کۆڵکە}} {{پۆلی کۆمنز|Russian language}} [[پۆل:زمانی ڕووسی]] [[پۆل:زمانەکانی ئەبخازیا]] [[پۆل:زمانەکانی ئەرمەنستان]] [[پۆل:زمانەکانی ئازەربایجان]] [[پۆل:زمانەکانی بیلاڕووس]] [[پۆل:زمانەکانی ئەستۆنیا]] [[پۆل:زمانەکانی فینلاند]] [[پۆل:زمانەکانی گورجستان]] [[پۆل:زمانەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:زمانەکانی کازاخستان]] [[پۆل:زمانەکانی قرغیزستان]] [[پۆل:زمانەکانی لاتڤیا]] [[پۆل:زمانەکانی لیتوانیا]] [[پۆل:زمانەکانی مۆلدۆڤا]] [[پۆل:زمانەکانی مەنگۆلیا]] [[پۆل:زمانەکانی ڕووسیا]] [[پۆل:زمانەکانی تاجیکستان]] [[پۆل:زمانەکانی ترانسنیستریا]] [[پۆل:زمانەکانی ئوکراینا]] [[پۆل:زمانەکانی ئۆزبەکستان]] [[پۆل:زمانەکانی قەوقاز]] [[پۆل:زمانەکانی تورکمانستان]] [[پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار]] 0pra5bnd25datdxzthrqa5invzwk6tu 1624046 1623831 2026-08-12T20:03:38Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1624046 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Russian language status and proficiency in the World.svg|وێنۆک|upright=1.5| {{legend|#000080|زمانی ڕووسی فەرمییە.}} {{legend|#008181|زمانی ڕووسی فەرمیی نییە، بەڵام زیاتر لە ٣٠٪ـی خەڵک قسەی پێ دەکەن.}} ]] '''زمانی ڕووسی''' (بەڕووسی: русский язык) زمانێکە کە بەزۆری [[خەڵکی ڕووس]] قسەی پێ دەکەن. زمانی ڕووسی زۆرترین بەکارھێنانی ھەیە لە [[ئەورووپا]] و بەربڵاوترین زمانی [[زمانی سلاڤی|زمانە سلاڤییەکان]]. زمانی ڕووسی لە وڵاتەکانی [[ڕووسیا]]، [[بیلاڕووس|بیلاڕووسیا]]، [[کازاخستان]]، [[قرغیزستان]]، [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] و چەندان جێی دیکە [[زمانی فەرمی|زمانێکی فەرمییە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.gallup.com/poll/109228/russian-language-enjoying-boost-postsoviet-states.aspx|سەردێڕ=Russian Language Enjoying a Boost in Post-Soviet States|بڵاوکەرەوە=Gallup.com|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100518073110/http://www.gallup.com/poll/109228/Russian-Language-Enjoying-Boost-PostSoviet-States.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٠}}</ref><ref name=demoscope>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Арефьев|یەکەم=Александр|script-title=ru:Падение статуса русского языка на постсоветском пространстве|journal=Демоскоп Weekly|ساڵ=٢٠٠٦|issue=251|ناونیشان=http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0251/tema01.php|سەردێڕ=Падение статуса русского языка на постсоветском пространстве|زمان=ru|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130308114703/http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0251/tema01.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠١٣}}</ref> == پیتەکان == لە زمانی ڕوسیدا ٣٣ پیت ھەیە، دوو دانەیان ناخوێنرێنەوە و تەنیا ئاماژە بە قورسیی پیتی پێشتر دەکەن، سی دانەشیان دوو شێوازی خوێندنەوەیان ھەیە. تەنیا پیتی یەکەمی ناوە تایبەتەکان و یەکەم وشەی ڕستە بەگەورە دەنووسرێت. == پۆلێنکردن == زمانی ڕووسی زمانێکی سلاڤیی ڕۆژھەڵاتییە کە سەر بە [[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان|خێزانی ھیندوئەورووپیی]] بەرفراوانترە. ئەو نەوەی زمانی سلاڤیی ڕۆژھەڵاتیی کۆنە، زمانێک کە لە کیێڤان ڕووس بەکاردەھات، کە یەکێتییەکی شلی ھۆزە سلاڤییە ڕۆژھەڵاتییەکان بوو لە کۆتایی سەدەی نۆیەمەوە تا ناوەڕاستی سەدەی سێزدەیەم. لە ڕووی زمانی ئاخێوتراوەوە، نزیکترین خزمەکانی بریتین لە [[ئوکرانی]]، [[بیلاڕووسی]]، و ڕووسینی، کە سێ زمانەکەی تری لقی سلاڤیی ڕۆژھەڵاتین. لە زۆر شوێنی ڕۆژھەڵات و باشووری [[ئوکراینا]] و لە سەرانسەری [[بیلاڕووس]]دا، ئەم زمانانە لەجیاتی یەکتر بەکاردێن، و لە ھەندێک ناوچەدا دووزەمانیی باو بووەتە ھۆی تێکەڵبوونی زمانەکان وەک سوورجیک لە ڕۆژھەڵاتی ئوکراینا و تراسیانکا لە بیلاڕووس. بڕوا وایە کە شێوەزارە سلاڤییە ڕۆژھەڵاتییە کۆنەکەی نۆڤگۆرۆد، سەرەڕای لەناوچوونی لە ماوەی سەدەی پازدەیەم یان شازدەیەمدا، ڕۆڵێکی گرنگی لە داڕشتنی زمانی ڕووسیی نوێدا گێڕاوە. ھەروەھا، زمانی ڕووسی ھەندێک لێکچوونی زمانەوانیی دیار لەگەڵ زمانی بولگاریدا بەش دەکات بەھۆی کاریگەریی ھاوبەشی زمانی [[سلاڤۆنیی کڵێسایی]] لەسەر ھەردوو زمانەکە، بەڵام بەھۆی کارلێکی دواتر لە سەدەکانی نۆزدەیەم و بیستەمدا، ڕێزمانی [[زمانی بولگاری]] بە شێوەیەکی بەرچاو لە زمانی ڕووسی جیاوازە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Most similar languages to Russian |ناونیشان=http://www.ezglot.com/most-similar-languages.php?l=rus |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170525141518/http://www.ezglot.com/most-similar-languages.php?l=rus |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە بەدرێژاییی سەدەکاندا، فەرھەنگ و شێوازی نووسینی زمانی ڕووسیش لەژێر کاریگەریی زمانە ئەورووپییە ڕۆژاوایی و ناوەندییەکانی وەک [[یۆنانی]]، [[لاتینی]]، [[پۆڵەندی]]، [[ھۆڵەندی]]، [[ئەڵمانی]]، [[فەڕەنسی]]، [[ئیتاڵی]]، و [[ئینگلیزی]]دا بووە، و بە ڕێژەیەکی کەمتر لەژێر کاریگەریی زمانە باشووری و ڕۆژھەڵاتییەکانی وەک زمانە ئۆرالییەکان، [[تورکی]]، [[فارسی]]، [[عەرەبی]]، و [[عیبری]]دا بووە.<ref>Colin Baker, Sylvia Prys Jones [https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC&dq=russian+loanwords+in+hebrew&pg=PA219 ''Encyclopedia of Bilingualism and Bilingual Education''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320151848/https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC&pg=PA219&dq=russian+loanwords+in+hebrew&hl=nl&sa=X&ei=Y75GVbmtKomuUe25gbAJ&ved=0CEEQ6AEwAw|date=20 March 2018}} pp 219 Multilingual Matters, 1998 {{ISBN|1-85359-362-1}}</ref><ref>{{cite EB1911|wstitle=Russian Language|first=Ellis Hovell|last=Minns|author-link=Ellis Minns|volume=23|pages=912–914}}</ref> بەگوێرەی پەیمانگای بەرگریی زمانەکان لە [[مۆنتێری (کالیفۆرنیا)|مۆنتێری، کالیفۆرنیا]]، زمانی ڕووسی وەک زمانێکی ئاستی سێیەم لە ڕووی زەحمەتیی فێربوونەوە بۆ ئاخێوەرە ڕەسەنەکانی زمانی ئینگلیزی پۆلێن دەکرێت، و پێویستی بە نزیکەی ١١٠٠ کاتژمێر لە خوێندنی چڕ ھەیە بۆ بەدەستھێنانی ڕەوانبێژیی مامناوەند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language Learning Difficulty |ناونیشان=http://aboutworldlanguages.com/language-difficulty |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٤|وێبگە=mustgo |دوایین=Thompson |یەکەم=Irene |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://archive.wikiwix.com/cache/20140527094808/http://aboutworldlanguages.com/language-difficulty |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئایاری ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == بڵاوبوونەوەی ئاخێوەران == === دەوڵەتە سەربەخۆکان === # {{ئاڵا|ڕووسیا}}. # {{ئاڵا|کازاخستان}}. # {{ئاڵا|بیلاڕووس}}. # {{ئاڵا|قرغیزستان}}. === ناوچە جیاوازەکان === # [[پەڕگە:Flag of Abkhazia.svg|25px]] [[ئەبخازیا]] # [[پەڕگە:Flag of South Ossetia.svg|25px]] [[ئۆسێتیای باشوور]] # [[پەڕگە:Flag of Transnistria.svg|25px]] [[ترانسنیستریا]] # [[پەڕگە:Flag of Gagauzia.svg|25px]] [[گاگاوزیا]] === ئەوانی تر === '''زمانی ڕووسی لە دەوڵەتەکانی تردا خاوەن پێگەیەکی گرنگە بەبێ ئەوەی زمانێکی فەرمی بێت تێیاندا، وەک:''' * {{ئاڵا|ئەرمەنستان}} * {{ئاڵا|ئازەربایجان}} * {{ئاڵا|ئیستۆنیا}} * {{ئاڵا|گورجستان}} * {{ئاڵا|ئیسرائیل}} * {{ئاڵا|ئوکراینا}} * {{ئاڵا|لاتڤیا}} * {{ئاڵا|لیتوانیا}} * {{ئاڵا|تاجیکستان}} * {{ئاڵا|تورکمانستان}} * {{ئاڵا|ئۆزبەکستان}} == ئەمانەش ببینە == * [[خەڵکی ڕووس]] * [[ڕووسیا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{نێوانویکی|code=ru}} {{تووڵی دەروازە|ڕووسیا|ئازەربایجان|ئەڵمانیا|ئوکراینا|ئیسرائیل|زمان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|بیلاڕووس|تاجیکستان|کەنەدا}} {{کۆڵکە}} {{پۆلی کۆمنز|Russian language}} [[پۆل:زمانی ڕووسی]] [[پۆل:زمانەکانی ئەبخازیا]] [[پۆل:زمانەکانی ئەرمەنستان]] [[پۆل:زمانەکانی ئازەربایجان]] [[پۆل:زمانەکانی بیلاڕووس]] [[پۆل:زمانەکانی ئەستۆنیا]] [[پۆل:زمانەکانی فینلاند]] [[پۆل:زمانەکانی گورجستان]] [[پۆل:زمانەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:زمانەکانی کازاخستان]] [[پۆل:زمانەکانی قرغیزستان]] [[پۆل:زمانەکانی لاتڤیا]] [[پۆل:زمانەکانی لیتوانیا]] [[پۆل:زمانەکانی مۆلدۆڤا]] [[پۆل:زمانەکانی مەنگۆلیا]] [[پۆل:زمانەکانی ڕووسیا]] [[پۆل:زمانەکانی تاجیکستان]] [[پۆل:زمانەکانی ترانسنیستریا]] [[پۆل:زمانەکانی ئوکراینا]] [[پۆل:زمانەکانی ئۆزبەکستان]] [[پۆل:زمانەکانی قەوقاز]] [[پۆل:زمانەکانی تورکمانستان]] [[پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار]] 74o3ty941dvx9x08bn3wsq70bw3a8r2 0 3964 1623970 1499620 2026-08-12T16:37:25Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1623970 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Jalal Mirza Karim.jpg|وێنۆک]] '''جەلالی میرزا کەریم''' ([[١٩٣٥]]-١٤\١\[[١٩٩٣]]) شاعیرێکی نوێکاری [[کورد]] و سەر دەستەی نوێخوازانی [[بزووتنەوەی ڕوانگە]] بوو. == ژیان == '''جەلال میرزا کەریم''' ساڵی ١٩٣٥ لە شاری سلێمانی و خێزانێکی دیاری ئەو شارە ھاتۆتە جیھانەوە و قۆناغەکانی خوێندنی سەرەتایی، ناوەندی و ئامادەیی لە شارەکەی خۆی خوێندووە. سەرەتای خەباتی ڕامیاریی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی [[١٩٥٥]]، کە بووەتە ئەندامی [[یەکێتی گشتیی قوتابیان]] و ھەر لەو قۆناغەدا دەستیداوەتە ھۆنراوە ھۆنینەوە و لە سەرەتادا کەوتبووە ژێر کاریگەریی ھۆنراوەکانی مامۆستا [[گۆران]]، بەڵام دواتر کە ئەزموونی ھونەری دەوڵەمەند دەبێت، دەبێتە خاوەن دەنگ و ستایلی تایبەتی خۆی و لە کاروانی خەباتی ڕامیاریشدا پتر تێھەڵچووە و لە ساڵی ١٩٥٦ دا لەسەر چالاکی ڕامیاریی گیراوە و دادگا فەرمانی سێ مانگ بەندکردن و ساڵێک دەستبەسەری بۆ دەرکرد، ئەم ماوەیەی لە شاری [[بەدرە]] بردەسەر. لەدوای بەرپابوونی شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ بوو بە ئەندامی لیژنەی ناوچەیی پارتی کۆمۆنیستی عێراق لە سلێمانی. ساڵی ١٩٥٩ بوو بە کارگێڕی ڕۆژنامەی [[ھیوای کوردستان]]. لە ساڵی ١٩٦٢ لە یادی ڕاپەڕینی ٦ی ئەیلوولی ١٩٣٠ سلێمانی جارێکی دیکە گیرایەوە، فەرمانی دوو ساڵ زیندانی بۆ دەرچوو، ماوەی زیندانییەکەی لە بەندیخانەی شاری حیللە لە باشووری عێراق بردەسەر. لە دوای ئازادبوون گەڕایەوە بەغدا و لە ساڵی ١٩٦٤ لە ئێستگەی ڕادیۆی کوردی وەک مووچەخۆرێک دامەزرا و چەند ساڵێک لەوێ مایەوە. لە سەرەتای ١٩٦٦دا تا ساڵی ١٩٧٠ بێژەر و وەرگێڕ بووە لە ڕادیۆی کوردی بەغدا ئەوسا چونکە سەر بەباڵی نوسینگەی سیاسی بوو بەھۆی ئەوانەوە بوو بە رۆژنامەنووسی ڕۆژنامەی"ھاوکاریی" کە حوکوومەتی عێراقی بەعس لە بەغدا دا دەریدەکرد. ساڵی ١٩٧٠ بە ئەندامی دەستەی نووسەرانی ڕۆژنامەی «بەیان» ھەڵبژێردرا. لە کۆتایی مانگی نیسانی ١٩٧٠ دا یەکێک بووە لە ھەڵسوڕاوانی [[بزووتنەوەی ڕوانگە]] کە یەکەم بەیاننامەیان بە واژووی [[حسێن عارف]]، [[شێرکۆ بێکەس]]، [[کاکە مەم بۆتانی]] و [[جەمال شارباژێری]] بڵاوکردەوە و دواتریش ٣ ژمارەیان لە [[بڵاوکراوەی ڕوانگە]] لە شێوەی پەرتووکدا بڵاو کردەوە کە زۆرینەی پێنووسە نوێخوازەکانی ئەو سەردەمە بەرھەمیان تێدا بڵاو دەکردەوە و ئاسگی داھێنانی بەھۆنراوە و چیرۆکی کوردیان بەرە و ئاستێکی باڵاتر برد. ساڵی ١٩٧٤ کە شەڕ دەستی پێکردەوە لە نێوان دەسەڵاتی بەغدا و بزووتنەوەی ڕزگاری نەتەوەیی کورد جەلال بەغدای جێھێشت و ڕووی کردەوە شاخ. ساڵی ١٩٧٦ ژیانی ئاوارەیی ھەڵبژارد و ڕووی کردە ئەمەریکا. لە دواییدا وتبووی باشتر ئەوە بوو نەچوومایە ئەمەریکا، چونکە پەنابەری سیاسی لەوێ نەبوو و نەدەدرا بەکەس. ساڵی ١٩٨٢ لە ئەمەریکا ئۆتۆمۆبیل لێی دابوو و لەشی تێکشاند و تووشی لەرزۆکی کردبوو. لە دوای [[ڕاپەڕینی 1991|ڕاپەڕینی ١٩٩١]]ی کوردستانی عێراق جەلال گەڕایەوە نیشتیمان. لە ئەیلوولی ١٩٩٢ لە ئێستگەی ڕادیۆی کوردستانی عێراق لە ھەولێر دامەزرا. رۆژی ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٩٣ بە نەخۆشی دڵ لە نەخۆشخانەی کۆماری [[ھەولێر]] کۆچی دوایی کرد و تەرمەکەی برایەوە [[سلێمانی]]، وە لە ڕێ و ڕەسمێکی تایبەتی لە گۆڕستانی [[گردی سەیوان]] بەخاک سپێردرا. == بەرھەمەکان == [[پەڕگە:جەلالی میرزا کەریم 12.jpg|وێنۆک|جەلالی میرزا کەریم لە بەغدا]] جەلالی میرزا کەریم لە ماوەی ژیانی ٥٨ ساڵیدا، ئەم بەرھەمانەی بەچاپ گەیاندووە: * کۆمەڵە ھۆنراوەیەک بەزمانی عەرەبی بەناوی [[الولادە]] لە ساڵی ١٩٨٢دا لە ئەمریکا چاپکراوە. * [[شانۆنامەی سەنگەر]] لە ھەمان ساڵداو ھەر لە ئەمریکا چاپکراوە. * نامیلکەی [[چرپەی ژانێکی نقووم بوو]]ی ھەر لە ئەمریکا ساڵی ١٩٩١ چاپکراوە. * دیوانی [[ڕێگا دوورەکانی چاومان]]ی دوای گەڕانەوەی بۆ کوردستان لەساڵی ١٩٩٢دا چاپکراوە. چەند نموونەیەک ھۆنراوەکانی: شاعیری نوێکار لە ھۆنراوەیەکیدا بەناوی «ڕوانینەکانی چاوی شەقام»، کە ساڵی ١٩٧٠ نووسیویەتی و لە ژمارەی ٤ی ھەمان ساڵی [[گۆڤاری بەیان]]دا بڵاویکردۆتەوە دەڵێت: <poem> ھۆن ھۆن نیگای ئاگری باڵی کاروانمان بەسەر باخی مەرگی بەھاری ئاسۆدا ئەبارێنێ ھۆنراوەی زام تەڵ.. تەڵ چڵی خوێنی وشەی سەر بڕاومانە لەرێژنەو ئاوی ھەناسەی ژاڵەو بیی-دا دا ئەچێنێ! لێوی گەڵا تریفەی بزەی ھەورامان بەناو ناخی ڕێگای قوڕپێوان و شیندا ئەوەرێنێ!! </poem> پاشان لە بەشێکی تری ھۆنراوەکەیدا دەڵێت: <poem> دیواری خوێن خۆی لە فرمێسک ھەڵئەکێشا سەنگەری خەم چیای قورسی ڕێی نۆ ساڵەی تەنیا خواستێکی ئەکێشا گۆرانی لەناو گەروودا ئەخنکێنرێ گۆرانی لەناو سەنگەردا ئەسووتێنرێ! کەچی ھێشتا.. ھێشتا سەنگەر نازانم بۆ بۆ لەئاگری ناو گەرووی خۆی ناپرسی؟! </poem> شاعیر لە ھۆنراوەیەکی دیکەیدا بەناوی "یادو... یاقووت و .. نەھەنگ"، کە دوای ڕێککەوتننامەکەی ١١ی ئازاری ١٩٧٠ نووسیویەتی لە ڕەوشی کوردو ڕژیمی [[بەغدا]] دەدوێت، پێشبینی ئەوە دەکات کە ڕژێمی بەعس لەو ئاستەدا نییە مافی نەتەوەیی کورد دەستەبەربکات، لەدوا بڕگەی ھۆنراوەکەیدا بەئاشکرا دەڵێت: <poem> ئەی کوردستانی پێشمەرگە ڕاستە دڵی چیاکانت چاوی گەشی منداڵانت ئەمساڵ پڕ شایی و ئاھەنگە بەڵام قسە ھێشتا ڕەنگە خواست و مەرام یاقووتێکی شەوچراغی ناو گەرووی تاری نەھەنگە! </poem> == وێنە == <gallery> جەلالی میرزا کەریم 10.jpg|جەلال لە کۆنگرەی یەکێتیی نووسەرانی کورد جەلالی میرزا کەریم 11.jpg|جەلال جەلالی میرزا کەریم 13.jpg|جەلال لە بەغدا جەلالی میرزا کەریم 4.jpg|جەلالی میرزا کەریم، ئارامی غەفووری میرزا کەریم (لە ماڵی غەفووری میرزا کەریم) جەلالی میرزا کەریم 6.jpg|جەلال لە ساڵی ١٩٧٢ جەلالی میرزا کەریم 7.jpg جەلالی میرزا کەریم 16.jpg|جەلالی میرزا کەریم، محەمەد فیتۆریی شاعیری [[سوودانی]]، عەبدوڵڵا عەباس- بەغدا جەلالی میرزا کەریم 17.jpg|جەلال لەکاتی بێژەریکردن لە ڕادیۆی کوردی جەلالی میرزا کەریم 18.jpg|جەلال لە ساڵی ١٩٦٧ </gallery> == سەرچاوەکان == *مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی حەوتەم، لاپەڕەکانی ٦٥١ تا ٦٥٩، مارف خەزنەدار، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر: ٢٠٠٦. * [http://www.kurdsat.tv/DirejeWekEmro_K.aspx?Cor=Nawdarek&Jimare=280 جەلالی میرزا کەریم - ماڵپەڕی کوردسات]{{بەستەری مردوو|url=http://www.kurdsat.tv/DirejeWekEmro_K.aspx?Cor=Nawdarek&Jimare=280 |date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} سەردانی ٢٠/١/٢٠١٠ {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|عێراق|شیعر|کوردستان}} [[پۆل:شاعیرانی کورد]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی بە زمانی کوردی]] ipmusu6r9zmdpfl4ycbtdta1oip1as6 0 4091 1623889 1582734 2026-08-12T13:34:39Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپیوتەر-کۆلکە، تەکنۆلۆژیا-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە) 1623889 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە}} [[پەڕگە:Internet_map_1024.jpg|thumb|300px|ھێنانەبەرچاوی ڕێدۆزییەکان لە بەشێکی ئینتەرنێتدا.]] <references group="https://zaniary.com/blog/603445b684eb3" /> '''ئینتەرنێت''' سیستمێکی جیھانگرە پێکھاتوو لە [[تۆڕی کۆمپیوتەری]] کۆمپیوتەرییەکانی پێکەوە بەستراو کە بۆ ڕاژەگەیاندن بە ملیاردان بەکارھێنەری سەرانسەری جیھان [[چەپکە پرۆتۆکۆڵی ئینترنێت|چەپکە پرۆتۆکۆڵی ستانداردی ئینتەرنێت]] (TCP/IP) بەکاردەھێنێت. ئینتەرنێت ڕایەڵەیەکی پێکھاتوو لە ڕایەڵەکانی ترە کە داگری ملیۆنان ڕایەڵەی خۆماڵی و گشتی، زانستگایی، بازرگانی، و حکومەتین و لە ڕێگای ڕیزێکی بەرین لە تەکنۆلۆژیاکانی ئەلەکترۆنیکی و تیشکیی تایبەت بە ڕایەڵەوە پێکەوە بەستەرکراون. ئینتەرنێت ھەڵگری جۆراوجۆر سەرچاوەی زانیاری و ڕاژەیە. ئەوانەی کە زۆرتر لە ھەموو جێگەی ئاماژەن، یەکێک بەڵگەنامە [[سەروودەق]]ەکانی پێکەوە بەستەرکراوی [[تەونی بەربڵاوی جیھانی]]یە (کە سەرچاوەی زانیارین)، و ئەوی تر ئەو پێکھاتە بنەڕەتییەیە کە پاڵپشتیی پۆستی ئەلەکترۆنیکی ([[ئیمەیل]]) دەکات (کە ڕاژەیەکە). == مێژووی ئینتەرنێت == دەرکەوتنی ئینتەرنێت یەکەمجار بۆ پڕۆژەیەک بوو بە ناوی ''[[ئارپانێت]]'' (ARPANET)، بۆ [[وەزارەتی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٦٩، ئەم پڕۆژەیە بەتایبەتی دروست کرابوو بۆ یارمەتیدانی سەربازی ئەمریکایی بەھۆی تۆڕی [[کۆمپیوتەر]]ەوە == بەکارھێنەرانی ئینتەرنێت لە ھەموو جیھان == لە ساڵی ٢٠٠٧ ژمارەی بەکارھێنەرانی ئینتەرنێت گەیشتە ١٫٣١٩ بلیۆن کەس، و وڵاتی [[چین]] لە ساڵی ٢٠٠٨ بە یەکەم وڵات دەرچوو لەڕووی زۆریی بەکارھێنەری ئینتەرنێت کە ٢٢١ میلیۆن کەس لەم وڵاتە ئینتەرنێت بەکاردەھێنن. <!-- Please keep this list alphabetically organized. --> {{تووڵی دەروازە|ئینتەرنێت|تەکنۆلۆژیا|وڵاتەکان|مێژوو|کۆمەڵگا|دەیەی ١٩٦٠|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کۆمپیوتەر|زانستی کۆمپیوتەر}} {{پۆلی کۆمنز|Internet}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} {{تەکنۆلۆژیا-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ١٩٦٩]] [[پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:شۆڕشی زانستی]] [[پۆل:تەکنۆلۆژیای زانیاری]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ١٩٦٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:ئینتەرنێت]] [[پۆل:بابەتە سەرەکییەکان]] [[پۆل:دوورپەیوەندی]] [[پۆل:سیستمەکانی گواستنەوە]] == زاراوەناسی == هەندێک جار هێشتا ئەم وشەیە بە پیتی گەورە دەنووسرێت بۆ جیاکردنەوەی ئینتەرنێتی جیهانی لە تۆڕە بچووکترەکان، هەرچەندە زۆرێک لە بڵاوکراوەکان، لەوانەش ڕێبەری شێوازی AP لە ساڵی ٢٠١٦وە، پێشنیاری بەکارهێنانی پیتی بچووک دەکەن بۆ هەموو بارودۆخەکان. لە ساڵی ٢٠١٦دا، فەرهەنگی ئینگلیزی ئۆکسفۆرد لە ڕێگەی توێژینەوەیەکەوە لەسەر نزیکەی ٢.٥ ملیار سەرچاوەی چاپکراو و ئۆنلاین، دەریخست کە وشەی "Internet" لە ٥٤٪ی حاڵەتەکاندا بە پیتی گەورە نووسراوە. زاراوەکانی ئینتەرنێت (Internet) و تەونی جیهانی (World Wide Web) زۆرجار وەک یەک بەکاردەهێنرێن؛ باوە کە بوترێت "دەچمە سەر ئینتەرنێت" کاتێک وێبگەڕێک بۆ بینینی لاپەڕەکانی وێب بەکاردێت. بەڵام تەونی جیهانی، یان وێب (Web)، تەنها یەکێکە لە ژمارەیەکی زۆری خزمەتگوزارییەکانی ئینتەرنێت. کۆمەڵەیەکی جیهانییە لە لاپەڕەکانی وێب، بەڵگەنامەکان و سەرچاوەکانی تری وێب کە لە ڕێگەی بەستەرەکان (hyperlinks) و ناونیشانە ئەلیکترۆنییەکانەوە (URLs) پێکەوە بەستراونەتەوە. p7uf0g27uyjdmed7lrv6x2i6znrff2k 0 4397 1623832 1623750 2026-08-12T12:03:21Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623832 wikitext text/x-wiki {{نیشانی وتاری باش}}{{Infobox former country|conventional_long_name={{Align|center|میرنشینی سۆران}}|year_end=١٨٤٧|native_name={{Align|center|ئیمارەتی سۆران}}|p1=دەوڵەتی جەلائیری|flag_p1=Flag of Ilkhanate.svg|p2=قەرەقۆینلۆ|flag_p2=Flag of Kara Koyunlu dynasty.png|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|year_start=١٣٣٠ <small>یان</small> ١٤٣٠|image_flag=Flag of the Emirate of Soran.svg|image_coat=Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|image_map=Soran Emirate.jpg|image_map_caption=نەخشەی میرنشینی سۆران لە دەیەی ١٨٣٠ لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە باکوور و باشوورەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ئێرانی قاجاڕی]] و لە ڕۆژاواوە [[خدێوی میسر]] بوو|capital=* [[شەقڵاوە]] * [[ھەریر]] * [[ھەولێر]] * [[ڕەواندز]]|common_languages=[[کوردی]]{{ھن}}[[عەرەبی]]|religion={{tree list}} *[[ئیسلام]] ** [[سوننە]]|title_leader=[[میر (نازناو)|میر]]|government_type=[[میرنشین]]|today={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] **{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] *{{flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg}} [[سووریا]]|legislature=[[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]]|house1=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|type_house1=[[خانەدان]]|status=ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] <small>(١٥١٤-١٨١٦)</small>{{ھن}}[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] <small>(١٨١٦-١٨٣٨)</small>}} '''میرنشینی سۆران'''<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |سەردێڕ=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزید (-) |ساڵ=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[زانکۆی سۆران]] |زمان=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} لاپەڕە ١</ref> یان '''ئیمارەتی سۆران''' [[میرنشینە کوردییەکان|میرنشینێکی]] [[کورد|کوردیی]] [[ئیسلامی سوننە|موسڵمانی سوننە]] بوو لە [[باشووری کوردستان]]. سەرەتا وەک میرنشینێکی بچووک لە [[سەدەی ١٤یەم|سەدەی چواردە]] یان [[سەدەی ١٥یەم|پازدەی]] زایینی پێش داگیرکردنی [[کوردستان]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] لە ناوچەی [[ڕەواندز]] دامەزرا،<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |سەردێڕ=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |ساڵ=٢٠١١|ناونیشان=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[University of Exeter]]}} لاپەڕە ٥٠</ref> دواتر پەلی ھاوێشتە ناوچەکانی [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Kılıç |یەکەم=Orhan |سەردێڕ=KILIÇ, Orhan; "Yavuz Sultan Selim, İdris-i Bitlisî ve Kürtler/Yavuz Sultan Selim, Idris-i Bitlisi and Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/36364518/KILI%C3%87_Orhan_Yavuz_Sultan_Selim_%C4%B0dris_i_Bitlis%C3%AE_ve_K%C3%BCrtler_Yavuz_Sultan_Selim_Idris_i_Bitlisi_and_Kurds |پەڕە=٢٠٠}}</ref><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە دەوری سەفەوی و ئەوەڵی حکوومەتی عوسمانیدا |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260218174728/https://books.vejin.net/ck/text/28349 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەگشتی سنووری ئەم میرنشینە بە ناوچەکانی نێوان [[زێی بچووک]] و [[زێی گەورە]] وەسفدەکرێت. [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] یەکەم فەرمانڕەوای خانەدانەکە بوو.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[شەرەفخانی بەدلیسی]]|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە - فەرمانڕەوایانی سۆران|پەڕەکان=٣٣٦ تا ٣٥٦}}</ref><ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |دوایین=کورد و کوردستان |یەکەم=محەممەد ئەمین زەکی بەگ}}</ref> لە ساڵی ١٥١٤دا میرنشینی سۆران خاکەکانی لە کەرکووک و ھەولێر و [[سۆران (شار)|سۆرانەوە]]، تا ماوەیەک بۆ [[ورمێ|ورمێش]] درێژ بوویەوە.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> لە ساڵەکانی ١٨٣٢ تا ١٨٣٥یش لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]، سنوورەکانی سۆران لە کەرکووک و [[مووسڵ]] و ھەولێرەوە لە [[باشووری کوردستان]]، تاوەکوو [[جزیر]] و [[نسێبین]] و [[مێردین|ماردین]] و [[سێرت]] لە [[باکووری کوردستان]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵاتی کوردستانیش]] تا [[موکریان|ناوچەکانی موکریان]] و لە [[ڕۆژاوای کوردستان|ڕۆژاوای کوردستانیش]] تاوەکوو ھەندێک شارەکانی وەک [[قامیشلۆ]] درێژبووەوە.<ref>Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years. *''"During the 1820s and early 1830s, Mir Muhammad pursued territorial expansion by conquering neighboring Kurdish principalities, first seizing Bradost and later extending his domains toward the Iranian frontier, including [[Harir, Iraq|Harir]], [[Erbil|Hoşnav]], [[Erbil]], and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]."'' (P.70) *''"He later advanced into the Behdinan Emirate, capturing key centers such as [[Akre|Aqrah]], [[Amedi|Amadiya]], [[Duhok]], and [[Zakho]], ultimately becoming the dominant power in the region between the [[Great Zab|Greater Zab]] and [[Khabur|Khabur rivers]]."'' (P.70) *''"Mir Muhammad's dominion eventually expanded from the Baban territories in the south to include the Behdinan and Cizre-Bohtan principalities in the north, extending as far as [[Kurtalan|Garzan]] and [[Şirvan, Siirt|Şirvan]]."'' (P.70)</ref><ref>Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]]. *''"Mir Muhammad expanded the emirate beyond the Soran region, incorporating [[Koy Sanjaq|Köysancak]], [[Harir, Iraq|Harir]], Köprü, Erbil (Hewler), [[Cizre]], and parts of Botan into his domains."'' (P.71) *''"He later captured the [[Amedi|Sanjak of Amadiya]] and, by 1835, had extended his authority to include territories of the [[Bahdinan|Behdinan]] and [[Baban|Baban Kurdish Emirates]]."'' (P.71) *''"Mir Muhammad's campaigns reached Cizre and Botan, and reportedly even [[Siirt]], described as being thirty hours away from Diyarbakır; meanwhile, resistance movements also emerged in the region, including Timur Bey of the Zerki beys and the Tırkan Kurdish tribe from the Maden and Eğil areas."'' (P.72)</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] (BOA), FUND CODE: HAT D.NO:449 G.No:22346/B, 25 February 1835.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall|یەکەم=David|سەردێڕ=Modern Kürt Tarihi|ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Doruk Publishing|ژپنک=٩٧٥-٥٥٣-٤٣٦-٩|زمان=tr|translator-last=Domaniç|translator-first=Neşenur}} *''"Mir Muhammad was now prepared to direct his aggression toward his neighbors. He attacked the tribes of [[Şirvan, Siirt|Şirvan]], [[Bradost (mountain)|Bradost]], Surçi, [[Khoshnaw|Khuşnaw]], and Mamas, and by capturing [[Harir, Iraq|Harir]], the former capital of Soran, reignited the conflict."'' (P.74) *''"Mir Muhammad gained control over the lands situated between the two Zab rivers, the Tigris, and the Iranian frontier. In 1823, he captured [[Koy Sanjaq|Koi Sanjak]], another [[Baban]] possession, and further expanded his territories along the edges of the Mesopotamian plain by seizing Erbil and [[Altun Kupri|Altın Köprü]]. [[Ranya|Raniya]], situated among the mountains, fell the following year."'' (P.74) *''"Mir Muhammad, presenting Mir Said’s defeat as an obligation to avenge the Mazuris as their leader, captured the city of Aqrah in Bahdinan in 1833, expelled its ruler, and after a brief siege conquered [[Amedi|Amadiya]]. He removed Mir Said from power and appointed a Bahdinani puppet in his place. He then captured [[Zakho]] and [[Duhok]], which were significant not only commercially because of the trade routes passing through them, but also strategically due to their location between [[Mosul]] and [[Cizre|Jazira ibn Umar]]."'' (P.75) *''"Because Mir Muhammad had advanced against the Bohtan Emirate as far as the Tigris, captured [[Cizre|Jazira ibn Umar]], displaced its emir Bedir Khan (Azizan), and spread fear among the people of [[Hasankeyf]], [[Nusaybin]], and even [[Mardin]]."'' (P.75-76) *''"However, after attacking Bohtan, Mir Muhammad was forced to return immediately to Amadiya, which Mir Said had once again brought under his control. Fighting with relentless fury, he recaptured the city, put many of its leading figures to the sword, effectively eliminated the Bahdinan emirs, and formally annexed [[Bahdinan]] to [[Rawandiz|Rawanduz]]."'' (P.76)</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922|سەردێڕ=Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi: Kökenleri ve Gelişimi|بڵاوکەرەوە=İletişim Yayınları|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٤٧٠-١٧٠-٨|شوێن=İstanbul}}{{بەستەری مردوو|url=https://kutuphane.tbmm.gov.tr/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=126356&query_desc=an%3A501922 |date=تەممووزی ٢٠٢٦ }} * ''"Muhammad Pasha turned his attention to conquering neighboring regions, attacking Bradost, Şirvan, Surçi, Hoşnaviye, and Mamiş, and quickly bringing them under his authority."'' (P.119) * ''"Determined to control the entire region between the Zab tributaries, the Tigris, and the Iranian frontier, Mir Muhammad captured Harir, Koye (Köysancak), Raniya, Erbil, and Altınköprü."'' (P.119) * ''"After capturing Amadiya, Muhammad Pasha became the sole ruler of the region between the Greater Zab and the Khabur rivers, including the important centers of Duhok and Zakho."'' (P.125) * ''"His next objective was the mountainous region of Botan, located north of Bahdinan. He marched toward Cizre and captured it with little difficulty before advancing into Botan."'' (P.125) * ''"Muhammad Pasha occupied the whole Rawanduz region and appointed his brother Rasul Bey as governor of Bahdinan, effectively bringing an end to the centuries-old Bahdinan Emirate."'' (P.126) * ''"His sphere of influence extended from the Iranian frontier in the east to the approaches of Diyarbakır and Mosul in the west."'' (P.135)</ref> میرنشینی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] (ح. ١٨١٣–١٨٣٨) لە ساڵی ١٨١٦ تا ١٨٣٨ سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند و لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و میرنشینی سۆران گەیشتە لووتکەی بەھێزی و دەسەڵاتی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوە|author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |سەردێڕ=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |ڕێکەوت=٢٠١٣|ناونیشان=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |بڵاوکەرەوە=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} لاپەڕە ٢٣٥</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> میر محەممەد وەستا لە مانەوە وەک دڵسۆزێک بۆ عوسمانییەکان و ڕێزدان و باجی وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەیەک]] ڕاگرت و [[سککە|سککەی]] بە ناوی خۆیەوە لێدا و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=editor |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=The Suhoor Cannon: A special Ramadan tradition in Erbil |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/the-suhoor-cannon-a-special-ramadan-tradition-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref><ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> ھەر بە سەرکردایەتیی خۆی توانیی سەکردایەتیی [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونێک]] بکات لە دژی ھەردوو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕ|ئێرانی قاجاڕی]] و بەشێکی گەورەی خاکی [[کوردستانی گەورە]] ڕزگار بکات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> میرنشینەکە دوای شکستی شۆڕشەکە و مردنی میر محەممەد، دەسەڵاتەکەی سنووردارکرایەوە و لاوازبوو و دوای ٩ ساڵ، لە ساڵی ١٨٤٧ میرنشینەکە لە چوارچێوەی [[تەنزیمات|ھەڵمەتەکانی نێوەندگیرکردنەوەی عوسمانی]] بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدرایەوە و بەتەواوەتی ھەڵوەشێندرایەوە.<ref name=":5">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧}} لاپەڕە ٥٦</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=Routledge Handbook on the Kurds |پەڕەکان=٣٥–٤٧|ساڵ=٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |بڵاوکەرەوە=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٨-٦٤٦٦٤-٣|s2cid=186808301}} لاپەڕە ٤٣</ref> کۆتا میری میرنشینەکەش [[ڕەسووڵ بەگ]] بوو.<ref name="Ceylan">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=rasul+soran&pg=PA50|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕە=٥٠|زمان=en}}</ref> == بنەچە == بە گوێرەی [[شەرەفنامە|شەرەفنامەی]] [[شەرەفخانی بدلیسی|شەرەفخانی بەدلیسی]] (١٥٩٧)، ئەم میرنشینە و میرەکانی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ [[کەڵۆس بەگ|کەڵۆس]] ناوێک، کە شەرەفخان لەگەڵیدا ئیدیعای ئەوە دەکات کە ئەو پیاوە ئاغایەکی [[عەرەب|عەرەبی]] [[بەدەوییەکان|بەدەویی]] خەڵکی [[بەغدا]] بووە و لە «ھەودیان» لە ناوچەی سۆران نیشتەجێبووە و لە سەرەتادا کەڵۆس شوانکاریی کردووە لە شوێنەکەدا.<ref name=":4" /><ref name=":33">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bidlīsī|یەکەم=Sharaf Khān|ناونیشان=https://www.google.de/books/edition/%C5%9Eerefname/6idBNAAACAAJ?hl=en|سەردێڕ=Şerefname: Yazan Şeref Han, Arapçadan çeviren, Mehmet Emin Bozarslan|ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=Ant Yayinlari|پەڕەکان=٣٠٣-٣٠٥|زمان=tr}}</ref> بەڵام [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] لە [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|کتێبەکەیدا]] بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەک ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و لەگەڵ ئەمەشدا ناوەکەی کردووەتە بەڵگەیەکی تر کە «کەڵۆس» ناوێکی کوردییە و بە کەسێک دەوترێت کە ددانی پێشەوەی نەبێت.<ref name=":32" /> وە ھەروەھا ھەندێک توێژینەوە باس لەوە دەکەن کە کەڵۆس بە ڕەچەڵەک خەڵکی [[شارەزوور]] بووە دواتر کۆچی کردبوو بۆ ناوچەی «ھەودیان» و سۆرانی ئێستا و ببوو بە شوان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=شێرکۆ|یەکەم=ھەژار|ناونیشان=https://kurdarshiv.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/08/d8a6db8ed980d8b1db952.pdf|سەردێڕ=رژێمی ڕەواندزی سەردەمی پاشای کۆرە - توێژینەوەیەک لەسەر مێژووی میرنشینی سۆران|ساڵ=٢٠١٣|پەڕەکان=١١}}</ref> کەڵۆس ناوێکی کوردییە بە واتای «ددان‌کەل» دێت. کەڵۆس سێ کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی عیسا و ئیبراھیم و شێخ وەیس. عیسا بە شەریف و نەرم و نیان و چاکەخواز وەسفکراوە و بە دابەشکردنی داھاتەکەی بەسەر ھەژار و بێبەشەکانی خەڵکی گوندەکە ناسرابوو، ئەمەش وایکرد شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی دەستبکەوێت. کاتێک فەرمانڕەوای ناوچەکە ھێزەکانی خۆی لە دژی دوژمنێکی بەھێز کۆکردەوە، عیسا لەگەڵ شوێنکەوتووانی پەیوەندییان بە ھەڵمەتەکەوە کرد. ھاوەڵەکانی بە گاڵتەجاڕییەوە نازناوی «ئەمیر»یان لێنا، بەڵام دوای نیشاندانی توانا و ھێزەکەی لە شەڕدا، خەڵکی ناوچەکە بە فەرمی وەک فەرمانڕەوای خۆیان ناساندییان. دواتر عیسا و ھاوەڵانی بۆ گرتنی قەڵای «ئەوان» ھەنگاویان ناوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شەرەفنامە دەگێڕێتەوە کە ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە بە بەردی سووری ڕووت و ڕەق تایبەتمەند بووە. عیسا و پیاوەکانی یەکەم کەس بوون کە بەردەکانیان چەقاند و لە نێویدا دامەزران، ئازایەتییان لە شەڕدا بووە ھۆی ئەوەی ناویان لێ بنرێت سنگ سرخ، کە بە واتای کۆمەڵی بەردەسووران دێت. لە ڕێگەی بەکارھێنانی باوەوە و بە ھۆی وەرگێڕانی کوردیی سرخ («سوور»)ی فارسی بە سۆھر، ناوەکە پەرەی سەند و بوو بە سۆھران و ناوی میرنشینەکە. دوابەدوای گەمارۆیەکی سەرکەوتوو، عیسا تا مردنی حوکمڕانیی ناوچەکەی کرد، دوای ئەوە [[شا عەلی بەگی سۆران|شا عەلی]] [[شا عەلی بەگی سۆران|بەگی]] کوڕی جێگەی گرتەوە.<ref name=":4" /><ref name=":33" /> شا عەلی بەگیش کاتێ کۆچی دواییی کرد، چوار کوڕی لە دوای خۆی بەجێھێشت بە ناوەکانی میر عیسا، میربۆداغ، میر حوسێن، میر سەیدی. شا عەلی بەگ ھەر لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا ناوچەکانی دەسەڵاتی وڵاتی بە سەر کوڕەکانیدا دابەشکرد، بۆ ئەوەی دوای خۆی کێشەی لێنەکەوێتەوە و بەیەکەوە وڵات بەڕێوەبەرن.<ref name=":4" /> == مێژوو == === ساڵانی سەرەتایی === ==== دامەزران ==== [[پەڕگە:Emirate of Baban.png|وێنۆک|نەخشەیەکی ناوچە بنچینەیییەکانی چوار میرنشینی کوردی کە {{font color|Pink|میرنشینی سۆران}} و ناوچەی [[ڕەواندز]] نیشان دەدات لە پاڵ میرنشینەکانی {{font color|Brown|بابان}} و {{font color|Purple|حەکاری}} و {{font color|Green|ئەردەڵان}}]] ساڵی ورد و دیاریکراوی دامەزراندنی میرنشینی سۆران نازانرێت، تەنھا ئەوە نەبێت کە دەزانرێت میرنشینی سۆران لە سەدەی ١٤ یان ١٥یەمی زایینی لەلایەن [[عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ|عیسا کوڕی کەڵۆس بەگەوە]] دامەزراوە. قادر محەممەد محەممەد دەنووسێت کە میرنشینەکە بە زۆری لە نێوان ساڵانێکی نێوان ١٣٣٠ بۆ ١٤٣٠ دامەزرابێت.<ref name=":0">{{Cite thesis|last=Muhammad|first=Qadir Muhammad|title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century|date=14 December 2017|degree=|publisher=University of Leicester|url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1|language=en|page=94-98}}</ref> ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە لە ١٣٩٩ میرنشینی سۆران دامەزرابێت.<ref name=":06">McDowall, David (2004). A Modern History of the Kurds. London : I. B. Tauris. pp.&nbsp;43-44</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Soran Khanzad, a Woman Who Ruled a Part of Kurdistan |ناونیشان=https://kurdshop.net/en/history/4298 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦|وێبگە=KURDŞOP (kurdshop.net) |زمان=en}}</ref> وە بە وردیش نازانرێت کە ئایا لە ژێر دەسەڵاتی کام دەوڵەت میرنشینی سۆران دامەزرابێت، تەنھا بە پێی لێکدانەوەکان بێت لە ژێر دەسەڵاتی [[دەوڵەتی جەلائیری]] یان دەوڵەتی [[قەرەقۆینلۆ|قەرە قۆیونلوو]] یا [[ئاق قۆینلۆ|ئاق قۆیونلوو]] میرنشینی سۆران دامەزراوە. === ساڵانی دواتر === ==== لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان ==== میرنشینی سۆران دواتر کەوتە ژێر دەسەڵاتی [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]]. لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مایەوە تاوەکوو [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٠٥–١٥١٧)|شەڕی عوسمانی و سەفەوی]] و لایەنگیریی میرنشینەکە بۆ دەوڵەتی عوسمانی. ==== لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان ==== {{ھەروەھا ببینە|ڕێککەوتننامەی کورد و عوسمانی}}{{Location map many|Iraq|AlternativeMap=11-Ottoman-Safavid border 1577-11.png|relief=yes|width=500|caption=میرنشینی سۆران لەسەر نەخشەیەکی سنووری نێوان [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و{{ھن}}[[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] لە ساڵی ١٥٧٧، پێش [[شەڕی ئێران و عوسمانی (١٥٧٨–١٥٩٠)|شەڕی سەفەوی و عوسمانی (١٥٧٨–١٥٩٠)]]{{ھن}} یەک ساڵ دواتر. خاڵی سوور ([[File:Red pog.svg|Red pog|10px]]) شوێنی میرنشینی سۆران نیشان دەدات.|lat2_deg=33.1|lon2_deg=44.7727|pos2=right|label2=}} [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ [[سەفەوییەکان]] لە ساڵی ١٥١٤، لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمدا]] پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی [[ئیدریسی بەدلیسی|مەلا ئیدریسی بەدلیسی]] لە کاتی [[شەڕی چاڵدێران]] لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک [[ئامەد|دیاربەکر]] (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Özoğlu|یەکەم=Hakan|سەردێڕ=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٥٩٩٣-٥|پەڕەکان=٤٧–٤٩|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=Burada bizden önce kimler vardı? |ناونیشان=https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/burada-bizden-once-kimler-vardi-1163156 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=Milliyet |زمان=tr}}</ref> ھەوڵەکانی ئیدریسی بەدلیسی میرنشینەکانی یەکخست لە دژی سەفەوییەکان و بە کۆمەڵ لە دژیان وەستانەوە، یەکێک لەو میرنشانەش میرنشینی سۆران بوو بە سەکردایەتیی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ]]. ھەروەھا ئەمە میر سەیدیی سۆرانیشی ھاندا بۆ [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|دەستبەسەرداگرتنی ھەولێر و کەرکووک]] و پاککردنەوەی لە قزڵباش و سەفەوییەکان. وە ھەروەھا ئاماژە بەوەش دەدرێت کە بۆ پارێزگاریکردن لە [[ورمێ]]، ئەوێش درابێت بە میر سەید.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> وەستانەوەی کورد لە دژی سەفەوییەکان لە ئەنجامی سیاسەتی خراپ و تووندی [[سەفەوییەکان]] بوو بەرامبەر بە میرە کوردەکان، بە تایبەتی کە زۆرینەی کورد [[سوننە]] مەزھەب بوون و دەوڵەتی سەفەویش [[شیعە]] مەزھەب بوو، لە پاڵ ئەوەی کە سەفەوییەکان ھەوڵیاندەدا میرنشینە کوردییەکان لەناوببەن و زۆر لە میرە کوردەکانیشیان زیندانیدەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کوردەکان لەژێر حوکمی سەفەوییەکاندا |ناونیشان=https://ethesis.su.edu.krd/thesis/871 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ |وێبگە=example name |زمان=en |یەکەم=زانکۆی سەڵاحەددین}}</ref><ref name=":3" /> بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران بوو بە دەوڵەتێکی دڵسۆز و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و تاوەکوو لەناوچوونی میرنشینەکەش ھەر وەک ژێردەستەیەکی دەوڵەتی عوسمانی مایەوە. ئەم سەردەمەش لە ١٥١٤ تاوەکوو ١٨١٣ و [[شۆڕشی میر محەممەد|یاخیبوونی میر محەممەد]] درێژەی کێشا و دواتر میرنشینەکە ھاتەوە ژێر دەستی عوسمانییەکان بەڵام حوکمی میرنشینەکە درێژەی نەکێشا و تێکەڵکرایەوە بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> === میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ === {{سەرەکی|میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک}} لە [[شەقڵاوە|شەقڵاوەوە]] حوکمڕانیی دەکرد. میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ توانیی زۆر سەرکەوتووانە لە ماوەی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی و لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] لە ساڵی ١٥١٤ [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]] لە ژێر دەستی پاشماوەی [[سەفەوییەکان]] و [[قزڵباش|قزڵباشەکان]] [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|ئازاد بکات]].<ref name=":4" /> === میر عیززەددین شێر و ھەڵوەشانەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر عیززەددین شێری سۆران}} میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حوکمڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حوکمڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":32" /> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد. کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":32" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سوڵتان سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Peywend |دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنیی]] [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٤، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی دەکرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر سەیفەددین و دامەزراندنەوەی سۆران === {{سەرەکی|میر سەیفەددینی سۆران|شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)}} [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینە کوردییەکان، کە میرنشینی سۆرانیش تیایدا دەردەکەوێت. ھەرچەندە لەسەر نەخشەکەدا ئاماژە بە ساڵی ١٨٣٥ کراوە، لە کاتێکدا کە نەخشەکە ساڵانی پێش ١٨٢٠ نیشان دەدات. جگەلەوەی [[میرنشینی بادینان]] تیایدا دەرناکەوێت.]]ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":02" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دوژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دوژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} === میر خانزاد === {{سەرەکی|خانزادی سۆران}} [[پەڕگە:Xanzadî soran.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی خانزادی سۆران]] میرێکی ئافرەتی سۆران بوو و یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی سۆران. ھەندێک جار وەک سیمبولی [[ژنانی کورد|ئافرەتی کورد]] دەناسرێت. خانزاد خوشکی [[میر سولەیمان بەگی سۆران|میر سولەیمان بەگی]] کوڕی [[شا قوولی بەگی سۆران|قوولی بەگ]] بوو، کە حوکمڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد لە ١٥٩٠، دوای ئەوەی براکەی لەلایەن فەرماندەیەکی سەربازی بە ناوی «[[لەشکری]]» کوژرا، خانزاد ھاتە سەر حوکم. ھەندێک سەرچاوەش فەرمانڕەواییی میر خانزاد دەگەڕێننەوە بۆ دەوروبەری ساڵی ١٦٢٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|وێبگە=PUK Media|سەردێڕ=Kurdish women}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/en/en_direje.aspx?jimare=15692|date=ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> لەشکری ھەڵاتە [[چیای شنگال|چیاکانی شەنگال]]، لەوێش میر خانزاد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە نامەیەکدا پێشنیاری ھاوسەرگیریی بۆ کردووە و لە نامەکەدا پێی دەڵێ «میرنشین و سوپا بێ تۆ شپرزەن، میرایەتیی سۆران وەمن ناکرێ، خۆت شیاوی میرایەتیت... بۆیە داوات لێدەکەم بە زووترین کات بگەڕێیتەوە [[ھەریر]] و منیش ئامادەم ھاوسەرگیریت لەگەڵ بکەم»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ئایا خانزادی سۆران مێردی کردووە؟! |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240425195020567561 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=خانزاد و لەشکری |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240723180322583167 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdipedia.org |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia-}}</ref>. وە کاتێکیش لەشکری گەڕایەوە ھەریر و چاوی بە خانزاد کەوت، خانزاد لەشکری و ھەموو سوپاکەی سەربڕی.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref> میر خانزاد پایتەختی لە [[قەڵای دووین|قەڵای دووینەوە]] گواستەوە بۆ [[ھەریر]]، ڕێگاوبان و قەڵای دروستکرد و ھێرشیشی کردە سەر زۆرێک لە شارۆچکەکانی دەوروبەری بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی زەبەلاحی ٤٠ بۆ ٥٠ ھەزار سەرباز کە ١٢ ھەزار پیادە و ١٠ ھەزار تیرھەڵگری سوارەیان تێدابوو بۆ پاراستنی میرنشینی سۆران لە دوژمنەکانی.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> لە سەردەمی حوکمڕانیدا حوکمڕانیی بەسەر دوو ناوچەی کوردیدا کردووە بە ناوەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]]، کە [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری]] ئێستای پێکدەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=Middle East Journal |issue=1 |issn=0026-3141 |دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |ڕێکەوت=٢٠١٦ |سەردێڕ=Game Changers: Kurdish Women in Peace and War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43698618 |بەرگ=٧٠ |پەڕەکان=٣٠–٤٦}}</ref> خانزاد بۆ ماوەی حەوت ساڵ حوکمڕانیی کرد و قەڵاکەیشی کە [[قەڵای خانزاد|قەڵای]] [[قەڵای خانزاد|خانزاد]] بوو، تا ئێستاش ماوە و دەکەوێتە سەر لووتکەی گردێک کە ٢٢ کیلۆمەتر لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Mujeres |ناونیشان=https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215044/https://amistadkurdistan.org/ayuda-kurdistan/mujeres/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Asociación Amistad con Kurdistán |زمان=es}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IN PHOTOS: Five things every foreigner learns when visiting Kurdistan |ناونیشان=http://www.kurdistan24.net/en/culture/124dbbc4-dc30-4975-b901-68246f3c0080 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en |دوایین=Kurdistan24}}</ref> [[پەڕگە:Banaman_Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای بانەمان یان [[قەڵای خانزاد]]، کە بە ناوی خانزادی سۆرانەوە ناونراوە، یەکێکە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر خانزاد کە تاوەکوو ئێستا ماوە و ٢٢کم لە شاری [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] دوورە]] ناوی خانزاد، شاژنی جەنگاوەری ئەفسانەییی کورد، بە زیندوویی ماوەتەوە و لە ڕێگەی گۆرانی و شیعری جۆراوجۆری کوردییەوە یاد دەکرێتەوە.<ref name=":122">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |journal=IIUM Journal of Religion and Civilisational Studies |issue=2 |دوایین=Ahmed |یەکەم=Bzhar |دوایین٢=Wahed |یەکەم٢=Abdulwahed Jalal Nori |ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |سەردێڕ=The Life and Political Role of Kurdish Women in the Ottoman Empire |ناونیشان=https://journals.iium.edu.my/irkh/index.php/ijrcs/article/view/154 |زمان=en |بەرگ=٣ |پەڕەکان=١٣٩–١٥٣}}</ref> == لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز == {{سەرەکی|میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد|شۆڕشی میر محەممەد|شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)}} [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|وێنۆک|پۆرترەیتێکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕیدا]]]] میری پێش کۆتاییی میرنشینەکە، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو، کە لە ساڵی ١٨١٣ تا ١٨٣٦ فەرمانڕەواییی کردووە. باوکی میر محەممەد، [[مستەفا بەگ]]، میرنشینەکەی ڕادەستی ئەو کرد. لە چەند ساڵی یەکەمی فەرمانڕەوایەتییەکەیدا، چاکسازییەکی گەورەی لە میرنشینەکە کرد، بە تایبەتی لە ڕووی سەربازییەوە. دەسەڵاتی خۆی چەسپاند و دەستی کرد بە یەکخستنەوەی خاکەکانی میرنشینەکانی دراوسێی. یەکێک لەوانەش [[میرنشینی بابان]] بوو، [[ھەریر]]، [[کۆیە]]، [[پردێ]]، [[ھەولێر]]، [[ئاکرێ]]، [[ڕانیە|ڕانیەی]] [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)|گرت]]. کەمێک زیاتر لە [[زێی بچووک]] پەڕییەوە و کردی بە سنوور.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> کاتێک ناوچەکە تووشی بۆشاییی دەسەڵات بوو بە ھۆی لاوازبوونی [[میرنشینی بابان]]، [[شەڕی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٢٨–١٨٢٩)]]، و [[شەڕی میسر و عوسمانی (١٨٣١–١٨٣٣)]]. لە نێوان ١٨٣١ بۆ ١٨٣٤ توانیی چەندین شارۆچکە و شاری میرنشینە کوردییەکانی دیکە بگرێت و یەکیانبخاتەوە بۆ دژی عوسمانییەکان. لە ١٨٣١دا [[میرنشینی بادینان|میرنشینی بادینانی]] [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|تێکەڵ بە سۆران کرد]].<ref name=":13">{{بیرخستنەوە|دوایین=Ates |یەکەم=Sabri |سەردێڕ=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |ڕێکەوت=٢٠٢١|ئیش=The Cambridge History of the Kurds |پەڕەکان=٧٦|editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}</ref> میر محەممەد زیاتر دەسەڵاتی خۆی بۆ [[مێردین|ماردین]]، [[جزیر]] و [[نسێبین]] فراوانتر کرد، و فەرمانڕەوای [[بۆتان]]، میر سەیفەددینی ناچارکرد کە دان بە دەسەڵاتی ئەو بنێت، کە بووە ھۆی نیگەرانییەکی ڕژد لە پایتەختی عوسمانی [[ئەستەمبوڵ|قوستەنتەنیە]]. دواتر میر محەممەد زۆر [[ئێزیدییەکان|ئێزیدییەکانی]] چەوساندەوە بە ھۆی ھۆکاری ئاینی و لایەنگیرییان بۆ عوسمانییەکان لە ناوچە تازە داگیرکراوەکاندا. [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|وێنۆک|پەیکەرێکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[ڕەواندز]]]] لە سەردەمی میر محەممەددا، میرنشینی سۆران سوپایەکی بەھێزی پەرەپێدا. پێکھاتبوو لە نێوان ٣٠،٠٠٠ بۆ ٥٠،٠٠٠ (سی ھەزار بۆ پەنجا ھەزار) چەکداری ھۆزەکان کە مووچەی ڕێکیان پێدەدرا،<ref name=":0" /> و شێوەی سوپایەکی نیشتمانیی ھەبوو. کۆر خۆی ھەموو ئێوارەیەک لەگەڵ ١٠٠ بۆ ٢٠٠ سەربازی ھۆزە جیاوازەکان نانی دەخوارد. کۆمەڵێک ھۆزی جیاواز چوونە ناو سوپاکەیەوە وەک ڕەوەندۆک، سیدەک، شێروانی، ڕووسووری، مەلیباس، [[ھۆزی مزووری|مزووری]]، شێخەب، نووریک، خەیلانی، [[خۆشناو]]، ھەنارەیی، [[ھەرکی]]، شێخ مەحموودی، کاسان، دێرە جیکی، بامامی، سێکوو، شیکووڵی، مەندیک، بایمار، [[باڵەک]]، و پیراجی. تەنانەت لە ناوچەکانی ھەولێر، ھۆزە [[عەرەب|عەرەبەکانیشی]] ملکەچکرد بۆ ئەوەی شەڕ بۆ سۆران بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |پەڕە=١٦١-١٦٢ |دوایین=محەممەد حەمە باقی}}</ref> میر محەممەد لە ساڵی ١٨٣٤دا [[ھەڵمەتی سۆران دژی ئاشوورییەکان|ھەڵمەتی]] لە دژی [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکانیش]] ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aboona|یەکەم=Hirmis|ناونیشان=https://archive.org/details/HirmisAboonaAssyriansKurdsAndOttomansIntercommunalRelationsOnThePeripheryOfTheOttomanEmpire/page/n97/mode/2up|سەردێڕ=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambria Press|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٣٣٦-٤٧١-٠|پەڕەکان=١٧٣|زمان=en}}</ref> لە ترسی ھاوکاریی زیاتری نێوان میرنشینی سۆران و [[محەممەد عەلی پاشا]]، عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٣٤دا سوپایەکیان بۆ سۆران نارد. میر محەممەد توانیی ھێزەکان بشکێنێت و بەرەو [[قاجاڕەکان|ئێرانیش]] پێشڕەوی بکات. دوای ئەوەی بەھۆی بارودۆخەکەوە ناچارکرا خۆی بەدەستەوە بدات، میر کۆر بۆ گفتوگۆ گەشتی کرد بۆ ئەستەمبوڵ، لەوێ دەسەڵاتی ناوچەی میرنشینی سۆرانی پێدرا. بەڵام لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا بۆ ماڵەوە لە ناوچەی دەریای ڕەش بێسەروشوێن بوو و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پشتگیریی لە [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای کرد وەک میری میرنشینەکە.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}}{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == سوپا == [[پەڕگە:Views around Rawanduz and Bekhal Spring 08.jpg|وێنۆک|301x301پیکسڵ]] بە درێژاییی مێژوو، سوپا و ھێزی میرنشینی سۆران گۆڕانکاریی بەسەردا ھاتووە و بەرزی و نزمیی بە خۆیەوە بینیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] سوپای سۆران زۆر بەھێز وەسفکراوە. [[ئەولیا چەلەبی]]، گەڕیدەیەکی [[گەلانی تورک|تورک]] کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، لە یاداشتنامەکەیدا باسی میر خانزاد و سەردەمەکەی و سوپاکەی دەکات و دەڵێت:<ref name=":022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |سەردێڕ=Women of Non-State Kurds: From Khanzad Sultan to Rojava Female Fighters |ناونیشان=https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328214954/https://kurdistantribune.com/women-of-nonstate-kurds-from-khanzad-sultan-rojava-female-fighters/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩ |وێبگە=The Kurdistan Tribune |زمان=en-GB}}</ref><blockquote>''لە سەردەمی [[مورادی چوارەم|سوڵتان مورادی چوارەم]] [١٦٢٣-١٦٤٠] ناوچەکانی [[ھەریر]] و [[سۆران (شار)|سۆران]] لەلایەن خانمێکی ڕێزدارەوە بە ناوی خانزادە سوڵتان بەڕێوەدەبرا. فەرماندەییی سوپایەکی دەکرد کە پێکھاتبوو لە دوانزدە ھەزار سەربازی پیادە بە چەکی قووڕسەوە و دە ھەزار تیرھەڵگری سوارەوە. خانزادە سوڵتان لە بەرەکانی شەڕدا، دەموچاوی بە پەردەیەک شاردبووەوە و جەستەی بە پۆشاکێکی ڕەش داپۆشرابوو، لە [پاڵەوانی ئەفسانەییی ئێرانی] [[سامی کوڕی نەریمان|سامی]] کوڕی نەریمان دەچوو، کاتێک سواری ئەسپەکەی خۆی دەبوو و بە بوێرانەوە شمشێربازیی ئەنجامدەدا. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی چل بۆ پەنجا ھەزار سەربازی، چەند جارێک ھەڵمەتی بۆ ناو [[ئێران]] ئەنجامداوە و [[ھەمەدان]] و [[شارستانی دەرگەزین|دەرگەزین]] و جەمجەنەب و شارە بەرچاوەکانی دیکەی تاڵان کرد و بە سەرکەوتوویی و بە غەنیمەتەوە گەڕایەوە بۆ سۆران.''</blockquote> [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب.jpg|وێنۆک|یەکێک لە تۆپەکانی سەردەمی میر محەممەد، کە تاوەکوو ئێستا ماوە]] بەھێزترین سەردەمی میرنشینی سۆران لە ڕووی سەربازییەوە، سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەد توانیی سوپایەکی زۆر بەھێز پێکبھێنێت و کارخانەی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروستکرد و میرنشینی سۆران خۆی چەک و تۆپی دروستدەکرد. بە نزیکەیی میرنشینی سۆران لە سەردەمی ئەو زیاتر لە ٢٠٠<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=حوسێن حوزنی موکریانی|سەردێڕ=میرانی سۆران|ناونیشان=https://archive.kcac.org/noscript.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org}}</ref> بۆ ٣٠٠ تۆپی قوڕسی دروستکرد، کە ھەندێکیان ئێستاش ماون کە بە [[تۆپەکانی وەستا ڕەجەب]] ناسراون. میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Moreau|یەکەم=Odile|ناونیشان=https://books.google.fr/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=5R1pAAAAMAAJ&dq=rawanduz+1826&focus=searchwithinvolume&q=30.000+Rawanduz|سەردێڕ=L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Institut français d'études anatoliennes|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٠٦٨-١٩٥٣-٧|پەڕەکان=١١٧|زمان=fr}}</ref> بۆ ٥٠،٠٠٠<ref name=":0" /> سەربازی پێکھێنا بە چەکی قوڕسەوە کە مووچەیەیەکی ئاساییی ڕێکیان پێدەدرا، ھەندێک سەرچاوە ئاماژە بەوە دەدەن کە سوپاکەی میر محەممەد «کەمتر نەبووە ٨٠،٠٠٠ سەرباز»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ghalib |یەکەم=Sabah |ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشان=https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=ore.exeter.ac.uk |پەڕە=١٠٨|سەردێڕ=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800-1850}}</ref>. سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە کە بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و [[جلی کوردی]] جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپاکەی بووە.{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Mir Muhammed after his take over of Erbil.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|350x350پیکسڵ|تابلۆیەکی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سوپاکەی لە کاتی گرتنەوەی [[ھەولێر]] و قەڵاکەی]] == چاند == === زمان === لە میرنشینی سۆراندا [[زمانی کوردی]] قسەی پێکراوە و زمانی سەرەکیی ناوچەکە بووە. ھەندێک سەرچاوەش باس لەوە دەکەن کە [[زمانی عەرەبی|زمانی عەرەبیش]] زمانێکی فەرمی بووە و لە حکوومەتدا کاری پێکراوە.<ref>{{cite thesis|last=Nebez|first=Jamal|date=1970|title=Der kurdische Fürst Mir Muhammad-i Rawandizi genannt Mir-i Kora im Spiegel der Morgenländischen und Abendländischen Zeugnisse: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte|degree=PhD|publisher=University of Hamburg|pages=78–79}}</ref> === دین === لە میرنشینی سۆراندا، دینی [[ئیسلام]] و لقی [[سوننە]] دینی باڵادەستی ناوچەکە و دینی سەرەکیی دەوڵەت بووە. بەڵام لە ھەمان کاتدا دینەکانی دیکەی وەک [[مەسیحییەت]] و [[جوویەتی]] و [[ئێزیدی (دین)|ئێزدیش]] پەیڕەوییان لێکراوە لە ناوچەکانی میرنشینی سۆراندا لە سەردەمە جیاوازەکاندا. خەڵکی ناوچەکە و میرەکانی سۆرانیش پەیڕەوییان لە ئیسلامی سوننە کردووە. تەنانەت دەسەڵاتی یاسادانەریش [[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەتی ئیسلام]] و [[قورئان]] بووە. === جلوبەرگ === [[جلی کوردی]] جلی فەرمیی دەوڵەت بووە لە میرنشینی سۆران. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەددا]] جلی کوردی جلی [[یەکپۆشی]] (یوونیفۆرم)ی سوپا بووە و کاربەدەستانیش جلی کوردی جلی فەرمییان بووە. [[میر (نازناو)|میر]] کە باڵاترین دەسەڵاتی میرنشین بووە جلی کوردی جلی فەرمیی بووە. لە سەردەمی میر محەممەددا ھەر پلەیەکی حکوومی و سەربازی بە جلوبەرگی کوردیی ڕەنگ جیاواز دیاریکرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=ئەدەب|یەکەم١=کولتوور|سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز|ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ئیش=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ھونەر === ==== مۆسیقا ==== [[پەڕگە:Kurdish musicians 1890.jpg|وێنۆک|چەند دەفژەنێکی کورد، ١٨٩٠]] بە پێی سەرچاوە مێژوویییەکان، لە میرنشینی سۆراندا گرنگی بە زۆر جۆری [[مۆسیقا]] و [[ئامێری مۆسیقا]] دراوە. لەوانە [[دەف]]، [[دیوان|سازی کوردی]]، [[نەی|شمشاڵ]]، [[کەڕەنا|شەیپووڕ]]، [[دووزەلە|تووزەلە]]. بە درێژاییی تەمەنی ئەم میرنشینە مۆسیقا و گۆرانی لە بۆنە بەتایبەتی ئاینی، وە نەتەوەیییەکان بەکارھاتووە.<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=بزاڤی ھونەری لە بازنەی میرنشینی سۆراندا |ناونیشان=https://www.zarikrmanji.net/Home/Details/14405/%d8%a8%d8%b2%d8%a7%da%a4%db%8c-%d9%87%d9%88%d9%86%db%95%d8%b1%db%8c-%d9%84%db%95-%d8%a8%d8%a7%d8%b2%d9%86%db%95%db%8c-%d9%85%db%8c%d8%b1%d9%86%d8%b4%db%8c%d9%86%db%8c-%d8%b3%db%86%d8%b1%d8%a7%d9%86-2/14405/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=دەزگای زاری كرمانجی}}</ref><ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=سازی کوردی لە میرنشینی سۆران |ناونیشان=https://baskurd.basnews.com/b/3979 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=باس‌کورد}}</ref> ===== دەف ===== [[دەف]] ئامێرێکی بەربڵاو بووە لە سەردەمی میرنشینی سۆران. دەف یەکێکە لەو ئامێرە مۆسیقییانەی کە لە بۆنە دینییەکان بەکاردێت، لە میرنشینی سۆرانیش دەف زیاتر بۆ بۆنە دینی و ئاینییەکان بەکارھاتووە لە شوێنە ئاینی و حوجرە و خانەقاکان. وە بەکاردەھات بۆ بۆنە ئاینییەکان و کۆڕە زکرییەکان و زۆر دەفژەنی بەناوبانگیش دروستبوون لەو سەردەم.<ref name=":9" /> ===== شەیپووڕ ===== [[کەڕەنا]] یان شەیپووڕ، ئامێرێکی تری مۆسیقییە. لە سەردەمی میرنشینی سۆراندا بە تایبەتی لەلایەن بنەماڵەی میرەکانی سۆران بەکارھاتووە. لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بەکارھاتووە، کە ئەم ئامێرە لە دەربار و کۆشکی میر ژەنراوە لەو کاتەی کە میر ڕێی کردووە یان ھاتووەتە دەرەوە لە کۆشکەکەیدا لەلایەن سەربازەکانەوە.<ref name=":9" /> ===== سازی کوردی (دیوان) ===== لە کۆنەوە لە نێو کورددا [[دەف]] و [[دیوان]] (یان ساز) دەژەنرێن. لە سەردەمی میرنشینی سۆرانیشدا، ساز ژەنراوە و لە سەردەمی فەرمانڕەواییی سۆراندا گرنگی و ناوبانگی زۆریشی ھەبووە، بەتایبەتی لە دانیشتن و کۆبوونەوەکان. [[ئەولیا چەلەبی]] گەڕیدەی تورکی سەدەی حەڤدەھەم، کە لە نێوان ساڵانی ١٦١١ بۆ ١٦٨٤ ژیاوە، باسی لە زۆر ئامێری مۆسیقا و ئاوازی کوردی کردووە لە [[کوردستان]]، یەکێک لەوانەش سازی کوردی بووە کە لە نێو میرنشینی سۆراندا ناوبانگی ھەبووە، تەنانەت باسی لەوە کردووە کە ئەم ئامێری مۆسیقییە لە سۆرانەوە دەنێردرانە ناوچەکانی دیکەی عوسمانی وەک [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]].<ref name=":10" /> == پیشەسازی == === تەلارسازی === لە سەردەمی میرنشینی سۆران گرنگییەکی زۆر بە تەلارسازی دراوە بە تایبەتی لە سەردەمی [[خانزادی سۆران]] و [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە [[قەڵا]] و قوللە و قۆنگرە و شوورا و [[پرد]]. چەندین وەستا و شارەزای ئەو بوارەش لە سەردەمی میرنشینی سۆران بەدیارکەوتوون، لەوانە ئیبراھیم ماویلی.<ref name=":9" /> ==== قەڵاکان ==== ===== قەڵای بانەمان ===== {{سەرەکی|قەڵای خانزاد}} [[پەڕگە:Khanzad Castle.jpg|وێنۆک|قەڵای خانزاد، یان بانەمان]] قەڵای خانزاد یان قەڵای بانەمان قەڵایەکی سەدەی ناوەڕاستە کە لەلایەن [[خانزادی سۆران|میر خانزادی]] ژنەفەرمانڕەوای میرنشینی سۆران دروستکراوە. دەگوترێ فەرمانی دروستکردنەکەی بۆ شوێنی نیشتەجێبوونی خۆی و بەرگریکردن لە پایتەختەکەی دەرکردووە. قەڵاکەش بە ناوی ئەوەوە نراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=قەڵای بانەمان |ناونیشان=https://kurdistantv.net/ku/news/161790 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=کوردستان تیڤی (kurdistantv.net) |زمان=ku}}</ref> ئامانج عادل، مێژوونووسێکی ناوچەکە، بە یەکێک لە گرنگترین شوێنەوارە مێژوویییەکانی ناوچەکەی دەزانێت. عادل ھەروەھا دەڵێت: «میر خانزاد چەندین قەڵای دیکەی لە سەرانسەری [[کوردستان]] دروستکردووە بەڵام وێران بوون، بەڵام قەڵای خانزاد ھێشتا لە دۆخێکی زۆر باش دایە».<ref>https://www.kurdistan24.net/en/story/386476</ref> ===== قشڵەی کۆیە ===== {{سەرەکی|قشڵەی کۆیە}} قشڵەی کۆیە یان قەڵای کۆیە، یەکێکە لە گرنگترین قەڵا یان پاشماوەکانی میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد و دەکەوێتە شاری کۆیە. ئەم قەڵایە پێشتر وەک زیندان و سەربازخانە بەکارھاتووە، لە ئێستادا بووەتە شوێنێکی گەشتیاری و مۆزەخانە و قاوەخانەی لەناودا کراوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قشڵەی کۆیە.. لە سەربازگەوە بۆ مۆزەخانە و کافتریا|ناونیشان=https://mewdamedia.com/articles/2296|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Mewda Media|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211027181050/https://mewdamedia.com/articles/2296|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=داوا دەکرێت قشڵەی کۆیە بکرێتە ناوەندێکی گەشتیاری|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/84426-داوا-دەکرێت-قشڵەی-کۆیە-بکرێتە-ناوەندێکی-گەشتیاری|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.kurdistan24.net}}</ref> گۆڕی [[دڵدار|دڵداری]] شاعیر دەکەوێتە قشڵەکەوە.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=گۆڕی دڵداری شاعیر نۆژەن دەکرێتەوە|ناونیشان=http://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=8845&Jor=5|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.wishe.net}}</ref> دواتریش لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] وەک قەڵایەکی سەربازیی بەکارھاتووە، ھەر لەوکاتەوەش وشەی قشڵە کە وشەیەکی تورکییە خراوەتە پێشگری ناوەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قشله‌ی کۆیه|ناونیشان=https://www.hawlergov.org/app/ku/node/547|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.hawlergov.org|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211023141059/https://www.hawlergov.org/app/ku/node/547|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ===== قەڵای سارتکە ===== {{سەرەکی|قەڵای سارتکە}} قەڵای سارتکە یەکێکە لە شوێنەوارە دێرینەکانی [[کوردستان]] و دەکەوێتە [[قەزای دووکان]] سەر بە [[پارێزگای سلێمانی]] کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی [[میرنشینی سۆران]]، قەڵاکە لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] دروستکراوە و ئێستا بەشێک لە ژوورەکان و دیوار و قوللەکانی قەڵاکە وەک شوێنەوار ماونەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2012041822122564570&lng=20|سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250122212714/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2012041822122564570&lng=20|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ===== قەڵای قەمچووغە ===== ئەویش یەکێکی ترە لە پاشماوەکانی سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز، دەکەوێتە پارێزگای سلێمانی لە [[قەمچووغە]] لە [[قەزای دووکان]]، کە بە مەبەستی پاراستن و ئاسایش و حوکمڕانیی ناوچەکە بووە، لە لایەکی دیکەشەوە بۆ کۆکردنەوەی باج و بەڕێوەبردنی کاروبارەکان و جێگای حەوانەوەی سەربازەکانی سۆران بووە. کە ھەمیشە سەربازی سۆرانی لێبووە. لە ناوچەیەکی ھەستیاری نێوان [[میرنشینی بابان]] و سۆران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=قەڵای قەمچووغە |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20251213092246667707 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.kurdipedia.org}}</ref> ==== پردەکان ==== ===== پردی نێوان باڵەکیان و ڕەواندز ===== لە سەرەتای سەدەی حەڤدەھەمدا، [[عەلی بەگ کوڕی سولەیمان بەگ|عەلی بەگی کوڕی سولەیمان بەگ]]، کوڕی سولەیمان بەگ و برازای [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]]. پردێکی لەسەر زێی گەورە لە نێوان باڵەکیان و ڕەواندز دروستکرد و ھەروەھا ڕێگای [[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ|گەلی عەلی بەگی]] چاککردووەتەوە و بە ناوی ئەوەوە نراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=F.T.G |ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=بەشی سی و سێیەمی مێژوو؛ میرنشینی : سۆران |ناونیشان=https://kurdzanist.net/%d8%a8%db%95%d8%b4%db%8c-%d8%b3%db%8c-%d9%88-%d8%b3%db%8e%db%8c%db%95%d9%85%db%8c-%d9%85%db%8e%da%98%d9%88%d9%88%d8%9b-%d9%85%db%8c%d8%b1%d9%86%d8%b4%db%8c%d9%86%db%8c-%d8%b3%db%86%d8%b1%d8%a7%d9%86/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> ===== پردی بەرسیرین ===== {{سەرەکی|پردی بەرسیرین}} [[پەڕگە:2_جسر_برسيرين.jpg|وێنۆک| پردی بەرسیرین]] پردی بەرسیرین دەکەوێتە گوندی بەرسيرين لە [[پارێزگای ھەولێر]]، کە ١٨ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[قەزای سۆران]] دوورە.<ref>[https://www.xendan.org/detailnews.aspx?jimare=106620&babet=1&relat=1024 بەوێنە؛ پردی بەرسیرین، یەکێک لە شوێنەوارە مێژویییەکانی ھەرێمی کوردستان]، [[ماڵپەڕی_خەندان]]، بڵاوکراوەتەوە لە 10:31 - 12/08/2020.</ref> ئەم پردە تا ئەمڕۆش بەکاردێت، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی فەرمانڕەواییی [[میر محەممەد]] کە لەلايەن وەستا ئيبراھيم ماويلى دروستکراوە.<ref>[https://rojnews.news/%DA%A9%D9%84%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D9%87%D9%88%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%86%D8%8C-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D9%86%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85/?__cf_chl_jschl_tk__=pmd_iCKjjOqm2WObF9mX_FNIm02cxDrsXDy5rn9lJJBEiPc-1631008307-0-gqNtZGzNA1CjcnBszQi9 پردی بەرسیرین، نیشانەی بەھێزی و حکوومەتداریی میرنشینی سۆرانە] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210907095427/https://rojnews.news/%DA%A9%D9%84%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D9%87%D9%88%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%86%D8%8C-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D9%86%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85/?__cf_chl_jschl_tk__=pmd_iCKjjOqm2WObF9mX_FNIm02cxDrsXDy5rn9lJJBEiPc-1631008307-0-gqNtZGzNA1CjcnBszQi9|date=٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}، ماڵپەڕی ڕۆژنیوز، بڵاوکراوەتەوە لە ٢٦ی شووباتی ٢٠١٧.</ref> بەرزیی پردەکە چوار مەترە و بە ئەندازەی ٢٫٥ مەتر پانە. ئەم پردە لە بەرد و پلاستەر دروستکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پردی بەرسیرین {{!}} کوردستان- وێبسایتی فەرمیی دەستەی گشتیی گەشت و گوزار|ناونیشان=http://bot.gov.krd/kurdish/erbil-province-soran/history-and-heritage/%D9%BE%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%86|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=bot.gov.krd|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210907095437/http://bot.gov.krd/kurdish/erbil-province-soran/history-and-heritage/%D9%BE%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%86|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === نەخشاندنی کانزا === {{ھەروەھا ببینە|تۆپەکانی وەستا ڕەجەب}} [[پەڕگە:مدفع الأسطة رجب في مدينة رواندز.jpg|وێنۆک|نووسراوەی نەخشێنراوی کانزاییی سەر یەکێک لە تۆپەکان کە لە سەریدا نووسراوە: «نصر من ﷲ وفتح قریب، الأمیر المنصور، محمد بیکٴ». کە لە سەرەتادا بە بەشێک لە ئایەتێکی [[قورئان]] {{قورئان|الصف|١٣}} دەستپێدەکات.]] میرنشینی سۆران بوو بە یەکێک لە پێشکەوتووترین ناوچە لەسەر ئاستی حکوومەت و ناوچەکانی دەوروبەری لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز کە کارگەی تواندنەوەی کانزا و مسی دامەزراند لە ١٨١٤ یان ١٨١٥ بۆ داڕشتنی کەرەستە کانزایییەکانی وەکوو داڕشتنی لوولە تۆپ و کەرەستە جەنگی و سەربازییەکان و لێدانی سککەی تایبەتیی میرنشین، بە تایبەتی کەرەستە جەنگی و تۆپەکان. کە سەرپەرشتیاری کارگەکە [[وەستا ڕەجەب]] بوو. میر محەممەد وەستا ڕەجەبی وەک سەرۆک و خان کلدیی وەک یاریدەدەری وەستا ڕەجەب دەستنیشانکرد. میر ھەندێک شارەزای دروستکردنی چەک لەوانە وەستا ڕەجەبی لە [[ڕەواندز|ڕەواندزەوە]] ڕەوانەی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]] کرد بۆ بەرەوپێشبردن و بەرھەمھێنانی چەکی شەڕکردن.<ref name="مولد تلقائيا22">الامیر الکردی - میر محمد الرواندزی الملقب ب(میری کۆرە) جمال نبز ترجمة: فخری شمس الدین سیلاحشور ،ص 76</ref> [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بیری دەکردەوە لە دروستکردنی سوپایەکی بەھێز و مۆدێرن و بەتوانا کە توانای بەرپەرچدانەوەی ھێرشە دەرەکییەکانیان ھەبێت.کاتێک [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە ناوچەی [[برادۆست|برادۆستەوە]] بەسەرکەوتوویی گەڕایەوە دوای سەرکەوتنی لە یەکێک لە تووندترین شەڕەکاندا، پارە و گەوھەر و دیلەکانی لەگەڵ خۆیدا نەھێنا. بەڵکوو لە جیاتی پارە و گەوھەر، شتێکی بەنرختری ھێنا بۆ میرنشینێک کە دەیویست توانا سەربازییەکانی بەھێزتر بکات؛ میر بڕێکی زۆر کانزای لەگەڵ خۆیدا ھێنا – کە لە ناوچەی [[برادۆست]] دۆزیبوویەوە بۆ [[ڕەواندز]]، بە مەبەستی دروستکردنی تۆپ و چەک. بۆ ئەم مەبەستە ئەرکی دامەزراندنی کارگەیەکی لە [[ڕەواندز]] بە وەستا ڕەجەب سپێردرا. وەستا ڕەجەب سەرکەوتوو بوو لە بەدیھێنانی خواستی میر و دامەزراندنی کارگەیەکی بەرھەمھێنانی تۆپ کە یەکەم کارگە بوو لە جۆری خۆی نەک تەنھا لە مێژووی پیشەسازیی کوردیدا، بەڵکوو لە مێژووی چاڵاکییەکانی کانگا و تواندنەوە و فڕێدانی کانزاکان لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا.'''<ref name="مولد تلقائيا1">[https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=39540 جودت ھوشیار - صفحة مشرقة من تأریخ الصناعة فی کردستان-حکمة الأمیر وعبقریة الصانع] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201116172749/https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=39540|date=16 نوفمبر 2020}}</ref>''' == ئاڵا == میرنشینی سۆران یەکێکە لەو میرنشینانەی کە ئاڵاکەی تاوەکوو ئێستا ماوەتەوە و ئاڵاکە دڵنیاییی لەسەرە کە بە ڕاستی ئاڵای میرنشینی سۆران بووە. کە ئاڵاکە لە دوو ڕەنگ پێکھاتبوو؛ ڕەنگی [[ڕەش]] لە سەرەوە و ڕەنگی [[سپی]] لە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan: Short-lived independent states |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.crwflags.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ناوەڕاست|وێنۆک|300x300پیکسڵ|ئاڵای میرنشینی سۆران]] == لەناوچوونی میرنشین == [[پەڕگە:Rasul Beg.jpg|وێنۆک|[[ڕەسووڵ بەگ]]]] دوابەدوای کۆچی دواییی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە ١٨٣٨، بۆ ماوەیەکی کورت ئەحمەد بەگ و سولەیمان بەگی برای ھاتنە سەر حوکم، بەڵام حوکمڕانییەکەیان زۆر کورت بوو. دواتر [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای سەرکردایەتیی میرنشینەکەی گرتە ئەستۆ.<ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bruinessen|یەکەم=Martin van|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Agha_Shaikh_and_State/PGptAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=rasul+beg+soran&dq=rasul+beg+soran&printsec=frontcover|سەردێڕ=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan|ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٦٤٩-٠١٨-٤|پەڕەکان=١١٧|زمان=en}}</ref> حوکمڕانیی ناوبراو لە قۆناغێکی ناسەقامگیری ناوچەکەدا بوو، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ھەوڵی تووندکردنەوەی دەسەڵاتیان لە ناوچە کوردییەکان و داگیرکردنی میرنشینە سەربەخۆکانی وەک ''میرنشینی سۆران''<ref name=":52">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ceylan|یەکەم=Ebubekir|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/The_Ottoman_Origins_of_Modern_Iraq/ubaKDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran&pg=PA50&printsec=frontcover|سەردێڕ=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٤١-٢|پەڕەکان=٥٠|زمان=en}}</ref><ref name=":14">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA von Jemal Nebez - E-Book|ناونیشان=https://www.epubli.com/shop/der-kurdische-fuerst-mir-muhammad-al-rawandizi-genannt-mir-i-kora-9783745077490|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=epubli|زمان=de}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jwaideh|یەکەم=Wadie|ناونیشان=http://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai|سەردێڕ=The Kurdish national movement : its origins and development|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Syracuse, N.Y. : Syracuse University Press|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧}}</ref> و [[میرنشینی بادینان]] دەدا.<ref name=":52" /><ref name=":42">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kiyotaki|یەکەم=Keiko|ناونیشان=https://www.google.iq/books/edition/Ottoman_Land_Reform_in_the_Province_of_B/yzCbDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=rasul+soran+1847&pg=PA53&printsec=frontcover|سەردێڕ=Ottoman Land Reform in the Province of Baghdad|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٨٤٣٤-٧|پەڕەکان=٥٣|زمان=en}}</ref> بە پێی کتێبی مێژووی [[میرانی سۆران (کتێب)|میرانی سۆرانی]] [[حوسێن حوزنی موکریانی]]، بە ھەمان شێوە باس لەوە دەکات کە ڕەسووڵ بەگ لە پاش براکەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] ھاتە سەر حوکم و ٧ ساڵی تر حوکمڕانیی کرد. ھەروەھا باس لەوە دەکات کە دواتر دەوڵەتی عوسمانی بە تووندی داوای باج و پارەیەکی زۆریان لە [[ڕەسووڵ بەگ]] کردووە و دواتر داوایان کردووە کە ھەر ساڵێک دەبێت ٤،٠٠٠ لیرە بدات بە حکوومەتی عوسمانی و ڕەسووڵ بەگ ئەمەی ڕەتکردووەتەوە و ھەر بۆیە عوسمانییەکان لەشکرێکی گەورەیان ناردۆتە سەری و ڕەسووڵ بەگ توانیی چەند جارێک بیانشکێنێت. دواتر باس لەوە دەکات کە عوسمانییەکان دووبارە فشاری ئاینییان بەکارھێنا لەسەر سۆران بە بەکارھێنانی مەلا و پیاوە ئاینییەکان بە ناوی دین و خەلافەتی ئیسلامی بۆ فشارخستنەسەر سۆران و بەم شێوەیەش میرنشینی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە و ناوچەکانی سۆران بەتەواوەتی بە دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی گرێدران.<ref name=":8" /> میرنشینی سۆران بەئێجگاری ھەڵوەشایەوە لە ساڵی ١٨٤٧و ڕەسووڵ بەگ بەھۆی فشارەکانەوە ھەڵھاتە [[ئێرانی قاجاڕ|ئێران]].<ref name="Ceylan" /> == ھۆشیاریی کوردی و میرات و کاریگەرییەکان == [[پەڕگە:Soran.png|وێنۆک|نەخشەی میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەد پاشای ڕەواندز و ھەموو شوێنەکان بە وردەکارییەوە؛{{ھن}}....... : سنووری میرنشینی سۆران پێش فراوانبوونی{{ھن}}____ : سنووری سۆران لە سەردەمی فراوانخوازییەکەی پاش یەکخستنەوەی زۆربەی خاکە کوردییەکان]] شوێنەواری [[ناسیۆنالیزمی کوردی|ھۆشیاری و نیشتمانپەروەیی کوردی]] لە میرنشینی سۆراندا بەدیارکەوتوون، لەوانەش ئارەزووی یەکخستنی ھەموو [[کوردستان|ناوچە کوردییەکان]] لەژێر یەک دەسەڵاتدا و بەکارھێنانی [[جلوبەرگی کوردی|پۆشاکی کوردی]] وەک [[یەکپۆشی]] بۆ سوپا. لەسەر ئەمە، [[ڕەسووڵ بەگ|ڕەسووڵ بەگی]] برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] دەربارەی سەردەمی میر محەممەد بە نووسەر و گەڕیدەی بەڕیتانی [[فرێدریک میلینگن|فرێدریک میلینگنی]] ڕاگەیاندووە و گوتوویەتی:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}}<blockquote>«بە بلیمەتییەکی بەرزخوازانەوە، ئەو بیرۆکە گەورەیەی بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەی لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانەکان و چەسپاندنی دەسەڵات داڕشتبوو. بە کۆکردنەوەی خەسڵەتەکانی ڕزگارکەرێک و یاسادانەرێک، میر محەممەد پاشا سەرکەوتووبوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتی بەسەر پارێزگاکانی دراوسێی وەک کەرکووک و مووسڵ، و کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازی کورد لەژێر یەک ئاڵادا.»</blockquote> جگە لەوەش، غالیبی [[تووێژەر]] نووسیویەتی:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}}<blockquote>«لە ڕێگەی چەندین سەدەی فەرمانڕەواییی عوسمانییەوە، ئەوان [کوردەکان] نەیانتوانی ھەستی ھاوبەشی نێوان کورد و فەرمانڕەوای زاڵ دروست بکەن. کوردەکان خۆشییەکانی زۆریان لە سەردەمی سۆران و میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا لە بیر بوو. بۆیە بە پێشوازییەوە لە بەرپرسانی عوسمانییان نەدەڕوانی. یادکردنەوەی ڕابردوو بۆ لەبیرنەچوونەوەی مێژووی خۆت گرنگە.»</blockquote> == پێڕستی میرەکان == {{سەرەکی|پێڕستی میرەکانی سۆران}} {{legend|#FFFF00|دوورخرایەوە، یان دەستی لە کار کێشایەوە}}{{legend|#FF0000|لەسێدارەدراوە یان کوژراوە}} {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |{{Abbr|ژ.|ژمارە}} ! rowspan="2" |پۆرترەیت ! rowspan="2" |ناو ! colspan="2" |ماوەی حوکمڕانی ! rowspan="2" |مردن ! rowspan="2" |کورتە زانیاریی پێویست |- !دەستپێکی حوکمڕانی !کۆتاییی حوکمڕانی |- |١ | |[[کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |باوەگەورەی بنەمەڵەی سۆران |- |٢ | |[[میر عیسا کوڕی کەڵۆس بەگ]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی کەڵۆس بەگ؛ دامەزرێنەری میرنشین |- |٣ | |[[شا عەلی بەگی سۆران]] |؟ |؟ |؟ |کوڕی میر عیسا |- |٤ | |[[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ]] |~سەرەتاکانی دەیەی ١٥١٠ |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |؟ |کوڕی شا عەلی بەگ؛ لە ماوەی [[شەڕی چاڵدێران|شەڕی چاڵدێراندا]] حوکمڕان بووە |- style="background: Red;" |٥ | |[[میر عیززەددین شێری سۆران]] |~کۆتایییەکانی دەیەی ١٥٢٠ |١٥٣٤{{Executed}} |١٥٣٤ |کوڕی میر سەید؛ لە ١٥٣٤ لەلایەن سولەیمانی قانوونی لەسێدارەدرا و سۆران ھەڵوەشایەوە |- style="background: Red;" |٦ | |[[میر سەیفەددینی سۆران]] |١٥٣٤ |١٥٥٨{{Executed}} |١٥٥٨ |کوڕی ئامۆزای عیززەددین شێر؛ دامەزرێنەرەوەی سۆران. دەگوترێ لەسێدارەدرا دوای ئەوەی چووە ئەستەمبوڵ |- |٧ | |[[شا قوولی بەگی سۆران]] |١٥٥٨ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی سەیفەددین |- style="background: Yellow;" |٨ | |[[بۆداغ بەگ کوڕی شا قوولی بەگ]] |١٥٧٧ |١٥٧٧ |١٥٧٧ |کوڕی قوولی بەگ؛ لەلایەن براکەی (سولەیمان بەگ) دوورخرایەوە |- |٩ | |[[میر سولەیمان بەگی یەکەم]] |١٥٧٨ |١٥٨٩ |١٥٨٩ |کوڕی قوولی بەگ؛ بە پێی داستان و گێڕاوەکان بێت کوژراوە. |- |١٠ |[[پەڕگە:Xanzadî_soran.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[خانزادی سۆران|میر خانزاد]] |١٥٩٠ |١٥٩٧ |١٥٩٧ |کچی قوولی بەگ و خوشکی سولەیمان بەگ بوو |- |١١ | |[[عەلی بەگ کوڕی سولەیمان بەگ|عەلی بەگ]] |١٥٩٧ |١٦٣٤ |١٦٣٤ |کوڕی سولەیمان بەگ و برازای میر خانزاد بوو |- |١٢ | |[[ئۆغووز بەگی گەورە]] |١٦٣٤ |١٦٩٥ |١٦٩٥ |کوڕی عەلی بەگ |- |١٣ | |[[میرە بەگ]] |١٦٩٥ |؟ |؟ |کوڕی عەلی بەگ و برای ئۆغووز بەگ |- |١٤ | |[[ئەحمەد بەگی یەکەمی سۆران|ئەحمەد بەگی یەکەم]] |؟ |١٧٥٦ |١٧٥٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی گەورە و برازای میرە بەگ |- |١٥ | |[[ئۆغووز بەگی بچووک]] |١٧٥٦ |١٧٦٨ |١٧٦٨ |کوڕی ئەحمەد بەگ |- style="background: Yellow;" |١٦ | |[[مستەفا بەگ]] |١٧٦٨ |١٨١٣ |١٨١٦ |کوڕی ئۆغووز بەگی بچووک؛ دەستی لە کار کێشایەوە |- |١٧ |[[پەڕگە:Mir_Muhammad.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|150x150پیکسڵ]] |[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] |١٨١٣ |١٨٣٨ |١٨٣٨ |کوڕی مستەفا بەگ و بەھێزترین میری میرنشینی سۆران و سەرکردەی [[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]] |- |١٨ | |[[ئەحمەد بەگی دووەمی سۆران|ئەحمەد بەگی دووەم]] |١٨٣٨ |١٨٤٠ |١٨٤٠ |کوڕی مستەفا بەگ |- style="background: Yellow;" |١٩ | |[[سولەیمان بەگی دووەم]] |١٨٤٠ |١٨٤٠ |؟ |کوڕی مستەفا بەگ؛ دوورخرایەوە |- |٢٠ |[[پەڕگە:Rasul_Beg.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|160x160پیکسڵ]] |[[ڕەسووڵ بەگ]] |١٨٤٠ |١٨٤٧ |١٨٨٤ |کوڕی مستەفا بەگ و کۆتا میری میرنشین. لە دوای ئەو میرنشین ھەڵوەشایەوە بەئێجگاری |} == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> === پەراوێزەکان === {{refbegin}} *{{بیرخستنەوە|author-last=Ebraheem |author-first=Sharameen |سەردێڕ=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |ڕێکەوت=٢٠١٣|ناونیشان=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |بڵاوکەرەوە=Manchester Metropolitan University's Research Repository}} *{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧}} *{{بیرخستنەوە|author-last=Eppel |author-first=Michael |سەردێڕ=Routledge Handbook on the Kurds |پەڕەکان=٣٥–٤٧|ساڵ=٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|chapter=The Kurdish emirates |chapter-url=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |بڵاوکەرەوە=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٨-٦٤٦٦٤-٣|s2cid=186808301}} *{{بیرخستنەوە|author-last=Ghalib |author-first=Sabah Abdullah |سەردێڕ=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |ساڵ=٢٠١١|ناونیشان=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[University of Exeter]]}} *{{بیرخستنەوە|author-last=Millingen |author-first=Frederick |سەردێڕ=Wild Life Among the Koords |ساڵ=١٨٧٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fEFAAQAAIAAJ |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=[[Hurst and Blackett]]}} *{{بیرخستنەوە|author-last=Mustafa |author-first=Amanj Ahmad |سەردێڕ=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌ممه‌دی ڕەواندزیدا (-) |ساڵ=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[Soran University]] |زمان=ku, en |doi=10.31918/twejer.1923.10 |doi-access=free}} {{refend}}{{میرنشینی سۆران |state=autocollapse}}{{میرنشینە کوردییەکان|collapsible=collapsed}}{{خانەدانە ئیسلامییەکان لە ناوچەی مەشریق}}{{وتاری باش|وەشان=|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ئێران|شەڕ|ئیسلام|پاشایەتی}} [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی باشووری کوردستان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٥یەم]] [[پۆل:دامەزرانەکانی سەدەی ١٤یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی دەیەی ١٨٤٠]] [[پۆل:ناوچە مێژووییەکانی کوردستان]] 6cez33lu4qjql1soyed5qvpmuvytlax 0 5029 1624093 1274165 2026-08-12T22:33:45Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە، فەلسەفە-کۆلکە) 1624093 wikitext text/x-wiki {{بێ سەرچاوە}} {{کەسایەتی | ناو = ئێدوارد بەرنشتاین | وێنە = Bernstein Eduard 1895.jpg | قەبارەی وێنە = 200px | ناوی کاتی لەدایکبوون = | شوێنی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٦ی کانوونی دووەمی [[١٨٥٠]] | ڕێکەوتی مردن = ١٨ی کانووی یەکەمی [[١٩٣٢]] | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = ئاڵمانی | ناوەکانی تر = | نەژاد = | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = ڕامیاریزان | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بە ھۆی = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = | بەرانبەرەکان = | ئایین = | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خزمەکان = | پەیوەندیەکان = | خەڵاتەکان = |واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = }} '''ئێدوارد بەرنشتاین''' (١٨٥٠-١٩٣٢) بەرچاوترین کەسایەتی نێو سۆسیالدیموکراسی مۆدێرنە کە خۆی سیاسەتوان، ئەندامی پاڕڵمان و کارمەندێکی بانک بوو لە [[ئاڵمان]]. دە پەیوەندی کێشەی نێوان مارکسیستە ئۆرتۆدۆکسەکان و لێنینیستەکاندا لەمەڕ بزووتنەوەی نێونەتەوەیی کرێکاران لە دەستپێکی سەدەی ١٩دا، ئێدوارد ئاماژە بە ھێزێک دەکا بزوێنەر دەڕەوتی سۆسیالیستی کە دەبێ لەسەر بنەمایەک بە بایخی سەلماو دە پەیوەندی دەگەڵ عەداڵەتی کۆمەڵایەتیدا کە بتوانێ ئەژمارێکی لە ڕادە بەدەر لە خەڵک ھان بدا بە مەبەستی ڕێفۆڕمێکی ھێمنانە دە کۆمەڵگادا. ئەوەش تەنیا لە ڕێگای ئاشتەوایی و دوور لە توندوتیژی و دیموکراتانەوە‌ دەکرێ مسۆگر بێ. بەرنشتاین‌ ھەر چەشنە شۆڕشێکی بە پێی توندوتیژی و دیکتاتۆری کە ڕەخسێنەری دامەزراندنی کۆمەڵگایەک لەسەر بنەمای بایخەکانی سوسیالیزم بێ ڕەتدەکاتەوە. ئەو لەمەڕ پێداگری شەخسی خۆی لەمەڕ ئاڵوگۆڕ دە کۆمەلگادا دەڵێ: «گەشە دە کۆمەلگادا بە پێی ھەڵسوکەو‌تی دڵخوازانەی مرۆڤەکانە» ئەوەش شتێکە نامۆ دەگەڵ مێژووی فەلسەفەی توونەدەتەبیاتی مارکسیسمی ئۆرتۆدۆکس، سەرکەوتوویی سوسیالیزم دە «دابینکردنی پێداویستییەکانی مێژووییدا» دەزانێ. == ژیان == ئێدوارد بەرنشتاین لە دایکبووی ٦ ژانوییەی ١٨٥٠ لە بەڕلین و ١٨ دێسامبری ساڵی ١٩٣٢ ش دەمرێ و ‌فەیلەسووفێکی [[سۆسیالیست]] و ئەندامی پاڕڵمانی ئاڵمان بووە. بەرنشتاین خۆی لە پێشدا [[مارکسیست]] بووە بەڵام دوایە لەو ئیدۆئۆلۆژییە شۆڕشگێڕییە دوور دەکەوێتەوە و دەبتە ‌بناخەدانەری شتێک کە دوایە دوو کەرت بوونی جەبھەی سۆسیالیستی بە [[سۆسیالدیموکراسی]] و [[کۆمۆنیست]]ی لێدەکەوێتەوە. بەرنشتاین و زۆربەی ئەوانی دیکەش دە ئینترناسیونالی دووھەمدا لەسەر ئەو باوەڕە بوون کە دەکرێ بە ڕێفۆرم کۆمەڵگای ھەنووکە(مەوجوود) بەرەو [[سۆسیالیزم]] ببردرێ. ھەندێک وتاری ڕۆژنامەی نێئوزیت مارکسیست بوونی بەرنشتاین دەباتە ژێر پرسیار و بۆچوونەکەی بە ھی رێفۆرمیستێک دادەنێ کەمەبەستی خۆگونجاندن‌ دەگەڵ [[بۆرژوازی]] پێوە دیارە کە ئەوەش بەرەو ڕووی ھەڵوێستی توندی [[ڕۆزا لوکزامبۆرگ]] و [[کارڵ لیبکنێخت]] دەبێتەوە. دە کتێبی «ھەلومەرجی سۆسیالیستی و ئەرکی سۆسیالدیموکراسی»دا وەک ئەندامێکی پاڕڵمان ڕەخنە لە ماتریالیزمی مێژوویی [[کارڵ مارکس]] دەگرێ و ماتریالیزمی مێژوویییەکی نوێ کە بە «ماتریالیزمی مێژوویی دووانە» ناسراوە پێشنیار دەکا. [[ڕۆزا لوکزامبۆرگ]] وتارێکی ڕەخنەگرانە لە سەر ناوەرۆکی کتێبەکەی بەرنشتاین دەنووسێ بە ناوی «ڕیفۆرمی کۆمەڵگا یان شۆڕش؟» کە ڕووی قسەکانی بەر لە ھەموو شت دە بۆچوونی بەرنشتاین لەمەڕ [[دیموکراسی]]یە .ئەوڕۆ ئەو شێوە ڕێفۆڕمە دە سوسیالیزمدا بە رویزیونیسم ناسراوە چونکوو بە ئاڵوگۆر دە بۆچوونە بنەمایییەکانی ئیدئۆلۆژی مارکسیسم دادەنرێ. ئەوەی کە زۆرتر بەرنشتاین بەو‌ ھۆیەوە کەوتۆتە ژێر ڕەخنە کە ھەڵوێستی لەمەڕ مارکسیسم کە ئیدئۆلۆژی خۆیشی نەبووە، نییە بەڵکوو ھەڵوێستی ئەو وەک ئەندامێکی پاڕڵمان لەمەڕ بەشداریکردنی ئاڵمان دە شەڕی ھەووەلی جیھانیدایە . ئەغڵەب ئەو بە دەستی پشت پیلانگێڕی کوشتنی ئێبێرت و شەیدمان دەزانن. بەرنشتاین دە دواییدا لە ھەڵوێستی خۆی لە مەڕ شەڕ پاشگەز دەبێتەوە و تێوەگلانی دە گیران و کوژرانی کارڵ لیەبکنیخت و ڕۆزا لوکزامبۆرگ ڕێبەری بزووتنەوەی کۆماریخوازی وێینمار بە فەرمی ڕەتدەکاتەوە. ئێدوارد بەرنشتاین ئەوڕۆ بە بناخەدانەریێکی گەورەی سۆسیالدیموکراسی [[ئورووپا]]یە دەناسرێ . {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئەڵمانیا|سیاسەت|سۆشیالیزم|ئابووری|فەلسەفە}} {{پۆلی کۆمنز|Eduard Bernstein}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{فەلسەفە-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:جووە ئاڵمانییەکان]] [[پۆل:مردووانی ١٩٣٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٠]] [[پۆل:بیردۆزە مارکسییەکان]] [[پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە]] brn4tvnj6opf88tmn2aplmk9zf0147e 10 5161 1623917 1412913 2026-08-12T13:49:55Z CommonsDelinker 62 ئاڵوگۆڕی Flag_of_Afghanistan_(1919–1921).svg لەگەڵ [[File:Flag_of_Afghanistan_(1909–1926).svg]] (لەلایەن [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] بە ھۆی:[[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · This flag of Afghanistan 1623917 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = ئەفغانستان | flag alias = Flag of the Taliban.svg | flag alias-1880 = Flag of Afghanistan (1880–1901).svg | flag alias-1901 = Flag of Afghanistan (1901–1919).svg | flag alias-1919 = Flag of Afghanistan (1909–1926).svg | flag alias-1926 = Flag of Afghanistan (1926–1928).svg | flag alias-1928a = Flag of Afghanistan (1928).svg | flag alias-1928 = Flag of Afghanistan (1928–1929).svg | flag alias-1929a = Flag of Afghanistan (1929).svg | flag alias-1929 = Flag of Afghanistan (1929–1931).svg | flag alias-1930 = Flag of Afghanistan (1931–1973).svg | flag alias-1973 = Flag of Afghanistan (1973–1974).svg | flag alias-1974 = Flag of Afghanistan (1974–1978).svg | flag alias-1978a = Flag of Afghanistan (1978).svg | flag alias-1978 = Flag of Afghanistan (1978–1980).svg | flag alias-1980 = Flag of Afghanistan (1980–1987).svg | flag alias-1987 = Flag of Afghanistan (1987–1992).svg | flag alias-1992a = Flag of Afghanistan (1992).svg | flag alias-1992 = Flag of Afghanistan (1992–2001).svg | flag alias-1996 = Flag of Taliban (original).svg | flag alias-1997 = Flag of the Taliban.svg | flag alias-2001 = Flag of Afghanistan (2001–2002).svg | flag alias-2002 = Flag of Afghanistan (2002–2004).svg | flag alias-2004 = Flag of Afghanistan (2004–2013).svg | flag alias-2013 = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg | flag alias-Taliban = Flag of the Taliban.svg | link alias-military = Afghan Armed Forces | link alias-army = Afghan Army{{!}}Islamic National Army | flag alias-army = Military Flag of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg | flag alias-air force = Flag of the Taliban (Shahada v2).svg | link alias-air force = Afghan Air Force | flag alias-Islamic Emirate = Flag of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg | flag alias-football = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg | flag alias-cricket = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1880 | var2 = 1901 | var3 = 1919 | var4 = 1926 | var5 = 1928a | var6 = 1928 | var7 = 1929a | var8 = 1929 | var9 = 1930 | var10 = 1973 | var11 = 1974 | var12 = 1978 | var13 = 1978a | var14 = 1980 | var15 = 1987 | var16 = 1992a | var17 = 1992 | var18 = 1996 | var19 = 1997 | var20 = 2001 | var21 = 2002 | var22 = 2004 | var23 = 2013 | var24 = Taliban | var25 = Islamic Emirate | var26 = football | var27 = cricket | redir1 = AFG | related1 = Emirate of Afghanistan | related2 = Kingdom of Afghanistan | related3 = Emirate of Afghanistan (1929) | related4 = Republic of Afghanistan (1973–1978) | related5 = Democratic Republic of Afghanistan | related6 = Republic of Afghanistan (1987–1992) | related7 = Islamic State of Afghanistan | related8 = Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001) | related9 = Transitional Islamic State of Afghanistan | related10 = Islamic Republic of Afghanistan | related11 = Taliban | cat = ئەفغانستان </noinclude> }} 2lyhacq9c06a29vscsd787lqu0bla0j 0 7456 1624019 1487146 2026-08-12T19:35:44Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (تەکنۆلۆژیا-کۆلکە، فەڕەنسا-کۆلکە) 1624019 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Coord|48.713|N|2.209|E|type:edu_region:FR|display=title}} [[پەڕگە:Ecole_Polytechnique_France_seen_from_lake_DSC03389.JPG|thumb|250px|left]] '''ئیکۆل پۆلیتێکنیک''' (بە فەڕانسەیی: École Polytechnique، قوتابخانەی پۆلیتێکنیک) گرنگترین و کۆنترین زانکۆی تەکنیکی و [[ئەندازیاری]]‌یە لە [[فەڕەنسا]]. ئەم زانکۆیە لەناو زانکۆکانی جیھانیشدا پلە و پایەیەکی بەرزی ھەیە و یەکێک لە چل زانکۆی یەکەمی جیھانە. ساڵی [[١٧٩٤]] لە [[پاریس]] دامەزراوە. == بەستەری دەرەکی == * [http://www.polytechnique.edu/ ماڵپەڕی زانکۆ] {{پۆلی کۆمنز|École polytechnique}} {{تووڵی دەروازە|تەکنۆلۆژیا|زانست|فەڕەنسا|شەڕ|زانکۆکان}} {{تەکنۆلۆژیا-کۆلکە}} {{فەڕەنسا-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی دەیەی ١٧٩٠]] h4q4kqpim1ttyffwnubax41enqes5u9 0 8256 1623869 1623111 2026-08-12T12:16:22Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623869 wikitext text/x-wiki {{Coord|14|35|N|121|0|E|display=title}} {{Databox}} فلیپین، بە فەرمی '''کۆماری فلیپین'''، وڵاتێکی کۆمەڵە دوورگەییە لە [[باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا|باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا]]. دەکەوێتە ڕۆژئاوای [[ئۆقیانووسی ئارام]] و لە نزیکەی ٧,٦٤١ دوورگە پێکدێت، ڕووبەرە گشتییەکەی نزیکەی ٣٠٠,٠٠٠ کیلۆمەتر دووجایە، کە بە شێوەیەکی گشتی لە باکوورەوە بۆ باشوور بۆ سێ ناوچەی جوگرافیی سەرەکی پۆلێن دەکرێن ئەوانیش: لوزۆن، ڤیسایاس و [[مینداناو]]. بە هەبوونی زیاتر لە ١١٤ ملیۆن دانیشتوو، دوازدەیەمین وڵاتی جیهانە لە ڕووی زۆریی ژمارەی دانیشتووانەوە. فلیپین لە ڕۆژئاواوە بە دەریای باشووری چین، لە ڕۆژھەڵاتەوە بە دەریای فلیپین، و لە باشوورەوە بە دەریای سێلێبز دەورە دراوە. لە باکوورەوە لەگەڵ [[تایوان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ژاپۆن]]، لە ڕۆژھەڵات و باشووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[پالاو]]، لە باشوورەوە لەگەڵ [[ئیندۆنیزیا]]، لە باشووری ڕۆژئاواوە لەگەڵ [[مالیزیا]]، لە ڕۆژئاواوە لەگەڵ [[ڤیێتنام]] و لە باکووری ڕۆژئاواوە لەگەڵ [[چین]] سنووری دەریایی ھەیە. خاوەنی نەتەوەی جۆراوجۆر و کولتوورێکی دەوڵەمەندە. [[مانیلا]] پایتەختی وڵاتەکەیە، و زۆرترین ژمارەى دانیشتووانى لە شاریشی کێزۆن سیتییە. ھەردووکیان دەکەونە ناوچەی میترۆ مانیلاوە. نەگریتۆکان، لە سەرەتاییترین دانیشتووانی کۆمەڵە دوورگەکانى فلیپین بوون، دواتر شەپۆلەکانی گەلانی نەمسایی بەدوایاندا هاتن. پەیڕەوکردنی ئایینی [[گیانکییەتی]]، [[ھیندوویزم]] بە کاریگەریی بوزیی و [[ئیسلام]]، شانشینە دوورگەییەکانیان دامەزراند. بازرگانییەکی بەرفراوانی دەریاوانی لەگەڵ دراوسێیەکانی وەک [[ئیمپراتۆریەتیی تانگ]] یان [[ئیمپراتۆریەتیی سۆنگ]]، خەڵکی چینیشی هێنایە کۆمەڵە دوورگەکەوە، کە ئەوانیش بە تێپەڕبوونی سەدەکان بە شێوەیەکی پلەبەپلە نیشتەجێ بوون و تێکەڵ بوون. گەیشتنی گەڕیدە [[فێردیناند ماگێلان]] بە دورگەکان سەرەتای داگیرکاریی ئیسپانیای دەستپێکرد. لە ساڵی ١٥٤٣دا، گەڕیدەی ئیسپانی ڕوی لۆپێز دی ڤیلالۆبۆس بۆ ڕێزلێنان لە [[فیلیپی دووەمی ئیسپانیا]]، کۆمەڵە دوورگەکەی بە (Las Islas Filipinas ) ناونا. ئاینى [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیک]] بوو بە ئایینی باڵادەست، و مانیلا بوو بە سەنتەری ڕۆژئاوایی بۆ بازرگانیی پەڕینەوەی زەریای هێمن. هەروەها کۆچبەرە ئیسپانییەکانی ئەمریکای لاتین و ئیبیریاش بە شێوەیەکی هەڵبژێردراو نیشتەجێ دەبوون و داگیرکارییان دەکرد. شۆڕشی فلیپین لە ساڵی ١٨٩٦ دەستی پێکرد، و تێکەڵ بە شەڕی ساڵی ١٨٩٨ی نێوان [[شەڕی ئیسپانیا و ئەمریکا|ئیسپانیا و ئەمریکا]] بوو. ئیسپانیا ناوچەکەی ڕادەستی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کرد، و شۆڕشگێڕانی فلیپین یەکەم کۆماری فلیپینیان ڕاگەیاند. شەڕی [[شەڕی فلیپین و ئەمریکا|فلیپین و ئەمریکا]]، بە کۆنترۆڵکردنی خاکی وڵاتەکە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە کۆتایی هات تاوەکو داگیرکاریی ژاپۆن بۆ سەر دوورگەکان لە کاتی [[جەنگی جیھانیی دووەم|جەنگی جیهانیی دووەمدا]]. دوای ئەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان فلیپینی لە ژاپۆنییەکان سەندەوە، فلیپین لە ساڵی ١٩٤٦ سەربەخۆیی بەدەستهێنا. لەو کاتەوە، وڵاتەکە بە شێوەیەکی بەرچاو بە قۆناغێکی یاسای سەربازیدا تێپەڕی لە ساڵی ١٩٧٢ تا ١٩٨١ لەژێر دەسەڵاتی دیکتاتۆری فێردیناند مارکۆس، پاشانیش لە ساڵی ١٩٨٦دا لە ڕێگەی شۆڕشەوە ڕووخێندرا و وڵاتەکە گەڕایەوە بۆ دیموکراسی. فلیپین وڵاتێکی [[بازاڕی نوێپێگەیشتوو|لەپەرەسەندندایە]] و ئابوورییەکەی بە خێرایی بەرەو [[وڵاتی پەرەئەستێن|گەشەکردن]] و پیشەسازیبوون دەچێت. ئابووریی وڵاتەکە لە پشتبەستن بە کشتوکاڵەوە گوازراوەتەوە بۆ کەرتی خزمەتگوزاری و بەرهەمهێنان.ئەم وڵاتە خاوەنی سەرچاوەی سروشتیی زۆرە لەسەر ئاستی جیهان هەروەها ئەندامی چەندین ڕێکخراو و کۆڕبەندی نێودەوڵەتییە، بەتایبەت لە ناوچەی [[ئاسیا و ئۆقیانووسی ئارام]].سەرەڕای گەشەی خێرای ئابوورییەکەی، فلیپین هێشتا بەدەست نایەکسانی و گەندەڵیی بەربڵاوەوە دەناڵێنێت. هەروەها بەهۆی هەڵکەوتەی لە ناوچەی "ئەڵقەی ئاگری زەریای هێمن" و نزیکی لە هێڵی کەمەرەیی، بەردەوام ڕووبەڕووی کارەساتی سروشتیی وەک بوومەلەرزە، بارانی وەرزی و زریانی بەهێز دەبێتەوە؛ بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، وڵاتەکە توانایەکی باشی بەرگەگرتنی لە بەرامبەر ئەم کارەساتانەدا بونیاد ناوە. == مێژوو == === کۆمۆنوێڵس و جەنگی جیهانی دووەم (١٩٣٥-١٩٤٦) === گەشەکردنی کلتوور لە فلیپین بووە هۆی بەهێزبوونی ناسنامەی نەتەوەیی، و زمانی تاگالۆگ بەرەبەرە بوو بە گرنگترین زمانی ناوچەکە.<ref name="Tofighian-2006">{{Cite thesis}}</ref><ref name="Armes-1987">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Armes|یەکەم=Roy|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=qFDnqIwdr8EC|سەردێڕ=Third World Film Making and the West|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ١٩٨٧|بڵاوکەرەوە=[[University of California Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٩٠٨٠١-٧|شوێن=Berkeley, Calif.|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=qFDnqIwdr٨EC&pg=PA١٥٢ ١٥٢]|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240203073829/https://books.google.com/books?id=qFDnqIwdr8EC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>دواتر لەلایەن ئەمریکییەکانەوە کارەکانی حکومەت هێواش هێواش ڕادەستی خەڵکی فلیپین کران.<ref name="Ooi-2004">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC|سەردێڕ=Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor|ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[ABC-CLIO]]|ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٦٠٧-٧٧٠-٢|editor-last=Ooi|editor-first=Keat Gin|شوێن=Santa Barbara, Calif.|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230116094029/https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Abinales-2005">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abinales|یەکەم=Patricio N.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=xiOQdEzgP9kC|سەردێڕ=State and Society in the Philippines|دوایین٢=Amoroso|یەکەم٢=Donna J.|بڵاوکەرەوە=[[Rowman & Littlefield]]|ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٤٢٥-١٠٢٤-١|شوێن=Lanham, Md.|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240203073346/https://books.google.com/books?id=xiOQdEzgP9kC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵی ١٩٣٤دا یاسایەک پەسەندکرا کە بڕیاریدا دوای ١٠ ساڵ فلیپین ببێتە وڵاتێکی سەربەخۆ. <ref name="Nadeau-2020">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nadeau|یەکەم=Kathleen|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_ErEEAAAQBAJ&pg=PA76|سەردێڕ=The History of the Philippines|ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood]]|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٠٨-٧٣٥٩-١|edition=Second|زنجیرە=The Greenwood Histories of the Modern Nations|شوێن=Santa Barbara, Calif.|پەڕە=٧٦|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231019084900/https://books.google.com/books?id=_ErEEAAAQBAJ&pg=PA76|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>بۆ ئەم مەبەستەش حکومەتێکی کاتی دروستکرا کە مانوێل کیسۆن بوو بە سەرۆک و سێرجیۆ ئۆسمینیا بوو بە جێگری سەرۆک.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=WCwlDwAAQBAJ|سەردێڕ=Regional Community Building in East Asia: Countries in Focus|ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٢٦٥٥٦-٦|editor-last=Lai To|editor-first=Lee|زنجیرە=Politics in Asia|شوێن=New York|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=WCwlDwAAQBAJ&pg=PA١٤٥ ١٤٥]|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|editor-last2=Othman|editor-first2=Zarina|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230211172544/https://books.google.com/books?id=WCwlDwAAQBAJ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کارە سەرەکییەکانی سەرۆک بریتی بوون لە بەرگری، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی، گەشەپێدانی ئابووری و بەهێزکردنی ناسنامەی نەتەوەیی.<ref name="Ooi-2004" />لە سەردەمی ئەم حکومەتە کاتییەدا (١٩٣٥–١٩٤٦)، زمانی فلیپینی بوو بە زمانی ڕەسمیی نەتەوەیی. هەروەها بۆ یەکەمجار مافی دەنگدان بە ژنان درا، کە ئەمەش هەنگاوێکی زۆر گرنگ بوو بۆ یەکسانیی ژن و پیاو و بەشدارییان لە سیاسەتی وڵاتدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kwiatkowski|یەکەم=Lynn|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=I__EDwAAQBAJ|سەردێڕ=Struggling With Development: The Politics of Hunger and Gender in the Philippines|ڕێکەوت=٢٠ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٦٥٦٢-٣|شوێن=Boulder, Colo.|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=I__EDwAAQBAJ&pg=PA٤١ ٤١]|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240203073947/https://books.google.com/books?id=I__EDwAAQBAJ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>Go, J. (1999).</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Holden|یەکەم=William N.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kcA1DgAAQBAJ|سەردێڕ=Mining and Natural Hazard Vulnerability in the Philippines: Digging to Development or Digging to Disaster?|دوایین٢=Jacobson|یەکەم٢=R. Daniel|ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Anthem Press|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٣٣١-٣٩٦-٠|زنجیرە=Anthem Environmental Studies|شوێن=London|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=kcA١DgAAQBAJ&pg=PA٢٢٩ ٢٢٩]|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230217144208/https://books.google.com/books?id=kcA1DgAAQBAJ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>فلیپین خاوەنی کەلەپوورێکی ئەمریکی-بریتانیی ڕەسەن بوو لە ئاسیادا، بەڵام بەداخەوە داگیرکاریی دواتری ژاپۆن زۆربەی ئەو کەلەپوورەی تێکدا و لەناوی برد.<ref>Kennedy, G. (2017).</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Riedinger|یەکەم=Jeffrey M.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FlasRfravpEC|سەردێڕ=Agrarian Reform in the Philippines: Democratic Transitions and Redistributive Reform|ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=[[Stanford University Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٤٧-٢٥٣٠-٩|شوێن=Stanford, Calif.|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=FlasRfravpEC&pg=PA٨٧ ٨٧]|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230422235850/https://books.google.com/books?id=FlasRfravpEC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە [[کانوونی یەکەم|کانونی یەکەمی]] [[١٩٤١|١٩٤١دا]] و لە کاتی [[جەنگی جیھانیی دووەم|جەنگی جیهانیی دووەمدا]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن]] هێرشی کردە سەر فلیپین و داگیری کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chamberlain|یەکەم=Sharon W.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JByIDwAAQBAJ|سەردێڕ=A Reckoning: Philippine Trials of Japanese War Criminals|ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[University of Wisconsin Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٩-٣١٨٦٠-٤|زنجیرە=New Perspectives in Southeast Asian Studies|شوێن=Madison, Wis.|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=JByIDwAAQBAJ&pg=PA١١ ١١]|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240203073830/https://books.google.com/books?id=JByIDwAAQBAJ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دواتر دەسەڵاتێکی [[دەوڵەتی بووکەڵە|بووکەڵەییان]] بە ناوی "دووەم کۆماری فلیپین" بە سەرۆکایەتی خوسێ پێ لۆرێل دامەزراند.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abinales|یەکەم=Patricio N.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TwglDwAAQBAJ|سەردێڕ=State and Society in the Philippines|دوایین٢=Amoroso|یەکەم٢=Donna J.|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[Rowman & Littlefield]]|ژپنک=٩٧٨-١-٥٣٨١-٠٣٩٥-١|edition=Second|شوێن=Lanham, Md.|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=TwglDwAAQBAJ&pg=PA١٦٠ ١٦٠]|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240203073954/https://books.google.com/books?id=TwglDwAAQBAJ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{Cite report}}</ref>لە ساڵی ١٩٤٢ەوە، داگیرکاریی ژاپۆن ڕووبەڕووی بەرگرییەکی بەرفراوانی پارتیزانی و نهێنیی خەڵکی فلیپین بووەوە. <ref>{{#invoke:cite|web|title=The Guerrilla War |url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/macarthur/sfeature/bataan_guerrilla.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128153210/https://www.pbs.org/wgbh/amex/macarthur/sfeature/bataan_guerrilla.html |archive-date=January 28, 2017 |access-date=February 24, 2011 |website=[[American Experience]] |publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Minor |یەکەم=Colin |ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Filipino Guerilla Resistance to Japanese Invasion in World War II |ناونیشان=https://opensiuc.lib.siu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1044&context=legacy |journal=Legacy |بەرگ=١٥|issue=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200320025106/https://opensiuc.lib.siu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1044&context=legacy |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠٢٣|via=[[Southern Illinois University Carbondale]]}}</ref> <ref>{{Cite encyclopedia}}</ref>لە کاتی ئەم جەنگەدا تاوانی جەنگی زۆر گەورە ئەنجام دران، وەک ڕێپێوانی مەرگی باتان و کۆمەڵکوژیی مانیلا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jones|یەکەم=Jeffrey Frank|ناونیشان=http://www.ibiblio.org/hyperwar/Japan/Japanese-War-Crimes-Guide.pdf|سەردێڕ=Japanese War Crimes and Related Topics: A Guide to Records at the National Archives|بڵاوکەرەوە=[[National Archives and Records Administration]]|شوێن=Washington, D.C.|پەڕەکان=[https://books.google.com/books?id=Gx٩JDwAAQBAJ&pg=PA١٠٣١ ١٠٣١–١٠٣٧]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100414092157/http://www.ibiblio.org/hyperwar/Japan/Japanese-War-Crimes-Guide.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٠|via=[[ibiblio]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=2J0ZqRZw-QQC|سەردێڕ=Japanese War Crimes: The Search for Justice|بڵاوکەرەوە=[[Transaction Publishers]]|ژپنک=٩٧٨-١-٤١٢٨-٢٦٨٣-٩|editor-last=Li|editor-first=Peter|شوێن=New Brunswick, N.J.|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=٢J٠ZqRZw-QQC&pg=PA٢٥٠ ٢٥٠]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201002122006/https://www.google.com/books/edition/Japanese_War_Crimes/2J0ZqRZw-QQC?hl=en&gbpv=1&dq=%22japanese+atrocities&pg=PA250|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> سەرەنجام لە ساڵانی ١٩٤٤ و ١٩٤٥دا، بەرگرییکارانی فلیپین بە هاوکاریی هێزەکانی هاوپەیمانان توانینیان ژاپۆنییەکان تێکبشکێنن. خەمڵاندنەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە کۆتایی جەنگەکەدا زیاتر لە یەک ملیۆن فلیپینی گیانیان لەدەستدا. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rottman|یەکەم=Gordon L.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ChyilRml0hcC|سەردێڕ=World War II Pacific Island Guide: A Geo-Military Study|بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Press]]|ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣١٣٩٥-٠|شوێن=Westport, Conn.|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=ChyilRml٠hcC&pg=PA٣١٨ ٣١٨]|بەستەری نووسەر=Gordon L. Rottman|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231012205757/https://books.google.com/books?id=ChyilRml0hcC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Del Gallego|یەکەم=John A.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=983xDwAAQBAJ|سەردێڕ=The Liberation of Manila: 28 Days of Carnage, February–March 1945|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=[[McFarland & Company|McFarland]]|ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٦٦-٣٥٩٧-٢|شوێن=Jefferson, N.C.|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=٩٨٣xDwAAQBAJ&pg=PA٨٤ ٨٤]|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230217144212/https://books.google.com/books?id=983xDwAAQBAJ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥دا، فلیپین بوو بە یەکێک لە [[دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان|وڵاتە دامەزرێنەرەکانی]] ڕێکخراوی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]. دواتریش لە ٤ی تەممووزی ١٩٤٦دا، لە سەردەمی سەرۆکایەتی مانوێل ڕۆخاس، ئەمریکا بەپێی پەیماننامەی مانیلا بە فەرمی دانی بە سەربەخۆیی فلیپیندا نا.<ref name="Buhler-2001">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bühler|یەکەم=Konrad G.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C|سەردێڕ=State Succession and Membership in International Organizations: Legal Theories versus Political Pragmatism|ڕێکەوت=٨ی شوباتی ٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Kluwer Law International]]|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٤١١-١٥٥٣-٩|زنجیرە=Legal Aspects of International Organization|شوێن=The Hague, Netherlands|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230405131023/https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://tile.loc.gov/storage-services/service/ll/lltreaties//lltreaties-ustbv011/lltreaties-ustbv011.pdf|سەردێڕ=Treaties and Other International Agreements of the United States of America; 1776–1949|بڵاوکەرەوە=[[United States Department of State]]|ساڵ=١٩٧٤|بەرگ=II|شوێن=United States|پەڕەکان=٣–٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210824161243/https://tile.loc.gov/storage-services/service/ll/lltreaties//lltreaties-ustbv011/lltreaties-ustbv011.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> لە ٢٤ی ئازاری ١٩٣٤دا و لە سەردەمی داڕمانی گەورەی ئابووریدا، [[فرانکلین ڕۆزڤێڵت|فرانکلین ڕۆزڤێڵتی]] سەرۆکی ئەمریکا یاسای تایدیگز-مەکدەفی ئیمزا کرد. دوای ئیمزاکردنی ئەم یاسایە، فلیپین بوو بە وڵاتێکی کۆمۆنوێڵس و مانوێل کیسۆن لە دوای ئیمیلیۆ ئاگینالدۆ بوو بە دووەم سەرۆکی وڵاتەکە.دواتر لە ٤ی تەممووزی ١٩٤٦دا و بەپێی هەمان یاسا و لە پەیماننامەی مانیلادا، [[ھاری تروومەن|هاری تروومەنى]] سەرۆکی ئەمریکا بەیاننامەی ٢٦٩٥ی ئیمزا کرد و بۆ بەئەنجامگەیاندنی سەربەخۆیی فلیپین. ترومان نوێنەری خۆی ڕاسپارد تا لە پەیماننامەی مانیلادا بە فەرمی سەربەخۆیی وڵاتەکە ڕابگەیەنێت.. لەو ڕێوڕەسمەدا جەنەڕاڵ [[دۆگلاس ماکارتور]] ئامادە بوو، کە پێشتر ڕستە بەناوبانگەکەی وتبوو: «من دەگەڕێمەوە».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/july-4-1946-philippines-independence|سەردێڕ=July 4, 1946: The Philippines Gained Independence from the United States |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦|وێبگە=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |زمان=en}}</ref> لە ساڵی ١٩٦١دا دوای ١٥ ساڵ لە سەربەخۆیی فلیپین و لە سەردەمی جەنگی سارددا کاتێک [[جۆن ئێف. کێنیدی]] بوو بە سەرۆکی ئەمریکا، جەنەڕاڵ [[دۆگلاس ماکارتور]] لەگەڵ هاوسەرەکەی (جین ماکارتور) گەڕایەوە بۆ فلیپین.ئەم سەردانەی لەسەر بانگهێشتی سەرۆکی فلیپین "کارلۆس پی گارسیا" بوو، کە وەک گەشتێکی پڕ لە یادگاری و سۆزداری سەیر دەکرا. ئەمەش نزیکەی ٢٠ ساڵ دوای ئەوە هات کە لە کاتی داگیرکاریی ژاپۆندا لە ساڵی ١٩٤٢ وڵاتەکەی جێهێشتبوو.حکومەتی فلیپین لیژنەیەکی تایبەتی دامەزراند بۆ ڕێکخستنی پێشوازیکردن، شوێنی مانەوە و بەڕێکردنی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=TIME|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ١٩٦١|ناونیشان=https://time.com/archive/6810230/the-philippines-sentimental-journey/|سەردێڕ=The Philippines: Sentimental Journey|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦|وێبگە=TIME|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260727155839/https://time.com/archive/6810230/the-philippines-sentimental-journey/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەو کاتەدا تەمەنی ٨١ ساڵ بوو، و خەڵکێکی زۆر لە مانیلا بە گەرمی پێشوازییان لێ کرد.سەردانەکەی زۆر گرنگ بوو، چونکە پەیوەندییەکی مێژوویی لەگەڵ فلیپیندا هەبوو و لە سەردەمی جەنگدا بەڵێنی دابوو کە دەگەڕێتەوە. ئەو لە تشرینی یەکەمی ١٩٤٤دا ئەم بەڵێنەی بردبووە سەر، کاتێک هێزەکانی ئەمریکا و فلیپین بۆ ئازادکردنی وڵاتەکە لە ناوچەی «لایتی» دابەزین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=TIME|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ١٩٦١|ناونیشان=https://time.com/archive/6810230/the-philippines-sentimental-journey/|سەردێڕ=The Philippines: Sentimental Journey|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦|وێبگە=TIME|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260727155839/https://time.com/archive/6810230/the-philippines-sentimental-journey/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕاگەیاندنەکانی ئەوکاتی ئەمریکا سەردانەکەی ساڵی ١٩٦١ی ماکئارسەریان وەک «گەشتێکی پڕ لە یادگاری» وەسف دەکرد. هەروەها گەڕانەوەکەی هاوکات بوو لەگەڵ ئاهەنگەکانی ١٥ەمین ساڵیادی سەربەخۆیی فلیپین.لە کاتی سەردانەکەدا، ماکئارسەر سەردانی چەندین شوێنی کرد کە لە کاتی جەنگدا خزمەتی تێدا کردبوون، و چاوی بەو فلیپینییانە کەوت کە لە سەردەمی کۆمۆنوێڵس و جەنگی جیهانیی دووەمدا دەیانناسی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=TIME|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ١٩٦١|ناونیشان=https://time.com/archive/6810230/the-philippines-sentimental-journey/|سەردێڕ=The Philippines: Sentimental Journey|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦|وێبگە=TIME|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260727155839/https://time.com/archive/6810230/the-philippines-sentimental-journey/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> حکومەتی فلیپین و ئەمریکا سەردانەکەیان وەک دەرفەتێک دەبینی بۆ بەهێزکردنی پەیوەندییە مێژووییەکانی نێوان هەردوو وڵات.وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ئاماژەی بەوە دا کە سەردانەکە دەرفەتی بە فلیپینییەکان بەخشی تا جارێکی تر ماکئارسەر ببیننەوە، هەروەها گرنگییەکی سیاسی و دیپلۆماسیی تایبەتی بۆ پەیوەندییەکانی نێوان فلیپین و ئەمریکا هەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v23/d354?utm_source=chatgpt.com|سەردێڕ=Historical Documents - Office of the Historian |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦|وێبگە=history.state.gov}}</ref> === سەربەخۆیی (١٩٤٦-ئێستا) === هەوڵەکانی ئاوەدانکردنەوەی دوای جەنگ و کۆتاییهێنان بە یاخیبوونی ھوکبالاھاپ لە سەردەمی سەرۆکایەتیی ڕامۆن مەگسایسایدا سەرکەوتنیان بەدەستهێنا،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Goodwin|یەکەم=Jeff|ناونیشان=https://archive.org/details/nootherwayout00jeff|سەردێڕ=No Other Way Out: States and Revolutionary Movements, 1945–1991|ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٦٢٠٦٩-٧|زنجیرە=Cambridge Studies in Comparative Politics|شوێن=Cambridge, England|پەڕە=[https://archive.org/details/nootherwayout٠٠jeff/page/١١٨ ١١٨]|بەستەری نووسەر=Jeff Goodwin}}</ref> بەڵام دوای ئەوەش یاخیبوونی ناوبەناوی شیوعییەکان بۆ ماوەیەکی درێژ بەردەوام بوو.<ref name="Tucker-2013">{{Cite encyclopedia}}</ref>لە سەردەمی کارلۆس پی گارسیا، کە شوێنگرەوەی مەگسایسای بوو، حکومەت سیاسەتی پشتیوانى فلیپینییەکانی گرتە بەر کە پشتیوانیی لە بازرگانی و کۆمپانیا ناوخۆییەکانى دەکرد.دوای گارسیا، دیۆسدادۆ ماکاپاگال ڕۆژی سەربەخۆیی وڵاتی لە ٤ی تەممووزەوە گواستەوە بۆ ١٢ی حوزەیران —کە ڕێککەوتی ڕاگەیاندنەکەی ئیمیلیۆ ئاگینالدۆ بوو<ref name="Abinales-20052">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abinales|یەکەم=Patricio N.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=xiOQdEzgP9kC|سەردێڕ=State and Society in the Philippines|دوایین٢=Amoroso|یەکەم٢=Donna J.|بڵاوکەرەوە=[[Rowman & Littlefield]]|ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٤٢٥-١٠٢٤-١|شوێن=Lanham, Md.|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240203073346/https://books.google.com/books?id=xiOQdEzgP9kC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>هەروەها داوای مافی خاوەندارێتیی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی باکووری بۆرنیۆی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Weatherbee|یەکەم=Donald E.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=4wqEC4jHl9wC|سەردێڕ=International Relations in Southeast Asia: The Struggle for Autonomy|دوایین٢=Emmers|یەکەم٢=Ralf|دوایین٣=Pangestu|یەکەم٣=Mari|دوایین٤=Sebastian|یەکەم٤=Leonard C.|بڵاوکەرەوە=[[Rowman & Littlefield]]|ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٤٢٥-٢٨٤٢-٠|شوێن=Lanham, Md.|پەڕەکان=[https://books.google.com/books?id=٤wqEC٤jHl٩wC&pg=PA٦٨ ٦٨–٦٩]|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200604143037/https://books.google.com/books?id=4wqEC4jHl9wC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dobbs|یەکەم=Charles M.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wkMaBwAAQBAJ|سەردێڕ=Trade and Security: The United States and East Asia, 1961–1969|ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge Scholars Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٣٨-١٩٩٥-٤|شوێن=Newcastle upon Tyne, England|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=wkMaBwAAQBAJ&pg=PA٢٢٢ ٢٢٢]|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230306103527/https://books.google.com/books?id=wkMaBwAAQBAJ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵی ١٩٦٥دا، فێردیناند مارکۆس لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتییدا سەرکەوتنی بەدەستھێنا و بووە سەرۆکی فلیپین. لە سەرەتای دەسەڵاتیدا، دەستی کرد بە جێبەجێکردنی پڕۆژەی گەورەی ژێرخان (وه‌ك ڕێگاوبان و خزمەتگوزارییەکان) کە زۆربەیان بە قەرزی دەرەکی دابین دەکران. ئەم پڕۆژانە ئابووریی وڵاتەکەیان بوژاندەوە و بوونە هۆی ئەوەی لە ساڵی ١٩٦٩دا بۆ جارێکی تر هەڵبژێردرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fernandes|یەکەم=Clinton|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6mrU4FBGqCAC|سەردێڕ=Hot Spot: Asia and Oceania|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[ABC-CLIO]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٥٤١٣-٧|شوێن=Westport, Conn.|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=٦mrU٤FBGqCAC&pg=PA١٨٨ ١٨٨]|بەستەری نووسەر=Clinton Fernandes|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240203073832/https://books.google.com/books?id=6mrU4FBGqCAC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Timberman-1991">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Timberman|یەکەم=David G.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NkBO2RhI4NUC|سەردێڕ=A Changeless Land: Continuity and Change in Philippine Politics|بڵاوکەرەوە=[[M.E. Sharpe]]|ساڵ=١٩٩١|ژپنک=٩٧٨-٩٨١-٣٠٣٥-٨٦-٧|شوێن=Armonk, N.Y.|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230218094758/https://books.google.com/books?id=NkBO2RhI4NUC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>کاتێک دوا خولی یاسایی سەرۆکایەتییەکەی بەرەو کۆتایی دەچوو، مارکۆس بۆ ئەوەی لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە، لە ٢١ی ئەیلوولی ١٩٧٢دا یاسای باری نائاسایی (عورفی) ڕاگەیاند و بێ گوێدانە دەستوور دەستی بە فەرمانڕەواییکردن کرد. ئەو مەترسیی گرووپە شیوعییەکانی وەک بیانوو بەکارهێنا <ref>{{Cite encyclopedia}}</ref> <ref>{{Cite encyclopedia}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=van der Kroef |یەکەم=Justus M. |ڕێکەوت=١٩٧٥|سەردێڕ=Asian Communism in the Crucible |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6XBafuPyHq8C |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Problems of Communism |بڵاوکەرەوە=Documentary Studies Section, [[International Information Administration]] |بەرگ=XXIV |issue=March–April 1975 |پەڕە=[https://books.google.com/books?id=٦XBafuPyHq٨C&pg=PA٥٩ ٥٩]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230212090208/https://books.google.com/books?id=6XBafuPyHq8C |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}}</ref> ئەم سەردەمە بە سەرکوتکاریی سیاسی، بێبەشکردنی ئازادیی ڕاگەیاندن و پێشێلکاریی فراوانی مافەکانی مرۆڤ ناسراوە.<ref>{{Cite report}}</ref>لە هەمان کاتدا، کەسە نزیک و هاوڕێکانی مارکۆس دەستیان بەسەر کەرتە ئابوورییە گرنگەکاندا گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nwTuCAAAQBAJ|سەردێڕ=People and Forest — Policy and Local Reality in Southeast Asia, the Russian Far East, and Japan|ڕێکەوت=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Springer Science+Business Media]]|ژپنک=٩٧٨-٩٤-٠١٧-٢٥٥٤-٥|editor-last=Inoue|editor-first=M.|شوێن=Dordrecht, Netherlands|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=nwTuCAAAQBAJ&pg=PA١٤٢ ١٤٢]|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٣|editor-last2=Isozaki|editor-first2=H.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230306103527/https://books.google.com/books?id=nwTuCAAAQBAJ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kang|یەکەم=David C.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=im465FAopWMC|سەردێڕ=Crony Capitalism: Corruption and Development in South Korea and the Philippines|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٠٤٠٨-٤|شوێن=Cambridge, England|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=im٤٦٥FAopWMC&pg=PA١٤٠ ١٤٠]|زمان=en|بەستەری نووسەر=David C. Kang|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230306103527/https://books.google.com/books?id=im465FAopWMC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Salazar|یەکەم=Lorraine Carlos|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wA2P9HBcr2YC|سەردێڕ=Getting a Dial Tone: Telecommunications Liberalisation in Malaysia and the Philippines|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[ISEAS - Yusof Ishak Institute|Institute of Southeast Asian Studies]]|ژپنک=٩٧٨-٩٨١-٢٣٠-٣٨٢-٠|شوێن=Singapore|پەڕەکان=[https://books.google.com/books?id=wA٢P٩HBcr٢YC&pg=PA١٢ ١٢–١٣]|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230306103527/https://books.google.com/books?id=wA2P9HBcr2YC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=White|یەکەم=Lynn T. III|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=4mvfBQAAQBAJ|سەردێڕ=Philippine Politics: Possibilities and Problems in a Localist Democracy|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٥٧٤٢٢-٤|زنجیرە=Routledge Contemporary Southeast Asia Series|شوێن=London|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=٤mvfBQAAQBAJ&pg=PA٧٤ ٧٤]|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240203074430/https://books.google.com/books?id=4mvfBQAAQBAJ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>تەنانەت قۆرخکردنی کەرتی شەکر لەلایەن دەستڕۆیشتووەکانیەوە بووە هۆی دروستبوونی برسییەتییەکی سەخت لە دوورگەی «نیگرۆس». هەروەها مارکۆس و ئیمێلدای هاوسەری تۆمەتبار کران بە گەندەڵی و دزینی ملیاران دۆلار لە سەروەت و سامانی گشتی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Vogl|یەکەم=Frank|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hBCMTGiVBYMC|سەردێڕ=Waging War on Corruption: Inside the Movement Fighting the Abuse of Power|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Rowman & Littlefield]]|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٢٢-١٨٥٣-٦|شوێن=Boulder, Colo.|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=hBCMTGiVBYMC&pg=PA٦٠ ٦٠]|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230306103527/https://books.google.com/books?id=hBCMTGiVBYMC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=SarDesai|یەکەم=D. R.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yjNWDgAAQBAJ&pg=PT206|سەردێڕ=Southeast Asia: Past and Present|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٣-٤٨٣٨-٤|edition=7th|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230306103527/https://books.google.com/books?id=yjNWDgAAQBAJ&pg=PT206|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>ئەو قەرزە زۆرانەی مارکۆس لە سەرەتای دەسەڵاتیدا وەریگرتبوون، سەرەنجام بوونە هۆی داڕمانی ئابووریی وڵات. ئەم دۆخەش بەهۆی قەیرانی ئابووریی سەرەتای هەشتاکانەوە خراپتر بوو، بەجۆرێک لە ساڵانی ١٩٨٤ و ١٩٨٥دا ئابووریی فلیپین ساڵانە بە ڕێژەی ٪٧.٣ پاشەکشەی کرد.<ref name="Thompson-Batalla-2018">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DmkPEAAAQBAJ|سەردێڕ=Routledge Handbook of the Contemporary Philippines|ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٤٨٥٢٦-١|editor-last=Thompson|editor-first=Mark R.|زنجیرە=Routledge Handbooks|شوێن=London|زمان=en|بەستەری نووسەر=Mark R. Thompson|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٣|editor-last2=Batalla|editor-first2=Eric Vincent C.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230306103526/https://books.google.com/books?id=DmkPEAAAQBAJ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Raquiza|یەکەم=Antoinette R.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=g5bkhjFAzyMC|سەردێڕ=State Structure, Policy Formation, and Economic Development in Southeast Asia: The Political Economy of Thailand and the Philippines|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٦-٥٠٥٠٢-٧|زنجیرە=Routledge Studies in the Growth Economies of Asia|شوێن=London|پەڕەکان=[https://books.google.com/books?id=g٥bkhjFAzyMC&pg=PA٤٠ ٤٠–٤١]|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240203074317/https://books.google.com/books?id=g5bkhjFAzyMC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ٢١ی ئابی ١٩٨٣دا، بینینۆ ئاکینۆی جونیۆر، کە ڕکابەری سەرەکیی مارکۆس بوو لە بەرەی ئۆپۆزسیۆن، لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی مانیلا تیرۆر کرا.لە ساڵی ١٩٨٦دا، مارکۆس داوای هەڵبژاردنی پێشوەختەی سەرۆکایەتیی کرد و دواتر خۆی وەک سەرکەوتووی هەڵبژاردنەکە ڕاگەیاند، بەڵام ئەنجامەکان بە شێوەیەکی بەربڵاو بە ساختە لەقەڵەم دران.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hermida|یەکەم=Ranilo Balaguer|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VASXBQAAQBAJ|سەردێڕ=Imagining Modern Democracy: A Habermasian Assessment of the Philippine Experiment|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[State University of New York Press|SUNY Press]]|ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٨٤-٥٣٨٧-٣|شوێن=Albany, N.Y.|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=VASXBQAAQBAJ&pg=PA١٢ ١٢]|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230306103526/https://books.google.com/books?id=VASXBQAAQBAJ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>خۆپێشاندانەکانی دوای هەڵبژاردنەکە بوونە هۆی بەرپابوونی «شۆڕشی دەسەڵاتی گەل»، کە مارکۆس و هاوپەیمانەکانی ناچار کرد فلیپین جێبهێڵن و بەرەو [[ھاوایی]] هەڵبێن.<ref name="LATimes-3DayRevolution">{{#invoke:cite|news|last=Fineman |first=Mark |date=February 27, 1986 |title=The 3-Day Revolution: How Marcos Was Toppled |work=[[Los Angeles Times]] |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1986-02-27-mn-12085-story.html |access-date=February 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200825042718/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1986-02-27-mn-12085-story.html |archive-date=August 25, 2020}}</ref><ref>{{Cite report}}</ref> دوای ئەوە، [[کۆرازۆن ئەکینۆ]] وەک سەرۆکی نوێی وڵات دەستبەکار بوو و دەستوورێکی نوێش بۆ فلیپین پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.idea.int/sites/default/files/publications/chronology-of-the-1987-philippine-constitution.pdf|سەردێڕ=Chronology of the 1987 Philippine Constitution|ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[University of the Philippines]] Center for Integrative and Development Studies|ژپنک=٩٧٨-٩٧١-٧٤٢-١١٩-٣|editor-last=Atienza|editor-first=Maria Ela L.|زنجیرە=Public Policy Monographs|شوێن=Quezon City, Philippines|پەڕەکان=٤–١١|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201025141304/https://www.idea.int/sites/default/files/publications/chronology-of-the-1987-philippine-constitution.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> گەڕانەوەی دیموکراسی و دەستپێکردنی چاکسازییەکانی حکومەت لە ساڵی ١٩٨٦دا، بەهۆی کەڵەکەبوونی قەرزی سەر وڵات، گەندەڵی و هەوڵە بەردەوامەکانی کودەتاوە تووشی ئاستەنگی گەورە بوونەوە.<ref name="Timberman-19912">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Timberman|یەکەم=David G.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NkBO2RhI4NUC|سەردێڕ=A Changeless Land: Continuity and Change in Philippine Politics|بڵاوکەرەوە=[[M.E. Sharpe]]|ساڵ=١٩٩١|ژپنک=٩٧٨-٩٨١-٣٠٣٥-٨٦-٧|شوێن=Armonk, N.Y.|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230218094758/https://books.google.com/books?id=NkBO2RhI4NUC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kingsbury|یەکەم=Damien|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8CQlDwAAQBAJ|سەردێڕ=Politics in Contemporary Southeast Asia: Authority, Democracy and Political Change|ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٤٩٦٢٨-١|شوێن=London|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=٨CQlDwAAQBAJ&pg=PA١٣٢ ١٣٢]|بەستەری نووسەر=Damien Kingsbury|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230212193225/https://books.google.com/books?id=8CQlDwAAQBAJ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە هەمان کاتدا، یاخیبوونی شیوعییەکان و جەنگی سەربازی لەگەڵ جیاخوازەکانی «مۆرۆ» بەردەوام بوو<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠١١|سەردێڕ=The Communist Insurgency in the Philippines: Tactics and Talks |ناونیشان=https://www.refworld.org/pdfid/4d5a310e2.pdf |journal=Asia Report |بڵاوکەرەوە=[[International Crisis Group]] |issue=202 |پەڕەکان=٥–٧|oclc=٩٠٥٣٨٨٩١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200806030349/https://www.refworld.org/pdfid/4d5a310e2.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|via=Refworld}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZzMmpCinBYoC|سەردێڕ=A Handbook of Terrorism and Insurgency in Southeast Asia|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[Edward Elgar Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٧٢٠-٧١٨-٠|editor-last=Tan|editor-first=Andrew T. H.|شوێن=Cheltenham, England|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=ZzMmpCinBYoC&pg=PA٤٠٥ ٤٠٥]}}</ref>سەرباری ئەوەی وڵات ڕووبەڕووی چەندین کارەساتی سروشتی بووەوە، وەک تەقینەوەی گڕکانی چیای پیناتوبۆ لە حوزەیرانی ١٩٩١دا.دواتر «فیدێل ڕامۆس» بووە سەرۆکی وڵات و شوێنی ئاکینۆی گرتەوە. ئەو لەڕێگەی تایبەتکردنی کەرتەکان و کەمکردنەوەی کۆتوبەندە یاساییەکان ئابووریی فلیپینی کراوەتر کرد، بەڵام ئەم دەستکەوتە ئابوورییانە بەهۆی سەرهەڵدانی قەیرانی دارایی ئاسیا لە ساڵی ١٩٩٧دا زیانیان بەرکەوت.<ref name="Ortega-NeoliberalizingSpaces-2016">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ortega|یەکەم=Arnisson Andre|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wDTVDAAAQBAJ|سەردێڕ=Neoliberalizing Spaces in the Philippines: Suburbanization, Transnational Migration, and Dispossession|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Rowman & Littlefield]]|ژپنک=٩٧٨-١-٤٩٨٥-٣٠٥٢-١|شوێن=Lanham, Md.|پەڕەکان=[https://books.google.com/books?id=wDTVDAAAQBAJ&pg=PA٥١ ٥١–٥٢]|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230322171253/https://books.google.com/books?id=wDTVDAAAQBAJ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ySe3DAAAQBAJ&pg=PT546|سەردێڕ=Handbook of Markets and Economies: East Asia, Southeast Asia, Australia, New Zealand: East Asia, Southeast Asia, Australia, New Zealand|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[M. E. Sharpe]]|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٥-٤٩٨٧٥-١|editor-last=Pecotich|editor-first=Anthony|شوێن=Armonk, N.Y.|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠٢٣|editor-last2=Shultz|editor-first2=Clifford J.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230322171259/https://books.google.com/books?id=ySe3DAAAQBAJ&pg=PT546|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>شوێنگرەوەی ڕامۆس، جوزێف ئستڕادا، گرنگیی سەرەکیی بە پڕۆژەکانی نیشتەجێبوونی گشتی دا، بەڵام ڕووبەڕووی تۆمەتی گەندەڵی بووەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bhargava|یەکەم=Vinay Kumar|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=gHS1bTsu2IUC|سەردێڕ=Challenging Corruption in Asia: Case Studies and a Framework for Action|دوایین٢=Bolongaita|یەکەم٢=Emil P.|ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[World Bank Publications]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢١٣-٥٦٨٣-٨|زنجیرە=Directions in Development|شوێن=Washington, D.C.|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=gHS١bTsu٢IUC&pg=PA٧٨ ٧٨]|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230322171257/https://books.google.com/books?id=gHS1bTsu2IUC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>ئەمەش بووە هۆی هەڵگیرسانی شۆڕشی ئیدسا لە ساڵی ٢٠٠١ و لابرانی لە دەسەڵات، و لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١دا [[گلۆریا ئارۆیۆ]] بووە سەرۆکی نوێی فلیپین.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Rebullida |یەکەم=Ma. Lourdes G. |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣|سەردێڕ=The Politics of Urban Poor Housing: State and Civil Society Dynamics |ناونیشان=https://www.pssc.org.ph/wp-content/pssc-archives/Philippine%20Political%20Science%20Journal/2003/06_The%20Political%20of%20Urban%20Poor%20Housing_%20State%20and%20Civil%20Society%20Dynamics.pdf |journal=Philippine Political Science Journal |بڵاوکەرەوە=Philippine Political Science Association |بەرگ=٢٤|issue=47 |پەڕە=٥٦|doi=10.1080/01154451.2003.9754247 |s2cid=154441392 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210511215251/https://www.pssc.org.ph/wp-content/pssc-archives/Philippine%20Political%20Science%20Journal/2003/06_The%20Political%20of%20Urban%20Poor%20Housing_%20State%20and%20Civil%20Society%20Dynamics.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=sTAuUXE_ANsC|سەردێڕ=The Politics of the Asian Economic Crisis|بڵاوکەرەوە=[[Cornell University Press]]|ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠١٤-٨٦٣٤-٠|editor-last=Pempel|editor-first=T. J.|شوێن=Ithaca, N.Y.|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=sTAuUXE_ANsC&pg=١٦٣ ١٦٣]|بەستەری نووسەر=T. J. Pempel|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240203074317/https://books.google.com/books?id=sTAuUXE_ANsC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ماوەی نۆ ساڵی دەسەڵاتی سەرۆک «گلۆریا ماکاپاگال ئارۆیۆ» بە گەشەکردنی ئابووری ناسرابوو، بەڵام ناووناوبانگی حکومەتەکەی بەهۆی گەندەڵی و ئابڕووچوونە سیاسییەکانەوە لەکەدار بوو؛<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Hutchcroft |یەکەم=Paul D. (Paul David) |ڕێکەوت=٢٠٠٨|سەردێڕ=The Arroyo Imbroglio in the Philippines |ناونیشان=https://muse.jhu.edu/pub/1/article/230460 |journal=[[Journal of Democracy]] |بڵاوکەرەوە=[[Johns Hopkins University Press]] |بەرگ=١٩|issue=1 |پەڕەکان=١٤١–١٥٥|doi=10.1353/jod.2008.0001 |issn=1086-3214 |s2cid=144031968 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|via=[[Project MUSE]]}}</ref> بەتایبەتی بەهۆی ئەو تۆمەتانەی کە دەیانگوت لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ساڵی ٢٠٠٤دا ساختەکاریی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McCoy|یەکەم=Alfred W.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QYj6WUGsRuEC|سەردێڕ=Policing America's Empire: The United States, the Philippines, and the Rise of the Surveillance State|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[University of Wisconsin Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٩-٢٣٤١٣-٣|شوێن=Madison, Wis.|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=QYj٦WUGsRuEC&pg=PA٤٩٨ ٤٩٨]|زمان=en|بەستەری نووسەر=Alfred W. McCoy|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref>لە دوای ئەو، لە سەردەمی دەسەڵاتی بینینۆ ئاکینۆی سێیەمدا گەشەی ئابووری بەردەوام بوو، کە حکومەتەکەی بانگەشەی بۆ شەفافییەت و بەڕێوەبردنی دروست دەکرد. <ref name="Lum-Dolven-2014">{{Cite report|last=Lum|first=Thomas|date=May 15, 2014|title=The Republic of the Philippines and U.S. Interests—2014|url=https://crsreports.congress.gov/product/pdf/R/R43498/7|access-date=September 14, 2020|publisher=[[Congressional Research Service]]}}</ref>ئاکینۆی سێیەم ڕێککەوتنێکی ئاشتیی مێژوویی لەگەڵ بەرەی ڕزگاریخوازی ئیسلامیی مۆرۆ ئیمزا کرد بۆ ئەوەی ناوچەی بانگسامۆرۆ ببێتە خاوەنی هەرێمێکی خۆبەڕێوەبەر (ئۆتۆنۆمی). بەڵام دواتر دروستبوونی شەڕ و پێکدادانێکی چەکداری لە ناوچەی «ماماساپانۆ» لەگەڵ چەکدارانی مۆرۆ، وای کرد پەسەندکردنی یاسای پێکهێنانی ئەو هەرێمە بۆ ماوەیەک دوابکەوێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Buendia|یەکەم=Rizal G.|ناونیشان=https://www.researchgate.net/publication/294888285|سەردێڕ=The Politics of the Bangsamoro Basic Law|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Yuchengco Center, [[De La Salle University]]|شوێن=Manila, Philippines|پەڕەکان=٣–٥|doi=10.13140/RG.2.1.3954.9205/1|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|via=[[ResearchGate]]|doi-access=free}}</ref> هەستی نائارامی و بێزاربوونی گشتی لە شێوازی بەڕێوەبردنی حکومەت دوای شۆڕشی «EDSA» بووە هۆی ئەوەی لە هەڵبژاردنی ساڵی ٢٠١٦دا، [[ڕۆدریگۆ دوتێرتە]]، کە بە سەرکردەیەکی پوپولیست ناسراوە، سەرکەوتوو بێت.<ref name="CasipleEtAl-2016">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Casiple |یەکەم=Ramon C. |دوایین٢=McCargo |یەکەم٢=Duncan |دوایین٣=Aspinall |یەکەم٣=Edward |دوایین٤=Davidson |یەکەم٤=Michael W. |دوایین٥=Hicken |یەکەم٥=Allen |دوایین٦=Weiss |یەکەم٦=Meredith L. |دوایین٧=Villegas |یەکەم٧=Bernardo M. |دوایین٨=Manzano |یەکەم٨=George |دوایین٩=Baviera |یەکەم٩=Aileen S. P. |ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=Roundtable: The 2016 Philippine Presidential Election |ناونیشان=https://bookshop.iseas.edu.sg/component/get/18862 |journal=Contemporary Southeast Asia |بڵاوکەرەوە=[[ISEAS-Yusof Ishak Institute]] |بەرگ=٣٨|issue=2 |پەڕەکان=١٨٠–١٨١|doi=10.1355/cs38-2a |s2cid=157111016 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220319034802/https://bookshop.iseas.edu.sg/component/get/18862 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢}}</ref> لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا، کاریگەری لیبراڵیزم لە وڵاتدا کەمبووەوە، هەرچەندە زۆربەی سیاسەتە ئابوورییە لیبراڵەکان بەردەوام بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Horner |یەکەم=Lindsey K. |ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Oscillating between populism and liberalism in the Philippines: participatory education's role in addressing stubborn inequalities |ناونیشان=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/14767724.2022.2048799?needAccess=true |journal=Globalisation, Societies and Education |بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |بەرگ=٢٢|issue=2 |پەڕەکان=٣٣٧–٣٣٩|doi=10.1080/14767724.2022.2048799 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|hdl-access=free}}</ref>لە گرنگترین ئامانجەکانی دوتێرتە بەهێزکردنی خێرای خەرجی بۆ پڕۆژەکانی بنەڕەتی بۆ پاڵپشتی گەشەی ئابووری؛ پەسەندکردنی یاسای بنگسامۆرۆ ئۆرگانیک (Bangsamoro Organic Law)؛ توندکردنی خەبات دژ بە تاوانکاری و شۆڕشگێڕانی کۆمۆنیست؛ هەروەها بەڕێوەبردنی کەمپەینی دژ بە ماددە هۆشبەرەکان، کە هەرچەندە بووە هۆی کەمبوونەوەی بڵاوبوونەوەی ماددە هۆشبەرەکان،<ref>{{#invoke:cite|news|last=Cordero |first=Ted |date=March 7, 2020 |title=DOH recommends declaration of public health emergency after COVID-19 local transmission |work=[[GMA News Online]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/news/nation/728715/doh-recommends-declaration-of-public-health-emergency-after-covid-19-local-transmission/story/ |access-date=March 7, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200308064057/https://www.gmanetwork.com/news/news/nation/728715/doh-recommends-declaration-of-public-health-emergency-after-covid-19-local-transmission/story/ |archive-date=March 8, 2020}}</ref> بەڵام هەروەها بە هۆی کوشتنی دەرەوەی چوارچێوەی یاسایی ڕەخنەی زۆری لێ گیرا.<ref>{{#invoke:cite|news|last=Caliwan |first=Christopher Lloyd |date=March 30, 2022 |title=Over 24K villages 'drug-cleared' as of February: PDEA |language=en |work=[[Philippine News Agency]] |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1171001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331184448/https://www.pna.gov.ph/articles/1171001 |archive-date=March 31, 2022}}</ref>لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٠دا، [[پەتای جیھانیی کۆڤید-١٩ لە فلیپین|پەتای کۆڤید-١٩]] گەیشتە فیلیپین، کە وای کرد داخستنی گشتی لە سەرانسەری وڵات جێبەجێ بکرێت. ئەمەش بووە هۆی ڕوودانی قەیرانێکی ئابووریی توند بەڵام کورتخایەن.<ref>{{#invoke:cite|news |last1=Morales |first1=Neil Jerome |last2=Lema |first2=Karen |title=Philippines economy on recovery path, but policy seen remaining loose |url=https://www.reuters.com/markets/currencies/philippine-gdp-grows-77-yy-q4-beats-forecast-2022-01-27/ |access-date=October 19, 2024 |work=[[Reuters]] |date=January 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204094028/https://www.reuters.com/markets/currencies/philippine-gdp-grows-77-yy-q4-beats-forecast-2022-01-27/ |archive-date=February 4, 2022}}</ref><ref>{{#invoke:cite|news|last=Venzon |first=Cliff |date=January 28, 2021 |title=Philippines GDP shrinks 9.5% in 2020, worst since 1947 |work=[[Nikkei Asia]] |url=https://asia.nikkei.com/Economy/Philippines-GDP-shrinks-9.5-in-2020-worst-since-1947 |access-date=January 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128061938/https://asia.nikkei.com/Economy/Philippines-GDP-shrinks-9.5-in-2020-worst-since-1947 |archive-date=January 28, 2021}}</ref>بە بەڵێنی بەردەوامی بە سیاسەتەکانی دوتێرتە،[[بۆنگ بۆنگ مارکۆس]]، لەگەڵ سارا دوتێرتە، کچی ڕۆدریگۆ دوتێرتە، کاندید کرد و لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٢٢دا سەرکەوتنی بەدەستهێنا. <ref>{{#invoke:cite|news|date=May 10, 2022 |title=Ferdinand "Bongbong" Marcos wins the Philippine presidency in a landslide |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/asia/ferdinand-bongbong-marcos-wins-the-philippine-presidency-in-a-landslide/21809220 |access-date=June 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510114935/https://www.economist.com/asia/ferdinand-bongbong-marcos-wins-the-philippine-presidency-in-a-landslide/21809220 |archive-date=May 10, 2022}}</ref> بەڵام، گەڕانەوەی حکومەتی مارکۆس بۆ سیاسەتی دۆستانە لەگەڵ ئەمریکا، لەلایەن زۆرێکەوە وەک پاشگەزبوونەوە لە سیاسەتی نزیکبوونەوەی دوتێرتە لە چین سەیر کرا، و لە دوای ئەوە ناکۆکییە ناوچەییەکان لە دەریای باشووری چین توندتر بوون. لە هەمان کاتدا، حکومەت [[دەستگیرکردنی ڕۆدریگۆ دوتێرتە|ڕۆدریگۆ]] دەستگیر کرد و بۆ [[دادگای تاوانی نێودەوڵەتی]] لە [[هۆڵەندا]] نێردرا بۆ دادگایکردنى لەسەر تۆمەتی [[تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی]]. ئەم ڕووداوەش بووە هۆی تێکچوونی هاوپەیمانی نێوان مارکۆس و دوتێرتە.دواتر، لە ماوەی حکومەتی مارکۆسدا، چەندین کەیسی گەندەڵی، بەڕێوەبردنی خراپ و نایاسایی لە پڕۆژە حکومییەکانی بەڕێوەبردنی مەترسی لافاودا ڕوویدا، کە بووە هۆی ئەنجامدانی خۆپیشاندانەکانی زۆر لە سەرانسەری وڵات. هەروەها، فیلیپین بەهۆی ململانێی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست]]، تووشی قەیرانێکی وزە بوو. == جوگرافیا == == دانیشتوان == بەپێی ئامارەکانی ساڵی [[٢٠١٤]] ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی فلیپین ١٠٠,٠٩٦,٤٩٦ کەس بووە کە دەکاتە ١.٣٨ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٣.٢ ساڵە. ھەروەھا ٥٠ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.<ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}} </ref> == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە فلیپین <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=٢٠١٦|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=١٠٦}}</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|کاتۆلیک|yellow|٨٠٫٠}} {{bar percent|پرۆتێستانت|red|١٠٫٠}} {{bar percent|سوننە|green|٧٫٠}} {{bar percent|ئەوانی تر|purple|٣٫٠}}}} ==سەرچاوەکان== {{reflist}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسپانیا|فلیپین}} {{پۆلی کۆمنز|Philippines}} [[پۆل:داگیرگەکانی ئیسپانیا]] [[پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٦٥]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٩٨]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٦]] [[پۆل:فلیپین]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی تازە پیشەسازی دەکەن]] s5libprgh6sq8q57499nn63g43a7nmg 0 9873 1624314 1371953 2026-08-13T10:32:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، فیلم-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە) 1624314 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = ئێلڤیس ئارۆن پریسلی | وێنە =Elvis_Presley_promoting_Jailhouse_Rock.jpg | قەبارەی وێنە = 200px | ناوی کاتی لەدایکبوون = | شوێنی لەدایکبوون = [[توپێلۆ]]، [[میسیسیپی (ویلایەت)|ویلایه‌تی میسیسیپی]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = [[٨ی کانوونی دووەم]] [[١٩٣٥]] | ڕێکەوتی مردن = [[١٦ی ئاب]] [[١٩٧٧]] | شوێنی مردن = [[مێمفیس]]، [[تێنێسی|ویلایەتی تێنێسی]] | هۆکاری مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] | ناوەکانی تر = | نەژاد = | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = [[ئەکتەر]]، [[گۆرانیبێژ]] | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بە هۆی = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = | بەرانبەرەکان = | ئایین = | هاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خزمەکان = | پەیوەندیەکان = | خەڵاتەکان = |واژوو = Elvis Presley Signature.png | ماڵپەڕ = http://elvis.com/ | پەراوێزەکان = }} '''ئێلڤیس ئارۆن پریسلی''' ({{بە ئینگلیزی|Elvis Aaron Presley}}، [[١٩٣٥]] – [[١٩٧٧]]) گۆرانیبێژ و ئەکتەری [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکایی]]، یەکێک لە سەرکەوتووترین گۆرانیبێژانی ناسراوی سەدەی ٢٠ی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] بووە.<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Elvis_Presley ویکیپیدیای ئینگلیزی]</ref> ==ژیان== '''ئێلڤیس پریسلی''' (ماوەی ژیان:٨ی کانوونی دووەمی ١٩٣٥ تاکوو ١٦ی ئابی ١٩٧٧) یەکێکە لە ئەستێرە درەوشاوەکانی ئاسمانی مۆسیقا و توانیوێتی خۆی لەمێژووی مۆسیقای جیھانی تۆماربکات، لە ٨ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٣٥ لە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا لەدایک بووە، ساڵی ١٩٥٣ بڕوانامەی مامناوەندی وەرگرتووە، ھەر لەمنداڵیەوە شەیدای مۆسیقا بووە و زۆر خۆشی ویستووە و بەشداری لەژمارەیەک پێشبڕکێی مۆسیقا کردووە و لەساڵی ١٩٤٦ بۆ یەکەم جار گیتارێکی وەکو خەڵات وەرگرتووە. ئێلڤیس پریسلی بەتیپێکی مۆسیقای بچوک دەستی بە مۆسیقا کردووە و لەباڕەکانا ئاھەنگیان گێڕاوە، دواتر دەرھێنەرێک شەیدای دەنگی بووە و دوو گۆرانی بۆ تۆمارکردووە و سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستھێناوە و شیاوازە نایابەکەی لەگۆرانی ووتندا دەنگی داوەتەوە و ناوبانگی دەرکردووە، ناوی وەکو ئەستێرەیەکی پڕشنگدار و گۆرانیبێژێکی بەناوبانکی مۆسیقای ڕۆک ئەندڕۆڵ بڵاوبۆتەوە و وەکو ئەکتەریش سەرکەوتوبووە و نزیکەی لە ٣٠ فیلمدا بەشداری کردووە و لەساڵی ١٩٥٦ بۆ یەکەم جار وەکو ئەکتەر لە فیلمی زیاتر خۆشمت بوێ بەشداری کردووە و لە بەناوبانگترین فیلمەکانی ھەر بژی لاس فیجاس و تا ئێستاش ھونەرەکەی بە زیندوێتی ماوەتەوە. ئێلڤیس پریسلی بەدرێژایی ژیانی ھونەری بەرزترین پێوانەیی ھەبووە لە فڕۆشتنی ئەلبومەکانی کە زیاتر لە ٧٥٠ میلیۆن کۆپی لێفڕۆشراوە و ١٢٠ گۆرانی تاکی ھەبووە و چۆتە نێو لیستی باشترین ٤٠ گۆرانی ئەمریکی بۆ فڕۆشتن و ٢٠ گۆرانی پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە، لەنێوان ساڵی ١٩٥٦ بۆ ١٩٦٢ بە ٢٤ گۆرانی توانیوێتی بچێتە نێو لیستی باشترین ٥ گۆرانی و بەم جۆرەش زیاتر لە ٧٥٠ میلیۆن کۆپی لەگۆرانیەکانی فڕۆشراون کە تاکو ئێستا کەس نەیتوانیوە ئەم ژمارە پێوانەییە بشکێنێت. ئێلڤیس پریسلی ھونەرمەند و ئەستێرەی درەوشاوی ئاسمانی مۆسیقا و گۆرانی لە ١٦ی ئابی ساڵی ١٩٧٧ لەتەمەنی ٤٢ ساڵیدا لە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا کۆچی دوایی کردووە. == فیلمەکانی<ref>[http://mklove.net/mako/viewtopic.php?id=7449 ماڵی کوردیش لۆڤ - سی و سێیەمین ساڵوەگەری کۆچی دوایی ئێلویس پریسلی لە گریس لەند]{{بەستەری مردوو|url=http://mklove.net/mako/viewtopic.php?id=7449 |date=تشرینی دووەمی ٢٠١٨ }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == * خۆشەویستی تۆ ([[١٩٥٧]]) * رۆک لە بەندیخانە (بەندیخانەی بەردین،[[١٩٥٧]]) * شا کروئێل ([[١٩٥٨]]) * ئەستێرەی گەرم ([[١٩٦٠]]) * ھاڤایی شین ([[١٩٦١]]) * کید گالاھاد ([[١٩٦٢]]) * لە پێشانگای جیھانی چی روویدا ([[١٩٦٣]]) * کچی خۆشحاڵ ([[١٩٦٥]]) * بوەستە جۆ ([[١٩٦٨]]) * کێشە لەگەڵ کچەکان ([[١٩٦٩]]) * ئێلویس لە گەشتێکدا ([[١٩٧٢]]) == پەراوێز == {{پەراوێز}} == سەرچاوە == * [//ar.wikipedia.org/wiki/إلفيس_بريسلي ویکی عەرەبی] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مۆسیقا|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|تەلەڤیزیۆن|فەڕەنسا}} {{پۆلی کۆمنز|Elvis Presley}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی ڕۆکی ئەمریکی]] [[پۆل:مردووانی ١٩٧٧]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە وێستێرنەکان]] [[پۆل:وەرگرانی مەدالیای سەرۆککۆماری ئازادی]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی میسیسیپی]] [[پۆل:گۆرانیبێژە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:خێرخوازە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە کوڕەکانی تێنێسی]] [[پۆل:چالاکوانانی مافە مەدەنییە ئەفریقی-ئەمریکییەکان]] [[پۆل:دووانە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] 3a9lgez75cihid3b42rjrrt6qb73xx9 0 11307 1624195 1487575 2026-08-13T04:35:43Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (قورئان-کۆلکە، عەرەبستانی سعوودی-کۆلکە، ئیسلام-کۆلکە) 1624195 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''ئێزگەی قورئان''' لە [[عەرەبستانی سەعوودی|سعودیە]] دەستی بەپەخشکردن لە مانگی سەفەری ١٣٩٢ی کۆچی بەرامبەر ١٦ی ئازاری ١٩٧٢ی زاینی لە شاری [[ڕیاز]]. خوێندنەوەی قورئان ٧٥%ی پڕۆگرامەکان پێکدێنێت و بەرنامەکانی تری لەبوارەکانی زانستی قورئان و سووننەتی پێغەمبەر و زانستی ئیسلامی خۆی دەبینێتەوە. لەسەر شەپۆلی ١٠٠ FM لە شاری ڕیاز و ٩١.٥ FM لە مەککە پەخشی بەرنامەکانی دەکات و دەتوانیت لەسەر [https://web.archive.org/web/20120519215725/http://38.96.148.74/rd3 تۆڕی ئینتەرنێت] گوێ بیستی بەرنامەکانی بیت. == کاتی پەخش == بەبەردەوامی پەخشی بەرنامەکانی دەکات و لەماوەی پەخشەکەی ھەندێک جار پڕۆگرام دووبارە دەبێتەوە. == لە پڕۆگرامەکانی == * تەفسیری [[موحەممەد|پێغەمبەری خوا]] و ھاوەڵانی بۆ قورئان. * لە وانەکانی شوێنە پیرۆزەکان. * پرسیار لەڕێگەی پەیوەندێکردن. * پێغەمبەری ڕەحمەت. * چیرۆکی ڕاست. * لە حوکمەکانی قورئان. * ھەڵسوکەوتی موسڵمان. * لە خزمەت قورئاندا. * ھەروەھا گوستنەوەی بانگ و نوێژی [[مزگەوتی حەرام]] یان مزگەتی ئیمام تورکی عەبدواڵڵا لە ڕیاز و گەشتی ھەواڵ زیکرەکانی بەیانیان و ئێواران. == ماڵپەڕی فەرمی == [http://www.saudiradio.net/DIFrame.aspx?src=ProgramsList.aspx&Cid=3 ئێزگەی قورئان لە سعودیە] {{تووڵی دەروازە|عەرەبستانی سعوودی|ڕۆژنامەوانی|ئیسلام|قورئان}} {{قورئان-کۆلکە}} {{عەرەبستانی سعوودی-کۆلکە}} {{ئیسلام-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:ئێزگەکانی سعودیە]] 02axb78kk1wc48z3ewi12ibm9e272n2 0 11546 1624197 1558217 2026-08-13T04:36:03Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ئایین-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە، کوردستان-کۆلکە) 1624197 wikitext text/x-wiki {{سەبارەت بە|ئایینەکە|خەڵکەکە|ئێزیدییەکان}} {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{بیروبڕوای ئایینی|بیروبڕوا=ئێزیدی|ئایین=ئێزیدییەت|شوێنی دەرکەوتن=سەدەی ١٢یەم لە [[کوردستان]]|شوێنگە=[[لالش]]، [[ھەرێمی کوردستان]] {{flagicon|کوردستان}}|بڕواگەل=[[یەکتاپەرستی]]|وێنە=[[File:Lalish the whole view.jpg|Lalish the whole view|250px]]|لێدوان=(لالش) پیرۆزترین جێگەی ئێزدییەکان}} '''ئێزیدی''' یان '''داسنی''' یەکێکە لە ئایینەکانی کوردستان. خاوەنی [[ڕێسا]] و نەریتی تایبەت بە خۆیانن و زۆربەیان لە [[باشووری کوردستان]] و [[ئەرمەنیا]] دەژین. ھەروەھا لە [[جزیر|بۆتان]] و [[دەربێسیە]] و باکووری [[پارێزگای حەسیچە]] و دەڤەری [[عەفرین]] لە [[حەلەب]] و [[ئەلەگەز]]ی ئەرمەنستان و پارێزگای [[پارێزگای قەرس|قەرس]] و [[پارێزگای ئەردێخان|ئەردێخان]]ی باکووری ڕۆژھەڵاتی [[تورکیا]]دا دەژین. کوردانی ئێزدی بە کوردیی [[کوردیی باکووری]] دەدوێن. == ناو == ئایینی ئێزیدی لەنێوان خەڵکی نائێزیدی زۆرتر بە ناوی ئێزیدی دەناسرێتەوە. ئەم ناوە لە وشەی ئێزید و ئەوەش لە وشەی ئاویستایی «یەزەتە» گیراوە؛ بەڵام لە دەقە کۆنەکان و ھەروەھا لەنێو خەڵکەکە زۆرتر ناوی داسنی بۆ ئەم ئایینە بەکار دێت. وشەی داسن بریتی لە «دەئوە+یەسنە»یە کە دەئوە کۆمەڵێک لە خواکان لە ئایینی کۆنی ھیندوئەوروپین کە لەبەرانبەر «ئەھورە/ئەسورە» کان جێ دەگرن و لە دەقە زەردەشتییەکان بە «دەئوە یەسنا»یی ناویان نوسراوە و بەپێچەوانەی ئەھورەکان لای زەردەشتییەکان پیرۆز نین، بەڵام بۆ ھیندۆکان پیرۆزن و ئەمە بەم ھۆکارەیە کە ئایینی ئێزیدی/داسنی لە نەریتی دەئوەیەسنەیی دامەزراوەتەوە. == بیروباوەڕی ئایینی ئێزدانی == [[پەڕگە:Lalish.jpg|وێنۆک|مەزاری شێخ عەدی کوڕی موسافر کە لەلایەن ئێزیدییەکان پیرۆزە]] * خودا - ئێزدان، ئێزی یان ئێزید (خودا): گەورەیەکە لە نووسیندا دەرناکەوێت، لە سەروی نموونە و شێوەوەیە؛ سیفەتەکانی کۆنن وەکو زاتی خۆی ھیچ شتێک لەسەر شێوەی ئەو نییە و لە ھیچ شتێک ناچێت. لەبەرەوەی خودایە کەواتە خوای مرۆڤە. * مەلیکە تاووس مەلیکی ھەمو مەلائیکەتەکانە (فریشتەکانە). مەلیکە تاووس بریتییە لە عەزازیل یان بە عەرەبی (عزائیل) (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Melek Taus یان The Peacock Angel) کە حوکمی ھەمو زەوی دەکات بە یارمەتی و ھاوکاری حەوت فریشتەی دیکە ئەو حەوت مەلائیکەیەش لەژێر دەمری خودای گەورەدان. * پارێزگای لالش پیرۆزترین شوێنی ئایینییە. * پیرەکان:- پیرۆزترین و کۆنترین چینی ئایینی ئێزدیا. ئێزدییەکان وەک یارسان و زەردەشتی و ئالویەکانی باکووریان چینی پیراتیان ھەیە، * بیرۆکەی ناو:- ناوی ئێزدی (یان ئێزدای)یان «ئێزدانی» واتای پەرستراوە، و وشەی ئێزدی واتا «بەندەی خودا»یاخود بە کورمانجی «ئەز دایم» واتا ئەو (خودای ئەز دایم) و بەم شێوەیە شوێنکەوتووانی ئایینەکە باسی خۆیان دەکەن.<ref>مەحموود فەھمی دەروێش، بەڵگەی کۆماری عێراقی لە ساڵی ١٩٦٠، لاپەڕەی ٤٣١</ref> == ناودارەکان == * [[عەرەب شەمۆ]] * [[قەناتی کوردۆ]] * [[دەروێشێ عەڤدی]] * [[ئەسلان ئوسۆیان]] * [[حەجی جندی]] * [[محمود ئێزدی]] * [[میر جەعفەر داسنی]] == ڕێگەی پێرەکان == [[پەڕگە:Yezidis of Mount Sinjar.jpg|وێنۆک|کۆمەڵە کوردێکی ئێزیدی]] کۆنترین و پیرۆزترین چینە لەنێو ئایینی ئێزدانیدا، ھاژی وتنەوەیە، کە ھەر یەک لە ئایینی زەردەشتی و یارسانی و ئالویەکانی باکووریش بە ھەمان شێوەی ئێزدییەکان چینی پیرەکانیان ھەیە؛ و ئەم ئایینانە لە چەندین ئەرک و شێوازدا لە یەک دەچن. بە گرووپی ئایینییەکانی (ئێزدانی) ناسراون بۆ نموونە: * ھەبوونی چینی پیران * ڕێزگرتن و پیرۆزناسینی سەرچاوەکانی سروشتی وەک (ئاو، ھەوا، و ئاگر) * بەکارھێنانی ئامرازەکانی موسیقای (دەف و شەباب) بۆ ڕێوڕەسمی ئایینی * درێژکردنی سمێل- درێژکردنی سمیل لەنێو یارسانی و ئێزدی و عەلویدا ھەیە * ھەر چوار ئایین چوارشەم بە پیرۆزترین ڕۆژ دەزانن * لەبەرکردن جلیوبەرگی سپی بەتایبەتی بۆ پیاوانی ئایینی == ئەمانەش ببینە == * [[یەکێتیی نەتەوەییی یەزیدی]] * [[ئەکادیمیای ئێزیدی]] * [[دەشتی نەینەوا]] == سەرچاوەکان == * [http://www.bbc.com/persian/worldnews/story/2007/08/070815_mf_yezidis.shtml بی بی سی فارسی؛ یزیدیان کیستند؟] * ھەژار، چێشتی مجێور، خانی شەڕەفکەندی ئامادەی کردووە و سەرپەرشتی چاپی کردووە، چاپی یەکەم: پاریس ١٩٩٧. {{سەرچاوەکان}} {{ئایینەکانی کوردستان}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{دەشتی نەینەوا}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|کوردستان|ئەرمەنستان|ئێران|مێژوو|عێراق|تورکیا|چاند|ڕووسیا|سووریا}} {{پۆلی کۆمنز|Yazidism}} {{ئایین-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{کوردستان-کۆلکە}} [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:ئێزیدی]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی گورجستان]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەڵمانیا]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی سووریا]] [[پۆل:ئایین لە ئێران]] [[پۆل:زمانی کوردی]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا]] [[پۆل:مەزھەبە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:کورد]] [[پۆل:ئایینەکانی کوردستان]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی کوردستان]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەرمەنستان]] [[پۆل:گرووپە ئەفسانییەکان]] [[پۆل:چاندی ئێزیدی]] [[پۆل:ئایینی ئێزیدی]] [[پۆل:وشە و دەستەوشە کوردییەکان]] [[پۆل:دینەکانی کوردستان]] [[پۆل:دینی ئێزیدی]] 8bkqjccz5dnwbyqi28oddf0r0xab8a2 0 12090 1623893 1486969 2026-08-12T13:35:19Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ئایین-کۆلکە) 1623893 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Relationship between synoptic gospels.png|thumb|left|300px]] '''ئینجیلی سینۆپتی'''، بە سێ [[ئینجیلی باوەڕپێکراو]]ی یەکەم کە [[ئینجیلی مەتتا]] و [[ئینجیلی مەرقۆس]] و [[ئینجیلی لۆقا]]یە، دەوترێت. بەهۆی ئەوەی کە لەیەکچوونێکی زۆر هەیە لەنێوان باسکردنەوەی بەسەرهاتەکان لەسەر [[یەسووع]] و تەنانەت لەریزبوونی بەسەرهاتەکانیشدا لەیەکچوونێکی زۆر هەیە. ئاماژە بەکێشەی لێکچوون و جیاوازی ئەم ئینجیلانە بە زاراوەی [[کێشەی سینۆبتی]] دەکرێت. بەرامبەر ئەم ئینجیلانەش [[ئینجیلی یوحەننا]] هەیە کە بە [[ئینجیلی سەربەخۆ]] ناودەبرێت. ==ئەمانەش ببینە== *[[پەڕاوێزی ق]] {{پۆلی کۆمنز|Synoptic Gospels}} {{تووڵی دەروازە|ئایین}} {{ئایین-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:پەیمانی نوێ]] [[پۆل:ڕەخنەی ئینجیل]] k76xlju94kbm5wf6zphxddtm4tzd409 0 12524 1623894 1162331 2026-08-12T13:35:29Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کتێب-کۆلکە، ئایین-کۆلکە) 1623894 wikitext text/x-wiki '''ئینجیلی لۆقا''' (بە[[گریکی]]: Τὸ κατὰ Λουκᾶν εὐαγγέλιον "خوێندنەوە: ''تۆ کاتا لۆوکان ئیوانگیلۆن''"، بە[[ئینگلیزی]]: Gospel of Luke، بە[[عەرەبی]]: انجيل لوقا)، سێیەمین و درێژترین [[ئینجیل]]ە لەنێو [[ئینجیلە باوەڕپێکراوەکان]]دا. ئەم [[ئینجیلی سینۆپتی|ئینجیلە سینۆپتی]]یە باس لە [[ژیانی یەسووع|ژیان]] و [[وەزارەتی یەسووع|وەزارەت]]ەکەی [[یەسووعی ناسڕی]] دەکات. باس لە ڕووداوەکانی ژیانی یەسووع لە [[کریستمس|لەدایکبوونەکەی]]ەوە تا [[بەرزبوونەوەی یەسووع بۆ ئاسمان|بەرزبوونەوەکەی]] دەکات. نووسەری ئەم ئینجیلە [[لۆقای مزگێنیدەر]]ە. [[پۆڵس]]ی نێردراو ئاماژەی بە [[لۆقا]] داوە وەک [[فیزیاوان]]ێکی خۆشەویست.<ref>Colossians 4:14</ref> هەندێک لەچیرۆکەکانی وەکوو [[چیرۆکی کوڕێکی دەستبڵاو]] و [[چیرۆکی سامەرییەکی باش]] تەنها لەم ئینجیلەدا بەردەست دەکەون. ئەم ئینجیلە جەختکردنەوەیەکی زۆری هەیە لەسەر [[نوێژکردن]]، چالاکی [[ڕۆحی پیرۆز]]، [[ئافرەت]] و [[بەختەوەری]].<ref>Donald Guthrie, New Testament Introduction (Leicester, England: Apollos, 1990), p. 105.</ref> [[لۆقا]]، [[یەسووع]]ی وەکوو [[کوڕی خودا]] ناساندووە، بەڵام چڕبۆتەوە لەسەر مرۆڤدۆستی یەسووع لە بەزەیهاتنەوەی بە لاوازان و ناسۆرخۆراندا. بەپێی پێشەکییەکەی بێت<ref>ئینجیلی لۆقا ١:١-٤</ref>، مەبەستی لۆقا نووسینی باسێکی [[مێژوو]]یی بووە لەگەڵ پیشاندانی گرنگی لاهووتی مێژوویی. لۆقا مێژوو دەکاتە سێ بەشەوە: یەکەمیان کۆتایی دێت بە [[یوحەننای ئاوەشۆرکەر]]، دووەم پێک دێت لە وەزارەتە ئەرزییەکەی یەسووع و سێیەم بریتییە لە ژیانی کڵێسایی لەدوای هەستانەوەی یەسووع لەمردن. لۆقا، [[مەسیحییەت]] بە خودایی، جێی ڕێز، ملکەچ بۆ یاسا و نێو دەڵەتی وێنا دەکا. وەک، بەزەیی یەسووع درێژ دەبێتەوە بۆ هەموو ئەوانەی کە پێویستییان پێیەتی، ژنان گرنگن لەنێو شوێنکەوتووەکانیدا، سامەرییە ڕق لێ هەڵگیراوەکان ستایشکراون، نایەهوودییەکانیش هیوایان پێ دراوە کە دەتوانن ئینجیل پەسەند بکەن. لەکاتێکدا ئینجیلەکە وەکوو گێراندنەوەیەکی مێژوویی نووسراوەتەوە، زۆربەی ئەو ڕاستییانەی تێیدا وێنا کراوە بنچینەکەی تەقلیدە کۆنەکانی بەسەرهاتە تۆمارکراوەکانی ئینجیلە نەک کۆمەڵێک تۆماری مێژوویی بن، وەک چۆن هەندێک پێیان وایە کە بەو جۆرە بێت.<ref>'Historically reliable information cannot be expected, however, because Luke’s sources were not historical; they rather were embedded in tradition and proclamation.' "biblical literature." Encyclopædia Britannica. 2010. Encyclopædia Britannica Online. 06 Nov. 2010 </ref> ==سەرچاوەکان== <references/> {{تووڵی دەروازە|کتێب|ئایین}} {{پۆلی کۆمنز|Gospel of Luke}} {{کتێب-کۆلکە}} {{ئایین-کۆلکە}} [[پۆل:ئینجیلەکان]] [[پۆل:چوار ئینجیلە باوەڕپێکراوەکە]] [[پۆل:ئینجیلە سینۆپتییەکان]] [[پۆل:ژیانی یەسووع]] [[پۆل:گێڕانەوەی مێژوویی]] [[پۆل:پەڕتووکی ئایینی]] [[پۆل:کتێبەکانی پەیمانی نوێ]] no686twahuc39j5vvel6oc1hmt7c0yz 0 13760 1623833 1623707 2026-08-12T12:03:51Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623833 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = مۆسە | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە = | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = {{coord|39|48|20|N|40|02|11|E|format=dms|display=inline,title}} | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ئەرزگان|ئەرزگان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٩٫٩٢٥ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٩]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٤٤٦(٩٠+) | وێبگە ={{URL| www.cayirli.bel.tr }} }} [[File:Erzincan_districts.png|thumb|left| قەزاکانی پارێزگای ئەرزینجان لەگەڵ قەزای چایرلی بە ڕەنگی شین بەرەو باکووری ڕۆژهەڵات، کە شارەوانی چایرلی تێیدا هەڵکەوتووە]] '''مۆسە'''({{langx|tur|Çayırlı}}) یەکێک لە شارەکانی [[تورکیا]]یە کە لە [[پارێزگای ئەرزگان]] ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی [[٢٠٠٩]] ژمارەی دانیشتووانی ٩٫٩٢٥ کەس بووە، کە نزیکەی ٣٫٠٨٩ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٢١دا گەیشتە ٤٫٨٨٢ کەس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Address-based population registration system (ADNKS) results dated 31 December 2021 |ناونیشان=https://www.tuik.gov.tr/indir/duyuru/favori_raporlar.xlsx |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[TÜİK]] |زمان=tr |format=XLS}}</ref>دابەشکراوە بەسەر گەڕەکەکانی ئەتاتورک و بەربارۆس و فاتیح. ==مێژوو== لە ساڵی ١٨٣٥ گوندی مەنس (ئێستا چایرلی) بەشێک بوو لە ناحیەی تێرجان. ژمارەی دانیشتوانی نێرەکانی مانس لەو کاتەدا ٢٦٢ موسڵمان و ٧٤ کەسی غەیرە موسڵمان بوون، کە کۆی گشتی ٣٣٦ پیاو بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Özger |یەکەم١=Yunus |ڕێکەوت=٢٠٠٨|سەردێڕ=XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Tercan ve Köylerinin Demografik Yapısı (1835 Tarihili Nüfus Defterine Göre) |ناونیشان=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/67419 |journal=Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi |بەرگ=١٠|issue=2 |زمان=tr |پەڕەکان=٦٣, ٦٤, ٦٨, ٧١, ٧٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠٢٥|trans-title=Demographic Structure of Tercan and Its Villages in the First Half of the 19th Century, according to the 1835 Census Register}}</ref> لە ساڵی ١٩٣٦ چایرلی گواسترایەوە بۆ ڤیلایتی ئەرزروم. لە حوزەیرانی ساڵی ١٩٥٤، چایرلی کرا بە قەزا (ئیلچە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tarihi |ناونیشان=https://www.cayirli.bel.tr/sayfa/tarihi |وێبگە=Çayırlı Belediyesi |زمان=tr |trans-title=Its History |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای ئەرزگان]] 78xeq2xw1nlksomfu1jg6a10946il94 0 13761 1623829 1623775 2026-08-12T12:01:51Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623829 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = تێرجان | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە = Tercan area on hill 2823.jpg | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Kurdistan | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ئەرزگان|ئەرزگان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٤،٨٤٦ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٤٤٦(٩٠+) | وێبگە ={{URL| www.tercan.bel.tr }} }} '''تێرجان''' یەکێک لە شارەکانی [[تورکیا]]یە کە لە [[پارێزگای ئەرزگان]] ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٢١ ژمارەی دانیشتووانی ٤،٨٤٦ کەس بووە.<ref name="tuik">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=31 ARALIK 2021 TARİHLİ ADRESE DAYALI NÜFUS KAYIT SİSTEMİ (ADNKS) SONUÇLARI |ناونیشان=https://www.tuik.gov.tr/indir/duyuru/favori_raporlar.xlsx |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=TÜİK |زمان=tr |format=XLS}}</ref> دەکەوێتە کەناری باکووری توزلا سو، کە لقێکی فورات<ref name="Sinclair 1989">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Sinclair |یەکەم١=T.A. |سەردێڕ=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume II |ڕێکەوت=١٩٨٩|بڵاوکەرەوە=Pindar Press |ژپنک=٠-٩٠٧١٣٢-٣٣-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3iMnEAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref>{{rp|243}} تێرکان بە تایبەتی بەهۆی کۆمەڵگەی سەدەی دوازدەهەمەوە دیارە کە لەلایەن ژنە فەرمانڕەوای سالتوکید مێلیکی هاتون ماما دروستکراوە، کە پێکهاتووە لە گۆڕەکەی، مزگەوتێک، حەمامێک و کاروانسەراییەکی سەرنجڕاکێش کە لەم دواییانەدا بە قورسی نۆژەن کراوەتەوە ساڵ. ==کەشوهەوا== {{Weather box | width = 70% | collapsed = | open = | metric first = yes | single line = yes | trace = | location = Tercan (1991-2020) | temperature colour = | precipitation colour = green | unit precipitation days = 1 mm | precip days colour = | humidity colour = | time day = | daily = <!-- Average high temperatures --> | Jan high C =-0.6 | Feb high C =1.2 | Mar high C =7.6 | Apr high C =14.7 | May high C =20.3 | Jun high C =25.9 | Jul high C =30.6 | Aug high C =31.3 | Sep high C =26.2 | Oct high C =19 | Nov high C =10 | Dec high C =2.4 | year high C = <!-- Mean daily temperature --> | Jan mean C =-5.7 | Feb mean C =-4.3 | Mar mean C =1.9 | Apr mean C =8.5 | May mean C =13.4 | Jun mean C =17.9 | Jul mean C =21.9 | Aug mean C =22.3 | Sep mean C =17.4 | Oct mean C =11.2 | Nov mean C =3.6 | Dec mean C =-2.6 | year mean C = <!-- Average low temperatures --> | Jan low C =-10.1 | Feb low C =-8.9 | Mar low C =-3.1 | Apr low C =2.8 | May low C =7 | Jun low C =10 | Jul low C =13.4 | Aug low C =13.6 | Sep low C =9.1 | Oct low C =4.7 | Nov low C =-1.6 | Dec low C =-6.6 | year low C = | Jan precipitation mm =28.93 | Feb precipitation mm =33.66 | Mar precipitation mm =47.95 | Apr precipitation mm =66.88 | May precipitation mm =64.88 | Jun precipitation mm =31.68 | Jul precipitation mm =14.11 | Aug precipitation mm =6.78 | Sep precipitation mm =18.59 | Oct precipitation mm =44.96 | Nov precipitation mm =33.96 | Dec precipitation mm =28.06 | year precipitation mm = | Jan precipitation days =5.3 | Feb precipitation days =5.9 | Mar precipitation days =7.2 | Apr precipitation days =10.2 | May precipitation days =9.6 | Jun precipitation days =5.4 | Jul precipitation days =3 | Aug precipitation days =1.8 | Sep precipitation days =3.3 | Oct precipitation days =5.4 | Nov precipitation days =5.1 | Dec precipitation days =5.3 | year precipitation days = | Jan humidity =75.6 | Feb humidity =74.2 | Mar humidity =67.6 | Apr humidity =62.9 | May humidity =61.2 | Jun humidity =55.5 | Jul humidity =49.2 | Aug humidity =47.7 | Sep humidity =50.8 | Oct humidity =62.2 | Nov humidity =69.9 | Dec humidity =76 | year humidity = | Jan sun =100 | Feb sun =122.8 | Mar sun =163.1 | Apr sun =188.9 | May sun =249.7 | Jun sun =305.1 | Jul sun =346.6 | Aug sun =323.6 | Sep sun =278.6 | Oct sun =206.9 | Nov sun =145.2 | Dec sun =92.1 | year sun = |source = [[NCEI|NOAA NCEI]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Tercan |ناونیشان=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Tercan_17718.csv |وێبگە=ncei.noaa.gov |بڵاوکەرەوە=[[NOAA|National Oceanic and Atmosoheric Administration]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|format=CSV}}</ref> |date = November 2024 }} ==کۆگای وێنەکان== <gallery> File:Tercan town view 2731.jpg|The main road running through Tercan File:Tercan area on hill 2809.jpg|دیمەنی تێرجان File:Tercan town view 2724.jpg|بینای هۆڵی شارەوانی File:Tercan town view 2727.jpg|دیمەنی شەقام File:Tercan area on hill 2821.jpg|دیمەنی تێرجان File:Tercan town view 9128.jpg|دیمەنی تێرجان File:Tercan area on hill 2803.jpg|دیمەنێک کە هەردوو کاروانسەرای و توربێ پیشان دەدات File:Tercan town view 2722.jpg|شوێنی دانیشتنی دەرەوە لە ناوەڕاستی شار File:Tercan town view 2836.jpg|دیمەنی تێرجان </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Tercan|تێرجان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای ئەرزگان]] [[پۆل:ئەرزگان]] iy7blz1jcs7qnlk3d0p91wneygx6m2s 0 13829 1623852 1623414 2026-08-12T12:10:51Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623852 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ھەوەنج | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = بۆزئاڤا (بۆزئاباد: عوسمانی) | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە = Şanlıurfa location Bozova.PNG | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = {{coord|37|21|46|N|38|31|32|E|format=dms|display=inline,title}} | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ڕحا|ڕحا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٥٨٫٥٧٥ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٨]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٤١٤(٩٠+) | وێبگە = }} '''ھەوەنج'''، یەکێک لە شارەکانی [[تورکیا]]یە کە لە [[پارێزگای ڕحا]] ھەڵکەوتووە.ڕووبەرەکەی ١٣٢٩ کیلۆمەتر دووجایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.harita.gov.tr/uploads/files-folder/il_ilce_alanlari.xlsx|سەردێڕ=İl ve İlçe Yüz ölçümleri|بڵاوکەرەوە=General Directorate of Mapping|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> لە ڕۆژگاری عوسمانییەکان بە (بۆزئاباد) دەناسرا کە بە کوردی بۆزئاڤا یە. ناوی فەرمی ھەر '''بۆزۆڤا'''یە بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی [[٢٠٠٨]] ژمارەی دانیشتووانی ٥٨٫٥٧٥ کەس بووە، کە نزیکەی ١٢٫٦٥٧ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن. ھۆزی ناوداری ناوچەکە بریتین لە: بازکی (پازۆکی)، دوغەری، مەرساوی و سنیکانن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Bozova|ھەوەنج}} {{کۆلکە}} {{شارەکانی کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڕحا]] [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای ڕحا]] 72kp2r6mvxgczzaivr9eymieqmkng7s 0 15055 1624213 1487595 2026-08-13T04:38:43Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، وەرزش-کۆلکە، تۆپی پێ-کۆلکە) 1624213 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Orphan|date=تشرینی یەکەم ٢٠٢١}} }} [[پەڕگە:EstebanGranero.JPG|thumb|گڕانیرۆ بەدرێسی یانەی ڕیال مەدرید]] '''ئێستێبان گرانێرۆ''' یاریکەری هێڵی ناوەڕاستە لەدایک بووی ٢ی جووڵی [[١٩٨٧]] یاری بۆ یانەی [[کوینز پاڕک ڕەنجەرز]] ی ئینگلیزی و هەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا دەکات ، لەماوەی ١٧٠ یاری تەنیا ١٨ گۆلی تۆمار کردووە ، باڵای ناوبراو مەترێک و هەشتا سانتیمەترە ==یانەکان== *ڕیال مەدرید *خیتاڤی *گەڕانەوە بۆ ڕیال مەدرید *[[کوینز پاڕک ڕەنجەرز]] ی ئینگلیزی ==دەستکەوتەکان== ===ڕیال مەدرید=== *[[جامی شای ئیسپانیا]] ١ جار *خوولی لالیگای ئیسپانی ١ جار لەوەرزی [[٢٠١١]] - [[٢٠١٢]] *جامی سوپەری ئیسپانیا ٢٠١٢ ===خیتاڤی=== *جامی شای ئیسپانیا ١ جار ===هەڵبژاردەی ئیسپانیا=== *جامی نەتەوەکانی ئەوڕووپا بۆ ژێر تەمەنی ١٨ ساڵی لە ساڵی [[٢٠٠٦]] ==سەرچاوە== * [https://web.archive.org/web/20120410094412/http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041476158/1202776996085/jugador/Jugador/Granero.htm پڕۆفایلی گڕانیرۆ | ماڵپەڕی فەرمی یانەی ڕیال مەدرید] {{تووڵی دەروازە|وەرزش|تۆپی پێ|ژیاننامە|ئیسپانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Esteban Granero}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{وەرزش-کۆلکە}} {{تۆپی پێ-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئیسپانی]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانی]] [[پۆل:یاریزانانی لا لیگا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧]] [[پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی مەدرید]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] [[پۆل:یاریزانانی سێگوندا دیڤیسیۆن بی]] [[پۆل:یاریزانانی سێگوندا دیڤیسیۆن]] [[پۆل:یاریزانانی تێرسێرا دیڤیسیۆن]] l1ut2kub5chv7uy4ciqpj2o6zo580t0 0 15068 1623885 1443117 2026-08-12T13:33:59Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (وەرزش-کۆلکە، تۆپی پێ-کۆلکە) 1623885 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی یانەیەکی تۆپی پێ | ناوی یانە = ئینتەر میلان - ئینتەرناتسیۆنالێ | وێنە = [[پەڕگە:FC Internazionale Milano 2021.svg|190px|بێچوارچێوە]] | ناونیشانی وێنە = | ناوی تەواو = F.C. Internazionale Milano<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ft.com/stream/e617f5c3-8b3e-44f8-b528-54896002132c|سەردێڕ=FC Internazionale Milano S.p.A.|وێبگە=Financial Times|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> | نازناو = نێراتزووری (یانە شین و ڕەشەکە) (ھەواداران) | ناوی کورتکراوە =INT,میلانۆ | دامەزراندن =٩ی ئازاری ساڵی ١٩٠٨ | ھەڵوەشاندن = | زەوی =[[سان سیرۆ|یاریگای جۆزیپی میاتزا]]{{ھن}}[[میلان]]، ئیتاڵیا |پانتایی =٨٠٫٠٧٤ | خاوەن یانە =[[کۆمەڵەی کۆمپانیای ھۆلدینگی سۆنینگ]] (68.55%)<ref name="Suning">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.inter.it/en/news/53171|سەردێڕ=Suning Holdings Group acquires majority stake of FC Internazionale Milano S.p.A.|وێبگە=inter.it|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160609205104/http://www.inter.it/en/news/53171|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="SuningGazzetta">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Inter/06-06-2016/inter-suning-si-prende-6855percento-moratti-lascia-21-anni-150977239315.shtml|سەردێڕ=Inter, Suning si prende il 68,55%, Moratti lascia dopo 21 anni|وێبگە=gazzetta.it|زمان=it|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160606162850/http://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Inter/06-06-2016/inter-suning-si-prende-6855percento-moratti-lascia-21-anni-150977239315.shtml|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>{{ھن}}ئینتەرناشناڵ سپۆرتس (31.05%)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.inter.it/en/news/65983/lionrock-capital-acquires-31-05-of-fc-internazionale-milano-s-p-a|سەردێڕ=LionRock Capital acquires 31.05% of FC Internazionale Milano S.p.A.|وێبگە=inter.it|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190125183341/https://www.inter.it/en/news/65983/lionrock-capital-acquires-31-05-of-fc-internazionale-milano-s-p-a|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}}[[پێریللی]] (0.37%)<ref name=Pirelli2015bilancio/>{{ھن}}خاوەن پشکەکانی تر (0.03%)<ref>List of shareholders on 30 June 2016, document purchased from Italian [[Camera di Commercio, Industria, Agricoltura e Artigianato|C.C.I.A.A.]], [https://calciobilanci.blogspot.com/2016/11/share-capital-of-fc-internazionale.html Guide and extract to download the original copy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170523114357/https://calciobilanci.blogspot.com/2016/11/share-capital-of-fc-internazionale.html |date=23 مايو 2017}}</ref> | ناوی پیشەیی سەرۆک یانە = سەرۆک | سەرۆک = {{flagicon| CHN}} [[ستیڤن زھانگ]] | بەرپرسی جێبەجێکەر = | ناوی پیشەیی بەڕێوەبەر = ڕاھێنەر | بەڕێوەبەر ={{flagicon| ITA}} [[سیمۆنی ئینزاگی]] | خول = [[خولی تۆپی پێی ئیتالیا|سێریا ئەی]] | وەرز = | ڕیزبەند = | یەکەم یاری = | گەورەترین بردنەوە = | گەورەترین دۆڕاندن = ئینتەر ١–٩ [[یۆڤانتۆس]] ١٩٦٠–١٩٦١ | گۆڵکەر ={{flagicon| ITA}} [[جوزێپێ میاتزا]] (٢٨٨) گۆڵ | کۆمەڵەی ھاندەران = | میدالیاکان = | American = | ڕاھێنەر = سیمیۆنی ئینزاگی |ماڵپەڕی فەرمی = http://www.inter.it/ |وەرزی ئەمساڵ = | pattern_la1 = _internazionale2425h | pattern_b1 = _internazionale2425h | pattern_ra1 = _internazionale2425h | pattern_sh1 = _internazionale2425h | pattern_so1 = _internazionale2425hl | leftarm1 = 0041FF | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _internazionale2425a | pattern_b2 = _internazionale2425a | pattern_ra2 = _internazionale2425a | pattern_sh2 = _internazionale2425a | pattern_so2 = _internazionale2425al | leftarm2 = F1F6F7 | body2 = F1F6F7 | rightarm2 = F1F6F7 | shorts2 = F1F6F7 | socks2 = F1F6F7 | pattern_la3 = _internazionale2425t | pattern_b3 = _internazionale2425t | pattern_ra3 = _internazionale2425t | pattern_sh3 = _internazionale2425t | pattern_so3 = _internazionale2425tl | leftarm3 = FFCC00 | body3 = FFCC00 | rightarm3 = FFCC00 | shorts3 = 000050 | socks3 = FFCC00 }} '''یانەی تۆپی پێی ئینتەر میلان''' یانەیەکی ئیتاڵییە بەشدارە لەخوولی پلەیەکی یانەکانی [[ئیتالیا]] ناسراو بە کاڵچیۆ یان سێریا ئەی، یانەکە لە ساڵی ١٩٠٨ لە شاری میلانۆ دامەزراوە و لە '''ئێستادا پاڵەوانی [[سێریێ ئا|خوولی ئیتاڵیایە]]''' == مێژوو == لە ساڵی ١٩٠٨ [[یانەی ئینتەرناسیۆنالێ]] دامەزرا لەلایەن کۆمەڵە لاوێک کە پێشتر ئەندامی دەستەی کارگێری یانەی [[ئەیسی میلان]]، بوون بەڵام لەبەر ئەوەی سەرۆکی یانەی [[میلان]] پیاوێکی ئینگلیزی بوو بە ناوی [[ئەلفێرد ئیدواردز]] ئیتاڵییەکان خۆشیان نەدەویست، ھەر لەبەر ئەم ھۆیە بوو لە دژی ئەو یانەی ئینتەر میلانیان دامەزراند ناویان نا ئینتەر ناسیوناڵواتە ئینتەری جیھانی سەرۆکی یانە === سەرەتاکانی یانەکە === ھەر لەگەڵ دامەزراندنی یانەی ئینتەر میلان بە ساڵێک بووە پاڵەوانی خولی ئیتاڵی لە ساڵی ١٩١٠ و دواتر پاش دە ساڵ ئەم، نازناوەی دووبارە کردەوە بەڵام ئەو کات ماسۆلینی دادوەری ئەوکاتی کە یەکێک بوو لە سەرکردایەتی حزبێکی فاشی دەکرد لە ئیتالیا بریارێکی دا کەوا گشت بێگانەکان لە [[ئیتاڵیا]] دەربکات ئەوەبوو یانەی ئینتەر میلان گەورەترین زەرەرمەند بوو لەم بریارە لەبەر ئەوەی زۆربەی یاریزانەکانی یاریزانی دەرەوەی وڵات بوون ژمارەی یاریزانانی یانەکە کەم بوەوە ئەم یانەیە لەگەڵ یانەیەکی تر بە ناوی ئەمبرۆسیانا یەکی گرت، لە گەڵ ئەم یانەیەدا لە ساڵی ١٩٣٠ بووە پاڵەوانی خولی ئیتاڵی === جۆزێپێ میاتزا کێیە === جۆسێپی میانزا ئەو یاریزانەیە کە ناوی یاریگاکەیان بە ناوی ئەو یاریزانە کردووە ئەم یاریزانە توانی ٣ جار لە گەڵ یانەی ئینتەر میلان خولی ئیتاڵیا بە دەست بھێنێت، ١ جار جامی ئیتاڵیا، لە گەڵ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتاڵیا]] توانی ٢ جار جامی جیھانی بە دەست بھێنێت === سەردەمی ھێرێرا لە ئینتەر میلان === ساڵی ١٩٥٤ کۆتایی بە بریارەکەی [[مۆسۆلێنی]] دادوەر فاشیزمەکەی ئیتاڵیا ھات، یانەی ئینتەر میلان و ئەمبرۆسیانا لەیەکتری جیا بوونەوە، یانەی ئینتەر میلان ڕاھێنەرێکی ھێنا بە ناوی ھیلێنۆ ھێرێرا ئەم ڕاھێنەرە کلیلێک بوو بۆ سەرکەوتنەکانی یانەکە و ڕابەرایەتی یانەکەی کرد لە بە دەست ھێنانی چەندین نازناو ناوبراو بە پلانی کاتیناتچۆ بە کار ھێنا کە ئێستاش ئیتاڵییەکان پێی ناسراون ئەم پلانەش بەرگرییەکی تۆکمەیە، لەگەڵ ئەم ڕاھێنەرە یانەی ئینتەر میلان ٣ جار خولی ئیتاڵیای بە دەست ھێنا و توانی دوو جار خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا بە دەست بھێنێت و ٢ جار جامی جیھانی یانەکان بە دەست بھێنێت === سەردەمی ئەڵمانییەکان لە ئینەرناسیۆنالێ === لەم سەردەمەدا یانەی ئینتەر ئاستی جێگیر نەبوو بەرەو باشی و خراپی دەچوو، ھەر لەم سەردەمەشدا کۆمەڵێک یاریزانی بە توانا لە خولی ئیتاڵی یاری یان دەکرد لەم سەردەمەشدا خولی ئیتاڵی باشترین خول بوو لە ئەورووپا، ئەم یارییزانانەی لەم خولە یاری یان دەکرد پلاتینی و بۆنیک بۆ یانەی یوفنتۆس گۆڵێت و ڤان باستن و ڕیکارد بۆ یانەی ئەی سی میلان و مارادۆنا و کاڕیکا بۆ یانەی ناپۆلی، بەڵام لە ساڵی ١٩٨٩ بە ھێنانی ھەر سێ یاریزانی ئەڵمانی [[لۆتەر ماتیۆس]] و بریمە و یۆرگین کلینیسمان توانی خولی ئیتاڵی بە دەست بھێنێت [[پەڕگە:Jose Mourinho - Inter Mailand (7).jpg|thumb|خۆزێ مۆرینیۆ ئەو ڕاھێنەرەی لەیەک وەرزدا ٥ نازناوی لەگەڵ یانەکە بردەوە]] === سەردەمی خۆزێ مۆرینیۆ === لەم سەردەمی ڕاھێنەری بەناوبانگی پرتووگالی خۆزێ مۆرینۆ لە ساڵی ٢٠١٠ توانیان ٥ نازناو دەستەبەر بکەن تەنیا لە وەرزێکدا ئەمەش سەردەمی زێڕینی دادەنرێت بۆ یانەکە، بەمەش ئەوەی مۆرینیۆ بۆ یانەکەی کردوویەتی ھیچی کەمتر نەبووە لەوەی ھێڕێڕا کردی لە ساڵی ١٩٥٤ == دەستکەوتەکان == * خولی ئیتاڵیی ناسراو بە سکۆدیتۆ ٢٠ جار * جامی ئیتاڵی ٧ جار * جامی سووپەری ئیتاڵی ٦ جار * خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا ٣ جار و دووجاریش پلەی دووەمی بەدەست ھێناوە * جامی یۆرۆلیگ ٣ جار و تەنیا جارێکیش پلەی دووەمی بەدەست ھێناوە * پلەی دووەم لە جامی سووپەری ئەورووپی == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * [https://www.inter.it/ ماڵپەڕی فەرمی یانە ئینەرناسیۆنالێ] ==بەستەرە دەرەکییەکان == {{تووڵی دەروازە|وەرزش|تۆپی پێ}} {{پۆلی کۆمنز|FC Internazionale Milano}} {{وەرزش-کۆلکە}} {{تۆپی پێ-کۆلکە}} [[پۆل:یانەکانی تۆپی پێی ئیتالیا]] [[پۆل:یانەکانی تۆپی پێی لۆمباردیا]] [[پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٠٨]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٨ لە ئیتالیا]] 9hws8bxg77mnrxe96ht9ow6w8n5yykx 0 15113 1624240 1487624 2026-08-13T07:35:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624240 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Lockheed Martin F-22A Raptor JSOH.jpg|230px|وێنۆک|چەپ|وێنەی فڕۆکەی ئێف-۲۲ لەئاسمان]] بەرنامەی '''ئێف-٢٢ ڕاپتۆر''' فڕۆکەیەکی جەنگی پێشکەوتووی [[ئەمریکا]]یە. لەسەرەتای ساڵی ھەشتاکاندا دەستیپێکرد بۆ دروستکردن و پەرەپێدانی فڕۆکەیەکی جەنگی زۆر پێشکەوتوو، ئەم فڕۆکە جەنگییە بە یەکەمین فڕۆکە جەنگییەکانی وەچەی پێنجەم دادەنرێت و بەتایبەتی بۆ ڕووبەڕوبوونەوەی ھێزی ئاسمانی ڕووسی لەکاتی جەنگی ساردی نێوان ئەمریکا و یەکێتی سۆڤیەتی پێشوودا دروستکراوە. لەگەڵ ڕووخانی دیواری بەرلیندا ئەرکەکانی ئەم فڕۆکە جەنگییانە زیادیان کرد و چەندین ئەرکی تریان پێسپێررا وەک ئەرکەکانی پێکانی ورد و دروستی ئامانجەکانی سەر زەوی. == تایبەتمەندییەکان == ئێف-٢٢ ڕاپتۆر فڕۆکەیەکی جەنگییە کە تەنھا یەک نەفەر ھەڵدەگرێت و دوو بزوێنەری ھەیە. توانای مانۆرکردنی ئێجگار بەرزە و لەھەموو فڕۆکەکانی تری وەچانی پێنجەمی فڕۆکە جەنگییەکان بەتواناترە، دەتوانێ زۆر بە ئاسانی خۆی لە هەر هێرشێک بۆ سەری لابدات ، تەکنۆلۆجیای بەکارھاتوو لەم فڕۆکەیەدا بریتیە لە تەکنۆلۆجیای [[دزەکی]] یان [[ڕادار ڕەوێنی]] Stealth. ئەم فڕۆکەیە لەسەرەتادا بۆ شەڕکردن لە ئاسماندا دروستکرا، بەڵام دواتر پەرەی پێدرا و توانای ئەوەی پێدرا بۆ ھێرشی سەرزەمینی و شەڕی ئەلیکترۆنیش بەکاربێت. کۆمپانیای لۆکھید بۆ پیشەسازی فڕۆکە بەڵێندەری سەرەکی پڕۆژەکەیە. {{تووڵی دەروازە|فڕین|شەڕ|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەیەی ١٩٩٠}} {{پۆلی کۆمنز|Lockheed Martin F-22 Raptor}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:فڕۆکەکان]] [[پۆل:فڕۆکە جەنگیەکان]] mpgg1hntihepvdamn9a7a0d4dydb4ja 0 17419 1624156 1487413 2026-08-13T01:35:34Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە) 1624156 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی نووسەر | ناو = ئێرج خاڵسی | وێنە = Êric Xaĺisî.jpg | قەبارەی وێنە = | لێدوان = | سەردێڕ = | ناوی خۆماڵی = | زمانی ناو = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٥٥ | شوێنی لەدایکبوون = [[ئیلام]] | ڕێکەوتی مردن = | شوێنی مردن = | شوێنی گۆڕ = | نازناو = | پیشە = | زمان = [[کوردیی باشووری|کوردی]] و فارسی | نەتەوە = [[کورد]] | ڕەگەز = | ڕەگەزنامە = | خوێندن = دکتۆرای یاسای ناودوڵەتی | شوێنی بڕوانامە = | سەردەم = | بواری کارکردن = شیعر | قوتابخانەی ئەدەبی = | کارە دیارەکان = | خەڵاتە دیارەکان = | ساڵانی چالاکی = | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | خزمەکان = | واژوو = | لێدوانی واژوو = | ماڵپەڕ = }} '''ئێرج خاڵسی''' (١٩٥٥ لە [[ئیلام]] - ) شاعیرێکی [[رۆژھەڵاتی کوردستان]]ە و خەڵکی شاری [[ئیلام]]ە. ئەو لە وڵاتی [[ئینگلتەرا|ئینگلستان]]، دکتۆرای یاسای ناودوڵەتی گرتووە، ئێستاکەش لە شاری [[تاران]] ئیش دەکات. ئێرج خاڵسی بە دوو زمانی کوردیی باشووری و فارسی شیعر دەنووسێت. == کتێبەکان == === شیعری فارسی === * خالصی، ایرج، ''بازوان برھنە باران'' (باسکە ڕووتەکانی باران)، تاران: ثالث، ۱۳۸٥(=٢٠٠٦)، ۱۲۴ پ. * خالصی، ایرج، ''‏ترانەھای کوتاە زمینی'' (کورتە گۆرانییەکانی زەوینی)، تاران: ثالث‏‫، ۱۳۸٥(=٢٠٠٦)، ‏‫۹۴ پ.‬ * خالصی، ایرج، ''ذھن آبی نیلوفر: مجموعە شعر'' (بیری شینی نیلۆپەڕ: کۆمەڵە ھەڵبەست)، تاران: ثالث‏‫‏‏، ۱۳۸٥(=٢٠٠٦)، ‏‫‏‏۱٦٦ پ. * خالصی، ایرج، ''یاس زرد نگاە'' (یاسەزەردی نیگا)، تاران: ثالث‏‫‏‏، ۱۳۸٥(=٢٠٠٦)، ‏‫‏‏۱۰۲ پ. === شیعری کوردی === * خاڵسی، ئێرج، ''ھەوای بەرز کۊەسان''، ئیلام: پەخشانگەی زانا‏‫، ۱۳۸۹‬(=٢٠١٠)، ‏‫۱۱۲ پ.‬ * خاڵسی، ئێرج، ''خش کەی دە سایەی خوەی: سەد و بیست ھایکۆی دوزوانەی کوردی-فارسی''، ئیلام: پەخشانگەی زانا، ۱۳۹۹(=٢٠٢٠)، ‏‫٦۸ پ. * خاڵسی، ئێرج، ''گفتگوو وەرد شای کۊەیل شەلەم''، ئیلام: پەخشانگەی زانا‏‫، ۱۳۹۱(=٢٠١١)، ‫۲٤۰ پ.‬ * خاڵسی، ئێرج، ‏''‫خاتون شعر‌ەیل عاشقانەی من و عشق ئەبەدی‮‬‏‫''، ‏‫ئیلام‮‬‬‏‫: پەخشانگەی زانا، ۱۳۹۰(=٢٠١٠)‮‬، ‏‫۱٥۰ پ. === شیعری کوردیی منداڵان === * خاڵسی، ئێرج، ''گولی و تووپ قلقلی و بادبادەک''، ئیلام: پەخشانگەی زانا، ‏‫۱۳۹۹‬(=٢٠٢٠)، ‏٦۲ پ. == نموونەیەل لە ھەڵبەستەکان == نموونەیەک لە شیعری ئەم شاعیرە: {{شیعر}} {{ب|ئمشەو دڵەگەم ھە دە ئێوارە|پەکەرە و پەشێو پڕ دە پەژارە}} {{ب|گلارەی دڵەی خەمینم گل کەی|چۊ مار زەخمی ھەپلەپل کەی}} {{ب|دڵەگەم تەنگە دە وینەی جاران|ئێشێ چۊ زامێ جای گەزەی ماران}} {{کۆتاییی شیعر}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شیعر|وێژەی کوردی}} {{شاعیرانی کورد}} {{شیعری نوێی کوردی}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خەڵکی ئیلام]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٥]] [[پۆل:شاعیرەکانی کوردیی باشووری]] [[پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] 9qeb02uzko6ru3h2qaaybeadb6ce7dc 0 18277 1624121 1487372 2026-08-12T22:38:25Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1624121 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئێدینبەرە | ناوی_فەرمی = Dùn Èideann | ناوی_خۆماڵی = Edinburgh | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] – [[پایتەخت]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = EdinburghMontage.png | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = وێنەی چەند شوێنی شاری ئێدینبەرە | وێنەی_ئاڵا = Flag of Edinburgh.svg | قەبارەی_ئاڵا = 160px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە =Scotland relief location map.jpg | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = نەخشەی شاری ئێدینبەرە | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = وڵات | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|Scotland}} | جۆری_دابەشکراو١ = | ناوی_دابەشکراو١ = | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = ١٬٨٤٤ | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٢٠٬٨٩٣ | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری =٤٢٠٬٨٩٣ | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.edinburgh.gov.uk/ | پەراوێزەکان = }} '''ئێدینبەرە''' ({{بە ئینگلیزی|Edinburgh}})یەکێکە لە شارەکانی [[شانشینی یەکگرتوو]]. ئێدینبەرە پایتەختی [[سکۆتلاند]]ە. == شوێنە گەشتیارییەکان == * قەڵای ئێدینبەرە * ڕووباری شارەکە ""Forth Road Bridge"" * شەقامی ڕۆیاڵ مایڵ ""Royal Mile"" * کڵێسای جۆن * پارکی شار == گالێریی پانۆرامای شارەکە == {{چینی ناوەند}} {{wide image|Edinburghpano09.jpg|1100px|وێنەی پانۆرامایی تاوەرە کۆنەکانی شارەکە لەگەڵ پردی شارەکە کە لەسەر ڕووبارەکە دروست کراوە.}} {{wide image|Edinburgh from Scott Monument.jpg|1100px|وێنەی شارەکە لەسەر چیاوە.}} {{wide image|Edinburghfromcastlepano09.jpg|1100px|وێنەیەکی جوانی شارەکە.}} {{کۆتایی}} {{پایتەختەکانی ئەورووپا}} {{شارەکانی شانشینی یەکگرتوو}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شانشینی یەکگرتوو}} {{پۆلی کۆمنز|Edinburgh}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} [[پۆل:پایتەختەکانی شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی سکۆتلاند]] [[پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی دەریای باکوور]] [[پۆل:پایتەختەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:شارەکانی سکۆتلاند]] [[پۆل:ئێدینبەرە|ئێدینبەرە]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٧ەم]] dt7xbdvlrkcjeirq2u05f5srzyy24a4 0 18938 1624268 1373683 2026-08-13T08:49:08Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[شارۆچکەی خەلیفان]] 1624268 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[شارۆچکەی خەلیفان]] f6fmh3egfrvvwzlmedi8tjybxc7bo65 0 19077 1623862 1623310 2026-08-12T12:14:11Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623862 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = نیویۆرک<!--بەبێ گفتوگۆکردن دەستکاریی مەکە.--> | subdivision_type = وڵات | settlement_type = [[دابەشکارییە کارگێڕییەکانی نیویۆرک (ویلایەت)#شار|شار]] | named_for = [[جەیمزی دووەمی ئینگلتەرا|جەیمز ستیوارت، دوکی یۆرک]]<ref name="homberger400"/> | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg | alt1 = میدتاون مانھاتن | caption1 = [[میدتاون مانھاتن]] لەگەڵ [[ئیمپایەر ستەیت بیڵدینگ]] (ناوەڕاست) و [[خوارووی مانھاتن]] لەگەڵ [[وەن وۆرڵد ترەید سەنتەر|وەن WTC]] (پاشبنەما) | image2 = 67º Período de Sesiones de la Asamblea General de Naciones Unidas (8020913157) (cropped).jpg | alt2 = بینای بارەگای نەتەوە یەکگرتووەکان | caption2 = [[بارەگای سەرەکیی نەتەوە یەکگرتووەکان|بارەگای UN]] | image3 = Statue-of-Liberty-New-York-2014.jpg | alt3 = پەیکەری ئازادی | caption3 = [[پەیکەری ئازادی]] | image4 = New york times square-terabass (cropped).jpg | alt4 = گڵۆپە درەوشاوەکانی تایمز سکوێر | caption4 = [[تایمز سکوێر]] | image5 = Unisphere at night (cropped).jpg | alt5 = یونیسفێر، پەیکەرێکی گەورەی گۆی کانزایی | caption5 = [[یونیسفێر]] | image6 = Global Citizen Festival Central Park New York City from NYonAir (15351915006).jpg | alt6 = دیمەنی سێنتڕاڵ پارک | caption6 = [[سێنتڕاڵ پارک]] | image7 = Spiderweb BB jeh.jpg | alt7 = پردی بڕوکلین | caption7 = [[پردی بڕوکلین]] | image8 = Look_out_point_(cropped).jpg | alt8 = پردێک بەسەر ڕووبارێکدا | caption8 = [[پردی ڤێرازانو-نارۆز]] | image9 = New York Botanical Garden April 2015 010.jpg | alt9 = کتێبخانەی باخچەی ڕووەکیی نیویۆرک | caption9 = [[کتێبخانەی باخچەی ڕووەکیی نیویۆرک]] }} | image_flag = Flag of New York City.svg | flag_size = 110 | image_seal = Seal of New York City BW.svg | seal_size = 90 | image_blank_emblem = NYC Logo Wolff Olins.svg{{!}}class=skin-invert | blank_emblem_type = [[نیشانەی وشەیی]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-point = none | mapframe-stroke-width = 1 | mapsize = | map_caption = نەخشەی کارلێکەری کە سنووری شاری نیویۆرک پیشان دەدات | pushpin_map = New York#USA | pushpin_label_position = top | pushpin_label = {{nowrap|شاری نیویۆرک}} | pushpin_map_caption = ھەڵکەوتە لەناو [[نیویۆرک (ویلایەت)|ویلایەتی نیویۆرک]]##ھەڵکەوتە لەناو ویلایەتە یەکگرتووەکان | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|region:US-NY_type:city|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <ref name="GR1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی شوباتی ٢٠١١ |سەردێڕ=پەڕگەکانی گازێتێری ئەمریکا: ٢٠١٠، ٢٠٠٠، و ١٩٩٠ |ناونیشان=https://www.census.gov/geographies/reference-files/time-series/geo/gazetteer-files.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠١١ |بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]}}</ref> | official_name = <!-- بەبێ کۆدەنگی ھیچ بۆ ئەم پارامەترە زیاد مەکە --> | subdivision_name = {{Flag|United States}} | subdivision_type2 = ویلایەت | subdivision_name2 = {{Flag|New York}} | parts_type = [[کاونتی (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کاونتییە پێکھێنەرەکان]] ([[ناوچەکانی شاری نیویۆرک|ناوچەکان]]) | parts = {{ubl|[[زە بڕۆنکس|بڕۆنکس (زە بڕۆنکس)]]|[[بڕوکلین|کینگز (بڕوکلین)]]|[[مانھاتن|نیویۆرک (مانھاتن)]]|[[کوینز|کوینز (کوینز)]]|[[ستەیتن ئایلەند|ڕیچمۆند (ستەیتن ئایلەند)]]}} | established_title = [[نیو ئەمستەردام#گەڕانەوەی هۆڵەندییەکان|نیشتەجێبوون]] | established_date = {{start date and age|1624|5|20|p=yes}} | established_title1 = [[نیو ئەمستەردام#داگیرکردنی ئینگلیزەکان|ناوی ئێستا]] | established_date1 = {{start date and age|1664|9|8|p=yes}} | established_title2 = [[شاری گەورەی نیویۆرک|یەکخراو]] | established_date2 = {{start date and age|1898|1|1|p=yes}} | government_type = [[حکومەتی سەرۆک شارەوانی-ئەنجومەن|سەرۆک شارەوانیی بەھێز-ئەنجومەن]] | governing_body = [[ئەنجومەنی شاری نیویۆرک]] | founder = [[کۆمپانیای ھیندی ڕۆژاوای ھۆڵەندی]] | leader_title = [[سەرۆک شارەوانیی شاری نیویۆرک|سەرۆک شارەوانی]] | leader_name = [[زۆھران مەمدانی]] ([[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|D]]) | total_type = کۆی گشتی | unit_pref = Imperial | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بنکەدراوەی خزمەتگوزارییەکانی ArcGIS REST |ناونیشان=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer |بڵاوکەرەوە=نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> | area_total_sq_mi = 472.43 | area_total_km2 = 1223.59 | area_land_sq_mi = 300.46 | area_land_km2 = 778.18 | area_water_sq_mi = 171.97 | area_water_km2 = 445.41 | elevation_min_ft = 0 | elevation_max_m = 122 | elevation_max_ft = 401 | elevation_footnotes = <ref name="GR3">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |سەردێڕ=دەستەی ئەمریکا بۆ ناوە جوگرافییەکان |ناونیشان=http://geonames.usgs.gov/ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ |بڵاوکەرەوە=[[ڕووپێویی جیۆلۆجیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]}} گەڕان بۆ پێناسی تایبەتمەندیی 975772.</ref> | elevation_max_footnotes = {{Efn|بەرزترین خاڵ لە شاری نیویۆرک بریتییە لە [[تۆدت ھیڵ]].}} | elevation_min_footnotes = | population_rank = [[پێڕستی شارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بەپێی ژمارەی دانیشتووان|یەکەم]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکان | population_density_sq_mi = 29,302.7 | population_density_km2 = 11313.8 | population_as_of = [[سەرژمێریی ٢٠٢٠ی ویلایەتە یەکگرتووەکان|٢٠٢٠]] | population_total = 8804190 | population_footnotes = | population_est =8,584,629 | pop_est_as_of = ٢٠٢٥ | pop_est_footnotes = <ref name=NYCQuickFacts/> | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=داتای ویلایەت بۆ دانیشتووان و نیشتەجێبوونی ٢٠٢٠ |ناونیشان=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] |ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> | population_metro = 20140470 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html |سەردێڕ=پێڕستی ناوچە شارییەکانی سەرژمێریی ٢٠٢٠ |وێبگە=census.gov |بڵاوکەرەوە=نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان |ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> | population_urban = 19426449 | population_density_urban_km2 = 2309.2 | population_density_urban_sq_mi = 5980.8 | population_demonym = نیویۆرکی | demographics_type2 = تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی (GDP) | demographics2_footnotes = <ref name="bea.gov" /><ref name="fred.stlouisfed.org">{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=کۆی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ نیویۆرک-نیوارک-جێرسی سیتی، NY-NJ-PA (MSA) |ناونیشان=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP35620 |وێبگە=fred.stlouisfed.org}}</ref> | demographics2_title1 = کۆی گشتی | demographics2_info1 = $١.٣٧٨&nbsp;تریلیۆن (٢٠٢٤) | blank7_name = | demographics2_title2 = گەورەشار | demographics2_info2 = $٢.٤٤٣&nbsp;تریلیۆن (٢٠٢٤) ([[پێڕستی ناوچە میترۆپۆلیتانییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بەپێی بەرھەمی ناوخۆیی|یەکەم]]) | timezone1 = [[ناوچەی کاتیی ڕۆژھەڵات|EST]] | utc_offset1_DST = –4 | timezone1_DST = [[ناوچەی کاتیی ڕۆژھەڵات|EDT]] | utc_offset1 = –5 | postal_code_type = [[زیپ کۆد]]ەکان | postal_code = 100xx–104xx, 11004–05, 111xx–114xx, 116xx | area_codes = [[کۆدەکانی ناوچەی ٢١٢، ٦٤٦ و ٣٣٢|212/646/332]]، [[کۆدەکانی ناوچەی ٧١٨، ٣٤٧ و ٩٢٩|718/347/929]]، [[کۆدی ناوچەی ٩١٧|917]] | blank_name = [[پێوەرەکانی پرۆسێسکردنی زانیاریی فیدراڵی|کۆدی FIPS]] | blank_info = 36-51000 | blank1_name = پێناسی تایبەتمەندیی [[سیستەمی زانیاریی ناوە جوگرافییەکان|GNIS]] | blank1_info = 975772 | website = {{URL|https://www.nyc.gov}} | nicknames = [[سێوی گەورە|سێوە گەورەکە]]، [[ئەو شارەی ھەرگیز نانوێت (نازناو)|ئەو شارەی ھەرگیز نانوێت]]، [[سالماگوندی (بڵاوکراوە)|گۆتەم]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Nigro |یەکەم=Carmen |ناونیشان=https://www.nypl.org/blog/2011/01/25/so-why-do-we-call-it-gotham-anyway |سەردێڕ=کەواتە، بۆچی پێی دەڵێین گۆتەم؟ |بڵاوکەرەوە=[[کتێبخانەی گشتیی نیویۆرک]] |ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٣ |وتەگێڕانەوە=لێرەدا تێدەگەین کە زاراوەی گۆتەم پەیوەستە بە نووسەر واشینگتن ئیرڤینگ، کە بە کورتەچیرۆکەکانی 'ئەفسانەی سلیپی ھۆڵۆ' و 'ڕیپ ڤان وینکل' بەناوبانگە. ھەروەھا لێرەدا تێدەگەین کە ئیرڤینگ زۆر مەبەستی پیاھەڵدان نەبوو کاتێک لە ساڵی ١٨٠٧دا ئەم نازناوەی لە شارەکە نا.}}</ref> و [[نازناوەکانی شاری نیویۆرک|ئەوانی تر]] }} '''نیویۆرک'''، کە زۆرجار پێی دەوترێت '''شاری نیویۆرک''' ('''NYC''')،{{efn|بۆ جیاکردنەوەی لە [[نیویۆرک (ویلایەت)|ویلایەتی نیویۆرک]]}} [[پێڕستی شارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بەپێی ژمارەی دانیشتووان|پڕدانیشتووترین شارە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا]]. شارەکە دەکەوێتە نووکی باشووری [[نیویۆرک (ویلایەت)|ویلایەتی نیویۆرک]] لەسەر [[بەندەری نیویۆرک]]، کە یەکێکە لە گەورەترین بەندەرە سروشتییەکانی جیھان. شارەکە لە [[ناوچەکانی شاری نیویۆرک|پێنج ناوچە]] پێکدێت&mdash;[[مانھاتن]]، [[بڕوکلین]]، [[کوینز]]، [[زە بڕۆنکس]]، و [[ستەیتن ئایلەند]]؛ ھەریەکەیان لەگەڵ [[پێڕستی کاونتییەکان لە نیویۆرک|کاونتییەکەی خۆیدا]] ھاوسنوور و یەکە. ئەم شارە ناوەندی جوگرافی و دیمۆگرافییە بۆ ھەردوو [[مێگالۆپۆلیسی باکووری ڕۆژھەڵات]] و [[ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک]]، کە گەورەترین ناوچەی میترۆپۆلیتانە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ڕووی ھەردوو ژمارەی دانیشتووان و ڕووبەری شارنشینییەوە. نیویۆرک [[شاری جیھانی|ناوەندێکی جیھانییە]] بۆ [[ناوەندی دارایی|دارایی]]<ref name="NYCFinancialCapitalWorldA">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.china.org.cn/english/China/219124.htm |سەردێڕ=Shanghai and New York—Similar, But Different |بڵاوکەرەوە=China.org |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref><ref name="NYCFinancialCapitalWorldGFCI">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.longfinance.net/programmes/financial-centre-futures/global-financial-centres-index/gfci-39-explore-the-data/gfci-39-rank/|سەردێڕ=GFCI 39 Rank|بڵاوکەرەوە=Z/Yen Group Limited|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> و [[ئابووری شاری نیویۆرک|بازرگانی]]، [[کولتووری شاری نیویۆرک|کولتوور]]، [[تەکنۆلۆژیای بەرز|تەکنۆلۆژیا]]،<ref name="NewYorkCityDestinationNumberOneTechHub">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.crainsnewyork.com/technology/new-york-closer-ever-beating-bay-area-tech |سەردێڕ=New York is closer than ever to beating the Bay Area on tech |یەکەم=Cara |دوایین=Eisenpress |newspaper=[[Crain Communications]] |ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}}</ref> [[پایتەختی کاتبەسەربردنی جیھان|کاتبەسەربردن]] و [[ڕاگەیاندن لە شاری نیویۆرک|ڕاگەیاندن]]، ئەکادیمیا و [[پێڕستی شارەکان بەپێی بەرھەمی زانستی|بەرھەمی زانستی]]،<ref name="NYCScientificCapital">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Leading 200 science cities {{!}} Nature Index 2022 Science Cities |ناونیشان=https://www.nature.com/nature-index/supplements/nature-index-2022-science-cities/tables/overall |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٤ |وێبگە=nature.com |زمان=en}}</ref> [[ھونەرەکان]] و [[پایتەختی مۆدە|مۆدە]]، و بەو پێیەی ماڵی [[بارەگای سەرەکیی نەتەوە یەکگرتووەکان|بارەگای سەرەکیی نەتەوە یەکگرتووەکانە]]، دڵی دیپلۆماسییەتی نێونەتەوەیییە.{{efn|بە پشتبەستن بە چەندین سەرچاوە: <ref name="The City of New York">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NYC Mayor's Office for International Affairs |ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/ia/html/home/home.shtml |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150616080757/http://www.nyc.gov/html/ia/html/home/home.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥ |بڵاوکەرەوە=The City of New York}}</ref><ref name="Digital Diplomacy Coalition, New York">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=DDC New York |ناونیشان=http://www.digidiplomats.org/newyork/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180727142713/http://www.digidiplomats.org/newyork/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١٨ |بڵاوکەرەوە=Digital Diplomacy Coalition, New York |وتەگێڕانەوە=DDCی نیویۆرک کە لە ساڵی ٢٠١٤ دامەزراوە، هاوبەشی لەگەڵ نەتەوە یەکگرتووەکان، کۆمپانیا گەورەکانی تەکنۆلۆژیا و سۆشیال میدیا، چەندین حکومەت، و ڕێکخراوە ناحکومییەکان کردووە بۆ هێنانی بەرنامەی ناوازە بۆ کۆمەڵگەی ناوچەکە. |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="NYCWorld'sMostImportantCity2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.businessinsider.com/most-influential-cities-in-the-world-2018-5?amp |سەردێڕ=The 21 most influential cities in the world |نووسەر١=Will Martin |نووسەر٢=Libertina Brandt |بڵاوکەرەوە=[[Business Insider]] |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref><ref name="NYCTheCapitaloftheWorld">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Epic of New York City: A Narrative History |نووسەر=Edward Robb Ellis |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |بڵاوکەرەوە=Basic Books |پەڕە=٥٩٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٦٧-١٤٣٦-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Sx3RDQAAQBAJ&pg=PA594}}</ref><ref name="NewYorkCapitaloftheWorld2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Sam |دوایین=Roberts |ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |سەردێڕ=When the World Called for a Capital |newspaper=The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2017/09/14/nyregion/when-the-world-called-for-a-capital.html |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref>}} شاری نیویۆرک بە خێراییی ژیان و وزە شارییە بەردەوامەکەی ناسراوە.<ref name="FastPaceNYC1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fodors.com/world/north-america/usa/new-york/new-york-city/experiences/news/15-things-not-to-do-in-new-york-city |سەردێڕ=15 Things NOT to Do in New York City |نووسەر=Kelsy Chauvin |بڵاوکەرەوە=[[Fodor's]] |وتەگێڕانەوە=زیاتر لە ٨.٦ ملیۆن ھاووڵاتی لە شاری نیویۆرک ھەن، و نزیکەی ھەموویان پەلەیانە. ئەوان ھەروەھا ژیرن، ڕاشکاون، و بە شانازییەوە دەتوانن لەو گەورەشارەدا بژین کە مەیلی سزادانی کەسە لاوازەکانی ھەیە. سیستەمی میترۆ قەرەباڵغەکەی بە تەنھا ھێمایەکە بۆ چۆنیەتیی کارکردنی ئەم شارە: بەشێکی بالیێیە، بەشێکی گۆڕەپانی جەنگە. دانیشتووان و سەردانیکەران بە ھەمان شێوە دەتوانن ببینن بۆچی نیویۆرک بە مەزنترین شاری جیھان دادەنرێت. |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref><ref name="FastPaceNYC2">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://articles.sun-sentinel.com/2009-11-19/features/0911180065_1_new-yorkers-fast-paced-big-apple |سەردێڕ=Adjusting To New York City |نووسەر=Shira Poliak |بڵاوکەرەوە=Sun Sentinel |وتەگێڕانەوە=سەرەڕای ئەوەش، شێوازی ژیانی خێرای شاری نیویۆرک پێویستی بە خۆگونجاندن ھەیە. |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151203093200/http://articles.sun-sentinel.com/2009-11-19/features/0911180065_1_new-yorkers-fast-paced-big-apple |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="FastPaceNYC3">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Stephen |دوایین=Miller |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tfsmDAAAQBAJ&q=hurrying+feverish+electric+crowds+new+york&pg=PA50 |سەردێڕ=Walking New York: Reflections of American Writers from Walt Whitman to Teju Cole |ساڵ=٢٠١٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٣٢-٧٤٢٥-٣|پەڕەکان=٤٦, ٥٠, ١٣١|بڵاوکەرەوە=[[Fordham University Press]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> <!-- Demographics --> بە مەزەندەی ژمارەی دانیشتووانی ٨,٥٨٤,٦٢٩ کەس لە تەممووزی ٢٠٢٥دا،<ref name=NYCQuickFacts>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=QuickFacts Kings County, New York; Queens County, New York; New York County, New York; Bronx County, New York; Richmond County, New York |ناونیشان=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/kingscountynewyork,queenscountynewyork,newyorkcountynewyork,bronxcountynewyork,richmondcountynewyork/PST045224 |بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> کە دابەشبوون بەسەر {{convert|300.46|sqmi|km2}}دا، نیویۆرک [[پێڕستی شارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بەپێی چڕیی دانیشتووان|چڕترین شاری گەورەیە لە ڕووی دانیشتووانەوە]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا. شاری نیویۆرک زیاتر لە دوو ھێندەی دانیشتووانی [[لۆس ئانجلەس]]ی ھەیە، کە دووەم پڕدانیشتووترین شاری وڵاتەکەیە.<ref name="CensusNYC">[https://www.census.gov/history/www/homepage_archive/2023/january_2023.html U.S. Census Bureau History: New York City and the New Year], [[نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]. سەردانیکراوە لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤. "لە ساڵی ٢٠٢١دا، ٣,٠٧٩,٧٧٦ نیویۆرکی خۆیان وەک لەدایکبووی دەرەوە ناساند، لە نێویاندا ١,٥٤٢,٤١٣ کۆچبەری ئەمریکای لاتین، ٩١٠,١٥١ ئاسیایی، و ٤٤٣,١١٣ ئەورووپی... سەرژمێریی ٢٠٢٠ دەرخەری ئەوە بوو کە شاری نیویۆرک ماڵی ٨,٨٠٤,١٩٠ کەس بووە. لۆس ئانجلەس، کالیفۆرنیا، بە جیاوازییەکی زۆر دووەم پڕدانیشتووترین شاری وڵاتەکە بوو بە ٣,٨٩٨,٧٤٧ دانیشتووەوە."</ref> زیاتر لە ٢٠.١&nbsp;ملیۆن کەس لە [[ناوچەی ئاماریی میترۆپۆلیتان]]ی شاری نیویۆرک دەژین<ref>[https://data.census.gov/table?g=310XX00US35620 Census Data for the New York-Newark-Jersey City, NY-NJ-PA Metro Area], [[نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]. سەردانیکراوە لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤.</ref> و ٢٣.٥ ملیۆن کەسیش لە [[ناوچەی ئاماریی تێکەڵ]]ی شارەکەدا دەژین تا ساڵی ٢٠٢٠، کە ھەردووکیان گەورەترینن لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. شاری نیویۆرک یەکێکە لە پڕدانیشتووترین [[مێگاشار|مێگاشارەکانی]] جیھان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.statsamerica.org/radius/big.aspx |سەردێڕ=Big Radius Tool: StatsAmerica |بڵاوکەرەوە=Indiana Business Research Center |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> شارەکە و ناوچە میترۆپۆلیتانییەکەی وەک دەروازەی سەرەکی بۆ [[کۆچکردن بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان|کۆچکردنی یاسایی بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان]] کاردەکەن. بەپێی خەمڵاندنەکان ٨٠٠ زمان لە شاری نیویۆرکدا قسەیان پێدەکرێت،<ref name="NYCWorld'sMostCulturallyLinguisticallyDiverseCityTop">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://bosp.stanford.edu/explore/new-york/spring-quarter/languages-and-cultures|سەردێڕ=Languages and Cultures of Immigrant New York|بڵاوکەرەوە=[[Stanford University]]|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٥|وتەگێڕانەوە=لە نێوان ھەموو ئەو پێشەنگییانەی دەدرێتە پاڵ شاری نیویۆرک، لەوانەیە ئەوەی کەمترین لێکۆڵینەوەی لەسەر کرابێت و بە خراپترین شێوە تێگەیشتنی بۆ کرابێت پێگەی شارەکەیە وەک فرەچەشنترین شار لە ڕووی کولتووری و زمانەوانییەوە لە جیھاندا، چ لە ڕابردوو و چ لە ئێستادا. نیویۆرکییەکان نەک تەنھا لە ھەموو وڵاتێکی سەر زەوییەوە ھاتوون بەڵکو بە نزیکەی ٨٠٠ زمان قسە دەکەن، کە زۆرێکیان لە مەترسیدان، و نوێنەرایەتی مەودایەکی بێپێشینە لە کولتوورە ڕەسەن و کەمینەکان دەکەن.}}</ref><ref name="NYCWorld'sMostLinguisticallyDiverseCity3Top">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.economist.com/science-and-technology/2011/09/10/say-what|سەردێڕ=Say what? To find new subjects of study, some linguists simply open their front doors|بڵاوکەرەوە=The Economist|ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref><ref name="QueensMostLinguisticallyDiverseTop">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.weforum.org/agenda/2017/02/queens-in-new-york-has-more-languages-than-anywhere-in-the-world/#:~:text=There%20are%20as%20many%20as,Endangered%20Language%20Alliance%20(ELA). |سەردێڕ=Welcome to the language capital of the world: Queens, New York |نووسەر=Gus Lubin |بڵاوکەرەوە= [[کۆڕبەندی ئابووریی جیھانی]]، بە هاوبەشی لەگەڵ [[Business Insider]] |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢٥ |وتەگێڕانەوە=بەپێی ھاوپەیمانیی زمانە لەمەترسیداکان (ELA)، نزیکەی ٨٠٠ زمان ھەن کە لە شاری نیویۆرکدا قسەیان پێدەکرێت، و لە ھیچ شوێنێکی جیھاندا ھێندەی [[کوینز]] زمانی تێدا نییە.}}</ref> ئەمەش دەیکاتە فرەچەشنترین شار لە ڕووی زمانەوانییەوە لە جیھاندا.<ref name="NYCWorld'sMostLinguisticallyDiverseCity1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2010/04/29/nyregion/29lost.html?hpw|سەردێڕ=Listening to (and Saving) the World's Languages|نووسەر=Sam Roberts|newspaper=[[The New York Times]]|ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢٥|وتەگێڕانەوە=ئەمانە تەنھا ھەندێک لەو زمانانە نین کە نیویۆرک دەکەنە فرەچەشنترین شار لە ڕووی زمانەوانییەوە لە جیھاندا. بەڵکو ئەوان بەشێکن لە گەنجینەیەکی سەرسووڕھێنەری زمانە لەمەترسیداکان کە لە نیویۆرکدا ڕەگیان داكوتاوە، ئەو زمانانەی کە لە ھەموو گۆشەیەکی جیھاندا لەدایکبوون و ئێستا زیاتر لە گۆشە جیاوازەکانی نیویۆرکدا دەبیسترێن وەک لە ھەر شوێنێکی تر.}}</ref><ref name="NYCWorld'sMostLinguisticallyDiverseCity2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://news.columbia.edu/news/new-york-worlds-most-linguistically-diverse-metropolis|سەردێڕ=New York, the World's Most Linguistically Diverse Metropolis|بڵاوکەرەوە=[[Columbia University]]|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> ناوچەی میترۆپۆلیتانی شاری نیویۆرک ماڵی [[لەدایکبووانی دەرەوە#ناوچە میترۆپۆلیتان و شارییەکان بە گەورەترین دانیشتووانی لەدایکبووی دەرەوە|گەورەترین دانیشتووانی لەدایکبووی دەرەوەیە لە ھەر ناوچەیەکی میترۆپۆلیتان لە جیھاندا]]، کە بە نزیکەیی ٥.٩ ملیۆن کەسن تا ساڵی ٢٠٢٣. <!-- History --> [[دوورگەی مانھاتن]] لەلایەن گەلی [[لێناپی]]یەوە کە بە [[زمانی مونسی|مونسی]] قسەیان دەکرد لە دەوروبەری ١٦٢٤دا [[لێناپێھۆکینگ|نیشتەجێ بوون]]. تا ئەو کاتە، [[کۆلۆنیالیزمی ھۆڵەندی لە ئەمریکاکان|کۆلۆنیالیستە ھۆڵەندییەکان]] [[قەڵای ئەمستەردام]]یان وەک ناوەندێکی بازرگانی لەسەر دوورگەکە دامەزراندبوو. ئەمە یەکەمین نیشتەجێبوونی ئەورووپی بوو لەو شوێنەی کە دواتر دەبووە شاری نیویۆرک. نیشتەجێبوونەکە لە ساڵی ١٦٢٦ ناوی [[نیو ئەمستەردام]]ی لێنرا و لە ساڵی ١٦٥٣ وەک شارێک [[میساق|میساقی (بڕوانامەی مۆڵەت)]] پێدرا. شارەکە لە ساڵی ١٦٦٤ کەوتە ژێر [[کۆلۆنیالیزمی بەریتانی لە ئەمریکاکان|دەسەڵاتی ئینگلیزەکان]] و بە شێوەیەکی کاتی ناوی گۆڕدرا بۆ نیویۆرک دوای ئەوەی پاشا [[جەیمزی دووەمی ئینگلتەرا|چارلزی دووەم]] زەوییەکانی بەخشی بە براکەی، [[جەیمزی دووەمی ئینگلتەرا|دوکی یۆرک]]،<ref name="npsnetherland" /> پێش ئەوەی ئەم ناوە بە شێوەیەکی ھەمیشەیی لە ساڵی ١٦٧٤ پەسەند بکرێت. لە دوای سەربەخۆیی لە [[شانشینیی مەزنی بەریتانیا]]، شارەکە [[پێڕستی پایتەختەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|پایتەختی نیشتمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بوو لە ساڵی ١٧٨٥ تا ١٧٩٠.<ref name="senate"/> شاری مۆدێرن پێکھێنرا لە ڕێگەی [[یەکخستنی شاری نیویۆرک|یەکخستنەکەی ساڵی ١٨٩٨]]ی پێنج ناوچەکەی. <!-- Economy --> بە پشتبەستن بە [[وۆڵ ستریت]] لە [[ناوچەی دارایی، مانھاتن|ناوچەی دارایی]]ی مانھاتن، شاری نیویۆرک ھەم بە پێشەنگترین ناوەندی دارایی و [[تەکنۆلۆژیای دارایی (فینتێک)|فینتێک]]ی جیھان<ref name="NYCFinancialAndFintechCapitalWorld">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.zyen.com/publications/public-reports/the-global-financial-centres-index-37/ |سەردێڕ=GFCI 37 Rank |ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ |بڵاوکەرەوە=Long Finance |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥}}</ref><ref name=reuters-2022-03-24>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/business/new-york-widens-lead-over-london-top-finance-centres-index-2022-03-24/ |سەردێڕ=New York widens lead over London in top finance centres index |وێبگە=Reuters |ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ |دوایین١=Jones |یەکەم١=Huw}}</ref> و ھەم بە بەھێزترین شاری جیھان لە ڕووی ئابوورییەوە وەسف کراوە.<ref name="NewYorkMostPowerfulGlobalCity">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2021 Global Cities Report |ناونیشان=https://www.kearney.com/global-cities/2021 |ڕێکەوت=٢٠٢١|وێبگە=[[Kearney (کۆمپانیای ڕاوێژکاری)|Kearney]] |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٢}}</ref> {{As of|2024}}، ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک [[پێڕستی شارەکان بەپێی بەرھەمی ناوخۆیی (GDP)|گەورەترین ئابووری میترۆپۆلیتانە لە جیھاندا]]، بە ھەبوونی [[پێڕستی ناوچە میترۆپۆلیتانییەکانی ئەمریکا بەپێی بەرھەمی ناوخۆیی|بەرھەمی ناوخۆیی میترۆپۆلیتان]] کە زیاترە لە ٢.٤٤&nbsp;تریلیۆن دۆلاری ئەمریکی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=County in the New York-Newark-Jersey City, NY-NJ-PA MSA |ناونیشان=https://apps.bea.gov/itable/?ReqID=70&step=1#eyJhcHBpZCI6NzAsInN0ZXBzIjpbMSwyOSwyNSwzMSwyNiwyNywzMF0sImRhdGEiOltbIlRhYmxlSWQiLCI1MzMiXSxbIk1ham9yX0FyZWEiLCI0Il0sWyJTdGF0ZSIsWyIzNDAwMCIsIjM2MDAwIl1dLFsiQXJlYSIsWyIzNDAwMyIsIjM0MDEzIiwiMzQwMTciLCIzNDAxOSIsIjM0MDIzIiwiMzQwMjUiLCIzNDAyNyIsIjM0MDI5IiwiMzQwMzEiLCIzNDAzNSIsIjM0MDM3IiwiMzQwMzkiLCIzNjAwNSIsIjM2MDQ3IiwiMzYwNTkiLCIzNjA2MSIsIjM2MDc5IiwiMzYwODEiLCIzNjA4NSIsIjM2MDg3IiwiMzYxMDMiLCIzNjExOSJdXSxbIlN0YXRpc3RpYyIsWyIzIl1dLFsiVW5pdF9vZl9tZWFzdXJlIiwiTGV2ZWxzIl0sWyJZZWFyIixbIjIwMjQiLCIyMDIzIiwiMjAyMiIsIjIwMjEiLCIyMDIwIiwiMjAxOSJdXSxbIlllYXJCZWdpbiIsIi0xIl0sWyJZZWFyX0VuZCIsIi0xIl1dfQ== |وێبگە=apps.bea.gov}}</ref> ئابووری ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک [[پێڕستی وڵاتان بەپێی بەرھەمی ناوخۆییی کڕین (ناوەکی)|لەنێو تەواوی وڵاتانی جیھاندا گەورەترە بێجگە لە نۆ وڵات نەبێت]]. سەرەڕای ھەبوونی [[میترۆی شاری نیویۆرک|سیستەمێکی ترانزێتی خێرا کە ٢٤ کاتژمێر لە ٧ ڕۆژی ھەفتەدا کاردەکات]]، نیویۆرک ھەروەھا پێشەنگی جیھانە لە [[قەرەباڵغیی ھاتوچۆ|قەرەباڵغیی ھاتوچۆی ئۆتۆمبێلی شارنشینیدا]].<ref name=NYCCongestion/> شارەکە ماڵی دوو [[پێڕستی بۆرسەکانی پشک|گەورەترین بۆرسەی پشکە]] لە جیھاندا لە ڕووی [[سەرمایەی بازاڕ|سەرمایەی بازاڕی]] کۆمپانیا تۆمارکراوەکانیانەوە: ئەوانیش [[بۆرسەی نیویۆرک]] و [[نازداک]]ن. شاری نیویۆرک پەناگەیەکی چەسپاوە بۆ وەبەرھێنەرە جیھانییەکان.<ref name=NYCSafeHavenGlobalInvestors>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.propertyinvestortoday.co.uk/breaking-news/2016/12/international-investors-eye-new-york-as-safe-haven |سەردێڕ=International investors eye New York as safe haven |نووسەر=Marc Da Silva |بڵاوکەرەوە=Angelsmedia |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231103153122/https://www.propertyinvestortoday.co.uk/breaking-news/2016/12/international-investors-eye-new-york-as-safe-haven |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <!-- Expense and Wealth --> {{As of|2025}}، شاری نیویۆرک گرانترین شارە لە جیھاندا بۆ [[تاراوگەنشین|تاراوگەنشینان]]<ref name=MostExpensiveCityExpats>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cnbc.com/amp/2023/06/08/nyc-overtakes-hong-kong-as-most-expensive-city-in-world-for-expats-eca.html |سەردێڕ=New York overtakes Hong Kong as the most expensive city in the world for expats, new survey shows |نووسەر=Goh Chiew Tong |بڵاوکەرەوە=[[CNBC]] |ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}}</ref> و بە جیاوازییەکی زۆر بەرزترین کرێی نیشتەجێبوونی ھەیە لە نێوان ھەموو شارەکانی ئەمریکادا؛<ref name=NYCMostExpensiveRents>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.newsweek.com/new-york-rent-hits-all-time-high-1945346 |سەردێڕ=New York City Rent Hits All-Time High |نووسەر=Giulia Carbonaro |بڵاوکەرەوە=[[Newsweek]] |ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ |وتەگێڕانەوە=دانیشتووان بڕی مامناوەندی ٤,٥٠٠ دۆلار دەدەن بۆ شوقەیەکی یەک-نووستنی لە شارەکەدا، کە بەرێژەی ١٢.٨ لەسەد بەرزبووەتەوە بە بەراورد بە ساڵێک پێشتر و ٣.٤ لەسەد بە بەراورد بە مانگی تەممووز. ئەوانەی شوقەی دوو-نووستنی بەکرێ دەگرن دۆخیان زۆر لەوە باشتر نییە. بەپێی Zumper، کرێی مامناوەندی دوو-نووستنی گەیشتە ژمارەیەکی پێوانەیی بەرز کە ٥,١٠٠ دۆلار بوو لە مانگی ئابدا، کە بەرێژەی ١٣.٣ لەسەد ساڵ بە ساڵ و ٣.٧ لەسەد مانگ بە مانگ بەرزبووەتەوە... ئەم ژمارانە نیویۆرک دەکەنە گرانترین شار بۆ خەڵک بۆ بەکرێگرتنی شوقەی یەک-نووستنی یان دوو-نووستنی لە سەرتاسەری وڵاتدا. دووەم گرانترین بازاڕی کرێ، بە بەراورد، جێرسی سیتی (NJ) بوو، بە کرێی مامناوەندی ٣,٤٠٠ دۆلار بۆ شوقەیەکی یەک-نووستنی و ٣,٩٠٠ دۆلار بۆ شوقەیەکی دوو-نووستنی.}}</ref> لە کاتێکدا [[کاونتیی نیویۆرک]] (مانھاتن) بە جیاوازییەکی بەرچاو گرانترین [[کاونتییەکانی ئەمریکا|کاونتیی ئەمریکییە]] بۆ تێکڕای نرخی خانوو بۆ ھەر پێیەکی چوارگۆشە،<ref name=ManhattanHighestMedianPricePerSquareFoot>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://fred.stlouisfed.org/release/tables?eid=1137279&rid=462|سەردێڕ=Median Listing Price Per Square Foot Counties|بڵاوکەرەوە=[[Federal Reserve Bank of St. Louis]]|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> و [[پێڕستی کاونتییەکانی ئەمریکا بەپێی بەرھەمی ناوخۆیی|بەرزترین بەرھەمی ناوخۆییی کاونتی لە ئەمریکادا بەرھەم دەھێنێت بەپێی ھەردوو پێوەری ڕەھا و بۆ ھەر تاکێک]]. [[پێنجەم ئەڤینیو|شەقامی پێنجەم]] ڕێڕەوێکی بازاڕکردنی نێونەتەوەیییە کە زۆر لوکسە و خەریکە وەبەرھێنانی زیاتر لە ژێرخانەکەیدا دەکرێت.<ref name=FifthAvenueUltraLuxuryInvestment>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://fashionunited.com/news/retail/inside-fifth-avenues-luxury-land-rush-why-2026-will-be-a-defining-year/2026020670471|سەردێڕ=Inside Fifth Avenue’s luxury land rush: Why 2026 will be a defining year|وتەگێڕانەوە=شەقامی پێنجەم دەکەوێتە چەقی چاکسازییەکی بەرفراوانەوە. ئەم ڕێڕەوی بازاڕکردنە بەناوبانگەی جیھان ھاوکات خەریکە دیزاینێکی مێژوویی بۆ دەکرێتەوە، بەجۆرێک کە کەمترین ئاستی بەردەستبوونی فرۆشتنی تاکی بەخۆیەوە بینیوە، و ھێشتاش ملیاران دۆلار لە وەبەرھێنانی براندە لوکسەکان ڕادەکێشێت.|نووسەر=Rachel Douglass|بڵاوکەرەوە=FashionUnited|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> شاری نیویۆرک ماڵی [[پێڕستی شارەکان بەپێی ژمارەی ملیاردێرەکان|بەرزترین ژمارەی ملیاردێرەکانە]]،<ref name=NYCHighestNumberBillionaires>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rprealtyplus.com/international/new-york-is-2025s-richest-city-with-123-billionaires-119516.html#:~:text=New%20York%20City%20remains%20the,2021%2C%20when%20Beijing%20overtook%20it. |سەردێڕ=New York Is 2025's Richest City With 123 Billionaires |بڵاوکەرەوە=Realty+ |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250414225445/https://www.rprealtyplus.com/international/new-york-is-2025s-richest-city-with-123-billionaires-119516.html#:~:text=New%20York%20City%20remains%20the,2021%2C%20when%20Beijing%20overtook%20it. |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەو کەسانەی کە خاوەنی [[کەسی خاوەن سەرمایەی زۆر بەرز|سەرمایەی زۆر بەرزن]] (زیاتر لە ٣٠&nbsp;ملیۆن دۆلاری ئەمریکی)،<ref name=NYCUltraHighNetWorth>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cnbc.com/2024/07/19/population-ultra-high-net-worth-wealth.html#:~:text=The%20global%20population%20of%20ultra,the%20year%2Dend%20stock%20rally. |سەردێڕ=The ultra-wealthy just gained $49 trillion in wealth thanks to stocks |نووسەر=Robert Frank |بڵاوکەرەوە=[[CNBC]] |ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٤ |وتەگێڕانەوە=نیویۆرک گەورەترین دانیشتووانی ھەیە لە جیھاندا لەو کەسانەی کە سەرمایەکەیان ٣٠ ملیۆن دۆلار یان زیاترە، بە ١٦,٦٣٠ کەس. ھۆنگ کۆنگ پلەی دووەمی گرتووە بە ١٢,٥٤٦ کەس، بەدوایدا لۆس ئانجلەس دێت بە ٨,٩٥٥ و تۆکیۆ بە ٦,٤٤٥ کەس.}}</ref> و [[پێڕستی شارەکان بەپێی ژمارەی ملیۆنێرەکان|ملیۆنێرەکان]] لە ھەر شارێکی جیھاندا بە جیاوازییەکی بەرچاو.<ref name=NewYorkArtMarketGlobalHeadquarters>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The New York Art Market Report |ناونیشان=https://nyartmarket.independenthq.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |بڵاوکەرەوە=Arts Economics |وتەگێڕانەوە=نیویۆرک بارەگای سەرەکیی جیھانییە بۆ بازاڕی ھونەر، بە بەرزترین پشکی بازاڕ لە ڕووی بەھای فرۆشتنی ھونەر لە جیھاندا. ھەروەھا ناوەندێکە بۆ سامانی زۆر بەرز، گەورەترین دانیشتووانی ملیۆنێر و ملیاردێرەکانی ھەیە لەسەر ئاستی جیھان، و سەرباری ئەوەش ناوەندی دارایی سەرەکیی ئەمریکایە.}}</ref> == وشەناسی == {{See_also|نازناوەکانی شاری نیویۆرک}} لە ساڵی ١٦٦٤دا، نیویۆرک بەناوی دوکی یۆرکەوە (کە دواتر بوو بە پاشا [[جەیمزی دووەمی ئینگلتەرا|جەیمزی دووەم]]) ناونرا بۆ ڕێزلێنان لێی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170201120328/https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html |سەردێڕ=1664 New Amsterdam becomes New York Dutch rulers surrender to England |یەکەم=Etta |دوایین=Badoe |بڵاوکەرەوە=[[Queens Chronicle]] |ڕێکەوت=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی شوباتی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> برا گەورەکەی جەیمز، [[چارلسی دووەمی ئینگلتەرا|چارلسی دووەم]]، ئەوی وەک [[کۆلۆنی تایبەت|خاوەنی]] خاکی پێشووی [[نیو نێدەڕلاند]] دیاری کرد، لە نێویاندا شاری [[نیو ئەمستەردام]]، کاتێک ئینگلتەرا [[داگیرکردنی نیو نێدەڕلاند|دەستی بەسەردا گرت]] و لە ژێر [[کۆلۆنیالیزمی ھۆڵەندی لە ئەمریکاکان|دەسەڵاتی ھۆڵەندییەکان]] دەریھێنا.<ref name="Archdeacon2013a">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Thomas J. |دوایین=Archdeacon |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9bTxAAAAQBAJ&pg=PT19 |سەردێڕ=New York City, 1664–1710: Conquest and Change |بڵاوکەرەوە=[[Cornell University Press]] |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠١٤-٦٨٩١-٩|پەڕە=١٩|بەستەری نووسەر١=Thomas J. Archdeacon}}</ref> نیو نێدەڕلاند ناوەکەی گۆڕدرا بۆ [[پارێزگای نیویۆرک]] (کە ئێستا [[نیویۆرک (ویلایەت)|ویلایەتی نیویۆرک]]ە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=James, Duke of York |ناونیشان=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢١ |وێبگە=Historical Society of the New York Courts |وتەگێڕانەوە=جەیمز کەشتیگەلێکی نارد [...]، ھۆڵەندییەکان خۆیان بەدەستەوە دا، فەرمانڕەوایی ئینگلیزی دامەزرا، و کۆلۆنییەکە [نیو نێدەڕلاند] ناوەکەی گۆڕدرا بۆ نیویۆرک.}}</ref> == مێژوو == {{Main|مێژووی شاری نیویۆرک|ھێڵکاتی شاری نیویۆرک}} {{Further|مێژووی مانھاتن|ھێڵکاتی بڕوکلین |ھێڵکاتی کوینز|ھێڵکاتی زە بڕۆنکس|ھێڵکاتی ستەیتن ئایلەند}} === مێژووی سەرەتایی === {{Main|مێژووی شاری نیویۆرک (پێش مێژوو–١٦٦٤)}} لە [[سەردەمی پێش کۆلۆمبوس]]، ئەو ناوچەیەی کە ئێستا شاری نیویۆرکە لەلایەن گەلانی [[ئەلگۆنکیان|ئەلگۆنکیان]]ەوە نیشتەجێ بوو، لە نێویاندا گەلی [[لێناپی]] کە بە [[زمانی مونسی|مونسی]] قسەیان دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Grumet |یەکەم=Robert Steven |سەردێڕ=The Munsee Indians: a history |ڕێکەوت=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=University of Oklahoma Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٦١-٤٠٦٢-٩|زنجیرە=Civilization of the American Indian series |شوێن=Norman}}</ref> نیشتمانی لێناپییەکان، کە بە [[لێناپێھۆکینگ]] ناسرابوو، ناوچەکانی ئێستای [[ستەیتن ئایلەند]]، [[مانھاتن]]، [[زە بڕۆنکس]]، بەشی ڕۆژاوای [[لۆنگ ئایلەند]] (لە نێویاندا [[بڕوکلین]] و [[کوینز]])، و [[دۆڵی خوارووی ھادسۆن]]ی دەگرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Evan T. |دوایین=Pritchard |ساڵ=٢٠٠٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=c5hky9f5PgoC&pg=PA27 |سەردێڕ=Native New Yorkers: The Legacy of the Algonquin people of New York |پەڕە=٢٧|بڵاوکەرەوە=Council Oak Books |ژپنک=١-٥٧١٧٨-١٠٧-٢}}</ref> یەکەمین سەردانی تۆمارکراو بۆ [[بەندەری نیویۆرک]] لەلایەن ئەورووپییەکەوە لە ساڵی ١٥٢٤دا بوو، لەلایەن گەڕیدەی [[ئیتاڵی|ئیتالی]] [[جیۆڤانی دا ڤێرازانو]].<ref name="Debo2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Angie |دوایین=Debo |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=pLjYpwiuN_wC&pg=PT28 |سەردێڕ=A History of the Indians of the United States |بڵاوکەرەوە=[[University of Oklahoma Press]] |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٦١-٨٩٦٥-٩|پەڕە=٢٨}}</ref> ئەو ناوچەکەی بۆ [[شانشینی فەڕەنسا|فەڕەنسا]] داگیرکرد و ناوی لێنا ''Nouvelle Angoulême'' (نیو [[ئەنگولێم]]).<ref name="rodgers">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Rankin |یەکەم١=Rebecca B. |ناونیشان=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.226262 |سەردێڕ=New York: The World's Capital City, Its Development and Contributions to Progress |دوایین٢=Rodgers |یەکەم٢=Cleveland |بڵاوکەرەوە=[[Harper (بڵاوکەرەوە)|Harper]] |ساڵ=١٩٤٨}}</ref> گەشتێکی ئیسپانی، بە سەرکردایەتی کاپتنێکی پورتوگالی بە ناوی [[ئێستیڤاۆ گۆمێس]] کە بۆ پاشا [[کارلۆسی پێنجەم، ئیمپراتۆری ڕۆمای پیرۆز|ئیمپراتۆر کارلۆسی پێنجەم]] کەشتیی دەهاژووت، لە کانوونی دووەمی ١٥٢٥دا گەیشتە بەندەری نیویۆرک و نەخشەی دەمی ڕووباری [[ڕووباری ھادسۆن|ھادسۆن]]ی کێشا، کە ناوی لێنا {{lang|es|Río de San Antonio}} ('ڕووباری سانت ئەنتۆنی').<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=WPA Writer's Project |سەردێڕ=A Maritime History of New York |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=o08K8jlMI-IC |پەڕە=٢٤٦|بڵاوکەرەوە=Going Coastal Productions |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٠-٩٧٢٩٨٠٣-١-٨}}</ref> لە ساڵی ١٦٠٩دا، گەڕیدەی ئینگلیزی [[ھێنری ھادسۆن]] دووبارە بەندەری نیویۆرکی دۆزییەوە لەکاتێکدا بەدوای [[ڕێڕەوی باکووری ڕۆژاوا]]دا دەگەڕا بەرەو [[ڕۆژھەڵات (ئاسیا)|ڕۆژھەڵات]] بۆ [[کۆمپانیای ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندی]].<ref name="Lankevich2002">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=George J. |دوایین=Lankevich |ناونیشان=https://archive.org/details/newyorkcity00geor |سەردێڕ=New York City: A Short History |بڵاوکەرەوە=[[NYU Press]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٤٧-٥١٨٦-٢|پەڕە=[https://archive.org/details/newyorkcity٠٠geor/page/٢ ٢]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> ئەو بەو ڕووبارەدا ڕۆیشت کە ھۆڵەندییەکان پێیان دەگوت [[ڕووباری باکوور (ڕووباری ھادسۆن)|ڕووباری باکوور]] (کە ئێستا ڕووباری ھادسۆنە)، کە یەکەم جار لەلایەن ھادسۆنەوە ناوی ''ماوریشیۆس''ی لێنرا بە ناوی [[مۆریس، شازادەی ئۆرەنج]].<ref name="hudsonnni">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Hudson River |ناونیشان=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/digital-exhibitions/a-tour-of-new-netherland/hudson-river/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=[[New Netherland Institute]]}}</ref> ھادسۆن ناوچەکەی بۆ کۆمپانیای ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندی داگیرکرد. لە ساڵی ١٦١٤دا، ناوچەی نێوان [[کەیپ کۆد]] و [[کەنداوی دێلاوێر]] لەلایەن ھۆڵەنداوە داگیرکرا و ناوی {{lang|nl|Nieuw-Nederland}} ("[[نیو نێدەڕلاند]]")ی لێنرا. یەکەمین دانیشتووی نا-ئەمریکی ڕەسەن لەو ناوچەیەی کە دواتر بوو بە شاری نیویۆرک [[خوان (جان) ڕۆدریگێز]] بوو، کە بازرگانێک بوو لە [[کاپتنیی گشتی سان دۆمینگۆ|سانتۆ دۆمینگۆ]]وە و لە زستانی ١٦١٣–١٤ گەیشتە مانھاتن، و وەک نوێنەری ھۆڵەندییەکان دەستی کرد بە ڕاوکردن بۆ [[پێستە|پێستە]] و بازرگانیکردن لەگەڵ دانیشتووانە ناوخۆیییەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Roberts |یەکەم=Sam |ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ |سەردێڕ=Honoring a Very Early New Yorker |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2012/10/02/honoring-a-very-early-new-yorker/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ٢٠١٣ |سەردێڕ=CUNY DSI Publishes Monograph on New York's First Immigrant |ناونیشان=https://www.ccny.cuny.edu/news/juan-rodriguez-monograph |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٠ |بڵاوکەرەوە=[[The City College of New York]]}}</ref> === دەسەڵاتی ھۆڵەندی === {{Main|نیو ئەمستەردام|قەڵای ئەمستەردام|نیو نێدەڕلاند}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Stad Amsterdam in Nieuw Nederland (City Amsterdam in New Netherland) Castello Plan 1660.jpg | caption1 = [[پلانی کێستێلۆ]]، نەخشەیەکی ساڵی ١٦٦٠ بۆ [[نیو ئەمستەردام]] لە [[خوارووی مانھاتن]] | image2 = GezichtOpNieuwAmsterdam.jpg | caption2 = [[نیو ئەمستەردام]]، چەقی ئەو ناوچەیەی کە دواتر بوو بە خوارووی مانھاتن، لە ساڵی ١٦٦٤دا، ئەو ساڵەی کە [[کۆلۆنیالیزمی بەریتانی لە ئەمریکاکان|ئینگلتەرا]] دەسەڵاتی گرتە دەست و ناوی گۆڕی بۆ نیویۆرک }} ئامادەیییەکی ھەمیشەییی [[کۆلۆنیالیزمی ئەورووپی لە ئەمریکاکان|ئەورووپی]] لە نزیک [[بەندەری نیویۆرک]] لە ساڵی ١٦٢٤دا دامەزرا، کە ئەمەش نیویۆرک دەکاتە ١٢ەمین کۆنترین نیشتەجێبوونی ئەورووپی کە بە بەردەوامی نیشتەجێبووی ھەبێت لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (خاکی سەرەکی)|خاکی سەرەکیی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا]]، لەگەڵ دامەزراندنی نیشتەجێبوونێکی ھۆڵەندی بۆ [[بازرگانیی پێستە|بازرگانیکردن بە پێستە]] لە [[دوورگەی پارێزگاران]]. لە ساڵی ١٦٢٥دا، دەستکرا بە دروستکردنی [[قەڵا|قەڵایەک]] و قەڵای ئەمستەردام، کە دواتر پێی وترا ''Nieuw Amsterdam'' (نیو ئەمستەردام)، لەسەر دوورگەی مانھاتنی ئێستا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kingston Ubarn Cultural Park |سەردێڕ=Dutch Colonization |ناونیشان=http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120119042901/http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠٢٦ |وێبگە=www.nps.gov}}</ref><ref name="Tolerance">[http://www.tolerancepark.org/id2.html GovIsland Park-to-Tolerance: through Broad Awareness and Conscious Vigilance], Tolerance Park. Retrieved February 9, 2017. See Legislative Resolutions Senate No. 5476 and Assembly No. 2708.</ref> کۆلۆنیی نیو ئەمستەردام درێژ دەبووەوە لە نووکی باشووری مانھاتنەوە بۆ وۆڵ ستریتی ئێستا، کە لەوێدا کۆتەیەکی دارین بە بەرزی {{Convert|12|ft|adj=on}} لە ساڵی ١٦٥٣ دروستکرا بۆ پاراستنیان لە ھێرشی ئەمریکییە ڕەسەنەکان و ئینگلیزەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/crash-selected-wall-street-chronology/ |سەردێڕ=Timeline: A selected Wall Street chronology |بڵاوکەرەوە=[[PBS]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> لە ساڵی ١٦٢٦دا [[پیتەر مینویٹ]]، بەڕێوەبەری نیو نێدەڕلاند، وەک چۆن لەلایەن [[کۆمپانیای ھیندی ڕۆژاوای ھۆڵەندی]]یەوە پێی سپێردرابوو، دوورگەی مانھاتنی لە ''کانارسی''، کە [[گەلی لێناپی|گرووپێکی بچووکی لێناپی]] بوون،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Frederick M. |دوایین١=Binder |یەکەم٢=David M. |دوایین٢=Reimers |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=o08K8jlMI-IC |سەردێڕ=All the Nations Under Heaven: An Ethnic and Racial History of New York City |پەڕە=٤|ساڵ=١٩٩٦|ژپنک=٠-٢٣١-٠٧٨٧٩-X|بڵاوکەرەوە=[[Columbia University Press]]}}</ref> کڕی بە "بەھای ٦٠ [[گیلدەری ھۆڵەندی|گیلدەر]]"<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.s4ulanguages.com/laet2.html |سەردێڕ=Pieter Schaghen Letter |ساڵ=١٦٢٦|وتەگێڕانەوە="...&nbsp;hebben t'eylant Manhattes van de wilde gekocht, voor de waerde van 60 gulden: is groot 11000 morgen.&nbsp;..." ("...&nbsp;ئەوان دوورگەی مانھاتێسیان لە ھیندییەکان کڕیوە بە بەھای ٦٠ گیلدەر. قەبارەکەی ١١,٠٠٠ مۆرگێنە&nbsp;...) |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |وێبگە=S4ulanguages.com}}</ref> (نزیکەی ٩٠٠ دۆلار لە ساڵی ٢٠١٨دا).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Value of the Guilder versus Euro |ناونیشان=http://www.iisg.nl/hpw/calculate.php |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٩ |بڵاوکەرەوە=[[International Institute of Social History]]}}</ref> ئەفسانەیەکی باو بەڵام ھەڵەویست دەکەوێتە بانگەشەی ئەوەی کە مانھاتن بە بڕی ٢٤ دۆلار موورووی شووشە کڕدراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Peter Schaghen Letter |ناونیشان=http://www.nnp.org/nnp/documents/schagen_main.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101023083225/http://www.nnp.org/nnp/documents/schagen_main.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=usurped |بڵاوکەرەوە=Nnp.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Miller |یەکەم١=Christopher L. |دوایین٢=Hamell |یەکەم٢=George R. |ڕێکەوت=ئەیلوولی ١٩٨٦|سەردێڕ=A New Perspective on Indian-White Contact: Cultural Symbols and Colonial Trade |journal=[[The Journal of American History]] |بەرگ=٧٣|issue=2 |پەڕەکان=٣١١–٣٢٨|doi=10.2307/1908224 |jstor=1908224 |issn=0021-8723}}</ref> دوای کڕینەکە، نیو ئەمستەردام بە ھێواشی گەشەی کرد.<ref name="npsnetherland">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dutch Colonies |ناونیشان=https://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071017053514/http://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=[[National Park Service]]}}</ref> بۆ ڕاکێشانی نیشتەجێبووان، ھۆڵەندییەکان [[پاترۆن|سیستەمی پاترۆنیان]] لە ساڵی ١٦٢٨ دامەزراند، کە بەپێی ئەو پیاوە دەوڵەمەندە ھۆڵەندییەکان (''پاترۆنەکان''، یان خاوەنکارەکان) کە ٥٠ کۆلۆنیستیان بھێنایە [[نیو نێدەڕلاند]] خەڵات دەکران بە زەوی، ئۆتۆنۆمیی سیاسیی ناوخۆیی، و مافی بەشداریکردن لە بازرگانیی قازانجبەخشی پێستەدا. ئەم بەرنامەیە سەرکەوتنی کەمی ھەبوو.<ref name="locnetherland">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Patroon System |ناونیشان=http://frontiers.loc.gov/intldl/awkbhtml/kb-1/kb-1-2-2.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=[[Library of Congress]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220319082007/http://frontiers.loc.gov/intldl/awkbhtml/kb-1/kb-1-2-2.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی دەسەڵاتی ئەو میثاقەی کە لەلایەن [[دەوڵەتە گشتییەکانی ھۆڵەندا|دەوڵەتە گشتییەکانی ھۆڵەندا]] لە حوزەیرانی ١٦٢١ پێی بەخشرابوو، [[کۆمپانیای ھیندی ڕۆژاوای ھۆڵەندی]] قۆرخکارییەکی تەواوی بەسەر کۆلۆنیالیزم و بازرگانی لە نیو نێدەڕلاند دامەزراند. لە ساڵی ١٦٣٩-١٦٤٠دا، بۆ بەھێزکردنی گەشەی ئابووری، دەستی لە قۆرخکاری بازرگانی پێستە ھەڵگرت، ئەمەش بووە ھۆی گۆڕان بەرەو بەرھەمھێنانی خۆراک، دار، تووتن، و کاری کۆیلایەتی (بەتایبەتی لەگەڵ [[ئەنتێڵیی ھۆڵەندی|ھیندی ڕۆژاوای ھۆڵەندی]]).<ref name="npsnetherland" /><ref name="nahcnetherland">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Story of New Amsterdam |ناونیشان=http://www.newamsterdamhistorycenter.org/bios/origins.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=New Amsterdam History Center}}</ref> لە ساڵی ١٦٤٧دا، [[پیتەر ستۆیڤێسانت]] دەستی بە خزمەتەکەی کرد وەک دوایین [[بەڕێوەبەرانی نیو نێدەڕلاند|بەڕێوەبەری گشتیی]] نیو نێدەڕلاند. لە ماوەی خزمەتەکەیدا، ژمارەی دانیشتووانی نیو نێدەڕلاند لە ٢,٠٠٠ەوە بۆ ٨,٠٠٠ زیادی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jacobs |یەکەم=Jaap |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=vgnh3E5Mm0cC |سەردێڕ=The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America |بڵاوکەرەوە=[[Cornell University Press]] |ساڵ=٢٠٠٩|پەڕە=٣٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠١٤-٧٥١٦-٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Eisenstadt |یەکەم١=Peter |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tmHEm5ohoCUC&q=New+Amsterdam+grew+from+under+2,000+to+8,000&pg=PA1051 |سەردێڕ=The Encyclopedia of New York State |دوایین٢=Moss |یەکەم٢=Laura-Eve |دوایین٣=Huxley |یەکەم٣=Carole F. |بڵاوکەرەوە=[[Syracuse University Press]] |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٠٨٠٨-٠|پەڕە=١٠٥١}}</ref> ستۆیڤێسانت شانازیی باشترکردنی یاسا و ڕێسای پێدەکرێت؛ بەڵام، ھەروەھا ناوبانگێکی وەک سەرکردەیەکی [[دیپۆتیزم|دیکتاتۆر (دیپۆتیست)]] دەرکرد. ئەو ڕێساکانی لەسەر فرۆشتنی مەی دامەزراند، ھەوڵیدا کۆنتڕۆڵ بەسەر [[کڵێسای ڕیفۆرمی ھۆڵەندی]]دا بکات، و ڕێگەی لە گرووپە ئاینییەکانی تر گرت بۆ دامەزراندنی شوێنی پەرستن.<ref name="nyhsstuyvesant">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Peter Stuyvesant |ناونیشان=http://www.nyhistory.org/peter-stuyvesant |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160624011523/http://www.nyhistory.org/peter-stuyvesant |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=[[New-York Historical Society]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === دەسەڵاتی ئینگلیزی === {{Main|پارێزگای نیویۆرک|مێژووی شاری نیویۆرک (١٦٦٥–١٧٨٣)}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = The fall of New Amsterdam cph.3g12217.jpg | caption1 = ''[[کەوتنی نیو ئەمستەردام]]''، تابلۆیەکی [[جان لیۆن ژێرۆم فێریس]]، کە [[داگیرکردنی نیو نێدەڕلاند]] پیشان دەدات | image2 = A_view_of_Fort_George_with_the_city_of_New_York,_from_the_SW.jpg | caption2 = [[قەڵای ئەمستەردام|قەڵای جۆرج]] و نیویۆرک لەگەڵ کەشتییە جەنگییەکانی بەریتانیا، {{Circa|1731}} }} لە ساڵی ١٦٦٤دا، بەبێ ئەوەی بتوانێت ھیچ بەرگرییەکی بەرچاو کۆبکاتەوە، ستۆیڤێسانت نیو ئەمستەردامی ڕادەستی ھێزەکانی ئینگلیز کرد، بە سەرکردایەتیی کۆلۆنێل [[ڕیچارد نیکۆڵس]]، بەبێ ڕشتنی خوێن.<ref name="nyhsstuyvesant" /><ref name="nnistuyvesant">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Peter Stuyvesant |ناونیشان=http://www.newnetherlandinstitute.org/history-and-heritage/dutch_americans/peter-stuyvesant/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=[[New Netherland Institute]]}}</ref> مەرجەکانی خۆبەدەستەوەدانەکە ڕێگەی دا بە دانیشتووانە ھۆڵەندییەکان لە کۆلۆنییەکەدا بمێننەوە و ڕێگەی بە ئازادی ئایینی دا.<ref name="lehrmanstuyvesant">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The surrender of New Netherland, 1664 |ناونیشان=http://www.gilderlehrman.org/history-by-era/early-settlements/resources/surrender-new-netherland-1664 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=[[Gilder Lehrman Institute of American History]]}}</ref> لە ساڵی ١٦٦٧دا، لە کاتی دانوستانەکان کە بووە ھۆی [[پەیماننامەی بێردا (١٦٦٧)|پەیماننامەی بێردا]] دوای [[دووەمین جەنگی ئینگلیز-ھۆڵەندی]]، ھۆڵەندییە براوەکان بڕیاریان دا کۆلۆنیی کێڵگەی تازە دروستبووی ئەو شوێنە بھێڵنەوە کە ئێستا پێی دەوترێت [[سورینام]]، کە لە ئینگلیزەکانیان گرتبوو،<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/event/Treaty-of-Breda |title=Treaty of Breda |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=١٠ی تەممووزی ٢٠١٦ }}</ref> و لە بەرامبەردا، ئینگلیزەکان نیو ئەمستەردامیان ھێشتەوە. نیشتەجێبوونەکە بەخێرایی ناوی گۆڕدرا بۆ "نیویۆرک" بەناوی [[جەیمزی دووەمی ئینگلتەرا|دوکی یۆرک]] (کە دواتر بوو بە پاشا جەیمزی دووەم و حەوتەم).<ref name="homberger400">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Homberger |یەکەم=Eric |سەردێڕ=The Historical Atlas of New York City: A Visual Celebration of 400 Years of New York City's History |بڵاوکەرەوە=Owl Books |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٥٠-٧٨٤٢-٨|پەڕە=٣٤}}</ref> دوکەکە بەشێکی کۆلۆنییەکەی دا بە خاوەنکاران [[جۆرج کارتێرێت]] و [[جۆن بێرکڵی، یەکەمین بارۆن بێرکڵیی ستراتۆن|جۆن بێرکڵی]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miller |یەکەم=John |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=McEJCAAAQBAJ |سەردێڕ=James II (The English Monarchs Series) |بڵاوکەرەوە=[[Yale University Press]] |ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-٠٨٧٢٨-٤|پەڕەکان=٤٤–٤٥}}</ref> لە ٢٤ی ئابی ١٦٧٣دا، لە کاتی [[سێیەمین جەنگی ئینگلیز-ھۆڵەندی]]، [[ئەنتۆنی کۆلڤ]] لە ھێزی دەریایی ھۆڵەندی لەسەر داوای [[کۆرنێلیس ئێڤێرتسێنی بچووکترین]] [[ھێرشی ھۆڵەندی بۆ سەر ئەمریکای باکوور|دەستی بەسەر نیویۆرکدا گرت]] و دووبارە ناوی لێنایەوە "نیو ئۆرەنج" بەناوی [[ویلیامی سێیەمی ئینگلتەرا|ویلیامی سێیەم]]، [[شازادەی ئۆرەنج]].<ref name="Roper2017">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=L. H. |دوایین=Roper |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=i8wnDwAAQBAJ&pg=PA215 |سەردێڕ=Advancing Empire |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-١١٨٩١-١|پەڕە=٢١٥}}</ref> لە تشرینی دووەمی ١٦٧٤دا، ھۆڵەندییەکان دوورگەکەیان گەڕاندەوە بۆ ئینگلتەرا بەپێی [[پەیماننامەی وێستمینستەر (١٦٧٤)|پەیماننامەی وێستمینستەر]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Van Luling |یەکەم=Todd |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠١٤ |سەردێڕ=8 Things Even New Yorkers Don't Know About New York City |ئیش=[[HuffPost]] |ناونیشان=https://huffingtonpost.com/2014/04/17/new-york-history-facts_n_5107337.html |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Peter |دوایین=Douglas |سەردێڕ=The Man Who Took Back New Netherland |ناونیشان=http://www.newnetherlandinstitute.org/files/2813/5680/0659/Man_Who_Took_Back_NN.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=[[New Netherland Institute]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220708102432/http://www.newnetherlandinstitute.org/files/2813/5680/0659/Man_Who_Took_Back_NN.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> چەندین شەڕی ناوخۆیی لە نێوان خێڵە ئەمریکییە ڕەسەنەکان و ئەو پەتایانەی کە بەھۆی بەرکەوتن لەگەڵ ئەورووپییەکانەوە سەریان ھەڵدا بوونە ھۆی لەدەستدانی ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانی لێناپی لە نێوان ١٦٦٠ و ١٦٧٠دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.penntreatymuseum.org/americans.php |سەردێڕ=Native Americans |بڵاوکەرەوە=Penn Treaty Museum |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> تا ساڵی ١٧٠٠، دانیشتووانی لێناپی کەمبوونەوە بۆ ٢٠٠ کەس.<ref>[http://www.gothamcenter.org/ "Gotham Center for New York City History"] Timeline 1700–1800</ref> نیویۆرک تووشی چەندین پەتای [[تای زەرد]] بوو لە سەدەی ١٨یەمدا، و تەنھا لە ساڵی ١٧٠٢دا ١٠٪ی دانیشتووانەکەی لەدەستدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Pedro |دوایین=Nogueira |ناونیشان=http://jdc.jefferson.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1004&context=yellow_fever_symposium |سەردێڕ=The Early History of Yellow Fever (PDF) |بڵاوکەرەوە=[[Thomas Jefferson University]] |ساڵ=٢٠٠٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/fever-timeline-yellow-fever-america/ |سەردێڕ=Timeline – Yellow Fever in America |بڵاوکەرەوە=[[Public Broadcasting Service]] (PBS) |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> لە سەرەتای سەدەی ١٨یەمدا، گرنگیی نیویۆرک وەک بەندەرێکی بازرگانی لە ناو [[پارێزگای نیویۆرک|کۆلۆنیی دەوروبەریدا]] زیادی کرد.<ref name="Foote2004">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Thelma Wills |دوایین=Foote |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Cu4VfJPRsl4C&pg=PA68 |سەردێڕ=Black and White Manhattan: The History of Racial Formation in Colonial New York City |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]], US |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٠٨٨٠٩-٠|پەڕە=٦٨}}</ref> بوو بە ناوەندێکی [[کۆیلایەتی لە کۆلۆنییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا|کۆیلایەتی]]، و تا ساڵی ١٧٣٠، ٤٢٪ی خێزانەکان ئەفریقییەکانیان وەک کۆیلە بەکاردەھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Oltman |یەکەم=Adele |ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ |سەردێڕ=The Hidden History of Slavery in New York |ناونیشان=http://www.thenation.com/article/hidden-history-slavery-new-york# |journal=[[The Nation]] |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191130043006/https://www.thenation.com/article/hidden-history-slavery-new-york/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زۆربەیان [[کۆیلەی ناوماڵ]] بوون؛ ئەوانی تریان وەک کرێکار بەکرێ دەدران. کۆیلایەتی بەتەواوی بەسترابووەوە بە ئابووری نیویۆرکەوە لە ڕێگەی کاری کۆیلەکانەوە لە سەرتاسەری بەندەرەکەدا، و پیشەسازییەکانی بانکی و کەشتیوانی کە بازرگانییان لەگەڵ [[باشووری ویلایەتە یەکگرتووەکان|باشووری ئەمریکادا]] دەکرد. لە کاتی دروستکردنێکدا لە [[فۆلی سکوێر]] لە ساڵانی ١٩٩٠ەکاندا، [[گۆڕستانی ئەفریقییەکان]] دۆزرایەوە؛ گۆڕستانەکە ١٠,٠٠٠ بۆ ٢٠,٠٠٠ گۆڕی ئەفریقییەکانی سەردەمی داگیرکاریی لەخۆدەگرت، کە ھەندێکیان کۆیلە بوون و ھەندێکی تریش ئازاد بوون.<ref name="AsanteMazama2005">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Molefi Kete |دوایین١=Asante |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=RcBkDlJ7qjwC&pg=PA33 |سەردێڕ=Encyclopedia of Black Studies |یەکەم٢=Ama |دوایین٢=Mazama |یەکەم٣=Marie-José |دوایین٣=Cérol |بڵاوکەرەوە=[[SAGE Publishing|SAGE]] |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦١٩-٢٧٦٢-٤|پەڕە=٣٣}}</ref> دادگاییکردن و بێتاوانکردنی [[جۆن پیتەر زێنگەر]] لە ساڵی ١٧٣٥ لە مانھاتن، کە تۆمەتبار کرابوو بە [[ناوزڕاندنی یاخیبووانە]] دوای ڕەخنەگرتن لە [[پێڕستی پارێزگارە داگیرکارەکانی نیویۆرک|پارێزگاری داگیرکار]] [[ویلیام کۆسبی]]، یارمەتیدەر بوو بۆ چەسپاندنی [[ئازادیی ڕۆژنامەگەری]] لە ئەمریکای باکووردا.<ref name="zenger">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Linder |یەکەم=Doug |ساڵ=٢٠٠١ |سەردێڕ=The Trial of John Peter Zenger: An Account |ناونیشان=http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/zenger/zengeraccount.html |بڵاوکەرەوە=[[University of Missouri–Kansas City]] |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121122040556/http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/zenger/zengeraccount.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ١٧٥٤دا، [[زانکۆی کۆڵۆمبیا]] دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Moore |یەکەم=Nathaniel Fish |ناونیشان=https://archive.org/details/anhistoricalske00univgoog |سەردێڕ=An Historical Sketch of Columbia College, in the City of New York, 1754–1876 |بڵاوکەرەوە=[[Columbia University]] |ساڵ=١٨٧٦|پەڕە=[https://archive.org/details/anhistoricalske٠٠univgoog/page/n١٤ ٨]}}</ref> === شۆڕشی ئەمریکی === {{Further|شۆڕشی ئەمریکی}} [[File:BattleofLongisland.jpg|thumb|[[شەڕی لۆنگ ئایلەند]]، کە یەکێک بوو لە گەورەترین شەڕەکانی [[شەڕی شۆڕشی ئەمریکا]]، و لە ٢٧ی ئابی ١٧٧٦ لە [[بڕوکلین]] ڕوویدا]] [[کۆنگرێسی یاسای مۆر (ستامپ ئاکت)]] لە تشرینی یەکەمی ١٧٦٥ لە نیویۆرک کۆبووەوە، لە کاتێکدا ڕێکخراوی [[کوڕانی ئازادی]] لە شارەکەدا سەریھەڵدا و لە دە ساڵی داھاتوودا پێکدادان ڕوویدا لەگەڵ ئەو ھێزە بەریتانیانەی کە لەوێ جێگیر کرابوون.<ref name="BoyerClark2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Paul |دوایین١=Boyer |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=O7NsCgAAQBAJ&pg=PA100 |سەردێڕ=The Enduring Vision: A History of the American People, Volume 1: To 1877, Concise |یەکەم٢=Clifford |دوایین٢=Clark |یەکەم٣=Sandra |دوایین٣=Hawley |یەکەم٤=Joseph |دوایین٤=Kett |یەکەم٥=Andrew |دوایین٥=Rieser |بڵاوکەرەوە=[[Cengage Learning]] |ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-١١١-٧٨٥٥٣-٦|پەڕە=١٠٠}}</ref> [[شەڕی لۆنگ ئایلەند]]، کە گەورەترین شەڕی ناو [[شەڕی شۆڕشی ئەمریکا]] بوو، لە ئابی ١٧٧٦ لە ناو سنووری مۆدێرنی بڕوکلیندا ئەنجامدرا.<ref name="Reno2008">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Linda Davis |دوایین=Reno |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KvhogpG5154C&pg=PA3 |سەردێڕ=The Maryland 400 in the Battle of Long Island, 1776 |بڵاوکەرەوە=[[McFarland & Company|McFarland]] |ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٦٤-٥١٨٤-٥|پەڕە=٣}}</ref> تێکشکاندنی سوپای کیشوەری (ئەمریکییەکان) لەلایەن بەریتانییەکانەوە لە [[شەڕی قەڵای واشینگتن]] لە تشرینی دووەمی ١٧٧٦دا دوایین مۆڵگەی ئەمریکییەکانی لە مانھاتن لەناوبرد، و وایکرد [[جۆرج واشینگتن]] و ھێزەکانی بەسەر ڕووباری ھادسۆندا بەرەو [[نیوجێرزی]] پاشەکشە بکەن، لەکاتێکدا لەلایەن ھێزەکانی بەریتانیاوە ڕاودەنران.<ref>[https://www.battlefields.org/learn/revolutionary-war/battles/fort-washington Fort Washington], [[American Battlefield Trust]]. Accessed December 31, 2023. "شەڕی قەڵای واشینگتن، کە لە ١٦ی تشرینی دووەمی ١٧٧٦ لەسەر دوورگەی مانھاتن ڕوویدا، دوایین بەشی وێرانکەری ھەڵمەتە کارەساتبارەکەی جەنەراڵ واشینگتن بوو لە نیویۆرک... ھاو کاتێک بینی پێگەی ئەمریکییەکان چەندە لاوازە، ھێرشێکی سێ-قۆڵی بۆ سەر قەڵای واشینگتن و کارە بەرگرییە دەرەکییەکانی دەستپێکرد. ھێزی ھێرشبەری ھاوبەشی بەریتانی-ھێسی کە لە ٨,٠٠٠ پیاو پێکھاتبوو ژمارەیان زۆر زیاتر بوو لە ٣,٠٠٠ بەرگریکاری قەڵاکە... لە کاتژمێر ٣:٠٠ی پاشنیوەڕۆ، دوای ھەوڵێکی بێھوودە بۆ بەدەستھێنانی مەرجی نەرمتر بۆ پیاوەکانی، ماگاو قەڵای واشینگتن و ٢,٨٠٠ بەرگریکارە ڕزگاربووەکەی ڕادەستی بەریتانییەکان کرد."</ref><ref>Schenawolf, Harry. [https://revolutionarywarjournal.com/washingtons-retreat-across-new-jersey-a-british-fox-chase/ "Washington's Retreat Across New Jersey: A British Fox Chase"], Revolutionary War Journal, August 5, 2019. Accessed December 31, 2023.</ref> دوای شەڕەکە، کە ئەمریکییەکان تێیدا دۆڕان، بەریتانییەکان نیویۆرکیان کردە بنکەی ئۆپەراسیۆنە سەربازی و سیاسییەکانیان لە ئەمریکای باکووردا.<ref>[[Rohit Aggarwala|Aggarwala, Rohit T.]] [https://www.jstor.org/stable/90018770 "'I want a Packet to arrive': Making New York City the headquarters of British North America 1696–1783"], ''New York History'', Winter 2017. Accessed December 29, 2023. "یەکێک لە جیاکەرەوە سەرەکییەکانی شاری نیویۆرک لە کۆتایی سەردەمی داگیرکاریدا ڕۆڵی بوو وەک بارەگای سەرەکی سوپای بەریتانیا لە ئەمریکای باکوور، کە بە شێوەیەکی نزیک لە بەردەوام لە ساڵی ١٧٥٥ تا ١٧٨٣ بەو شێوەیە بوو."</ref> شارەکە بووە پەناگەیەک بۆ ئاوارەکانی [[دڵسۆزەکان (شۆڕشی ئەمریکا)|دڵسۆزانی بەریتانیا]] و کۆیلە ھەڵاتووەکان کە چوونە پاڵ ڕیزەکانی بەریتانیا لە پێناو ئەو ئازادییەی کە لەلایەن [[تاجی بەریتانیا|تاجی بەریتانیاوە]] بەڵێنیان پێدرابوو، و نزیکەی ١٠,٠٠٠ کۆیلەی ھەڵاتوو لە کاتی داگیرکاریی بەریتانییەکاندا لە شارەکەدا کۆببوونەوە، کە گەورەترین کۆمەڵگەی لەو جۆرە بوو لە کیشوەرەکەدا.<ref>[https://www.amrevmuseum.org/revolution-stories/finding-freedom-deborah "Finding Freedom: Deborah"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231231230351/https://www.amrevmuseum.org/revolution-stories/finding-freedom-deborah |date=December 31, 2023 }}, [[Museum of the American Revolution]], May 4, 2018. Accessed December 31, 2023. "ئەوان ڕایانکرد بۆ لای سوپای بەریتانیا، کە ئازادی پێشکەش بەو کەسانە دەکرد کە کۆیلە بوون لای خاوەنە یاخیبووەکانیان بەپێی ڕاگەیاندنی فیلیپسبێرگ لە ساڵی ١٧٧٩ کە لەلایەن جەنەراڵی بەریتانی ھێنری کلینتۆنەوە دەرکرابوو. مێژوونووسان مەزەندە دەکەن کە ١٠,٠٠٠ کەسی کۆیلە بە ھەڵاتن بۆ لای بەریتانییەکان لە کاتی شەڕی شۆڕشگێڕیدا بەدوای ئازادیدا گەڕابێتن."</ref><ref>Goulet, L.; and Tsaltas-Otoomanelli, Mary. [https://www.gothamcenter.org/blog/black-loyalists-evaculation-zy4la "Black Loyalists In The Evacuation Of New York City, 1783"], [[The Gotham Center for New York City History]], November 15, 2023. Accessed December 31, 2023. "تا ساڵی ١٧٨٣، شاری نیویۆرک ببووە گەورەترین کۆمەڵگەی کۆیلە ھەڵاتووەکان لە ئەمریکای باکووردا... خەڵکی ڕەشپێستی ئازاد و خۆ-ئازادکراو چوونە ناو شاری نیویۆرکەوە لە کاتی داگیرکاری بەریتانییەکاندا بۆ گەڕان بەدوای پاراستندا."</ref> کاتێک ھێزەکانی بەریتانیا لە کۆتایی شەڕەکەدا لە ساڵی ١٧٨٣ نیویۆرکیان [[ڕۆژی چۆڵکردن (نیویۆرک)|چۆڵ کرد]]، ھەزاران لە [[ئازادکراوان]]یان گواستەوە بۆ دووبارە نیشتەجێکردنیان لە [[نۆڤا سکۆشیا]]، ئینگلتەرا، و [[کاریبی]].<ref name="Hinks2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Peter P. |دوایین=Hinks |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3UXQs0uO0VMC&pg=PA508 |سەردێڕ=Encyclopedia of Antislavery and Abolition |بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing Group]] |ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٣١٤٤-٢|پەڕە=٥٠٨}}</ref> ھەوڵدان بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێکی ئاشتییانە بۆ جەنگەکە لە [[کۆنفرانس ھاوس]] لە ستەیتن ئایلەند بەڕێوەچوو لە نێوان نوێنەرانی ئەمریکی، لە نێویاندا [[بنجامین فرانکلین]]، و جەنەراڵی بەریتانی [[ڕیچارد ھاو، یەکەمین ئێڕڵی ھاو|لۆرد ھاو]] لە ١١ی ئەیلوولی ١٧٧٦دا.<ref>Mattera, John. [https://www.nycgovparks.org/parks/conference-house-park/dailyplant/19934 Conference House Park The Daily Plant: Thursday, September 7, 2006], [[New York City Department of Parks and Recreation]]. Accessed December 29, 2023.</ref> کەمێک دوای دەستپێکردنی داگیرکاریی بەریتانییەکان، [[ئاگرە گەورەکەی نیویۆرک (١٧٧٦)|ئاگرە گەورەکەی نیویۆرک]] نزیکەی ٥٠٠ بینای وێران کرد، کە دەکاتە نزیکەی چوارەکی پێکھاتەکانی شارەکە، لە نێویاندا [[کڵێسای ترینیتی (شاری نیویۆرک)|کڵێسای ترینیتی]].<ref>Trinity Church bicentennial celebration, May 5, 1897, By Trinity Church (New York, N.Y.) p. 37, ISBN 978-1-356-90825-7</ref><ref>[https://baruch.cuny.edu/nycdata/disasters/fires-1776.html New York City (NYC) The Great Fire of 1776], [[Baruch College]]. Accessed December 29, 2023. "ئاگرەکە لە بینایەکی دارین لە نزیک وایت ھۆڵ سلیپ دەستی پێکرد، کە پێی دەگوترا مەیخانەی فایتینگ کۆکس، کە ماڵێکی کاتبەسەربردن بوو و لەلایەن خراپترین دانیشتووانی شارەکەوە سەردان دەکرا. بەھۆی ئەو بایەی کە لە باشووری ڕۆژاوای شارەکەوە ھەڵیدەکرد، ئاگرەکە گەورەتر بوو و بەخێرایی بەناو شەوەکەدا بڵاوبووەوە، و لە ئەنجامدا ٤٩٣ بینا و خانووی وێران کرد."</ref> === سەردەمی دوای شۆڕش و سەرەتای سەدەی نۆزدەھەم === {{Main|مێژووی شاری نیویۆرک (١٧٨٤–١٨٥٤)}} [[File:Ramon Elorriaga - Inauguration of George Washington.jpg|thumb|وێنەیەکی [[یەکەمین سوێندخواردنی جۆرج واشینگتن]] لە ساڵی ١٧٨٩دا]] لە کانوونی دووەمی ١٧٨٥دا، ئەنجومەنی [[کۆنگرێسی کۆنفیدڕاڵی]] شاری نیویۆرکی کردە پایتەختی نیشتمانی.<ref>[https://declaration.fas.harvard.edu/blog/january-superintending-1 "January Highlight: Superintending Independence, Part 1"], [[Harvard University]] Declaration Resources Project, January 4, 2017. Accessed December 29, 2023. "لە ١١ی کانوونی دووەمی ١٧٨٥ەوە تا ١٧٨٩، کۆنگرێسی کۆنفیدڕاڵی لە شاری نیویۆرک کۆبووەوە، لە ھۆڵی شار (کە دواتر بوو بە فیدراڵ ھۆڵ) و لە مەیخانەی فراونسێس."</ref> نیویۆرک دوایین پایتەختی ویلایەتە یەکگرتووەکان بوو لەژێر [[ماددەکانی کۆنفیدڕاڵی]] و یەکەمین پایتەخت بوو لەژێر [[دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکان|دەستووردا]].<ref name="Post-Revolutionary War"/> وەک پایتەختێک، شاری نیویۆرک میوانداریی مەراسیمی سوێندخواردنی یەکەمین سەرۆک، [[جۆرج واشینگتن]]، و یەکەمین [[کۆنگرێسی ویلایەتە یەکگرتووەکان|کۆنگرێسی]] کرد، لە [[فیدراڵ ھۆڵ]] لە [[وۆڵ ستریت]]. کۆنگرێس [[پەیماننامەی مافەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|پەیماننامەی مافەکانی]] لەوێ داڕشت.<ref name="Post-Revolutionary War">{{بیرخستنەوەی گۆڤار|سەردێڕ=The People's Vote: President George Washington's First Inaugural Speech (1789) |ناونیشان=https://www.usnews.com/usnews/documents/docpages/document_page11.htm |magazine=[[U.S. News & World Report]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080925045133/http://www.usnews.com/usnews/documents/docpages/document_page11.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان|دادگای باڵا]] یەکەمین کۆبوونەوەی ڕێکخستنی خۆی لە نیویۆرک ئەنجامدا لە ساڵی ١٧٩٠دا. لە ساڵی ١٧٩٠دا، بۆ یەکەمین جار، شاری نیویۆرک پێشی [[فیلادێلفیا]] کەوت و بووە گەورەترین شاری وڵاتەکە. لە کۆتایی ساڵی ١٧٩٠دا، پایتەختی ویلایەتە یەکگرتووەکان [[یاسای نیشتەجێبوون|گواسترایەوە بۆ فیلادێلفیا]]، کە لەوێ مایەوە تا ئەوکاتەی [[واشینگتن دی سی]] دروستکرا.<ref name="residence act">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Residence Act |ناونیشان=https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/Residence.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170222110855/https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/Residence.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی شوباتی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠١٧ |ئیش=Web Guides: Primary Documents in American History |بڵاوکەرەوە=[[Library of Congress]]}}</ref><ref name="senate">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Robert |دوایین=Fortenbaugh |ناونیشان=https://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |سەردێڕ=The Nine Capitals of the United States |ساڵ=١٩٤٨|پەڕەکان=٩|بڵاوکەرەوە=[[United States Senate]]}}</ref> لە ماوەی سەدەی ١٩یەمدا ژمارەی دانیشتووانی شاری نیویۆرک لە ٦٠,٠٠٠ کەسەوە بۆ ٣.٤٣&nbsp;ملیۆن بەرزبووەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Smil |یەکەم=Vaclav |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=52yuDwAAQBAJ |سەردێڕ=Growth: From Microorganisms to Megacities |بڵاوکەرەوە=[[The MIT Press]] |ساڵ=٢٠١٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٦٢-٠٤٢٨٣-٣|پەڕە=٣٣٦|بەستەری نووسەر=Vaclav Smil}}</ref> لەژێر یاسای [[ئازادکردنی پلەبەپلە (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|ئازادکردنی پلەبەپلە]]ی ویلایەتی نیویۆرک لە ساڵی ١٧٩٩دا، ئەو منداڵانەی کە لە دایکێکی کۆیلە لەدایکدەبوون لە کۆتاییدا ئازاد دەکران، بەڵام لە ڕووی یاسایییەوە ناچارکرابوون وەک [[خزمەتکاری گرێبەستدار|خزمەتکاری گرێبەستدار]] خزمەت بکەن تا تەمەنی ٢٨ ساڵی بۆ نێرەکان و تەمەنی ٢٥ ساڵی بۆ مێیەکان.<ref>"An Act for the Gradual Abolition of Negro Slavery in New York" ([[Laws of New York|L. 1799, Ch. 62]])</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harper |یەکەم=Douglas |ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Emancipation in New York |ناونیشان=http://www.slavenorth.com/nyemancip.htm |ئیش=Slave North |ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠١٣}}</ref> کۆمەڵگەیەکی بەرچاوی ڕەشپێستی ئازاد وردە وردە لە مانھاتن گەشەی کرد، کە پێکھاتبوون لە کۆیلە پێشووەکان کە لەلایەن خاوەنەکانیانەوە ئازادکرابوون دوای [[شەڕی شۆڕشی ئەمریکا]]، ھەروەھا کۆیلە ھەڵاتووەکان. [[کۆمەڵەی ئازادکردنی نیویۆرک]] کاری بۆ ھەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتی دەکرد و [[قوتابخانەی ئازادی ئەفریقییەکانی]] دامەزراند بۆ پەروەردەکردنی منداڵە ڕەشپێستەکان.<ref name="Divided">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nydivided.org/VirtualExhibit/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120414223102/http://www.nydivided.org/VirtualExhibit/ |سەردێڕ=New York Divided: Slavery and the Civil War Online Exhibit |بڵاوکەرەوە=New-York Historical Society (physical exhibit) |ڕێکەوت=٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تا ساڵی ١٨٢٧ بوو کە [[مێژووی کۆیلایەتی لە نیویۆرک (ویلایەت)|کۆیلایەتی بەتەواوی لە ویلایەتەکەدا ھەڵوەشێنرایەوە]].<ref>[https://www.nyhistory.org/community/slavery-end-new-york-state When Did Slavery End in New York State?], [[New-York Historical Society]]. Accessed January 16, 2024. "لە ساڵی ١٧٩٩دا، نیویۆرک یاسایەکی ئازادکردنی پلەبەپلەی دەرکرد کە ئەو منداڵە کۆیلانەی ئازاد دەکرد کە دوای ٤ی تەممووزی ١٧٩٩ لەدایکدەبوون، بەڵام وەک گرێبەستدار دایدەمەزراندن تا دەبوونە پێگەیشتووی گەنج. لە ساڵی ١٨١٧دا، یاسایەکی نوێ دەرچوو کە ئەو کۆیلانەی ئازاد دەکرد کە پێش ساڵی ١٧٩٩ لەدایکببوون، بەڵام ئەمە تا ساڵی ١٨٢٧ نەبوو."</ref> ڕەشپێستە ئازادەکان بەدەست جیاکارییەوە دەیانناڵاند، و چالاکیی [[دژە-کۆیلایەتی|دژە-کۆیلایەتی]] نێوان-ڕەگەزەکان بەردەوام بوو. ژمارەی دانیشتووانی شاری نیویۆرک لە ١٢٣,٧٠٦ کەس لە ساڵی ١٨٢٠ەوە (کە ١٠,٨٨٦یان ڕەشپێست بوون و لەوانە ٥١٨یان کۆیلە بوون) بەرزبووەوە بۆ ٣١٢,٧١٠ کەس تا ساڵی ١٨٤٠ (کە ١٦,٣٥٨یان ڕەشپێست بوون).<ref name="Census1790to1990">Gibson, Campbell; and Jung, Kay. [https://www.census.gov/content/dam/Census/library/working-papers/2005/demo/POP-twps0076.pdf#page=81 ''Historical Census Statistics On Population Totals By Race, 1790 to 1990, and By Hispanic Origin, 1970 to 1990, For Large Cities And Other Urban Places In The United States''], [[United States Census Bureau]], February 2005. Accessed January 16, 2024.</ref> [[File:Hippolyte_Sebron_-_Rue_De_New-York_En_1840.jpg|alt=تابلۆیەکی شەقامێکی شاری بەفراوی بە خلیسکێنەی ئەسپ‌ڕاکێشراو و بارهەڵگرێکی ئاگرکوژێنەوەی سەدەی ١٩یەم لەژێر ئاسمانێکی شیندا|thumb|[[برۆدوەی (مانھاتن)|برۆدوەی]]، کە بەدوای ڕێڕەوی ئەمریکییە ڕەسەنەکانی [[Wecquaesgeek]]دا دەڕوات بەناو مانھاتندا، ١٨٤٠<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Shorto |یەکەم=Russell |ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠٠٤ |سەردێڕ=The Streets Where History Lives |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2004/02/09/opinion/the-streets-where-history-lives.html |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref>]] لە سەدەی ١٩یەمدا، شارەکە گۆڕا بەھۆی ھەردوو گەشەسەندنی بازرگانی و نیشتەجێبوون کە پەیوەست بوو بە پێگەکەیەوە وەک ناوەندێکی بازرگانی نیشتمانی و نێونەتەوەیی، ھەروەھا بەھۆی کۆچبەریی ئەورووپییەکانەوە.<ref name="Rosenwaike">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rosenwaike |یەکەم=Ira |ناونیشان=https://archive.org/details/populationhistor00irar |سەردێڕ=Population History of New York City |ڕێکەوت=١٩٧٢|بڵاوکەرەوە=[[Syracuse University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٦-٢١٥٥-٣|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref>{{Rp|page=[https://archive.org/details/populationhistor00irar/page/55 55]}} شارەکە [[پلانی کۆمیسیارەکانی ساڵی ١٨١١]]ی پەسەند کرد، کە [[شێوازی تۆڕی#ئەمریکای سەرەتایی (سەدەکانی ١٧–١٩)|تۆڕی شەقامەکانی]] شارەکەی فراوان کرد بۆ ئەوەی نزیکەی ھەموو مانھاتن بگرێتەوە. تەواوبوونی [[نۆکەندی ئیری]] لە ساڵی ١٨٢٥ بەناو [[ناوەڕاستی نیویۆرک]]دا بەندەری زەریای [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک|ئەتڵەسی]]ی بەستەوە بە بازاڕە کشتوکاڵییەکان و کاڵاکانی ناوەوەی ئەمریکای باکوور لە ڕێگەی ڕووباری ھادسۆن و [[دەریاچە مەزنەکان]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bridges |یەکەم=William |سەردێڕ=Map of the City Of New York And Island Of Manhattan With Explanatory Remarks And References |ساڵ=١٨١١}}; Lankevich (1998), pp. 67–68.</ref> سیاسەتی ناوخۆیی کەوتە ژێر دەسەڵاتی [[تامانی ھۆڵ]]، کە [[ئامێری سیاسی|ئامێرێکی سیاسیی]] بوو و لەلایەن کۆچبەرانی [[ڕەوەندی ئێرلەندی|ئێرلەندی]] و [[ڕەوەندی ئەڵمانی|ئەڵمانی]]یەوە پشتگیری دەکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mushkat |یەکەم=Jerome |ناونیشان=https://archive.org/details/fernandowoodpoli0000mush |سەردێڕ=Fernando Wood: A Political Biography |بڵاوکەرەوە=[[Kent State University Press]] |ساڵ=١٩٩٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٣٣٨-٤١٣-١|پەڕە=[https://archive.org/details/fernandowoodpoli٠٠٠٠mush/page/٣٦ ٣٦]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> لە ساڵی ١٨٣١دا، [[زانکۆی نیویۆرک]] دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Communications |یەکەم=NYU Web |سەردێڕ=A Brief History of New York University |ناونیشان=http://www.nyu.edu/content/nyu/en/faculty/governance-policies-and-procedures/faculty-handbook/the-university/history-and-traditions-of-new-york-university/a-brief-history-of-new-york-university |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤ |وێبگە=nyu.edu |زمان=en}}</ref> چەندین کەسایەتیی وێژەییی دیاری ئەمریکی لە ساڵانی ١٨٣٠ەکان و ١٨٤٠ەکاندا لە نیویۆرک دەژیان، لەوانە [[ویلیام کوڵین براینت]]، [[واشینگتن ئیرڤینگ]]، [[ھێرمان مێلڤێل]]، [[ڕوفوس ویڵمۆت گریسۆڵد]]، [[جۆن کیس]]، [[ناثانیێل پارکەر ویلیس]]، و [[ئێدگار ئالان پۆ]]. ئەندامانی نوخبەی بازرگانی لۆبییان کرد بۆ دامەزراندنی [[سێنتڕاڵ پارک]]، کە لە زستانی ١٨٥٨ وەک یەکەمین [[دیزاینی لاندسکەیپ|پارکی لاندسکەیپکراو]] لە شارێکی ئەمریکادا کرایەوە.<ref>Waxman, Sarah. [https://www.ny.com/articles/centralpark.html "History of Central Park, New York"], NY.com. Accessed January 16, 2024. "سێنتڕاڵ پارکی نیویۆرک یەکەم پارکی شاریی لاندسکەیپکراوە لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا."</ref> [[قاتقڕیی گەورە (ئێرلەندا)|قاتقڕیی گەورەی ئێرلەندا]] لێشاوێکی گەورەی لە کۆچبەرانی ئێرلەندی ھێنا، کە زیاتر لە ٢٠٠,٠٠٠یان تا ساڵی ١٨٦٠ لە نیویۆرک دەژیان، و زیاتر لە چوارەکی دانیشتووانی شارەکەیان پێکدەھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Cholera in Nineteenth Century New York |ناونیشان=http://www.virtualny.cuny.edu/cholera/1866/cholera_1866_set.html |وێبگە=Virtual New York |بڵاوکەرەوە=[[City University of New York]] |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170525074050/http://www.virtualny.cuny.edu/cholera/1866/cholera_1866_set.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کۆچبەریی بەرفراوان لە پارێزگاکانی ئەڵمانیاوە وایکرد کە ئەڵمانییەکانیش ٢٥٪ی تری دانیشتووانی نیویۆرک تا ساڵی ١٨٦٠ پێکبھێنن.<ref name="Harris">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Leslie M. |دوایین=Harris |بەستەری نووسەر=Leslie M. Harris |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TZx6A_M0yjQC |سەردێڕ=In the Shadow of Slavery: African Americans in New York City, 1626–1863 |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[University of Chicago Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٣١٧٧٥-٥|لە=Excerpted from pages 279–288 |section=The New York City Draft Riots |section-url=http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/317749.html}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=M.G. Leonard |سەردێڕ=H. Doc. 29-54 - Paupers and criminals. Memorial of the Corporation of the City of New York, relative to the exportation from abroad of paupers and criminals. January 25, 1847. Read, and referred to the Committee on the Judiciary |ناونیشان=https://www.govinfo.gov/app/details/SERIALSET-00499_00_00-043-0054-0000 |وێبگە=GovInfo.gov |بڵاوکەرەوە=U.S. Government Printing Office |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ |پەڕەکان=٨–٩|ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی دووەمی ١٨٤٧ |وتەگێڕانەوە='بەجێھێشتنی ماڵەکانیان،' [کۆچبەران] دەڵێن، 'بە گەشاوەترین ئومێدەوە،' بەو وێنا ڕاکێشەرانەی کە پێشکەشیان کرا بوو لەبارەی دۆخی پیرۆزی ژیانی ئەمریکییەوە، چەند دراوێکی کەم لە گیرفانیاندا، ھەرچەندە ھەستیان بە تەندروستییەکی باش دەکرد، و بە دەوروبەریاندا منداڵە گەنج و بێتاوانەکانیان ھەبوون، کەمتر بیریان لەو سەختییانە دەکردەوە کە ڕووبەڕوویان دەبێتەوە؛ بەڵام لە کۆتاییدا بە خەمبارییەوە، و ناڕەزایەتییەکی زۆر سروشتییەوە، بۆیان دەردەکەوێت کە ژێرزەمینە پیسەکەی کەشتییەکی زەریا-بڕ کەناودا دەبێتە شوێنی مانەوەی پیسی کەسەکان، کە پڕکراونەتەوە لە کۆمەڵە خەڵکێکی زۆری مرۆڤ، بە نەبوونی شوێنی پێویست تەنانەت بۆ لەخۆگرتنی نیوەیان—بێگومان نەک زیاتر لە ''چوارەکیان'' بە ''ئاسوودەیی''؛ و بەم جۆرە ھەموویان بەیەکەوە وەک یەک ''بارستە''، دەبنە ئەو "''سەرنشینە کۆچبەرانەی''" کە بۆ ئەم وڵاتە نێردراون.}}</ref> === شەڕی ناوخۆی ئەمریکا === {{Main|شاری نیویۆرک لە شەڕی ناوخۆی ئەمریکادا|مێژووی شاری نیویۆرک (١٨٥٥–١٨٩٧)}} [[File:The Departure of the 7th Regiment.jpg|thumb|ڕۆیشتنی فەوجی ٧ی میلیشیای نیویۆرک بۆ بەرگریکردن لە واشینگتن دی سی، ١٩ی نیسانی ١٨٦١]] کاندیدەکانی [[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی دیموکرات]] بەردەوام ھەڵدەبژێردران بۆ پۆستە ناوخۆیییەکان، ئەمەش پەیوەندییەکانی شارەکەی لەگەڵ باشوور و پارتە زاڵەکەیدا بەھێزتر کرد. لە کانوونی دووەمی ١٨٦١دا، لە دوای جودابوونەوەی باشوور، سەرۆک شارەوانیی شاری نیویۆرک [[فێرناندۆ وود]] پێشنیاری بۆ [[ئەنجومەنی شاری نیویۆرک|ئەنجومەنی گشتی]] کرد کە شارەکە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و ویلایەتی نیویۆرک جیاببێتەوە بۆ ئەوەی ببێتە "شارێکی ئازاد"ی سەربەخۆ کە بتوانێت بازرگانییە قازانجبەخشەکەی لۆکە بپارێزێت، بەڵام پێشنیارەکەی کاری لەسەر نەکرا.<ref name="Divided" /> توڕەیی بەرامبەر بە یاسا نوێیەکانی [[سەربازگیریی زۆرەملێی سەربازی]] لە کاتی [[شەڕی ناوخۆی ئەمریکا|شەڕی ناوخۆی ئەمریکا]] (١٨٦١-١٨٦٥)، کە ئەو پیاوە دەوڵەمەندانەی دەپاراست کە دەیانتوانی جێگرەوەیەک بۆ خۆیان بەکرێ بگرن، بووە ھۆی [[ئاژاوەکانی سەربازگیری شاری نیویۆرک|ئاژاوەکانی سەربازگیری ساڵی ١٨٦٣]]، کە دیارترین بەشداربووانی بریتی بوون لە چینی کرێکاری ڕەچەڵەک ئێرلەندی.<ref name="Divided" /> ئاژاوەکانی سەربازگیری گۆڕان بۆ ھێرشکردنە سەر نوخبەی نیویۆرک، و دواتر ھێرشکردنە سەر نیویۆرکییە ڕەشپێستەکان دوای ململانێیەکی توند بۆ ماوەی دە دەیە لە نێوان کۆچبەرە ئێرلەندییەکان و ڕەشپێستەکان بۆ دۆزینەوەی کار. ئاژاوەگێڕەکان خانەی بێسەرپەرشتانی ڕەنگاوڕەنگیان (Colored Orphan Asylum) تا سەر زەوی سووتاند.<ref name="Harris" /> لایەنی کەم ١٢٠ کەس کوژران.<ref name="McPherson">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=McPherson |یەکەم١=James M. |دوایین٢=Hogue |یەکەم٢=James Keith |ناونیشان=https://books.google.com/books?isbn=0077430352 |سەردێڕ=Ordeal by Fire: The Civil War and Reconstruction |بڵاوکەرەوە=[[McGraw-Hill Education]] |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٧-٧٤٣٠٣٥-١|پەڕە=٣٩٩}}</ref> یازدە پیاوی ڕەشپێست لە ماوەی پێنج ڕۆژدا بەبێ دادگاییکردن کوژران، و ئاژاوەکان بوونە ھۆی ھەڵاتنی سەدان ڕەشپێست. ژمارەی دانیشتووانی ڕەشپێست لە مانھاتن دابەزی بۆ خوار ١٠,٠٠٠ کەس تا ساڵی ١٨٦٥. چینی کرێکاری سپیپێست باڵادەستیی خۆی سەلماندبوو.<ref name="Harris" /><ref name="McPherson" /> ئەمە یەکێک بوو لە خراپترین ڕووداوەکانی [[پێڕستی ڕووداوەکانی پشێویی مەدەنی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|پشێویی مەدەنی لە مێژووی ئەمریکادا]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cook |یەکەم=Adrian |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QNkeBgAAQBAJ |سەردێڕ=The Armies of the Streets: The New York City Draft Riots of 1863 |ساڵ=١٩٧٤|پەڕەکان=١٩٣–١٩٥|بڵاوکەرەوە=[[University Press of Kentucky]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣١-٦٢٥٥-٣}}</ref> === کۆتایی سەدەی ١٩یەم و سەرەتای سەدەی ٢٠ەم === {{Main|مێژووی شاری نیویۆرک (١٨٩٨–١٩٤٥)|مێژووی شاری نیویۆرک (١٩٤٦–١٩٧٧)}} [[File:Mulberry Street NYC c1900 LOC 3g04637u edit.jpg|thumb|[[ئیتاڵیای بچووک، مانھاتن|ئیتاڵیای بچووک]] لە مانھاتن {{Circa|1900}}]] لە ساڵی ١٨٨٦دا، [[پەیکەری ئازادی]]، کە دیارییەک بوو لەلایەن فەڕەنساوە، لە بەندەری نیویۆرک تەرخانکرا. پەیکەرەکە پێشوازی لە ١٤ ملیۆن کۆچبەر کرد کاتێک لە ڕێگەی [[ئێلیس ئایلەند]]ەوە بە کەشتی گەیشتن لە کۆتایی سەدەی ١٩یەم و سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، و ھێمایەکی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئایدیاڵە ئەمریکییەکانی ئازادی و ئاشتییە.<ref name="Statue of Liberty UNESCO">[https://whc.unesco.org/en/list/307 Statue of Liberty], [[UNESCO]]. Accessed December 28, 2023. "لە ساڵی ١٨٨٦دا کرایەوە، پەیکەرەکە لە دەروازەی بەندەری نیویۆرکدا وەستاوە و لەو کاتەوە پێشوازی لە ملیۆنان کۆچبەر کردووە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان."</ref><ref>[https://www.nps.gov/stli/learn/historyculture/the-immigrants-statue.htm The Immigrant's Statue], [[Statue of Liberty National Monument]]. Accessed December 28, 2023. "لە نێوان ١٨٨٦ و ١٩٢٤دا، نزیکەی ١٤ ملیۆن کۆچبەر لە ڕێگەی نیویۆرکەوە چوونە ناو ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە. پەیکەری ئازادی نیشانەیەکی دڵنیاکەرەوە بوو کە ئەوان گەیشتوونەتە خاکی خەونەکانیان."</ref> لە ساڵی ١٨٩٨دا، شاری نیویۆرک پێکھێنرا بە [[شاری گەورەی نیویۆرک|یەکخستنی]] بڕوکلین (کە تا ئەوکاتە شارێکی جیاواز بوو)، کاونتیی نیویۆرک (کە ئەوکات بەشەکانی بڕۆنکسیشی دەگرتەوە)، کاونتیی ڕیچمۆند، و بەشی ڕۆژاوای کاونتیی کوینز.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The 100 Year Anniversary of the Consolidation of the 5 Boroughs into New York City |ناونیشان=http://nyc.gov/html/nyc100/html/classroom/hist_info/100aniv.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071011221627/http://nyc.gov/html/nyc100/html/classroom/hist_info/100aniv.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ |وێبگە=NYC100 Centennial Celebration}}</ref> کردنەوەی [[میترۆی شاری نیویۆرک]] لە ساڵی ١٩٠٤، کە سەرەتا وەک سیستەمی تایبەتی جیاواز دروستکرا، یارمەتی دا بۆ پێکەوەبەستنی شارە یەکخراوەکە.<ref name="Cudahy2004">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Brian J. |دوایین=Cudahy |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=UfodzizzrfQC&pg=PA2 |سەردێڕ=The New York Subway: Its Construction and Equipment: Interborough Rapid Transit, 1904 |بڵاوکەرەوە=[[Fordham University Press]] |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٣٢-٢٤٠١-٢|پەڕە=٢}}</ref> لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، شارەکە بووە ناوەندێکی جیھانی بۆ پیشەسازی، بازرگانی، و پەیوەندییەکان.<ref name="Blake2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Angela M. |دوایین=Blake |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=v36fyM6qswYC&pg=PT63 |سەردێڕ=How New York Became American, 1890–1924 |بڵاوکەرەوە=[[Johns Hopkins University Press]] |ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠١٨-٨٨٧٤-٨|پەڕەکان=٦٣–٦٦}}</ref> لە ساڵی ١٩٠٤دا، [[کەشتیی ھەڵمی|کەشتییەکی ھەڵمی]] بە ناوی ''[[PS General Slocum|General Slocum]]'' ئاگری گرت لە [[ڕووباری ڕۆژھەڵات (ئیست ڕیڤەر)|ڕووباری ڕۆژھەڵات]]، کە بووە ھۆی کوژرانی ١,٠٢١ کەس.<ref name="Sheard1998">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Bradley |دوایین=Sheard |ناونیشان=https://archive.org/details/lostvoyagestwoce0000shea |سەردێڕ=Lost Voyages: Two Centuries of Shipwrecks in the Approaches to New York |بڵاوکەرەوە=Aqua Quest Publications, Inc. |ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٩٧٨-١-٨٨١٦٥٢-١٧-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/lostvoyagestwoce٠٠٠٠shea/page/٦٧ ٦٧]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> لە ساڵی ١٩١١دا، [[ئاگرکەوتنەوەی کارگەی ترایەنگڵ شێرتوەیست]]، کە خراپترین کارەساتی پیشەسازی بوو لە مێژووی شارەکەدا، بووە ھۆی کوژرانی ١٤٦ کرێکاری جلوبەرگ و بووە ھۆی گەشەسەندنی [[سەندیکای نێونەتەوەییی ژنانی کرێکاری جلوبەرگ]] و باشتربوونی گەورە لە پێوەرەکانی سەلامەتیی بیناکاندا.<ref name="cornell1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The 1911 Triangle Factory Fire |ناونیشان=https://trianglefire.ilr.cornell.edu/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠١٧ |بڵاوکەرەوە=Kheel Center, [[Cornell University]] |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20251019102100/https://trianglefire.ilr.cornell.edu/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> [[File:Old_timer_structural_worker2.jpg|alt=پیاوێک کار لەسەر کۆڵەکەیەکی پۆڵا دەکات لە بەرزایییەکی زۆردا بەسەر ئاسۆی شارێکەوە.|thumb|[[کرێکاری بیناسازی|کرێکارێکی بیناسازی]] لەسەرەوەی [[ئیمپایەر ستەیت بیڵدینگ]] لە کاتی دروستکردنیدا لە ساڵی ١٩٣٠. [[بینای کرایسلەر]] لەلای ڕاستەوە دەردەکەوێت.]] دانیشتووانی نا-سپیپێستی نیویۆرک ٣٦,٦٢٠ کەس بوون لە ساڵی ١٨٩٠دا.<ref name="Rosenwaike"/>{{Rp|at=Table 30}} شاری نیویۆرک شوێنێکی مەبەستی سەرەکی بوو لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا بۆ ڕەشپێستەکان لە کاتی [[کۆچی گەورە (ئەفریقی-ئەمریکی)|کۆچی گەورە]] لە باشووری ئەمریکاوە، و تا ساڵی ١٩١٦، شاری نیویۆرک گەورەترین [[ڕەوەندی ئەفریقی]] شاری لە ئەمریکای باکوور ھەبوو.<ref name="GatesHigginbotham2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Henry Louis Jr. |دوایین١=Gates |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=E_vRLcgEdGoC&pg=PR7 |سەردێڕ=Harlem Renaissance Lives from the African American National Biography |یەکەم٢=Evelyn Brooks |دوایین٢=Higginbotham |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٨٧٩٥-٧|پەڕە=٧}}</ref> بوژانەوەی [[ھارلێم ڕێنێسانس]] لە ژیانی وێژەیی و [[کولتووری شاری نیویۆرک|کولتووری]] لە کاتی سەردەمی [[قەدەغەکردنی مەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|قەدەغەکردنیدا]] گەشەی کرد.<ref name="Roche2015">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Linda De |دوایین=Roche |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=cOGOCgAAQBAJ&pg=PR18 |سەردێڕ=The Jazz Age: A Historical Exploration of Literature: A Historical Exploration of Literature |بڵاوکەرەوە=[[ABC-CLIO]] |ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٠٦٩-٦٦٨-٥|پەڕەکان=١٨–١٩}}</ref> گەشەسەندنی ئابووریی گەورەتر بووە ھۆی دروستکردنی باڵەخانە بەرزەکان (ھەوربڕەکان) کە کێبڕکێیان دەکرد لە بەرزیاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Willis |یەکەم١=Carol |سەردێڕ=Form Follows Finance: Skyscrapers and Skylines in New York and Chicago |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=Princeton Architectural Press |شوێن=New York |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٨٩٨-٠٤٤-٧|پەڕەکان=٤١, ٨٥, ١٦٥}}</ref> شاری نیویۆرک بووە پڕدانیشتووترین [[ناوچەی شاری#ویلایەتە یەکگرتووەکان|ناوچەی شارنشین]] لە جیھاندا لە سەرەتای ١٩٢٠ەکاندا، کە پێشی لەندەن کەوت. ناوچە میترۆپۆلیتانییەکە لە ١٠ ملیۆن کەس تێپەڕی لە سەرەتای ١٩٣٠ەکاندا، و بووە یەکەمین [[مێگاشار]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York Urbanized Area: Population & Density from 1800 (Provisional) |ناونیشان=http://www.demographia.com/db-nyuza1800.htm |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٠٩ |بڵاوکەرەوە=[[Demographia]]}}</ref> لە سەردەمی [[قەیرانی ئابووریی گەورە]] (نیگەرانیی گەورە) چاکسازخواز [[فیۆرێلۆ لا گواردیا]] وەک سەرۆک شارەوانی ھەڵبژێردرا و تامانی ھۆڵ دوای ھەشتا ساڵ لە باڵادەستیی سیاسی کەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Allen |یەکەم=Oliver E. |سەردێڕ=The Tiger—The Rise and Fall of Tammany Hall |بڵاوکەرەوە=[[Addison-Wesley Publishing Company]] |ساڵ=١٩٩٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٠١-٦٢٤٦٣-٢|chapter=Chapter 9: The Decline |chapter-url=https://archive.org/details/tigerrisefalloft00alle}}</ref> گەڕانەوەی پێشمەرگە دێرینەکانی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] بووە ھۆی [[سوڕی بازرگانی|گەشەیەکی ئابووری]] دوای جەنگ و پەرەپێدانی [[یەکەی نیشتەجێبوون|پرۆژەی نیشتەجێبوونی]] گەورە لە ڕۆژھەڵاتی کوینز و [[کاونتیی ناساو، نیویۆرک|کاونتیی ناساو]]، لەکاتێکدا وۆڵ ستریت پێشەنگی پێگەی ئەمریکا بوو وەک زلھێزی ئابووریی باڵادەستی جیھان. دروستکردنی [[بارەگای سەرەکیی نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٥٢ تەواو بوو، کە کاریگەرییە [[جیۆپۆلەتیک|جیۆپۆلەتیکییە]] جیھانییەکانی نیویۆرکی بەھێزتر کرد، و سەرهەڵدانی [[ئێکسپرێشنیزمی ئەبستراکت]] لە شارەکەدا بووە ھۆی ئەوەی نیویۆرک جێگەی پاریس بگرێتەوە وەک ناوەندی جیھانی ھونەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Burns |یەکەم=Ric |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠٠٣ |سەردێڕ=The Center of the World—New York: A Documentary Film (Transcript) |ناونیشان=https://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |بڵاوکەرەوە=PBS |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110623065806/http://www.pbs.org/wgbh/amex/newyork/filmmore/pt.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === کۆتایی سەدەی ٢٠ەم و سەرەتای سەدەی ٢١ەم === {{Main|مێژووی شاری نیویۆرک (١٩٧٨–ئێستا)|ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەر}} [[File:Stonewall_Inn_5_pride_weekend_2016.jpg|alt=بینایەکی دوو-نھۆمی بە خشت لە نھۆمی یەکەمدا، لەگەڵ دوو دەرگای کەوانەیی، و ستوکۆی خۆڵەمێشی لە نھۆمی دووەمدا، کە چەندین ئاڵای پەلکەزێڕینەی پێوە ھەڵواسراوە.|thumb|[[ستۆنواڵ ئین]] لە [[گرینیچ ڤیلێج]]، کە شوێنی [[ئاژاوەکانی ستۆنواڵ]]ی حوزەیرانی ١٩٦٩ و بێشکەی بزووتنەوەی مۆدێرنی [[مافەکانی ھاوڕەگەزخوازان|مافەکانی LGBTQ+]]ە<ref name="GayGreenwichVillage1">{{بیرخستنەوەی وێب |یەکەم=Julia |دوایین=Goicichea |ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠١٧ |سەردێڕ=Why New York City Is a Major Destination for LGBT Travelers |ناونیشان=https://theculturetrip.com/north-america/usa/new-york/articles/why-new-york-city-is-a-major-destination-for-lgbt-travelers/ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠١٩ |بڵاوکەرەوە=The Culture Trip |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200102084000/https://theculturetrip.com/north-america/usa/new-york/articles/why-new-york-city-is-a-major-destination-for-lgbt-travelers/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Workforce Diversity The Stonewall Inn, National Historic Landmark National Register Number: 99000562 |ناونیشان=https://www.nps.gov/diversity/stonewall.htm |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠١١ |بڵاوکەرەوە=[[National Park Service]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Eli |دوایین=Rosenberg |ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦ |سەردێڕ=Stonewall Inn Named National Monument, a First for the Gay Rights Movement |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2016/06/25/nyregion/stonewall-inn-named-national-monument-a-first-for-gay-rights-movement.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref>]] لە ساڵی ١٩٦٩دا، [[ئاژاوەکانی ستۆنواڵ]] زنجیرەیەک خۆپیشاندانی توندوتیژانە بوون لەلایەن ئەندامانی [[کۆمەڵگەی ھاوڕەگەزخوازان|کۆمەڵگەی ھاوڕەگەزخوازانەوە]] دژی [[ھەڵکوتانە سەر بۆ پۆلیس|ھەڵکوتانێکی پۆلیس]] کە لە بەیانی زووی ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٦٩ لە [[ستۆنواڵ ئین]] لە [[گرینیچ ڤیلێج]] ڕوویدا.<ref name="Murphy2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Timothy |دوایین=Murphy |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FeWMAQAAQBAJ&pg=PA572 |سەردێڕ=Reader's Guide to Lesbian and Gay Studies |بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٥-٩٤٢٣٤-٢|پەڕە=٥٧٢}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک گرنگترین ڕووداوی تاکەکەسی دادەنرێن کە بووە ھۆی بزووتنەوەی [[ئازادکردنی ھاوڕەگەزخوازان]]<ref name="GayGreenwichVillage1"/><ref name="KentuckyStonewall">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Brief History of the Gay and Lesbian Rights Movement in the U.S. |ناونیشان=http://www.uky.edu/~lbarr2/gws250spring11_files/Page1186.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |بڵاوکەرەوە=[[University of Kentucky]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191118054142/http://www.uky.edu/~lbarr2/gws250spring11_files/Page1186.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="PinkNewsStonewall">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Nell |دوایین=Frizzell |ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣ |سەردێڕ=Feature: How the Stonewall riots started the LGBT rights movement |ناونیشان=http://www.pinknews.co.uk/2013/06/28/feature-how-the-stonewall-riots-started-the-gay-rights-movement/ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٧ |بڵاوکەرەوە=[[PinkNews]]}}</ref><ref name="EncycloStonewall">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/event/Stonewall-riots |title=Stonewall riots |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=٣١ی ئابی ٢٠١٧}}</ref> و خەباتی مۆدێرن بۆ [[مافەکانی ھاوڕەگەزخوازان بەپێی وڵات یان ناوچە|مافەکانی LGBTQ+]].<ref name="NPSStonewall">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٦ |سەردێڕ=Civil Rights at Stonewall National Monument |ناونیشان=https://www.nps.gov/places/stonewall.htm |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٧ |بڵاوکەرەوە=[[National Park Service]]}}</ref><ref name="ObamaStonewall">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Obama inaugural speech references Stonewall gay-rights riots |ناونیشان=http://www.northjersey.com/news/2012_Presidential_Election/Obama_inaugural_speech_references_Stonewall_riots.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130530065722/http://www.northjersey.com/news/2012_Presidential_Election/Obama_inaugural_speech_references_Stonewall_riots.html |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی تەممووزی ٢٠١٣ |بڵاوکەرەوە=[[North Jersey Media Group]]}}</ref> [[وەین ئاڕ. داینز]]، نووسەری ''[[ئینسایکلۆپیدیای ھاوڕەگەزخوازی]]''، نووسیویەتی کە [[دراگ کوین]]ـەکان (پیاوانێک کە وەک ژن خۆیان دەگۆڕن بۆ نماییش) تەنھا "کەسانی [[ترانسجێندەر]]ی دەوروبەر" بوون لە کاتی ئاژاوەکانی ستۆنواڵدا. کۆمەڵگەی ترانسجێندەر لە شاری نیویۆرک ڕۆڵێکی گرنگیان ھەبوو لە خەباتکردن بۆ یەکسانی LGBTQ+.<ref name="TransEqualityNYC">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Cristan |دوایین=Williams |ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |سەردێڕ=So, what was Stonewall? |ناونیشان=http://transadvocate.com/so-what-was-stonewall_n_8424.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧ |بڵاوکەرەوە=The TransAdvocate}}</ref> [[File:Ford to City.PNG|thumb|right|لاپەڕەی یەکەمی تشرینی یەکەمی ١٩٧٥ی ''[[نیویۆرک دەیلی نیوز]]'' لەسەر ڕەتکردنەوەی سەرۆک فۆرد بۆ یارمەتیدانی شارەکە بۆ خۆپاراستن لە مایەپووچبوون|upright]] لە ساڵانی ١٩٧٠ەکاندا، لەدەستدانی کارەکان بەھۆی [[بێپیشەسازیبوون|ڕێکخستنەوەی پیشەسازییەوە]] وایکرد کە شاری نیویۆرک بەدەست کێشە ئابوورییەکان و بەرزبوونەوەی ڕێژەی تاوانەوە بناڵێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Tannenbaum |یەکەم=Allan |سەردێڕ=New York in the 70s: A Remembrance |ناونیشان=http://digitaljournalist.org/issue0402/at_intro.html |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٤ |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ |بڵاوکەرەوە=[[The Digital Journalist]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120320194616/http://digitaljournalist.org/issue0402/at_intro.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> گەشەسەندنی کورھێنانی دارایی لە ساڵی ١٩٧٥ وایکرد کە شارەکە داوای یارمەتی دارایی لە حکومەتی فیدراڵی بکات، کە سەرۆک [[جێراڵد فۆرد]] ڕەتیکردەوە لە وتارێکدا کە لەلایەن ''[[نیویۆرک دەیلی نیوز]]''ەوە بەمشێوەیە کورتکرایەوە "[[فۆرد بۆ شار: بمرە|فۆرد بۆ شار: بمرە (FORD TO CITY: DROP DEAD)]]".<ref>[[Sam Roberts (journalist)|Roberts, Sam]]. [https://www.nytimes.com/2006/12/28/nyregion/28veto.html "Infamous 'Drop Dead' Was Never Said by Ford"], ''[[The New York Times]]'', December 28, 2006. Accessed February 20, 2024. "بەڕێز فۆرد، لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٥، وتارێکی پێشکەش کرد کە تێیدا ڕەتیکردەوە یارمەتی فیدراڵی بدات بۆ ئەوەی نیویۆرک لە مایەپووچبوون بپارێزێت. لاپەڕەی یەکەمی The Daily News لە ڕۆژی دواتردا نووسیبووی: "فۆرد بۆ شار: بمرە."... لەگەڵ ئەوەشدا، وتارەکە سەرکردە مەدەنی، بازرگانی و کرێکارییەکانی نیویۆرکی ھاندا بۆ ئەوەی بانکدارەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و دەرەوە کۆبکەنەوە، کە ترسیان ھەبوو وەبەرھێنانەکانی خۆیان زیانیان پێبگات ئەگەر نیویۆرک قەرزەکانی نەداتەوە."</ref> [[کۆمپانیای ھاوکاری شارەوانی]] پێکھێنرا و دەسەڵاتی چاودێریکردنی بەسەر دارایی شارەکەدا پێدرا.<ref>Chan, Sewell. [https://www.nytimes.com/2019/12/14/nyregion/felix-rohatyn-dead.html "Felix G. Rohatyn, Financier Who Piloted New York's Rescue, Dies at 91"], ''[[The New York Times]]'', December 14, 2019. Accessed February 20, 2024. "بۆ نزیکەی دوو دەیە، لە ١٩٧٥ تا ١٩٩٣، وەک سەرۆکی کۆمپانیای ھاوکاری شارەوانی کە لەلایەن ویلایەتەکەوە دیاریکرابوو، بەڕێز ڕۆھاتین قسەی ھەبوو، زۆرجار قسەی کۆتایی، لەسەر باجەکان و خەرجییەکان لە گەورەترین شاری وڵاتەکەدا، کە ئەم ئاستەی کاریگەری بۆ بەرپرسێکی ھەڵنەبژێردراو ھەندێک لە ڕەخنەگرانی تووڕە دەکرد. ھەوڵەکانی بۆ تێکەڵکردنی قازانجی تایبەت لەگەڵ بەرژەوەندی گشتیدا ناسنامەی ئەویان پێکھێنا: لە تێڕوانینی زۆر کەسدا، ناوەکەی ھاوتای دوو دامەزراوە بوو—M.A.C.، کە بەپەلە لە ساڵی ١٩٧٥ دروستکرا بۆ ڕزگارکردنی شارەکە لە مایەپووچبوون، و لازارد (پێشتر لازارد فرێریس)، کۆمپانیا بەناوبانگەکەی وەبەرھێنان کە لە ساڵی ١٨٤٨ وەک بازرگانییەکی کاڵای وشک لە نیو ئۆرلینز دەستی پێکرد."</ref> لەکاتێکدا بوژانەوەیەکی پیشەسازیی دارایی تەندروستیی ئابووریی شارەکەی لە ١٩٨٠ەکاندا باشتر کرد، ڕێژەی تاوانی نیویۆرک بەردەوام بوو لە بەرزبوونەوە بەدرێژایی ئەو دەیە و تا سەرەتای ١٩٩٠ەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Effgen |یەکەم=Christopher |ڕێکەوت=١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١ |سەردێڕ=New York Crime Rates 1960–2009 |ناونیشان=http://www.disastercenter.com/crime/nycrime.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ |بڵاوکەرەوە=Disastercenter.com}}</ref> ژمارەی دانیشتووانی شاری نیویۆرک بۆ یەکەمین جار لە ٨ ملیۆن تێپەڕی لە [[سەرژمێریی ٢٠٠٠ی ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەرژمێریی ٢٠٠٠دا]]؛<ref>[https://www.nyc.gov/site/planning/planning-level/nyc-population/census-summary-2000.page Population – Decennial Census – Census 2000], [[New York City Department of City Planning]]. Accessed January 27, 2024. "بەپێی نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان، ژمارەی دانیشتووانی شاری نیویۆرک تا ١ی نیسانی ٢٠٠٠ بریتی بوو لە ٨,٠٠٨,٢٧٨ کەس، کە گەورەترین ژمارەی دانیشتووانی تۆمارکراوە لە مێژووی شارەکەدا. لوتکەی پێشوو لە ساڵی ١٩٧٠ بوو، کاتێک دانیشتووانە تۆمارکراوەکە گەیشتە ٧,٨٩٤,٨٦٢."</ref> ژمارەی پێوانەیی زیاتر تۆمارکرا لە سەرژمێرییەکانی [[سەرژمێریی ٢٠١٠ی ویلایەتە یەکگرتووەکان|٢٠١٠]] و [[سەرژمێریی ٢٠٢٠ی ویلایەتە یەکگرتووەکان|٢٠٢٠دا]].<ref>[https://www.nyc.gov/site/planning/planning-level/nyc-population/nyc-population.page Population], [[New York City Department of City Planning]]. Accessed January 27, 2024. "ژمارەی تۆمارکراوی دانیشتووانی شاری نیویۆرک گەیشتە ٨,٨٠٤,١٩٠ کەس تا ١ی نیسانی ٢٠٢٠، کە ئەمەش ژمارەیەکی پێوانەیی بەرزە. ئەمە زیادبوونێکی ٦٢٩,٠٥٧ کەسییە لە دوای سەرژمێریی ٢٠١٠ەوە."</ref> کەرتە ئابوورییە نوێیە گرنگەکانی وەک [[سیلیکۆن ئالێی]] سەریان ھەڵدا.<ref name="Waller2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Irvin |دوایین=Waller |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=qQPGAgAAQBAJ&pg=PA38 |سەردێڕ=Smarter Crime Control |بڵاوکەرەوە=[[Rowman & Littlefield]] |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٢٢-٢١٧٠-٣|پەڕە=٣٨}}</ref> ساڵی ٢٠٠٠ بە ئاھەنگگێڕانێکی گەورەوە لە [[تایمز سکوێر]] یادکرایەوە.<ref name=NYC-Y2K>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2000/01/02/nyregion/year-2000-overview-2000-draws-rave-reviews-after-opening-night-night-jitters.html |سەردێڕ=THE YEAR 2000: THE OVERVIEW; 2000 Draws Rave Reviews After Opening Night Night Jitters |newspaper=The New York Times |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> [[File:North_face_south_tower_after_plane_strike_9-11.jpg|thumb|upright|[[وەن وۆرڵد ترەید سەنتەر (١٩٧٣–٢٠٠١)|ناوەندی بازرگانیی جیھانی (وۆرڵد ترەید سەنتەر)]]، لە [[خوارووی مانھاتن]]، لە کاتی [[ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەر]] لە ساڵی ٢٠٠١]] شاری نیویۆرک تووشی زۆربەی [[شوێنەوارە ئابوورییەکانی ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەر#شاری نیویۆرک|زیانە ئابوورییەکان]] و گەورەترین لەدەستدانی ژیانی مرۆڤ بوو لە دوای [[ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەر]] لە ساڵی ٢٠٠١دا.<ref name="Dieterle2017">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=David A. |دوایین=Dieterle |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LmphDgAAQBAJ&pg=PA396 |سەردێڕ=Economics: The Definitive Encyclopedia from Theory to Practice [4 volumes] |بڵاوکەرەوە=[[ABC-CLIO]] |ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٩٧٠٨-٠|پەڕە=٣٩٦}}</ref> دوو لەو چوار فڕۆکە ڕفێندراوە خۆیان کێشا بە ھەردوو تاوەرە دووانەکەی [[وەن وۆرڵد ترەید سەنتەر (١٩٧٣–٢٠٠١)|ناوەندی بازرگانیی جیھانیدا]]، کە بووە ھۆی داڕمانی ھەردوو بیناکە و گیانلەدەستدانی ٢,٧٥٣ کەس، لە نێویاندا ٣٤٣ فریاگوزاری سەرەتایی لە [[بەشی ئاگرکوژێنەوەی شاری نیویۆرک]] و ٧١ ئەفسەری جێبەجێکردنی یاسا.<ref>Nelson, Joshua Q. [https://www.foxnews.com/media/former-fdny-commissioner-firefighters-9-11 "Former FDNY commissioner on losing 343 firefighters on 9/11: 'We had the best fire chiefs in the world'"], ''[[Fox News]]'', September 11, 2021. Accessed January 30, 2024. "لەو ٢,٧٥٣ کەسەی لە ناوەندی بازرگانیی جیھانی کوژران، ٣٤٣ کەسیان فریاگوزارانی سەرەتایی بەشی ئاگرکوژێنەوەی نیویۆرک بوون، لەکاتێکدا ٧١ کەسی تریان ئەفسەری جێبەجێکردنی یاسا بوون لە ١٠ ئاژانسی جیاوازەوە."</ref> [[پێگەی ناوەندی بازرگانیی جیھانی#پلاندانان بۆ ناوەندی نوێی بازرگانیی جیھانی|ناوچەکە دووبارە دروستکرایەوە]] بە دروستکردنی [[وەن وۆرڵد ترەید سەنتەر (٢٠٠١–ئێستا)|ناوەندێکی نوێی بازرگانیی جیھانی]]، [[مۆزەخانە و یادپەیکەری نیشتمانی ١١ی سێپتەمبەر]]، و بینا و ژێرخانی تری نوێ،<ref name="Greenspan2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Elizabeth |دوایین=Greenspan |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DMHzmpTK5rYC&pg=PA152 |سەردێڕ=Battle for Ground Zero: Inside the Political Struggle to Rebuild the World Trade Center |بڵاوکەرەوە=[[St. Martin's Press]]/[[Harvard University]] |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٧-٣٦٥٤٧-٧|پەڕە=١٥٢}}</ref> لە نێویاندا [[سەنتەری گواستنەوەی ناوەندی بازرگانیی جیھانی]]، کە سێیەم گەورەترین مەکۆیە لە شارەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.panynj.gov/wtcprogress/transportation-hub.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200103164156/https://old.panynj.gov/wtcprogress/transportation-hub.html |سەردێڕ=World Trade Center Transportation Hub |بڵاوکەرەوە=[[Port Authority of New York and New Jersey]] |ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ |وتەگێڕانەوە=سەنتەری گواستنەوەی پێشکەوتووی ناوەندی بازرگانیی جیھانی، کە لە ساڵی ٢٠١٦دا تەواو بووە، ڕۆژانە خزمەت بە ٢٥٠,٠٠٠ سەرنشینی گەشتیاری دەسەڵاتی بەندەر-ھادسۆن (PATH) و ملیۆنان سەردانیکەری ساڵانە دەکات لە سەرتاسەری جیھانەوە. بە نزیکەی ٨٠٠,٠٠٠ پێی چوارگۆشە، سەنتەرەکە کە لەلایەن تەلارسازێکی نێونەتەوەییی بەناوبانگەوە دیزاین کراوە بە ناوی سانتیاگۆ کالاتراڤا، سێیەم گەورەترین سەنتەری گواستنەوەیە لە شاری نیویۆرک. |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> وەن وۆرڵد ترەید سەنتەری نوێ (یەکەمین ناوەندی بازرگانی جیھانی) بەرزترین ھەوربڕە لە نیوەگۆی ڕۆژاوا<ref name="OneWTCtallest">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Hetter |یەکەم١=Katia |دوایین٢=Boyette |یەکەم٢=Chris |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |سەردێڕ=It's official: One World Trade Center to be tallest U.S. skyscraper |بڵاوکەرەوە=[[CNN]] |ناونیشان=http://www.cnn.com/2013/11/12/travel/one-world-trade-center-tallest-us-building/index.html?hpt=hp_t2 |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٤}}</ref> و [[پێڕستی بەرزترین بیناکانی جیھان|حەوتەم بەرزترین بینایە لە جیھاندا]] لە ڕووی بەرزیی [[لووتکە]]وە، بە [[منارە|شووشەکەیدا]] کە دەگاتە بەرزییەکی ڕەمزیی {{convert|1776|ft|m|1}}، کە ئاماژەیە بۆ ساڵی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەربەخۆییی ئەمریکا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York City Skyscraper Diagram |ناونیشان=http://skyscraperpage.com/diagrams/?cityID=8 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |وێبگە=[[SkyscraperPage.com]] |بڵاوکەرەوە=Skyscraper Source Media}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=One World Trade Center |ناونیشان=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7788 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠١٧ |وێبگە=[[SkyscraperPage.com]] |بڵاوکەرەوە=Skyscraper Source Media |وتەگێڕانەوە=بەرزی سەقفەکە ھەمان بەرزی وەن وۆرڵد ترەید سەنتەری ڕەسەنە. بیناکە بە لوتکەیەکی ١٢٤ مەتری (٤٠٨ پێ) کۆتایی دێت. بۆیە تاوەرەکە دەگاتە بەرزیی ١,٧٧٦ پێ (٥٤١ مەتر)، کە ئاماژەیە بۆ ساڵی ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئەمریکا.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lesser |یەکەم=Benjamin |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠١٢ |سەردێڕ=It's official: 1 World Trade Center is now New York's tallest skyscraper |ناونیشان=https://www.nydailynews.com/life-style/real-estate/official-1-wtc-new-york-new-tallest-building-article-1.1069925 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |ئیش=[[New York Daily News|Daily News]] |شوێن=New York}}</ref> خۆپیشاندانەکانی [[ئۆکوپای وۆڵ ستریت]] لە [[زوکۆتی پارک]] لە [[ناوچەی دارایی، مانھاتن|ناوچەی دارایی]] خوارووی مانھاتن لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠١١ دەستی پێکرد، و سەرنجی جیھانی ڕاکێشا و وایکرد کە [[بزووتنەوەی ئۆکوپای]] دژی [[نایەکسانیی کۆمەڵایەتی|نایەکسانیی کۆمەڵایەتی]] و [[نایەکسانیی ئابووری]] لە سەرتاسەری جیھاندا ناوبانگ دەربکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Joe |دوایین=Nocera |بەستەری نووسەر=Joe Nocera |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2012/09/15/opinion/nocera-two-days-in-september.html |سەردێڕ=Two Days in September |ئیش=[[The New York Times]] |ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٢ |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٧ |وتەگێڕانەوە=لەلایەنی چەپەوە، ئەو توڕەیییە وایکرد، ساڵێک لەمەوبەر، بزووتنەوەی ئۆکوپای وۆڵ ستریت سەرهەڵبدات. بەم جۆرە، ساڵیادی ژمارە ٢: ١٧ی ئەیلوولی ٢٠١١، ئەو ڕێکەوتە بوو کە ئۆکوپای وۆڵ ستریت دەستی بەسەر زوکۆتی پارکدا گرت لە خوارووی مانھاتن، کە بەزوویی بووە ھۆی کردەوەی ھاوشێوە لە شارەکانی سەرتاسەری وڵاتەکەدا. کێشەی سەرەکیی بزووتنەوەکە نایەکسانیی داھات بوو—"ئێمە سەدا ٩٩ەکەین"، ئەوان بەو جۆرە دروشمیان دەدا.}}</ref> شاری نیویۆرک [[شوێنەوارەکانی زریانی ساندی لە نیویۆرک|بە توندی زیانی بەرکەوت]] لەلایەن [[زریانی ساندی]] لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٢دا. لایەنی کەم ٤٣ کەس لە شاری نیویۆرک گیانیان لەدەستدا بەھۆی ساندیەوە، و زیانە ئابوورییەکان لە شاری نیویۆرکدا بە ١٩ ملیار دۆلار مەزەندە کرا.<ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-10-13/nyc-still-vulnerable-to-hurricanes-10-years-after-sandy "NYC Still Vulnerable to Hurricanes 10 Years After Sandy"], ''[[Bloomberg Businessweek]]'', October 13, 2022. Accessed January 15, 2024. "زریانی ساندی بەناو شاری نیویۆرکدا تێپەڕی لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٢دا، و بووە ھۆی ٤٣ گیانلەدەستدان و زیانێک بە بڕی خەمڵێنراوی ١٩&nbsp;ملیار دۆلار... نیویۆرک پێویستە ھەوڵەکانی چڕبکاتەوە و ئەو ١٥&nbsp;ملیار دۆلارەی باجە فیدراڵییەکان خەرج بکات کە وەرگرتبووی بۆ ھەوڵەکانی چاکبوونەوە، بەپێی ڕاپۆرتێکی نوێی چاودێری داراییی شاری نیویۆرک براد لاندەر کە لە ڕۆژی پێنجشەممە بڵاوکراوەتەوە."</ref> لافاوەکە بووە ھۆی داخرانی سیستەمی میترۆ بۆ چەندین ڕۆژ،<ref>Flegenheimer, Matt. [https://www.nytimes.com/2012/10/31/nyregion/subways-may-be-shut-for-several-days-after-hurricane-sandy.html "Flooded Tunnels May Keep City's Subway Network Closed for Several Days"], ''[[The New York Times]]'', October 30, 2012. Accessed January 15, 2024. "کاتێک پاشماوەکانی زریانی ساندی لە ڕۆژی سێشەممەدا شارەکەی بەجێھێشت، بەرپرسانی گواستنەوە پێداچوونەوەیان بۆ زیانەکانی سەر سیستەمەکە کرد، کە لە ڕۆژی یەکشەممەی شەودا وەک ڕێکارێکی پێشوەختە دایانخستبوو. ئەوەی دۆزییانەوە ھێرشێکی بێپێشینە بوو: تونێلە پڕ لە ئاوەکان، وێستگە و سویچە وێرانبووەکان، و ئەو ئاماژەدانانەی کە بەئەگەرێکی زۆرەوە زیانیان پێگەیشتبوو."</ref> و یەکەمین داخرانی پەیوەندیدار بە کەشوھەوا بۆ بۆرسەی نیویۆرک لە دوای [[بایە بەفراوییە گەورەکەی ١٨٨٨]]ەوە ڕوویدا.<ref>Strasburg, Jenny; Cheng, Jonathan; and Bunge, Jacob. [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204789304578087131092892180 "Behind Decision to Close Markets"], ''[[The Wall Street Journal]]'', October 29, 2012. Accessed January 15, 2024. "زریانی سەختی ساندی وایکرد ڕێکخەران و کارپێکەرانی بۆرسە بازاڕەکانی پشکی ئەمریکا لە ڕۆژی سێشەممەدا بە داخراوی بھێڵنەوە، ئەمەش یەکەمین داخرانی پەیوەست بە کەشوھەوا بوو کە زیاتر لە ڕۆژێکی خایاندبێت لە دوای بایە بەفراوییەکەی ساڵی ١٨٨٨ەوە. بڕیاری داخستنی بۆرسەی نیویۆرک و بازاڕەکانی تری پشکی ئەمریکا بۆ دووەم ڕۆژی لەسەریەک—کە لە نیوەی پاشنیوەڕۆی دووشەممەدا درا—پرسیارەکانی دەربارەی ئامادەیی پیشەسازییەکە بۆ کارەساتەکان نوێ کردەوە."</ref> ئەو زیانە درێژخایەنانەی کە بەر چەندین تونێلی میترۆ و ڕێگاوبانەکان کەوت<ref>[https://www.govinfo.gov/content/pkg/CHRG-112shrg81827/html/CHRG-112shrg81827.htm ''Superstorm Sandy: The Devastating Impact On The Nation's Largest Transportation Systems''], [[United States Senate Commerce Subcommittee on Surface Transportation, Maritime, Freight, and Ports]], December 6, 2012. Accessed January 15, 2024. "خراپترین زیانی زریانەکە، لە ڕوانگەی گواستنەوەوە، لەسەر شاڕێگەکان، گواستنەوەی گشتی، و تونێلەکانی شەمەندەفەر بوو بەرەو ناوەوە و دەرەوەی مانھاتن. ھەر حەوت تونێلی میترۆکە لەژێر ڕووباری ئیست ئاویان تێچوو، ھەروەھا تونێلی میترۆی ڕووباری ھادسۆن، تونێلەکانی شەمەندەفەری گەشتیاریی ڕووباری ئیست و ڕووباری ھادسۆن، و تونێلەکانی میترۆ لە خوارووی مانھاتن. سێ لە چوار تونێلی شاڕێگەکە بۆ ناو مانھاتن ئاویان تێچوو، کە تەنھا تونێلی لینکۆڵن بە کراوەیی مایەوە. لەکاتێکدا ھەندێک لە خزمەتگوزارییەکانی میترۆ سێ ڕۆژ دوای زریانەکە گەڕێنرانەوە، خزمەتگوزاریی شەمەندەفەری PATH بۆ ناوەندی بازرگانیی جیھانی تەنھا لە ٢٦ی تشرینی دووەم گەڕێنرایەوە، کە چوار ھەفتە دوای زریانەکە بوو، و پێشبینی نەدەکرا خزمەتگوزاریی میترۆ لە نێوان نیمچەدوورگەی ڕۆکەوەی و ھاوارد بیچ بۆ چەند مانگێک بکرێتەوە."</ref> بووە ھۆی دەستپێکردنی ھەوڵێکی درێژخایەن بۆ پرۆژەکانی ژێرخان بۆ بەرەنگاربوونەوەی [[گۆڕانی کەشوھەوا]] و بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاکان، لە نێویاندا ١٥&nbsp;ملیار دۆلار لە تەمویلی فیدراڵی کە تا ساڵی ٢٠٢٢ وەرگیراون بۆ ئەو ھەوڵانەی خۆڕاگری.<ref name=ClimateResiliency2/><ref>[https://comptroller.nyc.gov/reports/ten-years-after-sandy/ ''Ten Years After Sandy; Barriers to Resilience''], [[New York City Comptroller]] [[Brad Lander]], October 13, 2022. Accessed January 15, 2024. "لە کۆی ئەو ١٥&nbsp;ملیار دۆلارە باجە فیدراڵییانەی کە بۆ چاکبوونەوە و خۆڕاگری ساندی تەرخان کرابوون، شارەکە ١١&nbsp;ملیار دۆلاری خەرج کردووە، یان ٧٣٪، تا حوزەیرانی ٢٠٢٢."</ref> لە ئازاری ٢٠٢٠دا، یەکەمین حاڵەتی [[پەتای کۆڤید-١٩ لە شاری نیویۆرک|کۆڤید-١٩ لە شارەکەدا]] پشتڕاست کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=West |یەکەم=Melanie Grayce |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٠ |سەردێڕ=First Case of Coronavirus Confirmed in New York State |زمان=en-US |ئیش=[[The Wall Street Journal]] |ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/first-case-of-coronavirus-confirmed-in-new-york-state-11583111692 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٠ |issn=0099-9660}}</ref> بەھۆی چڕیی دانیشتووانەکەی و بەرکەوتنی زۆری بە گەشتیارە جیھانییەکان، شارەکە بەخێرایی جێگەی [[وھان]]ی چین گرتەوە وەک چەقی جیھانیی [[پەتای کۆڤید-١٩|پەتاکە]] لە قۆناغە سەرەتایییەکانیدا، کە ئەمەش فشارێکی زۆری خستە سەر ژێرخانی چاودێری تەندروستی شارەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٢ |سەردێڕ=When New York City was the COVID-19 pandemic epicenter: The impact on trauma care |journal=[[The Journal of Trauma and Acute Care Surgery]] |pmc=٩٣٢٢٨٩٣|وتەگێڕانەوە=لە سەرەتای بەھاری ٢٠٢٠دا، شاری نیویۆرک (NYC) بەخێرایی بووە یەکەمین چەقی پەتای کۆڤید-١٩ لە ئەمریکادا. |دوایین١=Liveris |یەکەم١=A. |دوایین٢=Stone Jr |یەکەم٢=M. E. |دوایین٣=Markel |یەکەم٣=H. |دوایین٤=Agriantonis |یەکەم٤=G. |دوایین٥=Bukur |یەکەم٥=M. |دوایین٦=Melton |یەکەم٦=S. |دوایین٧=Roudnitsky |یەکەم٧=V. |دوایین٨=Chao |یەکەم٨=E. |دوایین٩=Reddy |یەکەم٩=S. H. |دوایین١٠=Teperman |یەکەم١٠=S. H. |دوایین١١=Meltzer |یەکەم١١=J. A. |بەرگ=٩٣|issue=2 |پەڕەکان=٢٤٧–٢٥٥|doi=10.1097/TA.0000000000003460 |pmid=٣٥٨٨١٠٣٥}}</ref><ref>Robinson, David. [https://www.lohud.com/story/news/coronavirus/2020/03/27/how-new-york-city-became-coronavirus-pandemic-epicenter-what-know/2924735001/ "COVID-19: How New York City became epicenter of coronavirus pandemic, what that means"], ''[[The Journal News]]'', March 27, 2020. Accessed January 13, 2024. "بەرزبوونەوەی شاری نیویۆرک لەم مانگەدا بۆ ئەوەی ببێتە چەقی نوێی پەتای کۆرۆناڤایرۆس لێکەوتەی زۆر فراوانی ھەیە بۆ کۆمەڵگەکانی سەرتاسەری ویلایەتەکە. ئەوەی زۆر بەپەلەیە ئەوەیە کە، ئەم ڤایرۆسە خێرا بڵاوبووەوەیە کە لە وھانی چین سەریھەڵداوە، ھەڕەشە لەوە دەکات کە تەواوی سیستەمی پزیشکیی ویلایەتی نیویۆرک دابپۆشێت، کە ئەمەش پاڵنەرێکە بۆ ھەوڵێکی گەورە بۆ دابینکردنی ھەزاران جێگەی نوێی نەخۆشخانەکان بۆ چارەسەرکردنی نیویۆرکییە تووشبووەکان. سەرباری ئەوە، بڵاوبوونەوەکە، کە تا ڕۆژی ھەینی گەیشتە زیاتر لە ٤٤,٦٠٠ حاڵەتی پشتڕاستکراوە لە سەرتاسەری ویلایەتەکەدا، لە نێویاندا ٢٣,٠٠٠ لە شاری نیویۆرک بەتەنھا، ھەروەھا ئابووری تەواوی ویلایەتەکە وێران دەکات و خەزێنەکانی حکومەت لە ھەموو ئاستەکاندا خاڵی دەکاتەوە... بۆچی چڕیی شاری نیویۆرک، گەشتیارییەکەی وایکرد کە ئامادە بێت بۆ گیرۆدەبوون بە کۆرۆناڤایرۆس"</ref> تا ئازاری ٢٠٢٣، شاری نیویۆرک زیاتر لە ٨٠,٠٠٠ حاڵەتی گیانلەدەستدانی بەھۆی لێکەوتەکانی پەیوەندیدار بە کۆڤید-١٩ تۆمارکردووە.<ref>[https://www.nytimes.com/interactive/2021/us/new-york-covid-cases.html "Tracking Coronavirus in New York: Latest Map and Case Count"], ''[[The New York Times]]'', March 23, 2023. Accessed January 13, 2024. "لە سەرەتای سەرهەڵدانی پەتاکەوە، کۆی گشتی ٦,٨٠٥,٢٧١ حاڵەت تۆمارکراون. لایەنی کەم ١ لە ھەر ٢٤٣ دانیشتووێک بەھۆی کۆرۆناڤایرۆسەوە گیانیان لەدەستداوە، کە دەکاتە کۆی گشتی ٨٠,١٠٩ حاڵەتی گیانلەدەستدان."</ref> لێرەدا تەواوی دەقەکە بێ کورتکردنەوە و بێ دەستکاریکردنی قاڵب و کۆدەکان وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی (سۆرانی): == جوگرافیا == {{Main|Geography of New York City|Geography of New York–New Jersey Harbor Estuary}} [[File:Core_of_New_York_City_by_Sentinel-2.jpg|alt=|thumb|دیمەنێکی ئاسمانی [[ناوچەی گەورەشاری نیویۆرک|ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک سیتی]] کە مانھاتن لە ناوەڕاستیدایە]] نیویۆرک سیتی دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان، لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ویلایەتی نیویۆرک، نزیکەی لە نیوەی ڕێگای نێوان واشینگتن دی سی و [[بۆستن]]. ھەڵکەوتەکەی لەسەر دەمی [[ڕووباری ھادسۆن]]، کە دەڕژێتە ناو بەندەرێکی پارێزراوی سروشتی و پاشان بۆ ناو زەریای ئەتڵەسی، یارمەتیدەر بووە بۆ ئەوەی شارەکە ببێتە بەندەرێکی بازرگانیی گرنگ. زۆربەی شارەکە لەسەر سێ دوورگەی [[لۆنگ ئایلەند]]، [[مانھاتن]]، و [[ستەیتن ئایلەند]] دروستکراوە. لە سەردەمی [[سەردەمی سەھۆڵبەندانی ویسکۆنسن|سەھۆڵبەندانی ویسکۆنسندا]]، لە ٧٥,٠٠٠ بۆ ١١,٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا، ناوچەی نیویۆرک سیتی دەکەوتە قەراغی [[پەڕەی سەھۆڵی|پەڕەیەکی سەھۆڵیی]] گەورەوە.<ref name="JacksonKeller2010a">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Kenneth T. |دوایین١=Jackson |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=lI5ERUmHf3YC&pg=PT2384 |سەردێڕ=The Encyclopedia of New York City: Second Edition |یەکەم٢=Lisa |دوایین٢=Keller |یەکەم٣=Nancy |دوایین٣=Flood |بڵاوکەرەوە=[[Yale University Press]] |ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-١٨٢٥٧-٦|پەڕە=٢٣٨٤}}</ref> جووڵەی وێرانکەری بەرەوپێشچوونی سەھۆڵەکە (و پاشەکشێی دواتری) بەشدار بوو لە جیاکردنەوەی ئەوەی کە ئێستا لۆنگ ئایلەند و ستەیتن ئایلەندە. ئەو کردارە [[بەردی بنچینە|بەردی بنچینەی]] لە قووڵایییەکی تا ڕادەیەک کەمدا بەجێھێشت، کە [[بنیاتنان (ئەندازیاری)|بنیاتنانێکی]] بەھێزی بۆ زۆربەی ھەوربڕەکانی مانھاتن دابین کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Remnants of an Ice Age, The Wisconsin Ice Sheet Continues Its Journey |ناونیشان=http://www.nycgovparks.org/about/history/geology |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[New York City Department of Parks and Recreation]]}}</ref> ڕووباری ھادسۆن بەناو دۆڵی ھادسۆندا دەڕژێتە ناو [[کەنداوی نیویۆرک]]. لە نێوان نیویۆرک سیتی و [[ترۆی، نیویۆرک|ترۆی لە نیویۆرک]]، ڕووبارەکە [[ئێستواری]] (دەمی ڕووبار)ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Hudson River Estuary |ناونیشان=http://life.bio.sunysb.edu/marinebio/fc.1.estuaries.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١١|وێبگە=Life.bio.sunysb.edu |بڵاوکەرەوە=[[Stony Brook University]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170604154033/http://life.bio.sunysb.edu/marinebio/fc.1.estuaries.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕووباری ھادسۆن شارەکە لە نیوجێرزی جیا دەکاتەوە. ڕووباری ڕۆژھەڵات (East River) —کە [[گەروویەکی مەد و جەزر|گەروویەکی کێشکردنی ئاوە]]— لە [[لۆنگ ئایلەند ساوند]]ەوە دەڕژێت و دە بڕۆنکس و مانھاتن لە لۆنگ ئایلەند جیا دەکاتەوە. [[ڕووباری ھارلم]]، کە گەروویەکی دیکەی کێشکردنی ئاوە لە نێوان ڕووباری ڕۆژھەڵات و ڕووباری ھادسۆن، زۆربەی مانھاتن لە دە بڕۆنکس جیا دەکاتەوە. [[ڕووباری بڕۆنکس]]، کە بەناو دە بڕۆنکس و [[کاونتیی وێستچێستەر]]دا دەڕژێت، تاکە ڕووباری تەواو [[ئاوی شیرین|ئاوی شیرینە]] لە شارەکەدا.<ref name="nytimes">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Berger |یەکەم=Joseph |ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٠|سەردێڕ=Reclaimed Jewel Whose Attraction Can Be Perilous |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2010/07/20/nyregion/20river.html |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٠}}</ref>{{importance inline|date=July 2023}} زەویی شارەکە بە شێوەیەکی بەرچاو بە دەستێوەردانی مرۆڤ گۆڕدراوە، بە [[دروستکردنەوەی زەوی]] (وشککردنەوەی ئاو)ی بەرچاو بەدرێژایی [[کەناراوەکان|کەناراوەکان]] لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ھۆڵەندییەوە؛ وشککردنەوەی زەوی بەتایبەتی لە خوارووی مانھاتن بەرچاوە، لەگەڵ پەرەپێدانەکانی وەک [[باتەری پارک سیتی]] لە ١٩٧٠ەکان و ١٩٨٠ەکاندا.<ref name="gillespie-p71">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gillespie |یەکەم=Angus K. |ناونیشان=https://archive.org/details/twintowerslifeof00gill |سەردێڕ=Twin Towers: The Life of New York City's World Trade Center |بڵاوکەرەوە=[[Rutgers University Press]] |ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٣٨-٩٧٨٥-١|پەڕە=[https://archive.org/details/twintowerslifeof٠٠gill/page/٧١ ٧١]|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> ھەندێک لە بەرز و نزمییە سروشتییەکانی تۆپۆگرافیا یەکسان کراون، بەتایبەتی لە مانھاتن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lopate |یەکەم=Phillip |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QR69izwr9dcC |سەردێڕ=Waterfront: A Walk Around Manhattan |بڵاوکەرەوە=Anchor Press |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٨٥-٤٩٧١٤-٥}}</ref> ڕووبەری گشتی شارەکە {{convert|468.484|sqmi}}یە. {{cvt|302.643|sqmi}} لە شارەکە وشکانییە و {{cvt|165.841|sqmi}}ی ئاوە.<ref name="CensusGazetteer">[http://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2010_place_list_36.txt New York State Gazetteer from 2010 United States Census], [[United States Census Bureau]]. Retrieved February 9, 2017.</ref><ref name="NYT Land Estimate">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Roberts |یەکەم=Sam |ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=It's Still a Big City, Just Not Quite So Big |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2008/05/22/nyregion/22shrink.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٠٨}}</ref> بەرزترین خاڵی شارەکە [[تۆدت ھیڵ]]ە لە ستەیتن ئایلەند، کە بە بەرزی {{convert|409.8|ft}} [[ئاستی ڕووی دەریا|لە سەرووی ئاستی دەریاوە]]، بەرزترین خاڵە لە کەناراوەکانی ڕۆژھەڵات لە باشووری ویلایەتی [[مەین]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lundrigan |یەکەم=Margaret |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-p4lHNbJfE8C |سەردێڕ=Staten Island: Isle of the Bay |بڵاوکەرەوە=[[Arcadia Publishing]] |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٣٨٥-٢٤٤٣-٦|پەڕە=١٠}}</ref> لوتکەی گردەکە بەزۆری بە [[دارستان|دارستان]] داپۆشراوە وەک بەشێک لە پڕۆژەی [[پشتێنەی سەوزی ستەیتن ئایلەند]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Howard |یەکەم=David |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZfCcxk4OcwkC |سەردێڕ=Outside Magazine's Urban Adventure New York City |بڵاوکەرەوە=[[W.W. Norton & Company]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٣٢٢١٢-٥|پەڕە=٣٥}}</ref> === ناوچەکان === {{main|Boroughs of New York City|Neighborhoods in New York City}} [[File:5_Boroughs_Labels_New_York_City_Map.svg|alt=نەخشەیەک کە پێنج ناوچەکە بە ڕەنگی جیاواز پیشان دەدات.|thumb|{{legend|#4DAF4A|١. [[مانھاتن]] (کاونتی نیویۆرک)}}{{legend|#FFFF33|٢. [[بروکلین]] (کاونتی کینگز)}}{{legend|#FF7F00|٣. [[کوینز]] (کاونتی کوینز)}}{{legend|#E41A1C|٤. [[دە بڕۆنکس]] (کاونتی بڕۆنکس)}}{{legend|#984EA3|٥. [[ستەیتن ئایلەند]] (کاونتی ڕیچمۆند)}}]] {{nowrap|نیویۆرک سیتی}} ھەندێک جار بە کۆکراوەیی بە ''پێنج ناوچەکە'' (Five Boroughs) ناودەبرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=The Five Boroughs of the City of New York: A Brief Historical Description |ناونیشان=http://www.thehistorybox.com/ny_city/nycity_5_boros_historical_descrip__article00598.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171007144725/http://www.thehistorybox.com/ny_city/nycity_5_boros_historical_descrip__article00598.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |بڵاوکەرەوە=The History Box |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٠}}</ref> ھەر ناوچەیەک ھاوسنوورە لەگەڵ [[دابەشکارییە کارگێڕییەکانی نیویۆرک (ویلایەت)#کاونتی|کاونتییەکی]] پەیوەندیداری ویلایەتی نیویۆرک، ئەمەش وایکردووە نیویۆرک سیتی ببێتە یەکێک لەو [[پێڕستی شارەوانییەکانی ئەمریکا لە چەند کاونتییەکدا|شارەوانییانەی ئەمریکا کە دەکەونە چەند کاونتییەکەوە]]. [[مانھاتن]] (کاونتی نیویۆرک) بچووکترین ناوچەیە لە ڕووی جوگرافییەوە و چڕترین ناوچەی دانیشتووانە. ماڵی سەنتڕاڵ پارک و زۆربەی ھەوربڕەکانی شارەکەیە، و ھەندێک جار لەسەر ئاستی ناوخۆیی بە ''شارەکە'' (The City) دەناسرێت.<ref name="ManhattanTheCity">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Jen |دوایین=Carlson |ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠١٢|سەردێڕ=Do You Refer To Manhattan As "The City"? |ناونیشان=http://gothamist.com/2012/05/21/do_you_refer_to_manhattan_as_the_ci.php |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161025130428/http://gothamist.com/2012/05/21/do_you_refer_to_manhattan_as_the_ci.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[Gothamist]]}}</ref> چڕیی دانیشتووانی مانھاتن کە {{Convert|70450.8|PD/sqmi}} بوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا دەیکاتە [[ئامارەکانی کاونتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان#چڕیی دانیشتووان|بەرزترین لە ھەر کاونتییەکی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا]] و [[پێڕستی شارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بەپێی چڕیی دانیشتووان#ناوچەکانی نیویۆرک سیتی|بەرزترە لە چڕیی ھەر شارێکی تاکی ئەمریکی]].<ref name=CensusDensity2022/> مانھاتن ناوەندی کولتووری، کارگێڕی، و [[ناوەندی دارایی|دارایی]] نیویۆرک سیتییە و بارەگای زۆرێک لە [[کۆمپانیای فرەنەتەوەیی|کۆمپانیا فرەنەتەوەیییەکان]]، [[بارەگای نەتەوە یەکگرتووەکان]]، وۆڵ ستریت، و چەندین زانکۆی گرنگ لەخۆدەگرێت. ئەم ناوچەیە زۆرجار وەک ناوەندی دارایی و کولتووریی جیھان وەسف دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Barry, Dan |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠١|سەردێڕ=A Nation challenged: in New York; New York Carries On, but Test of Its Grit Has Just Begun |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2001/10/11/nyregion/nation-challenged-new-york-new-york-carries-but-test-its-grit-has-just-begun.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٦|وتەگێڕانەوە=A roaring void has been created in the financial center of the world.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Sorrentino, Christopher |ڕێکەوت=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ=When He Was Seventeen |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/09/16/nyregion/thecity/16toug.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٦|وتەگێڕانەوە=In 1980 there were still the remains of the various downtown revolutions that had reinvigorated New York's music and art scenes and kept Manhattan in the position it had occupied since the 1940s as the cultural center of the world.}}</ref> [[بروکلین]] (کاونتی کینگز)، لە لوتکەی ڕۆژاوای [[لۆنگ ئایلەند]]، پڕدانیشتووترین ناوچەی شارەکەیە. بروکلین بە فرەچەشنیی کولتووری، کۆمەڵایەتی، و نەتەوەیی، دیمەنی سەربەخۆی مۆسیقا و ھونەر، [[پێڕستی گەڕەکەکانی بروکلین|گەڕەکە جیاوازەکان]]، و میراتێکی تەلارسازیی تایبەتمەند ناسراوە. [[داونتاون بروکلین]] گەورەترین گەڕەکی ناوەندییە لە ناوچەکانی دەرەوەی مانھاتن. ناوچەکە کەنار دەریایەکی درێژی ھەیە لەوانەش [[کۆنی ئایلەند]]، کە لە ١٨٧٠ەکاندا وەک یەکێک لە سەرەتاییترین گۆڕەپانەکانی کاتبەسەربردن لە ئەمریکادا دامەزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Immerso |یەکەم=Michael |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=i4POVzmwY9cC |سەردێڕ=Coney Island: The People's Playground |بڵاوکەرەوە=[[Rutgers University Press]] |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٥-٣١٣٨-٠|پەڕە=٣}}</ref> [[پارکی دەریایی (پارکی بروکلین)|پارکی دەریایی]] و [[پرۆسپێکت پارک (بروکلین)|پرۆسپێکت پارک]] دوو گەورەترین پارکی بروکلینن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hughes |یەکەم=C.J. |ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=Marine Park, Brooklyn: Block Parties, Bocce and Salt Air |وێبگە=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2016/08/21/realestate/marine-park-brooklyn-block-parties-bocce-and-salt-air.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|وتەگێڕانەوە=The neighborhood of Marine Park, a compact enclave in southeast Brooklyn, has a major claim to fame. It sits next to the borough's largest park, Marine Park}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٠ەوە، بروکلین پەرەی سەندووە بۆ ناوەندێکی گەشەسەندووی [[کارساز|کارسازی]] و [[تەکنۆلۆژیای بەرز|تەکنۆلۆژیای بەرزی]] [[کۆمپانیای تازەدامەزراو|کۆمپانیاکانی ستارت‌ئەپ]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=19 Reasons Why Brooklyn Is New York's New Startup Hotspot |ناونیشان=https://www.cbinsights.com/blog/brooklyn-hot-startup-list-investments/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=CB Insights}}</ref><ref name="BrooklynDesignHub">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Vanessa |دوایین=Friedman |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠١٦|سەردێڕ=Brooklyn's Wearable Revolution |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2016/05/01/fashion/brooklyn-wearables-revolution.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٧}}</ref> و ھونەری [[پۆست‌مۆدێرنیزم|پۆست‌مۆدێرن]] و دیزاین.<ref name="BrooklynDesignHub" /><ref name="BrooklynArt1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Alexandria |دوایین=Symonds |ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠١٦|سەردێڕ=One Celebrated Brooklyn Artist's Futuristic New Practice |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2016/04/29/t-magazine/art/dustin-yellin-vr-google-tilt-brush-art.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٧}}</ref> بروکلین ھەروەھا ماڵی [[فۆرت ھامیلتۆن]]ە، تاکە بنکەی سەربازیی چالاکی [[ھێزە چەکدارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان|سەربازی ئەمریکی]] لە ناو نیویۆرک سیتی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Military Bases in the Continental United States |ناونیشان=http://www.nps.gov/nagpra/documents/BASES.PDF |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110902235300/http://www.nps.gov/nagpra/documents/BASES.PDF |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Nps.gov]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بێجگە لە ئۆپەراسیۆنەکانی [[پاسەوانی کەناراوی ویلایەتە یەکگرتووەکان|پاسەوانی کەناراوی]]. دامەزراوەکە لە ساڵی ١٨٢٥ لە شوێنی [[پاتری تۆپخانە|پاترییەکی تۆپخانە]] کە لە کاتی [[شۆڕشی ئەمریکا]]دا بەکاردەھێنرا دروستکرا، و یەکێکە لەو قەڵا سەربازییانەی کە درێژترین ماوەیە خزمەت دەکات لە ئەمریکا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=lI5ERUmHf3YC&q=encyclopedia+of+new+york |سەردێڕ=The History of New York City |edition=2nd |بڵاوکەرەوە=[[Yale University Press]] |ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-١١٤٦٥-٢|editor1-last=Jackson |editor1-first=Kenneth T. |پەڕە=٣٠}}</ref> [[کوینز]] (کاونتی کوینز)، لەسەر لۆنگ ئایلەند لە باکوور و ڕۆژھەڵاتی [[بروکلین]]، لە ڕووی جوگرافییەوە گەورەترین ناوچەیە، ھەروەھا [[فرەچەشنیی نەتەوەیی|فرەنەتەوەترین]] کاونتییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان،<ref name="queensdiverse">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=O'Donnell |یەکەم=Michelle |ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠٠٦|سەردێڕ=In Queens, It's the Glorious 4th, and 6th, and 16th, and 25th&nbsp;... |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2006/07/04/nyregion/04fourth.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٤}}</ref> و فرەنەتەوەترین ناوچەی شارنشینە لە جیھاندا.<ref name="QueensMostDiverseWorld1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم١=Christine |دوایین١=Kim |سەردێڕ=Queens, New York, Sightseeing |newspaper=[[USA Today]] |ناونیشان=http://traveltips.usatoday.com/queens-new-york-sightseeing-107156.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref><ref name="QueensMostDiverseWorld2">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Andrew |دوایین=Weber |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=Queens |ناونیشان=http://www.newyork.com/articles/neighborhoods/queens-72876/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150513065643/http://www.newyork.com/articles/neighborhoods/queens-72876/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=NewYork.com}}</ref> کوینز شوێنی یاریگای [[سیتی فیڵد]]ە، کە ماڵی تیمی بەیسبۆڵی [[نیویۆرک مێتس]]ە، و ساڵانە میوانداریی [[جامی کراوەی ئەمریکا (تێنس)|پاڵەوانێتی تێنسی جامی کراوەی ئەمریکا]] دەکات لە [[ناوەندی نەتەوەییی تێنسی USTA Billie Jean King]] لە [[پارکی فلۆشینگ مێدۆز–کۆرۆنا]]، لەگەڵ پلان بۆ دروستکردنی [[ئیتیحاد پارک]]، کە یاریگایەکی تایبەت بە تۆپی پێیە بۆ تیمی [[نیویۆرک سیتی ئێف سی]].<ref>[https://abc7ny.com/metropolitan-park-casino-nyc-new-york-mets/14021998/ "Mets owner Steve Cohen proposes $8 billion casino complex at Citi Field"], [[WABC-TV]], November 7, 2023. Accessed January 15, 2024. "The property surrounding Citi Field is home to Flushing Corona Park, the US Open Tennis Center, and a planned soccer stadium for New York City FC."</ref> جگە لەوەش، دوو لەو سێ فڕۆکەخانەیەی کە قەرەباڵغترینن لە خزمەتکردنی ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک، [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی جۆن ئێف کێنەدی]] و [[فڕۆکەخانەی لاگواردیا]]، لە کوینزن.<ref>Rizzo, Cailey. [https://www.travelandleisure.com/airlines-airports/new-york-city-airports "What to Know About NYC Airports Before Your Next Trip; New York City has three major airports, so which should you choose? Here's everything you need to know before booking your flight."], ''[[Travel and Leisure]]'', January 10, 2024. Accessed January 15, 2024. "NYC's main airport, John F. Kennedy International, is in Queens. It's the largest and busiest of the three major airports serving the city, seeing more than 55 million passengers per year... LaGuardia is the smallest of the NYC area's three major airports, but it has been called the most efficient in the world. It's located in Queens, about 10 miles north of JFK, and is most accessible from Queens, Manhattan's Upper East Side, the Bronx, and northern Brooklyn."</ref> [[دە بڕۆنکس]] (کاونتی بڕۆنکس) ھەم باکوورترین ناوچەی نیویۆرک سیتییە و ھەم تاکە ناوچەیە کە زۆربەی دەکەوێتە سەر [[خاکی سەرەکی ئەمریکا|خاکی سەرەکیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]. ئەوە شوێنی [[یاریگای یانکی]]یە، کە یاریگای بەیسبۆڵی تیمی [[نیویۆرک یانکیز]]ە، و ماڵی گەورەترین کۆمەڵگەی [[ھەرەوەزی خانووبەرە|خانووبەرەی ھەرەوەزییە]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، [[کۆئۆپ سیتی، بڕۆنکس|کۆ-ئۆپ سیتی]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Frazier |یەکەم=Ian |ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Utopia, the Bronx |magazine=[[The New Yorker]] |ناونیشان=https://www.newyorker.com/archive/2006/06/26/060626fa_fact_frazier |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}}</ref> ئەوە ماڵی [[باخچەی ئاژەڵانی بڕۆنکس]]ە، کە گەورەترین باخچەی ئاژەڵانی میترۆپۆلیتانە لە جیھاندا،<ref name="BronxZoo">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Animals & Exhibits |ناونیشان=http://www.bronxzoo.com/animals-and-exhibits.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150114073313/http://bronxzoo.com/animals-and-exhibits.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠١٦|ئیش=[[Bronx Zoo]] |بڵاوکەرەوە=[[Wildlife Conservation Society]]}}</ref> و ڕووبەرەکەی {{convert|265|acre|km2}} دەگرێتەوە و زیاتر لە ٦,٠٠٠ ئاژەڵ لەخۆدەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ward |یەکەم=Candace |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FuWKuHbWnvIC |سەردێڕ=New York City Museum Guide |بڵاوکەرەوە=[[Dover Publications]] |ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٨٦-٤١٠٠٠-٥|پەڕە=٧٢}}</ref> دە بڕۆنکس شوێنی لەدایکبوونی [[مۆسیقای ھیپ ھۆپ]] و [[کولتووری ھیپ ھۆپ|کولتوورە]] پەیوەندیدارەکەیەتی.<ref name="Toop-1992">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Toop |یەکەم=David |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9KuRQgAACAAJ |سەردێڕ=Rap Attack 2: African Rap to Global Hip Hop |بڵاوکەرەوە=[[Serpent's Tail]] |ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٢٤٢-٢٤٣-١}}</ref> [[پارکی کەنداوی پێلھام]] گەورەترین پارکە لە نیویۆرک سیتی، بە ڕووبەری {{convert|2772|acre|ha}}.<ref name="nyt20130601">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Foderaro, Lisa W. |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=How Big Is That Park? City Now Has the Answer |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2013/06/01/nyregion/surveying-effort-alters-sizes-of-some-new-york-parks.html |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref> [[ستەیتن ئایلەند]] (کاونتی ڕیچمۆند) شێوەی شارنشینی دەوروبەر (سبێرب)ی تێدا زاڵە بە بەراورد بە پێنج ناوچەکەی تر. لە ڕێگەی [[پردی ڤێرازانو-نارۆز]]ەوە بە بروکلین دەبەسترێتەوە، و لە ڕێگەی [[بەلەمی ستەیتن ئایلەند]]ی بێبەرامبەرەوە بە مانھاتن دەبەسترێتەوە. ستەیتن ئایلەند بە "ناوچەی پارکەکان"<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Parks You Must Visit on Staten Island : NYC Parks |ناونیشان=https://www.nycgovparks.org/highlights/parks-you-must-visit-on-staten-island |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.nycgovparks.org}}</ref> و "سەوزترین ناوچە" ناسراوە بەھۆی ئەو ١٢,٣٠٠ دۆنم زەوییە پارێزراوانەی پارکەکان و زیاتر لە ١٧٠ پارکی تێدایە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Staten Island Parks - The Peopling of New York City |ناونیشان=https://eportfolios.macaulay.cuny.edu/seminars/bellamy10/articles/s/t/a/Staten_Island_Parks_55d6.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=eportfolios.macaulay.cuny.edu }}{{بەستەری مردوو|url=https://eportfolios.macaulay.cuny.edu/seminars/bellamy10/articles/s/t/a/Staten_Island_Parks_55d6.html |date=تەممووزی ٢٠٢٦ }}</ref> لە ناوەڕاستی ستەیتن ئایلەند، [[پشتێنەی سەوزی ستەیتن ئایلەند]] بە نزیکەی {{cvt|2500|acres|km2}} درێژ دەبێتەوە، کە {{convert|28|mi|km}} لە ڕێڕەوی پیاسەکردن و یەکێک لە دوایین دارستانە دەستلێنەدراوەکانی شارەکە لەخۆدەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Staten Island Greenbelt |ناونیشان=http://www.nynjtc.org/park/staten-island-greenbelt |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=NYNJTC.org |بڵاوکەرەوە=[[New York–New Jersey Trail Conference]]}}</ref> پشتێنە سەوزەکە کە لە ساڵی ١٩٨٤ دیاریکرا بۆ پاراستنی زەوییە سروشتییەکانی دوورگەکە، حەوت پارکی شارەکە لەخۆدەگرێت. ھەروەھا سەنتەرەکانی ژینگەپارێزی بۆ مەبەستی پەروەردەیی و کاتبەسەربردن لەخۆدەگرێت.<ref name=":0" /> === ئاو و ھەوا === {{main|Climate of New York City}} {{climate chart | نیویۆرک | 27.9 | 39.5 | 3.64 | 29.5 | 42.2 | 3.19 | 35.8 | 49.9 | 4.29 | 45.5 | 61.8 | 4.09 | 55.0 | 70.8 | 3.96 | 64.4 | 79.7 | 4.54 | 70.1 | 84.9 | 4.60 | 68.9 | 83.3 | 4.56 | 62.3 | 76.2 | 4.31 | 51.4 | 64.5 | 4.38 | 42.0 | 54.0 | 3.58 | 33.8 | 44.3 | 4.38 | units = imperial | float = right | clear = right | source = "New York City Weatherbox NOAA" }} لەژێر [[پۆلێنکردنی کەشوھەوای کۆپن]]، نیویۆرک سیتی خاوەنی [[ئاووھەوای ژێر-خولگەیی شێدار]]ە (''Cfa'') و باکوورترین شاری گەورەیە لە کیشوەری ئەمریکای باکوور کە ئەم پۆلێنەی ھەبێت. ناوچەکانی دەوروبەری شار (سەبەربەکان) لە باکوور و ڕۆژاوا دەکەونە ناوچەی گواستنەوەی نێوان ئاووھەوای ژێر-خولگەیی شێدار و [[ئاووھەوای کیشوەریی شێدار]] (''Dfa'').<ref name="Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Peel |یەکەم١=M.C. |دوایین٢=Finlayson |یەکەم٢=B.L. |دوایین٣=McMahon |یەکەم٣=T.A |سەردێڕ=World Map of Köppen-Geiger climate classification |ناونیشان=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bb/Koppen_World_Map_%28retouched_version%29.png |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150113015116/http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bb/Koppen_World_Map_%28retouched_version%29.png |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[The University of Melbourne]]}}</ref><ref name="newyorkpolonia.com">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York Polonia Polish Portal in New York |ناونیشان=http://www.newyorkpolonia.com/index.php?sitelg=en&p=localinfo |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=NewYorkPolonia.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130530180028/http://www.newyorkpolonia.com/index.php?sitelg=en&p=localinfo |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شارەکە ساڵانە بە تێکڕا {{convert|49.5|in|sigfig=3}} دابارینی ھەیە، کە تا ڕادەیەک بە یەکسانی بەسەر ساڵەکەدا دابەشبووە. نیویۆرک بە تێکڕا [[کەشوھەوای نیویۆرک سیتی#دیاردەکانی تر|زیاتر لە ٢,٥٠٠ کاتژمێر تیشکی خۆری]] ھەیە ساڵانە.<ref name=NYCSunshine>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Average monthly hours of sunshine in New York City (NY) |ناونیشان=https://weather-and-climate.com/average-monthly-hours-Sunshine,New-York,United-States-of-America |بڵاوکەرەوە=World Weather & Climate Information |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وتەگێڕانەوە=On average, the total annual amount of sun is 2540 hours.}}</ref> زستانەکان سارد و شێدارن، و شێوازی با زاڵەکان کە [[بای دەریا]] بەرەو وشکانی دەھێنن کاریگەرییە مامناوەندەکانی [[زەریای ئەتڵەسی]] ھاوسەنگ دەکەن. زەریای ئەتڵەسی و بەربەستی بەشەکی لە ھەوای ساردتر بەھۆی [[چیاکانی ئەپالاچی]]یەوە وا دەکات شارەکە لە زستاندا گەرمتر بێت بە بەراورد بەو شارانەی ئەمریکای باکوور کە دەکەونە ناوەوەی وشکانی و لە ھەمان ھێڵی پانی یان خوارووتریشدان.<ref>[http://www.climateandweather.com/weather-in-new-york Weather in New York], Climate and Weather. Accessed December 31, 2023. "Sprawling across three islands at the mouth of the Hudson River in the north-eastern United States, New York City's climate benefits from the warm Gulf Stream of the Atlantic Ocean. This, coupled with the protection of the Appalachian Mountains inland, keeps the city warmer than other big American cities at similar latitudes."</ref> تێکڕای پلەی گەرمیی ڕۆژانە لە مانگی کانوونی دووەمدا، کە ساردترین مانگی ناوچەکەیە، {{convert|33.3|°F|1}}یە.<ref name="NOAA txt">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=New York, NY |ناونیشان=http://w2.weather.gov/climate/local_data.php?wfo=okx |بڵاوکەرەوە=United States [[National Weather Service]] |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210816095750/https://w2.weather.gov/climate/local_data.php?wfo=okx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پلەکانی گەرمی زۆرجار دادەبەزن بۆ خوار {{convert|10|°F|0}} چەند جارێک لە زستاندا،<ref name="NYC climate">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Climate of New York |ناونیشان=https://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080412104922/http://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Cornell University]]}}</ref> و دەشکرێت بگەنە {{convert|60|°F}} بۆ چەند ڕۆژێک تەنانەت لە ساردترین مانگی زستانیشدا. بەھار و پاییز پێشبینی نەکراون و دەکرێت لە فێنکەوە بۆ گەرم بگۆڕێن، ھەرچەندە بەزۆری مامناوەندن لەگەڵ شێی کەم. ھاوینەکان بەزۆری گەرم و شێدارن، لەگەڵ تێکڕای پلەی گەرمی ڕۆژانەی {{convert|77.5|°F|1}} لە مانگی تەممووزدا.<ref name="NOAA txt" /> پلەکانی گەرمیی شەوانە بە تێکڕا {{Convert|9.5|F-change}} پلە بەرزترن بۆ دانیشتووێکی ئاساییی شار بەھۆی کاریگەریی [[دوورگەی گەرمیی شاری]]یەوە، کە بەھۆی شەقامە قیرتاوکراوەکان و بینا بەرزەکانەوە دروست دەبێت.<ref>Maldonando, Samantha. [https://www.thecity.nyc/2023/07/26/heat-island-hot-map-temperature/ "How Much Hotter Is NYC's Heat Island Effect Making Your Neighborhood?"], [[The City (website)|The City]], July 26, 2023. Accessed December 30, 2023. "The city as a whole feels about 9.5 degrees hotter for the average New Yorker. That's thanks to the human-made surroundings that define the cityscape: tall buildings that limit air circulation, abundant asphalt and pavement, and the heat-generating things New Yorkers do fairly close to one another, like running appliances and driving."</ref> پلەکانی گەرمیی ڕۆژانە تێدەپەڕن لە {{convert|90|°F|0}} بە تێکڕا لە ١٧ ڕۆژدا لە ھەر ھاوینێکدا و لە ھەندێک ساڵدا دەگەنە سەرووی {{convert|100|°F|0}}، ھەرچەندە ئەمە ڕووداوێکی دەگمەنە و کۆتا جار لە ١٨ی تەممووزی ٢٠١٢دا تۆمارکراوە.<ref name = "New York City Weatherbox NOAA" >{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=okx |سەردێڕ=NowData – NOAA Online Weather Data |بڵاوکەرەوە=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئایاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150527215410/http://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=okx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="New York City Weatherbox NOAA txt">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210504224841/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00094728&format=pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00094728&format=pdf |بڵاوکەرەوە=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |سەردێڕ=Summary of Monthly Normals 1991–2020 |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name = noaasun>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York Central Park, NY Climate Normals 1961–1990 |ناونیشان=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP2/00305801.TXT |بڵاوکەرەوە=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170525073803/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP2/00305801.TXT |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٠}}</ref><ref name="Weather Atlas NYC">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.weather-us.com/en/new-york-usa/new-york-climate |سەردێڕ=New York, New York, USA – Monthly weather forecast and Climate data |بڵاوکەرەوە=Weather Atlas |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211201112345/https://www.weather-us.com/en/new-york-usa/new-york-climate |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پلەی گەرمیی {{convert|0|°F|0}} زۆر دەگمەنە، کۆتا جار لە ١٤ی شوباتی ٢٠١٦ تۆمارکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.weather2000.com/NY_Cold.html |سەردێڕ=Days below 0&nbsp;°F in New York City |بڵاوکەرەوە=Weather 2000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220326153735/http://weather2000.com/NY_Cold.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پلە گەرمییە ئەوپەڕییەکان لە نێوان {{convert|106|°F|0}} بووە، کە لە ٩ی تەممووزی ١٩٣٦ تۆمارکراوە، تا دەگاتە {{convert|−15|°F|0}} لە ٩ی شوباتی ١٩٣٤.<ref name="NOAA txt" /> ساردترین پلەی ساردیی با (wind chill) بە {{convert|−37|°F|0}} تۆمارکراوە لە ھەمان ئەو ڕۆژەی کە نزمترین پلەی گەرمیی مێژوویی تۆمارکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Pollak |یەکەم=Michael |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Determining New York City's Record Wind Chill |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2014/01/12/nyregion/determining-new-york-citys-record-wind-chill.html |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> تێکڕای بەفربارینی زستانە لە نێوان ١٩٩١ و ٢٠٢٠دا {{convert|29.8|in|cm|0}} بووە. ئەمە بە شێوەیەکی بەرچاو لە ساڵێکەوە بۆ ساڵێکی تر دەگۆڕێت. نزمترین (ساردترین) بەرزترین پلەی گەرمیی ڕۆژانە {{convert|2|°F|0}} بووە لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ١٩١٧. بەرزترین (گەرمترین) نزمترین پلەی گەرمیی ڕۆژانە {{convert|87|°F|0}} بووە لە ٢ی تەممووزی ١٩٠٣.<ref name="New York City Weatherbox NOAA" /> تێکڕای پلەی گەرمیی ئاوی زەریای ئەتڵەسیی نزیک لە شارەکە لە نێوان {{convert|39.7|°F|1}} لە مانگی شوباتەوە بۆ {{convert|74.1|°F|1}} لە مانگی ئاب دەگۆڕێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York City Sea Temperature—United States—Sea Temperatures |ناونیشان=https://www.seatemperature.org/north-america/united-states/new-york-city.htm |وێبگە=World Sea Temperatures |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> ھێڵی کەناراوی ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک یەکێکە لەوانەی کە خێراترین [[گەرمبوونی جیھانی|گەرمبوونی]] کەناراوە شارییەکانی ئۆقیانووسی ھەیە لە جیھاندا.<ref name=NYCFastestWarmingUrbanShorelineWorld>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/us-news/2021/sep/23/atlantic-ocean-warming-climate-change|سەردێڕ=US north-east faces rapid warming amid global climate crisis|نووسەر=Oliver Milman|بڵاوکەرەوە=The Guardian|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[گێژەڵووکە (زریان)|زریانەکان]] (Hurricanes) و [[زریانی خولگەیی|زریانە خولگەیییەکان]] لە ناوچەی نیویۆرک دەگمەنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Dolnick |یەکەم=Sam |ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠١١|سەردێڕ=Damage From Irene Largely Spares New York—Recovery Is Slower in New York Suburbs |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/08/29/nyregion/wind-and-rain-from-hurricane-irene-lash-new-york.html?pagewanted=all |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> زریانی ساندی لە ئێوارەی ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢دا [[شەپۆلی زریان|شەپۆلێکی]] وێرانکەری ھێنایە نیویۆرک سیتی، کە بووە ھۆی ژێرئاوکەوتنی چەندین شەقام، تونێل، و ھێڵەکانی میترۆ لە خوارووی مانھاتن و ناوچەکانی تری شارەکە و پچڕانی کارەبا لە زۆر بەشی شارەکە و دەوروبەریدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Superstorm Sandy blamed for at least 11 U.S. deaths as it slams East Coast |ناونیشان=http://news.blogs.cnn.com/2012/10/29/hurricane-sandy-strengthens-to-85-mph/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[CNN]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130120072118/http://news.blogs.cnn.com/2012/10/29/hurricane-sandy-strengthens-to-85-mph/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زریانەکە و کاریگەرییە قووڵەکانی بوونە ھۆی ورووژاندنی گفتوگۆ سەبارەت بە دروستکردنی [[دیواری دەریایی]] و بەربەستە کەناراوییەکانی تر لە دەوری کەناراوەکانی شارەکە و ناوچە میترۆپۆلیتانەکە بۆ کەمکردنەوەی مەترسیی دەرئەنجامە وێرانکەرەکان لە ڕووداوێکی ھاوشێوە لە داھاتوودا.<ref name=ClimateResiliency2>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Eshelman |یەکەم=Robert S. |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Adaptation: Political support for a sea wall in New York Harbor begins to form |ناونیشان=http://www.eenews.net/public/climatewire/2012/11/15/1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150702082031/http://www.eenews.net/stories/1059972561 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[Environment & Energy Publishing]], LLC |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {{Weather box | name = New York City weatherbox | location = نیویۆرک ([[قەڵای بێلڤێدێر]]، [[سەنتڕاڵ پارک]]), نۆرمەڵەکانی ١٩٩١–٢٠٢٠,{{efn|تێکڕای مانگانەی بەرزترین و نزمترین (واتە چاوەڕوانکراوترین بەرزترین و نزمترین خوێندنەوەکانی پلەی گەرمی لە ھەر کاتێکی ساڵ یان مانگێکی دیاریکراودا) کە بەپێی داتای ئەو شوێنە لە ١٩٩١ تا ٢٠٢٠ ھەژمار کراوە}} ئەوپەڕییەکان ١٨٦٩–ئێستا{{efn|تێبینییە کەشوھەوایییە فەرمییەکان بۆ سەنتڕاڵ پارک لە ساڵی ١٨٦٩ تا ١٩١٩ لە ئارسیناڵ لە شەقامی پێنجەم و شەقامی ٦٤ ئەنجام دەدران، و لە ساڵی ١٩١٩ەوە لە قەڵای بێلڤێدێر ئەنجام دەدرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nycgovparks.org/parks/centralpark/highlights/11956 |سەردێڕ=Belvedere Castle at NYC Parks |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140702010127/http://www.nycgovparks.org/parks/centralpark/highlights/11956 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>}} | single line = Y | Jan record high F = 72 | Feb record high F = 78 | Mar record high F = 86 | Apr record high F = 96 | May record high F = 99 | Jun record high F = 101 | Jul record high F = 106 | Aug record high F = 104 | Sep record high F = 102 | Oct record high F = 94 | Nov record high F = 84 | Dec record high F = 75 | year record high F = 106 <!-- To calculate avg record high, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, max temp as variable, and daily maximum under summary, and values are obtained under "mean" -->| Jan avg record high F = 60.4 | Feb avg record high F = 60.7 | Mar avg record high F = 70.3 | Apr avg record high F = 82.9 | May avg record high F = 88.5 | Jun avg record high F = 92.1 | Jul avg record high F = 95.7 | Aug avg record high F = 93.4 | Sep avg record high F = 89.0 | Oct avg record high F = 79.7 | Nov avg record high F = 70.7 | Dec avg record high F = 62.9 | year avg record high F = 97.0 | Jan high F = 39.5 | Feb high F = 42.2 | Mar high F = 49.9 | Apr high F = 61.8 | May high F = 71.4 | Jun high F = 79.7 | Jul high F = 84.9 | Aug high F = 83.3 | Sep high F = 76.2 | Oct high F = 64.5 | Nov high F = 54.0 | Dec high F = 44.3 | year high F = 62.6 | Jan mean F = 33.7 | Feb mean F = 35.9 | Mar mean F = 42.8 | Apr mean F = 53.7 | May mean F = 63.2 | Jun mean F = 72.0 | Jul mean F = 77.5 | Aug mean F = 76.1 | Sep mean F = 69.2 | Oct mean F = 57.9 | Nov mean F = 48.0 | Dec mean F = 39.1 | year mean F = 55.8 | Jan low F = 27.9 | Feb low F = 29.5 | Mar low F = 35.8 | Apr low F = 45.5 | May low F = 55.0 | Jun low F = 64.4 | Jul low F = 70.1 | Aug low F = 68.9 | Sep low F = 62.3 | Oct low F = 51.4 | Nov low F = 42.0 | Dec low F = 33.8 | year low F = 48.9 <!-- To calculate avg record low, go to monthly summarized data, choose 1991-2020 as year range, min as variable, and daily minimum under summary, and values are obtained under "mean" -->| Jan avg record low F = 9.8 | Feb avg record low F = 12.7 | Mar avg record low F = 19.7 | Apr avg record low F = 32.8 | May avg record low F = 43.9 | Jun avg record low F = 52.7 | Jul avg record low F = 61.8 | Aug avg record low F = 60.3 | Sep avg record low F = 50.2 | Oct avg record low F = 38.4 | Nov avg record low F = 27.7 | Dec avg record low F = 18.0 | year avg record low F = 7.7 | Jan record low F = −6 | Feb record low F = −15 | Mar record low F = 3 | Apr record low F = 12 | May record low F = 32 | Jun record low F = 44 | Jul record low F = 52 | Aug record low F = 50 | Sep record low F = 39 | Oct record low F = 28 | Nov record low F = 5 | Dec record low F = −13 | year record low F = -15 | precipitation colour = green | Jan precipitation inch = 3.64 | Feb precipitation inch = 3.19 | Mar precipitation inch = 4.29 | Apr precipitation inch = 4.09 | May precipitation inch = 3.96 | Jun precipitation inch = 4.54 | Jul precipitation inch = 4.60 | Aug precipitation inch = 4.56 | Sep precipitation inch = 4.31 | Oct precipitation inch = 4.38 | Nov precipitation inch = 3.58 | Dec precipitation inch = 4.38 | year precipitation inch = 49.52 | Jan snow inch = 8.8 | Feb snow inch = 10.1 | Mar snow inch = 5.0 | Apr snow inch = 0.4 | May snow inch = 0.0 | Jun snow inch = 0.0 | Jul snow inch = 0.0 | Aug snow inch = 0.0 | Sep snow inch = 0.0 | Oct snow inch = 0.1 | Nov snow inch = 0.5 | Dec snow inch = 4.9 | year snow inch = 29.8 | unit precipitation days = 0.01 in | Jan precipitation days = 10.8 | Feb precipitation days = 10.0 | Mar precipitation days = 11.1 | Apr precipitation days = 11.4 | May precipitation days = 11.5 | Jun precipitation days = 11.2 | Jul precipitation days = 10.5 | Aug precipitation days = 10.0 | Sep precipitation days = 8.8 | Oct precipitation days = 9.5 | Nov precipitation days = 9.2 | Dec precipitation days = 11.4 | year precipitation days = 125.4 | unit snow days = 0.1 in | Jan snow days = 3.7 | Feb snow days = 3.2 | Mar snow days = 2.0 | Apr snow days = 0.2 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 0.2 | Dec snow days = 2.1 | year snow days = 11.4 | humidity colour = green | Jan humidity = 61.5 | Feb humidity = 60.2 | Mar humidity = 58.5 | Apr humidity = 55.3 | May humidity = 62.7 | Jun humidity = 65.2 | Jul humidity = 64.2 | Aug humidity = 66.0 | Sep humidity = 67.8 | Oct humidity = 65.6 | Nov humidity = 64.6 | Dec humidity = 64.1 | year humidity = 63.0 | Jan sun = 162.7 | Feb sun = 163.1 | Mar sun = 212.5 | Apr sun = 225.6 | May sun = 256.6 | Jun sun = 257.3 | Jul sun = 268.2 | Aug sun = 268.2 | Sep sun = 219.3 | Oct sun = 211.2 | Nov sun = 151.0 | Dec sun = 139.0 | year sun = | Jan percentsun = 54 | Feb percentsun = 55 | Mar percentsun = 57 | Apr percentsun = 57 | May percentsun = 57 | Jun percentsun = 57 | Jul percentsun = 59 | Aug percentsun = 63 | Sep percentsun = 59 | Oct percentsun = 61 | Nov percentsun = 51 | Dec percentsun = 48 | year percentsun = 57 | Jan dew point C = −7.8 | Feb dew point C = −7.2 | Mar dew point C = −3.4 | Apr dew point C = 1.1 | May dew point C = 8.5 | Jun dew point C = 14.1 | Jul dew point C = 16.6 | Aug dew point C = 16.7 | Sep dew point C = 13.1 | Oct dew point C = 6.7 | Nov dew point C = 1.1 | Dec dew point C = −4.1 | year dew point C = 4.6 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 7 | Jun uv = 8 | Jul uv = 8 | Aug uv = 8 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[NOAA]] (شێی ڕێژەیی و تیشکی خۆر ١٩٦١–١٩٩٠; خاڵی شه‌ونم ١٩٦٥–١٩٨٤)<ref name = "New York City Weatherbox NOAA" /><ref name="New York City Weatherbox NOAA txt"/><ref name = noaasun/> }} {{Queens airports weatherbox}} === پارکەکان === {{main|New York City Department of Parks and Recreation|List of New York City parks}} [[File:Statue_of_Liberty,_NY.jpg|thumb|[[پەیکەری ئازادی]] لە [[دوورگەی لیبێرتی]] لە [[بەندەری نیویۆرک]]، ھێمایەکی جیھانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان و [[شێوازی ئەمریکی|ئامانجەکانیەتی بۆ ئازادی، سەربەستی، و دەرفەت]]<ref name="Statue of Liberty UNESCO" />]] [[File:Central Park - The Pond (48377220157).jpg|thumb|[[گۆلاو و پەناگەی سروشتی ھالێت|گۆلاوەکە]] و [[میدتاون مانھاتن]] وەک ئەوەی لە پردی [[گاپستۆو]]ەوە لە [[سەنتڕاڵ پارک]] دەردەکەوێت]] شاری نیویۆرک خاوەنی سیستەمێکی پارکی ئاڵۆزە، کە زەوییە جۆراوجۆرەکان لەلایەن [[خزمەتگوزاری پارکە نەتەوەیییەکان]]، [[نووسینگەی پارکەکان، کاتبەسەربردن و پاراستنی مێژووییی ویلایەتی نیویۆرک]]، و [[وەزارەتی پارکەکان و کاتبەسەربردنی نیویۆرک سیتی]]یەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ڕیزبەندیی ParkScoreی ساڵی ٢٠٢٣دا، [[تڕەست فۆر پبلیک لاند]] ڕایگەیاند کە سیستەمی پارکەکان لە نیویۆرک سیتی دەیەمین باشترین سیستەمی پارکەکان بووە لە نێوان پڕدانیشتووترین شارەکانی ئەمریکادا، بە ئاماژەدان بە ڕووبەری دۆنمی پارکەکانی شارەکە، وەبەرھێنان لە پارکەکاندا، و ئەوەی کە ٩٩٪ی دانیشتووان لە دووری {{Convert|1/2|mi}}ی پارکێکدان.<ref>[https://parkserve.tpl.org/downloads/pdfs/New%20York%20City_NY.pdf 2023 ParkScore Index New York, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240115145230/https://parkserve.tpl.org/downloads/pdfs/New%20York%20City_NY.pdf |date=January 15, 2024 }}, [[Trust for Public Land]]. Accessed January 15, 2024.</ref> [[ناوچەی کاتبەسەربردنی نەتەوەیی گەیتوەی]] زیاتر لە {{convert|26000|acres|km2}} لەخۆدەگرێت، کە زۆربەی لە نیویۆرک سیتییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Discover the truly wild side of New York's metropolitan area |ناونیشان=https://www.nps.gov/gate/index.htm |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[nps.gov]]}}</ref> لە بروکلین و کوینز، پارکەکە زیاتر لە {{convert|9000|acre|km2}}ی [[زۆنگاوی سوێر]]، [[زۆنگاو|زۆنگاوەکان]]، دوورگەکان، و ئاو لەخۆدەگرێت، لەوانە زۆربەی [[کەنداوی جامایکا]] و [[پەناگەی ژیانی کێویی کەنداوی جامایکا]]. ھەروەھا لە کوینز، پارکەکە بەشێکی گرنگی [[نیمچەدوورگەی ڕۆکاواێی]] ڕۆژاوا لەخۆدەگرێت، بەتایبەتی [[جەیکەب ڕیس پارک]] و [[فۆرت تیلدن]].<ref>[https://www.nps.gov/gate/planyourvisit/map_jbu.htm Maps for Jamaica Bay Unit], [[Gateway National Recreation Area]]. Accessed January 15, 2024. "Within the Jamaica Bay Unit, there are several places to visit. Floyd Bennett Field, Jamaica Bay Wildlife Refuge, Canarsie Pier, Breezy Point, Fort Tilden, and Jacob Riis Park."</ref> لە ستەیتن ئایلەند، [[فۆرت وادزۆرس]] لەخۆدەگرێت، بە [[پاتریی ویید]]ی مێژوویی سەردەمی پێش شەڕی ناوخۆ و [[چوارگۆشەی فۆرت تۆمپکینس|فۆرت تۆمپکینس]]، ھەروەھا [[گرەیت کیڵس پارک]].<ref>[https://www.nps.gov/gate/planyourvisit/maps_siu.htm Maps for Staten Island Unit], [[Gateway National Recreation Area]]. Accessed January 15, 2024. "The Staten Island Unit is made of three different areas, Fort Wadsworth, Miller Field, and Great Kills Park."</ref> [[مۆنیۆمێنتی نەتەوەییی پەیکەری ئازادی]] و [[مۆزەخانەی کۆچبەرانی دوورگەی ئێلیس]] لەلایەن خزمەتگوزاریی پارکە نەتەوەیییەکانەوە بەڕێوەدەبرێن و لە ھەردوو نیویۆرک و نیوجێرزیدان. لە بەندەرەکەدا پەیوەست دەبن بە [[مۆنیۆمێنتی نەتەوەییی دوورگەی پارێزگاران]]ەوە. ئەو ناوچە مێژووییانەی لەژێر بەڕێوەبردنی فیدراڵیدان لەسەر دوورگەی مانھاتن بریتین لە [[مۆنیۆمێنتی نەتەوەییی ستۆنوۆڵ]]؛ [[مۆنیۆمێنتی نەتەوەییی کاستڵ کلینتۆن]]؛ یادی نەتەوەیی ھۆڵی فیدراڵی؛ [[پێگەی مێژوویی نەتەوەیی شوێنی لەدایکبوونی تیۆدۆر ڕۆزڤێڵت]]؛ [[یادی نەتەوەیی ژەنەڕاڵ گرانت]] (گۆڕی گرانت)؛ [[مۆنیۆمێنتی نەتەوەییی گۆڕستانی ئەفریقییەکان]]؛ و [[یادی نەتەوەیی ھامیلتۆن گرەینج]]. [[پێڕستی نیشانە مێژووییە نەتەوەیییەکان لە نیویۆرک سیتی|سەدان موڵک]] لەسەر [[تۆماری نەتەوەییی شوێنە مێژووییەکان]] یان وەک [[نیشانەی مێژوویی نەتەوەیی]] تۆمارکراون. حەوت پارکی ویلایەتی لە ناو نیویۆرک سیتی ھەن. ئەوان بریتین لە: [[پارێزراوی پارکی ویلایەتی کلەی پیت پۆندز]]، ناوچەیەکی سروشتی کە [[ڕێڕەوی ئەسپسواری|ڕێڕەوی ئەسپسواریی]] بەرفراوان لەخۆدەگرێت؛ [[پارکی ویلایەتی ڕیڤەربانک]]، کە دامەزراوەیەکی {{convert|28|acre|ha|adj=on}}یە؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation, New York City Region |ناونیشان=http://www.nysparks.state.ny.us/parks/93/details.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110215035615/http://www.nysparks.state.ny.us/parks/93/details.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation|Nysparks.state.ny.us]]}}</ref> و [[پارکی ویلایەتی مارشا پی جۆنسۆن]]، کە پارکێکی ویلایەتییە لە بروکلین و مانھاتن و ھاوسنوورە لەگەڵ ڕووباری ڕۆژھەڵات و ناوی گۆڕدرا بۆ ڕێزگرتن لە [[مارشا پی جۆنسۆن]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Marsha P. Johnson State Park (East River State Park) |ناونیشان=https://www.parks.ny.gov/parks/155/details.aspx |وێبگە=[[New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation]] |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> نیویۆرک سیتی زیاتر لە {{convert|28000|acre|km2}}ی لە [[پارکی شاری|زەوی پارکی شارەوانی]] و {{convert|14|mi|km}}ی لە کەناراوی گشتی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ١٩٩٩|سەردێڕ=Mayor Giuliani Announces Amount of Parkland in New York City has Passed {{convert|28000|acre|km2 |adj=on}} Mark |ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/om/html/99a/pr042-99.html |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=New York City Mayor's Office}}; {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Beaches |ناونیشان=http://www.nycgovparks.org/facilities/beaches |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[New York City Department of Parks & Recreation]]}}</ref> گەورەترین پارکی شارەوانی لە شارەکەدا پارکی کەنداوی پێلھامە لە دە بڕۆنکس، بە {{cvt|2772|acres|0}}،<ref name="nyt20130601" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Pelham Bay Park |ناونیشان=http://www.nycgovparks.org/parks/pelham-bay-park |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[New York City Department of Parks and Recreation]]}}</ref> و زۆرترین سەردانیکراوترین پارکی شاریش [[سەنتڕاڵ پارک]]ە، و یەکێکە لە زۆرترین وێنەگیراوترین و سەردانیکراوترین شوێنەکانی جیھان، بە ٤٢ ملیۆن سەردانیکەر لە ساڵی ٢٠٢٣دا.<ref name=NYCvisitors/> === ژینگە === {{main|Environmental issues in New York City}} [[File:Recycling_combine_-_Sunset_Pk,_NYC_05.jpg|thumb|[[دامەزراوەی وەرگرتنەوەی ماددەی سەنسێت پارک]] گەورەترین دامەزراوەی [[ڕیسایکلکردنی یەک-ڕێڕەوی|ڕیسایکلکردنی تێکەڵ]]ە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Szczepanski |یەکەم=Mallory |ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٧|سەردێڕ=Behind the Scenes of Sims Municipal Recycling's MRF in Brooklyn |ناونیشان=https://www.waste360.com/mrfs/behind-scenes-sims-municipal-recyclings-mrf-brooklyn |ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Waste360 |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Paben |یەکەم=Jared |ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Closed Loop picks up an MRF operator with strong financials – Resource Recycling |ناونیشان=https://resource-recycling.com/recycling/2022/01/11/closed-loop-picks-up-a-mrf-operator-with-strong-financials/ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Resource Recycling News |زمان=en-US}}</ref>]] پرسە ژینگەیییەکان لە نیویۆرک سیتی کاریگەرن بە قەبارەی شارەکە، چڕییەکەی، [[گواستنەوە لە نیویۆرک سیتی|ژێرخانی زۆری گواستنەوەی گشتی]]، و ھەڵکەوتەکەی لەسەر دەمی ڕووباری ھادسۆن. بۆ نموونە، یەکێکە لە گەورەترین سەرچاوەکانی پیسبوون لە وڵاتەکەدا و کەمترین ڕێژەی دەردانی [[گازی خانووی شووشەیی]] و بەکارھێنانی کارەبای ھەیە بۆ ھەر تاکێک. پلان وایە [[دوورگەی پارێزگاران]] ببێتە میوانداری سەنتەرێکی توێژینەوە و پەروەردە بە بڕی ١ ملیار دۆلاری ئەمریکی بۆ ئەوەی نیویۆرک سیتی بکاتە پێشەنگی جیھانی لە مامەڵەکردن لەگەڵ [[گۆڕانی کەشوھەوا|قەیرانی کەشوھەوا]].<ref name="NYCGlobalClimateLeader">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Mayor Adams, Trust For Governors Island Unveil Finalist Proposals For Climate Solutions Center |ناونیشان=https://www1.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/781-22/mayor-adams-trust-governors-island-finalist-proposals-climate-solutions-center#/0 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=City of New York}}</ref> وەک شارێکی [[بەندەر|بەندەری ئۆقیانووسی]]، نیویۆرک سیتی لە مەترسیدایە بەرامبەر دەرکەوتە درێژخایەنەکانی [[گەرمبوونی جیھانی]] وەک [[بەرزبوونەوەی ئاستی دەریا]] کە بەھۆی [[دابەزینی زەوی]]یەوە خراپتر بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Prisco |یەکەم١=Jacopo |سەردێڕ=New York City is sinking due to its million-plus buildings, study says |ناونیشان=https://edition.cnn.com/2023/05/23/world/nyc-sinking-sea-level-climate-scn/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|agency=CNN |بڵاوکەرەوە=Earth's Future |ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> گۆڕانی کەشوھەوا بووەتە ھۆی پەرەپێدانی ئابوورییەکی بەرچاوی سەقامگیریی کەشوھەوا لە [[ئابووریی سەوز|کەشوھەوا]] و [[بەرگەگرتنی ژینگەیی]] لە شارەکەدا. نیویۆرک سیتی سەرنجی خستووەتە سەر کەمکردنەوەی [[کاریگەریی مرۆڤ لەسەر ژینگە|کاریگەرییە ژینگەیییەکانی]] و [[پەنجەمۆری کاربۆنی]].<ref name="NYCCarbonFootprint">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Mayor de Blasio Commits to 80 Percent Reduction of Greenhouse Gas Emissions by 2050, Starting with Sweeping Green Buildings Plan |ناونیشان=http://www1.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/451-14/mayor-de-blasio-commits-80-percent-reduction-greenhouse-gas-emissions-2050-starting-with#/0 |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=City of New York}}</ref> بەکارھێنانی [[ترانزێتی بەکۆمەڵ]] بەرزترینە لە وڵاتەکەدا. [[پێڕستی شارەکانی ئەمریکا کە زۆرترین بەکارھێنانی ترانزێتیان ھەیە|ڕێژەی بەرزی بەکارھێنانی ترانزێتی گشتی]] لە نیویۆرک، زیاتر لە ٦١٠,٠٠٠ گەشتی ڕۆژانەی پاسکیل تا ساڵی ٢٠٢٢،<ref name=NYCcycling/> و بوونی [[پێڕستی شارەکانی ئەمریکا کە زۆرترین پیادەی ھاتوچۆکەری تیادایە|چەندین ھاتوچۆکەری پیادە]] وای لێدەکات ببێتە کاراترین شاری گەورە لە ڕووی بەکارھێنانی وزەوە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref name="NYC energy consumption">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jervey |یەکەم=Ben |ناونیشان=https://archive.org/details/biggreenappleyou00jerv |سەردێڕ=The Big Green Apple: Your Guide to Eco-Friendly Living in New York City |بڵاوکەرەوە=[[Globe Pequot Press]] |ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٢٧-٣٨٣٥-٩}}</ref> شێوازەکانی ڕۆیشتن بە پێ و پاسکیل ڕێژەی ٢١٪ی ھەموو شێوازەکانی گەشتکردن لە شارەکەدا پێکدەھێنن؛ لەسەر ئاستی نیشتمانی، ڕێژەکە بۆ ناوچە میترۆپۆلیتانەکان نزیکەی ٨٪یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=2001 National Household Travel Survey: Summary of Travel Trends |ناونیشان=http://nhts.ornl.gov/2001/pub/STT.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[U.S. Department of Transportation]]}}</ref> لە ھەردوو ساڵی ٢٠١١ و ٢٠١٥دا، [[وۆک سکۆر]] نیویۆرک سیتی وەک گونجاوترین شاری گەورە بۆ [[پیادەڕەوی|ڕۆیشتن بە پێ]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەستنیشان کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Florida |یەکەم=Richard |ڕێکەوت=٧ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=2015's Most Walkable U.S. Cities |newspaper=[[The Atlantic]] |بڵاوکەرەوە=[[MSN]] |ناونیشان=https://www.msn.com/en-us/travel/news/2015s-most-walkable-us-cities/ar-AAayJRg |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150411013021/http://www.msn.com/en-us/travel/news/2015s-most-walkable-us-cities/ar-AAayJRg |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NYC tops list of most walkable cities in America—video narrative by Mara Montalbano |ناونیشان=https://www.msn.com/en-us/video/travel/nyc-tops-list-of-most-walkable-cities-in-america/vi-AAaEJMr |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151024120549/https://www.msn.com/en-us/video/travel/nyc-tops-list-of-most-walkable-cities-in-america/vi-AAaEJMr |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Buzz60, on [[MSN]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=The 10 Most Walkable U.S. Cities |ناونیشان=http://www.marketwatch.com/story/the-10-most-walkable-us-cities-2011-07-20?link=MW_popular |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١١|ئیش=[[MarketWatch]]}}</ref> و لە ساڵی ٢٠١٨دا، ''Stacker'' نیویۆرکی وەک پیادەڕەوترین شاری ئەمریکی ڕیزبەند کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Betsy |دوایین=Ladyzhets |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Most walkable cities in America |ناونیشان=https://www.msn.com/en-us/lifestyle/smart-living/most-walkable-cities-in-america/ss-AAw27Ti?li=BBnb7Kz&ocid=iehp |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Stacker, via [[MSN]]}}</ref> [[سیتی‌بانک]] سپۆنسەری پاسکیلی گشتی کرد بۆ پڕۆژەی [[ھاوبەشیکردنی پاسکیل]]ی شارەکە، کە لە ساڵی ٢٠١٣دا بە [[سیتی بایک]] ناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hamblin |یەکەم=James |ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣|سەردێڕ=The Summer Bicycles Took Control |ناونیشان=https://www.theatlantic.com/health/archive/2013/06/the-summer-bicycles-took-control/277166/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ئیش=[[The Atlantic Monthly]] |بڵاوکەرەوە=The Atlantic Monthly Group}}</ref> پێوەری ژمارەییی نیویۆرک سیتی بۆ "پێوەری پاسکیلسواری وەرزی" لە شارەکەدا گەیشتە بەرزترین ئاستی مێژوویی کە ٤٣٧ بوو کاتێک لە ساڵی ٢٠١٤ پێوانە کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=2014 NYC In-Season Cycling Indicator |ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/dot/downloads/pdf/2014-isci.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٩ |بڵاوکەرەوە=City of New York |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190412032610/http://www.nyc.gov/html/dot/downloads/pdf/2014-isci.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرچاوەی ئاوی خواردنەوەی نیویۆرک سیتی لە ئاوی پارێزراوی [[چیاکانی کاتسکیل]]ەوە دەردەھێنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Current Reservoir Levels |ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/maplevels_wide.shtml |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[New York City Department of Environmental Protection]]}}</ref> بەھۆی یەکپارچەیی و سیستەمی سروشتیی دەستلێنەدراوی [[پاڵاوتنی ئاو]]ی سەرچاوەکەوە، نیویۆرک یەکێکە لەو چوار شارە گەورەیەی ئەمریکا کە زۆربەی ئاوی خواردنەوەکەی ئەوەندە پاکە کە پێویستی بە [[چارەسەری ئاو]] نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Lustgarten |یەکەم=Abrahm |ڕێکەوت=٦ی ئابی ٢٠٠٨|سەردێڕ=City's Drinking Water Feared Endangered; $10B Cost Seen |ئیش=[[The New York Sun]] |ناونیشان=http://www.nysun.com/new-york/citys-drinking-water-feared-endangered-0b-cost/83288/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160820001437/http://www.nysun.com/new-york/citys-drinking-water-feared-endangered-0b-cost/83288/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سیستەمی ئاوی شارەوانیی شارەکە گەورەترینە لە وڵاتەکەدا، کە ڕۆژانە زیاتر لە {{Convert|1|e9gal|e9l|abbr=off|sp=us}} ئاو دەگوازێتەوە لە سەرچاوەیەکەوە کە ڕووبەری {{Convert|1900|sqmi}} دادەپۆشێت.<ref name="NYTimes-Water-Investment-2018">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Winnie |دوایین=Hu |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=A Billion-Dollar Investment in New York's Water |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2018/01/18/nyregion/new-york-city-water-filtration.html |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨}}</ref><ref>[https://www.epa.gov/sites/default/files/2017-02/documents/ws-ourwater-new-york-state-fact-sheet.pdf ''New York Water Fact Sheet''], [[United States Environmental Protection Agency]]. June 2010. Accessed December 29, 2023. "New York City is home to the largest engineered water system in the nation, supplying more than 1 billion gallons of water each day to approximately 9 million people, representing half of the state's population. The city draws its water from reservoirs upstate, supplied by a 1,900-square-mile watershed—that's about the size of Delaware."</ref> بەپێی بنکەی دراوەی پیسبوونی ھەوای ژینگەی شاریی جیھانیی ساڵی ٢٠١٦ی [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=WHO Global Ambient Air Quality Database (update 2018) |ناونیشان=https://www.who.int/airpollution/data/cities/en/ |وێبگە=[[World Health Organization]] |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> تێکڕای چڕیی ساڵانە لە ھەوای نیویۆرک سیتی بۆ تەنۆلکەکانی قەبارە ٢.٥{{nbsp}}مایکرۆمەتر یان کەمتر (PM_2.5) بریتی بوو لە ٧.٠{{nbsp}}مایکرۆگرام بۆ ھەر مەترێکی سێجا، واتە ٣.٠{{nbsp}}مایکرۆگرام لە ناو سنووری ڕێنمایییەکانی کوالێتی ھەوای ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی بۆ تێکڕای ساڵانەی [[تەنۆلکەی قەبارە ٢.٥|PM_2.5]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ambient (outdoor) air quality and health |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ambient-(outdoor)-air-quality-and-health |وێبگە=[[World Health Organization]] |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> [[وەزارەتی تەندروستی و تەندروستیی دەروونیی نیویۆرک سیتی]]، بە ھاوبەشی لەگەڵ [[کۆلێژی کوینز، زانکۆی سیتیی نیویۆرک|کۆلێژی کوینز]]، ڕووپێوی ھەوای کۆمەڵگەی نیویۆرک ئەنجام دەدات بۆ پێوانەکردنی پیسکەرەکان لە نزیکەی ١٥٠ شوێندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Air Pollution Monitoring |ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/dep/html/air/air_pollution_monitoring.shtml |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190305195347/http://www.nyc.gov/html/dep/html/air/air_pollution_monitoring.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=[[New York City Department of Environmental Protection]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == دیمۆگرافیا == {{Main|Demographics of New York City|Demographic history of New York City}} {{Historical populations|type=USA | 1698|4937 | 1712|5840 | 1723|7248 | 1737|10664 | 1746|11717 | 1756|13046 | 1771|21863 | 1790|33131 | 1800|60515 | 1810|96373 | 1820|123706 | 1830|202589 | 1840|312710 | 1850|515547 | 1860|813669 | 1870|942292 | 1880|1206299 | 1890|1515301 | 1900|3437202 | 1910|4766883 | 1920|5620048 | 1930|6930446 | 1940|7454995 | 1950|7891957 | 1960|7781984 | 1970|7894862 | 1980|7071639 | 1990|7322564 | 2000|8008288 | 2010|8175133 | 2020|8804190 | 2025 est.|8584629 | footnote={{efn|ئامارەکانی ١٨٨٠ و ١٨٩٠ بەشێک لە دە بڕۆنکس لەخۆدەگرن. لە ١٩٠٠ەوە پێدوا، ئامارەکان بۆ شاری یەکگرتووی پێنج [[ناوچەکانی نیویۆرک سیتی|ناوچەکە]]ن. '''سەرچاوەکان:''' ١٦٩٨–١٧٧١،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Greene and Harrington |سەردێڕ=American Population Before the Federal Census of 1790 |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Columbia University Press |ساڵ=١٩٣٢}}, as cited in: {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rosenwaike |یەکەم=Ira |سەردێڕ=Population History of New York City |بڵاوکەرەوە=[[Syracuse University Press]] |شوێن=Syracuse, N.Y. |ساڵ=١٩٧٢|ژپنک=٠-٨١٥٦-٢١٥٥-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/populationhistor٠٠irar/page/٨ ٨]|ناونیشان=https://archive.org/details/populationhistor00irar/page/8}}</ref> ١٧٩٠–١٩٩٠<ref name=Census1790to1990/> ٢٠٠٠ و ٢٠١٠<ref name="2010 Census pop est">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Table PL-P1 NYC: Total Population New York City and Boroughs, 2000 and 2010 |ناونیشان=http://www1.nyc.gov/assets/planning/download/pdf/data-maps/nyc-population/census2010/t_pl_p1_nyc.pdf |وێبگە=nyc.gov |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٦}}</ref> ٢٠٢٠ و ٢٠٢٥<ref name=NYCQuickFacts/>}} }} نیویۆرک سیتی پڕدانیشتووترین شاری ویلایەتە یەکگرتووەکانە، بە ٨,٨٠٤,١٩٠ دانیشتوو بەپێی [[سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان ٢٠٢٠|سەرژمێریی ٢٠٢٠]]، کە بەرزترین ژمارەی دەیەیییە تا ئێستا تۆمارکرابێت، و کۆچبەرانی زیاتری بۆ ناو شارەکە لەخۆگرتووە بە بەراورد بەو کۆچانەی کە بۆ دەرەوەی شار کراون لە کاتی [[سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان ٢٠١٠|سەرژمێریی ٢٠١٠]]ەوە.<ref name="QuickFacts">[https://www.census.gov/quickfacts/table/3651000,36,00 QuickFacts for New York city, New York; New York; United States], [[United States Census Bureau]]. Accessed January 12, 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Sherry |یەکەم=Virginia N. |ڕێکەوت=٢٧ی ئازاری ٢٠١٤|سەردێڕ=Staten Island population at all-time high of 473,000; NYC's soars to record 8.4&nbsp;million |newspaper=[[Staten Island Advance]] |ناونیشان=http://www.silive.com/news/index.ssf/2014/03/staten_island_residents_number.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٤}}</ref><ref name="nytimes_a">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Roberts |یەکەم=Sam |ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠١٣|سەردێڕ=Fewer People Are Abandoning the Bronx, Census Data Show |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2013/03/14/nyregion/more-people-moving-to-bronx-census-shows.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٤}}</ref> ژمارەی ئەو کەسانەی لە نیویۆرک سیتی دەژین زیاتر لە دوو ھێندەی دانیشتووانی لۆس ئانجلەسە، کە دووەم گەورەترین شاری ئەمریکایە.<ref name="estimate2023a">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Population Rebounds for Many Cities in Northeast and Midwest |ناونیشان=https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2024/subcounty-population-estimates.html |وێبگە=[[United States Census Bureau]] |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> دانیشتووانی شارەکە لە ساڵی ٢٠٢٠دا ٣٥.٩٪ی [[ئەمریکییە سپیپێستەکان|سپیپێست]]، ٢٢.٧٪ [[ڕەشپێستە ئەمریکییەکان|ڕەشپێست]]، ١٤.٦٪ [[ئەمریکییە ئاسیایییەکان|ئاسیایی]]، ١٠.٥٪ [[ئەمریکییە فرەڕەگەزەکان|تێکەڵ]]، ٠.٧٪ ئەمریکیی ڕەسەن و ٠.١٪ [[ئەمریکییەکانی دوورگەکانی زەریای ھێمن|دوورگەنشینی زەریای ھێمن]] بوون؛ ٢٨.٤٪ خۆیان وەک [[ھیسپانی و لاتینییە ئەمریکییەکان|ھیسپانی یان لاتینی]] ناساند.<ref name=QuickFacts/> لەنێوان ساڵانی ٢٠١٠ و ٢٠٢٠دا، دانیشتووانی نیویۆرک سیتی بە بڕی ٦٢٩,٠٠٠ کەس زیادی کرد، کە زیاترە لە کۆی گەشەی چوار گەورەترین شارەکانی تری ئەمریکا پێکەوە (لۆس ئانجلەس، شیکاگۆ، [[ھیووستن]]، و [[فینیکس، ئەریزۆنا|فینیکس]]).<ref name=2010to2020CensusGrowth1>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Celine |دوایین=Castronuovo |ناونیشان=https://thehill.com/homenews/state-watch/567611-all-10-largest-cities-grew-phoenix-supplants-philly-as-5th-largest-in-us |سەردێڕ=All 10 largest cities grew, Phoenix supplants Philly as 5th largest in US |ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ئیش=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]}}</ref><ref name=2010to2020CensusGrowth2>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=John L. |دوایین=Dorman |ناونیشان=https://www.businessinsider.com/census-10-largest-cities-united-states-population-growth-reapportionment-2021-8 |سەردێڕ=Census: The 10 most populous US cities are led by NYC, Los Angeles, and Chicago; Phoenix leapfrogs Philadelphia to claim the No. 5 spot |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠٢١|ئیش=[[Business Insider]]}}</ref> چڕیی دانیشتووانی شارەکە کە {{Convert|27744.1|PD/sqmi}}یە دەیکاتە چڕترین شارەوانی ئەمریکا بە دانیشتووانێک لە سەرووی ١٠٠,٠٠٠ کەسەوە.<ref name="CensusDensity2022">[https://www.census.gov/popclock/embed.php?component=density Highest Density States, Counties and Cities (2022)], [[United States Census Bureau]]. Accessed December 30, 2023.</ref> چڕیی دانیشتووانی مانھاتن {{Convert|70450.8|PD/sqmi}}یە، کە بەرزترینە لە ھەر کاونتییەکی ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref name=CensusDensity2022/> بەپێی داتاکانی سەرژمێریی ٢٠٢٠، نیویۆرک سیتی نزیکەی ٤٣.٦٪ی دانیشتووانی ویلایەتەکە بە ٢٠,٢٠٢,٣٢٠ کەس پێکدەھێنێت،<ref name=QuickFacts/> و نزیکەی ٣٩٪ی دانیشتووانی [[ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک]]ە.<ref name="PopHousingEstMetro">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠١٦|سەردێڕ=ACS Demographic and Housing Estimates—2012–2016 American Community Survey 5-Year Estimates—City Versus Metro |ناونیشان=https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/15_5YR/DP05/1600000US3651000%7C330M200US408 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200711031203/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/15_5YR/DP05/1600000US3651000&#124;330M200US408 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=American Fact Finder, [[United States Census Bureau]]}}</ref> زۆربەی دانیشتووانی نیویۆرک سیتی لە ساڵی ٢٠٢٠دا (٥,١٤١,٥٣٩ یان ٥٨.٤٪) لە بروکلین یان کوینز دەژیان، کە دوو ناوچەن لەسەر لۆنگ ئایلەند.<ref name="QuickFactsFiveBoroughs">[https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/newyorkcitynewyork,bronxcountynewyork,kingscountynewyork,newyorkcountynewyork,queenscountynewyork,richmondcountynewyork/ QuickFacts New York city, New York; Bronx County, New York; Kings County, New York; New York County, New York; Queens County, New York; Richmond County, New York], [[United States Census Bureau]]. Accessed January 14, 2024.</ref> بە خەمڵاندن ٨٠٠ زمان لە نیویۆرک قسەیان پێدەکرێت،<ref name="NYCWorld'sMostCulturallyLinguisticallyDiverseCityTop"/><ref name="QueensMostLinguisticallyDiverseTop"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://elalliance.org/ |سەردێڕ=Endangered Language Alliance |ساڵ=٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}</ref><ref name=800source3>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.msn.com/en-us/news/us/new-yorkers-self-assured-and-opinionated-defend-their-values/ar-BBog5Ms?li=BBnb7Kz&ocid=iehp |سەردێڕ=New Yorkers, Self-Assured and Opinionated, Defend Their Values |نووسەر=N. R. Kleinfield |newspaper=[[The New York Times]] |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160118134043/http://www.msn.com/en-us/news/us/new-yorkers-self-assured-and-opinionated-defend-their-values/ar-BBog5Ms?li=BBnb7Kz&ocid=iehp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و ناوچەی ئاماریی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک سیتی گەورەترین [[لەدایکبووی دەرەوە#ناوچە میترۆپۆلیتانەکان کە گەورەترین دانیشتووانی لەدایکبووی دەرەوەیان ھەیە|دانیشتووانی لەدایکبووی دەرەوەی ھەر ناوچەیەکی میترۆپۆلیتان]] ھەیە لە جیھاندا. ناوچەی نیویۆرک بەردەوامە لەوەی بە جیاوازییەکی زۆر پێشەنگترین دەروازەی میترۆپۆلیتان بێت بۆ ئەو کۆچبەرە یاسایییانەی کە دەچنە ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە، کە بە شێوەیەکی بەرچاو تێدەپەڕێت لە کۆی گشتیی لۆس ئانجلەس و [[ناوچەی میترۆپۆلیتانی مەیامی|مەیامی]] پێکەوە.<ref name="Immigrants2022est">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Yearbook of Immigration Statistics LPRSupplemental Table 2d Persons Obtaining Lawful Permanent Resident Status by Leading Core Based Statistical Areas (CBSAs) of Residence and Region and Country of Birth: Fiscal Year 2022 |ناونیشان=https://www.dhs.gov/sites/default/files/2023-12/2023_0818_plcy_yearbook_lawful_permanent_residents_fy2022.xlsx |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=[[U.S. Department of Homeland Security]]}}</ref> نزیکەی حەوت ھێندە زیاتر لەو پیشەگەرە گەنجانەی کە لە ساڵی ٢٠١٩دا داواکارییان بۆ کار پێشکەش کردبوو لە ساڵی ٢٠٢٣دا داواکارییان بۆ کار پێشکەش کردووە لە نیویۆرک سیتی، کە ئەمەش نیویۆرکی کردووەتە باوترین شوێنی مەبەست بۆ دەرچووانی زانکۆ لەم دواییانەدا.<ref name=NYCMostPopularDestinationCollegeGrads>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cnbc.com/amp/2023/10/10/this-is-the-no-1-city-where-young-people-want-to-work-most.html |سەردێڕ=This is the No. 1 city attracting young professionals—demand grew nearly 7 times since 2019 |نووسەر=Jennifer Liu |بڵاوکەرەوە=[[CNBC]] |ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک لە ساڵی ١٩٢٥دا بوو بە [[گەورەترین شاری جیھان|گەورەترین ناوچەی شارنشینی جیھان]]، و پێشی [[لەندەن]] کەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Exhibition Text—New York at Its Core: World City |ناونیشان=https://www.mcny.org/nyaic-worldcity-online |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.mcny.org |زمان=en}}</ref><ref name="Chandler">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chandler|یەکەم=Tertius|سەردێڕ=Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census|بڵاوکەرەوە=Edwin Mellen Press|ساڵ=١٩٨٧|ژپنک=٠-٨٨٩٤٦-٢٠٧-٠|شوێن=Lewiston, New York|بەستەری نووسەر=Tertius Chandler}} Chandler defines a city as a continuously built-up area (urban) with suburbs but without farmland inside the municipality. Figures in main tables are preferentially cited. Part of Chandler's estimates are summarized or modified at: (a) {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Chase-Dunn|یەکەم=Christopher|سەردێڕ=Polities and Settlements Research Working Group|ناونیشان=https://irows.ucr.edu/research/citemp/citemtoc.htm|وێبگە=The Institute for Research on World-Systems|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220424173719/https://irows.ucr.edu/research/citemp/citemtoc.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} (b) {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Rosenberg|یەکەم=Matt|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Largest Cities Throughout History: Determining population prior to census-taking was no easy task|ناونیشان=https://www.thoughtco.com/largest-cities-throughout-history-4068071|وێبگە=ThoughtCo|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160818124242/http://geography.about.com/library/weekly/aa011201a.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} (c) {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Populations of Largest Cities in PMNs from 2000BCE to 1988AD|ناونیشان=http://www.etext.org/Politics/World.Systems/datasets/citypop/civilizations/citypops_2000BCE-1988AD|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080211233018/http://www.etext.org/Politics/World.Systems/datasets/citypop/civilizations/citypops_2000BCE-1988CE|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی شوباتی ٢٠٠٨|وێبگە=Etext Archives}}</ref> ناوچە میترۆپۆلیتانەکە لە سەرەتای ١٩٣٠ەکاندا لە ١٠ ملیۆن کەس تێپەڕی، و بوو بە یەکەمین [[مێگاسیتی]].<ref name=":1" /><ref name="Chandler" /> لە ساڵی ١٩٥٥دا، [[گەورەشاری تۆکیۆ]] پێشی کەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Focusing on World Megacities: Demographia World Urban Areas, 2021 {{!}} Newgeography.com |ناونیشان=https://www.newgeography.com/content/007127-focusing-world-megacities-demographia-world-urban-areas-2021 |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.newgeography.com}}</ref><ref name="Chandler" /> === نەتەوە و ڕەگەزنامە === {{Main|Race and ethnicity in New York City|New York City ethnic enclaves}} بەپێی خەمڵاندنەکانی ساڵی ٢٠٢٢ لە [[ڕووپێوی کۆمەڵگەی ئەمریکی]]، گەورەترین ڕەچەڵەکە ڕاپۆرتکراوەکان لە نیویۆرک سیتی بریتی بوون لە [[ئەمریکییە دۆمینیکانییەکان|دۆمینیکانی]] (٨.٧٪)، [[ئەمریکییە چینییەکان|چینی]] (٧.٥٪)، [[پۆرتۆڕیکۆیییەکان|پۆرتۆڕیکۆیی]] (٦.٩٪)، [[ئەمریکییە ئیتالییەکان|ئیتالی]] (٥.٥٪)، [[ئەمریکییە مەکسیکییەکان|مەکسیکی]] (٤.٤٪)، [[ئەمریکییە ئێرلەندییەکان|ئێرلەندی]] (٤.٤٪)، [[ئەمریکییە ھیندییەکان|ھیندیی ئاسیایی]] (٣.١٪)، [[ئەمریکییە ئەڵمانییەکان|ئەڵمانی]] (٢.٩٪)، [[ئەمریکییە جامایکییەکان|جامایکی]] (٢.٤٪)، [[ئەمریکییە ئیکوادۆرییەکان|ئیکوادۆری]] (٢.٣٪)، [[ئەمریکییە ئینگلیزەکان|ئینگلیزی]] (٢.١٪)، [[ئەمریکییە پۆڵەندییەکان|پۆڵەندی]] (١.٩٪)، [[ئەمریکییە ڕووسەکان|ڕووسی]] (١.٧٪)، [[ئەمریکییە عەرەبەکان|عەرەب]] (١.٤٪)، [[ئەمریکییە ھایتییەکان|ھایتی]] (١.٤٪)، [[ئەمریکییە گویانییەکان|گویانی]] (١.٣٪)، [[ئەمریکییە فلیپینییەکان|فلیپینی]] (١.١٪)، و [[ئەمریکییە کۆرییەکان|کۆری]] (١.١٪).<ref name="United States Census Bureau">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=QuickFacts for New York City / New York State / United States |ناونیشان=https://www.census.gov/quickfacts/table/PST045216/3651000,36,00 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=[[United States Census Bureau]]}}</ref><ref name="The City of New York" /><ref name="Digital Diplomacy Coalition, New York" /> {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size: 90%;" !دیمۆگرافیای مێژوویی !٢٠٢٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://data.census.gov/cedsci/table?g=1600000US3651000&y=2020 |بڵاوکەرەوە=US Census Bureau |سەردێڕ=2020: DEC Redistricting Data (PL 94-171)}}</ref> !٢٠١٠<ref name="United States Census Bureau" /> !١٩٩٠<ref name="pop">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Race and Hispanic Origin for Selected Cities and Other Places: Earliest Census to 1990 |ناونیشان=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120812191959/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[U.S. Census Bureau]]}}</ref> !١٩٧٠<ref name="pop" /> !١٩٤٠<ref name="pop" /> |- |[[سپیپێستی نا-ھیسپانی|سپیپێست]] (نا-ھیسپانی) |٣٠.٩٪ |٣٣.٣٪ |٤٣.٤٪ |٦٤.٠٪ |٩٢.١٪ |- |[[ھیسپانی و لاتینییە ئەمریکییەکان|ھیسپانی یان لاتینی]] |٢٨.٣٪ |٢٨.٦٪ |٢٣.٧٪ |١٥.٢٪ |١.٦٪ |- |[[ڕەشپێستەکان لە نیویۆرک سیتی|ڕەشپێست یان ئەفریقی-ئەمریکی]] (نا-ھیسپانی) |٢٠.٢٪ |٢٢.٨٪ |٢٨.٨٪ |٢١.١٪ |٦.١٪ |- |[[ئاسیایییەکان لە نیویۆرک سیتی|ئاسیایی]] و [[ئەمریکییەکانی دوورگەکانی زەریای ھێمن|دوورگەنشینی زەریای ھێمن]] (نا-ھیسپانی) |١٥.٦٪ |١٢.٦٪ |٧.٠٪ |١.٢٪ |٠.٢٪ |- |ئەمریکیی ڕەسەن (نا-ھیسپانی) |٠.٢٪ |٠.٢٪ |٠.٤٪ |٠.١٪ |نەزانراو |- |[[ئەمریکییە فرەڕەگەزەکان|دوو یان چەند ڕەگەزێک]] (نا-ھیسپانی) |٣.٤٪ |١.٨٪ |نەزانراو |نەزانراو |نەزانراو |} بەپێی داتاکانی ڕووپێوی کۆمەڵگەی ئەمریکی لە ساڵی ٢٠١٨ تا ٢٠٢٢، نزیکەی ٣٦.٣٪ی دانیشتووانی شارەکە [[لەدایکبووی دەرەوە|لەدەرەوە لەدایکبوون]] (بە بەراورد بە ١٣.٧٪ لەسەر ئاستی نیشتمانی)،<ref name=QuickFacts/> و ٤٠٪ی ھەموو منداڵان لە دایکێکی کۆچبەر لەدایک دەبن.<ref>Camarota, Steven A.; Zeigler, Karen; and Richwine, Jason. [https://cis.org/Report/Births-Legal-and-Illegal-Immigrants-US ''Births to Legal and Illegal Immigrants in the U.S; A look at health insurance coverage among new mothers by legal status at the state and local level''], [[Center for Immigration Studies]], October 9, 2018. Accessed January 14, 2024.</ref> بە درێژایی مێژووەکەی، نیویۆرک [[دەروازەی چوونەژوورەوە|دەروازەیەکی سەرەکییە بۆ چوونەژوورەوە]]ی کۆچبەران.<ref name="CityDiversity">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Semple |یەکەم=Kirk |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣|سەردێڕ=City's Newest Immigrant Enclaves, From Little Guyana to Meokjagolmok it |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/interactive/2013/06/09/nyregion/new-york-citys-newest-immigrant-enclaves.html?pagewanted=all |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref><ref name="NYC immigration">[https://www1.nyc.gov/assets/planning/download/pdf/data-maps/nyc-population/nny2013/nny_2013.pdf ''The Newest New Yorkers: 2013''], [[New York City Department of City Planning]], December 2013. Retrieved February 9, 2017. "The immigrant share of the population has also doubled since 1965, to 37 percent. With foreign-born mothers accounting for 51 percent of all births, approximately 6-in-10 New Yorkers are either immigrants or the children of immigrants."</ref> ھیچ وڵاتێک یان ناوچەیەکی سەرچاوەی دیاریکراو زاڵ نییە.<ref name="CityDiversity" /> کوینز گەورەترین دانیشتووانی ئاسیایی-ئەمریکی و [[شارستانییەکانی ئەندێس|ئەندێسی]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا ھەیە، و ھەروەھا فرەنەتەوەترین و فرەزمانترین ناوچەی شارنشینە لە جیھاندا.<ref name="QueensMostLinguisticallyDiverseTop"/><ref name="QueensMostDiverseWorld2"/> ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک سیتی بە گشتی ماڵی گەورەترین [[لەدایکبووی دەرەوە#ناوچە میترۆپۆلیتانەکان کە گەورەترین دانیشتووانی لەدایکبووی دەرەوەیان ھەیە|دانیشتووانی لەدایکبووی دەرەوەیە لە ھەر ناوچەیەکی میترۆپۆلیتانی تردا]] لە جیھاندا، کە لە ساڵی ٢٠٢٣دا ژمارەیان دەگەیشتە ٥.٩ ملیۆن. {{multiple image | title = [[گرووپە نەتەوەیییەکانی نیویۆرک سیتی]] | align = right | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | image1 = Chinatown,_New_York_(18076448908).jpg | caption1 = [[فوژۆی بچووک]]، مانھاتن | image2 = Little Italy NY Street.JPG | caption2 = [[ئیتالیای بچووک، مانھاتن|ئیتالیای بچووک]]، مانھاتن | image3 = Brighton_beach_(7434138858).jpg | caption3 = [[ڕووسیای بچووک]]، بروکلین | image4 = 74th St shopping Jax Hts jeh.jpg | caption4 = [[ھیندی بچووک]]، کوینز }} [[ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک]] گەورەترین دانیشتووانی [[ئاسیایییەکان لە نیویۆرک سیتی|ئاسیایی]] ھەیە، بە ٢.٦ ملیۆن کەس.<ref name=NYCMetroLargestAsianPopulation>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/fact-sheet/asian-americans-in-the-u-s/|سەردێڕ=Facts about Asians in the U.S.|نووسەر=Carolyne Im|بڵاوکەرەوە=[[Pew Research Center]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> نیویۆرک گەورەترین دانیشتووانی [[چینییەکان لە ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک|چینی]] لە دەرەوەی ئاسیا و گەورەترین دانیشتووانی [[ئەمریکییە ھیندییەکان|ھیندیی ئاسیایی]] لە نیوەگۆی ڕۆژاوا ھەیە،<ref name="NYCLargestChinesePopulation">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2015/02/23/nyregion/in-new-york-indictment-of-officer-peter-liang-divides-chinese-americans.html|سەردێڕ=Indictment of New York Officer Divides Chinese-Americans |نووسەر=Vivian Yee |newspaper=The New York Times |ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وتەگێڕانەوە=Now they are reaching out to the Chinese-language press, contacting lawyers to advise Officer Liang and planning a protest march in New York, a city with the largest Chinese population outside of Asia.}}</ref> ھەروەھا گەورەترین دانیشتووانی [[ئەمریکییە ڕووسەکان|ڕووسی-ئەمریکی]]،<ref name="U.S. Department of Homeland Security" /> ئیتالی-ئەمریکی، و ئەفریقی-ئەمریکی. نیویۆرک ماڵی گەورەترین دانیشتووانی [[ئەمریکییە دۆمینیکانییەکان|دۆمینیکانی-ئەمریکی]]، [[کۆچکردنی پۆرتۆڕیکۆیییەکان بۆ نیویۆرک سیتی|پۆرتۆڕیکۆیی-ئەمریکی]]، و [[ئەمریکییە باشوورییە ئەمریکییەکان|ئەمریکییەکانی باشووری ئەمریکا]]یە<ref name="U.S. Department of Homeland Security">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Yearbook of Immigration Statistics: 2011 Supplemental Table 2 |ناونیشان=https://www.dhs.gov/files/statistics/publications/LPR11.shtm |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[U.S. Department of Homeland Security]]}}</ref> و بە گشتی دووەم گەورەترین دانیشتووانی [[ھیسپانی و لاتینییە ئەمریکییەکان|ھیسپانی]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا ھەیە، کە ژمارەیان لە ٥ ملیۆن کەس زیاترە. [[ئەمریکییە ڤێنیزوێلییەکان|ڤێنیزوێلا]]، [[ئەمریکییە ئیکوادۆرییەکان|ئێکوادۆر]]، [[ئەمریکییە کۆلۆمبییەکان|کۆلۆمبیا]]، [[ئەمریکییە گویانییەکان|گویانا]]، [[ئەمریکییە پیرۆیییەکان|پیرۆ]]، و [[ئەمریکییە بەڕازیلییەکان|بەڕازیل]]، وڵاتە سەرەکییەکانی سەرچاوەن لە ئەمریکای باشوورەوە بۆ کۆچبەران بۆ ناوچەی نیویۆرک سیتی؛ [[کۆماری دۆمینیکان]]، [[جامایکا]]، [[ھایتی]]، و [[ئەمریکییە ترینیدادی و تۆباگۆیییەکان|ترینیداد و تۆباگۆ]] لە [[کاریبییەکان لە نیویۆرک سیتی|کاریبی]]؛ [[ئەمریکییە نێجێرییەکان|نێجیریا]]، [[ئەمریکییە میسرییەکان|میسر]]، [[ئەمریکییە غانییەکان|غانا]]، [[ئەمریکییە تانزانییەکان|تانزانیا]]، [[ئەمریکییە کینیایییەکان|کینیا]]، و [[ئەمریکییە باشووری ئەفریقییەکان|باشووری ئەفریقا]] لە [[کۆچکردنی ئەفریقییەکان بۆ ئەمریکا|ئەفریقا]]وە؛ و [[ئەمریکییە سالڤادۆرییەکان|ئێلسالڤادۆر]]، [[ئەمریکییە ھۆندوراسییەکان|ھۆندوراس]]، و [[ئەمریکییە گواتیمالییەکان|گواتیمالا]] لە ئەمریکای ناوەڕاستەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Persons Obtaining Lawful Permanent Resident Status by Leading Core Based Statistical Areas (CBSAs) of Residence and Region and Country of Birth: Fiscal Year 2013 |ناونیشان=https://www.dhs.gov/sites/default/files/publications/immigration-statistics/yearbook/2013/LPR/immsuptable2d.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140712214124/https://www.dhs.gov/sites/default/files/publications/immigration-statistics/yearbook/2013/LPR/immsuptable2d.xls |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[United States Department of Homeland Security]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> نیویۆرک سیتی بەرزترین کۆی دانیشتووانی ئاسیایی لە ھەر شارێکی تاکی ئەمریکی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Asian American Statistics |ناونیشان=http://www.ameredia.com/resources/demographics/asian_american.html |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١١ |بڵاوکەرەوە=Améredia Incorporated |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110714063833/http://www.ameredia.com/resources/demographics/asian_american.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ئەمریکییە ئاسیایییەکان لە نیویۆرک سیتی]]، بەپێی سەرژمێریی ٢٠١٠، ژمارەیان لە ١.٢ ملیۆن کەس زیاترە،<ref name=QuickFacts/> کە گەورەترە لە کۆی دانیشتووانی ئاسیایی لۆس ئانجلەس و سان فرانسیسکۆ پێکەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Semple |یەکەم=Kirk |ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=Asian New Yorkers Seek Power to Match Numbers |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/06/24/nyregion/asian-new-yorkers-asian-new-yorkers-seek-power-to-match-surging-numbers.html |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١١|وتەگێڕانەوە=Asians, a group more commonly associated with the West Coast, are surging in New York, where they have long been eclipsed in the city's [[kaleidoscope|kaleidoscopic]] racial and ethnic mix. For the first time, according to census figures released in the spring, their numbers have topped one million—nearly one in eight New Yorkers, which is more than the Asian population in the cities of San Francisco and Los Angeles combined.}}</ref> [[چایناتاون، مانھاتن|چایناتاون (گەرەکی چینییەکان)ی مانھاتن]] گەورەترین کۆبوونەوەی چینییەکانە لە [[نیوەگۆی ڕۆژاوا]]دا،<ref name="fact-sheet">* {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.explorechinatown.com/PDF/FactSheet.pdf |سەردێڕ=Chinatown New York City Fact Sheet |بڵاوکەرەوە=www.explorechinatown.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٢}} * {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ny.com/articles/chinatown.html |سەردێڕ=The History of New York's Chinatown |یەکەم=Sarah |دوایین=Waxman |بڵاوکەرەوە=Mediabridge Infosystems, Inc |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٢|وتەگێڕانەوە=Manhattan's Chinatown, the largest Chinatown in the United States and the site of the largest concentration of Chinese in the Western Hemisphere, is located on the Lower East Side.}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NagJFMxtkAcC&q=Flushing+Chinatown+Little+Taiwan&pg=PA104 |سەردێڕ=Still the golden door: the Third ...&nbsp;– Google Books |یەکەم=David M. |دوایین=Reimers |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٠٧٦٨١-٤|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press}} * {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://geographyplanning.buffalostate.edu/MSG%202002/13_McGlinn.pdf |سەردێڕ=Beyond Chinatown: Dual immigration and the Chinese population of metropolitan New York City, 2000, Page 4 |نووسەر=Lawrence A. McGlinn, Department of Geography SUNY-New Paltz |بڵاوکەرەوە=Middle States Geographer, 2002, 35: 110–119, Journal of the Middle States Division of the Association of American Geographers |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121029075400/http://geographyplanning.buffalostate.edu/MSG%202002/13_McGlinn.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NagJFMxtkAcC&q=Flushing+Chinatown+Little+Taiwan&pg=PA104 |سەردێڕ=Still the golden door: the Third ...&nbsp;– Google Books |یەکەم=David M. |دوایین=Reimers |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٠٧٦٨١-٤|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press}}</ref> و کوینز ماڵی گەورەترین دانیشتووانی [[گەلی تیبێت|تیبیتییە]] لە دەرەوەی ئاسیا.<ref name="UnreachedNY">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٢|سەردێڕ=Most Significant Unreached People Group Communities in Metro NY |ناونیشان=http://www.globalgates.info/church-plant-needs-among-unreached/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=GLOBAL GATES |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141027192509/http://www.globalgates.info/church-plant-needs-among-unreached/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ئەمریکییە عەرەبەکان]] ژمارەیان لە نیویۆرک سیتی لە ١٦٠,٠٠٠ تێدەپەڕێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=A Community of Many Worlds: Arab Americans in New York City |ناونیشان=http://www.allied-media.com/Arab-American/NY-Arabs.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141108212113/http://www.allied-media.com/Arab-American/NY-Arabs.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Allied Media Corp}}</ref> کە زۆرترینیان لە بروکلین کۆبوونەتەوە. نیویۆرک سیتی میوانداری بەرزترین دانیشتووانی [[ئەمریکییە فەلەستینییەکان|فەلەستینییە]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا،<ref name=NYCLargestPalestinianPopulation>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Largest Palestinian Community in the United States by City {{!}} Zip Atlas |ناونیشان=https://zipatlas.com/us/city-comparison/largest-palestinian-community.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=zipatlas.com}}</ref> و گەورەترین ڕەوەندەکانی [[ئەمریکییە ئۆزبەکییەکان|ئۆزبەکستانی]] و [[ئەمریکییە ئەلبانییەکان|ئەلبانی]] ھەیە لە جیھاندا؛<ref name=NYCWhiteMuslimDiasporas>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2026/04/10/nyregion/eric-adams-albania-citizen.html?smid=nytcore-ios-share|سەردێڕ=Eric Adams, Citizen of the World, Becomes an Actual Citizen of Albania|نووسەر=Emma Goldberg|newspaper=[[The New York Times]]|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> ھەروەھا [[ئەمریکییە تورکەکان|تورک]]، [[ئەمریکییە ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]]، و [[ئەمریکییە ئازەربایجانییەکان]] بەشێکی گەشەسەندوون لە دانیشتووانە سپیپێستە نا-ھیسپانییەکەی شارەکە.<ref name=NYCLittleIstanbul>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://brooklyndowntownstar.com/restaurants/2024/03/06/meet-the-turkish-immigrants-of-south-brooklyn/|سەردێڕ=Meet the Turkish Immigrants of South Brooklyn: Experience the culture and taste of Turkey|نووسەر=Yasin Akdag|newspaper=Brooklyn Star|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Yearbook of Immigration Statistics: 2013 Lawful Permanent Residents Supplemental Table 2 |ناونیشان=https://www.dhs.gov/yearbook-immigration-statistics-2013-lawful-permanent-residents |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[U.S. Department of Homeland Security]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Zunitch |یەکەم=Victoria |ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=City lauds Armenian culture in Queens |ناونیشان=https://www.qchron.com/editions/queenswide/city-lauds-armenian-culture-in-queens/article_b2885ecf-d09f-5d9b-b84d-5b2955d3cc83.html |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Queens Chronicle |زمان=en}}</ref> ناوچە میترۆپۆلیتانەکە ماڵی ٢٠٪ی [[ئەمریکییە ھیندییەکان لە ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک|ئەمریکییە ھیندییەکانی]] وڵاتەکەیە و لایەنی کەم بیست ناوچەی [[ھیندی بچووک (شوێن)|ھیندی بچووک]] لەخۆدەگرێت، و ١٥٪ی ھەموو [[ئەمریکییە کۆرییەکان لە نیویۆرک سیتی|ئەمریکییە کۆرییەکانی]] وڵاتەکە و چوار [[کۆریاتاون، مانھاتن|کۆریاتاون]] لەخۆدەگرێت.<ref name=NYCAmericanCommunitySurvey>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://data.census.gov/ |سەردێڕ=Explore Census Data |بڵاوکەرەوە=United States Census Bureau |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> نیویۆرک سیتی و ناوچە میترۆپۆلیتانەکەی گەورەترین دانیشتووانی [[ڕەشپێستەکان لە نیویۆرک سیتی|ڕەشپێست یان ئەفریقی-ئەمریکی]] ھەیە لە وڵاتەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Facts About the U.S. Black Population |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/fact-sheet/facts-about-the-us-black-population/}}</ref> نیویۆرک سیتی گەورەترین دانیشتووانی [[ئەمریکییە ئەورووپییەکان|ئەورووپی]] و [[سپیپێستی نا-ھیسپانی|سپیپێستی نا-ھیسپانی]] ھەیە لە ھەر شارێکی ئەمریکا، کە لە ساڵی ٢٠١٢دا ژمارەیان گەیشتە ٢.٧ ملیۆن کەس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=American FactFinder—Results |ناونیشان=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_1YR_DP05&prodType=table |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200315193522/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_1YR_DP05&prodType=table |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=[[U.S. Department of Commerce]]}}</ref> [[ڕەوەندی ئەورووپی]] کە لە شارەکەدا دەژین زۆر فرەچەشنن و زۆرێک لە [[گرووپە نەتەوەیییەکانی نیویۆرک سیتی#ئەورووپی|گرووپە نەتەوەیییە ئەورووپییەکان ناوچەی تایبەت بە خۆیان دروستکردووە]].<ref name=BrightonBeachRussianSpeakingEpicenter>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://untappedcities.com/2014/01/23/nyc-micro-neighborhoods-little-odessa-brighton-beach-brooklyn/ |سەردێڕ=NYC's Micro Neighborhoods: Little Odessa in Brighton Beach, Brooklyn |نووسەر=Brennan Ortiz |ساڵ=٢٠١٤|ئیش=Untapped Cities (online, January 23) |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref name=AstoriaNYCGreektown1>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1991/11/15/arts/astoria-a-greek-isle-in-the-new-york-city-sea.html |سەردێڕ=Astoria, a Greek Isle in the New York City Sea |نووسەر=Richard F. Shepard |newspaper=The New York Times |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref name=AstoriaNYCGreektown2>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://greekreporter.com/2022/06/18/the-ever-changing-face-of-greektown-in-astoria-queens-video/ |سەردێڕ=Astoria: The Ever-Changing Greektown of New York |نووسەر=Kerry Kolasa-Sikiaridi |بڵاوکەرەوە=Greek Reporter |ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> بە ٩٦٠,٠٠٠ دانیشتووی جوولەکە لە ساڵی ٢٠٢٣دا، نیویۆرک سیتی ماڵی بەرزترین [[دانیشتووانی جوولەکە بەپێی شار|دانیشتووانی جوولەکەیە]] لە ھەر شارێکی جیھان،<ref name="Gergely-2024">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gergely |یەکەم=Julia |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Nearly 1 million Jews live in NYC, new study finds |ناونیشان=https://www.jta.org/2024/05/09/ny/nearly-1-million-jews-live-in-nyc-new-study-finds |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Jewish Telegraphic Agency |زمان=en-US}}</ref> و ناوچە میترۆپۆلیتانەکەی تا ساڵی ٢٠٢١ زیاتر لە ٢ ملیۆن جوولەکەی تێدا کۆببووەوە، کە دووەم گەورەترین دانیشتووانی جوولەکەیە لە جیھاندا لە دوای [[ناوچەی میترۆپۆلیتانی تەلئەبیب]] لە ئیسرائیل.<ref>{{cite report |editor1-last=Dashefsky |editor1-first=Arnold |editor-link1=Arnold Dashefsky |editor2-last=Della-Pergola |editor2-first=Sergio |editor-link2=Sergio Della Pergola |editor3-last=Sheskin |editor3-first=Ira |date=2021 |title=World Jewish Population |url=https://www.jewishdatabank.org/api/download/?studyId=1185&mediaId=bjdb%5c2021_World_Jewish_Population_AJYB_(DellaPergola)_DB_Public.pdf |publisher=[[Berman Jewish DataBank]] |access-date=September 4, 2023 }}</ref> لە ناوچەی بروکلین، بە خەمڵاندن لە ھەر چوار دانیشتوویەک یەکێکیان جوولەکە بووە تا ساڵی ٢٠١٨.<ref name="BrooklynJewish">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Weichselbaum |یەکەم=Simone |ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Nearly one in four Brooklyn residents are Jews, new study finds |newspaper=[[New York Daily News]] |شوێن=New York |ناونیشان=http://www.nydailynews.com/new-york/brooklyn/brooklyn-residents-jews-new-study-finds-article-1.1100080 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180704130656/http://www.nydailynews.com/new-york/brooklyn/brooklyn-residents-jews-new-study-finds-article-1.1100080 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref><ref name=BrookynTheMostJewishSpotOnEarth>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Hilary |دوایین=Danailova |ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Brooklyn, the Most Jewish Spot on Earth |ناونیشان=https://www.hadassahmagazine.org/2018/01/11/brooklyn-jewish-spot-earth/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|وێبگە=[[Hadassah Magazine]] |زمان=en-US}}</ref> === ئاراستەی سێکسی و ناسنامەی جێندەری === {{main|LGBTQ culture in New York City|Transgender culture of New York City|Same-sex marriage in New York|NYC Pride March}} {{further|New York City Drag March|Queens Pride Parade|List of LGBT people from New York City|List of largest LGBT events}} نیویۆرک سیتی وەک [[کولتووری ھاوڕەگەزخوازان لە نیویۆرک سیتی|پایتەختی ھاوڕەگەزخوازانی]] جیھان و گرێی ناوەندی [[سیستەمی ژینگەیی کۆمەڵایەتی-سیاسی|سیستەمی ژینگەیی کۆمەڵایەتی-سیاسی]] [[پەیمانگای ھاوڕەگەزخوازان|لێزبیەن، گەی، دووڕەگەزخواز، و ترانسجێندەر]] (LGBT) وەسف کراوە، و ماڵی یەکێک لە گەورەترین دانیشتووانی LGBTی جیھان و دیارترینەکانە.<ref name=NYCGayCapitalOfTheWorld1>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gayexpress.co.nz/2018/04/new-york-worlds-gay-capital/ |سەردێڕ=New York – The World's Gay Capital |یەکەم=Peter |دوایین=Minkoff |بڵاوکەرەوە=Your LGBTQ+ Voice |ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک ماڵی نزیکەی ٥٧٠,٠٠٠ کەسە کە خۆیان وەک [[ھاوڕەگەزخوازەکان لە نیویۆرک سیتی|گەی]] و [[دووڕەگەزخوازی|دووڕەگەزخواز]] دەناسێنن، کە [[دیمۆگرافیای LGBT لە ویلایەتە یەکگرتووەکان#بەپێی ناوچەی میترۆپۆلیتان|گەورەترینە لە وڵاتەکەدا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gates |یەکەم=Gary J. |سەردێڕ=Same-sex Couples and the Gay, Lesbian, Bisexual Population: New Estimates from the American Community Survey |ناونیشان=http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-Same-Sex-Couples-GLB-Pop-ACS-Oct-2006.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130609015224/http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-Same-Sex-Couples-GLB-Pop-ACS-Oct-2006.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Williams Institute|The Williams Institute on Sexual Orientation Law and Public Policy]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Silverman |یەکەم١=Brian |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fIAuxa6ic9EC&q=new+york+one+of+the+largest+world+gay+population&pg=PT703 |سەردێڕ=Frommer's New York City 2013 |دوایین٢=Chauvin |یەکەم٢=Kelsy |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٣١٤٤-٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[John Wiley & Sons]]}}</ref> چالاکیی سێکسیی نێوان ھاوڕەگەزەکان لە نێوان پێگەیشتووانی ڕازیبوودا یاسایی بووە لە نیویۆرک لە کەیسی ''[[نیویۆرک دژی ئۆنۆفری]]'' لە ساڵی ١٩٨٠ەوە، کە [[یاساکانی لادانی سێکسی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان#یاساکانی ویلایەت و ناوچەکان پێش کەیسی لۆرێنس دژی تێکساس|یاسای لادانی سێکسی]] ویلایەتەکەی ھەڵوەشاندەوە.<ref>{{cite court |litigants=People v. Ronald Onofre |vol=51 |reporter=N.Y.2d |opinion=476 |court=[[New York Court of Appeals|N.Y. Court of Appeals]] |date=December 18, 1980 |url=https://scholar.google.com/scholar_case?case=8178620795596160936 |access-date=March 30, 2022 }}</ref> [[ھاوسەرگیریی ھاوڕەگەزەکان لە نیویۆرک]] لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١١دا یاسایی کرا، و ڕێگەی پێدرا لە ٢٣ی تەممووزی ٢٠١١دا ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Confessore |یەکەم١=Nicholas |دوایین٢=Barbaro |یەکەم٢=Michael |ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=New York Allows Same-Sex Marriage, Becoming Largest State to Pass Law |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/06/25/nyregion/gay-marriage-approved-by-new-york-senate.html?_r=1&hp |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ئیش=[[The New York Times]]}}</ref> [[File:NYC_Pride_2019_26.jpg|thumb|[[ڕێپێوانی شانازیی نیویۆرک سیتی]] [[پێڕستی گەورەترین ڕووداوەکانی LGBT|گەورەترین نمایشی شانازییە لە جیھاندا]].<ref name="NYCWorld'sLargestPrideParade"/>]] [[ڕێپێوانی شانازیی نیویۆرک سیتی]] ساڵانە بەرەو باشوور بە شەقامی [[پێنجەم ئەڤینیو]]دا دەڕوات و لە [[گرینویچ ڤیلێج، مانھاتن|گرینویچ ڤیلێج]] لە خوارووی مانھاتن کۆتایی دێت؛ نمایشەکە [[پێڕستی گەورەترین ڕووداوەکانی LGBT|گەورەترین نمایشی شانازییە لە جیھاندا]]، کە ھەموو مانگێکی حوزەیران دەیان ھەزار بەشداربوو و ملیۆنان بینەری سەر شۆستەکان بۆ خۆی ڕادەکێشێت.<ref name="NYCWorld'sLargestPrideParade">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٧|سەردێڕ=Revelers Take to the Streets For 48th Annual NYC Pride March |ناونیشان=http://newyork.cbslocal.com/2017/06/25/48th-nyc-pride-march/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[CBS New York]] |وتەگێڕانەوە=A sea of rainbows took over the Big Apple for the biggest pride parade in the world Sunday.}}</ref><ref name=NYCWorld>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gleason |یەکەم=Will |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Citing its diversity and culture, NYC was voted best city in the world in new global survey |ناونیشان=https://www.timeout.com/newyork/news/new-york-voted-best-city-in-the-world-in-massive-worldwide-survey-031119 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=[[Time Out (magazine)|Time Out]] |وتەگێڕانەوە=After compiling the thoughts of over 30,000 people, both from our NYC readership and half-a-world away, New York was voted the greatest city on the planet for 2019. In a hint as to why this happened, and why now, it also led to the categories of most diverse metropolis and best culture.... Since then, it's steadily attracted more and more attendees and, last year, averaged 10,000 people a night. Those thousands of New Yorkers weren't just hungry for new food, but for new points of view.... 'We've now been able to represent over 85 countries, and I'm constantly hearing examples of people branching out and trying things they've never heard of before.'}}</ref> [[نمایشی شانازیی کوینز]] ساڵانە لە [[جاکسن ھایتس، کوینز|جاکسن ھایتس]] بەڕێوەدەچێت و نمایشێکی ''فرەکلتووریی'' بەدوادا دێت.<ref name="NYCTrans">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Bill |دوایین=Parry |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Elmhurst vigil remembers transgender victims lost to violence and hate |newspaper=[[TimesLedger Newspapers|TimesLedger]] |شوێن=New York |ناونیشان=https://www.timesledger.com/stories/2016/48/transvigil_2016_11_25_q.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190213003206/https://www.timesledger.com/stories/2016/48/transvigil_2016_11_25_q.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠١٩}}</ref> [[ستۆنوۆڵ ٥٠ - شانازیی جیھانیی نیویۆرک سیتی ٢٠١٩]] [[پێڕستی گەورەترین ڕووداوەکانی LGBT|گەورەترین ئاھەنگی شانازیی نێونەتەوەیی]] بوو لە مێژوودا، کە یادی ٥٠ ساڵەی ڕاپەڕینی ستۆنوۆڵی دەکردەوە، بە ئامادەبوونی ١٥٠,٠٠٠ بەشداربوو و پێنج ملیۆن بینەر تەنھا لە مانھاتندا.<ref name="Authorities1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Karma |دوایین=Allen |ناونیشان=https://abcnews.go.com/US/million-people-crowed-nyc-worldpride-mayor/story?id=64090338 |سەردێڕ=About 5 million people attended WorldPride in NYC, mayor says |ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠١٩|ئیش=[[ABC News (United States)|ABC News]]}}</ref> نیویۆرک سیتی ماڵی گەورەترین دانیشتووانی [[ترانسجێندەر]]ە لە جیھاندا، کە لە ساڵی ٢٠١٨دا بە زیاتر لە ٥٠,٠٠٠ کەس خەمڵێنراوە، کە لە مانھاتن، بروکلین، و کوینز کۆبوونەتەوە؛ بەڵام، تا پشێوییەکانی ستۆنوۆڵ لە حوزەیرانی ١٩٦٩دا، ئەم کۆمەڵگەیە ھەستیان بە پەراوێزخستن و پشتگوێخستن دەکرد لەلایەن کۆمەڵگەی ھاوڕەگەزخوازانەوە.<ref name="NYCTrans" /><ref name="TransEqualityNYC" /> ڕێپێوانی ڕزگاریی بروکلین، کە گەورەترین خۆپیشاندانی [[مافەکانی ترانسجێندەر|مافەکانی ترانسجێندەر]] بوو لە مێژووی LGBTدا، لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا بەڕێوەچوو، کە لە [[گۆڕەپانی گراند ئارمی]]ەوە بۆ [[فۆرت گرین، بروکلین]] درێژبووەوە، و تیشکی خستە سەر پاڵپشتیکردنی ژیانی ترانسجێندەرە ڕەشپێستەکان، و بە خەمڵاندنێک ١٥,٠٠٠ بۆ ٢٠,٠٠٠ بەشداربووی بۆ خۆی ڕاکێشا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Anushka |دوایین=Patil |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=How a March for Black Trans Lives Became a Huge Event |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2020/06/15/nyregion/brooklyn-black-trans-parade.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Shannon |دوایین=Keating |ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Corporate Pride Events Can't Happen This Year. Let's Keep It That Way |وێبگە=[[BuzzFeed News]] |ناونیشان=https://www.buzzfeednews.com/article/shannonkeating/pride-protest-black-trans-rally-brooklyn-liberation-lgbtq |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠}}</ref> === ئایین === {{further|St. Patrick's Cathedral (Midtown Manhattan)|Rockefeller Center Christmas Tree| History of the Jews in New York City|Jewish arrival in New Amsterdam|Islam in New York City|Hindu Temple Society of North America|Mahayana Buddhism North America|Falun Gong}} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | header = بینا ئایینییە دیارەکان لە نیویۆرک سیتی | image1 = Emanu-elNYjeh.JPG | image2 = At New York, USA 2017 119.jpg | image3 = Islamic Cultural Center E96 jeh.JPG | image4 = Hindu Temple Society of North America (Flushing, Queens - exterior).jpg | footer = لە چەپەوە بۆ ڕاست لە سەرەوە: [[پەرستگای ئیمانوێل لە نیویۆرک (١٩٣٠)|پەرستگای ئیمانوێل]]؛ [[کڵێسای سەرەکی سانت پاتریک (نیویۆرک سیتی)|کڵێسای سەرەکی سانت پاتریک]]؛ [[ناوەندی کولتووری ئیسلامیی نیویۆرک]]؛ و [[کۆمەڵگەی پەرستگای ھیندووی ئەمریکای باکوور]] }} [[مەسیحییەت لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|مەسیحییەت]] گەورەترین ئایینە (٥٩٪ی پەیڕەوکاران) لە نیویۆرک سیتی،<ref name="NYCReligion1">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Michael |دوایین=Lipka |ناونیشان=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2015/07/29/major-u-s-metropolitan-areas-differ-in-their-religious-profiles/ |سەردێڕ=Major U.S. metropolitan areas differ in their religious profiles |بڵاوکەرەوە=[[Pew Research Center]] |ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> کە ماڵی بەرزترین ژمارەی کڵێسایە لە ھەر شارێکی جیھاندا.<ref name="NYCTheCapitaloftheWorld"/> [[کەنیسەی کاسۆلیک|کاسۆلیکیزم]] گەورەترین مەزھەبی مەسیحییە (٣٣٪)، بەدوایدا [[پرۆتێستانتیزم]] (٢٣٪)، و [[پێڕستی مەزھەبە مەسیحییەکان|مەزھەبە مەسیحییەکانی تر]] (٣٪) دێن. دانیشتووانی [[کەنیسەی لاتین|کاسۆلیکی لاتین]] بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن [[ئارکدیۆسێسی کاسۆلیکی ڕۆمانیی نیویۆرک]] و [[دیۆسێسی کاسۆلیکی ڕۆمانیی بروکلین|دیۆسێسی بروکلین]]ەوە خزمەت دەکرێن، لەکاتێکدا [[کەنیسە کاسۆلیکەکانی ڕۆژھەڵات|کاسۆلیکەکانی ڕۆژھەڵات]] دابەشکراون بەسەر چەندین دەسەڵاتی دادوەریدا لە سەرتاسەری شارەکەدا. [[ئێڤانجیلیزم|پرۆتێستانتیزمی ئێڤانجیلی]] گەورەترین لقی پرۆتێستانتیزمە لە شارەکەدا (٩٪)، بەدوایدا [[پرۆتێستانتی سەرەکی]] (٨٪) دێت، لەکاتێکدا پێچەوانەکەی بەزۆری بۆ شارەکان و ناوچە میترۆپۆلیتانەکانی تری ئەمریکا ڕاستە.<ref name="NYCReligion2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Religion in America: U.S. Religious Data, Demographics and Statistics |ناونیشان=https://www.pewforum.org/religious-landscape-study/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٢٠|وێبگە=[[Pew Research Center]]'s Religion & Public Life Project |زمان=en-US}}</ref> بە [[جوولەکەکان لە نیویۆرک سیتی|٩٦٠,٠٠٠ دانیشتووی جوولەکە]] تا ساڵی ٢٠٢٣، [[جوودایزم]] دووەم گەورەترین ئایینە کە لە نیویۆرک سیتی پەیڕەو دەکرێت،<ref name="Gergely-2024" /> کە ماڵی گەورەترین دانیشتووانی جوولەکەیە لە دەرەوەی [[تەلئەبیب]]. نزیکەی نیوەی دانیشتووانە جوولەکەکەی شارەکە لە بروکلین دەژین.<ref name="BrooklynJewish"/><ref name=BrookynTheMostJewishSpotOnEarth/> [[ئیسلام]] وەک سێیەم گەورەترین ئایین لە نیویۆرک سیتی دادەنرێت، لە دوای مەسیحییەت و جوودایزم، بە خەمڵاندنێک لە نێوان ٦٠٠,٠٠٠ و ١,٠٠٠,٠٠٠ پەیڕەوکاری ئیسلام، کە ١٠٪ی منداڵانی قوتابخانە گشتییەکانی شارەکە لەخۆدەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Grynbaum |یەکەم١=Michael M. |دوایین٢=Otterman |یەکەم٢=Sharon |ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ=New York City Adds 2 Muslim Holy Days to Public School Calendar |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2015/03/05/nyregion/new-york-to-add-two-muslim-holy-days-to-public-school-calendar.html|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref> ٢٢.٣٪ی [[ئیسلام لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|موسڵمانە ئەمریکییەکان]] لە نیویۆرک سیتی دەژین، بە ١.٥ ملیۆن موسڵمان لە ناوچەی گەورەترینی [[ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک]]، کە گەورەترین دانیشتووانی میترۆپۆلیتانی موسڵمانە لە [[نیوەگۆی ڕۆژاوا]]دا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=An Impact Report of Muslim Contributions to New York City |ناونیشان=https://www.ispu.org/wp-content/uploads/2018/08/MAP-NY-Key-Findings-Web.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠٢١ |وێبگە=Institute for Social Policy and Understanding |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی نیسانی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210402143659/https://www.ispu.org/wp-content/uploads/2018/08/MAP-NY-Key-Findings-Web.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>—و [[فرەچەشنیی نەتەوەیی|فرەنەتەوەترین]] دانیشتووانی موسڵمانە لە ھەر شارێکی جیھاندا.<ref name=NYCMostDiverseMuslimPopulationWorld>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی شوباتی ٢٠١٦|سەردێڕ=Muslims in Metro New York (Part 2) – Specific Muslim Group Estimates |ناونیشان=https://globalgates.info/resources-information/muslims-in-metro-new-york-part-2-specific-muslim-group-estimates/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=Global Gates |زمان=en-US}}</ref> [[مزگەوتی پاوەرز ستریت]] لە بروکلین یەکێکە لە کۆنترین مزگەوتەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان کە بەردەوام کار دەکات، و نوێنەرایەتیی یەکەمین ڕێکخراوی ئیسلامی دەکات ھەم لە شارەکە و ھەم لە ویلایەتەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Tharik |دوایین=Hussain |سەردێڕ=How America's oldest mosque was built by Muslims from the Baltic |ناونیشان=https://www.baltictimes.com/how_america___s_oldest_mosque_was_built_by_muslims_from_the_baltic/ |ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|وێبگە=[[The Baltic Times]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Zuha |دوایین=Siddiqui |ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=America's Oldest Surviving Mosque Is in Williamsburg |ناونیشان=https://bedfordandbowery.com/2018/12/americas-oldest-surviving-mosque-is-in-williamsburg/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٠|وێبگە=Bedford + Bowery |زمان=en-US}}</ref> لە دوای ئەم سێ گەورەترین گرووپە ئایینییانە لە نیویۆرک سیتی، [[ھیندوئیزم]]، [[بوودیزم]]، [[سیکیزم]]، [[زەردەشتی]]، و ئەوانی تر دێن. تا ساڵی ٢٠٢٣، ٢٤٪ی دانیشتووانی گەورەشاری نیویۆرک ڕایانگەیاند کە ھیچ سەر بە ئایینێکی ڕێکخراو نین، و ٤٪ خۆیان وەک [[بێخوایەتی|بێبڕوا (ئەتەئیست)]] ناساندووە.<ref name=NYCReligion3>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pewresearch.org/religion/religious-landscape-study/metro-area/new-york-city-metro-area/ |سەردێڕ=Religious composition of adults in the New York City metropolitan area |بڵاوکەرەوە=[[Pew Research Center]] |ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> == ئابووری == {{Main|Economy of New York City}} [[File:Midtown_Manhattan_from_Weehawken_September_2021_001.jpg|thumb|[[میدتاون مانھاتن]] گەورەترین ناوەندی بازرگانییە لە جیھاندا.<ref name=reuters-2022-03-24/>]] [[File:Luchtfoto_van_Lower_Manhattan.jpg|thumb|[[خوارووی مانھاتن]]، بە [[وۆڵ ستریت]]یشەوە، کە ناوەندی سەرەکیی داراییی جیھانە،<ref name="NYCFinancialAndFintechCapitalWorld" /> و [[سەنتەری بازرگانیی جیھانیی یەک]]، کە [[پێڕستی بەرزترین بیناکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|بەرزترین ھەوربڕە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]]]] نیویۆرک سیتی ناوەندێکی جیھانییە بۆ بازرگانی و مامەڵە، کە ھەندێک جار پێی دەوترێت "پایتەختی جیھان".<ref name="NewYorkCapitaloftheWorld1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Kenneth T. |دوایین=Jackson |ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Does New York Still Want to Be the Capital of the World? |newspaper=The Wall Street Journal |ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/does-new-york-still-want-to-be-the-capital-of-the-world-11617400766 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> گەورەشاری نیویۆرک خاوەنی [[پێڕستی شارەکان بەپێی GDP|گەورەترین ئابووریی میترۆپۆلیتانە لە جیھاندا]]، کە [[بەرھەمی ناوخۆیی میترۆپۆلیتان]]ی بە ٢.١٦&nbsp;تریلیۆن دۆلاری ئەمریکی خەمڵێنراوە لە ساڵی ٢٠٢٢دا.<ref name="bea.gov">{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Gross Domestic Product by County and Metropolitan Area |ناونیشان=https://fred.stlouisfed.org/release?et=&pageID=2&rid=397&t= |وێبگە=fred.stlouisfed.org}}</ref><ref name="fred.stlouisfed.org" /> نیویۆرک ناوەندێکە بۆ بانکی و داراییی جیھانی، چاودێریی تەندروستی، و [[زانستەکانی ژیان]]،<ref name="NYCHealthCareLifeSciences">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.governor.ny.gov/news/governor-hochul-mayor-adams-announce-plan-sparc-kips-bay-first-its-kind-job-and-education-hub |سەردێڕ=Governor Hochul, Mayor Adams Announce Plan for SPARC Kips Bay, First-of-Its-Kind Job and Education Hub for Health and Life Sciences Innovation |بڵاوکەرەوە=[[New York (state)|State of New York]] |ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> [[تەکنۆلۆژیای پزیشکی]] و توێژینەوە، فرۆشتنی تاک، بازرگانیی جیھانی، گواستنەوە، گەشتیاری، خانووبەرە، [[میدیای نوێ]]، [[میدیای نەریتی]]، ڕیکلام، [[خزمەتگوزارییە یاسایییەکان]]، [[ژمێریاری]]، دڵنیایی، و ھونەرەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان؛ لەکاتێکدا [[سیلیکۆن ئالێی]]، کە [[میۆتۆنی|نازناوێکە]] بۆ بواری تەکنۆلۆژیای بەرزی نیویۆرک، بەردەوامە لە فراوانبوون. [[بەندەری نیویۆرک و نیوجێرزی]] بزوێنەرێکی ئابووریی گەورەیە، کە بە شێوەی [[پاناماکس|دوای-پاناماکس]] سوود لە فراوانکردنی [[نۆکەندی پەنەما]] وەردەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=LaRocco |یەکەم=Lori Ann |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|سەردێڕ=New York is now the nation's busiest port in a historic tipping point for United States–bound trade |ناونیشان=https://www.cnbc.com/2022/09/24/new-york-now-no-1-port-in-us-as-sea-change-in-trade-hits-west-coast.html |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=CNBC |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Port of NYNJ Beats West Coast Rivals with Highest 2023 Volumes |ناونیشان=https://maritime-executive.com/article/port-of-nynj-beats-west-coast-rivals-with-highest-2023-volumes |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=The Maritime Executive |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Port of New York and New Jersey Remains US' Top Container Port |ناونیشان=https://www.marinelink.com/news/port-new-york-new-jersey-remains-us-top-501852 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Marinelink.com |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> چەندین کۆمپانیای [[فۆڕچون ٥٠٠|''فۆڕچون'' ٥٠٠]] بارەگای سەرەکییان لە نیویۆرک سیتییە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fortune 500 2011: Cities with most companies |ناونیشان=https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/cities/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110506212133/https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/cities/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=FORTUNE on CNNMoney.com}}</ref> ھەروەھا ژمارەیەکی زۆر لە [[کۆمپانیای فرەنەتەوەیی|کۆمپانیا فرەنەتەوەیییەکان]]. نیویۆرک سیتی لە پلەی یەکەمی شارەکانی جیھان دایە لە ڕاکێشانی [[سەرمایە (ئابووری)|سەرمایە]]، بازرگانی، و گەشتیاران.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Kennedy |یەکەم=Simon |ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠١٤|سەردێڕ=Beijing Breaks into Top Ten in Rankings by A.T. Kearney |وێبگە=[[Bloomberg.com]] |ناونیشان=https://www.bloomberg.com/news/2014-04-13/beijing-breaks-into-top-ten-in-rankings-by-a-t-kearney.html |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Bloomberg L.P]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Kaske |یەکەم=Michelle |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120312173905/http://www.bloomberg.com/news/2012-03-12/new-york-city-tops-global-competitiveness-london-is-no-2-economist-says.html |ناونیشان=https://www.bloomberg.com/news/articles/2012-03-12/new-york-city-tops-global-competitiveness-london-is-no-2-economist-says |سەردێڕ=New York City Tops Global Competitiveness Rankings, Economist Report Says |بڵاوکەرەوە=[[Bloomberg L.P.]] |ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> ڕۆڵی نیویۆرک سیتی وەک سەنتەری پێشەنگی جیھانی بۆ [[ڕیکلام|پیشەسازیی ڕیکلام]] بە شێوەیەکی میتۆنیمی وەک ''[[مادیسۆن ئەڤینیو#پیشەسازیی ڕیکلام|مادیسۆن ئەڤینیو]]'' ڕەنگدەداتەوە.<ref name="MadisonAveMetonym">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Definition of Metonymy |ناونیشان=https://www.chegg.com/homework-help/definitions/metonymy-39 |بڵاوکەرەوە=[[Chegg]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200731204559/https://www.chegg.com/homework-help/definitions/metonymy-39 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پیشەسازیی مۆدە]]ی شارەکە نزیکەی ١٨٠,٠٠٠ کارمەندی ھەیە کە ١١&nbsp;ملیار دۆلار مووچەی ساڵانەیانە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Fermino |یەکەم=Jennifer |ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠١٤|سەردێڕ=Mayor de Blasio announces $3M in grants for New York City's fashion industry |newspaper=[[New York Daily News]] |شوێن=New York |ناونیشان=http://www.nydailynews.com/news/politics/de-blasio-announces-3m-grants-city-fashion-industry-article-1.1605556 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171011005433/http://www.nydailynews.com/news/politics/de-blasio-announces-3m-grants-city-fashion-industry-article-1.1605556 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> کەرتە ئابوورییە گرنگەکانی تر بریتین لە زانکۆکان و دامەزراوە قازانج نەویستەکان. [[بەرھەمھێنان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|بەرھەمھێنان]] لە سەدەی ٢٠ەمدا کەمی کرد بەڵام ھێشتا بەشێکی گرنگی دامەزراندن پێکدەھێنێت. پیشەسازیی جلوبەرگ و [[پیشەسازیی قوماش|قوماش]]ی شارەکە، کە لە ڕووی مێژوویییەوە سەنتەرەکەی لە [[ناوچەی جلوبەرگ، مانھاتن|ناوچەی جلوبەرگ]] لە مانھاتن بوو، لە ساڵی ١٩٥٠ گەیشتە لوتکە، کاتێک زیاتر لە ٣٢٣,٠٠٠ کرێکار لەو پیشەسازییەدا لە نیویۆرک کاریان دەکرد. لە ساڵی ٢٠١٥دا، کەمتر لە ٢٣,٠٠٠ دانیشتووی نیویۆرک سیتی لەم پیشەسازییەدا کاریان دەکرد، ھەرچەندە ھەوڵەکانی بوژاندنەوە بەردەوام بوون،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Winnie |دوایین=Hu |ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=New York Tries to Revive Garment Industry, Outside the Garment District |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2017/02/07/nyregion/new-york-garment-industry-brooklyn.html |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> و پیشەسازیی مۆدەی ئەمریکی بەردەوامە لەوەی بە شێوەیەکی میتۆنیمی پێی بوترێت ''[[سێڤنث ئەڤینیو (مانھاتن)|شەقامی حەوتەم]]''.<ref>[[Geoff Nunberg|Nunberg, Geoff]]. [https://www.npr.org/2011/12/07/143265669/occupy-geoff-nunbergs-2011-word-of-the-year "'Occupy': Geoff Nunberg's 2011 Word Of The Year"], [[WNPR]], December 7, 2011. Accessed January 6, 2026. "But give props to the magic of metonymy, too. That's the figure of speech that lets us use names like Wall Street, Hollywood or Seventh Avenue to refer to the things that go on there."</ref> لە ساڵی ٢٠٢٤دا، تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی نیویۆرک سیتی لە ١.٣&nbsp;تریلیۆن دۆلاری ئەمریکی تێپەڕی، کە لەو بڕەش زیاتر لە ١&nbsp;تریلیۆن دۆلار (٧٧٪) تەنھا لەلایەن [[پێڕستی کاونتییەکانی ئەمریکا بەپێی GDP|مانھاتنەوە]] بەرھەم ھێنرابوو.<ref name=ManhattanGDP>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Gross Domestic Product: All Industries in New York County, NY|ناونیشان=https://fred.stlouisfed.org/series/GDPALL36061|وێبگە=fred.stlouisfed.org|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref><ref name="bea.gov" /> ھاوشێوەی شارە گەورەکانی تر، نیویۆرک سیتی ئاستێک لە [[جیاوازیی داھات|نایەکسانی داھاتی]] ھەیە، وەک چۆن لە [[پێوەری جینی]]یەکەیدا کە ٠.٥٥ بووە لە ساڵی ٢٠٢٢دا دەردەکەوێت.<ref>[https://data.census.gov/table?q=B19083:%20GINI%20INDEX%20OF%20INCOME%20INEQUALITY&g=160XX00US3651000 B19083 Gini Index of Income Inequality American Community Survey Universe: Households 2022: ACS 1-Year Estimates], [[United States Census Bureau]]. Accessed January 12, 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Honan |یەکەم=Katie |ڕێکەوت=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٩|سەردێڕ=New York City's Income-Inequality Gap Hasn't Changed, Report Says |زمان=en-US |ئیش=[[The Wall Street Journal]] |ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/new-york-citys-income-inequality-gap-hasnt-changed-report-says-11568174460 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|issn=0099-9660}}</ref> لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٣، شارەکە کۆی گشتیی دامەزراندنی زیاتر لە ٤.٧٥&nbsp;ملیۆن کەس بوو کە زیاتر لە چوارەکیان لە خزمەتگوزارییەکانی پەروەردە و تەندروستیدا بوون.<ref>[https://www.bls.gov/regions/northeast/summary/blssummary_newyorkcity.pdf New York City Economic Summary], [[Bureau of Labor Statistics]], updated January 8, 2024. Accessed January 12, 2024.</ref> مانھاتن، کە زیاتر لە نیوەی ھەلی کارەکانی شارەکەی لەخۆدەگرت، تێکڕای مووچەی ھەفتانەی ٢,٥٩٠ دۆلاری ھەبوو لە چارەکی دووەمی ٢٠٢٣دا، کە بە چوارەم بەرزترین ڕیزبەند کرابوو لە نێوان ٣٦٠ گەورەترین کاونتییەکانی وڵاتەکەدا.<ref name="BLS2023Q3">[https://www.bls.gov/news.release/pdf/cewqtr.pdf County Employment And Wages – Second Quarter 2023], [[Bureau of Labor Statistics]], November 21, 2023. Accessed January 12, 2024.</ref> نیویۆرک سیتی یەکێکە لەو شارە کەمە ئەمریکییانەی کە [[باجی داھات|باجی داھات]] (نزیکەی ٣٪) دەخاتە سەر دانیشتووانەکەی؛<ref name="Localities_with_INCOME_tax">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Moreno |یەکەم=Tonya |ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=U.S. Cities That Levy Income Taxes |ناونیشان=https://www.thebalance.com/cities-that-levy-income-taxes-3193246 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170308014312/https://www.thebalance.com/cities-that-levy-income-taxes-3193246 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[The Balance (website)|The Balance]] |وتەگێڕانەوە=Fourteen states and the District of Columbia allow cities, counties, and municipalities to levy their own separate individual income taxes in addition to state income taxes.}}</ref><ref name="NYCTax">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Personal Income Tax & Non-resident NYC Employee Payments |ناونیشان=http://www1.nyc.gov/site/finance/taxes/personal-income-tax-and-non-resident-employees.page |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[New York City Department of Finance]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220827134650/https://www1.nyc.gov/site/finance/taxes/personal-income-tax-and-non-resident-employees.page |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="NYC_tax_schedule">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠١٦|سەردێڕ=New York City tax rate schedule |ناونیشان=https://www.tax.ny.gov/pdf/current_forms/it/nyc_tax_rate_schedule.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170308234704/https://www.tax.ny.gov/pdf/current_forms/it/nyc_tax_rate_schedule.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[New York State Department of Taxation and Finance]]}}</ref> سەرەڕای ئەم سەپاندنی باجە، نیویۆرک سیتی لە ساڵی ٢٠٢٤دا بە جیاوازییەکی زۆرەوە ماڵی بەرزترین ژمارەی ملیاردێرەکان بوو لە ھەر شارێکی جیھان، بە کۆی گشتی ١١٠ ملیاردێر.<ref name="NYCHighestNumberBillionaires" /> === وۆڵ ستریت === {{main|Wall Street|Financial District, Manhattan}} [[File:Gaming-Wall-Street BTS Prodigium-266.jpg|thumb|[[بۆرسەی نیویۆرک]] [[پێڕستی بۆرسەکان#بۆرسە سەرەکییەکان|گەورەترین بۆرسەی جیھانە]] لە ڕووی کۆی [[سەرمایەداریکردنی بازاڕ|سەرمایەداریکردنی بازاڕ]]ی ئەو [[پێڕستی ئەو کۆمپانیایانەی لە بۆرسەی نیویۆرک تۆمارکراون|کۆمپانیایانەی تێیدا تۆمارکراون]].<ref name="NYSElargest" /><ref name="NYSEhighestcap" />|alt=ئاڵایەکی گەورە بەسەر کۆڵەکە شێواز ڕۆمانییەکانی پێشەوەی بینایەکی گەورەدا ڕاکێشراوە.]] گرنگترین [[کەرتی ئابووری|کەرتی ئابووریی]] نیویۆرک سیتی لە ڕۆڵیدایە وەک [[ناوەندی دارایی|ناوەندێکی داراییی]] گشتگیر، کە بە شێوەیەکی میتۆنیمی بە ''وۆڵ ستریت'' ناسراوە. [[خوارووی مانھاتن]] ماڵی [[بۆرسەی نیویۆرک]] و [[نازداک]]ە، کە بەڕیزبەندی گەورەترین و دووەم گەورەترین [[بۆرسە|بۆرسەکانی]] جیھان پێکدەھێنن، کاتێک دەپێورێن ھەم بە تێکڕای قەبارەی مامەڵەی ڕۆژانە و ھەم بە کۆی [[سەرمایەداریکردنی بازاڕ]]ی کۆمپانیا تۆمارکراوەکانیان لە ساڵی ٢٠١٣دا.<ref name="NYSElargest">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NYSE Listings Directory |ناونیشان=https://www.nyse.com/about/listed/lc_ny_overview.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130621174531/http://www.nyse.com/about/listed/lc_ny_overview.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[New York Stock Exchange]]}}</ref><ref name="NYSEhighestcap">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2013 WFE Market Highlights |ناونیشان=http://www.world-exchanges.org/files/2013_WFE_Market_Highlights.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140327112731/http://www.world-exchanges.org/files/2013_WFE_Market_Highlights.pdf |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئازاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[World Federation of Exchanges]]}}</ref> لە ساڵی دارایی ٢٠١٣-١٤دا، [[پیشەسازیی کاغەزە دارایییەکان|پیشەسازیی کاغەزە دارایییەکانی]] وۆڵ ستریت ١٩٪ی داھاتی باجی ویلایەتی نیویۆرکی بەرھەم ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ=DiNapoli: Wall Street Bonuses Edge Up in 2014 |ناونیشان=https://www.osc.state.ny.us/press/releases/mar15/031115.htm |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Office of the [[New York State Comptroller]]}}</ref> نیویۆرک سیتی وەک گەورەترین ناوەندی جیھانی دەمێنێتەوە بۆ مامەڵەکردن لە بازاڕەکانی [[پشکی گشتی]] و سەرمایەی [[کاغەزی دارایی (دارایی)|قەرز]].<ref name="CNY2007">{{cite report |url=http://www.nyc.gov/html/om/pdf/ny_report_final.pdf |title=Sustaining New York's and the US' Global Financial Services Leadership |publisher=[[New York City Economic Development Corporation]] |access-date=July 19, 2015 }}</ref>{{rp|31–32}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٣|سەردێڕ=Total debt securities |ناونیشان=http://www.bis.org/statistics/r_qa1306_hanx18.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[Bank for International Settlements]]}}</ref> نیویۆرک ھەروەھا پێشەنگە لە بەڕێوەبردنی [[سندووقی پارێزی|سندووقەکانی پارێزی]]؛ [[پێڕستی کۆمپانیاکانی پشکی تایبەت|پشکی تایبەت]]؛ و قەبارەی دراویی [[یەکگرتن و کڕین]]. چەندین [[بانکداریی وەبەرھێنان|بانکی وەبەرھێنان]] و [[بەڕێوەبردنی وەبەرھێنان|بەڕێوەبەری وەبەرھێنان]] کە بارەگایان لە مانھاتنە، بەشداربووی گرنگن لە ناوەندە دارایییەکانی تری جیھاندا.<ref name="CNY2007" />{{rp|34–35}} نیویۆرک سەنتەری سەرەکیی [[بانکی بازرگانی|بانکداریی بازرگانی]]یە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Chaudhuri |یەکەم=Saabira |ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Ranking the Biggest U.S. Banks: A New Entrant in Top 5 |newspaper=[[The Wall Street Journal]] |ناونیشان=https://blogs.wsj.com/moneybeat/2014/09/15/ranking-the-biggest-u-s-banks-a-new-entrant-in-top-5/ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> مانھاتن زیاتر لە ٥٠٠&nbsp;ملیۆن پێی چوارگۆشە (٤٦.٥&nbsp;ملیۆن مەتر دووجا) ڕووبەری ئۆفیسی تێدابوو لە ساڵی ٢٠١٨دا،<ref name="ManhattanOfficeSpace">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Cynthia |دوایین=Foster |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Q3 2018 U.S. Office Market Outlook |ناونیشان=https://www2.colliers.com/en/Research/2018-Q3-US-Office-Market-Outlook-Report |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[Colliers International]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190414022654/https://www2.colliers.com/en/Research/2018-Q3-US-Office-Market-Outlook-Report |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کە نیویۆرک سیتی دەکاتە گەورەترین بازاڕی ئۆفیس لە جیھاندا،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.ft.com/content/f2849309-f490-47e8-abe6-2aa6bfcc69fc |سەردێڕ=Law firm Paul Weiss signs biggest US office lease of 2023 in Manhattan |نووسەر=Joe Miller and Joshua Chaffin |newspaper=Financial Times |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی نیسانی ٢٠٢٤|وتەگێڕانەوە=New York City's office market, the world's largest...}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Understanding The Manhattan Office Space Market |ناونیشان=http://www.officespaceseeker.com/manhattan-office-space-market.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Officespaceseeker.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140713071533/http://www.officespaceseeker.com/manhattan-office-space-market.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەکاتێکدا [[میدتاون مانھاتن]]، بە ٤٠٠&nbsp;ملیۆن پێی چوارگۆشە (٣٧.٢&nbsp;ملیۆن مەتر دووجا) لە ساڵی ٢٠١٨دا،<ref name="ManhattanOfficeSpace" /> گەورەترین ناوەندی بازرگانییە لە جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Marketbeat United States CBD Office Report 2Q11 |ناونیشان=http://www.cushwake.com/cwmbs2q11/PDF/off_us_cbd_2q11.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130508231043/http://www.cushwake.com/cwmbs2q11/PDF/off_us_cbd_2q11.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئایاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Cushman & Wakefield|Cushman & Wakefield, Inc]]}}</ref> === تەکنۆلۆژیا و بایۆتەکنۆلۆژیا === {{further|Tech:NYC|Tech companies in New York City|Biotech companies in New York City|Silicon Alley}} [[File:Flatiron District.jpg|thumb|[[ناوچەی فلاتئایرۆن]] بێشکەی سیلیکۆن ئالێییە، کە لە سەرەتادا میتۆنیمی بوو بۆ کەرتی تەکنۆلۆژیای بەرزی ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک.]] [[File:Cornell_Tech_buildings_(41991).jpg|thumb|[[کۆرنێڵ تێک]] لەسەر [[دوورگەی ڕۆزڤێڵت]]]] نیویۆرک ناوەندێکی تەکنۆلۆژیای جیھانیی ئاست بەرزە.<ref name="NewYorkCityDestinationNumberOneTechHub" /><ref name="NYCTopTierTechHub">{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/bradthomas/2021/09/11/silicon-alley-provides-path-to-prosperity-for-new-york-city/?sh=728c3b7b5465 |سەردێڕ='Silicon Alley' Provides Path To Prosperity For New York City |یەکەم=Brad |دوایین=Thomas |magazine=Forbes |ڕێکەوت=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠٢٣|وتەگێڕانەوە=As it stands now, the city is second only to Silicon Valley as the largest technology ecosystem in the world.}}</ref> سیلیکۆن ئالێی، کە سەردەمانێک نازناوێک بوو بۆ ئەو بوارەی کە پیشەسازییەکانی [[تەکنۆلۆژیای بەرز|تەکنۆلۆژیای بەرزی]] ناوچە میترۆپۆلیتانەکەی دەگرتەوە،<ref name="Dickey2013">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.businessinsider.com/silicon-alley-100-2013-2013-10?op=1 |سەردێڕ=SA 100 2013: The Coolest People In New York Tech |یەکەم١=Megan Rose |دوایین١=Dickey |یەکەم٢=Jillian |دوایین٢=D'Onfro |وێبگە=[[Business Insider]] |ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140722170340/http://www.businessinsider.com/silicon-alley-100-2013-2013-10?op=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئیتر ناوێکی گونجاو نییە چونکە ژینگەی تەکنۆلۆژیای شارەکە بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان بووە ھەم لە ڕووی شوێن و ھەم لە ڕووی بوارەوە لایەنی کەم لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە، کاتێک بازرگانیی تەکنۆلۆژیا لە شوێنی زیاتری مانھاتن و ناوچەکانی تر دەرکەوت، و پەیوەندی زۆری بە [[سیلیکۆن]]ەوە نەبوو.<ref name="Dickey2013" /><ref name="Ward2018">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://theculturetrip.com/north-america/usa/new-york/articles/the-history-of-new-yorks-silicon-alley |سەردێڕ=The History of New York's Silicon Alley |یەکەم=Peter |دوایین=Ward |ئیش=The Culture Trip |ڕێکەوت=٨ی ئازاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠٢٣|وتەگێڕانەوە=When the revival began in 2003, tech companies didn't stick to the same areas. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250225083249/https://theculturetrip.com/north-america/usa/new-york/articles/the-history-of-new-yorks-silicon-alley |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بواری تەکنۆلۆژیای ئێستای نیویۆرک سیتی کۆمەڵێک بەرنامە دەگرێتەوە کە بەکارھێنانی گشتگیری [[ژیریی دەستکرد]] (AI)،<ref name="AI-NYC1A">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nyc.gov/assets/cto/downloads/ai-strategy/nyc_ai_strategy.pdf |سەردێڕ=AI Strategy |ئیش=City of New York |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref><ref name="AI-NYC1B">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cnbc.com/2023/08/24/google-amazon-nvidia-amd-other-tech-giants-invest-in-hugging-face.html |سەردێڕ=Google, Amazon, Nvidia and other tech giants invest in AI startup Hugging Face, sending its valuation to $4.5 billion |نووسەر=Kif Leswing |بڵاوکەرەوە=[[CNBC]] |ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٣|وتەگێڕانەوە=Hugging Face, an AI firm based in New York, has raised $235 million at a $4.5 billion valuation from some of technology's biggest companies.}}</ref> ئینتەرنێتی بڕۆدباند،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nyc.gov/assets/cto/downloads/internet-master-plan/NYC_IMP_1.7.20_FINAL-2.pdf |سەردێڕ=The New York City Internet Master Plan |ئیش=City of New York |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> [[میدیای نوێ]]، [[تەکنۆلۆژیای دارایی]] (''فینتێک'') و [[دراوی کۆدکراو|کریپتۆکەرەنسی]]، [[بایۆتەکنۆلۆژیا]]، [[دیزاینی یاری]]، و بوارەکانی تر لە ناو تەکنۆلۆژیای زانیاری دەگرێتەوە کە لەلایەن [[سیستەمی ژینگەییی کارسازی|سیستەمی ژینگەییی کارسازی]] و وەبەرھێنانەکانی [[سەرمایەی مەترسیدار]]ەوە پشتگیری دەکرێن. [[کۆمپانیای تازەدامەزراو|کۆمپانیا ستارت‌ئەپە]] تەکنۆلۆژییەکان و دامەزراندنی کارسازی لە نیویۆرک سیتی و ناوچەکەدا لە گەشەکردندان. کەرتی تەکنۆلۆژیا لە ساڵی ٢٠١٠ەوە پشکی گەورەتر لە ئابووریی نیویۆرک سیتی داگیر دەکات.<ref name="TechNYC1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم١=Ben |دوایین١=Casselman |یەکەم٢=Keith |دوایین٢=Collins |یەکەم٣=Karl |دوایین٣=Russell |ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠١٩|سەردێڕ=Even Without Amazon, Tech Could Keep Gaining Ground in New York |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/interactive/2019/02/15/business/economy/nyc-tech-startups-amazon.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٩}}</ref> [[Tech:NYC]]، کە لە ساڵی ٢٠١٦ دامەزراوە، ڕێکخراوێکی قازانج نەویستە کە نوێنەرایەتیی پیشەسازیی تەکنۆلۆژیای نیویۆرک سیتی دەکات لەگەڵ حکومەت، دامەزراوە مەدەنییەکان، لە بازرگانی، و لە میدیادا، و ئامانجە سەرەکییەکانی بریتییە لە زیاتر گەورەکردنی بنکەی بەھرە تەکنۆلۆژییە بەرچاوەکەی نیویۆرک و داکۆکیکردن لەو سیاسەتانەی کە ھانی کۆمپانیا تەکنۆلۆژییەکان دەدەن بۆ گەشەکردن لە شارەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Jonathan |دوایین=Schieber |ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=A Year After its Launch, TechNYC Has Become a Force in New York Politics |ئیش=[[TechCrunch]] |ناونیشان=https://techcrunch.com/2017/05/24/a-year-after-its-launch-technyc-has-become-a-force-in-new-york-politics/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref> کەرتی ژیریی دەستکردی نیویۆرک سیتی ٤٨٣.٦&nbsp;ملیۆن دۆلاری ئەمریکی کۆکردەوە لە وەبەرھێنانی سەرمایەی مەترسیدار لە ساڵی ٢٠٢٢دا.<ref name="NYCArtificialIntelligenceHub">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.crainsnewyork.com/technology/new-york-artificial-intelligence-firms-raised-whopping-4836m-2022 |سەردێڕ=City AI firms bucked the VC downturn, raised a whopping $483.6M in 2022 |نووسەر=Cara Eisenpress |بڵاوکەرەوە=Crain Communications |ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٣دا، نیویۆرک یەکەم دەستپێشخەریی گشتگیری ڕاگەیاند بۆ دروستکردنی ھەم چوارچێوەیەک لە ڕێساکان و ھەم [[چات‌بۆت|چات‌بۆتێک]] بۆ ڕێکخستنی بەکارھێنانی AI لە ناو بازنەی حکومەتی شارەکەدا.<ref name="NYCArtificialIntelligenceGovernment">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pymnts.com/artificial-intelligence-2/2023/new-york-city-unveils-ai-action-plan-that-develops-rules-framework/ |سەردێڕ=New York City Unveils AI Action Plan that Develops Rules Framework |بڵاوکەرەوە=PYMNTS |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وتەگێڕانەوە=This comprehensive initiative is the first for a major U.S. city...As part of the plan, the city has piloted the first citywide AI chatbot to help business owners navigate the government.}}</ref> کەرتی [[بایۆتەکنۆلۆژیا]] لە نیویۆرک سیتی لە گەشەکردندایە، بە پشتبەستن بە ھێزی شارەکە لە [[توێژینەوەی زانستی|توێژینەوەی زانستیی]] ئەکادیمی و پاڵپشتییە دارایییە گشتی و بازرگانییەکان. لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١، سەرۆکی شارەوانی مایکل ئاڕ بلومبێرگ ڕایگەیاند کە [[زانکۆی کۆرنێڵ]] و [[پەیمانگای تەکنۆلۆژیای تەکنیۆن-ئیسرائیل]]ی ھەڵبژاردووە بۆ دروستکردنی قوتابخانەیەکی باڵای [[زانستە کارپێکراوەکان|زانستە کارپێکراوەکان]] بە بڕی ٢&nbsp;ملیار دۆلار بە ناوی [[کۆرنێڵ تێک]] لەسەر [[دوورگەی ڕۆزڤێڵت]] بە ئامانجی گۆڕینی نیویۆرک سیتی بۆ پایتەختی تەکنۆلۆژیای پێشەنگی جیھان.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Pérez-Peña |یەکەم=Richard |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Cornell Alumnus Is Behind $350 Million Gift to Build Science School in City |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/12/20/nyregion/cornell-and-technion-israel-chosen-to-build-science-school-in-new-york-city.html?scp=3&sq=cornell&st=cse |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠١٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ju |یەکەم=Anne |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ='Game-changing' Tech Campus Goes to Cornell, Technion |ناونیشان=https://news.cornell.edu/stories/2011/12/nyc-chooses-cornell-technion-build-tech-campus |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Cornell University]]}}</ref> === خانووبەرە === [[File:5th Avenue 9304.JPG|thumb|[[پێنجەم ئەڤینیو]] لە [[میدتاون مانھاتن]] گرانترین شەقامی بازاڕکردنە لە جیھاندا.<ref name=FifthAvenueMostExpensiveStreetOnEarth>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ir.cushmanwakefield.com/news/press-release-details/2023/New-Yorks-Fifth-Avenue-Retains-its-Top-Ranking-as-the-Worlds-Most-Expensive-Retail-Destination/default.aspx#:~:text=around%20the%20world.-,New%20York's%20Fifth%20Avenue%20retains%20its%20top%20ranking%20as%20the,which%20placed%20third%20in%202023. |سەردێڕ=New York's Fifth Avenue Retains its Top Ranking as the World's Most Expensive Retail Destination |بڵاوکەرەوە=Cushman & Wakefield |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref>]] خانووبەرەی نیویۆرک سیتی پەناگەیەکە بۆ وەبەرھێنەرانی جیھانی.<ref name="NYCSafeHavenGlobalInvestors" /> کۆی بەھای ھەموو موڵکەکانی نیویۆرک سیتی بە ١.٤٧٩&nbsp;تریلیۆن دۆلاری ئەمریکی خەمڵێنرا بۆ [[ساڵی دارایی]] ٢٠١٧، کە زیادبوونی ٦.١٪ بوو لە ساڵی پێشووتر. لە کۆی بەھای بازاڕ، خانووە یەک خێزانییەکان ٧٦٥&nbsp;ملیار دۆلار (٥١.٧٪)یان پێکدەھێنا؛ [[کۆندۆمینیۆم|کۆندۆمینیۆمەکان]]، [[ھەرەوەزی خانووبەرە|کۆ-ئۆپەکان]]، و بینا شوقەیییەکان گەیشتنە ٣٥١&nbsp;ملیار دۆلار (٢٣.٧٪)؛ و موڵکە بازرگانییەکان بە ٣١٧&nbsp;ملیار دۆلار (٢١.٤٪) خەمڵێنران.<ref>[https://www.nyc.gov/site/finance/about/press/press-release-fy24-tentative-assessment-roll.page ''Department Of Finance Publishes Fiscal Year 2024 Tentative Property Tax Assessment Roll''], [[New York City Department of Finance]], press release dated January 17, 2023. Accessed July 28, 2023. "The tentative assessment roll for FY24 shows the total market value of all New York City properties is $1.479 trillion, a 6.1 percent increase from Fiscal Year 2023. Property values for FY24 reflect real estate activity between January 6, 2022, to January 5, 2023, the taxable status date."</ref><ref name="NYC real estate">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nyc.gov/assets/finance/downloads/pdf/press_release/fy2017_tentative_assessment_roll.pdf |سەردێڕ=Department of Finance Publishes Fiscal Year 2017 Tentative Assessment Roll |بڵاوکەرەوە=[[New York City Department of Finance]] |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وتەگێڕانەوە=Today, Jacques Jiha, Commissioner for the Department of Finance, announced the publication of the Tentative Property Assessment Roll for fiscal year 2017, which shows the total Market Value for the upcoming year at about $1.072&nbsp;trillion, an increase of $102.5&nbsp;billion, or 10.6 percent from the 2016 Fiscal Year.}}</ref> [[پێنجەم ئەڤینیو]] لە میدتاون مانھاتن بەرزترین کرێی بازاڕکردنی ھەیە لە جیھاندا، کە دەگاتە {{convert|2000|$/ft2|$/m2}} لە ساڵی ٢٠٢٣دا.<ref>Boonshoft, Michael. [https://www.cushmanwakefield.com/en/news/2023/11/ny-fifth-avenue-retains-its-top-ranking-as-the-worlds-most-expensive-retail-destination "New York's Fifth Avenue Retains Its Top Ranking As The World's Most Expensive Retail Destination"], [[Cushman & Wakefield]], November 20, 2023. Accessed January 13, 2024. "New York's Fifth Avenue retains its top ranking as the world's most expensive retail destination, despite recording flat rental growth year-over-year (YOY)."</ref> نیویۆرک سیتی یەکێکە لە بەرزترین [[تێچووی ژیان|تێچووەکانی ژیان]] لە جیھاندا، کە ئەمەش بەھۆی کەمیی خانووبەرە لە شارەکەدا خراپتر بووە.<ref>Horowitz, Alex; and Staveski, Adam. [https://www.pewtrusts.org/en/research-and-analysis/articles/2023/05/25/new-yorks-housing-shortage-pushes-up-rents-and-homelessness "New York's Housing Shortage Pushes Up Rents and Homelessness"], [[The Pew Charitable Trusts]], May 25, 2023. Accessed March 17, 2024. "Housing construction in New York City and its suburbs has lagged far behind that of other major cities and their suburbs, resulting in low housing availability and a vacancy rate of just 3%. New York City's housing stock has only increased 4% since 2010, not nearly enough to keep up with its 22% increase in jobs. And from 2017 to 2021, New York City permitted 13 homes for every 1,000 residents in 2017, while Boston added 28, Washington, D.C., added 43, and Seattle added 67."</ref><ref>Morabito, Charlotte (June 24, 2024). [https://www.cnbc.com/2023/06/24/how-new-york-citys-sky-high-cost-of-living-stacks-up-to-london.html How New York City's sky-high cost of living stacks up to London], [[CNBC]]. Retrieved January 12, 2024.</ref> لە ساڵی ٢٠٢٣دا، شوقەی یەک ژوورە لە مانھاتن بە تێکڕای نرخی مانگانەی ٤,٤٤٣ دۆلاری ئەمریکی بەکرێ دەدرا.<ref>Duddridge, Natalie (August 11, 2023). [https://www.cbsnews.com/newyork/news/manhattans-average-rent-soared-to-record-5588-in-july/ Manhattan's average rent soared to a record $5,588 in July]. CBS New York. Retrieved January 12, 2024.</ref> تێکڕای نرخی خانوو لە سەرتاسەری شارەکەدا تا ساڵی ٢٠٢٣ لە سەرووی ١&nbsp;ملیۆن دۆلارەوە بوو.<ref>Barrett, George (August 2, 2023). [https://www.nyrealestatetrend.com/home-prices-and-property-values-in-new-york/ Home Prices and Property Values in New York]. NY Real Estate Trend. Retrieved January 12, 2024.</ref> بە ھەبوونی ٣٣,٠٠٠ یەکە لە ساڵی ٢٠٢٣ لە نێوان ٢.٣&nbsp;ملیۆن شوقەی کرێی شارەکەدا، ڕێژەی چۆڵی ١.٤٪ بوو، کە نزمترین ئاستە لە ساڵی ١٩٦٨ەوە و ڕێژەیەکە کە ئاماژەیە بۆ کەمیی یەکەی بەردەست، بەتایبەتی لە نێوان ئەوانەی کرێکەیان لە خوار ١,٦٥٠ دۆلارە لە مانگێکدا، کە کەمتر لە ١٪ی یەکەکان بەردەست بوون.<ref>Zaveri, Mihir. [https://www.nytimes.com/2024/02/08/nyregion/apartment-vacancy-rate-housing-crisis.html "New York City's Housing Crunch Is the Worst It Has Been in Over 50 Years. Only 1.4 percent of the city's rentals were available in 2023, according to new data, the lowest portion since 1968. The market was even tighter for lower-cost apartments."], ''[[The New York Times]]'', February 8, 2024. Accessed February 9, 2024. "The portion of rentals that were vacant and available dropped to a startling 1.4 percent in 2023, according to city data released on Thursday. It was the lowest vacancy rate since 1968 and shows just how drastically home construction lags behind the demand from people who want to live in the city.... Then, that number—about 33,210 units in 2023—is divided by the roughly 2.3 million total rental homes in the city that are either available or occupied by tenants. The vacancy rate dropped to 1.4 percent even as the city added some 60,000 homes over the past two years, according to the city data."</ref> خواستێکی بەرزی بەردەوام وایکردووە تێکڕای کرێی مانگانەی شوقەی یەک ژوورە لە نیویۆرک سیتی بگاتە سەرووی ٤,٠٠٠ دۆلاری ئەمریکی و کرێی دوو ژوورەش بۆ سەرووی ٥,٠٠٠ دۆلار، کە بە جیاوازییەکی زۆر بەرزترینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا.<ref name="NYCMostExpensiveRents" /> === گەشتیاری === {{main|Tourism in New York City}} [[File:Times_Square,_Broadway,_May_2016.jpg|thumb|[[تایمز سکوێیەر]] یەکێکە لە پێشەنگترین شوێنە گەشتیارییەکانی جیھان بە ٥٠&nbsp;ملیۆن گەشتیار ساڵانە.<ref name="NYCvisitors" />]] گەشتیاری پیشەسازییەکی گرنگە بۆ نیویۆرک سیتی، و [[گەشتیاری + کۆنفڕانسەکانی نیویۆرک سیتی]] نوێنەرایەتیی فەرمانگەی گەشتیاریی فەرمیی شارەکە دەکات.<ref>[https://www.travelweekly.com/Travel-News/Travel-Agent-Issues/NYC-and-Company-changes-its-name "NYC & Company is now New York City Tourism + Conventions"], ''Travel Weekly'', March 28, 2023. Accessed January 17, 2024. "New York City's official destination marketing organization has changed its name to New York City Tourism + Conventions, dropping the NYC & Company name it's held since 1999."</ref> نیویۆرک شایەتحاڵی گەشەسەندنی قەبارەی تێکەڵاوی گەشتیارانی نێونەتەوەیی و ناوخۆیی بووە، کە دەگاتە ٦٦.٦&nbsp;ملیۆن سەردانیکەر بۆ شارەکە لە ساڵێکدا، لەوانەش تا ١٣.٥&nbsp;ملیۆن سەردانیکەری نێونەتەوەیی، کە زۆرترین ژمارەیان لە شانشینی یەکگرتوو، کەنەدا، بەڕازیل، و چینەوە بووە.<ref name="Tourism2021" /> چەندین سەرچاوە نیویۆرکیان بە وێنەگیراوترین شاری جیھان ناوبردووە.<ref name="NYCMostPhotographed1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=History in Photos: New York is the Most Photographed City in the World |ناونیشان=https://nycity.media/history/history-in-photos-new-york-is-the-most-photographed-city-in-the-world.html |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وتەگێڕانەوە=Not eliminate how many photos you have done well with your digital cameras, cell phones, and smartphones. And also in the professional area, New York has a non-sealing charm for filmmakers and photographers..Every year, there are 40,000 shoots for advertising, cinema films, TV shows, series, music videos, and documentation. New York is considered the most photographed city in the world. And yet photographers, again and again, manage to take a new perspective in the megacity, to avoid an unusual motif, to create an optics that fascinates.}}</ref><ref name="NYCMostPhotographed2">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین١=McNeely |یەکەم١=Jamie |سەردێڕ=The Most Photographed Places In The World Based On Traveler Data |ئیش=Expedia Travel Blog |ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشان=https://www.expedia.com/stories/most-photographed-places-in-the-world/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ |بڵاوکەرەوە=Expedia |وتەگێڕانەوە=With visitors taking a slice of the Big Apple back home on their camera reel, it's hardly surprising that New York is the most photographed city in the world. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230713051730/https://www.expedia.com/stories/most-photographed-places-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="NYCMostPhotographed3">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Swanson |یەکەم١=Ana |ڕێکەوت=٢٦ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=The world's most photographed places |newspaper=[[The Washington Post]] |ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/08/26/the-worlds-most-photographed-places/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> ''[[ئای ڵاڤ نیویۆرک]]'' (کە بە شێوەی I <span style="color:red;">❤</span> NY دەنووسرێت) ھەم لۆگۆیەکی بازرگانییە و ھەم گۆرانییەکە کە بنەمای [[کەمپەینی ڕیکلام|ھەڵمەتێکی ڕیکلامین]] و لە ساڵی ١٩٧٧ەوە بەکاردەھێنرێن بۆ بەرەوپێشبردنی [[گەشتیاری لە نیویۆرک سیتی|گەشتیاری لە نیویۆرک سیتی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.believermag.com/issues/200309/?read=interview_glaser |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150619204157/http://www.believermag.com/issues/200309/?read=interview_glaser |سەردێڕ=Chip Kidd talks with Milton Glaser |ئیش=[[The Believer (magazine)|The Believer]] |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> و دواتر بۆ بەرەوپێشبردنی ویلایەتی نیویۆرکیش. لۆگۆ بازرگانییەکە خاوەندارێتی دەکرێت لەلایەن [[کۆمپانیای گەشەپێدانی ئیمپایەر ستەیت|پەرەپێدانی ئیمپایەر ستەیتی ویلایەتی نیویۆرک]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٣|سەردێڕ=I Love New York Logo |ناونیشان=http://www.nysl.nysed.gov/emblems/iluvny.htm |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[New York State Education Department]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150906091226/http://www.nysl.nysed.gov/emblems/iluvny.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زۆرێک لە [[پێڕستی نیشانەکانی نیویۆرک سیتی|ناوچە و مۆنیۆمێنتەکانی]] نیویۆرک سیتی نیشانەی گرنگن، لەوانە سێ لە دە شوێنە گەشتیارییەکانی جیھان کە زۆرترین سەردانیکەریان ھەبووە لە ساڵی ٢٠٢٣دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World's Most Visited Tourist Attractions, Ranked |ناونیشان=https://www.farandwide.com/s/most-visited-tourist-destinations-bc849c0424864219 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=Farandwide.com |زمان=en}}</ref> ژمارەیەکی پێوانەیی لە ٦٦.٦&nbsp;ملیۆن گەشتیار لە ساڵی ٢٠١٩دا سەردانی نیویۆرک سیتییان کرد، کە بووە ھۆی ھێنانی ٤٧.٤&nbsp;ملیار دۆلار وەک داھاتی گەشتیاری. ژمارەی سەردانیکەران بە ڕێژەی دوو لەسەر سێ کەمبووەوە لە ساڵی ٢٠٢٠دا لە کاتی پەتاکەدا، بەڵام لە ساڵی ٢٠٢٣دا گەڕایەوە بۆ ٦٣.٣&nbsp;ملیۆن.<ref name="Tourism2021">[https://www.osc.ny.gov/reports/osdc/tourism-industry-new-york-city ''The Tourism Industry in New York City Reigniting the Return''], [[New York State Comptroller]] [[Thomas DiNapoli]], April 2021. Accessed December 29, 2023. "After reaching a record high of 66.6 million visitors in 2019 and generating $47.4 billion in spending, the number of visitors to New York City dropped by 67 percent and their spending declined by 73 percent in 2020.... New York City hosted 66.6 million visitors in 2019 (about 25 percent of the State's 265.5 million visitors that year), its tenth consecutive annual record. In 2020, the pandemic and related behavioral and governmental restrictions caused the number to drop to 22.3 million, a 67 percent reduction (see Figure 1)."</ref><ref>David, Greg. [https://www.thecity.nyc/2023/09/05/tourists-china-hotel-rates/ "Tourists Are Back to NYC in Big Numbers"], [[The City (website)|The City]], September 5, 2023. Accessed December 29, 2023. "But the city will not surpass its 2019 record of 66.6 million visitors because once-numerous travelers from China remain few and far between and Americans are flocking to Europe in unprecedented numbers.... Still, the numbers show a rebound with the official forecast from the tourism agency NYC & Co. still predicting 63.3 million visitors this year, up 12% from last year."</ref> نیشانە مێژووییە گەورەکانی نیویۆرک سیتی بریتین لە [[مۆزەخانەی ھونەری مێترۆپۆلیتان]]، [[پەیکەری ئازادی]]، [[ئیمپایەر ستەیت بڵدینگ]]، و سەنتڕاڵ پارک.<ref>[https://www.lux-review.com/most-popular-landmarks-in-new-york/ Most Popular Landmarks in New York] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240909073305/https://www.lux-review.com/most-popular-landmarks-in-new-york/ |date=September 9, 2024 }}, ''LUXlife Magazine'', November 5, 2021</ref> تایمز سکوێیەر سەنتەری ڕووناککراوەی [[ناوچەی شانۆی مانھاتن|ناوچەی شانۆی بڕۆدوەی]]یە،<ref>{{Cite encyclopedia |title=Times Square |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/596253/Times-Square |access-date=May 10, 2011 }}</ref> و ناوەندێکی سەرەکییە بۆ [[پیشەسازیی کاتبەسەربردن|پیشەسازیی کاتبەسەربردنی]] جیھان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York Architecture Images—Midtown Times Square |ناونیشان=http://www.nyc-architecture.com/MID/MID-TimesSquare3.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170125164419/http://www.nyc-architecture.com/MID/MID-TimesSquare3.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=usurped |بڵاوکەرەوە=2011 nyc-architecture}}</ref> کە ساڵانە ٥٠&nbsp;ملیۆن سەردانیکەر بۆ یەکێک لە قەرەباڵغترین یەکتربڕە پیادەکانی جیھان ڕادەکێشێت.<ref name="NYCvisitors">Alikpala, Gidget. [https://en.as.com/latest_news/the-top-10-most-visited-tourist-attractions-in-the-usa-n/ "The top 10 most visited tourist attractions in the USA"], ''[[As (newspaper)|As]]'', September 4, 2023. Accessed January 13, 2024. "Central Park, New York- 42 million annual visitors... Times Square, New York- 50 million annual visitors. At number one is Times Square, one of the most iconic locations in the world."</ref> بەپێی [[یەکێتیی بڕۆدوەی]]، نمایشەکان لەسەر [[شانۆی بڕۆدوەی|بڕۆدوەی]] بە بەھای نزیکەی ١.٥٤&nbsp;ملیار دۆلاری ئەمریکی بلیتەکانیان فرۆشتووە لە ھەردوو وەرزی ٢٠٢٢-٢٠٢٣ و ٢٠٢٣-٢٠٢٤دا. ھەردوو وەرزەکە ئامادەبوونی شانۆیییان بە نزیکەی ١٢.٣&nbsp;ملیۆن کەس بۆ ھەر یەکێکیان بەخۆوە بینیوە.<ref name="BroadwayLeagueStatistics">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.broadwayleague.com/research/statistics-broadway-nyc/ |سەردێڕ=Broadway Season Statistics |بڵاوکەرەوە=The Broadway League |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> === ڕاگەیاندن و کاتبەسەربردن === {{Main|Media in New York City}} {{further|New Yorkers in journalism}} [[File:New_York,_2019_(48621790492).jpg|thumb|[[سەنتەری ڕۆکفێلەڕ]]، یەکێک لە پێشەنگترین [[ڕاگەیاندن لە نیویۆرک سیتی|ناوەندەکانی میدیا و کاتبەسەربردن]]ی مانھاتن]] [[File:Freedom_Of_Speech_(256854761).jpeg|thumb|[[بینای نیویۆرک تایمز|بارەگای سەرەکیی]] [[کۆمپانیای نیویۆرک تایمز]]، بڵاوکەرەوەی ڕۆژنامەی ''[[نیویۆرک تایمز]]'']] نیویۆرک سیتی وەک پایتەختی [[پیشەسازی کاتبەسەربردن|کاتبەسەربردنی]]<ref name="NYCTheCapitaloftheWorld" /><ref name="NYCTheEntertainmentCapitaloftheWorld">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=New York City Skyscrapers |یەکەم=Richard |دوایین=Panchyk |بڵاوکەرەوە=Arcadia Publishing |ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٩٦-٣٨٦٢-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=01rPeuHXpeQC&pg=PT180}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=New York: The Movie Lover's Guide: The Ultimate Insider Tour of Movie New York |یەکەم=Richard |دوایین=Alleman |بڵاوکەرەوە=Crown/Archetype |ساڵ=٢٠١٣|پەڕە=٩٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٤١-٣٧٧٨-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=f_0Z5SxTKLkC&pg=PA95}}</ref> و [[میدیای دیجیتاڵ|میدیای دیجیتاڵی]] جیھان وەسف کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.lgbtqnation.com/2017/05/first-nyc-pridefest-will-televised/ |سەردێڕ=ABC will broadcast New York's pride parade live for the first time |یەکەم=Dawn |دوایین=Ennis |بڵاوکەرەوە=[[LGBTQ Nation]] |ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وتەگێڕانەوە=Never before has any TV station in the entertainment and news media capital of the world carried what organizer boast is the world's largest Pride parade live on TV.}}</ref> ناوەندێکە بۆ پیشەسازییەکانی ڕیکلام، [[مۆسیقای نیویۆرک سیتی|مۆسیقا]]، [[پێڕستی ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی نیویۆرک سیتی|ڕۆژنامە]]، میدیای دیجیتاڵ، و بڵاوکردنەوە، و گەورەترین بازاڕی میدیایە لە ئەمریکای باکوور.<ref>{{cite press release |title=Tampa Bay 12th Largest Media Market Now |publisher=Tampa Bay Partnership |date=August 26, 2005 |url=http://www.tampabay.org/press.asp?rls_id=991& |access-date=September 1, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080928205103/http://www.tampabay.org/press.asp?rls_id=991& |archive-date=September 28, 2008 }}</ref> زۆرێک لە گەورەترین [[گرووپی کۆمپانیاکانی میدیا|گرووپەکانی میدیای]] جیھان بنکەیان لەم شارەیە، لەوانە [[Warner Bros. Discovery]]، [[Thomson Reuters Corporation]]، [[ئەسۆوشیەیتید پرێس]]، [[Bloomberg L.P.]]، [[News Corp]]، [[کۆمپانیای نیویۆرک تایمز]]، [[NBCUniversal]]، [[Hearst Corporation]]، [[AOL]] و [[Fox Corporation]]. حەوت لە کۆی ھەشت تۆڕە جیھانییە پێشەنگەکانی [[ئاژانسی ڕیکلام|ئاژانسی ڕیکلام]] بارەگای سەرەکییان لە نیویۆرکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070602212322/http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 |سەردێڕ=Top 10 Consolidated Agency Networks: Ranked by 2006 Worldwide Network Revenue |ئیش=[[Advertising Age]] |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}}</ref> زیاتر لە ٢٠٠ ڕۆژنامە و ٣٥٠ گۆڤاری بەکارھێنەر ئۆفیسیان لە شارەکەدا ھەیە،<ref name="NYC Media" /> و پیشەسازی بڵاوکردنەوە نزیکەی ١١,٥٠٠ کەس دادەمەزرێنێت، بە کاریگەرییەکی ئابووریی ٩.٢&nbsp;ملیار دۆلارەوە.<ref>Milliot, Jim. [https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/industry-news/financial-reporting/article/91028-new-report-finds-nyc-publishing-bookselling-jobs-fell-between-2010-and-2020.html "New Report Finds NYC Publishing, Bookselling Jobs Fell Between 2010 and 2020"], ''[[Publishers Weekly]]'', December 1, 2022. Accessed January 30, 2024. "According to the study, book publishers generated $9.2 billion of economic output in 2020, ahead of the other publishing sub-sectors: periodical publishers ($6.3 billion); internet publishers ($2.8 billion); and newspaper publishers (2.5 billion).... The number of people employed in New York publishing houses dipped by 1.7% between 2010 and 2020, falling to 11,500."</ref> دوو ڕۆژنامە نیشتمانییە ڕۆژانەیییەکان کە گەورەترین [[بڵاوبوونەوە (ڕۆژنامە)|بڵاوبوونەوەیان]] ھەیە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە نیویۆرک بڵاودەکرێنەوە: لاپەڕە گەورەکانی ''[[وۆڵ ستریت جۆرناڵ]]'' و ''[[نیویۆرک تایمز]]''.<ref>Majid, Aisha. [https://pressgazette.co.uk/media-audience-and-business-data/media_metrics/top-25-us-newspaper-circulations-down-march-2023/ "Top 25 US newspaper circulations: Largest print titles fall 14% in year to March 2023"], ''[[Press Gazette]]'', June 26, 2023. Accessed January 13, 2024. "News Corp's business-focused ''The Wall Street Journal'' (609,654) and ''The New York Times'' (296,329) remain the biggest dailies in the US."'</ref> بە ١٣٢ خەڵات تا ساڵی ٢٠٢٢، ''The Times'' زۆرترین [[خەڵاتی پولیتیزەر]]ی بۆ ڕۆژنامەوانی بردووەتەوە<ref>[[David Folkenflik|Folkenflik, David.]] [https://www.npr.org/2022/05/08/1097097620/new-york-times-pulitzer-ukraine-walter-duranty "''The New York Times'' can't shake the cloud over a 90-year-old Pulitzer Prize"], [[NPR]], May 8, 2022. Accessed January 13, 2024. "''The New York Times'' is looking to add to its list of 132 Pulitzer Prizes – by far the most of any news organization – when the 2022 recipients for journalism are announced on Monday."</ref> و وەک [[ڕۆژنامەی تۆمارکراو]]ی میدیای ئەمریکی دادەنرێت.<ref>[https://ropercenter.cornell.edu/new-york-times The New York Times], [[Roper Center for Public Opinion Research]]. Accessed January 13, 2024. "Nicknamed The Gray Lady, The Times is long regarded within the industry as a national 'newspaper of record'."</ref> ڕۆژنامە [[تابلۆید (فۆرماتی ڕۆژنامە)|تابلۆیدەکانی]] شارەکە بریتین لە ''[[نیویۆرک دەیلی نیوز]]''، کە لە ساڵی ١٩١٩ لەلایەن [[جۆزێف مێدیل پاتەرسۆن]]ەوە دامەزرا،<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/412434/New-York-Daily-News |title=New York Daily News (American newspaper) |encyclopedia=[[Britannica.com]] |access-date=May 4, 2013 }}</ref> و ''[[نیویۆرک پۆست]]''، کە لە ساڵی ١٨٠١ لەلایەن [[ئەلێکساندەر ھامیلتۆن]]ەوە دامەزرا.<ref>Allan Nevins, ''The Evening Post: Century of Journalism'', Boni and Liveright, 1922, p. 17.</ref><ref>[https://www.loc.gov/item/lcwaN0011417/ ''New York Post''], [[Library of Congress]]. Accessed January 13, 2024. "The New York Post is an American daily newspaper, primarily distributed in New York City and its surrounding area. It is the 13th-oldest and seventh-most-widely circulated newspaper in the United States. Established in 1801 by Federalist and Founding Father Alexander Hamilton, it became a respected broadsheet in the 19th century, under the name New York Evening Post."</ref> {{As of|2019}}، نیویۆرک سیتی دووەم گەورەترین ناوەند بوو بۆ بەرھەمھێنانی فیلم و تەلەڤیزیۆن لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، کە ساڵانە نزیکەی ٢٠٠ فیلمی درێژی بەرھەم دەھێنا. ئەم پیشەسازییە لە ساڵی ٢٠١٩دا زیاتر لە ١٠٠,٠٠٠ کەسی دامەزراندووە، و ١٢.٢&nbsp;ملیار دۆلاری وەک مووچە و کاریگەرییەکی ئابووریی گشتیی بە بڕی ٦٤.١&nbsp;ملیار دۆلار بەرھەم ھێناوە.<ref>[https://www.nyc.gov/assets/mome/pdf/mome-nyc-film-tv-industry-study-executive-summary.pdf ''New York City Film and Television Industry Economic Impact Study 2021''], New York City Mayor's Office of Media and Entertainment. Accessed January 30, 2024. "In 2019, New York City's film and television industry was directly responsible for 100,200 jobs, $12.2 billion in wages, and $64.1 billion in direct economic output."</ref> لە ڕووی قەبارەوە، نیویۆرک پێشەنگی جیھانە لە بەرھەمھێنانی [[فیلمی سەربەخۆ]]—یەک لەسەر سێی ھەموو فیلمە سەربەخۆکانی ئەمریکا لەوێ بەرھەم دەھێنرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York Film Academy, New York City |ناونیشان=http://www.nyfa.edu/filmschools/newyork.php |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120126210946/http://www.nyfa.edu/filmschools/newyork.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[New York Film Academy]]}}</ref><ref name="NYC Media">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠٠٥|سەردێڕ=Request for Expressions of Interest |ناونیشان=http://www.govisland.com/PDFs/RFEI/RFEI.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080802030053/http://www.govisland.com/PDFs/RFEI/RFEI.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Governors Island|Governors Island Preservation and Education Corporation]]}}</ref> نیویۆرک ناوەندێکی گەورەیە بۆ میدیای [[نا-بازرگانی و پەروەردەیی]]. [[NYC Media]] تۆڕی فەرمیی ڕادیۆ، تەلەڤیزیۆن، و میدیای سەرھێڵ و خزمەتگوزاری پەخشی گشتیی نیویۆرک سیتییە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=About NYC Media |ناونیشان=https://www1.nyc.gov/site/media/about/about.page |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٩|وێبگە=[[NYC Media]] |بڵاوکەرەوە=City of New York}}</ref> و چەندین بەرنامەی ڕەسەنی براوەی [[خەڵاتی ئێمی]] بەرھەمھێناوە کە باس لە مۆسیقا و کولتووری گەڕەکەکانی شارەکە و حکومەتی شارەکە دەکەن. کۆنترین کەناڵی [[تەلەڤیزیۆنی دەستڕاگەیشتنی گشتی]] لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا [[تۆڕی گەڕەکی مانھاتن]]ە، کە لە ساڵی ١٩٧١ دامەزراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Community Celebrates Public Access TV's 35th Anniversary |ناونیشان=http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100825122105/http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[Manhattan Neighborhood Network|Mnn.org]]}}</ref> [[WNET]] وێستگە تەلەڤیزیۆنییە گشتییە سەرەکییەکەی شارەکەیە و یەک لەسەر سێی پڕۆگرامەکانی تەلەڤیزیۆنی نیشتمانیی [[خزمەتگوزاریی پەخشی گشتی]] (PBS) بەرھەم دەھێنێت.<ref>[https://www.nyc-arts.org/organizations/thirteen-wnet/ Thirteen/WNET], [[NYC Arts]]. Accessed January 30, 2024. "Channel Thirteen is the flagship television station of the Public Broadcasting Service—a national, commercial-free, viewer-supported network known for its productions of top-notch programming in the arts and culture (Masterpiece Theater; Great Performances), science and nature (NOVA; Stephen Hawking's Universe), news and public affairs (News Hour with Jim Lehrer; ITN World News) and the humanities (The 1900 House; The American President). Thirteen/WNET produces about a third of the prime-time public-television programming aired in the United States, for which it often taps the unmatched cultural resources of New York City."</ref> [[WNYC]]، کە وێستگەیەکی [[ڕادیۆی گشتی]]یە و تا ساڵی ١٩٩٧ لەلایەن شارەکەوە خاوەندارێتی دەکرا،<ref>Darrow, Peter H. [https://www.wnyc.org/story/going-public-story-wnycs-journey-independence/ "Going Public: The Story of WNYC's Journey to Independence"], [[WNYC]], May 10, 2018. Accessed January 30, 2024. "From July 1924 until January 1997, WNYC was owned and operated by the City of New York. This is the story of how it became a self-supporting, independent non-profit organization."</ref> گەورەترین گوێگری ڕادیۆی گشتی ھەیە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Top 30 Public Radio Subscribers – Spring 2006 Arbitron |ناونیشان=http://www.rrconline.org/reports/pdf/Sp06%20eRanks.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Radio Research Consortium]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130113222054/http://www.rrconline.org/reports/pdf/Sp06%20eRanks.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لێرەدا تەواوی دەقەکە بەبێ ھیچ کورتکردنەوە و گۆڕانکارییەک لە پێکھاتە، قاڵبەکان و سەرچاوەکاندا، وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی (سۆرانی): == پەروەردە == {{Main|پەروەردە لە نیویۆرک سیتی}} [[File:Low_Memorial_Library_Columbia_University_College_Walk_Court_Yard_05.jpg|thumb|[[کتێبخانەی یادەوەریی لۆو]] لە [[زانکۆی کۆڵۆمبیا]]]] نیویۆرک سیتی گەورەترین سیستەمی پەروەردەیی ھەیە لە نێو ھەموو شارەکاندا.<ref name="NYCTheCapitaloftheWorld" /> ژێرخانی پەروەردەییی شارەکە خوێندنی سەرەتایی، خوێندنی ئامادەیی، خوێندنی باڵا، و توێژینەوە لەخۆدەگرێت. سیستەمی [[قوتابخانە گشتییەکانی نیویۆرک سیتی]]، کە لەلایەن [[وەزارەتی پەروەردەی نیویۆرک سیتی]]یەوە بەڕێوەدەبرێت، گەورەترین سیستەمی قوتابخانەی گشتییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، کە تا ساڵی ٢٠١٧-٢٠١٨ خزمەت بە نزیکەی ١.١&nbsp;ملیۆن خوێندکار دەکات لە نزیکەی ١,٨٠٠ قوتابخانەی سەرەتایی و ئامادەییی جیاوازدا، بە [[قوتابخانە چارترەکان]]یشەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Where we live NRC Fair housing together |ناونیشان=https://wherewelive.cityofnewyork.us/explore-data/access-to-opportunity/education/#:~:text=New%20York%20City's%20public%20school,and%20various%20charter%20programs1. |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230723020135/http://wherewelive.cityofnewyork.us/explore-data/access-to-opportunity/education/#:~:text=New%20York%20City's%20public%20school,and%20various%20charter%20programs1. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> ھەروەھا نزیکەی ٩٠٠ قوتابخانەی سێکولار (عەلمانی) و ئایینیی تایبەت ھەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Private School Universe Survey |ناونیشان=http://nces.ed.gov/surveys/pss/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080906170332/http://www.nces.ed.gov/surveys/pss/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[National Center for Education Statistics]]}}</ref> [[File:Facade_of_the_New_York_Public_Library_Main_Branch_2.jpg|thumb|[[لقی سەرەکیی کتێبخانەی گشتیی نیویۆرک|بینای بارەگای سەرەکیی ستیفن ئەی 슈وارزمان]]ی [[کتێبخانەی گشتیی نیویۆرک]]]] [[کتێبخانەی گشتیی نیویۆرک]] (NYPL) گەورەترین کۆمەڵەی ھەیە لە ھەر سیستەمێکی کتێبخانەی گشتی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref name="libraryspot">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Nation's Largest Libraries |ناونیشان=http://www.libraryspot.com/lists/listlargestlibs.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070529215517/http://www.libraryspot.com/lists/listlargestlibs.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=LibrarySpot}}</ref> کوینز لەلایەن [[کتێبخانەی گشتیی ناوچەی کوینز]] (QPL)ەوە خزمەت دەکرێت، کە دووەم گەورەترین سیستەمی کتێبخانەی گشتییە لە وڵاتەکەدا، لەکاتێکدا [[کتێبخانەی گشتیی بروکلین]] (BPL) خزمەت بە بروکلین دەکات.<ref name="libraryspot" /> زیاتر لە ملیۆنێک خوێندکار، کە بەرزترین ژمارەیە لە ھەر شارێکی ویلایەتە یەکگرتووەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=America's Biggest College Towns |ناونیشان=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-09-08/america-s-biggest-college-towns |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220728164158/https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-09-08/america-s-biggest-college-towns |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢٢|ئیش=Bloomberg.com |زمان=en}}</ref> لە زیاتر لە ١٢٠ دامەزراوەی خوێندنی باڵای نیویۆرک سیتی وەرگیراون، کە نزیکەی چارەکە ملیۆنێکیان تەنھا لە سیستەمی [[زانکۆی سیتیی نیویۆرک]] (CUNY)دان {{as of|2025|lc=yes}}.<ref>[https://www.cuny.edu/news/cuny-welcomes-240000-students-for-fall-2025-with-new-initiatives-to-support-students/ "CUNY Welcomes 240,000 Students for Fall 2025 with New Initiatives to Support Students"], [[City University of New York]], August 26, 2025. Accessed February 22, 2026. "The City University of New York today kicked off its 2025-26 academic year, welcoming about 240,000 students with new initiatives and offerings geared to better meet their needs."</ref> بەپێی [[ڕیزبەندی ئەکادیمیی زانکۆکانی جیھان]]، نیویۆرک سیتی بە تێکڕا باشترین دامەزراوەکانی خوێندنی باڵای ھەیە لە ھەر [[شاری جیھانی|شارێکی جیھانییدا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Academic Ranking of World Universities 2019 |ناونیشان=http://www.shanghairanking.com/ARWU2019.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190817225232/http://www.shanghairanking.com/ARWU2019.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئابی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[Academic Ranking of World Universities|Shanghai Ranking Consultancy]]}}</ref> سیستەمی گشتی CUNY پێکھاتووە لە ٢٥ دامەزراوە لە سەرانسەری ھەر پێنج ناوچەکەدا.<ref>[https://www.cuny.edu/about/colleges/ Colleges and Schools], [[City University of New York]]. Accessed February 22, 2026.</ref> کەمپەکانی سیستەمی گشتیی [[زانکۆی ویلایەتیی نیویۆرک]] (SUNY) لە نیویۆرک سیتی بریتین لە [[زانکۆی زانستە تەندروستییەکانی داونستەیتی SUNY]]، [[پەیمانگای تەکنۆلۆژیای مۆدە]]، [[کۆلێژی دەریاییی SUNY]]، و [[کۆلێژی بیناییی SUNY]].<ref>[https://www.suny.edu/attend/visit-us/complete-campus-list/ Complete Campus List], [[State University of New York]]. Accessed February 22, 2026.</ref> نیویۆرک سیتی ماڵی چەندین زانکۆی تایبەتیی بەناوبانگە وەکوو [[زانکۆی ئادێلفی]]، [[کۆلێژی پەروەردەی بانک ستریت]]، [[کۆلێژی بارنارد]]، [[زانکۆی کۆڵۆمبیا]]، [[کۆپەر یونیۆن]]، [[زانکۆی فۆردھام]]، [[زانکۆی نیویۆرک]]، [[پەیمانگای تەکنۆلۆژیای نیویۆرک]]، [[زانکۆی ڕۆکفێلەڕ]]، [[زانکۆی مێرسی]]، [[کۆرنێڵ تێک]] و [[زانکۆی یێشیڤا]]؛ چەندین لەمانە لە ڕیزبەندیی باشترین زانکۆکانی جیھاندان،<ref name="ARWU">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Academic Ranking of World Universities 2017 |ناونیشان=http://www.shanghairanking.com/ARWU2017.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171012154517/http://www.shanghairanking.com/ARWU2017.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[Academic Ranking of World Universities|Shanghai Ranking Consultancy Consultancy]]}}</ref><ref name="CWUR">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=CWUR 2016—World University Rankings |ناونیشان=https://cwur.org/2016.php |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[Center for World University Rankings]]}}</ref> لەکاتێکدا ھەندێک لە بەناوبانگترین دامەزراوەکانی جیھان، وەکوو [[زانکۆی پرینستۆن]] و [[زانکۆی یەیڵ]]، دەکەونە [[ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک]]ەوە. بەشێکی زۆری [[توێژینەوەی زانستی]] لە شارەکەدا لە بواری پزیشکی و [[زانستەکانی ژیان]]دا ئەنجام دەدرێت. لە ساڵی ٢٠١٩دا، ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک لە پلەی یەکەمدا بوو [[پێڕستی شارەکان بەپێی بەرھەمی زانستی#شارە پێشەنگەکان لە بوارە جیاوازەکاندا|بەپێی پشکی وتارە بڵاوکراوەکان لە زانستەکانی ژیاندا]].<ref name="NYCLifeSciencesCapital">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Top 50 science cities in life sciences |ناونیشان=https://www.natureindex.com/supplements/nature-index-2020-science-cities/tables/life-sciences |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=natureindex.com |زمان=en}}</ref> نیویۆرک سیتی زۆرترین بڕوانامەی دەرچوونی زانستەکانی ژیانی ھەیە کە ساڵانە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەبەخشرێت، و لە ساڵی ٢٠١٢دا، ٤٣,٥٢٣ پزیشکی مۆڵەتپێدراو لە نیویۆرک سیتی کاریان دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Horner |یەکەم١=Blair |دوایین٢=Levin |یەکەم٢=Arthur |دوایین٣=Mattei |یەکەم٣=Suzanne |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٤|ئەوانی تر=Casey Ciceron (contributor) |سەردێڕ=The Doctor Is In: New York's Increasing Number of Doctors |ناونیشان=http://www.nypirg.org/pubs/health/2014.08.21DoctorIsIn.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[New York City Economic Development Corporation]] |پەڕە=١٣, Appendix ١: Comparison of the Numbers Of New York Doctors By County, As Of December ٣١, ٢٠٠٤, And December ٣١, ٢٠١٢}}</ref> ١٢٧ [[ھەڵگرانی خەڵاتی نۆبێل|ھەڵگری خەڵاتی نۆبێل]] ھەن کە ڕەگ و ڕیشەیان لە دامەزراوە ناوخۆیییەکاندا ھەیە {{As of|2004|lc=y}}.<ref name="NYC science institutions">{{cite press release |title=Mayor Michael R. Bloomberg and Economic Development Corporation President Andrew M. Alper Unveil Plans to Develop Commercial Bioscience Center in Manhattan |date=November 18, 2004 |publisher=[[New York City Economic Development Corporation]] |url=http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004b%2Fpr310-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1 |access-date=September 1, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011233830/http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004b%2Fpr310-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1 |archive-date=October 11, 2007}}</ref> == چاند == {{Main|چاندی نیویۆرک سیتی}} [[File:NYC_-_Guggenheim_Museum.jpg|thumb|[[مۆزەخانەی سۆلۆمۆن ئاڕ. گۆگێنھایم]] وەک ئەوەی لە پێنجەم ئەڤینیوەوە دەردەکەوێت]] نیویۆرک سیتی زۆرجار [[پێڕستی فیلمەکان کە لە نیویۆرک سیتی ڕوودەدەن|شوێنی ڕوودانی ڕۆمان، فیلم، و بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکانە]] و وەک پایتەختی کولتووریی جیھان وەسف کراوە.<ref name="cultura1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/ |سەردێڕ=Consulate General of Iceland New York Culture |بڵاوکەرەوە=Consulate General of Iceland New York |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130205061848/http://www.iceland.is/iceland-abroad/us/nyc/cultural-affairs/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠١٣}}</ref><ref name="culture2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.latvia-newyork.org/english/ |سەردێڕ=Consulate of Latvia in New York |بڵاوکەرەوە=Consulate of Latvia |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130208223706/http://www.latvia-newyork.org/english/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی شوباتی ٢٠١٣}}</ref><ref name="culture3">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/Culture/intro.htm |سەردێڕ=Introduction to Chapter 14: New York City (NYC) Culture |بڵاوکەرەوە=The Weissman Center for International Business Baruch College/CUNY 2011 |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130505181316/http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/culture/intro.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref><ref name="cultural4">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://catalogue.nla.gov.au/Record/371497 |سەردێڕ=New York, Culture Capital of the World, 1940–1965 / edited by Leonard Wallock; essays by Dore Ashton&nbsp;... [et al.] |بڵاوکەرەوە=[[National Library of Australia]] |ساڵ=١٩٨٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٧٨-٠٩٩٠-٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> شارەکە شوێنی لەدایکبوونی چەندین بزووتنەوەی کولتوورییە، لەوانە [[ڕێنێسانسی ھارلم]] لە ئەدەب و ھونەری بینراودا؛<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٨ی شوباتی ١٩٨٧|سەردێڕ=Harlem in the Jazz Age |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/1987/02/08/magazine/harlem-in-the-jazz-age.html?src=pm |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Holland |دوایین=Cotter |ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ١٩٩٨|سەردێڕ=ART; A 1920's Flowering That Didn't Disappear |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/1998/05/24/arts/art-a-1920-s-flowering-that-didn-t-disappear.html?src=pm |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref> [[ئێکسپرێشنیزمی ئەبستراکت]] (کە بە [[قوتابخانەی نیویۆرک (ھونەر)|قوتابخانەی نیویۆرک]] ناسراوە) لە وێنەکێشاندا؛ و [[مۆسیقای ھیپ ھۆپ|ھیپ-ھۆپ]]،<ref name="Toop-1992" /><ref name="BPOHPINY">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=David |دوایین=Gonzalez |ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠٠٧|سەردێڕ=Will Gentrification Spoil the Birthplace of Hip-Hop? |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/05/21/nyregion/21citywide.html?pagewanted=all |ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٢}}</ref> [[پەنک ڕۆک|پەنک]]،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Harrington |یەکەم=Joe S. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=lw9Ccboc5OcC |سەردێڕ=Sonic Cool: The Life & Death of Rock 'N' Roll |پەڕەکان=٣٢٤–٣٠|ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٣٤٠-٢٨٦١-٨|بڵاوکەرەوە=[[Hal Leonard]]}}</ref> [[ھاردکۆر پەنک|ھاردکۆر]]،<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|یەکەم١=Sam |دوایین١=McPheeters |یەکەم٢=Christy |دوایین٢=Karacas |ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Survival of the Streets |ناونیشان=https://www.vice.com/en/article/survival-of-the-streets-137-v16n9/ |magazine=[[Vice (magazine)|Vice]] |ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٢}}</ref> [[مۆسیقای سالسا|سالسا]]، [[مۆسیقای فريستایل|فريستایل]]، [[تین پان ئالێی]]، ھەندێک جۆری [[جەز]]،<ref name="Jazzzz">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Harlem Renaissance Music in the 1920s |ناونیشان=http://www.1920s-fashion-and-music.com/Harlem-Renaissance-music.html |ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=1920s Fashion & Music}}</ref> و (لەگەڵ فیلادێلفیا) [[دیسکۆ]] لە مۆسیقادا. نیویۆرک سیتی بە پایتەختی سەمای جیھان دانراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Free To Dance—About The Film |ناونیشان=https://www.pbs.org/wnet/freetodance/about/episodes.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100414045804/https://www.pbs.org/wnet/freetodance/about/episodes.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=[[Public Broadcasting Service]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Group Visits |ناونیشان=http://www.alvinailey.org/about/visit-us/group-visits |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110513030823/http://www.alvinailey.org/about/visit-us/group-visits |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=[[Alvin Ailey American Dance Theater|Alvin Ailey Dance Foundation, Inc]]}}</ref> === خێراییی ژیان === [[File:Broadway (9075158922).jpg|thumb|نیویۆرک بەگشتی بە خێراییی ڕیتمی ژیانی دەناسرێتەوە،<ref name=FastPaceNYC1/><ref name=FastPaceNYC2/><ref name=FastPaceNYC3/> کە زاراوەی ''[[wiktionary:New York minute|خولەکی نیویۆرکی]]''ی لێکەوتووەتەوە.<ref name="NewYorkMinuteDefinition"/>]] یەکێک لە باوترین ئەو تایبەتمەندییانەی دەدرێتە پاڵ نیویۆرک سیتی بریتییە لە خێراییی ژیان،<ref name=FastPaceNYC1/><ref name=FastPaceNYC2/><ref name=FastPaceNYC3/> کە زاراوەی ''[[wiktionary:New York minute|خولەکی نیویۆرکی]]'' لێ پەیدا بووە.<ref name="NewYorkMinuteDefinition">{{cite encyclopedia |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/new%20york%20minute |title=Dictionary—Full Definition of ''New York Minute'' |dictionary=[[Merriam-Webster]] |access-date=November 1, 2015 }}</ref> دانیشتووانی نیویۆرک سیتی بە شێوەیەکی بەرچاو ناسراون بە خۆڕاگرییان لە ڕووی مێژوویییەوە، و لەم دواییانەشدا سەبارەت بە بەڕێوەبردنی کاریگەرییەکانی [[ھێرشە تیرۆریستییەکانی ١١ی سێپتەمبەر]] و [[پەتای کۆڤید-١٩ لە نیویۆرک سیتی|پەتای کۆڤید-١٩]].<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ=The City That Endures|ناونیشان=https://time.com/6094319/new-york-after-sept-11/|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250223082931/https://time.com/6094319/new-york-after-sept-11/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Weaver-2022">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Weaver |یەکەم١=Shaye |سەردێڕ=New York is the most resilient city in the world, according to locals |ناونیشان=https://www.timeout.com/newyork/news/new-york-is-the-most-resilient-city-in-the-world-according-to-locals-072222#:~:text=New%20York%20is%20the%20most,isn't%20just%20a%20phrase.&text=Throughout%20its%20history%2C%20New%20York,to%20whatever%20comes%20their%20way. |وێبگە=[[Time Out (magazine)|Time Out]] |ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Moynihan |یەکەم=Colin |ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=On Subways as Riders Return: Odes to Their Resilience |زمان=en-US |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2020/05/03/arts/virus-subway-riders-poems.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٣|issn=0362-4331}}</ref> نیویۆرک وەک خۆڕاگرترین شاری جیھان دەنگی پێدرا لە ساڵانی ٢٠٢١ و ٢٠٢٢، بەپێی ڕاپرسییە جیھانییەکەی گۆڤاری [[Time Out (magazine)|''Time Out'']] لە نێو دانیشتووانی شارەکاندا.<ref name="Weaver-2022" /> === شانۆ === {{Further|Broadway theatre|Theater District, Manhattan}} [[File:Various Pictures from New York City - September, 2025.jpg|thumb|شانۆکانی [[شانۆی جۆن گۆڵدن|گۆڵدن]]؛ [[شانۆی بێرنارد بی جەیکەبس|جەیکەبس]]؛ [[شانۆی جێراڵد شۆنفێڵد|شۆنفێڵد]]؛ و [[شانۆی بووز|بووز]] لە [[ناوچەی شانۆی مانھاتن|ناوچەی شانۆ]]]] ناوەندی سەرەکیی [[ناوچەی شانۆی مانھاتن|دیمەنی شانۆی ئەمریکی مانھاتنە]]، بە بەشەکانی [[شانۆی بڕۆدوەی|بڕۆدوەی]]، [[ئۆف-بڕۆدوەی]]، و [[ئۆف-ئۆف-بڕۆدوەی]].<ref name="LondréWatermeier1998">{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Felicia Hardison |دوایین١=Londré |یەکەم٢=Daniel J. |دوایین٢=Watermeier |ڕێکەوت=١٩٩٨|سەردێڕ=The History of North American Theater: From Pre-Columbian Times to the Present |بڵاوکەرەوە=Continuum |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٦٤-١٠٧٩-٥|oclc=١٠٢٤٨٥٥٩٦٧}}</ref> زۆرێک لە [[کەسایەتیی ناسراو|ئەستێرەکانی]] شانۆ و شاشە یەکەمین دەرفەتی گەورەی خۆیان لە کارکردن لە بەرھەمەکانی نیویۆرکدا بەدەستھێناوە.<ref>Stephen Watt, and Gary A. Richardson, ''American Drama: Colonial to Contemporary'' (1994).</ref> شانۆی بڕۆدوەی یەکێکە لە پێشەنگترین فۆرمەکانی شانۆی ئینگلیزی زمان لە جیھاندا، کە بە ناوی [[بڕۆدوەی (مانھاتن)|بڕۆدوەی]]یەوە ناونراوە، کە ئەو شەقامە گەورەیەیە کە بەناو [[تایمز سکوێیەر]]دا تێدەپەڕێت،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Welsh |یەکەم=Anne Marie |ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٤|سەردێڕ=2 plays + 9 nominations = good odds for locals |newspaper=[[The San Diego Union-Tribune]] |ناونیشان=http://www.signonsandiego.com/news/features/20040606-9999-1a6tony.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081005110339/http://www.signonsandiego.com/news/features/20040606-9999-1a6tony.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨}}</ref> ھەندێک جار پێی دەوترێت "[[The Great White Way|ڕێگە سپییە مەزنەکە]]".<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=McBeth |یەکەم=VR |ناونیشان=http://timessquare.com/NYC__/Times_Square_History/The_Great_White_Way/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110504160457/http://timessquare.com/NYC__/Times_Square_History/The_Great_White_Way/ |سەردێڕ=The Great White Way |وێبگە=TimesSquare.com |وتەگێڕانەوە=Coined in 1901 by O.J. Gude, the designer of many prominent advertising displays, to describe the new light show that beckoned along Broadway, The Great White Way is a phrase known worldwide to describe Broadway's profusion of theaters in Times Square. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tell |یەکەم=Darcy |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NwaLWFSG3rcC&pg=PA41 |سەردێڕ=Times Square Spectacular: Lighting Up Broadway |بڵاوکەرەوە=[[HarperCollins]] |ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦٠٨-٨٤٣٣-٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Allen |یەکەم=Irving Lewis |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=j41z0yeKbeIC&pg=PA59 |سەردێڕ=The City in Slang: New York Life and Popular Speech |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=١٩٩٥|وتەگێڕانەوە=By 1910, the blocks of Broadway just above 42nd Street were at the very heart of the Great White Way. The glow of Times Square symbolized the center of New York, if not of the world. |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩٥٣-٥٧٧٦-٩}}</ref> [[پێڕستی شانۆکانی بڕۆدوەی|چل و یەک شانۆ]]، کە زۆربەیان لە [[ناوچەی شانۆی مانھاتن|ناوچەی شانۆ]]ی میدتاون مانھاتن دان، ھەریەکەیان بە لایەنی کەمەوە ٥٠٠ کورسییان ھەیە، وەک شانۆکانی بڕۆدوەی پۆلێن دەکرێن.<ref>[https://www.playbill.com/broadway-theatres Learn about the 41 theatres on Broadway.], ''[[Playbill]]''. Accessed January 15, 2024.</ref> وەرزی شانۆیی بڕۆدوەی ٢٠١٨-١٩ ژمارەی پێوانەییی تۆمارکرد بە کۆی ئامادەبووانی ١٤.٨&nbsp;ملیۆن کەس و داھاتی گشتیی ١.٨٣&nbsp;ملیار دۆلار.<ref>[https://www.broadwayleague.com/press/press-releases/2018-2019-broadway-end-of-season-statistics/ "2018 – 2019 Broadway End-of-Season Statistics"], [[The Broadway League]], May 28, 2019. Accessed November 13, 2022.</ref> دوای بوژانەوە لە [[کاریگەرییەکانی پەتای کۆڤید-١٩ لەسەر ھونەرەکانی نواندن#مۆسیقای ڕاستەوخۆ و شانۆ|داخستنەکان کە بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ەوە سەپێندران]]، داھاتەکانی ٢٠٢٢-٢٣ گەڕانەوە بۆ ١.٥٨&nbsp;ملیار دۆلار بە کۆی گشتیی ئامادەبووانی ١٢.٣&nbsp;ملیۆن کەس.<ref>[https://www.broadwayleague.com/press/press-releases/20222023-broadway-end-of-season-statistics-show-that-broadway-had-attendance-of-123-million-and-grosses-of-158-billion/ "2022–2023 Broadway End-Of-Season Statistics Show That Broadway Had Attendance Of 12.3 Million And Grosses Of $1.58 Billion"], [[The Broadway League]], press release dated May 23, 2023. Accessed January 1, 2024. "The Broadway League has released statistics for the 2022–2023 season, which began on May 23, 2022, and ended on May 21, 2023. In the first full season since Broadway returned from the COVID-19 pandemic closure, Broadway reached a total attendance of 12,283,399 and generated $1,577,586,897 in grosses."</ref><ref name="BroadwayLeagueStatistics"/> [[خەڵاتەکانی تۆنی]] دان بە نایابیدا دەنێن لە شانۆی ڕاستەوخۆی بڕۆدوەی و ساڵانە لەلایەن [[باڵی شانۆی ئەمریکی]] و [[یەکێتیی بڕۆدوەی]]یەوە<ref>Gans, Andrew (December 18, 2007). [http://www.playbill.com/news/article/113654.html "League of American Theatres and Producers Announces Name Change"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221090634/http://www.playbill.com/news/article/113654.html|date=December 21, 2007}}. ''[[Playbill]]''. Retrieved September 13, 2013. The League of American Theatres and Producers was renamed "The Broadway League".</ref> لە مانھاتن پێشکەش دەکرێن.<ref>[https://www.tonyawards.com/about/faq/ Frequently Asked Questions], [[Tony Awards]]. Accessed January 15, 2024. "Only Broadway productions that open in designated Broadway theatres in Manhattan are eligible for Tonys."</ref> === شێوەزار و زاراوە === {{Main|New York City English|New York accent}} ناوچەی نیویۆرک ماڵی شێوەزار و شێوازی قسەکردنی ناوچەیی تایبەتە کە پێی دەوترێت [[ئینگلیزیی نیویۆرک سیتی|زاراوەی نیویۆرکی]]، کە بە جێگرەوەیی بە ''بروکلینیز'' یان ''نیویۆرکیز'' ناسراوە. ئەمە بە یەکێک لە ناسراوترین شێوەزارەکانی ناو [[ئینگلیزیی ئەمریکی]] دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Newman |یەکەم=Michael |سەردێڕ=American Voices |بڵاوکەرەوە=Blackwell |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٥١-٢١٠٩-٥|editor1-last=Wolfram |editor1-first=Walt |پەڕەکان=٨٢–٨٧|chapter=New York Talk |editor2-last=Ward |editor2-first=Ben}}</ref> شێوازی قسەکردنی نەریتیی ناوچەی نیویۆرک بە دەربڕینی خێرای ناسراوە، و شێوەزارەکەی بە [[ڕوتیسیتی لە ئینگلیزیدا|نائەڕتی]] (non-rhotic) وەسف دەکرێت بە شێوەیەک کە دەنگی {{IPA|[ɹ]}} لە کۆتایی [[بڕگە]] یان ڕاستەوخۆ پێش [[نەبزوێن|نەبزوێنێک]] دەرناکەوێت، بۆیە ناوی شارەکە وەک "New Yawk" (نیو یۆک) دەخوێندرێتەوە.<ref name="NYT19930214">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Sontag |یەکەم=Deborah |ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ١٩٩٣|سەردێڕ=Oy Gevalt! New Yawkese: An Endangered Dialect? |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D61438F937A25751C0A965958260 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٤}}</ref> وەشانی کلاسیکی زاراوەی نیویۆرک سیتی چەقیوەتە سەر نیویۆرکییەکانی [[چینی مامناوەند|چینی مامناوەند]] و چینی کرێکار. لێشاوی کۆچبەرە نا-ئەورووپییەکان لە دەیەکانی ڕابردوودا بووەتە ھۆی گۆڕانکاری لەم زاراوە تایبەتمەندەدا،<ref name="NYT19930214" /> و فۆرمی نەریتیی ئەم شێوازی قسەکردنە ئیتر وەکوو جاران بەربڵاو نییە.<ref name="NYT19930214" /> === تەلارسازی === {{Main|Architecture of New York City}} {{Further|List of buildings, sites, and monuments in New York City|List of tallest buildings in New York City}} [[File:1232-42 Dean Street Crown Heights.jpg|thumb|[[خانووە ڕیزەکان]] لە [[ناوچەی مێژووییی کراون ھایتس نۆرس]]، بروکلین]] نیویۆرک بینای تەلارسازیی جێی سەرنجی ھەیە لە کۆمەڵێک شێوازی بەرفراوان و لە سەردەمە جیاوازەکانەوە، لە ماڵی [[کۆلۆنیالیزمی ھۆڵەندی]]یەوە وەکوو ماڵی [[ماڵی وایکۆف|پیتەر کلاێسن وایکۆف]] لە بروکلین، کە کۆنترین بەشی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٦٥٦، تا دەگاتە مۆدێرنترین کە [[سەنتەری بازرگانیی جیھانیی یەک]]ە، ئەو ھەوربڕەی کە لەسەر [[شوێنی سەنتەری بازرگانیی جیھانی|گراوند زیرۆ]]یە لە خوارووی مانھاتن و [[پێڕستی گرانترین بیناکان لە جیھاندا|گرانترین تاوەری ئۆفیسە لە جیھاندا]] بەپێی تێچووی دروستکردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Marisa |دوایین=Taylor |سەردێڕ=As One World Trade Center soars, so do its costs |ناونیشان=http://bottomline.msnbc.msn.com/_news/2012/01/31/10279406-as-one-world-trade-center-soars-so-do-its-costs |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120201180547/http://bottomline.msnbc.msn.com/_news/2012/01/31/10279406-as-one-world-trade-center-soars-so-do-its-costs |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی شوباتی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[MSNBC]]}}</ref> [[ئاسۆ|ئاسۆی]] مانھاتن، بە چەندین ھەوربڕەکەیەوە، وەک ھێمایەکی ئایکۆنیی شارەکە ناسراوە،<ref>Fazzare, Elizabeth. [https://www.architecturaldigest.com/gallery/what-makes-nycs-skyline-so-iconic "What Makes NYC's Skyline So Iconic? 17 Buildings to Know"], ''[[Architectural Digest]]'', May 23, 2023. Accessed February 13, 2024. "When it comes to recognizable skylines, New York City tops the list.... Super-talls and their historic neighbors have helped shape the iconic urban silhouette we associate with the city today."</ref><ref>Dobnik, Verena for [[Associated Press]]. [https://www.newspapers.com/article/the-indianapolis-star-iconic-skyline-of/140916473/ "NYC sizing up its iconic skyline; Empire State Building's owner objects to tower he says would spoil view"], ''[[The Indianapolis Star]]'', August 25, 2010. Accessed February 13, 2024, via [[Newspapers.com]]. "Look at Manhattan from afar, and the first thing you notice is the Empire State Building, spiking like a needle above the carpet of skyscrapers that coats the island from tip to tip. Now it's got some competition, a proposal for a nearby glass office tower that would rise almost as high and alter the iconic skyline."</ref><ref>Hakela, Deepti. [https://www.newspapers.com/article/the-day-new-skyscrapers-changing-new-yor/140916613/ "Rising to new heights; Skinny skyscrapers are transforming NYC's iconic skyline"], ''[[The Day (New London)|The Day]]'', February 28, 2016. Accessed February 13, 2024, via [[Newspapers.com]]. "In New York City, there's no escaping the pressure to be taller and thinner—not even for the skyscrapers. Changes in building technology and materials in recent years have made it possible to build slender towers that are among the tallest in the world, and some of these cloud-puncturing beanstalks are poised to transform the city's iconic skyline."</ref> و شارەکە ماڵی چەندین لە [[ھەوربڕ#مێژووی بەرزترین ھەوربڕەکان|بەرزترین بیناکانی جیھان]] بووە. {{As of|2019}}، نیویۆرک سیتی ٦,٤٥٥ بینای بەرزی ھەبوو، کە سێیەم زۆرترینە لە جیھاندا لە دوای [[ھۆنگ کۆنگ]] و [[سێئول]].<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20121106210644/http://www.emporis.com/statistics/skyline-ranking Skyline Ranking]}}, [[Emporis]]. Accessed February 9, 2017.</ref> کارەکتەری ناوچە نیشتەجێبووە گەورەکانی نیویۆرک زۆرجار بە خانووە ڕیزەکانی [[براونستۆن]]ی (بەردی قاوەیی) ئەلیگانت و [[تاونھاوس]]ەکان و [[تێنەمێنت]]ە (خانووی ھاوبەشی) کۆنەکان پێناسە دەکرێت کە لە ماوەی فراوانبوونی خێرادا لە ساڵی ١٨٧٠ بۆ ١٩٣٠ دروستکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Plunz |یەکەم=Richard A. |سەردێڕ=History of Housing in New York City: Dwelling Type and Change in the American Metropolis |بڵاوکەرەوە=[[Columbia University Press]] |ساڵ=١٩٩٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٠٦٢٩٧-٨|chapter=Chapters 3 [Rich and Poor] & 4 [Beyond the Tenement]}}</ref> بەرد و خشت بوونە کەرەستەی بیناسازیی پەسەندکراوی شارەکە دوای ئەوەی دروستکردنی خانووی دارین سنووردار کرا لە دوای [[ئاگرە گەورەکەی نیویۆرک|ئاگرە گەورەکەی ساڵی ١٨٣٥]].<ref name="lankevich-p82">Lankevich (1998), pp. 82–83; {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wilson |یەکەم=Rufus Rockwell |ناونیشان=https://archive.org/details/newyorkoldnewit01wilsgoog |سەردێڕ=New York: Old & New: Its Story, Streets, and Landmarks |بڵاوکەرەوە=[[J.B. Lippincott]] |ساڵ=١٩٠٢|پەڕە=[https://archive.org/details/newyorkoldnewit٠١wilsgoog/page/n٣٧٥ ٣٥٤]}}</ref> لە بەرامبەردا، نیویۆرک سیتی گەڕەکیشی ھەیە کە کەمتر چڕن و شوێنی نیشتەجێبوونی سەربەخۆیان تێدایە. لە گەڕەکەکانی وەک [[ڕیڤەردەیل، بڕۆنکس|ڕیڤەردەیل]] (لە دە بڕۆنکس)، [[دیتماس پارک، بروکلین|دیتماس پارک]] (لە بروکلین)، و [[داگڵاستۆن، کوینز|داگڵاستۆن]] (لە کوینز)، خانووی گەورەی یەک-خێزانی باون لە چەندین شێوازی تەلارسازیی جیاواز وەکوو بوژانەوەی تودۆر ([[تەلارسازیی بوژانەوەی تودۆر]]) و [[تەلارسازیی ڤیکتۆریایی]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Margaret |دوایین=Garb |ڕێکەوت=١ی ئازاری ١٩٩٨|سەردێڕ=If You're Thinking of Living In/Riverdale, the Bronx; A Community Jealous of Its Open Space |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/1998/03/01/realestate/if-you-re-thinking-living-riverdale-bronx-community-jealous-its-open-space.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠١|سەردێڕ=New York Metro: 6 Affordable Neighborhoods |ناونیشان=https://nymag.com/realestate/articles/affordable/ditmaspark.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120204145438/https://nymag.com/realestate/articles/affordable/ditmaspark.htm |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٢|ئیش=[[New York (magazine)|New York]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Diana |دوایین=Shaman |ڕێکەوت=٨ی شوباتی ٢٠٠٤|سەردێڕ=If You're Thinking of Living In/Douglaston, Queens; Timeless City Area, With a Country Feel |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2004/02/08/realestate/if-you-re-thinking-living-douglaston-queens-timeless-city-area-with-country-feel.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٢}}</ref> {{Wide image|Midtown Manhattan from Weehawken September 2021 HDR panorama.jpg|1000px|3=پانۆرامایەکی ڕوونیی بەرزی [[میدتاون مانھاتن]]، کە لە [[ویھۆکن، نیوجێرزی]]یەوە گیراوە، لە ئەیلوولی ٢٠٢١دا}} === ھونەرەکان === {{Further|List of museums and cultural institutions in New York City|Music of New York City}} [[File:Lincoln Center at dawn.jpg|thumb|[[سەنتەری لینکۆڵن]]: [[شانۆی دەیڤد ئەیچ. کۆخ]] (چەپ)، ماڵی [[بالێی نیویۆرک سیتی]]؛ [[ماڵی ئۆپێرای مێترۆپۆلیتان (سەنتەری لینکۆڵن)|ماڵی ئۆپێرای مێترۆپۆلیتان]] (ناوەڕاست)، ماڵی [[ئۆپێرای مێترۆپۆلیتان]]؛ و [[دەیڤد گێفێن ھۆڵ]] (ڕاست)، ماڵی [[فیلارمونیکی نیویۆرک]]]] [[File:Metropolitan Museum of Art (The Met) - Central Park, NYC.jpg|thumb|[[مۆزەخانەی ھونەری مێترۆپۆلیتان]]، گەورەترین [[مۆزەخانەی ھونەر|مۆزەخانەی ھونەری]]یە لە کیشوەرەکانی ئەمریکا]] [[سەنتەری لینکۆڵن بۆ ھونەرەکانی نواندن]]، کە جێگیر بووە لە [[گۆڕەپانی لینکۆڵن، مانھاتن|گۆڕەپانی لینکۆڵن]] لە بەشی سەرەوەی ڕۆژاوای مانھاتن، ماڵی چەندین ڕێکخراوی ھونەریی کاریگەرە، لەوانە [[ئۆپێرای مێترۆپۆلیتان]]، [[ئۆپێرای نیویۆرک سیتی]]، [[فیلارمونیکی نیویۆرک]]، و [[بالێی نیویۆرک سیتی]]، ھەروەھا [[شانۆی ڤیڤیان بیومۆنت]]، [[قوتابخانەی جولیارد]]، [[جەز لە سەنتەری لینکۆڵن]]، و [[ئەلیس تولی ھۆڵ]]. [[پەیمانگای لی ستراسبێرگ بۆ شانۆ و فیلم]] لە [[گۆڕەپانی یونیۆن (نیویۆرک سیتی)|گۆڕەپانی یونیۆن]]دایە، و [[قوتابخانەی تیش بۆ ھونەرەکان]] بنکەکەی لە زانکۆی نیویۆرکە، لەکاتێکدا [[سەمەرستەیجی سەنتڕاڵ پارک]] کۆنسێرتی بێبەرامبەر لە سەنتڕاڵ پارکدا پێشکەش دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=About Summer Stage |ناونیشان=http://www.cityparksfoundation.org/summerstage/about/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121016075818/http://www.cityparksfoundation.org/summerstage/about/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[City Parks Foundation]]}}</ref> نیویۆرک سیتی زیاتر لە ٢,٠٠٠ ڕێکخراوی ھونەری و کولتووری و زیاتر لە ٥٠٠ [[پێشانگای ھونەری|پێشانگای ھونەریی]] تێدایە.<ref name="NYC arts">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥|سەردێڕ=Creative New York |ناونیشان=http://www.nycfuture.org/images_pdfs/pdfs/CREATIVE_NEW_YORK.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080831013443/http://www.nycfuture.org/images_pdfs/pdfs/CREATIVE_NEW_YORK.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Center for an Urban Future]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> حکوومەتی شارەکە بە بودجەیەکی ساڵانەی گەورەتر لە [[سندووقی نیشتمانی بۆ ھونەرەکان]] پاڵپشتیی ھونەرەکان دەکات.<ref name="NYC arts" /> شارەکە ھەروەھا ماڵی سەدان دامەزراوەی کولتووری و شوێنەوارە مێژوویییەکانە. مایلی مۆزەخانە (Museum Mile) ناوی بەشێکی [[پێنجەم ئەڤینیو|شەقامی پێنجەمە]] کە لە شەقامی ٨٢ەوە تا ١٠٥ درێژ دەبێتەوە لە [[بەشی سەرەوەی ڕۆژھەڵات]]ی مانھاتن،<ref name="festival">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Museum Mile Festival |ناونیشان=http://www.museummilefestival.org/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120804102650/http://museummilefestival.org/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٤|وێبگە=museummilefestival.org}}</ref> لە بەشی سەرەوەی [[کارنێگی ھیڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Kusisto |یەکەم=Laura |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Reaching High on Upper 5th Avenue |ئیش=[[The Wall Street Journal]] |ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204618704576643022038133998 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111023171126/http://online.wsj.com/article/SB10001424052970204618704576643022038133998.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> نۆ مۆزەخانە لەم بەشەی شەقامی پێنجەمدان، لەوانە [[مۆزەخانەی سۆلۆمۆن ئاڕ. گۆگێنھایم|گۆگێنھایم]]، [[مۆزەخانەی ھونەری مێترۆپۆلیتان]]، [[نۆیێ گالێریی نیویۆرک]]، [[مۆزەخانەی جوولەکە (مانھاتن)|مۆزەخانەی جوولەکە]]، و [[سەنتەری ئەفریقا]]، کە ئەمەش دەیکاتە یەکێک لە چڕترین نمایشەکانی [[کولتووری باڵا]] لە جیھاندا.<ref name="mmilemus">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Museums on the Mile |ناونیشان=http://www.museummilefestival.org/museums/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120101013336/http://www.museummilefestival.org/museums/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٤|وێبگە=museummilefestival.org}}</ref> سەرباری بەرنامەکانی تریشیان، مۆزەخانەکان ھاوکاری یەکتر دەکەن بۆ فێستیڤاڵی ساڵانەی مایلی مۆزەخانە، کە ھەموو ساڵێک لە مانگی حوزەیراندا بەڕێوەدەچێت، بۆ بەرەوپێشبردنی مۆزەخانەکان و زیادکردنی سەردانیکەران.<ref name="drv">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ١٩٧٩|سەردێڕ=New Drive Promoting 5th Ave.'s 'Museum Mile' |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0F1FFA395D12728DDDAE0A94DE405B898BF1D3 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140506150805/https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0F1FFA395D12728DDDAE0A94DE405B898BF1D3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٤}}</ref> زۆرێک لە گرانبەھاترین [[مەزاتی ھونەری|مەزاتە ھونەرییەکانی]] جیھان لە نیویۆرک سیتی بەڕێوەدەچن.<ref name="NYCArtAuction1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم١=Robin |دوایین١=Pogrebin |یەکەم٢=Scott |دوایین٢=Reyburn |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Leonardo da Vinci Painting Sells for $450.3 Million, Shattering Auction Highs |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2017/11/15/arts/design/leonardo-da-vinci-salvator-mundi-christies-auction.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}</ref><ref name="NYCArtAuction2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Christ painting by Leonardo da Vinci sells for record $450M |ناونیشان=https://www.msn.com/en-us/news/us/christ-painting-by-leonardo-da-vinci-sells-for-record-dollar450m/ar-BBEYwDu?li=BBnbfcL&ocid=iehp |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171116083413/http://www.msn.com/en-us/news/us/christ-painting-by-leonardo-da-vinci-sells-for-record-dollar450m/ar-BBEYwDu?li=BBnbfcL&ocid=iehp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|agency=[[Associated Press]] |بڵاوکەرەوە=[[MSN]]}}</ref> [[مۆزەخانەی ھونەری]] مێترۆپۆلیتان [[پێڕستی گەورەترین مۆزەخانەکانی ھونەر|گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرە]] لە کیشوەرەکانی ئەمریکا. لە ساڵی ٢٠٢٢دا، پێشوازی لە ٣.٢&nbsp;ملیۆن سەردانیکەر کرد، کە وایکرد ببێتە [[پێڕستی زۆرترین سەردانیکراوترین مۆزەخانەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|سێیەم زۆرترین سەردانیکراوترین مۆزەخانە لە وڵاتەکەدا]]، و [[پێڕستی زۆرترین سەردانیکراوترین مۆزەخانەکانی ھونەر|ھەشتەم زۆرترین سەردانیکراوترین مۆزەخانەی ھونەری لە جیھاندا]].<ref>''The Art Newspaper'', "Visitors Survey 2022", March 27, 2023</ref> کۆکراوە ھەمیشەیییەکەی زیاتر لە دوو ملیۆن بەرھەمی ھونەری لەخۆدەگرێت کە بەسەر ١٧ بەشی جیاوازدا دابەشبوون،<ref name="Metropolitan Museum Launches New and Expanded Web Site">[https://www.metmuseum.org/press/exhibitions/2000/metropolitan-museum-launches-new-and-expanded-web-site "Metropolitan Museum Launches New and Expanded Web Site"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161128201035/https://www.metmuseum.org/press/exhibitions/2000/metropolitan-museum-launches-new-and-expanded-web-site |date=November 28, 2016 }}, press release, The Met, January 25, 2000.</ref> و بەرھەمە ھونەرییەکانی [[سەردەمی کلاسیک|سەردەمی دێرینی کلاسیک]] و [[ھونەری میسری کۆن|میسری کۆن]]؛ وێنەکێشان و پەیکەرسازی لە نزیکەی ھەموو [[وێنەکێشانی ڕۆژاوایی|مامۆستا ئەورووپییەکانەوە]]؛ و کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە ھونەری [[ھونەری بینراوی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ئەمریکی]] و [[ھونەری مۆدێرن|مۆدێرنی]] تێدایە. مۆزەخانەکە کۆمەڵەیەکی گەورەی ھونەری [[ھونەری ئەفریقی|ئەفریقی]]، [[ھونەری ئاسیایی|ئاسیایی]]، [[ھونەری ئۆقیانووسی|ئۆقیانووسی]]، [[ھونەری بیزەنتی|بیزەنتی]]، و [[ھونەری ئیسلامی|ئیسلامی]] پاراستووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=de Montebello |یەکەم=Philippe |بەستەری نووسەر=Philippe de Montebello |سەردێڕ=Masterpieces of the Metropolitan Museum of Art |ساڵ=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Metropolitan Museum of Art |شوێن=New York |پەڕەکان=[https://archive.org/details/masterpiecesofme٠٠٠٠unse/page/٦ ٦–٧]|ژپنک=٠-٣٠٠-١٠٦١٥-٧|ناونیشان=https://archive.org/details/masterpiecesofme0000unse/page/6}}</ref> === چێشتەکان (خواردن) === {{Main|Cuisine of New York City|List of restaurants in New York City|List of Michelin-starred restaurants in New York City}} [[File:Lox-and-bagel-02.jpg|thumb|[[بەیگڵی شێوازی نیویۆرک]] لەگەڵ [[لۆکس]] (جۆرە ماسییەکی ئامادەکراو)]] کولتووری خواردنی نیویۆرک سیتی کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە خواردنە نێونەتەوەیییەکان لەخۆدەگرێت کە کاریگەرە بە مێژووی درێژی کۆچبەرانی شارەکە. کۆچبەرانی [[ئەورووپای ناوەندی|ناوەڕاست]] و ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا، بەتایبەتی کۆچبەرە [[ئەمریکییە جوولەکەکان|جوولەکەکان]] لەو ناوچانەوە، [[بەیگڵی شێوازی نیویۆرک|بەیگڵی نیویۆرکی]]، [[چیزکەیک#ئەمریکای باکوور|چیزکەیک]]، [[ھۆت دۆگ]]، [[کەنیش|کەنیشەکان]]، و خواردنگەی [[دێلیکاتێسن|دێلییەکان]]یان ھێنایە شارەکە. کۆچبەرانی [[ڕەوەندی ئیتالی|ئیتالی]] [[پیتزای شێوازی نیویۆرک]] و [[خواردنی ئیتالی|چێشتی ئیتالی]]یان ھێنایە شارەکە، لەکاتێکدا کۆچبەرە جوولەکەکان و کۆچبەرە ئێرلەندییەکان بەڕیزبەندی [[پاسترامی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Pastrami On Rye: A Full-length History Of The Jewish Deli |ئیش=[[Public Radio International]] |ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[The World (radio program)|The World]] |ناونیشان=https://theworld.org/stories/2016/03/31/pastrami-rye-full-length-history-new-york-jewish-deli |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160402133541/https://www.pri.org/stories/2016-03-31/pastrami-rye-full-length-history-new-york-jewish-deli |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و [[گۆشتی مانگای سوێرکراو|گۆشتی مانگای سوێرکراو]]یان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Shaylyn |دوایین=Esposito |سەردێڕ=Is Corned Beef Really Irish? |ئیش=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |ناونیشان=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/is-corned-beef-really-irish-2839144/ |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> ھێنایە شارەکە. [[چێشتخانەی چینی|چێشتخانەی چینی]] و ئاسیایییەکانی تر، شوێنی فرۆشتنی ساندویچ، [[تراتۆریا|تراتۆریاکان]]، [[داینەر|دینەرەکان]]، و [[قاوەخانە|قاوەخانەکان]] لە سەرتاسەری شارەکەدا بڵاوبوونەتەوە. نزیکەی ٤,٠٠٠ فرۆشیاری گەڕۆکی خواردن کە مۆڵەتیان لەلایەن شارەکەوە پێدراوە، کە زۆربەیان خاوەندارێتییان دەگەڕێتەوە بۆ کۆچبەران، خواردنی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستیان وەک [[فەلافل]] و [[کەباب]]<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Bleyer |یەکەم=Jennifer |ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ٢٠٠٦|سەردێڕ=Kebabs on the Night Shift |ئیش=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2006/05/14/nyregion/thecity/14vend.html |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> کردووەتە نموونەی [[خواردنی سەر شەقام|خواردنی سەر شەقام]]ی مۆدێرنی نیویۆرک. بەپێی [[میشلین]]، شارەکە ماڵی "نزیکەی ھەزارێکە لە باشترین و جۆراوجۆرترین چێشتخانەکانی [[خواردنی ئاست بەرز|خواردنی ئاست بەرز (haute cuisine)]] لە جیھاندا".<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=27,479 restaurants selected by the Michelin Guide—Top Destinations |ناونیشان=http://www.viamichelin.com/web/Restaurants |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Michelin Guide]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200412002700/http://www.viamichelin.com/web/Restaurants |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[وەزارەتی تەندروستی و تەندروستیی دەروونیی نیویۆرک سیتی]] پیت (پلە) دەداتە چێشتخانەکانی شارەکە لەسەر بنەمای ئەنجامەکانی پشکنین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Restaurant Inspection Results (Letter Grades) |ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/doh/html/services/restaurant-inspection.shtml |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140122123431/http://www.nyc.gov/html/doh/html/services/restaurant-inspection.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[New York City Department of Health and Mental Hygiene]]}}</ref> تا ساڵی ٢٠١٩، ٢٧,٠٤٣ چێشتخانە لە شارەکەدا ھەبووە، کە لە ساڵی ٢٠١٧دا ٢٤,٨٦٥ بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Jennifer |دوایین=Tiedemann |سەردێڕ=$15-Per-Hour Minimum Wage Isn't What NYC Restaurant Workers Ordered |ناونیشان=https://indefenseofliberty.blog/2019/04/08/15-per-hour-minimum-wage-isnt-what-nyc-restaurant-workers-ordered/ |ئیش=[[Goldwater Institute]] |بڵاوکەرەوە=In Defense of Liberty |ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٩}}</ref> [[بازاڕی شەوانەی کوینز]] لە [[پارکی فلۆشینگ مێدۆز–کۆرۆنا]] شەوەانە زیاتر لە دە ھەزار کەس ڕادەکێشێت بۆ تاقیکردنەوەی خواردنی زیاتر لە ٨٥ وڵاتەوە.<ref name="NYCWorld" /> === مۆدە === {{Further|New York Fashion Week|Met Gala}} [[File:Carolina Herrera AW14 12.jpg|thumb|[[مۆدێل|مۆدێلەکانی]] مۆدەی [[خاوت کۆتور]] (haute couture) بەسەر [[کاتواک (مۆدە)|ڕێڕەوی نمایشی مۆدەدا]] دەڕۆن لە کاتی [[ھەفتەی مۆدەی نیویۆرک|NYFW]].]] نیویۆرک سیتی [[پایتەختی مۆدە|پایتەختێکی جیھانیی مۆدە]]یە، و [[مۆدە|پیشەسازیی مۆدە]] ٤.٦٪ی ھێزی کاری کەرتی تایبەتی شارەکە دادەمەزرێنێت.<ref name="NYCFashionCapital">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://edc.nyc/industry/fashion |سەردێڕ=Global Center of Fashion |بڵاوکەرەوە=NYCEDC |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وتەگێڕانەوە=With the industry employing 4.6 percent of the city's private sector workforce, fashion is a major driver of New York City's economy.}}</ref> ھەفتەی مۆدەی نیویۆرک (NYFW) ڕووداوێکی نیو ساڵانەی ئاست بەرزە کە تێیدا [[مۆدێل|مۆدێلەکان]] نوێترین جلوبەرگەکان نمایش دەکەن کە لەلایەن دیزاینەرانی مۆدەوە لە سەرتاسەری جیھاندا دروستکراون پێش ئەوەی ئەم مۆدێلانە بخرێنە بازاڕەوە.<ref name="NewYorkFashionWeekRetailTrendsetter">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.lightspeedhq.com/blog/new-york-fashion-week/ |سەردێڕ=New York Fashion Week 2023 {{!}} Retailers bring the runway to real-life |نووسەر=Naeme Elzein |ئیش=Lightspeed |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ |وتەگێڕانەوە=Starting with world renown designers reading the winds of change through to buyers forecasting trends that feel 'right now', New York Fashion Week is the first big domino to fall in a succession of actions resulting in what ends up in your closet. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی شوباتی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250219095329/https://www.lightspeedhq.com/blog/new-york-fashion-week/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> NYFW ڕێچکە و ئاراستەی پیشەسازیی مۆدەی جیھانی دیاری دەکات.<ref name="NewYorkFashionWeekGlobalAndEconomicImpact">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://thefordhamram.com/93053/news/fashion-week/ |سەردێڕ=The Economic Impact of New York Fashion Week |نووسەر=Diana Juarez |newspaper=The Fordham Ram |ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وتەگێڕانەوە=New York Fashion Week (NYFW) is an iconic event that not only sets the global fashion industry's tone but also plays a pivotal role in contributing to the economic vitality of the city. Beyond the glitz, glamor, and gorgeous soirées of the runway, NYFW profoundly impacts various sectors of the economy, including tourism, retail, hospitality, and media.}}</ref> ناوچەی مۆدەی نیویۆرک نزیکەی ٣٠ بلۆکی شار دەگرێتەوە لە [[میدتاون مانھاتن]]،<ref name="NYCFashionDistrict">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.allartschools.com/fashion-design/fashion-design-new-york/ |سەردێڕ=New York: Fashion Design Capital of the U.S. |بڵاوکەرەوە=All Art Schools |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وتەگێڕانەوە=New York and fashion design go hand in hand.}}</ref> کە لە دەوری بەشێکی [[سێڤنث ئەڤینیو (مانھاتن)|شەقامی حەوتەم]] کۆبوونەتەوە کە بە ''[[سێڤنث ئەڤینیو (مانھاتن)#ناوچە و بینا دیارەکان|شەقامی مۆدە]]'' ناسراوە.<ref name="NYCFashionAvenue">Nemy, Enid.(June 8, 1972) [https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9B06E5DD1F3EE63BBC4053DFB0668389669EDE "Everybody – Well, Almost – Attended A Mammoth Party on 'Fashion Ave.'"] ''[[The New York Times]]''</ref> ساڵنامەی مۆدەی نیویۆرک ھەروەھا ھەفتەی مۆدەی کۆتور لەخۆدەگرێت بۆ نمایشکردنی شێوازەکانی [[خاوت کۆتور]] (haute couture).<ref name="NYCHauteCouture">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.couturefashionweek.com/designers/ |سەردێڕ=Couture Fashion Week |بڵاوکەرەوە=Couture Fashion Week |وتەگێڕانەوە=Couture Fashion Week New York Latest Designers |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> مێت گالا زۆرجار وەک "گەورەترین شەوی مۆدە" وەسف دەکرێت.<ref name="MetGalaFashion'sBiggestNight">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cbsnews.com/newyork/news/met-gala-2023-red-carpet/ |سەردێڕ=Met Gala 2023: Fashion's biggest night honors Karl Lagerfeld |نووسەر=Ali Bauman |بڵاوکەرەوە=[[CBS News]] |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> === نمایشەکان (پەڕەیدەکان) === {{Further|Category:Parades in New York City{{!}}List of parades in New York City}} [[File:Macy's Thanksgiving Day Parade 2022 New York City (52523112564).jpg|thumb|[[نمایشی ڕۆژی سوپاسگوزاریی مەیسی]] ساڵانە، کە گەورەترین نمایشە لە جیھاندا<ref name="NYCThanksgivingParadeLargestWorld" />]] نیویۆرک سیتی زۆر ناسراوە بە [[نمایش (ڕێپێوان)|نمایشەکانی]] سەر شەقام، کە زۆربەیان لە مانھاتن بەڕێوەدەچن. ئاراستەی سەرەکیی نمایشە ساڵانەکانی سەر شەقامەکان بەگشتی لە باکوورەوە بۆ باشوورە، کە بەدرێژایی شەقامە گەورەکاندا تێدەپەڕن. [[نمایشی ڕۆژی سوپاسگوزاریی مەیسی]] ساڵانە گەورەترین نمایشە لە جیھاندا،<ref name="NYCThanksgivingParadeLargestWorld">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Millions Of Revelers Marvel Over Macy's Thanksgiving Day Parade |ناونیشان=http://newyork.cbslocal.com/2016/11/24/macys-thanksgiving-day-parade-2016/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=[[CBS Broadcasting Inc]]|وتەگێڕانەوە=The world's largest parade kicked off in Midtown around 9 a.m.}}</ref> کە لە تەنیشت سەنتڕاڵ پارکەوە دەست پێدەکات و بەرەو باشوور دەڕوات تا دەگاتە فرۆشگای سەرەکیی [[مەیسیس ھێراڵد سکوێیەر]]؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Hilarey |دوایین=Wojtowicz |سەردێڕ=Guide to the 2016 Macy's Thanksgiving Day Parade |ناونیشان=http://www.familyvacationcritic.com/guide-to-2016-macys-thanksgiving-day-parade/art/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170329144025/http://www.familyvacationcritic.com/guide-to-2016-macys-thanksgiving-day-parade/art/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=The Independent Traveler, Inc}}</ref> نمایشەکە لە ڕێگەی تەلەڤیزیۆنەوە لە سەرتاسەری جیھاندا دەبینرێت و ملیۆنان بینەری ئامادەبوو بۆ خۆی ڕادەکێشێت.<ref name="NYCThanksgivingParadeLargestWorld"/> نمایشە دیارەکانی تر بریتین لە [[نمایشی ڕۆژی سانت پاتریک لە نیویۆرک سیتی]] ساڵانە لە مانگی ئازاردا، [[ڕێپێوانی شانازیی نیویۆرک سیتی|نمایشی شانازیی LGBT نیویۆرک سیتی]] لە مانگی حوزەیراندا، [[نمایشی ھالۆوینی گرینویچ ڤیلێج]] کە بە ئیلھاموەرگرتن لە LGBT ڕێکدەخرێت لە مانگی تشرینی یەکەمدا، و چەندین نمایشی تر کە یادی ڕۆژانی سەربەخۆیی نەتەوە جیاوازەکان دەکەنەوە. [[پێڕستی نمایشەکانی تیکەر تەیپ لە نیویۆرک سیتی|نمایشەکانی تیکەر تەیپ]] کە ئاھەنگ دەگێڕن بۆ ئەو پاڵەوانێتییانەی تیمە وەرزشییەکان بردوویانەتەوە ھەروەھا دەستکەوتەکانی تر، بەرەو باکوور بە درێژایی [[کانیۆنی پاڵەوانەکان]] لەسەر شەقامی [[بڕۆدوەی (مانھاتن)|بڕۆدوەی]] لە [[بۆولینگ گرین (نیویۆرک سیتی)|بۆولینگ گرین]]ەوە تا [[پارکی ھۆڵی شارەوانی]] لە خوارووی مانھاتن بەڕێوەدەچن. === وەرزش === {{Main|Sports in the New York metropolitan area|Traditional games of New York City}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Arthur ashe stadium interior.jpg | caption1 = [[جامی کراوەی ئەمریکا (تێنس)|پاڵەوانێتییەکانی تێنسی جامی کراوەی ئەمریکا]] لە [[پارکی فلۆشینگ مێدۆز–کۆرۆنا]] لە [[کوینز]] | image2 = Citi Field 2011.JPG | caption2 = [[سیتی فیڵد]]، ھەروەھا لە پارکی فلۆشینگ مێدۆز-کۆرۆنا، لە ساڵی ٢٠٠٩ەوە ماڵی تیمی [[نیویۆرک مێتس]] بووە. | image3 = Yankee_Stadium_overhead_2010.jpg | caption3 = [[یاریگای یانکی]] لە [[دە بڕۆنکس]] ماڵی تیمەکانی [[نیویۆرک یانکیز]] و [[نیویۆرک سیتی ئێف سی]]یە. | image4 = Barclays_Center_1.jpg | caption4 = [[سەنتەری بارکلیز]]، ماڵی تیمی [[بروکلین نێتس]] لە [[کۆمەڵەی نیشتمانیی باسکە|NBA]] و تیمی [[نیویۆرک لیبێرتی]] لە [[کۆمەڵەی نیشتمانیی باسکەی ژنان|WNBA]] | image5 = Madison Square Garden (MSG) - Full (48124330357).jpg | caption5 = [[مادیسۆن سکوێیەر گاردن]]، ماڵی تیمی [[نیویۆرک نیکس]] لە NBA و تیمی [[نیویۆرک ڕەینجەرز]] لە [[خولی نیشتمانیی ھۆکی|NHL]] }} نیویۆرک سیتی ماڵی بارەگای سەرەکیی [[خولی نیشتمانیی تۆپی پێ]] (NFL)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=National Football League Company Information |ناونیشان=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Football_League.f36bd60db3fbcb01.html |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Hoover's, Inc.]]}}</ref> [[خولی گەورەی بەیسبۆڵ]] (MLB)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Major League Baseball Company Information |ناونیشان=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.Major_League_Baseball.690243a73fc37ae4.html |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Hoover's, Inc.]]}}</ref> [[کۆمەڵەی نیشتمانیی باسکە]] (NBA)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=National Basketball Association, Inc. Company Information |ناونیشان=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Basketball_Association_Inc.9752d99632cf8a45.html |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Hoover's, Inc.]]}}</ref> [[خولی نیشتمانیی ھۆکی]] (NHL)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=National Hockey League Company Information |ناونیشان=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.National_Hockey_League.6eb8cbd895fc6ce9.html |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Hoover's, Inc.]]}}</ref> و [[خولی گەورەی تۆپی پێ]] (MLS)ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Major League Soccer, L.L.C. Company Information |ناونیشان=http://www.hoovers.com/company-information/cs/company-profile.Major_League_Soccer_LLC.0432cbf68c309307.html |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Hoover's, Inc.]]}}</ref> نیویۆرک سیتی میوانداریی [[پارالیمپیکی ھاوینەی ١٩٨٤]]<ref>[https://www.paralympicheritage.org.uk/new-york-1984-paralympic-summer-games New York 1984 Paralympic Summer Games], National Paralympic Heritage Trust. Accessed January 18, 2024. "The New York Games were set to run from 17th – 29th June and the Stoke Mandeville Games from 22nd July – 1st August."</ref> و [[یارییەکانی نیازپاکی ١٩٩٨]]ی کردووە.<ref>Bondy Filip. [https://www.nytimes.com/1992/10/16/us/new-york-city-and-environs-land-goodwill-games-for-98.html "New York City and Environs Land Goodwill Games for '98"], ''[[The New York Times]]'', October 16, 1992. Accessed January 18, 2024. "New York City, New Jersey, and Long Island were awarded the 1998 Goodwill Games last night, an intriguing but risky choice by the Games' selection committee. Six years from now, the area will be called upon to play host to thousands of international athletes and fans who have every right to expect upgraded athletic facilities and a convenient ride to the arena."</ref> پێشکەشکردنی داواکاریی نیویۆرک سیتی بۆ میوانداریکردنی [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢]] یەکێک بوو لە پێنج داواکارییە کۆتایییەکان، بەڵام بە لەندەن دۆڕا.<ref>Zinser, Lynn. [https://www.nytimes.com/2005/07/06/sports/othersports/olympic-committee-chooses-london-for-2012-summer-games.html "Olympic Committee Chooses London for 2012 Summer Games"],''[[The New York Times]]'', July 6, 2005. Accessed January 19, 2023. "London won the 2012 Olympic Summer Games on Wednesday in a surprising upset over the front-running Paris after ardent last-minute lobbying by Prime Minister Tony Blair..... The British capitalized on a desire to hold the Games in Western Europe and surpassed four finalists, including New York, which was knocked out in the second round of voting, earlier than most expected."</ref> شارەکە میوانداری زیاتر لە ٤٠ تیمی پیشەگەری گەورەی کردووە لە پێنج وەرزشەکە و خولە ڕکابەرەکانیاندا. چوار لە دە گرانترین یاریگاکانی جیھان کە تا ئێستا دروستکراون ([[یاریگای مێتڵایف]]، [[یاریگای یانکی]]ی نوێ، [[مادیسۆن سکوێیەر گاردن]]، و [[سیتی فیڵد]]) لە ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرکدان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Esteban |ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=11 Most Expensive Stadiums in the World |ناونیشان=http://www.totalprosports.com/2011/10/27/11-most-expensive-stadiums-in-the-world/ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Total Pro Sports |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120827201315/http://www.totalprosports.com/2011/10/27/11-most-expensive-stadiums-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شارەکە لە خولی نیشتمانیی تۆپی پێدا لەلایەن [[نیویۆرک جایەنتس]] و [[نیویۆرک جێتس]]ەوە نوێنەرایەتی دەکرێت، ھەرچەندە ھەردوو تیمەکە یارییە ناوخۆیییەکانیان لە یاریگای مێتڵایف لە نزیک [[ئیست ڕەدەرفۆرد، نیوجێرزی]] ئەنجام دەدەن،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Preparations Different for a Home-and-Home Contest |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2011/12/23/sports/football/for-giants-jets-game-metlife-stadium-preparations-differ.html?pagewanted=all |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref> کە لە ساڵی ٢٠١٤دا میوانداریی [[سوپەر بۆڵی XLVIII]]ی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٦ی ئایاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Owners warm up to New York/New Jersey as Super Bowl XLVIII host |بڵاوکەرەوە=[[National Football League]] |agency=[[Associated Press]] |ناونیشان=http://www.nfl.com/news/story?id=09000d5d8184fc83&template=with-video-with-comments&confirm=true |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠١٠|وتەگێڕانەوە=It's the first time the league has gone to a cold-weather site that doesn't have a dome{{nbsp}}... the NFL will wait and see how this foray into the great outdoors in winter goes. Then the league might OK another bid}}</ref> دوو تیمەکەی شارەکە لە خولی گەورەی بەیسبۆڵدا بریتین لە [[نیویۆرک مێتس]]، کە لە یاریگای ٤١,٨٠٠-کورسیدای سیتی فیڵد لە کوینز یاری دەکەن، و [[نیویۆرک یانکیز]]، کە لە یاریگای ٤٧,٤٠٠-کورسیدای [[یاریگای یانکی]] لە دە بڕۆنکس یاری دەکەن.<ref>[https://www.nytimes.com/2018/07/11/nyregion/stadiums-arenas-funding-nyc.html "So Many Seats, So Many Tax Breaks"], ''[[The New York Times]]'', July 11, 1028. Accessed January 18, 2024. "Yankee Stadium Location: Bronx Year Opened: 2009 Seats: 47,422. The stadium cost more than $2.3 billion to build.... Citi Field Location: Queens; Year Opened: 2009; Seats: 41,800. The project cost about $830.6 million, with $134.91 million coming from the New York Mets, and $614.3 million in public money and tax breaks."</ref> ئەم دوو ڕکابەرە ھەموو وەرزێکی ئاسایی لە شەش یاریی [[یاری نێوان خولەکان|نێوان خولەکاندا]] پێشبڕکێ دەکەن، کە پێی دەوترێت [[زنجیرەی سەبوەی]].<ref>[[Mike Lupica|Lupica, Mike]]. [https://www.mlb.com/news/subway-series-2023-a-time-to-hit-reset "Subway Series still as intriguing a ticket as there is in town"], [[MLB.com]], June 12, 2023. Accessed January 18, 2024. "You certainly know what it was like at the old Stadium and Shea, where the Mets and Yankees played a real Subway Series in 2000. Four games this time. Two at Citi. Two at the Stadium next month."</ref> یانکیز ٢٧ پاڵەوانێتییان بردووەتەوە کە ژمارەیەکی پێوانەیییە لە خولەکەدا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York Yankees: Facts, History, Stats, and Resources |ناونیشان=http://www.thefreeresource.com/new-york-yankees-facts-history-stats-and-resources |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120605211426/http://www.thefreeresource.com/new-york-yankees-facts-history-stats-and-resources |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=The free sources}}</ref> لەکاتێکدا مێتس دوو جار [[جامی جیھانیی بەیسبۆڵ|زنجیرەی جیھانی]]یان بردووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٦|سەردێڕ=How Mets, Colt .45s Grew Up To Beat The Bullies |newspaper=[[Chicago Tribune]] |ناونیشان=https://www.chicagotribune.com/1986/10/08/how-mets-colt-45s-grew-up-to-beat-the-bullies/ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref> شارەکە سەردەمانێک ماڵی تیمی بروکلین دۆجەرز بوو (ئێستا [[لۆس ئانجلەس دۆجەرز]])، کە یەک جار زنجیرەی جیھانییان بردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dodgers Timeline |ناونیشان=http://losangeles.dodgers.mlb.com/la/history/timeline01.jsp |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Los Angeles Dodgers |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080704170220/http://losangeles.dodgers.mlb.com/la/history/timeline01.jsp |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا [[نیویۆرک جایەنتس (NL)|نیویۆرک جایەنتس]] (ئێستا [[سان فرانسیسکۆ جایەنتس]])، کە پێنج جار زنجیرەی جیھانییان بردەوە. ھەردوو تیمەکە لە ساڵی ١٩٥٨دا چوون بۆ کالیفۆرنیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Historical Moments |ناونیشان=http://www.dodgers-giants.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Dodgers Giants}}</ref> یەک تیمی [[خولی لاوەکیی بەیسبۆڵ]] لە شارەکەدا ھەیە، ئەویش [[بروکلین سایکڵۆنز]]ە کە سەر بە یانەی مێتسە،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠١٢|سەردێڕ=Major League Baseball, Police Athletic League and the Brooklyn Cyclones to host free MLB Umpire Camp |newspaper=MLB Press Release |ناونیشان=http://mlb.mlb.com/news/article.jsp?ymd=20120530&content_id=32491896&vkey=pr_mlb&c_id=mlb |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref> و شارەکە یانەیەکی لە [[خولی ئەتڵەسی بۆ بەیسبۆڵی پیشەگەر|خولی ئەتڵەسی]]ی سەربەخۆ بەدەستھێنا کاتێک تیمی [[ستەیتن ئایلەند فێری‌ھۆکس]] دەستیان بە یاریکردن کرد لە ساڵی ٢٠٢٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Introducing Your Ferryhawks!! |ئیش=Staten Island Entertainment |ناونیشان=https://ferryhawks.com/news/2021/11/17/Your_FerryHawks_2.aspx |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> تیمەکانی کۆمەڵەی نیشتمانیی باسکە لە شارەکەدا بریتین لە [[نیویۆرک نیکس]]، کە لە [[مادیسۆن سکوێیەر گاردن]] یاری دەکەن، و [[بروکلین نێتس]]، کە لە [[سەنتەری بارکلیز]] یاری دەکەن. تیمی [[نیویۆرک لیبێرتی]] تیمی شارەکەیە بۆ [[کۆمەڵەی نیشتمانیی باسکەی ژنان]]. یەکەم پاڵەوانێتی نیشتمانیی باسکە لەسەر ئاستی کۆلێژ، [[پاڵەوانێتیی بانگھێشتکردنی نیشتمانی]]، لە ساڵی ١٩٣٨ لە نیویۆرک بەڕێوەچوو و لە شارەکەدا ماوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Postseason Overview |ناونیشان=http://www.nit.org/history/nit-postseason.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080724155001/http://www.nit.org/history/nit-postseason.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[National Invitation Tournament]]}}</ref> ناوچە میترۆپۆلیتانەکە ماڵی سێ تیمی خولی نیشتمانیی ھۆکییە. [[نیویۆرک ڕەینجەرز]]، کە یەکێکە لە [[شەشە ڕەسەنەکە|شەش تیمە ڕەسەنەکەی]] خولەکە، لە مادیسۆن سکوێیەر گاردن لە مانھاتن یاری دەکەن. [[نیویۆرک ئایلاندەرز]]، کە بە شێوەیەکی نەریتی نوێنەرایەتیی [[لۆنگ ئایلەند]] دەکەن، لە [[یو بی ئێس ئارێنا]] لە [[ئێلمۆنت، نیویۆرک]] یاری دەکەن، بەڵام لە ساڵی ٢٠١٥ بۆ ٢٠٢٠ لە سەنتەری بارکلیزی بروکلین یارییان دەکرد. [[نیوجێرزی دێڤڵس]] لە [[سەنتەری پرودێنشیال]] لە نزیک [[نیوارک، نیوجێرزی]] یاری دەکەن. نیویۆرک سیتی لە خولی گەورەی تۆپی پێدا لەلایەن [[نیویۆرک سیتی ئێف سی]]یەوە نوێنەرایەتی دەکرێت، کە یارییە ناوخۆیییەکانیان لە یاریگای یانکی ئەنجام دەدەن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nycfc.com/schedule |سەردێڕ=nycfc.com |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١٧}}</ref> ھەروەھا [[نیویۆرک ڕێد بوڵس]]، کە یارییە ناوخۆیییەکانیان لە [[یاریگای سپۆرتس ئیلستڕەیتد]] لە نزیک [[ھاریسۆن، نیوجێرزی]] ئەنجام دەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Picture-perfect opening for $200M Red Bull Arena in Harrison |agency=[[Associated Press]] |ناونیشان=http://www.nj.com/hudson/index.ssf/2010/03/picture-perfect_opening_for_20.html}}</ref> تیمی [[گۆثەم ئێف سی]] لە [[خولی نیشتمانیی تۆپی پێی ژنان]] ھەروەھا یارییە ناوخۆیییەکانیان لە یاریگای سپۆرتس ئیلستڕەیتد ئەنجام دەدەن و بڕیارە لە ساڵی ٢٠٢٨ بگوازنەوە بۆ [[ئیتیحاد پارک]] لە نیویۆرک سیتی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Anzidei |یەکەم=Melanie |ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Gotham FC to move to NYCFC’s Etihad Park in Queens in 2028 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/athletic/7427005/2026/07/07/gotham-nycfc-etihad-park-move-queens-2028/ |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٦|ئیش=The New York Times |زمان=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[بروکلین ئێف سی (٢٠٢٤)|بروکلین ئێف سی]] یانەیەکی پیشەگەری تۆپی پێیە کە بنکەکەی لە بروکلینە، و تیمێکی ژنان لە خولی پلە یەکی [[USL Super League]] لە ساڵی ٢٠٢٤ەوە بەشدار دەکات و تیمێکی پیاوانیش لە خولی پلە دووی [[USL Championship]] لە ساڵی ٢٠٢٥دا بەشدار دەبێت.<ref name="shared">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Brooklyn FC reveal "shared identity" for USL Super League brand |ناونیشان=https://www.uslsuperleague.com/news/2024/04/12/brooklyn-fc-reveal-shared-identity-for-usl-super-league-brand/ |وێبگە=uslsuperleague.com |بڵاوکەرەوە=United Soccer League |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٤ |ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئایاری ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240501111953/https://www.uslsuperleague.com/news/2024/04/12/brooklyn-fc-reveal-shared-identity-for-usl-super-league-brand/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> نیویۆرک یەکێک بوو لە شارە میواندارەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤]]، و یارییەکانی لە [[یاریگای جایەنتس]] لە ناوچەی دراوسێی [[ئیست ڕەدەرفۆرد، نیوجێرزی]] ئەنجامدران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.stadiumguide.com/fifa-world-cup-1994-stadiums/|سەردێڕ=FIFA 1994 World Cup Stadiums - USA - The Stadium Guide}}</ref> نیویۆرک سیتی یەکێکە لە یازدە شاری میوانداری [[جامی جیھانیی فیفا ٢٠٢٦]]، کە بڕیارە یاریی [[یاریی کۆتایی جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٦|کۆتایییەکەی]] لە یاریگای مێتڵایف ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/fifa-to-announce-host-cities-for-fifa-world-cup-2026 |سەردێڕ=FIFA announces hosts cities for FIFA World Cup 2026 |وێبگە=Fifa.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>[https://www.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/096-24/mayor-adams-governor-murphy-celebrate-new-york-new-jersey-selection-host-biggest "Mayor Adams and Governor Murphy Celebrate New York New Jersey Selection as Host for Biggest Sporting Event in World History: FIFA World Cup 26 Final"], [[Mayor of New York City]] [[Eric Adams]], February 4, 2024. Accessed February 14, 2024. "New York City Mayor Eric Adams and New Jersey Governor Phil Murphy celebrated today's announcement that the Host Region of New York, New Jersey (NYNJ) was awarded the rights to host the FIFA World Cup 26™ Final and seven other matches throughout the tournament at New York New Jersey Stadium (MetLife Stadium) in East Rutherford, New Jersey.... Consistent with stadiums in other Host Cities, MetLife Stadium will adopt a new venue name for the FIFA World Cup 26, New York New Jersey Stadium."</ref> پاڵەوانێتیی ساڵانەی [[جامی کراوەی ئەمریکا (تێنس)|جامی کراوەی ئەمریکا (US Open)]] یەکێکە لە چوار پاڵەوانێتییە گەورەکانی تێنس ([[گراند سلام (تێنس)|گراند سلام]]) و لە [[ناوەندی نەتەوەییی تێنسی USTA]] لە [[پارکی فلۆشینگ مێدۆز–کۆرۆنا]] بەڕێوەدەچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=US Open 2015 |ناونیشان=http://www.usopen.org/ |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[United States Tennis Association]]}}</ref> [[ماراسۆنی نیویۆرک سیتی]]، کە بەناو ھەر پێنج ناوچەکەدا تێدەپەڕێت، گەورەترین ماراسۆنی ڕاکردنە لە جیھاندا، کە ٥١,٤٠٢ کەس لە ساڵی ٢٠٢٣دا تا کۆتایی ڕایانکردووە و لە ھەر ٥٠ ویلایەتەکە و ١٤٨ نەتەوەی جیاوازەوە ھاتبوون.<ref>Butler, Sarah Lorge. [https://www.runnersworld.com/races-places/a45760471/new-york-city-marathon-2023-by-the-numbers/ "New York City Was the World's Largest Marathon in 2023"], ''[[Runner's World]]'', November 7, 2023. Accessed January 17, 2024. "If you were one of the 51,933 people who started the New York City Marathon on November 5, chances are very high that you also finished it. According to New York Road Runners, 51,402 runners finished the marathon, a 98.9 percent completion rate.... They hailed from all 50 states and 148 countries."</ref> یارییەکانی [[میڵرۆس گەیمز]] پێشبڕکێیەکی ساڵانەی گۆڕەپان و مەیدانە کە لە [[فۆرت واشینگتن ئەڤینیو ئارمۆری]] بەڕێوەدەچێت، و ڕووداوە سەرەکییەکەی بریتییە لە [[مایڵی وانامەیکەر]].<ref>Metzler, Brian. [https://www.outsideonline.com/running/news/millrose-games-records-and-wanamaker-mile/ "The Famous Millrose Games Delivers Speed, Records, and the Wanamaker Mile"], ''[[Outside (magazine)|Outside]]'', February 13, 2023. Accessed January 17, 2024. "With his dominating performance in the Wanamaker Mile, Nuguse might have signaled a new era in the classic imperial distance—the quest for the world's first sub-3:47 mile on an indoor track.... In the final race of the 115th Millrose Games at The Armory Track & Field Center, Nuguse made it look relatively easy."</ref> بۆکسێن بەشێکی دیاری دیمەنی وەرزشیی شارەکەیە، کە ڕووداوەکانی وەک [[نیویۆرک گۆڵدن گڵاڤز]] ساڵانە لە مادیسۆن سکوێیەر گاردن بەڕێوەدەچن.<ref>[https://www.nydailynews.com/2021/12/31/daily-news-golden-gloves-amateur-boxing-tournament-may-return-in-2022/ "Daily News Golden Gloves amateur boxing tournament may return in 2022"], ''[[New York Daily News]]'', December 13, 2021. Accessed July 17, 2024. "Created by Daily News sports columnist Paul Gallico, the city's inaugural Golden Gloves was held in 1927 at Madison Square Garden, and its ensuing popularity led to a wave of similar tournaments across the country."</ref> == خزمەتگوزارییە مرۆیییەکان == === تەندروستی === {{main|Healthcare in New York City|NYC Health + Hospitals|New York City Department of Health and Mental Hygiene}} [[File:NewYorkPresbyterian-Cornell.jpg|thumb|[[نەخۆشخانەی نیویۆرک-پرێسبیتێریان]]، کە سەر بە [[زانکۆی کۆڵۆمبیا]] و [[زانکۆی کۆرنێڵ]]ە، گەورەترین نەخۆشخانە و گەورەترین خاوەنکاری کەرتی تایبەتە لە نیویۆرک سیتی و یەکێکە لە قەرەباڵغترین نەخۆشخانەکانی جیھان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=About Us: Locations |ناونیشان=http://careers.nyp.org/about-us/locations/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140812212715/http://careers.nyp.org/about-us/locations/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[NewYork-Presbyterian Hospital]]}}</ref>]]نیویۆرک سیتی ناوەندێکە بۆ چاودێریی تەندروستی و ڕاھێنانی پزیشکی، و زیاتر لە ٧٥٠,٠٠٠ کەس لە کەرتی چاودێریی تەندروستیی شارەکەدا کار دەکەن.<ref name="NYCHealthCareLifeSciences"/><ref>[https://edc.nyc/industry/healthcare Healthcare], [[New York City Economic Development Corporation]]. Accessed January 17, 2024. "New York City is home to the largest public healthcare system in the US, world-class private medical centers, and a robust, cutting-edge R&D landscape."</ref> نەخۆشخانە تایبەتەکان لە نیویۆرک سیتی بریتین لە [[نەخۆشخانەی نەشتەرگەریی تایبەت]]، [[نەخۆشخانەی لێنۆکس ھیڵ]]، [[ناوەندی پزیشکیی جوولەکەی لۆنگ ئایلەند]]، [[سەنتەری شێرپەنجەی مێمۆریال سلۆن کێتێرینگ]]، [[نەخۆشخانەی ماونت ساینای (مانھاتن)|نەخۆشخانەی ماونت ساینای]]، [[نەخۆشخانەی نیویۆرک-پرێسبیتێریان]]، و [[تەندروستیی لێنگۆنی زانکۆی نیویۆرک|تەندروستیی لێنگۆنی NYU]].<ref>[https://www.definitivehc.com/resources/healthcare-insights/top-hospitals-new-york-net-patient-revenue "Top 25 New York hospitals by net patient revenue"], Definitive Healthcare, June 6, 2023. Accessed January 16, 2024.</ref> کۆلێژە پزیشکییەکان بریتین لە [[کۆلێژی پزیشکیی داونستەیتی SUNY]] لە بروکلین، [[کۆلێژی پزیشکیی ئەلبەرت ئاینشتاین]] لە دە بڕۆنکس، و [[کۆلێژی پزیشکیی CUNY]]، [[کۆلێژی پزیشکیی ئۆستیۆپاتیی تۆرۆ]]، [[کۆلێژی پزیشکان و نەشتەرگەرییەکانی ڤاگێلۆسی زانکۆی کۆڵۆمبیا]]، [[پزیشکیی وێیڵ کۆرنێڵ]]، [[قوتابخانەی پزیشکیی ئیکان لە ماونت ساینای]]، و [[قوتابخانەی پزیشکیی زانکۆی نیویۆرک]] لە مانھاتن.<ref>[https://www.nyacep.org/practice-resources-2/resources/medical-students/new-york-medical-schools New York Medical Schools] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241115050433/https://www.nyacep.org/practice-resources-2/resources/medical-students/new-york-medical-schools |date=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}, New York ACEP. Accessed January 16, 2024.</ref> [[تەندروستی + نەخۆشخانەکانی نیویۆرک سیتی|NYC Health + Hospitals]] (HHC) [[کۆمپانیایەکی قازانج-گشتیی ویلایەتی نیویۆرک|کۆمپانیایەکی قازانج-گشتییە]] کە لە ساڵی ١٩٦٩ دامەزراوە و نەخۆشخانە گشتییەکانی شارەکە و تۆڕێک لە نۆرینگە دەرەکییەکان بەڕێوەدەبات.<ref>[https://a856-gbol.nyc.gov/GBOLWebsite/GreenBook/Details?orgId=2879 Health + Hospitals NYC, (NYC H+H)], ''New York City Green Book''. Accessed January 16, 2024. "Description: A public benefit Corporation created by the State Legislature, July 1, 1969, to operate the City's municipal hospitals. Operates facilities in all five boroughs, providing general, chronic, ambulatory, and skilled nursing care and a wide variety of specialized patient care services. All employees are public employees."</ref><ref>[https://www.nysenate.gov/legislation/laws/HHC Chapter1016 New York City health and hospitals corporation act 1016/69], [[New York State Senate]]. Accessed January 16, 2024.</ref> {{as of|2021}}، HHC گەورەترین سیستەمی چاودێریی تەندروستیی شارەوانییە لە ئەمریکا بە داھاتی ساڵانەی ١٠.٩ ملیار دۆلار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Financial Statements and Supplemental Schedules and Report of Independent Certified Public Accountants – New York City Health and Hospitals Corporation (A Component Unit of the City of New York) |ناونیشان=https://comptroller.nyc.gov/wp-content/uploads/documents/HHC-Financial-Statements-2021.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=The City of New York}}</ref> HHC خزمەت بە ١.٤&nbsp;ملیۆن نەخۆش دەکات، لەوانەش زیاتر لە ٤٧٥,٠٠٠ دانیشتووی بێ-دڵنیایی (بێ-تەئمینات)ی شارەکە.<ref name="HHC1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=HHC Health and Hospitals Corporation |ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/hhc/html/home/home.shtml |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=[[nyc.gov]]}}</ref> HHC یازدە نەخۆشخانەی [[چاودێریی توند|چاودێریی توند]]، چوار [[دامەزراوەی پەرستاریی لێھاتوو]]، شەش سەنتەری دەستنیشانکردن و چارەسەرکردن، و زیاتر لە ٧٠ بنکەی [[چاودێریی سەرەتایی]] کۆمەڵگە بەڕێوەدەبات، کە بە شێوەیەکی سەرەکی خزمەت بە دانیشتووانە ھەژار و چینی کرێکاری شارەکە دەکەن.<ref>[https://www.nychealthandhospitals.org/careers/frequently-asked-questions/ Frequently Asked Questions], [[NYC Health + Hospitals]]. Accessed January 16, 2024. "Where are your facilities located? NYC Health + Hospitals includes 11 acute care hospitals, four skilled nursing facilities, six large diagnostic and treatment centers, and more than 70 community-based clinics. These facilities are within seven geographically based networks throughout the New York City metropolitan area."</ref><ref>Miller, Kenneth. [https://www.nursing.columbia.edu/news/public-option The Public Option], [[Columbia University School of Nursing]], November 12, 2023. Accessed January 16, 2024. "HHC is the largest municipal health system in the United States, serving 1.4&nbsp;million patients—mostly low-income or working-class people on Medicaid or Medicare. About one-third are uninsured, and many are undocumented. A public benefit corporation, HHC operates 11 acute care hospitals, five nursing homes, six diagnostic and treatment centers, and more than 70 primary care centers across New York's five boroughs."</ref> پلانی تەندروستی میترۆپڵەسی HHC یەکێکە لە گەورەترین دابینکەرانی دڵنیاییی تەندروستی کە لەلایەن حکوومەتەوە سپۆنسەر کراوە لە نیویۆرک سیتی، و تا حوزەیرانی ٢٠٢٢، ٦٧٠,٠٠٠ دانیشتووی شارەکەی تۆمار کردووە.<ref>[https://www.osc.ny.gov/reports/osdc/metroplus-health-plan-covid-19-enrollment-trends MetroPlus Health Plan: COVID-19 Enrollment Trends], [[New York State Comptroller]] [[Thomas P. DiNapoli]], September 2022. Accessed January 16, 2024. "MetroPlus Health Plan is a prepaid health services plan and a wholly owned subsidiary of NYC Health + Hospitals (H+H).... MetroPlus enrollment reached a record high of 670,915, an increase of 159,284 members (31 percent) between February 2020 and June 2022, the period impacted by the COVID-19 pandemic (see Figure 1)."</ref> دامەزراوەکانی HHC ساڵانە خزمەت بە ملیۆنان دانیشتووی نیویۆرک دەکەن، کە بە زیاتر لە ١٩٠ زمان وەرگێڕانیان بۆ دەکرێت.<ref name="HHC2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2014 HHC Report to the Community |ناونیشان=http://www.nychealthandhospitals.org/wp-content/uploads/2016/07/2014-hhc-report-to-the-community.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[New York City Health and Hospitals Corporation]]}}</ref> ناسراوترین نەخۆشخانە لە سیستەمی HHCدا بریتییە لە [[نەخۆشخانەی بێلڤیو]]، کە کۆنترین نەخۆشخانەی گشتییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و لە ساڵی ١٧٣٦ دامەزراوە.<ref>Fiani, Brian; Covarrubias, Claudia; Jarrah, Ryan; Kondilis, Athanasios; and Doan, Thao M. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36041717/ "Bellevue Hospital, the Oldest Public Health Center in the United States of America"], ''[[World Neurosurgery]]'', August 28, 2022. Accessed January 16, 2024. "Bellevue Hospital is known as the oldest public hospital in the United States of America. Although its historical beginnings date back to the 1600s, it was officially founded on the second floor of the New York City Almshouse in 1736, 40 years before the American Revolution."</ref> بێلڤیو ئەو نەخۆشخانە دیاریکراوەیە بۆ چارەسەرکردنی سەرۆک و [[پێڕستی سەرۆکەکانی ئێستای دەوڵەت و حکوومەتەکان|سەرکردەکانی تری جیھان]] ئەگەر پێویستیان بە چاودێری ھەبێت لە کاتی مانەوەیان لە نیویۆرک سیتی.<ref name="Funding Universe Web Site">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York City Health and Hospitals Corporation History |ناونیشان=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/New-York-City-Health-and-Hospitals-Corporation-Company-History.html |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Funding Universe}}</ref> شارەکە جگەرەکێشانی لە زۆربەی بەشەکانی چێشتخانەکاندا لە ساڵی ١٩٩٥دا قەدەغە کرد و لە ساڵی ٢٠٠٣دا جگەرەکێشانی لە باڕەکان، چێشتخانەکان، و شوێنی کارە گشتییەکاندا قەدەغە کرد.<ref>[[Sam Roberts (journalist)|Roberts, Sam]]. [https://www.nytimes.com/2023/04/07/health/dr-colin-mccord-dead.html "Colin McCord, Who Helped Impose a Smoking Ban, Dies at 94"], ''[[The New York Times]]'', April 7, 2023. Accessed January 16, 2024. "Dr. McCord successfully lobbied for a ban on smoking in workplaces, restaurants, and bars while he was an assistant health commissioner in Mayor Michael R. Bloomberg's administration. The ban, which took effect in 2003, was later expanded and replicated in jurisdictions around the world. New York had banned smoking in most restaurants in 1995, but the city continued to allow smoking in bars and the bar areas of restaurants."</ref> [[دەرمانخانە|دەرمانخانەکان]] ڕێگەیان پێنادرێت بەرھەمە دوکەڵی و ڤەیپەکان بفرۆشن لە ویلایەتی نیویۆرکدا.<ref name="NoTobaccoNYPharmacies">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York State Tobacco Control Laws |ناونیشان=https://www.health.ny.gov/prevention/tobacco_control/current_policies.htm |ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=New York State Department of Health}}</ref> نیویۆرک سیتی یاسایەکی [[مافی نیشتەجێبوون|مافی پەناگە]] جێبەجێ دەکات کە پەناگە بۆ ھەر کەسێک کە پێویستی پێی بێت مسۆگەر دەکات، بەبێ گوێدانە دۆخی کۆچبەری، ئابووری، یان نیشتەجێبوون، کە ئەمەش دابینکردنی پەناگە و خۆراکی پێویست لەخۆدەگرێت.<ref name="NYCRightToShelter">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Annie McDonough |ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Could New York City's right to shelter apply statewide? |ناونیشان=https://www.cityandstateny.com/policy/2023/08/could-new-york-citys-right-shelter-apply-statewide/389450/ |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=City & State New York}}</ref> لە ئەنجامدا، لە کاتێکدا کە نیویۆرک زۆرترین کۆی دانیشتووانی بێلانەی ھەیە لە نێو شارەکانی ئەمریکادا، لە ساڵی ٢٠٢٤دا تەنھا ٥٪یان لە دەرەوەی پەناگەکانی شارەکەدا بوون، کە ئەمەش ڕێژەیەکی زۆر نزمترە لە بێلانەییی سەر شەقامەکان بە بەراورد بە شارەکانی تر.<ref name="MostNYCHomelessAreSheltered">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Gwynn's Hogan |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=NYC's Unsheltered Homeless Population Reaches Highest Number in More Than a Decade. Volunteers and city staffers counted 4,140 people sleeping on the streets and subways during the overnight annual count on Jan. 23 |ناونیشان=https://www.thecity.nyc/2024/06/13/nycs-unsheltered-homeless-population-reaches-highest-number-in-more-than-a-decade/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=The City |وتەگێڕانەوە=Shelter Beacon. City officials also pointed out that compared to other major United States cities, a relatively low proportion of New York City's homeless population lives outdoors. In Los Angeles last year, 52,000 of 72,000 homeless people were living outdoors (72%), whereas the unsheltered homeless in New York City is around 5% of the 124,000 who are unhoused in total.}}</ref> تا ساڵی ٢٠٢٣، ٩٢,٨٢٤ [[بێلانەیی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|کەسی بێلانە]] ھەموو شەوێک لە سیستەمی پەناگەکانی شارەکەدا دەخەوتن.<ref>[https://www.coalitionforthehomeless.org/basic-facts-about-homelessness-new-york-city/ Basic Facts About Homelessness: New York City], [[Coalition for the Homeless]], updated December 2023. Accessed January 13, 2024. 'In recent years, homelessness in New York City has reached the highest levels since the Great Depression of the 1930s. In November 2023, there were 92,824 homeless people, including 33,365 homeless children, sleeping each night in New York City's main municipal shelter system. A total of 23,945 single adults slept in shelters each night in November 2023."</ref> === سەلامەتیی گشتی === {{main|New York City Police Department|New York City Fire Department|Crime in New York City|Law enforcement in New York City|}} [[File:My_picture_of_NYPD_officers.jpg|thumb|ئەفسەرانی پۆلیسی [[پۆلیسی نیویۆرک سیتی|نیویۆرک سیتی]] (NYPD) لە بروکلین]] [[File:FDNY_Tower_Ladder_1_(897367891).jpg|alt=|thumb|[[ئاگرکوژێنەرەوەکانی نیویۆرک سیتی|وەزارەتی ئاگرکوژاندنەوەی نیویۆرک]] (FDNY)، کە گەورەترین وەزارەتی ئاگرکوژاندنەوەی شارەوانییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆلیسی نیویۆرک سیتی|وەزارەتی پۆلیسی نیویۆرک]] (NYPD) گەورەترین ھێزی پۆلیسە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، بە زیاتر لە ٣٦,٠٠٠ ئەفسەری سوێندخواردوو.<ref>Kershner, Ellen. [https://www.worldatlas.com/articles/the-largest-police-departments-in-the-us.html "The Largest Police Departments In The US"], WorldAtlas, August 3, 2020. Accessed January 17, 2024. "Established in 1845, the New York City Police Department (NYPD) is one of the most well-known law enforcement agencies in the world. As the largest in the United States, it currently has about 36,008 full-time active officers and 19,000 civilian employees. This is almost three times as many as the country's second-largest police department in Chicago."</ref> ئەندامانی NYPD زۆرجار لەلایەن سیاسەتمەداران، میدیاکان، و ئۆتۆمبێلە پۆلیسییەکانی خۆیانەوە بە نازناوی ''باشترینەکانی نیویۆرک'' (New York's Finest) ناودەبرێن.<ref>Williams, Keith. [https://www.nytimes.com/2017/05/04/nyregion/origins-of-new-yorks-finest.html "We Know They're New York's Finest. But Why?"], ''[[The New York Times]]'', May 4, 2017. Accessed January 17, 2024. "The Police Department's slogan also came from a phrase with military origins: "the finest police force on the planet," an adaptation of Gen. Joseph Hooker's 1863 claim that the Union forces were 'the finest army on the planet.' A similar phrase referring to police officers appeared in The Times in 1865. The police chief George Washington Matsell promoted the nickname in the early 1870s, Mr. Popik wrote; the 1882 play 'One of the Finest' cemented the label, which was condensed to 'New York's Finest' by 1889."</ref> شارەکە لە ساڵانی ١٩٧٠ەکانەوە تا ١٩٩٠ەکان بەرزبوونەوەیەکی زۆری لە تاواندا بەخۆیەوە بینی.<ref name="Prager">{{بیرخستنەوەی گۆڤار|دوایین=Prager |یەکەم=Arthur |ڕێکەوت=شوبات–ئازاری ٢٠٠٦|سەردێڕ=Worst-Case Scenario |ناونیشان=http://www.americanheritage.com/content/worst-case-scenario |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٩|magazine=[[American Heritage (magazine)|American Heritage]] |بەرگ=٥٧|issue=1}}</ref> تاوان بەگشتی لە نیویۆرک سیتی لە ساڵانی ١٩٩٠ەکانەوە ڕووی لە کەمبوونەوە کردووە؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Compstat |ناونیشان=http://www1.nyc.gov/assets/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cs-en-us-city.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[City of New York Police Department]]}}</ref> تاوانی توندوتیژ لە نێوان ساڵانی ١٩٩٣ بۆ ٢٠٠٥ بە ڕێژەی زیاتر لە ٧٥٪ کەمی کرد، و بەردەوام بوو لە کەمبوونەوە لەو کاتانەشدا کە سەرتاسەری وڵات بەرزبوونەوەی بەخۆیەوە دەبینی.<ref name="Law">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=December 15–31, 2013 |سەردێڕ=Don't Tell New York, But Crime Is Going Up |ناونیشان=http://www.lib.jjay.cuny.edu/len/2002/12.31/page5.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |بڵاوکەرەوە=[[City University of New York]] |بەرگ=٢٨|issue=589, 590 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211023100612/https://www.lib.jjay.cuny.edu/len/2002/12.31/page5.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١١|وێبگە=Lib.jjay.cuny.edu}}</ref> بەرنامەی [[وەستاندن و پشکنین لە نیویۆرک سیتی|وەستاندن و پشکنین (stop-and-frisk)ی NYPD]] لە ساڵی ٢٠١٣ بە نادەستووری ناسێندرا وەک "سیاسەتێکی ناڕاستەوخۆی [[پڕۆفایلی ڕەگەزی]]" بەرامبەر بە دانیشتووانی ڕەشپێست و تێکەڵ،<ref>Goldstein, Joseph. [https://www.nytimes.com/2013/08/13/nyregion/stop-and-frisk-practice-violated-rights-judge-rules.html 'Judge Rejects New York's Stop-and-Frisk Policy"], ''[[The New York Times]]'', August 12, 2013. Accessed January 17, 2024. "But the judge, Shira A. Scheindlin, found that the Police Department resorted to a 'policy of indirect racial profiling' as it increased the number of stops in minority communities. That has led to officers' routinely stopping 'blacks and Hispanics who would not have been stopped if they were white.'"</ref> ھەرچەندە ئیدیعای کاریگەرییە نایەکسانەکان لە ساڵانی دواتریشدا بەردەوام بوو.<ref>Katersky, Aaron; Grant, Teddy. [https://abcnews.go.com/US/nypd-safety-team-making-high-number-unlawful-stops/story?id=99850699 "NYPD safety team making high number of unlawful stops, mostly people of color: Report"], ''[[ABC News (United States)|ABC News]]'', June 5, 2023. January 17, 2024. "A decade after the New York Police Department's stop-and-frisk tactic was deemed unconstitutional, the police are still unlawfully stopping and searching many people, particularly men of color, according to a new report issued Monday by a court-appointed monitor. The monitor, Mylan Denerstein, faulted certain units of the NYPD's Neighborhood Safety Teams (NST), which are meant to combat gun violence in high-crime areas.... Shortly after a U.S. District Court judge ruled in 2013 that the policy violated the Constitution, then-NYC Mayor Michael Bloomberg, in an op-ed in the Washington Post, pushed back against claims that stop-and-frisk promoted racial profiling."</ref> بەرنامەی وەستاندن و پشکنین بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ھۆکاری کەمبوونەوەی تاوان دادەنرا، ھەرچەندە ڕێژەکان لەو ساڵانەدا کە بەرنامەکە کۆتایی پێھات بەردەوام بوون لە دابەزین.<ref>Ehrenfreund, Max. [https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/09/22/donald-trump-claims-new-yorks-stop-and-frisk-policy-reduced-crime-the-data-disagree/ "Donald Trump claims New York's stop-and-frisk policy reduced crime. The data disagree."], ''[[The Washington Post]]'', September 22, 2016. Accessed January 17, 2024. "In 1990, there were nearly 31 homicides in the city for every 100,000 people – more than the average for other major American cities, even in a year of frequent violence across the country. A decade later, that figure had declined by nearly 75 percent, to 8.4 homicides per 100,000 people. As New York police abruptly moved away from the practice of stop-and-frisk toward the end of Kelly's tenure in 2013, the rate of homicide continued to decline as it had previously."</ref><ref>Badger, Emily. [https://www.nytimes.com/2020/03/02/upshot/stop-and-frisk-bloomberg.html "The Lasting Effects of Stop-and-Frisk in Bloomberg's New York"], ''[[The New York Times]]'', March 2, 2020, updated November 30, 2020. Accessed January 17, 2024. "In the years since Michael Bloomberg left the mayor's office in New York, the legacy of stop-and-frisk policing widely used during his administration has become clearer. Crime in the city continued to decline, suggesting that the aggressive use of police stops wasn't so essential to New York's safety after all."</ref> شارەکە لە ساڵی ١٩٩٠دا ژمارەی پێوانەییی بەرزی تۆمارکرد کە ٢,٢٤٥ کوشتن بوو، و لە ساڵی ٢٠١٨دا گەیشتە نزمترین ئاستی ژمارەی پێوانەییی نزیکەی ٧٠-ساڵە کە ٢٨٩ کوشتن بوو.<ref>Kanno-Youngs, Zolan. [https://www.wsj.com/articles/new-york-citys-murder-rate-hit-new-low-in-2018-11546559793 "New York City's Murder Rate Hit New Low in 2018"], ''[[The Wall Street Journal]]'', January 3, 2019. Accessed January 15, 2024. "The New York Police Department recorded 289 murders in 2018, three fewer than the 292 recorded in 2017. Mayor Bill de Blasio said it was the fewest number of homicides in nearly 70 years. Overall, major crime in the city fell by 1.3% from 97,089 to 95,844, police said. There were 2,245 people murdered in New York City in 1990."</ref> ژمارەی کوشتنەکان و ڕێژەی ٣.٣ بۆ ھەر ١٠٠,٠٠٠ دانیشتوویەک لە ساڵی ٢٠١٧ نزمترین بوو لە ساڵی ١٩٥١ەوە.<ref>[https://a860-gpp.nyc.gov/concern/nyc_government_publications/05741v36b "Fewest Annual Murders and Shooting Incidents Ever Recorded in the Modern Era; Lowest per-capita murder rate since 1951"]{{بەستەری مردوو|url=https://a860-gpp.nyc.gov/concern/nyc_government_publications/05741v36b |date=تەممووزی ٢٠٢٦ }}, [[New York City Police Department]], press release dated January 5, 2018. Accessed January 15, 2024. "With the close of 2017, New York City marks three new crime reduction benchmarks: the first time the total number of index crimes has fallen below 100,000; the first time the number of shooting incidents has fallen below 800; and the first time the total number of murders has fallen below 300. This reduction in murders has resulted in the lowest per-capita murder rate in nearly 70 years."</ref> نیویۆرک سیتی لە ساڵی ٢٠٢٣دا ٣٨٦ کوشتنی تۆمارکرد، کە بەراورد بە ساڵی پێشتر ١٢٪ کەمیکردبوو.<ref>Cramer, Maria; Meko, Hurubie; and Marcius, Chelsia Rose. [https://www.nytimes.com/2024/01/03/nyregion/nyc-crime-2023.html "Homicides and Shootings Fell in New York City as Felony Assaults Rose"], ''[[The New York Times]]'', January 3, 2024. Accessed January 15, 2024. "There were 386 homicides in 2023, a 12 percent drop from 2022."</ref><ref>[https://www.nyc.gov/site/nypd/news/p00098/nypd-december-2023-end-of-year-citywide-crime-statistics "NYPD Announces December 2023, End-of-Year Citywide Crime Statistics"], [[New York City Police Department]], press release dated January 4, 2024. Accessed January 15, 2024. "Murders – which rose for four consecutive years before the current administration was installed – fell by 11.9% (386 vs. 438) in 2023 compared to 2022, and by 33.3% (24 vs. 36) in December 2023, compared to the same month a year prior."</ref> نیویۆرک سیتی خاوەنی [[پێڕستی شارەکان بەپێی ڕێژەی کوشتن|یەکێک لە نزمترین ڕێژەکانی کوشتن لە نێو دە گەورەترین شارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بوو]] کە ٥.٥ بوو بۆ ھەر ١٠٠,٠٠٠ دانیشتوویەک لە ساڵی ٢٠٢١دا.<ref>[https://www.vitalcitynyc.org/vital_signs/gun-violence-in-new-york-city-the-data "Gun Violence in New York City; The Data"], Vital City. Accessed January 17, 2024.</ref> نیویۆرک سیتی [[یاساکانی چەک لە نیویۆرک سیتی|یاسای توندتری بۆ چەک ھەیە]] بە بەراورد بە زۆربەی [[یاسای چەک لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|شارەکانی تری ویلایەتە یەکگرتووەکان]]—مۆڵەت بۆ خاوەندارێتی ھەر چەکێکی ئاگرین پێویستە، و [[یاسای SAFEی نیویۆرک]] لە ساڵی ٢٠١٣دا [[یاسای چەکی ھێرشبەر لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|چەکە ھێرشبەرەکانی قەدەغە کرد]]. ویلایەتی نیویۆرک لە ساڵی ٢٠٢٠دا پێنجەم نزمترین ڕێژەی مردنی بە چەک ھەبوو لە نێوان ویلایەتەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=States with the most gun violence share one trait |ناونیشان=https://edition.cnn.com/2022/05/26/politics/gun-violence-data-what-matters/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠٢٣|agency=CNN}}</ref> [[تاوانی ڕێکخراو]] لە مێژە پەیوەستە بە نیویۆرک سیتییەوە، کە لە ١٨٢٠ەکاندا بە چەتەکانی وەک [[چڵ دزەکە (چەتەی نیویۆرک)|فۆرتی تیڤس]] و [[ڕۆچ گواردس]] لە گەڕەکی [[فایڤ پۆینتس، مانھاتن|فایڤ پۆینتس]] دەستی پێکرد، و دواتر [[تۆنگ (ڕێکخراو)|تۆنگەکان]] لە ھەمان گەڕەکدا سەریان ھەڵدا، کە دواتر بوو بە چایناتاونی مانھاتن. سەدەی بیستەم بەرزبوونەوەی لە مافیای ئەمریکی بەخۆیەوە بینی ([[مافیای ئەمریکی]])، کە لەلایەن [[پێنج خێزانەکە]]وە زاڵ بوون، ھەروەھا سەرهەڵدانی [[گرووپە چەتەکان|گرووپەکانی چەتە]]، لەوانە [[بلاک سپەیدس]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Berkey-Gerard |یەکەم=Mark |ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠٠١|سەردێڕ=Youth Gangs |ناونیشان=http://www.gothamgazette.com/article/issueoftheweek/20010305/200/161 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ئیش=[[Gotham Gazette]]}}</ref> بوونی مافیا و چەتەکان لە سەدەی ٢١ەمدا لە شارەکەدا کەمی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Gardiner |یەکەم١=Sean |دوایین٢=Shallwani |یەکەم٢=Pervaiz |ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠١٤|سەردێڕ=NY Crime: Mafia Is Down—but Not Out – Crime Families Adapt to Survive, Lowering Profile and Using Need-to-Know Tactics |ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702304626804579363363092833756 |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠١٥|newspaper=[[The Wall Street Journal]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ferranti |یەکەم=Seth |ڕێکەوت=١٨ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=How New York Gang Culture Is Changing |ناونیشان=https://www.vice.com/en/article/how-new-york-citys-gang-culture-is-changing-818/ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|magazine=[[Vice (magazine)|Vice]]}}</ref> [[ئاگرکوژێنەرەوەکانی نیویۆرک سیتی|وەزارەتی ئاگرکوژاندنەوەی نیویۆرک]] (FDNY) خزمەتگوزارییەکانی [[پاراستن لە ئاگر]]، ڕزگارکردنی تەکنیکی، وەڵامدانەوەی سەرەتایی بۆ مەترسییە بایۆلۆژی، کیمیایی و تیشکییەکان، و [[خزمەتگوزارییەکانی فریاگوزاریی پزیشکی]] دابین دەکات. FDNY ڕووبەڕووی ئاستەنگی ئاگرکوژاندنەوەی فرەلایەن دەبێتەوە کە بە چەندین شێوە تایبەتن بە نیویۆرک. جگە لە وەڵامدانەوە بۆ [[پێڕستی جۆرەکانی بینا|جۆرەکانی بینا]] کە لە ماڵە دارینەکانی یەک خێزانەوە تا دەگاتە [[باڵەخانە بەرزەکان|پێکھاتە بەرزەکان]] دەگرێتەوە، FDNY وەڵامی ئەو ئاگرانەش دەداتەوە کە لە ناو [[میترۆی نیویۆرک سیتی]]دا ڕوودەدەن.<ref>{{cite report |url=https://www.hsdl.org/?view&did=730260 |title=Special Investigation Report: New York City Transit Authority Subway System Fires |date=October 23, 1985 |publisher=[[National Transportation Safety Board]] |access-date=July 30, 2022}}</ref> پرد و تونێلە دابڕاوەکان، ھەروەھا پارکە گەورەکان و ناوچە دارستانەکان کە دەشێت ببنە ھۆی ئاگری دارستان، بە ھەمان شێوە ئاستەنگییەکان زیاد دەکەن. بارەگای سەرەکیی FDNY لە [[سەنتەری ٩ میترۆتێک]] لە [[داونتاون بروکلین]]ە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=9 Metrotech Center – FDNY Headquarters |ناونیشان=http://www.fmmcorp.com/p_gov5.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120118054305/http://www.fmmcorp.com/p_gov5.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Fresh Meadow Mechanical Corp}}</ref> و ئەکادیمیای ئاگرکوژاندنەوەی FDNY لەسەر [[دوورگەکانی ڕانداڵز و وۆردز]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FDNY Fire Academy |ناونیشان=http://nyc.gov/html/fdny/html/units/fire_academy/fa_index.shtml |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141014104143/http://www.nyc.gov/html/fdny/html/units/fire_academy/fa_index.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ئیش=[[New York City Fire Department]] |بڵاوکەرەوە=[[Government of New York City|The City of New York]]}}</ref> == گواستنەوە == {{Main|Transportation in New York City}} === گواستنەوەی خێرا === [[File:Port-authority-terminal.jpg|thumb|[[تێرمیناڵی پاسەکانی پۆرت ئۆسۆریتی]]، قەرەباڵغترین وێستگەی پاس لە جیھاندا، لە گۆشەی [[شەقامی ھەشتەم (مانھاتن)|شەقامی ھەشتەم]] و [[شەقامی ٤٢ (مانھاتن)|شەقامی ٤٢]]<ref name="Record2021" /><ref name="PABT2008" />]] ترانزێتی گشتی لە نیویۆرک سیتی، کە زۆربەی بە درێژایی ٢٤ کاتژمێر لە ڕۆژێکدا کار دەکات، یەک لەسەر سێی ھەموو بەکارھێنەرانی ترانزێتی گشتی لە وڵاتەکەدا پێکدەھێنێت، و دوو لەسەر سێی نەفەرەکانی شەمەندەفەرەکانی وڵاتەکە لە ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک سیتی دەژین.<ref name="MTAinfo">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The MTA Network: Public Transportation for the New York Region |ناونیشان=http://web.mta.info/mta/network.htm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Metropolitan Transportation Authority]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pisarski |یەکەم=Alan |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Commuting in America III: Commuting Facts |ناونیشان=http://onlinepubs.trb.org/onlinepubs/nchrp/CIAIIIfacts.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Transportation Research Board]]}}</ref> ==== پاسەکان ==== کەشتیگەلی پاسە گشتییەکانی نیویۆرک سیتی ([[MTA Regional Bus Operations]]) بە شێوەی [[خزمەتگوزاریی ٢٤/٧|٢٤/٧]] (بەردەوام) کار دەکات و گەورەترینە لە ئەمریکای باکووردا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Top 100 Transit Bus Fleets |ناونیشان=http://www.metro-magazine.com/resources/septoct_top100.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠١٥|ئیش=[[Metro Magazine]] |پەڕە=٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171011010537/http://www.metro-magazine.com/resources/septoct_top100.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سیستەمی پاسەکانی نیویۆرک سیتی زۆرترین نەفەر دەگوازێتەوە لە چاو ھەر شارێکی تری وڵاتەکەدا: لە ساڵی ٢٠٢٢دا، پاسەکانی [[دەسەڵاتی گواستنەوەی نیویۆرک سیتی|MTA نیویۆرک سیتی ترانزێت]] خزمەتی ٤٨٣.٥&nbsp;ملیۆن گەشتیان کرد، لەکاتێکدا پاسەکانی ھەرێمیی MTA خزمەتی ١٠٠.٣&nbsp;ملیۆن گەشتیان کرد.<ref>[https://www.apta.com/wp-content/uploads/2022-Q4-Ridership-APTA.pdf#page=8 ''Public Transportation Ridership Report: Fourth Quarter 2022''], [[American Public Transportation Association]], March 1, 2023. Accessed February 13, 2024.</ref> [[تێرمیناڵی پاسەکانی پۆرت ئۆسۆریتی]] تێرمیناڵی سەرەکیی [[پاسی نێوان شارەکان]]ە لە شارەکەدا و قەرەباڵغترین وێستگەی پاسە لە جیھاندا، کە لە ھەر ڕۆژێکی کارکردندا خزمەت بە ٢٥٠,٠٠٠ سەرنشین دەکات لەسەر ٧,٠٠٠ پاس لە بینایەکدا کە لە ساڵی ١٩٥٠دا کراوەتەوە و دیزاین کرابوو بۆ لەخۆگرتنی ٦٠,٠٠٠ سەرنشینی ڕۆژانە. پلانێک کە لە ساڵی ٢٠٢١دا لەلایەن پۆرت ئۆسۆریتییەوە ڕاگەیەندرا پێشنیاری خەرجکردنی ١٠&nbsp;ملیار دۆلار دەکات بۆ فراوانکردنی توانای لەخۆگرتن و مۆدێرنکردنی دامەزراوەکە.<ref name="PABT2008">[https://www.panynj.gov/port-authority/en/press-room/press-release-archives/2008_press_releases/architect_chosenforplannedofficetoweraboveportauthoritybustermin.html Architect Chosen for Planned Office Tower Above Port Authority Bus Terminal's North Wing], [[Port Authority of New York and New Jersey]], dated November 17, 2008. Accessed January 4, 2024. "The Port Authority Bus Terminal opened in 1950 and has become the busiest bus passenger facility in the world, handling 7,000 buses and 200,000 commuters each day. It includes 223 bus gates, retail and commercial space, and public parking for 1,250 vehicles."</ref><ref name="NYT2021">McGeehan, Patrick; and Hu, Winnie. [https://www.nytimes.com/2021/01/21/nyregion/port-authority-bus-terminal.html "'Notorious' Port Authority Bus Terminal May Get a $10 Billion Overhaul"], ''[[The New York Times]]'', January 21, 2021, updated September 23, 2021. Accessed January 4, 2024. "The bus terminal plan, which has been in the works for more than seven contentious years, would cost as much as $10 billion and could take a decade to complete.... More than 250,000 people passed through it on a typical weekday before the pandemic, according to the Port Authority.... The bus terminal, a brick hulk perched at the mouth of the Lincoln Tunnel, has long exceeded its capacity—when it opened in late 1950, it was expected to handle 60,000 passengers a day."</ref><ref name="Record2021">Wilson, Colleen. [https://www.northjersey.com/in-depth/news/transportation/2021/06/30/port-authority-bus-terminal-replacement-meet-commuter-needs/7685645002/ "Port Authority Bus Terminal was once a marvel. Will the next one meet commuters' needs?"], ''[[The Record (North Jersey)|The Record]]'', June 30, 2021. Accessed January 4, 2024. "Becoming the busiest bus terminal in the world doesn't happen without also bearing the brunt of blame every time a commute goes horribly wrong—deserved or otherwise.... The popularity of bus commuting over the Hudson River has steadily risen over the last seven decades, with some 260,000 people a day coming through the terminal pre-pandemic... A more efficient terminal should improve some of the delays through the Lincoln Tunnel and exclusive bus lane (XBL), the dedicated lane in the morning that converges all buses into a single lane from I-495 into the Lincoln Tunnel from New Jersey."</ref> لە ساڵی ٢٠٢٤دا، پۆرت ئۆسۆریتی پلانەکانی بۆ تێرمیناڵێکی نوێ ڕاگەیاند کە ئاتریۆمێکی شوشەیی (گۆڕەپانێکی ناوەکی) لەخۆدەگرێت لە دەروازە سەرەکییە نوێیەکەی لە شەقامی ٤١.<ref>Hill, John. [https://www.world-architects.com/en/architecture-news/headlines/renderings-of-new-midtown-bus-terminal-revealed "Renderings of New Midtown Bus Terminal Revealed"], World Architects, February 5, 2024. Accessed February 13, 2024. "Not surprisingly, the two renderings included in last week's announcement show the main terminal and are accompanied by photos of the existing to depict a dramatic departure from the current situation. Compare the existing intersection of 8th Avenue and 41st Street (below) with a rendering of the same (above), in which a portion of 41st Street would be closed to create an 'iconic' atrium entrance."</ref><ref>McGeehan, Patrick. [https://www.nytimes.com/2024/02/01/nyregion/port-authority-bus-terminal-replacement.html "A Look at the $10 Billion Design for a New Port Authority Bus Terminal. The Port Authority unveiled a revised design for a replacement of the much-reviled transit hub, which opened in 1950."], ''[[The New York Times]]'', February 1, 2024. Accessed February 9, 2024. "Instead of the dismal, brick hulk that has darkened two full blocks of Midtown Manhattan for more than 70 years, there would be a bright, modern transit hub topped by two office towers... Construction is expected to take eight years, he said, meaning the project could be completed by 2032."</ref> ==== شەمەندەفەر ==== {{Main|میترۆی نیویۆرک سیتی}} [[File:Image-Grand_central_Station_Outside_Night_2.jpg|alt=ڕیزێک لە تەکسییە زەردەکان لە بەردەم بینایەکی چەند نھۆمیی بەردینی نەخشێنراو بە سێ پەنجەرەی کەوانەیی زەبەلاحەوە.|thumb|نیویۆرک سیتی ماڵی دوو قەرەباڵغترین وێستگەی شەمەندەفەرە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، کە بریتین لە [[وێستگەی گراند سەنتڕاڵ]] (کە لە وێنەکەدا دیارە) و [[وێستگەی پێنسیلڤانیای نیویۆرک]].]] [[File:R160_E_enters_42nd_Street.jpg|alt=بەشی پێشەوەی شەمەندەفەرێکی میترۆ، کە پیتێکی Eی سووری لەسەر شاشەیەکی LED لە سەرەوە ھەیە. لە لای ڕاستی شەمەندەفەرەکەوە سەکۆیەک ھەیە کە کۆمەڵێک خەڵک چاوەڕێی شەمەندەفەرەکەیان دەکەن.|thumb|[[میترۆی نیویۆرک سیتی]]، یەکێک لە گەورەترین سیستەمەکانی میترۆ لە جیھاندا.]] سیستەمی [[میترۆی نیویۆرک سیتی]] یەکێکە لە گەورەترین سیستەمەکانی [[گواستنەوەی خێرا]] لە جیھاندا کاتێک بەپێی ژمارەی ئەو وێستگانەی لە کاردان دەپێورێت، کە {{NYCS const|number|total}} وێستگەیە، ھەروەھا بەپێی درێژیی ڕێڕەوەکان. نزیکەی ھەموو سیستەمی میترۆی نیویۆرک بە درێژایی ٢٤ کاتژمێر کراوەیە، بە پێچەوانەی زۆربەی سیستەمەکانی تری میترۆ کە لە شەودا دادەخرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Hu |یەکەم١=Winnie |دوایین٢=Schweber |یەکەم٢=Nate |دوایین٣=Piccoli |یەکەم٣=Sean |ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=New York City Subway Returns to 24-Hour Service |زمان=en-US |ئیش=The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2021/05/17/nyregion/nyc-subway-full-service-24-hours.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣|issn=0362-4331}}</ref> میترۆی نیویۆرک سیتی [[میترۆکان بەپێی ژمارەی گەشتەکانی ساڵانە|قەرەباڵغترین سیستەمی ترانزێتی شەمەندەفەری میترۆپۆلیتانە لە نیوەگۆی ڕۆژاوا]]،<ref name="Railway Technology 2014 m729">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The world's top 10 busiest metros |وێبگە=Railway Technology |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.railway-technology.com/features/featurethe-worlds-top-10-busiest-metros-4433827/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> کە ١.٧٠&nbsp;ملیار گەشتی سەرنشینی ھەبووە لە ساڵی ٢٠١٩دا.<ref name="MTA p768">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Subway and bus ridership for 2021 |وێبگە=MTA |ناونیشان=https://new.mta.info/agency/new-york-city-transit/subway-bus-ridership-2021 |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> گواستنەوەی گشتی بە شێوەیەکی بەرفراوان لە نیویۆرک سیتی بەکاردەھێنرێت. ٥٤.٦٪ی دانیشتووانی نیویۆرک بۆ چوونە سەر کارەکانیان لە ساڵی ٢٠٠٥دا [[گواستنەوەی گشتی|ترانزێتی بەکۆمەڵ]]یان بەکارھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Christie |یەکەم=Les |ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=New Yorkers are Top Transit Users |بڵاوکەرەوە=[[CNNMoney.com]] |ناونیشان=https://money.cnn.com/2007/06/13/real_estate/public_transit_commutes/index.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070617043812/http://money.cnn.com/2007/06/13/real_estate/public_transit_commutes/index.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref> ئەمەش جیاوازە لەگەڵ بەشەکانی تری وڵاتەکە، کە تێیدا ٩١٪ی کرێکاران بە ئۆتۆمبێل دەچن بۆ شوێنی کارەکانیان.<ref name="2001summary">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠٠١|سەردێڕ=NHTS 2001 Highlights Report, BTS03-05 |ناونیشان=http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/pdf/entire.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20050514220419/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/pdf/entire.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Bureau of Transportation Statistics]]}}</ref> بەپێی [[کۆنتڕۆڵکەری داراییی نیویۆرک سیتی]]، کرێکاران لە ناوچەی نیویۆرک سیتی بە تێکڕا شەش کاتژمێر و ١٨ خولەک لە ڕێگادا بەسەر دەبەن بۆ چوون بۆ کار لە ھەفتەیەکدا، کە ئەمە درێژترین کاتی ھاتوچۆیە لە وڵاتەکەدا لە نێوان شارە گەورەکاندا.<ref>{{cite report |url=http://comptroller.nyc.gov/wp-content/uploads/documents/Longest_Work_Weeks_March_2015.pdf |title=The Hardest Working Cities |date=March 2015 |publisher=[[New York City Comptroller|Office of the New York City Comptroller]] }}</ref> نیویۆرک تاکە شاری ئەمریکایە کە تێیدا زۆرینەی خێزانەکان (٥٢٪) ئۆتۆمبێلیان نییە؛ تەنھا ٢٢٪ی دانیشتووانی مانھاتن خاوەنی ئۆتۆمبێلن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Weinberger |یەکەم١=Rachel |دوایین٢=Kaehny |یەکەم٢=John |دوایین٣=Rufo |یەکەم٣=Matthew |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=U.S. Parking Policies: An Overview of Management Strategies |ناونیشان=http://www.infrastructureusa.org/wp-content/uploads/2010/03/itdp_parking_fullreport.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=[[Institute for Transportation and Development Policy]] |پەڕە=٦٢|وتەگێڕانەوە=New York City is the largest, densest and most transit- and pedestrian-oriented city in the United States. It is the only U.S. city in which a majority of households do not have a car. Despite this, New York City is very much an American city in the way it underprices and underuses curbside parking meters. Meter rates are far lower than in other leading world cities, and New York suffers from high levels of cruising and double parking (p. 62)&nbsp;... Nationally, 90% of households own automobiles. New Yorkers own fewer at 48% with only 22% of Manhattan residents owning automobiles (p. 78)}}</ref> بەھۆی [[پێڕستی شارەکانی ئەمریکا کە زۆرترین بەکارھێنانی ترانزێتیان ھەیە|بەکارهێنانی زۆریان لە ترانزێتی گشتی]]، نیویۆرکییەکان ڕێژەیەکی کەمتر لە داھاتی خێزانەکانیان لە گواستنەوەدا خەرج دەکەن بە بەراورد لەگەڵ تێکڕای نیشتمانی، کە ساڵانە ١٩&nbsp;ملیار دۆلار پاشەکەوت دەکەن لە گواستنەوەدا بە بەراورد لەگەڵ دانیشتووانی شارەکانی تری ئەمریکا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠١٠|سەردێڕ=New York City's Green Dividend |ناونیشان=http://www.streetsblog.org/2010/04/21/sustainable-transport-saves-new-yorkers-19-billion-per-year/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=CEOs for Cities |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161101135006/http://www.streetsblog.org/2010/04/21/sustainable-transport-saves-new-yorkers-19-billion-per-year/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تۆڕی [[شەمەندەفەری ناوچەیی]] نیویۆرک سیتی گەورەترینە لە ئەمریکای باکوور.<ref name="MTAinfo" /> تۆڕی شەمەندەفەرەکە، کە نیویۆرک سیتی بە دەوروبەرییەوە دەبەستێتەوە، پێکھاتووە لە [[ڕێگەی ئاسنینی لۆنگ ئایلەند]]، [[ڕێگەی ئاسنینی میترۆ-نۆرس]]، و [[ئۆپەراسیۆنەکانی شەمەندەفەری نیوجێرزی ترانزێت]]. سیستەمە تێکەڵەکە لە وێستگەی گراند سەنتڕاڵ و [[وێستگەی پێنسیلڤانیای نیویۆرک]] یەکدەگرنەوە و زیاتر لە ٢٥٠ وێستگە و ٢٠ ھێڵی شەمەندەفەر لەخۆدەگرن.<ref name="MTAinfo" /> شەمەندەفەری بەرزکراوەی [[AirTrain JFK]] لە کوینز [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی جۆن ئێف کێنەدی]] بە میترۆی نیویۆرک سیتی و ڕێگەی ئاسنینی لۆنگ ئایلەندەوە دەبەستێتەوە.<ref>[https://www.jfkairport.com/to-from-airport/public-transportation Public Transportation], [[John F. Kennedy International Airport]]. Accessed January 15, 2024.</ref> بۆ [[شەمەندەفەری نێوان شارەکان]]، نیویۆرک سیتی لەلایەن [[ئەمتراک]]ەوە خزمەت دەکرێت، کە قەرەباڵغترین وێستگەی بە جیاوازییەکی زۆر وێستگەی پێنسیلڤانیایە لە [[لای ڕۆژاوای مانھاتن|لای ڕۆژاوا]]ی مانھاتن، کە لێوەی ئەمتراک بەستنەوە بە بۆستن، فیلادێلفیا، و واشینگتن دی سی بە درێژایی [[کۆریدۆری باکووری ڕۆژھەڵات]] دابین دەکات، ھەروەھا خزمەتگوزاریی شەمەندەفەری دوور مەودا بۆ شارەکانی تری ئەمریکای باکوور.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=National Fact Sheet Fiscal Year 2013 |ناونیشان=http://www.amtrak.com/ccurl/826/406/Amtrak-National-Fact-Sheet-FY2013-rev.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150410143624/http://www.amtrak.com/ccurl/826/406/Amtrak-National-Fact-Sheet-FY2013-rev.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[Amtrak]]}}</ref> سیستەمی ترانزێتی خێرای [[ڕێگەی ئاسنینی ستەیتن ئایلەند]] تەنھا خزمەت بە ستەیتن ئایلەند دەکات، و ٢٤ کاتژمێر لە ڕۆژێکدا کار دەکات، بە بەستنەوە بە مانھاتن لە [[تێرمیناڵی سانت جۆرج]]ەوە لە ڕێگەی [[بەلەمی ستەیتن ئایلەند]]ەوە.<ref>[https://new.mta.info/document/14061 Staten Island Railway Timetable] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210820174915/https://new.mta.info/document/14061 |date=٢٠ی ئابی ٢٠٢١ }}, [[Metropolitan Transportation Authority]], effective January 2020. Accessed January 15, 2024. "MTA Staten Island Railway – service runs 24 hours a day between the St George and Tottenville terminals. At the St George terminal, customers can make connections with the Staten Island Ferry service to Manhattan."</ref> شەمەندەفەری [[PATH (سیستەمی شەمەندەفەر)|PATH]] میدتاون و خوارووی مانھاتن بە [[تێرمیناڵی ھۆبۆکێن]] و [[وێستگەی پێنسیلڤانیای نیوارک]] لە نیوجێرزییەوە دەبەستێتەوە، و پاشان ئەو وێستگانە بە [[وێستگەی سەنتەری بازرگانیی جیھانی (PATH)|سەنتەری بازرگانیی جیھانی ئۆکولوس]]ەوە دەبەستێتەوە لەوبەری ڕووباری ھادسۆن.<ref>[https://www.panynj.gov/path/en/schedules-maps.html PATH Schedules and Maps], [[Port Authority of New York and New Jersey]]. Accessed January 15, 2024.</ref> ھاوشێوەی میترۆی نیویۆرک سیتی، PATH ٢٤ کاتژمێر لە ڕۆژێکدا کار دەکات، بە واتای ئەوەی کە سێ لەو پێنج سیستەمە ترانزێتە خێرایەی ئەمریکا کە بە خشتەی ٢٤-کاتژمێری کار دەکەن بەتەواوی یان بەشێکیان لە نیویۆرکن.<ref>Cohn, Emily. [https://www.businessinsider.com/nyc-subway-runs-all-night-and-thats-why-its-great-2017-8 "Say what you want about the NYC subway—there's one thing that makes it much better than most other subways in the world"], ''[[Business Insider]]'', August 28, 2017. Accessed January 15, 2024. "Only five rapid transit systems in the country have 24-hour service, and three of them—the subway, the Staten Island Railway, and the PATH—all serve New York City. Chicago's 'L' is only 24/7 on some of its lines."</ref> [[وێستگەی گراند سەنتڕاڵ]] گەورەترین وێستگەی شەمەندەفەرە لە جیھاندا بەپێی ژمارەی [[سەکۆی شەمەندەفەر|سەکۆکانی شەمەندەفەر]] و ئەو دۆنمانەی داگیری کردوون.<ref name="GrandCentralLargestTrainStationWorld">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=10 things we bet you didn't know about Grand Central |بڵاوکەرەوە=Signum International AG |ناونیشان=https://www.ef.com/wwen/blog/language/10-things-we-bet-you-didnt-know-about-grand-central/ |وتەگێڕانەوە=Grand Central Terminal is spread over 49 acres, has 44 platforms and 67 tracks on two levels. It is the world's largest train station by some platforms and area occupied.}}</ref> پڕۆژە چەند ملیار دۆلارییەکانی ترانزێتی [[شەمەندەفەری قورس]] کە لە قۆناغی دروستکردندان لە نیویۆرک سیتی بریتین لە [[میترۆی شەقامی دووەم]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Dobnik |یەکەم=Verena |ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠١٣|سەردێڕ=NYC Transit Projects: East Side Access, Second Avenue Subway, And 7 Train Extension (PHOTOS) |ئیش=[[HuffPost]] |ناونیشان=https://huffingtonpost.com/2013/02/07/nyc-subway-underground-rail-second-avenue-subway_n_2637601.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130208120505/http://www.huffingtonpost.com/2013/02/07/nyc-subway-underground-rail-second-avenue-subway_n_2637601.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی شوباتی ٢٠١٣}}</ref> === ئاسمانی === {{Main|فڕین لە ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک}} [[File:JFK_Aerial_Nov_14_2018.jpg|thumb|[[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی جۆن ئێف کێنەدی|فڕۆکەخانەی جۆن ئێف کێنەدی]] لە [[کوینز]]]] [[فڕین لە ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک|ئاسمانی نیویۆرک]] قەرەباڵغترینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و یەکێکە لە قەرەباڵغترین کۆریدۆرە ئاسمانییەکانی جیھان. سێ قەرەباڵغترین فڕۆکەخانەکان لە ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک بریتین لە [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی جۆن ئێف کێنەدی]] (بە ٥٥.٣&nbsp;ملیۆن سەرنشین)، [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی نیوارک لیبێرتی]] (٤٣.٦&nbsp;ملیۆن) و [[فڕۆکەخانەی لاگواردیا]] (٢٩.٠&nbsp;ملیۆن)؛ ١٢٧.٩&nbsp;ملیۆن گەشتیار لە ساڵی ٢٠٢٢دا ئەم سێ فڕۆکەخانەیەیان بەکارھێناوە.<ref>[https://www.panynj.gov/content/dam/airports/statistics/statistics-general-info/annual-atr/ATR_2022.pdf#page=39 ''2022 Air Traffic Report''], [[Port Authority of New York and New Jersey]], April 2023. Accessed January 15, 2024.</ref> جەی ئێف کەی و نیوارک لیبێرتی بەڕیزبەندی [[پێڕستی قەرەباڵغترین فڕۆکەخانەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان#١٠ قەرەباڵغترین فڕۆکەخانەی ئەمریکا بەپێی ھاتوچۆی سەرنشینی نێونەتەوەیی (٢٠١٢)|قەرەباڵغترین و چوارەم قەرەباڵغترین دەروازەی ئەمریکا]] بوون بۆ گەشتیارانی نێونەتەوەیی لە ساڵی ٢٠٢٣دا.<ref>[https://www.transportation.gov/sites/dot.gov/files/2023-11/US%20International%20Air%20Passenger%20and%20Freight%20Statistics%20for%20June%202023.pdf ''U.S. InternationalAir Passenger and Freight Statistics June 2023''], [[United States Department of Transportation]], released November 2023. Accessed January 14, 2024. "The top five domestic scheduled passenger gateway airports for the year-ended June 2023 were New York, NY (JFK), Miami, FL (MIA), Los Angeles, CA (LAX), New York, NY (EWR), and Chicago, IL (ORD)."</ref> {{As of|2022}}، جەی ئێف کەی [[پێڕستی قەرەباڵغترین فڕۆکەخانەکان بەپێی ھاتوچۆی سەرنشینی نێونەتەوەیی|قەرەباڵغترین فڕۆکەخانە بوو بۆ سەرنشینانی نێونەتەوەیی]] لە ئەمریکای باکووردا، بە ٢٦.٨&nbsp;ملیۆن سەرنشینی نێونەتەوەیی.<ref>[https://airportscouncil.org/wp-content/uploads/2023/07/NAM-2022-Top-50.xlsx 2022 North American Airport Traffic Summary (Passenger)], [[Airports Council International]]. Accessed January 6, 2026.</ref> فڕۆکەخانەی لاگواردیا، کە لە ساڵی ٢٠١٤ لەلایەن جێگری سەرۆکۆماری ئەوکات [[جۆ بایدن]]ەوە وەک جۆرە فڕۆکەخانەیەک وەسف کرا کە گەشتیاران دەکرێت لە "وڵاتێکی جیھانی سێیەم" بیبینن، پڕۆژەیەکی ٨&nbsp;ملیار دۆلاری بە پاڵپشتی فیدراڵی و ویلایەتەکە جێبەجێ کردووە کە دامەزراوە کۆنەکانی بە تێرمیناڵ و ڕێگەی مۆدێرن گۆڕیوە.<ref>Reed, Ted. [https://airlineweekly.skift.com/2023/03/laguardia-airport-the-queens-miracle-from-loser-to-winner/ "In a Queens Miracle, New York LaGuardia Airport Goes From Loser to Winner"], ''Airline Weekly'', March 21, 2023. Accessed January 15, 2023. "Throughout a troubled 2022, the pandemic exposed many fragilities in a troubled United States airline industry, but it also enabled a widely recognized miracle in the $8 billion resurrection of New York LaGuardia Airport. Once widely viewed as a hellhole, LaGuardia was transformed.... The transformation involved rebuilding two terminals, each costing about $4 billion, as well as about five miles of roadway. Terminal B has 35 gates, occupied by American and four other airlines. Work began in 2016 and was completed on July 8, 2022, the exact day specified in a bond offering six years earlier. Terminal C, occupied and financed by Delta Air Lines, will have 37 gates. Work began in 2017 and is largely finished, with completion by the end of the year."</ref><ref>McGeehan, Patrick. [https://www.nytimes.com/2015/07/28/nyregion/la-guardia-airport-to-be-rebuilt-by-2021-cuomo-and-biden-say.html "La Guardia Airport to Be Overhauled by 2021, Cuomo and Biden Say"], ''[[The New York Times]]'', July 27, 2015. Accessed January 15, 2024. "He said he took it personally when, in February 2014, Mr. Biden likened La Guardia to something a traveler might find 'in a third world country.'"</ref><ref>via [[Associated Press]]. [https://www.nytimes.com/2014/02/07/nyregion/biden-compares-la-guardia-airport-to-third-world.html "Biden Compares La Guardia Airport to 'Third World'"], ''[[The New York Times]]'', February 6, 2014. Accessed January 15, 2024. "Vice President Joseph R. Biden says La Guardia Airport in New York could use some major improvements—and that is putting it mildly. Mr. Biden said that if he blindfolded someone and took him to La Guardia, the person would think he was in 'some third world country.'"</ref><ref>[https://www.anewlga.com/about-the-project/ The Project], A Whole New LGA. Accessed January 15, 2024. "The $8 billion project, two-thirds of which is funded through private financing and existing passenger fees, broke ground in 2016."</ref> پلانەکان بۆ فراوانکردنی قەبارەی سەرنشینان لە فڕۆکەخانەی چوارەم، [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ستیوارت]]، لە نزیک [[نیوبێرگ، نیویۆرک]]، لەلایەن [[پۆرت ئۆسۆریتیی نیویۆرک و نیوجێرزی]]یەوە بەرەوپێشچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Strunsky |یەکەم=Steve |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠١٢|سەردێڕ=Stewart International Airport upgrade approved as Port Authority aims to increase passenger traffic |ناونیشان=http://www.nj.com/news/index.ssf/2012/05/stewart_international_airport.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٢|وێبگە=[[NJ.com]] |بڵاوکەرەوە=New Jersey On-Line LLC.}}</ref> فڕۆکەخانە بازرگانییەکانی تری کە لەناو یان خزمەت بە [[ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک]] دەکەن بریتین لە [[فڕۆکەخانەی لۆنگ ئایلەند ماکئارسەر]]، [[فڕۆکەخانەی ترێنتۆن-مێرسەر]] و [[فڕۆکەخانەی کاونتیی وێستچێستەر]]. فڕۆکەخانەی سەرەکی فڕینی گشتی کە خزمەت بە ناوچەکە دەکات بریتییە لە [[فڕۆکەخانەی تێتێربۆرۆ]]. === بەلەمەکان، تەکسییەکان و ترامەکان === {{Main|Staten Island Ferry|NYC Ferry|Taxis of New York City|Roosevelt Island Tramway}} [[File:Spirit_of_America_-_Staten_Island_Ferry.jpg|thumb|بەلەمی ستەیتن ئایلەند [[ھاتوچۆکەر (کۆمیوتەر)|ھاتوچۆکەران]] لە نێوان [[مانھاتن]] و [[ستەیتن ئایلەند]] دەگوازێتەوە.]] بەلەمی ستەیتن ئایلەند قەرەباڵغترین بەلەمە لە جیھاندا، کە زیاتر لە ٢٣&nbsp;ملیۆن سەرنشینی گواستووەتەوە لە تەممووزی ٢٠١٥ تا حوزەیرانی ٢٠١٦ لەسەر ڕێڕەوێکی {{convert|5.2|mi|km|adj=on}} لە نێوان ستەیتن ئایلەند و خوارووی مانھاتن و بە شێوەی ٢٤/٧ کار دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Anna |دوایین=Sanders |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Staten Island Ferry ridershilip breaks record |ناونیشان=http://www.silive.com/news/index.ssf/2016/09/staten_island_ferry_ridership.html |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[SILive.com]]}}</ref><ref name="nycgov-official">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/dot/html/ferrybus/staten-island-ferry.shtml |سەردێڕ=Staten Island Ferry |بڵاوکەرەوە=[[New York City Department of Transportation]] |وێبگە=[[Government of New York City|nyc.gov]] |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> سیستەمەکانی تری بەلەم ھاتوچۆکەران لە نێوان مانھاتن و ناوچەکانی تری شارەکە و ناوچە میترۆپۆلیتانەکە دەگوازنەوە. بەلەمی NYC، کە دەستپێشخەرییەکی [[کۆمپانیای گەشەپێدانی ئابووریی نیویۆرک سیتی|NYCEDC]]ە و ڕێڕەوی بۆ ھەر پێنج ناوچەکە پلانی بۆ دانراوە، لە ساڵی ٢٠١٧دا دەستی پێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Zoe |دوایین=Rosenberg |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠١٧|سەردێڕ=First of New York's citywide ferries arrives in Brooklyn Bridge Park |ناونیشان=http://ny.curbed.com/2017/4/17/15326348/nyc-ferry-routes-times |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170418082618/http://ny.curbed.com/2017/4/17/15326348/nyc-ferry-routes-times |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[Curbed]] New York, [[Vox Media]]}}</ref> کە بە ڕەنگەکەیان و [[مەدالیای تەکسی|مەدالیای تەکسییەکەیان]] دەناسرێنەوە، ١٣,٥٨٧ تەکسییە زەردەکەی شارەکە تاکە ئۆتۆمبێلن کە ڕێگەیان پێدراوە ئەو سەرنشینانە ھەڵبگرن کە لەسەر شەقامەکان ئاماژەیان پێ دەدەن لە سەرتاسەری شارەکەدا.<ref>[https://www.nyc.gov/site/tlc/businesses/yellow-cab.page Yellow Cab], [[New York City Taxi and Limousine Commission]]. Accessed January 14, 2024. "Taxicabs are the only vehicles that have the right to pick up street-hailing and prearranged passengers anywhere in New York City. By law, there are 13,587 taxis in New York City, and each taxi must have a medallion affixed to it."</ref> [[تەکسییەکانی بۆرۆ]] کە بە ڕەنگی [[سەوزی سێوی]]ن دەتوانن ئەو سەرنشینانە ھەڵبگرن کە لەسەر شەقام ئاماژەیان پێ دەدەن لە [[بەشی سەرەوەی مانھاتن]] و چوار ناوچەکەی تری دەرەوە.<ref>[https://www.nyc.gov/site/tlc/businesses/green-cab.page Green Cab], [[New York City Taxi and Limousine Commission]]. Accessed January 14, 2024. "Street-hail Liveries, also known as green cabs, are For-Hire Vehicles that are permitted to accept street-hails. In exchange, Street-Hail Liveries may not operate in the Hail Exclusionary Zone, south of West 110th St and East 96th St."</ref> ھەرچەندە بۆ ماوەیەکی درێژ تەکسییە زەردەکان زاڵ بوون، [[ئۆتۆمبێلە بەکرێگیراوەکان|ئۆتۆمبێلە بەکرێگیراوە قەبارە گەورەکانی]] وەک [[ئوبەر]] و [[لیفت]] زۆرترین گەشتیان لە شارەکەدا دابین کردووە لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ەوە، کاتێک ئۆتۆمبێلە بەکرێگیراوەکان و تەکسییەکان ھەریەکەیان نزیکەی ١٠.٥&nbsp;ملیۆن گەشتیان ھەبوو. تا تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، ٧٨,٠٠٠ ئۆتۆمبێلی بەکرێگیراو پێکەوە ٢٠.٣&nbsp;ملیۆن گەشتیان ھەبوو، لەکاتێکدا ٣.٥&nbsp;ملیۆن گەشت بە تەکسییە زەردەکان ئەنجامدراون.<ref>[https://tlcpolicy.maps.arcgis.com/apps/instant/portfolio/index.html?appid=be00fce0963540628e37fd7c75a6d386 TLC Factbook], [[New York City Taxi and Limousine Commission]], updated December 18, 2023. Accessed January 13, 2024.</ref><ref>[https://www.nyc.gov/office-of-the-mayor/news/597-23/mayor-adams-tlc-new-rules-require-city-s-rideshare-vehicles-be-zero-emission- "Mayor Adams, TLC Announce New Rules to Require City's Rideshare Vehicles to be Zero-Emission, Wheelchair Accessible by 2030"], [[Mayor of New York City]] [[Eric Adams]], August 16, 2023. Accessed January 14, 2024. "Both Uber and Lyft, which together comprise New York City's high-volume for-hire fleet of approximately 78,000 vehicles, have committed to transitioning to a greener fleet by 2030."</ref> تراموای دوورگەی ڕۆزڤێڵت، کە [[تەلەفریکی ئاسمانی|تەلەفریکێکی ئاسمانییە]] و لە ساڵی ١٩٧٦ دەستی بە کارکردن کردووە،<ref>[https://rioc.ny.gov/169/History History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260107175540/https://rioc.ny.gov/169/History |date= ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}, [[Roosevelt Island Operating Corporation]]. Accessed January 13, 2024. "The original Roosevelt Island aerial tramway – the first tram in the country to be used for urban transportation – was opened in May 1976."</ref> ساڵانە ٢&nbsp;ملیۆن سەرنشین دەگوازێتەوە بە دووری {{Convert|3140|ft}} لە نێوان دوورگەی ڕۆزڤێڵت و [[شەقامی ٥٩ (مانھاتن)|شەقامی ٥٩]] و [[دووەم ئەڤینیو (مانھاتن)|دووەم ئەڤینیو]] لە دوورگەی مانھاتن.<ref>[https://rioc.ny.gov/173/Aerial-Tramway-Vital-Statistics Aerial Tramway Vital Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705192206/https://rioc.ny.gov/173/Aerial-Tramway-Vital-Statistics |date= ٥ی تەممووزی ٢٠٢٢ }}, [[Roosevelt Island Operating Corporation]]. Accessed January 13, 2024. "The Tram travels between the Manhattan station at 2nd Avenue between 59th and 60th streets and the Tram station on Roosevelt Island. It travels a distance of 3,140 feet at a speed of up to 17 miles per hour in less than three (3) minutes. It rises to a maximum height of 230 feet and can carry a maximum of 109 passengers plus an attendant per cabin. The system annually transports more than two million passengers."</ref> === تۆڕی پاسکیلسواری === {{Main|Cycling in New York City}} [[File:Citi_bike_(10414610734).jpg|thumb|خزمەتگوزاریی ھاوبەشیکردنی پاسکیلی [[سیتی بایک]]، کە لە ئایاری ٢٠١٣ دەستی پێکرد]] نیویۆرک سیتی دۆخێکی تێکەڵاوی بۆ پاسکیلسواری ھەیە، کە چڕیی شارنشینی، زەوی تا ڕادەیەک تەخت، شەقامە قەرەباڵغەکان کە ھاتوچۆی وەستان و ڕۆیشتنیان ھەیە، و چەندین پیادەڕەو لەخۆدەگرێت. دانیشتووانە زۆرەکەی پاسکیلسوارانی شارەکە [[پاسکیلسواری بەسوود|پاسکیلسوارانی سوودبەخش]] لەخۆدەگرێت، وەکوو خزمەتگوزارییەکانی گەیاندن و پەیامبەرەکان؛ [[یانەی پاسکیلسواری|یانەکانی پاسکیلسواریی]] کاتبەسەربردن؛ و ژمارەیەکی زیاد لە [[ھاتوچۆکردن بە پاسکیل|ھاتوچۆکەران بە پاسکیل]]. پاسکیلسواری تا دێت زیاتر باو دەبێت لە نیویۆرک سیتی؛ لە ساڵی ٢٠٢٢دا نزیکەی ٦١,٢٠٠ کەس ھەبوون کە ڕۆژانە بە پاسکیل ھاتوچۆیان دەکرد و ٦١٠,٠٠٠ گەشتی ڕۆژانەی پاسکیل ھەبوو، کە ھەردووکیان بە نزیکەیی دوو ھێندە بوون بە بەراورد بە دەیەی پێشووتر.<ref name="NYCcycling" /> {{As of|2022||df=}}، نیویۆرک سیتی {{convert|1525|mi|km}} [[ڕێڕەوی پاسکیل|ڕێڕەوی پاسکیلی]] ھەبوو، لەوانە {{Convert|644|mi||abbr=}} ڕێڕەوی پاسکیلی جیاکراوە یان "پارێزراو" لە سەرتاسەری شارەکەدا.<ref name="NYCcycling">[https://www.nyc.gov/html/dot/html/bicyclists/cyclinginthecity.shtml Cycling in the City], [[New York City Department of Transportation]]. Accessed January 14, 2024. "1,525 lane miles of bike lanes installed in New York City as of 2022; 644 lane miles of protected bike lanes installed in New York City as of 2022"</ref> === شەقام و ڕێگە خێراکان === [[File:Manhattanhenge 2016-07-12-FRD.png|thumb|upright=0.8|گەشتیاران سەیری [[مانھاتنھێنج]] دەکەن لەسەر [[شەقامی ٤٢ (مانھاتن)|شەقامی ٤٢]] لە ١٢ی تەممووزی ٢٠١٦دا]] شەقامەکان تایبەتمەندییەکی تری دیاریکەری شارەکەن. دەرکەوتووە کە نیویۆرک لەسەر ئاستی جیھان لە پێشەنگدایە لە ڕووی [[قەرەباڵغیی ھاتوچۆ|قەرەباڵغیی ھاتوچۆی]] ئۆتۆمبێلی شارنشینییەوە.<ref name="NYCCongestion">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.economist.com/united-states/2024/11/21/congestion-pricing-in-new-york-gets-the-go-ahead-after-all-maybe |سەردێڕ=Congestion pricing in New York gets the go-ahead after all. Maybe |بڵاوکەرەوە=[[The Economist]] |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وتەگێڕانەوە=But traffic is bad most days, with more than 900,000 cars entering Manhattan's central business district. INRIX, a traffic-data firm, found that New York City leads the world in urban traffic congestion among the cities scored, with the average driver stationary for 101 hours a year.}}</ref> [[پلانی کۆمیسیۆنەرانی ١٨١١]] کاریگەرییەکی گەورەی ھەبوو لەسەر گەشەسەندنی فیزیکیی شارەکە. نیویۆرک سیتی تۆڕێکی بەرفراوانی ڕێگەی خێرا و [[پارکوەی|پارکوەیی]] ھەیە، کە ناوچەکانی شارەکە بەیەکەوە و بە [[باکووری نیوجێرزی]]، کاونتیی وێستچێستەر، لۆنگ ئایلەند، و باشووری ڕۆژاوای [[کۆنێتیکت]]ەوە دەبەستنەوە لە ڕێگەی [[پرد و تونێلەکان لە نیویۆرک سیتی|پرد و تونێلەکانەوە]]. لەبەرئەوەی ئەم ڕێگە خێرایانە خزمەت بە ملیۆنان دانیشتووی ناوچەکانی دەرەوە و دەوروبەر دەکەن کە ھاتوچۆ دەکەن بۆ ناو مانھاتن، باوە کە شۆفێران بۆ چەندین کاتژمێر گیر بخۆن لە قەرەباڵغیی ھاتوچۆی چڕدا کە ڕووداوێکی ڕۆژانەیە، بەتایبەتی لە کاتی [[کاتژمێری لوتکە|کاتژمێری لوتکەی ھاتوچۆدا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://ny.curbed.com/2019/8/15/20807470/nyc-streets-dot-mobility-report-congestion |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190816022547/https://ny.curbed.com/2019/8/15/20807470/nyc-streets-dot-mobility-report-congestion |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠١٩|سەردێڕ=New York City's streets are 'more congested than ever': report |یەکەم١=Amy |دوایین١=Plitt |یەکەم٢=Valeria |دوایین٢=Ricciulli |ئیش=[[Curbed]] |ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.crainsnewyork.com/op-ed/solving-citys-traffic-nightmares |سەردێڕ=Solving the city's traffic nightmares |یەکەم=Jason M. |دوایین=Barr |ئیش=[[Crain Communications]] |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> [[نرخدانانی قەرەباڵغی لە نیویۆرک سیتی]]، کە یەکەمین بەرنامەی لەو جۆرەیە لە وڵاتەکەدا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mta.info/project/CBDTP|سەردێڕ=Central Business District Tolling Program|وێبگە=MTA}}</ref> لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٥دا کارا کرا، کە دەسەپێنرێت بەسەر زۆربەی ھاتوچۆی ئۆتۆمبێلەکاندا کە ناوچەی مانھاتنی باشووری [[شەقامی ٦٠ (مانھاتن)|شەقامی ٦٠]] بەکاردەھێنن، وەک ھەوڵێک بۆ ھاندانی ھاتوچۆکەران بۆ بەکارھێنانی [[گواستنەوەی خێرا]] لەبری ئۆتۆمبێل.<ref name=ManhattanCongestionPricing>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/01/04/nyregion/congestion-pricing-nyc.html|سەردێڕ=Welcome to the Congestion Zone: New York Toll Program Is Set to Begin|نووسەر=Winnie Hu and Ana Ley|newspaper=[[The New York Times]]|ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref> بە پێچەوانەی زۆربەی بەشەکانی تری وڵاتەکە، ویلایەتی نیویۆرک قەدەغەی کردووە کە [[سووڕانەوە لەسەر گڵۆپی سوور|لە کاتی گڵۆپی سووردا بسووڕێیتەوە]] لەو شارانەی کە ژمارەی دانیشتووانیان لە یەک ملیۆن کەس زیاترە، بە مەبەستی کەمکردنەوەی پێکدادانەکان و زیادکردنی سەلامەتی پیادەکان. بۆیە، لە نیویۆرک سیتی، ھەموو سووڕانەوەیەک لەسەر گڵۆپی سوور نایاسایییە مەگەر نیشانەیەک ھەبێت کە ڕێگە بەو جووڵەیە بدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Chapter 4: Traffic Control |ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشان=https://dmv.ny.gov/about-dmv/chapter-4-traffic-control-2 |بڵاوکەرەوە=[[New York State Department of Motor Vehicles]] |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> === پرد و تونێلەکان === {{Further|List of bridges and tunnels in New York City|Commissioners' Plan of 1811}} [[File:Manhattan and Brooklyn bridges on the East River, New York City, 1981.jpg|thumb|[[پردی مانھاتن]] و [[پردی بروکلین]] لەسەر [[ڕووباری ڕۆژھەڵات]]]] ناوچەکانی مانھاتن و ستەیتن ئایلەند دەکەونە سەر دوورگەیەک کە ھەمان ناویان ھەیە، لەکاتێکدا کوینز و بروکلین دەکەونە کۆتایی ڕۆژاوای دوورگەی گەورەتری لۆنگ ئایلەند، و دە بڕۆنکس دەکەوێتە سەر خاکی سەرەکیی ویلایەتی نیویۆرک. دوورگەی مانھاتن لە ڕێگەی تۆڕێکی بەرفراوانی پرد و تونێلەکانەوە بە ناوچەکانی دەرەوە و نیوجێرزی دەبەسترێتەوە. [[پردی جۆرج واشینگتن]]ی ١٤-ڕێڕەوی، کە مانھاتن بە نیوجێرزییەوە دەبەستێتەوە بەسەر ڕووباری ھادسۆندا، قەرەباڵغترین پردی ئۆتۆمبێلە لە جیھاندا.<ref name="gwbridge">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Port Authority of New York and New Jersey—George Washington Bridge |ناونیشان=https://www.panynj.gov/bridges-tunnels/en/george-washington-bridge.html |بڵاوکەرەوە=[[Port Authority of New York and New Jersey]] |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="gwbridgepainters">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم١=Bod |دوایین١=Woodruff |یەکەم٢=Lana |دوایین٢=Zak |یەکەم٣=Stephanie |دوایین٣=Wash |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=GW Bridge Painters: Dangerous Job on Top of the World's Busiest Bridge |ناونیشان=https://abcnews.go.com/US/george-washington-bridge-painters-dangerous-job-top-worlds/story?id=17771877 |ئیش=[[ABC News (United States)|ABC News]] |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> [[پردی ڤێرازانو-نارۆز]]، کە بەسەر گەرووی [[نارۆز]]دا تێدەپەڕێت لە نێوان بروکلین و ستەیتن ئایلەند، درێژترین [[پردی ھەڵواسراو]]ە لە کیشوەرەکانی ئەمریکادا و یەکێکە لە درێژترین پردەکانی جیھان.<ref name="infoplease.com">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Top Ten: Longest Suspension Bridges in the World |ناونیشان=http://www.infoplease.com/toptens/worldsuspbridges.html |وێبگە=Infoplease |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Pearson Education |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121113220448/http://www.infoplease.com/toptens/worldsuspbridges.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}</ref><ref name="Verrazano-Narrows Bridge">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Verrazano-Narrows Bridge |ناونیشان=http://www.nycroads.com/crossings/verrazano-narrows/ |وێبگە=NYCRoads |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Eastern Roads}}</ref> [[پردی بروکلین]]، بە تاوەرە ھەڵواسراوە بەردینەکانییەوە کە بە شێوازی نیۆ-گۆتیک دروستکراون، ھێمایەکی ئایکۆنیی شارەکەیە؛ کاتێک لە ساڵی ١٨٨٣ کرایەوە، یەکەمین پردی ھەڵواسراو بوو بە وایەری پۆڵایین و درێژترین پردی ھەڵواسراو بوو لە جیھاندا تا ساڵی ١٩٠٣.<ref>"[https://www.loc.gov/item/today-in-history/june-12/ Today in History – June 12: Roebling and the Brooklyn Bridge]", [[Library of Congress]]. Accessed July 30, 2023. "The Brooklyn Bridge, Roebling's last and greatest achievement, spans New York's East River to connect Manhattan with Brooklyn. When completed in 1883, the bridge, with its massive stone towers and a main span of 1,595.5 feet between them, was by far the longest suspension bridge in the world."</ref><ref>"[https://www.asce.org/about-civil-engineering/history-and-heritage/historic-landmarks/williamsburg-bridge Williamsburg Bridge]", [[American Society of Civil Engineers]]. Accessed July 30, 2023. "When opened in 1903, the 1,600 foot long main span of the Williamsburg Bridge was the world's longest suspension span, surpassing the nearby Brooklyn Bridge by only 4.5 feet."</ref> [[پردی کوینزبۆرۆ]] "درێژترین [[پردی کانتلێڤەر|بەشی کانتلێڤەر]] بوو لە ئەمریکای باکوور" لە ١٩٠٩ تا ١٩١٧.<ref>"[https://www.asce.org/about-civil-engineering/history-and-heritage/historic-landmarks/queensboro-bridge Queensboro Bridge]", [[American Society of Civil Engineers]]. Accessed July 30, 2023. "The Queensboro Bridge was the longest cantilever span in North America (1,182 feet) from 1909 until the Quebec Bridge opened in 1917 and the longest in the United States until 1930."</ref> [[پردی مانھاتن]]، کە لە ساڵی ١٩٠٩ کرایەوە، "وەک پێشەنگی پردە ھەڵواسراوە مۆدێرنەکان دادەنرێت"، و دیزاینەکەی "وەک مۆدێلێک بوو بۆ پردە ھەڵواسراوە درێژەکانی تر" لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا.<ref>"[https://www.ascemetsection.org/committees/history-and-heritage/landmarks/manhattan-bridge Manhattan Bridge]", [[American Society of Civil Engineers]] Metropolitan Section. Accessed July 30, 2023. "As the first suspension bridge to use the deflection theory, it is considered to be the forerunner of modern suspension bridges and served as the model for the major long-span suspension bridges built in the first half of the twentieth century."</ref> [[پردی ثرۆگس نێک]] و [[پردی وایتستۆن]] کوینز و دە بڕۆنکس بەیەکەوە دەبەستنەوە، لەکاتێکدا [[پردی ترایبۆرۆ]] مانھاتن، کوینز، و دە بڕۆنکس بەیەکەوە دەبەستێتەوە. [[File:Lincoln_Manh_portal_9-38_jeh.JPG|thumb|[[تونێلی لینکۆڵن]]]] [[تونێلی لینکۆڵن]]، کە ڕۆژانە ١٢٠,٠٠٠ ئۆتۆمبێل دەگوازێتەوە لەژێر ڕووباری ھادسۆندا لە نێوان نیوجێرزی و میدتاون مانھاتن، قەرەباڵغترین تونێلی ئۆتۆمبێلە لە جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Lincoln Tunnel Historic Overview |ناونیشان=http://www.nycroads.com/crossings/lincoln/ |وێبگە=NYCRoads |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Eastern Roads}}</ref> تونێلەکە لەبری پرد دروستکرا بۆ ئەوەی ڕێگە بە تێپەڕبوونی ئازادانەی کەشتییە گەورەکانی نەفەرھەڵگر و [[کەشتیی بارھەڵگر|کەشتییە بارھەڵگرەکان]] بدات کە بە بەندەری نیویۆرک و سەرووی ڕووباری ھادسۆندا بەرەو لەنگەرگەکانی مانھاتن دەڕۆیشتن. [[تونێلی ھۆڵەند]]، کە خوارووی مانھاتن بە [[جێرزی سیتی، نیوجێرزی]]یەوە دەبەستێتەوە، یەکەمین تونێلی ئۆتۆمبێل بوو کە بە شێوەیەکی میکانیکی ھەواگۆڕکێی بۆ کرابوو کاتێک لە ساڵی ١٩٢٧دا کرایەوە.<ref>"[http://www.nycroads.com/crossings/holland/ Holland Tunnel (I-78)]". Nycroads.com. Retrieved April 12, 2014.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Holland Tunnel |ناونیشان=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=2176&ResourceType=Structure |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140629011542/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=2176&ResourceType=Structure |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٤|ئیش=National Historic Landmark Quicklinks |بڵاوکەرەوە=[[National Park Service]]}}</ref> [[تونێلی کوینز-میدتاون]]، کە بۆ کەمکردنەوەی قەرەباڵغی لەسەر ئەو پردانە دروستکرا کە مانھاتنیان بە کوینز و بروکلینەوە دەبەستەوە، گەورەترین پڕۆژەی ناحکومیی فیدراڵی بوو لە سەردەمی خۆیدا کاتێک لە ساڵی ١٩٤٠ تەواو بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Queens-Midtown Tunnel Historic Overview |ناونیشان=http://www.nycroads.com/crossings/queens-midtown/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Eastern Roads}}</ref> [[تونێلی بروکلین-باتەری]] (بە فەرمی تونێلی ھیو ئێل کاری) درێژترین تونێلی ئۆتۆمبێلی ژێرئاوە کە بەردەوام بێت لە ئەمریکای باکوور و لەژێر [[باتەری پارک]]دا تێدەپەڕێت، کە [[ناوچەی دارایی، مانھاتن|ناوچەی دارایی مانھاتن]] بە [[ڕێد ھوک، بروکلین]]ەوە دەبەستێتەوە.<ref>[https://new.mta.info/bridges-and-tunnels/about/hugh-l-carey-tunnel Hugh L. Carey Tunnel], [[Metropolitan Transportation Authority]], updated July 10, 2023. Accessed January 16, 2024. "When the Hugh L. Carey Tunnel (formerly Brooklyn-Battery Tunnel) opened in 1950, it was the longest continuous underwater vehicular tunnel in North America. It still is.... On the Brooklyn side is the community of South Brooklyn, comprising the Red Hook, Columbia Terrace, Carroll Gardens, Cobble Hill, and Boerum Hill districts.... The Manhattan end of the tunnel leads to the Wall Street area, the South Street Seaport, City Hall/Civic Center, Battery Park City, the World Trade Center site, and the World Financial Center."</ref> == حکوومەت و سیاسەت == {{Main|Government of New York City|Politics of New York City|Elections in New York City}} === حکوومەت === [[File:New_York_City_Hall_exterior,_October_2016.jpg|thumb|[[ھۆڵی شاری نیویۆرک]]]] نیویۆرک سیتی [[شارەوانیی میترۆپۆلیتان|شارەوانییەکی میترۆپۆلیتانە]] کە خاوەنی [[سەرۆک شارەوانیی بەھێز|فۆرمێکی حکوومەتی سەرۆک شارەوانی-ئەنجومەنی بەھێزە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Forms of Municipal Government |ناونیشان=http://www.nlc.org/build-skills-networks/resources/cities-101/forms-of-municipal-government |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120118035924/http://www.nlc.org/build-skills-networks/resources/cities-101/forms-of-municipal-government |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[National League of Cities]]}}</ref> حکوومەتی شارەکە بەرپرسە لە پەروەردەی گشتی، دامەزراوە چاکسازییەکان، سەلامەتی گشتی، دامەزراوەکانی کاتبەسەربردن، پاکوخاوێنی، دابینکردنی ئاو، و خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان. [[ئەنجومەنی شاری نیویۆرک|ئەنجومەنی شار]] دەستەیەکی [[یەک-ئەنجومەن|یەک-ژوورییە]] کە لە ٥١ ئەندامی ئەنجومەن پێکھاتووە و ناوچەکانیان لەسەر بنەمای سنووری جوگرافیی دانیشتووان دیاریکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=About the Council |ناونیشان=http://www.nyccouncil.info/html/actioncenter/moved.cfm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071208230244/http://www.nyccouncil.info/html/actioncenter/moved.cfm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[New York City Council]]}}</ref> ھەر خولێک بۆ [[سەرۆک شارەوانیی نیویۆرک سیتی|سەرۆک شارەوانی]] و ئەندامانی ئەنجومەن چوار ساڵ دەخایەنێت و [[سنووردارکردنی خول|سنووری دوو خولی لەسەریەکی ھەیە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Chan |یەکەم١=Sewell |دوایین٢=Hicks |یەکەم٢=Jonathan P. |ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Council Votes, 29 to 22, to Extend Term Limits |newspaper=[[The New York Times]] |ناونیشان=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2008/10/23/council-to-debate-term-limits-change/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠١٢}}</ref> (کە دوای چوار ساڵ پشوو سەرلەنوێ دەست پێدەکاتەوە). ''[[کۆدی کارگێڕیی نیویۆرک سیتی]]''، ''[[ڕێساکانی نیویۆرک سیتی]]''، و ''[[تۆماری شار]]'' بەڕیزبەندی بریتین لە کۆدی یاسا ناوخۆیییەکان، کۆمەڵەی ڕێنمایییەکان، و ڕۆژنامەی فەرمی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gibson |یەکەم١=Ellen M. |ناونیشان=https://www.wshein.com/media/samples/5268.pdf |سەردێڕ=Gibson's New York Legal Research Guide |دوایین٢=Manz |یەکەم٢=William H. |بڵاوکەرەوە=Wm. S. Hein Publishing |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٥٨٨-٧٢٨-٩|edition=3rd |پەڕەکان=٤٥٠, ٤٥٨, ٤٧٣|lccn=2004042477 |oclc=٥٤٤٥٥٠٣٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Durkin |یەکەم=Erin |ڕێکەوت=٢٦ی ئایاری ٢٠١٤|سەردێڕ=Councilman Ben Kallos wants city to publish government notices on its website |newspaper=[[New York Daily News]] |شوێن=New York |ناونیشان=https://www.nydailynews.com/new-york/post-city-notices-website-councilman-article-1.1806264 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171011010531/http://www.nydailynews.com/new-york/post-city-notices-website-councilman-article-1.1806264 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> ھەر ناوچەیەک ھاوسنوورە لەگەڵ [[ناوچەی دادوەری|ناوچەیەکی دادوەریی]] [[سیستەمی دادگای یەکگرتووی ویلایەتی نیویۆرک|سیستەمی دادگای یەکگرتووی ویلایەتەکە]]، کە تێیدا [[دادگای تاوانی نیویۆرک سیتی|دادگای تاوان]] و [[دادگای مەدەنیی نیویۆرک سیتی|دادگای مەدەنی]] دادگا ناوخۆیییەکانن، لەکاتێکدا [[دادگای باڵای نیویۆرک]] دادگایییە گەورەکان و تێھەڵچوونەوەکان بەڕێوەدەبات. مانھاتن میوانداریی بەشی یەکەمی [[بەشی تێھەڵچوونەوەی دادگای باڵای نیویۆرک|دادگای باڵای بەشی تێھەڵچوونەوە]] دەکات، لەکاتێکدا بروکلین میوانداری بەشی دووەم دەکات. چەندین [[دادگای کارگێڕی|دادگای کارگێڕیی]] دەرەوەی دەسەڵاتی دادوەری ھەن، کە ئاژانسی جێبەجێکردنن و بەشێک نین لە سیستەمی دادگای یەکگرتووی ویلایەتەکە. نیویۆرک سیتی دابەشکراوە لە نێوان دوو [[دادگای ناوچەییی ویلایەتە یەکگرتووەکان|دادگای ناوچەییی جیاوازی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] و میوانداری لقە سەرەکییەکانیان دەکات: [[دادگای ناوچەیی بۆ ناوچەی باشووری نیویۆرک]]، کە کۆشکی دادگای سەرەکی لە گۆڕەپانی [[فۆلی سکوێیەر]]ە لە مانھاتن و دەسەڵاتی دادوەرییەکەی مانھاتن و دە بڕۆنکس دەگرێتەوە؛<ref>[https://www.nysd.uscourts.gov Welcome], [[District Court for the Southern District of New York]]. Accessed January 15, 2024. "The United States District Court for the Southern District of New York encompasses the counties of New York, Bronx, Westchester, Rockland, Putnam, Orange, Dutchess, and Sullivan and draws jurors from those counties."</ref> و [[دادگای ناوچەیی بۆ ناوچەی ڕۆژھەڵاتی نیویۆرک]]، کە کۆشکی دادگای سەرەکی لە بروکلینە و دەسەڵاتی دادوەرییەکەی بروکلین، کوینز، و ستەیتن ئایلەند دەگرێتەوە.<ref>[https://www.nyed.uscourts.gov Home Page], [[District Court for the Eastern District of New York]]. Accessed January 15, 2024. "The district comprises the counties of Kings, Nassau, Queens, Richmond, and Suffolk, and concurrently with the Southern District, the waters within the counties of Bronx and New York."</ref> [[دادگای تێھەڵچوونەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ سووڕی دووەم]] و [[دادگای بازرگانیی نێونەتەوەییی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] ھەروەھا بنکەیان لە فۆلی سکوێیەرە.<ref>[https://www.ca2.uscourts.gov/about_the_court.html About the Court], [[U.S. Court of Appeals for the Second Circuit]]. Accessed January 15, 2024. "The Second Circuit Court of Appeals sits in New York City at the Thurgood Marshall U.S. Courthouse in lower Manhattan."</ref><ref>[https://www.cit.uscourts.gov/court-info/court-locations Court Address & Directory], [[U.S. Court of International Trade]]. Accessed January 15, 2024.</ref> === سیاسەت === [[File:Zohran Mamdani 05.25.25 (b) (cropped).jpg|thumb|[[زۆھران مامدانی]]، سەرۆک شارەوانیی ئێستا و ١١٢ەمی [[سەرۆک شارەوانیی نیویۆرک سیتی|نیویۆرک سیتی]]|alt=وێنەیەکی زۆھران مامدانی. ئەو زەردەخەنە دەکات و ڕاستەوخۆ سەیر دەکاتە ناو کامێراکە. پۆشاکێکی ڕەشی لەبەرە لەگەڵ بۆینباخێکی شین کە خاڵی سپی پێوەیە.]] سەرۆک شارەوانیی شارەکە [[زۆھران مامدانی]]یە، کە کاندیدێکی [[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی دیموکرات]]ە و [[ھەڵبژاردنی سەرۆک شارەوانیی نیویۆرک سیتی ٢٠٢٥|لە ساڵی ٢٠٢٥ ھەڵبژێردرا]]. مامدانی کەمێک دوای نیوەشەو لە ڕێوڕەسمێکی تایبەتدا لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ دەستبەکاربوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Mamdani seals remarkable victory - but real challenges await |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/cly4kr8gzr2o |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.bbc.com |زمان=en-GB}}</ref> پارتی دیموکرات زۆرینەی پۆستە گشتییەکان بەدەستەوەیە. تا تشرینی دووەمی ٢٠٢٣، ٦٧٪ی دەنگدەرە تۆمارکراوە کاراکانی شارەکە دیموکراتن و ١٠.٢٪یان [[پارتی کۆماری (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|کۆمارین]].<ref>[https://www.elections.ny.gov/NYSBOE/enrollment/county/county_Nov23.xlsx NYSVoter Enrollment by County, Party Affiliation and Status Voters Registered as of November 01, 2023] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20240116035832/https://www.elections.ny.gov/NYSBOE/enrollment/county/county_Nov23.xlsx |date=January 16, 2024 }}, [[New York State Board of Elections]], November 1, 2023. Accessed January 15, 2024.</ref> نیویۆرک سیتی لەلایەن کاندیدێکی سەرۆکایەتیی کۆمارییەکانەوە نەوەیراوەتەوە (نەبردراوەتەوە) لە دوای [[ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ١٩٢٤ لە نیویۆرک|ساڵی ١٩٢٤]]ەوە، و ھیچ کاندیدێکی کۆماری بۆ پۆستێکی سەرانسەریی ویلایەتەکە ھەر پێنج ناوچەکەی نەبردووەتەوە لە کاتی دروستبوونی شارەکەوە لە ساڵی ١٨٩٨. لە دابەشکردنەوەی ناوچەکانی ھەڵبژاردن دوای سەرژمێریی ٢٠٢٠، ١٤ لە [[ناوچەکانی کۆنگرێسی نیویۆرک|٢٦ ناوچەکەی کۆنگرێسی نیویۆرک]] بەشێک لە نیویۆرک سیتی لەخۆدەگرن.<ref>Boschma, Janie; Rigdon, Renée; Manley, Byron; and Cohen, Ethan. [https://www.cnn.com/interactive/2022/politics/us-redistricting/new-york-redistricting-map/ "Redistricting in New York"], [[CNN]], November 8, 2022. Accessed January 15, 2024.</ref> نیویۆرک سیتی سەرچاوەیەکی گرنگی [[کۆکردنەوەی یارمەتیی سیاسی|کۆکردنەوەی دارایییە بۆ سیاسەت]].<ref>Lincoln, Taylor. [https://www.citizen.org/wp-content/uploads/MaxedOut.pdf ''The Wells of the Congress''], [[Public Citizen]], January 18, 2022. Accessed January 13, 2024. "Eight of the 10 zip codes giving the most in maxed-out contributions are located in New York City and, specifically, in Manhattan."</ref> شارەکە لاسەنگییەکی بەھێزی ھەیە لە پێدانی پارە لەگەڵ حکوومەتی نیشتمانی و ویلایەتەکە. بۆ ھەر دۆلارێک کە وەک [[باجدان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|باج]] دەینێرێت بۆ حکوومەتی فیدراڵی، ٨٣ سەنت وەک خزمەتگوزاری وەردەگرێتەوە (یان ساڵانە ١١.٤&nbsp;ملیار دۆلار زیاتر دەنێرێت لەوەی کە وەریدەگرێتەوە). دانیشتووان و بازرگانییەکانی شارەکە ھەروەھا ٤.١&nbsp;ملیار دۆلاری زیاتریان ناردووە لە [[ساڵی دارایی|ساڵی دارایی]] ٢٠٠٩-٢٠١٠ بۆ ویلایەتەکە لەوەی کە شارەکە وەک قەرەبوو وەریگرتووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Downstate Pays More, Upstate Gets More: Does It Matter? |ناونیشان=https://rockinst.org/blog/downstate-pays-upstate-gets-matter |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160501015209/http://www.rockinst.org/observations/wardr/2011-12-giving_getting.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=The Nelson A. [[Rockefeller Institute of Government]]—The Public Policy Research Arm of the State University of New York}}</ref> === پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان === {{See also|List of sister cities in New York#New York City}} لە ساڵی ٢٠٠٦دا، بەرنامەی [[دەستەخوشکە شار|دەستەخوشکە شارەکان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History |ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/rwg/mcp/html/scp/scptokyohistory.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=nyc.gov |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٠٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20030227225602/http://www.nyc.gov/html/rwg/mcp/html/scp/scptokyohistory.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دووبارە ڕێکخرایەوە بە ناوی ''ھاوبەشە جیھانییەکانی نیویۆرک سیتی''. ''دەستەخوشکە شارە مێژووییيەکانی'' نیویۆرک لە خوارەوە ئاماژەیان پێکراوە بەپێی ئەو ساڵەی کە چوونەتە پاڵ تۆڕی ھاوبەشیی نیویۆرک سیتی.<ref name="GlobalOutreach">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NYC's Partner Cities |ناونیشان=http://www.nyc.gov/html/ia/gp/html/partner/partner.shtml |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130814165415/http://www.nyc.gov/html/ia/gp/html/partner/partner.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=The City of New York}}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" width="100%" !تۆڕی ھاوبەشە جیھانییەکانی نیویۆرک سیتی |- |'''ئەفریقا'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ئەکرا]]، غانا * [[ئەدیس ئەبابا]]، ئەسیوپیا * [[قاھیرە]]، میسر (١٩٨٢) * [[کەیپتاون]]، باشووری ئەفریقا * [[لاگۆس]]، نێجیریا * [[لیبرەڤیل]]، گابۆن * [[جۆھانسبێرگ]]، باشووری ئەفریقا (٢٠٠٣) * [[نایرۆبی]]، کینیا {{div col end}}'''ئاسیا''' '''(''ڕۆژھەڵات'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * پەکین، چین (١٩٨٠) * [[چانگۆن]]، کۆریای باشوور * [[چۆنگچینگ]]، چین<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://open.nysenate.gov/legislation/bill/K1084-2011 |سەردێڕ=K1084-2011: Recognizing Yunnan Province and Chongqing Municipality of the People's Republic of China as a "Sister City" with New York City |بڵاوکەرەوە=[[New York State Senate]] |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> * [[گوانگژۆو]]، چین * ھۆنگ کۆنگ، چین * [[سێئول]]، کۆریای باشوور * شانگھای، چین * [[شێنیانگ]]، چین * [[تایپێ]]، تایوان * تۆکیۆ، ژاپۆن (١٩٦٠) {{div col end}}'''(''باشوور'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بەنکالۆر]]، ھیندستان * دەلھی، ھیندستان * [[داکا]]، بەنگلادیش * [[کەراچی]]، پاکستان * [[مومبای]]، ھیندستان {{div col end}}'''(''باشووری ڕۆژھەڵات'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بانکۆک]]، تایلەند * [[بیێن ھۆا]]، ڤێتنام * [[ھۆ چی مین سیتی]]، ڤێتنام * [[جاکارتا]]، ئیندۆنیزیا * [[کوالالومپور]]، مالیزیا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://poskod.my/features/kls-sister-cities/ |سەردێڕ=KL's Sister Cities |بڵاوکەرەوە=poskod.my |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130830201710/http://poskod.my/features/kls-sister-cities/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> * [[مانیلا]]، فلیپین * سەنگاپوور {{div col end}}'''(''ڕۆژاوا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[دوبەی]]، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان * [[ئەستەمبوڵ]]، تورکیا ([[پێڕستی وڵاتانی کیشوەربڕ|کیشوەربڕ]]) * [[قودس]]، ئیسرائیل (١٩٩٣)<ref>[https://a860-collectionguides.nyc.gov/repositories/2/archival_objects/790931 Sister City Jerusalem, 1993]{{بەستەری مردوو|url=https://a860-collectionguides.nyc.gov/repositories/2/archival_objects/790931 |date=ئابی ٢٠٢٦ }}, [[New York City Department of Records and Information Services]]. Accessed February 23, 2026.</ref> * [[تەلئەبیب]]، ئیسرائیل<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tel-aviv.gov.il/Cityhall/Pages/Partnerships.aspx?tm=&sm=&side=515 |سەردێڕ=(Israel) Sister Cities |بڵاوکەرەوە=Tel Aviv |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131001194353/http://www.tel-aviv.gov.il/Cityhall/Pages/Partnerships.aspx?tm=&sm=&side=515 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref> {{div col end}}'''ئوسترالیا'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[مێلبۆرن]]، ئوسترالیا * سیدنی {{div col end}}'''ئەورووپا''' '''(''ناوەڕاست'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بەرلین]]، ئەڵمانیا * [[بوداپێست]]، ھەنگاریا (١٩٩٢) * [[دوسلدۆرف]]، ئەڵمانیا * [[جنێڤ]]، سویسرا * [[ھامبۆرگ]]، ئەڵمانیا * [[ھایدلبێرگ]]، ئەڵمانیا * [[میونشن]]، ئەڵمانیا * [[پراگ]]، کۆماری چیک * [[ڤیێنا]]، نەمسا * [[وارشۆ]]، پۆڵەندا {{div col end}}'''(''ڕۆژھەڵات'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[کیێڤ]]، ئوکراینا * مۆسکۆ، ڕووسیا * [[سەنت پیتەرزبورگ]]، ڕووسیا {{div col end}}'''(''باکوور'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[کۆپنھاگن]]، دانیمارک * [[ھێلسینکی]]، فینلاند * [[ئۆسلۆ]]، نەرویژ * [[ستۆکھۆڵم]]، سوێد {{div col end}}'''(''باشوور'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بەرشەلۆنە]]، ئیسپانیا * [[بوخارێست]]، ڕۆمانیا * [[ئەستەمبوڵ]]، تورکیا ([[پێڕستی وڵاتانی کیشوەربڕ|کیشوەربڕ]]) * [[لیسبۆن]]، پورتوگال * [[مەدرید]]، ئیسپانیا (١٩٨٢) * [[میلان]]، ئیتالیا * [[پریشتینا]]، کۆسۆڤۆ * [[ڕۆما]]، ئیتالیا (١٩٩٢) {{div col end}}'''(''ڕۆژاوا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[ئەمستەردام]]، ھۆڵەندا * [[ئەنتۆێرپ]]، بەلجیکا * [[بێلفاست]]، شانشینی یەکگرتوو * [[برۆکسێل]]، بەلجیکا * [[دەبلین]]، ئێرلەندا * [[ئێدینبرا]]، شانشینی یەکگرتوو * [[گلاسگۆ]]، شانشینی یەکگرتوو * لەندەن، شانشینی یەکگرتوو (٢٠٠١) * [[لوکسمبۆرگ (شار)|لوکسمبۆرگ سیتی]]، لوکسمبۆرگ * [[لیۆن]]، فەڕەنسا * پاریس، فەڕەنسا * [[ڕۆتەردام]]، ھۆڵەندا * [[لاھای]]، ھۆڵەندا {{div col end}}'''ئەمریکای باکوور''' '''(''کەنەدا'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[کالگاری]]، ئەلبێرتا، کەنەدا * [[ئێدمۆنتۆن]]، ئەلبێرتا، کەنەدا * [[مۆنتریال]]، کێبێک، کەنەدا * [[ئۆتاوا]]، ئۆنتاریۆ، کەنەدا * [[کێبێک سیتی]]، کێبێک، کەنەدا * [[تۆرۆنتۆ]]، ئۆنتاریۆ، کەنەدا * [[ڤانکۆڤەر]]، بریتیش کۆڵۆمبیا، کەنەدا * [[ڤیکتۆریا، بریتیش کۆڵۆمبیا|ڤیکتۆریا]]، بریتیش کۆڵۆمبیا، کەنەدا * [[وینیپێگ]]، مانیتۆبا، کەنەدا {{div col end}}'''(''مەکسیک، ئەمریکای ناوەڕاست، و کاریبی'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[کوێرناڤاکا]]، مۆرالێس، مەکسیک * [[مەکسیکۆ سیتی]]، مەکسیک * [[مۆنتێرەی]]، نویڤۆ لیۆن، مەکسیک * [[پەنەما سیتی]]، پەنەما * [[سانتۆ دۆمینگۆ]]، کۆماری دۆمینیکان (١٩٨٣) {{div col end}}'''(''ویلایەتە یەکگرتووەکان'')'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بالتیمۆر]]، میریلاند، ویلایەتە یەکگرتووەکان * [[بۆستن]]، ماساچووسیتس، ویلایەتە یەکگرتووەکان * شیکاگۆ، ئیلینۆی، ویلایەتە یەکگرتووەکان * لۆس ئانجلەس، کالیفۆرنیا، ویلایەتە یەکگرتووەکان * [[فیلادێلفیا]]، پێنسیلڤانیا، ویلایەتە یەکگرتووەکان {{div col end}}'''ئەمریکای باشوور'''{{div col|small=yes|rules=yes|colwidth=20em}} * [[بۆگۆتا]]، کۆلۆمبیا * [[بەڕازیلیا]]، بەڕازیل (٢٠٠٤) * [[بوینس ئایریس]]، ئەرژەنتین * [[کاراکاس]]، ڤێنیزوێلا * [[کۆردۆبا، ئەرژەنتین|کۆردۆبا]]، ئەرژەنتین * [[کوریتیبا]]، بەڕازیل * [[لیما]]، پیرۆ * [[مێدێلین]]، کۆلۆمبیا * [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]]، بەڕازیل * [[سانتیاگۆ]]، چیلی * [[ساو پاولۆ]]، بەڕازیل {{div col end}} |} == کەسایەتییە دیارەکان == {{Main|List of people from New York City}} == ئەمانەش ببینە == * [[Index of New York City-related articles]] * [[Outline of New York City]] == تێبینییەکان == {{notelist|30em}} == سەرچاوەکان == {{reflist}} == خوێندنەوەی زیاتر == * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Belden |یەکەم=E. Porter |ساڵ=١٨٤٩|سەردێڕ=New York, Past, Present, and Future: Comprising a History of the City of New York, a Description of Its Present Condition, and an Estimate of Its Future Increase |ناونیشان=https://archive.org/details/bub_gb_Jv-nXd8W8b0C |بڵاوکەرەوە=G. P. Putnam |ref=none}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Burgess |یەکەم=Anthony |بەستەری نووسەر=Anthony Burgess |ساڵ=١٩٧٦|سەردێڕ=New York |title-link=New York (Anthony Burgess book) |بڵاوکەرەوە=Little, Brown & Co. |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٦١٨٢-٢٦٦-٠|ref=none}} * {{cite gotham}} * Holli, Melvin G., and Jones, Peter d'A., eds. (1981). [https://archive.org/details/biographicaldict0000unse_r8s1 ''Biographical Dictionary of American Mayors, 1820–1980'']. Greenwood Press. Provides short scholarly biographies of each of the city's mayors from 1820 to 1980; see index at p.&nbsp;410 for list. * {{cite enc-nyc}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|editor1-last=Jackson |editor1-first=Kenneth T. |editor2-last=Dunbar |editor2-first=David S. |ساڵ=٢٠٠٥|سەردێڕ=Empire City: New York Through the Centuries |بڵاوکەرەوە=[[Columbia University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-١٠٩٠٩-٣|ref=none}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lankevich |یەکەم=George L. |ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=American Metropolis: A History of New York City |ناونیشان=https://archive.org/details/americanmetropol00lank |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |بڵاوکەرەوە=[[NYU Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٤٧-٥١٨٦-٢|ref=none}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Wallace |یەکەم١=Mike |بەستەری نووسەر=Mike Wallace (historian) |ساڵ=٢٠١٧|سەردێڕ=Greater Gotham: A History of New York City from 1898 to 1919 |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١١٦٣٥-٩|ref=none}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Wallace |یەکەم١=Mike |بەستەری نووسەر=Mike Wallace (historian) |ساڵ=٢٠٢٥|سەردێڕ=Gotham at War: A History of New York City from 1933 to 1945 |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٣٨٤٥١-٨|ref=none}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=White |یەکەم=E. B. |بەستەری نووسەر=E. B. White |ساڵ=١٩٤٩|سەردێڕ=Here Is New York |edition=2000 reissue |بڵاوکەرەوە=Little Bookroom |ref=none}} * {{cite AIA4}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Whitehead |یەکەم=Colson |بەستەری نووسەر=Colson Whitehead |ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=The Colossus of New York: A City in 13 Parts |ناونیشان=https://archive.org/details/colossusofnewyor00whit |بڵاوکەرەوە=Doubleday |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٨٥-٥٠٧٩٤-٣|ref=none}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{Official website}} * [http://www.nycgo.com/ NYC Go] – وێبگەی فەرمیی گەشتیاری * {{osmrelation-inline|175905}} * [http://collections.mcny.org/ Collections] – ١٤٥,٠٠٠ وێنەی نیویۆرک سیتی لە [[مۆزەخانەی شاری نیویۆرک]] * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The New New York Skyline (interactive) |ناونیشان=https://www.nationalgeographic.com/new-york-city-skyline-tallest-midtown-manhattan/ |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ئیش=[[National Geographic]]}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[ترێنتۆن، نیوجێرزی]]}} {{s-ttl|title=پایتەختی ویلایەتە یەکگرتووەکان<br />ی ئەمریکا|years=١٧٨٥–١٧٩١}} {{s-aft|after=[[فیلادێلفیا]]، پێنسیلڤانیا}} {{s-end}} {{New York City}} {{New York City Historic Sites}} {{New York metropolitan area}} {{Navboxes|title=بابەتە پەیوەندیدارەکان|list1= {{Financial District, Manhattan}} {{Long Island region}} {{New York}} {{Regions of New York navbox}} {{Paralympic Summer Games Host Cities}} {{Location of US capital}} {{Northeast Megalopolis}} {{Hudson River}} {{Megacities}} {{Northeast US}} {{USPopulousCities}} }} {{Subject bar |book=New York City | commons=yes |n=yes |wikt=yes |b=yes |q=yes |s=yes |v=yes |voy=yes |d=yes }}{{Portal bar|United States|New York|New York City|Geography|Cities|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|جوگرافیا}}{{authority control}} {{پۆلی کۆمنز|New York City}} [[پۆل:نیویۆرک سیتی| ]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ١٦٢٤ لە ئەمریکای باکوور]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ١٦٢٤ لە ئیمپراتۆریەتیی ھۆڵەندی]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٩٨ لە نیویۆرک (ویلایەت)]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ١٨٩٨ لە نیویۆرک سیتی]] [[پۆل:شارەکان لە نیویۆرک (ویلایەت)]] [[پۆل:شارەکان لە ناوچەی میترۆپۆلیتانی نیویۆرک]] [[پۆل:دامەزراوەکان لە نیو نێدەرلاند]] [[پۆل:پایتەختەکانی پێشووی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:پایتەختە ویلایەتییەکانی پێشوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:شوێنە کەناراوییە نیشتەجێبووەکان لە نیویۆرک (ویلایەت)]] [[پۆل:شوێنە نیشتەجێبووە دامەزراوەکان لەلایەن کۆمپانیای ھۆڵەندیی ھیندستانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:شوێنە نیشتەجێبووە دامەزراوەکان لە ١٦٢٤]] [[پۆل:شوێنە نیشتەجێبووەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان کە لە ١٨٩٨ دامەزراون]] [[پۆل:شوێنە نیشتەجێبووەکانی نیویۆرک (ویلایەت) لەسەر ڕووباری ھادسۆن]] [[پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی کەناراوی ئەتڵەسیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ناوەندە تەکنۆلۆژییەکان]] [[پۆل:مێگاسیتییەکان]] [[پۆل:شارەکانی نیویۆرک]] [[پۆل:شارەکانی ناوچەی گەورەی نیویۆرک]] [[پۆل:دامەزراوەکان لە نیو هۆڵەندا]] [[پۆل:پایتەختەکانی پێشووی ئەمریکا]] [[پۆل:پایتەختەکانی پێشووی ویلایەتەکان لە ئەمریکا]] [[پۆل:شارە گەورەکان]] [[پۆل:شاری نیویۆرک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٦٢٤]] qls7q8cn08f9adrgcprixph58njcp9l 0 20030 1623890 1486962 2026-08-12T13:34:49Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپیوتەر-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1623890 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Internet Explorer 10 start icon.svg|وێنۆک|وێنەی لۆگۆی وەشانی دەیەمی [[ئینتەرنێت ئێکسپلۆرەر]] کە لە سەر [[ویندۆز ٨|ویندۆزی هەشتەم]] و [[ویندۆز ١٠|دەیەم]] بەردەستە.]] '''ئینتەرنێت ئێکسپلۆرەر''' [[نەرمامێر|نەرمەواڵایەکی]] [[وێبگەڕ]] و یەکێکیشە لە بەرهەمەکانی [[مایکرۆسۆفت]] ، بەکارهێنەرانی [[ویندۆز]] لەکاتی دامەزراندنی [[ویندۆز]] خۆکارانە '''ئینتەرنێت ئێکسپلۆرەر''' دادەمەزرێت ئەمەش بۆ زۆرکردنی بەکارهێنەرانیەتی بوون ، '''ئینتەرنێت ئێکسپلۆرەر''' تائێستا ١٠ وەشانی بۆ دەرچووە. {{تووڵی دەروازە|ئینتەرنێت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەیەی ١٩٩٠|زانستی کۆمپیوتەر}} {{پۆلی کۆمنز|Internet Explorer}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٩٥]] [[پۆل:ئینتەرنێت ئێکسپلۆرەر]] [[پۆل:مێژووی ئینتەرنێت]] [[پۆل:نەرمامێرە لەکارخراوەکانی مایکرۆسۆفت]] [[پۆل:وێبگەڕەکان]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ئێکس بۆکس ٣٦٠]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ئێکس بۆکس وەن]] nkwdid227fv88or6tm5h9rgsoo1eq5i 0 20137 1623888 1612426 2026-08-12T13:34:29Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (سیاسەت-کۆلکە) 1623888 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ئینته‌رناسیونالیزم''' ده‌سته‌واژه‌یه‌که‌ بۆ وه‌سفكردنی هاوكاریی خۆبه‌خشانه‌ی نێوان گه‌لانی ئازاد به‌کارده‌هێنرێت، دواتریش له‌ئایدیۆلۆژیای سۆسیالیستیدا بۆ ره‌تكردنه‌وه‌ی مه‌یلی نه‌ته‌وه‌په‌رستی‌و پیرۆزکردنی یه‌کێتیی جیهانیی پرۆلیتاریا به‌کارهێنرا، یه‌كه‌مین پڕاکتیزه‌کردنی بیری ئینته‌رناسیونالیستی بریتی بوو له‌دامه‌زراندنی نێونه‌ته‌وه‌یی یه‌كه‌م به‌رابه‌ری [[کارل مارکس]] و [[فرێدریش ئەنگەڵس]] و [[برۆدۆن‌]] و [[پاكۆنین‌]] و چه‌ند ئه‌ندامێکی دیكه‌. {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|سۆشیالیزم|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان|ئابووری}} {{سیاسەت-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:کۆچی مرۆڤ]] [[پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان]] [[پۆل:حکوومەتی جیھانی]] [[پۆل:فەرهەنگی سیاسی]] [[پۆل:ئەنارکیزم]] [[پۆل:دژە ناسیۆنالیزم]] [[پۆل:کۆمۆنیزم]] [[پۆل:ئیسلامی سیاسی]] [[پۆل:ناسیۆنالیزم]] [[پۆل:سۆشیالیزم]] bf1r6hqppkrwld43o6hzworodlui0e9 0 20639 1624337 1584440 2026-08-13T10:36:11Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، وەرزش-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1624337 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{خاوێنکردن}} }} {{داتابۆکس}} '''ئێم جی''' کۆمپانیایەکی ئۆتۆمبێلی [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانی]]یە کە لەلایەن سیسل کیمبەرەوە لە ساڵانی ١٩٢٠ دامەزراوە، و بەرھەمھێنەری ئۆتۆمبێلی وەرزشی بەریتانییە کە ئەم ھێمایەی بەناوبانگ کرد. و ناسراو بوو بە ئۆتۆمبێلە وەرزشییە کراوە و دوو کورسییەکان، کۆمپانیاکە قەمەرە و کوپێی بەرھەمھێناوە، بزوێنەرەکانی تا سێ لیتر قەبارە و ٣.٥ لیتر لە سندووقی MGB GT V8 بوو. ئێستا ئەم مارکەیە لەلایەن کۆمپانیای چینی SAIC Motor Corporation Limited خاوەندارێتی دەکرێت کە ھی حکوومەتە. ئۆتۆمبێلەکانی ئێم جی ڕەگ و ڕیشەی لە لایەنێکی پەرەپێدانی فرۆشتنەوە بوو لە ساڵانی ١٩٢٠ لە مۆریس گەراجس کە ناوەندێکی فرۆشتنی تاکەکەسی و خزمەتگوزارییە لە ئۆکسفۆرد و سەر بە ویلیام مۆریسە. بەڕێوەبەری بزنسەکە، سیسیل کیمبەر، دەستکاری بەرھەمھێنانی ستانداری مۆریس ئۆکسفۆردەکانی کردووە و کۆمپانیای MG Super Sportsی زیادکردووە بۆ ھێمای پێشەوەی ئۆتۆمبێلەکەدا. یەکێک لە M.G. کۆمپانیای ئۆتۆمبێل لیمیتەد لە تەممووزی ١٩٣٠ دامەزراوە، تا ١ی تەممووزی ١٩٣٥ وەک خاوەندارێتی تایبەتی مۆریس ماوەتەوە، کاتێک فرۆشتی بە کۆمپانیای ھەڵگرتنی خۆی بەناوی مۆریس مۆتۆرز لیمیتەد. کۆمپانیای ئێم جی بەدرێژایی ساڵەکان گۆڕانکاری زۆری لە خاوەندارێتیدا بەسەر ھات. ڕێکخراوی نوفیڵدی مۆریس لەگەڵ ئۆستین یەکگرت بۆ دروستکردنی کۆمپانیای بەریتانی مۆتۆری لیمیتەد (BMC) لە ساڵی ١٩٥٢. و چالاکییەکانی لە ساڵی ١٩٦٧دا ناوی گۆڕدرا بۆ بەشی MG Division of BMC، بۆیە پێکھاتەیەک بوو لە یەکگرتنەکەی ساڵی ١٩٦٨ کە کۆمپانیای بەریتانی لیلاند مۆتۆری (BLMC)ی دروستکرد. ھێمای MG بەردەوام بوو لە بەکارھێنان لەلایەن جێنشینەکانی BLMC: لیلاند بەریتانی، کۆمەڵەی ڕۆڤەر، و تا سەرەتای ساڵی ٢٠٠٠، کۆمەڵەی MG Rover کە لە ساڵی ٢٠٠٥ ھاتە ناو پاسەوانی یاساییەوە. ھێمای MG لەگەڵ سەروەت و سامانەکانی تری MG Rover کڕدرا لەلایەن کۆمەڵەی ئۆتۆمبێلی نانجینگ (کە لە ساڵی ٢٠٠٧دا تێکەڵ بە SAIC بوو). بەرھەمھێنانی MG لە ساڵی ٢٠٠٧ لە چین دەستی پێکردەوە. یەکەم مۆدێلی نوێی MG لە بەریتانیا بۆ ماوەی ١٦ ساڵ بەناوی MG 6 لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١١ خرایە بازاڕەوە. == ئەمانەش ببینە == *[[لیستی کۆمپانیاکانی ئۆتۆمبیل]] == سەرچاوەکان == * [https://web.archive.org/web/*/http://www.mgcars.com/ MG Cars Official Website] (Archive) * [https://www.bbc.co.uk/berkshire/content/image_galleries/mg_day_windsor_2009_gallery.shtml BBC photos: MG Heritage Day in Windsor] * [https://web.archive.org/web/20010302175624/http://www.classicmgmagazine.com/ '' Classic MG Magazine'' Website – a magazine covering all types of MG] {{تووڵی دەروازە|ئۆتۆمۆبیل|کۆمپانیا|شانشینی یەکگرتوو|وەرزش}} {{پۆلی کۆمنز|MG Cars}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{وەرزش-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٢٤]] 2zaeaaqjqihzz8x0filhs0ykfy8g8ll 0 23600 1624228 1612046 2026-08-13T07:33:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (پزیشکی-کۆلکە) 1624228 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ئێسکە ئەستوورەی باسک''', '''کەوەڕە''' ([[latin]]: ''radius'') لە [[ئێسکەپەیکەری مرۆڤ]], پێکه‌وه له‌گه‌ڵ [[ئێسقانی ئانیشک]] (''[[ulna]]'') یەکیکە لە ئێسقانەکانی باسک. == سه‌رچاوه ده‌ره‌کیەکان‏ == * Motsvarande angelskspråkiga artikel den [http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Radius_%28bone%29&oldid=68832068 23 augusti 2006] * ''Rörelseapparatens anatomi'', Finn Bojsen-Møller, Liber, ISBN 91-47-04884-0 {{کۆئەندام و ئەندامەکانی مرۆڤ}} {{پۆلی کۆمنز|Radius (bone)}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} {{پزیشکی-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:توێکاریزانی]] [[پۆل:ئێسکە درێژەکان]] 9iy97mfe0s8bxj823alai152fc0v5lh 0 24089 1624226 1611187 2026-08-13T07:33:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (پزیشکی-کۆلکە) 1624226 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Underlinked|date=نیسان ٢٠١٧}} }} '''ئێسکی ڕان''' ئەم [[ئێسکبەندیی مرۆڤ|ئێسکە]] درێژترین ئێسکە لە لەشی مرۆڤدا (بە [[ئینگلیزی]]: Femur). ئەم ئێسکە بە هۆی گرینگ بوونی جیگەکەی زۆر بەهێزە و بەهێزترین ئێسکە لە لەشی مرۆڤدا. ئەم ئێسکە یەکێکە لەو نیشانە زۆر گرینگانە کە داکۆکی لە سەر دارڤینیسم دەکەن. ئەم ئێسکە لە لەشی زۆبەی ئەو ئاژەڵانەی وا لە وشکانیدا دەژین وە هەروەها لە لەشی واڵەکان و دۆلفینەکانیشدا هەیە. ئێسکی ڕان دەبێتە هۆی ئەوەی کە مرۆڤ بتوانێت هەڵخاتۆ، باز بات و پیاسە بکات. [[پەڕگە:Human skeleton front ckb.svg|چەپ|300px|وێنۆک|شوێنی ئێسکی ڕان لە [[پەیکەرە کۆئەندام]]ی مرۆڤدا]] فێمۆر لە سەرە دەچێتە ناو ''ئەسێتابوولۆم''ی ئێسکی لەگەن. [[پەڕگە:Gray252.png|٥٠٠px|وێنۆک|چەپ|وێنەی ئێسکی ڕان لە کتێبی گرەی ئاناتۆمی]] ==ماسوولکە گرینگەکان کە بەم ئێسکە وەسڵ دەبن== ئەو ماسوولکانەی کە لەم پێشەوە دەست پێدەکەن: *گاسترۆک نێمیووس *ڤاستووس لەترالیس *ڤاستووس مێدیالیس *ڤاستووس ئینتێرمێدیالیس *ڕێکتووس فێمۆریس *گراسیلیس *سارتۆریووس *سێمی مێمبرانۆسووس *سیمی تێندینۆسووس ئەو ماسوولکانەی کە لە سەر فێمۆر کۆتایی دێن: *تێنسۆر فاسیا لاتا *گلووتێئوس مینیمووس *گلووتێئوس مێدیووس *گلووتێئوس ماکسیمووس *ئەدداکتۆر ماگنووس *ئەدداکتۆر برێڤیس *ئەدداکتۆر لۆنگووس *بایسێپس فێمۆریس ==ئەو جومگانەی کە فێمۆر تیایاندا هاوبەشە== *لە سەرەوە لەگەڵ ئەسێتابوولۆمی لەگەن *لە خوارەوە لەگەڵ ئێسکی تیبیا، چۆک پێک دێنن ==گالێری== <gallery> Image:Knee diagram.png|<!--Knee diagram--> Image:Gray243.png|<!--Upper extremity of right femur viewed from behind and above.--> Image:Gray244.png|<!--Right femur. Anterior surface.--> Image:Gray245.png|<!--Right femur. Posterior surface.--> Image:Gray341.png|<!--Left hip-joint, opened by removing the floor of the acetabulum from within the pelvis.--> Image:Gray346.png|<!--Right knee-joint. Posterior view.--> Image:Gray348.png|<!--Left knee-joint from behind, showing interior ligaments.--> Image:Gray350.png|<!--Sagittal section of right knee-joint.--> Image:Gray351.png|<!--Capsule of right knee-joint (distended). Lateral aspect.--> Image:Gray352.png|<!--Capsule of right knee-joint (distended). Posterior aspect.--> Image:Thigh_cross_section.svg|<!--Cross-section through the middle of the thigh.--> Image:Gray433.png|<!--Deep muscles of the medial femoral region.--> Image:Fumur Posterior annoted.png|<!--Posterior view.--> Image:Fumur Anterior annoted.png|<!--Anterior view.--> File:Superior epiphysis - anterior view.jpg|<!--Superior epiphysis - anterior view --> File:Superior epiphysis - posterior view.jpg|<!--Superior epiphysis - posterior view --> File:Inferior epiphysis - posterior view.jpg|<!--Inferior epiphysis - posterior view --> </gallery> ==سەرچاوەکان== [https://web.archive.org/web/20120524101943/http://thelongestlistofthelongeststuffatthelongestdomainnameatlonglast.com/long254.html The Longest Bone] {{کۆئەندام و ئەندامەکانی مرۆڤ}} {{پۆلی کۆمنز|Femur}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} {{پزیشکی-کۆلکە}} [[پۆل:ئێسکی ڕان]] [[پۆل:ئێسکە درێژەکان]] [[پۆل:ئێسکەکانی ئەندامی خوارەوە]] dl2yqs803uer2m7recs7fp0fr3sl2cn 0 24112 1624223 1383515 2026-08-13T07:33:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (پزیشکی-کۆلکە) 1624223 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە}} [[پەڕگە:Humerus - anterior view.png|وێنۆک|ءێسکی باسک (سوور)]] '''ئێسکی باسک''' کە لە دوو لای لەشی مرۆڤ و لە پەکەرەی دەستدا جێگیر بووە. ئەم ئێسکە لە سەرەوە (بەشی proximal) لەگەڵ ئێسکی دەفە (کتف) جومگەی (مەفسەل) شان و لە خوارەوە (بەشی distal) لەگەڵ ئێسکی کەوەرە(ulna) و زەند(radius)، جومگەی ئەنیشک پێک دێنێت. == بەستەرە دەرەکیییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Humerus|ئێسکی باسک}} {{کۆئەندام و ئەندامەکانی مرۆڤ}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} {{پزیشکی-کۆلکە}} [[پۆل:ئێسکی باسک]] [[پۆل:ئێسکە درێژەکان]] 71mec9y8eq0dexmkpkb79ye3o510ep4 0 24393 1624232 1487615 2026-08-13T07:34:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (پزیشکی-کۆلکە) 1624232 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{پێویستی بە شارەزایە}} }} مەچەک جومگەێکی ئاناتۆمیکە کە وا دەبێتە هۆی جموو جۆڵی هەرچی زۆرتری دەست لە مرۆڤ دا. ئەم جومگە لە هەشت ئێسک پێک هاتووە کە لە دوو ڕەدی دا رێک کەوتون. [[پەڕگە:Carpus.svg|٤٠٠px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئێسکە رەنگاورەنگەکان، هەر ئەو هەشت ئێسکەی مەچەکن کە لە دوو رەدیف دا هەن]] ئێسکەکان: *رەدیفی پشتۆ: ** سکافۆئید **لوونەیت **تریکوێترۆم **نۆکی *رەدیفی بەرۆ: **تراپێزیۆم **تراپێزۆیید **کاپیتەیت **هەمێیت ==ئێسکەکانی مەچەک== <gallery> Image:Carpus.jpg|Carpal bones. Image:Carpus2.jpg|Carpal bones detailed. Image:Scaphoid bone1.jpg|Scaphoid bone. Image:Lunate bone.jpg|Lunate bone. Image:Triquetral bone.jpg|Triquetral bone. Image:Pisiform bone.jpg|Pisiform bone. Image:Trapezium bone.jpg|Trapezium bone. Image:Trapezoid bone.jpg|Trapezoid bone. Image:Capitate bone.jpg|Capitate bone. Image:Hamate bone.jpg|Hamate bone. </gallery> {{کۆئەندام و ئەندامەکانی مرۆڤ}} {{پۆلی کۆمنز|Carpus}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} {{پزیشکی-کۆلکە}} [[پۆل:ئێسکەکانی مەچەک]] [[پۆل:ئێسکە کورتەکان]] [[پۆل:مەچەک]] 5vdnfcmr9kpguye6mycuvdgjkaxbkun 0 24581 1624221 1347656 2026-08-13T07:32:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (پزیشکی-کۆلکە، ژینناسی-کۆلکە) 1624221 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Foot bones.jpg|وێنۆک|ئێسکەکانی پێی مرۆڤ.]] '''ئێسک''' ''(بە [[ئینگلیزی]] Bone)'' پێکھێنەری [[ئێسکە پەیکەر]]ە، بەڕێگای جیاواز کاردەکەن. لەگەڵ زۆری ژمارە و گەورەیی قەبارەیان کەمتر لە ٢٠٪ کێشی لەش پێکدێنن وە هەروەها زیندوو و شێدارن وە لە لەشی مرۆڤێکی پێگەیشتوودا بە نزیکی ٢٠٦ ئێسک هەیە. == پێکھاتە == ئێسکێکی درێژ لە چەقە کەلێنێکی کوندار پێکھاتووە، بەئەڵقەیەک لەماددەی چڕ دەوری داوە. ڕووی ئێسک پەردەیەکی بەھێز دای دەپۆشێت کە [[بەرگەئێسک]]ی پێدەوترێت، ئەم پەردەیە تۆڕیک موولوولەی خوێنی تێدایە کە خۆراکە ماددەکان بەئێسک دەبەخشن، و [[دەمار|دەمارەکانیشی]] ئێدایە کە ئازارە ڕاگەیاندنەکان دەنێرن. بەو ماددە ڕەقەی کە لەژێر بەرگە ئێسکدا ھەیە پێی دەڵێن '''ئێسکی پتەو'''، چینە ئەستوورەکەی ئێسکی پتەو کە تەوەرەی درێژە ئێسکە، وا لەئێسک دەکات کە بەرگەی بڕێکی زۆر لەو ئەرکانە بگرێت کەپێی دەگات لەماوەی ھەڵسان بەڕاھێنانە وەرزشییەکان وەکو بازدان. [[ئێسکی پتەو]] لە لوولە پێکدێت، لوولەکانیش لە کریستاڵی خوێ و ڕیشاڵە پرۆتینەکان پێکدێن کەناودەبرێن بە ''پەڕەکان''. لەناوەڕاستی ھەر لوولەیەکدا جۆگەیەکی تەسک ھەیە ناودەبرێت بە [[جۆگەی ھاڤەرس]]، لوولەکانی خوێن بەناو جۆگە ھاڤەرسە بەیەکداچووەکاندا درێژ دەبنەوە و تۆڕێک دروست دەکەن، و خۆراک دەگوازنەوە بۆ ئێسکەشانەی زیندوو، لەدەوری ھەر جۆگەیەکی ھاڤەرس چەند چینێک لە ڕیشاڵی پرۆتینی پێچ دەخۆن کە کەلێنیان تێدایە و [[ئێسکەخانە|ئێسکەخانەکانی]] لەناودایە. لەناو ئێسکی پتەودا تۆڕێک لە بەستەرە شانە ھەیە کە بە ئێسکی ئیسفەنجی ناودەبرێت، ئێسکی ئیسفەنجیش لە کەلێنی فراوان پێکدێت کە ژمارەیەک ئێسکە پەڕەی تێدایە بەتەریبی ڕیزکراوەن لەگەڵ ھێڵی ھێزی پەستاندا، کە وا لەئێسک دەکات بەرگەی پەستانی گەورە بگرێت و کێشی کەم بکاتەوە. == فەرمانەکەی == # بنکەیەکی ڕەق دابین دەکات و ماسوولکەکانی لەسەر جێگیردەبێت، کەڕادەبن بەڕاکێسانی ئێسکەکان. # پاڵپشتی لەش دەکن و شێوە جیاکەرەوەکەی پیدەبەخشن. # ئەندامە ھەستیارەکان دەپارێزن. # خوێ کۆدەکەنەوە وەکو کالیسیۆم و فۆسفۆر کەڕۆڵی زیندەیی گرنگیان ھەیە لە کردارەکانی زیندە چالاکیدا. # بەشەکانی ناوەوەی ئێسک و خرۆکە سوور و سپییەکان و پەڕەکانی خوێن بەرھەمدەھێنن. == تەندروستی == === لاوازی ئێسک === چەن نیشانەیەک دەری دەخەن کە ئێسکەکان لە لاشەی مرۆڤ لاوازن وەک:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Osteoporosis - Symptoms and causes|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/osteoporosis/symptoms-causes/syc-20351968|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠٢٢|وێبگە=Mayo Clinic|زمان=en}}</ref> * ئازاری پشت، بەھۆی شکانی ئێسک یان داخورانی. * لەدەستدانی باڵا بەپێی کات. * ئێسک زووتر لەوە دەشکێت کەوا چاوەروان دەکرێت ئەوانە دەکرێت نیشانەیەک بن بۆ [[پووکیی ئێسک]] ھەروەھا داخورانی [[پووک]]، کەمبوونەوەی ھێزی گرتن، زوو شکانی نینۆک نیشانەیەکی ترە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Osteoporosis Symptoms|ناونیشان=https://www.healthline.com/health/osteoporosis-symptoms|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠٢٢|وێبگە=Healthline|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * پەرتووکی ''زانست بۆ ھەمووان (زیندەزانی)'' بۆ قۆناغی دوانزدەیەمی زانستی - وەزارەتی پەروەردەی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|حکومەتی ھەرێمی کوردستان]] - چاپی یەکەم، [[٢٠١٠]] - لاپەڕە ١٠–١٣. {{کۆئەندام و ئەندامەکانی مرۆڤ}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|لەشی مرۆڤ|ژینناسی}} {{پۆلی کۆمنز|Bones}} {{پزیشکی-کۆلکە}} {{ژینناسی-کۆلکە}} [[پۆل:کۆئەندامی ئێسکبەندی]] [[پۆل:ئێسکەکان]] [[پۆل:شانەی گرێدەر]] gj0sqjl5zgqhna02ufd4zihi4sjd3h0 4 25122 1624128 1623549 2026-08-13T00:03:17Z CdRBot 8950 Updated by Bot *** لەگەڵ دەقەکەیدا جێگۆڕ کرا *** 1624128 wikitext text/x-wiki <div style="background: #E5E4E2; padding: 0.5em; font-size: 130%; -moz-border-radius: 0.3em; border-radius: 0.3em;"> <center> پێرستی ١٠٠ بەشداربووی بەرزتر بە پێی ژمارەی دەستکارییەکان (بە بۆتەوە). ھەروەھا بڕوانە: [[ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێرستی نووسەرانی ویکیپیدیا بە پێی ژمارەی دەستکارییەکان|ئەم ئامارە بەبێ بۆت]] '''دوایین نوێکردنەوە لە لایەن [[user:CdRBot|CdRBot]]''': ''٠٠:٠٣، ١٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC)'' {| |- style="vertical-align:text-top;" | {| class="wikitable" border="1" style="margin:0px;" |- ! زنجیرە |- | ١ |- | ٢ |- | ٣ |- | ٤ |- | ٥ |- | ٦ |- | ٧ |- | ٨ |- | ٩ |- | ١٠ |- | ١١ |- | ١٢ |- | ١٣ |- | ١٤ |- | ١٥ |- | ١٦ |- | ١٧ |- | ١٨ |- | ١٩ |- | ٢٠ |- | ٢١ |- | ٢٢ |- | ٢٣ |- | ٢٤ |- | ٢٥ |- | ٢٦ |- | ٢٧ |- | ٢٨ |- | ٢٩ |- | ٣٠ |- | ٣١ |- | ٣٢ |- | ٣٣ |- | ٣٤ |- | ٣٥ |- | ٣٦ |- | ٣٧ |- | ٣٨ |- | ٣٩ |- | ٤٠ |- | ٤١ |- | ٤٢ |- | ٤٣ |- | ٤٤ |- | ٤٥ |- | ٤٦ |- | ٤٧ |- | ٤٨ |- | ٤٩ |- | ٥٠ |- | ٥١ |- | ٥٢ |- | ٥٣ |- | ٥٤ |- | ٥٥ |- | ٥٦ |- | ٥٧ |- | ٥٨ |- | ٥٩ |- | ٦٠ |- | ٦١ |- | ٦٢ |- | ٦٣ |- | ٦٤ |- | ٦٥ |- | ٦٦ |- | ٦٧ |- | ٦٨ |- | ٦٩ |- | ٧٠ |- | ٧١ |- | ٧٢ |- | ٧٣ |- | ٧٤ |- | ٧٥ |- | ٧٦ |- | ٧٧ |- | ٧٨ |- | ٧٩ |- | ٨٠ |- | ٨١ |- | ٨٢ |- | ٨٣ |- | ٨٤ |- | ٨٥ |- | ٨٦ |- | ٨٧ |- | ٨٨ |- | ٨٩ |- | ٩٠ |- | ٩١ |- | ٩٢ |- | ٩٣ |- | ٩٤ |- | ٩٥ |- | ٩٦ |- | ٩٧ |- | ٩٨ |- | ٩٩ |- | ١٠٠ |} | {| class="wikitable sortable" !بەکارھێنەر!!ژ. دەستکارییەکان |- | [[Special:Contributions/AramBot|AramBot]] || ٣٦٦٠٣٩ |- | [[Special:Contributions/CalakBot|CalakBot]] || ١٧٧٣٩٤ |- | [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || ٨٩٤١٥ |- | [[Special:Contributions/Tessla|Tessla]] || ٦١٨٣٨ |- | [[Special:Contributions/Aram|Aram]] || ٥٦٧٣٣ |- | [[Special:Contributions/Sakura emad|Sakura emad]] || ٤٥٥٤١ |- | [[Special:Contributions/EmausBot|EmausBot]] || ٤٢٦٧٥ |- | [[Special:Contributions/Calak|Calak]] || ٣٣٩٢٨ |- | [[Special:Contributions/Épine|Épine]] || ٢٧٠٢٤ |- | [[Special:Contributions/SakuraBot|SakuraBot]] || ٢٤٨٣٣ |- | [[Special:Contributions/Ahrir|Ahrir]] || ٢٤١٦١ |- | [[Special:Contributions/MFTG|MFTG]] || ٢٣٦٤١ |- | [[Special:Contributions/Xqbot|Xqbot]] || ٢١٢٦٨ |- | [[Special:Contributions/Amine yousefi|Amine yousefi]] || ١٩٦١٥ |- | [[Special:Contributions/1silent scientist|1silent scientist]] || ١٨٣٣٣ |- | [[Special:Contributions/AlaaBot|AlaaBot]] || ١٧٦١٨ |- | [[Special:Contributions/Kushared|Kushared]] || ١٦٠٣٧ |- | [[Special:Contributions/MerlIwBot|MerlIwBot]] || ١٤٥١٢ |- | [[Special:Contributions/مامۆستا|مامۆستا]] || ١٤٤٩٥ |- | [[Special:Contributions/Serchia|Serchia]] || ١٣٩٨١ |- | [[Special:Contributions/New user message|New user message]] || ١٢٩٥٣ |- | [[Special:Contributions/Aza|Aza]] || ١١٠٣٠ |- | [[Special:Contributions/ساکاتا گینتۆکی|ساکاتا گینتۆکی]] || ١٠٦٥٩ |- | [[Special:Contributions/Paraw|Paraw]] || ١٠٣٨٧ |- | [[Special:Contributions/Zemen|Zemen]] || ١٠٣٨٢ |- | [[Special:Contributions/Pirehelokan|Pirehelokan]] || ١٠٠١٠ |- | [[Special:Contributions/Addbot|Addbot]] || ٩١٢٠ |- | [[Special:Contributions/Kurd2021|Kurd2021]] || ٩١٠٥ |- | [[Special:Contributions/Danial2703kurdistan|Danial2703kurdistan]] || ٨٦٥٨ |- | [[Special:Contributions/Dexbot|Dexbot]] || ٨٤٩٧ |- | [[Special:Contributions/Min.neel|Min.neel]] || ٨٣٤١ |- | [[Special:Contributions/Hivja|Hivja]] || ٧٨٨٩ |- | [[Special:Contributions/-Haryad|-Haryad]] || ٧٨٦٠ |- | [[Special:Contributions/Legobot|Legobot]] || ٧٦١٨ |- | [[Special:Contributions/Diyar se|Diyar se]] || ٧٤٧٩ |- | [[Special:Contributions/ئاسۆ|ئاسۆ]] || ٦٥٠٠ |- | [[Special:Contributions/Hamaredha|Hamaredha]] || ٦٤٤٨ |- | [[Special:Contributions/CdRBot|CdRBot]] || ٦٣٢٢ |- | [[Special:Contributions/Luckas-bot|Luckas-bot]] || ٦١١٧ |- | [[Special:Contributions/Broosk|Broosk]] || ٥٩٦٢ |- | [[Special:Contributions/Abdurhman Ahmad|Abdurhman Ahmad]] || ٥٠٩٩ |- | [[Special:Contributions/حوسێن|حوسێن]] || ٥٠٨٦ |- | [[Special:Contributions/Muhammed taha|Muhammed taha]] || ٤٨٧٢ |- | [[Special:Contributions/CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || ٤٧٥٩ |- | [[Special:Contributions/Aro Salar|Aro Salar]] || ٤٥٧٣ |- | [[Special:Contributions/AsoBot|AsoBot]] || ٤١٢٧ |- | [[Special:Contributions/Ari Qasm|Ari Qasm]] || ٤٠٩٩ |- | [[Special:Contributions/Merkhas|Merkhas]] || ٤٠٣٦ |- | [[Special:Contributions/WikitanvirBot|WikitanvirBot]] || ٣٧١١ |- | [[Special:Contributions/Gyan333|Gyan333]] || ٣٦٥٩ |- | [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || ٣٥٤٩ |- | [[Special:Contributions/Rannda|Rannda]] || ٣٣٧٩ |- | [[Special:Contributions/ZéroBot|ZéroBot]] || ٣٣٦٢ |- | [[Special:Contributions/فەرهاد|فەرهاد]] || ٣٣٤٨ |- | [[Special:Contributions/DarafshBot|DarafshBot]] || ٣٣٢٤ |- | [[Special:Contributions/Ibrahim aziz|Ibrahim aziz]] || ٣٢٥١ |- | [[Special:Contributions/دیاکۆ|دیاکۆ]] || ٣١٦٨ |- | [[Special:Contributions/Diyako kazm|Diyako kazm]] || ٣١٦٥ |- | [[Special:Contributions/Shahid tahir|Shahid tahir]] || ٢٩١٥ |- | [[Special:Contributions/Nskoalj|Nskoalj]] || ٢٩٠٢ |- | [[Special:Contributions/Sorou6sh|Sorou6sh]] || ٢٨٥٩ |- | [[Special:Contributions/Marmzok|Marmzok]] || ٢٧٨٣ |- | [[Special:Contributions/Keenîî|Keenîî]] || ٢٧٨٠ |- | [[Special:Contributions/Escarbot|Escarbot]] || ٢٧٢٢ |- | [[Special:Contributions/Arya sarhan|Arya sarhan]] || ٢٥٧٤ |- | [[Special:Contributions/Barham|Barham]] || ٢٤٨١ |- | [[Special:Contributions/هیوا|هیوا]] || ٢٤٠٤ |- | [[Special:Contributions/Halbast1|Halbast1]] || ٢٢١٩ |- | [[Special:Contributions/ChuispastonBot|ChuispastonBot]] || ٢١٤٦ |- | [[Special:Contributions/TXiKiBoT|TXiKiBoT]] || ٢١١٦ |- | [[Special:Contributions/Ebrambot|Ebrambot]] || ١٨٨٩ |- | [[Special:Contributions/Twana.ismail|Twana.ismail]] || ١٦٨٢ |- | [[Special:Contributions/کاردۆ جاف|کاردۆ جاف]] || ١٦٦٢ |- | [[Special:Contributions/Saad Goran|Saad Goran]] || ١٦٤٧ |- | [[Special:Contributions/MelancholieBot|MelancholieBot]] || ١٦٣٤ |- | [[Special:Contributions/Rebin galaly|Rebin galaly]] || ١٦٢٤ |- | [[Special:Contributions/ElphiBot|ElphiBot]] || ١٥٩٧ |- | [[Special:Contributions/TjBot|TjBot]] || ١٥٠٥ |- | [[Special:Contributions/Rabar ajax1|Rabar ajax1]] || ١٤٢٧ |- | [[Special:Contributions/RedBot|RedBot]] || ١٤٢٠ |- | [[Special:Contributions/KamikazeBot|KamikazeBot]] || ١٣٩٩ |- | [[Special:Contributions/Aminijian|Aminijian]] || ١٣٩٥ |- | [[Special:Contributions/Kován|Kován]] || ١٣٧٦ |- | [[Special:Contributions/Ismail.Sharifi|Ismail.Sharifi]] || ١٣٦٥ |- | [[Special:Contributions/SieBot|SieBot]] || ١٣٣٩ |- | [[Special:Contributions/FoxBot|FoxBot]] || ١٣١٠ |- | [[Special:Contributions/Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]] || ١٣٠٩ |- | [[Special:Contributions/VolkovBot|VolkovBot]] || ١٢٩٩ |- | [[Special:Contributions/Ali Sardar 06|Ali Sardar 06]] || ١٢٩٤ |- | [[Special:Contributions/タチコマ robot|タチコマ robot]] || ١٢٩٢ |- | [[Special:Contributions/Khabat4545|Khabat4545]] || ١٢٨٨ |- | [[Special:Contributions/Average kurd|Average kurd]] || ١٢١٨ |- | [[Special:Contributions/GoRaN909|GoRaN909]] || ١٢١٢ |- | [[Special:Contributions/Ahmad.Kurdistan|Ahmad.Kurdistan]] || ١١٨٧ |- | [[Special:Contributions/Blqk yeloow|Blqk yeloow]] || ١١٣٤ |- | [[Special:Contributions/Ferxwaz|Ferxwaz]] || ١١٣١ |- | [[Special:Contributions/Burhan br|Burhan br]] || ١١٢٦ |- | [[Special:Contributions/Ayoub Majeed|Ayoub Majeed]] || ١١٢٣ |- | [[Special:Contributions/SiNa|SiNa]] || ١٠٧٧ |- | [[Special:Contributions/Eng.dilan86|Eng.dilan86]] || ١٠٤٨ |} |} </center> </div> [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] kcr1om7uyfczd25o35qdfkbzd6pni36 4 25128 1624129 1623550 2026-08-13T00:03:27Z CdRBot 8950 Updated by Bot *** لەگەڵ دەقەکەیدا جێگۆڕ کرا *** 1624129 wikitext text/x-wiki <div style="background: #E5E4E2; padding: 0.5em; font-size: 130%; -moz-border-radius: 0.3em; border-radius: 0.3em;"> <center> پێرستی ١٠٠ بەشداربووی بەرزتر بە پێی ژمارەی دەستکارییەکان (بەبێ بۆت). ھەروەھا بڕوانە: [[ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێرستی نووسەرانی ویکیپیدیا بە پێی ژمارەی دەستکارییەکان (بە بۆتەوە)|ئەم ئامارە بە بۆتەوە]] '''دوایین نوێکردنەوە لە لایەن [[user:CdRBot|CdRBot]]''': ''٠٠:٠٣، ١٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC)'' {| |- style="vertical-align:text-top;" | {| class="wikitable" border="1" style="margin:0px;" |- ! زنجیرە |- | ١ |- | ٢ |- | ٣ |- | ٤ |- | ٥ |- | ٦ |- | ٧ |- | ٨ |- | ٩ |- | ١٠ |- | ١١ |- | ١٢ |- | ١٣ |- | ١٤ |- | ١٥ |- | ١٦ |- | ١٧ |- | ١٨ |- | ١٩ |- | ٢٠ |- | ٢١ |- | ٢٢ |- | ٢٣ |- | ٢٤ |- | ٢٥ |- | ٢٦ |- | ٢٧ |- | ٢٨ |- | ٢٩ |- | ٣٠ |- | ٣١ |- | ٣٢ |- | ٣٣ |- | ٣٤ |- | ٣٥ |- | ٣٦ |- | ٣٧ |- | ٣٨ |- | ٣٩ |- | ٤٠ |- | ٤١ |- | ٤٢ |- | ٤٣ |- | ٤٤ |- | ٤٥ |- | ٤٦ |- | ٤٧ |- | ٤٨ |- | ٤٩ |- | ٥٠ |- | ٥١ |- | ٥٢ |- | ٥٣ |- | ٥٤ |- | ٥٥ |- | ٥٦ |- | ٥٧ |- | ٥٨ |- | ٥٩ |- | ٦٠ |- | ٦١ |- | ٦٢ |- | ٦٣ |- | ٦٤ |- | ٦٥ |- | ٦٦ |- | ٦٧ |- | ٦٨ |- | ٦٩ |- | ٧٠ |- | ٧١ |- | ٧٢ |- | ٧٣ |- | ٧٤ |- | ٧٥ |- | ٧٦ |- | ٧٧ |- | ٧٨ |- | ٧٩ |- | ٨٠ |- | ٨١ |- | ٨٢ |- | ٨٣ |- | ٨٤ |- | ٨٥ |- | ٨٦ |- | ٨٧ |- | ٨٨ |- | ٨٩ |- | ٩٠ |- | ٩١ |- | ٩٢ |- | ٩٣ |- | ٩٤ |- | ٩٥ |- | ٩٦ |- | ٩٧ |- | ٩٨ |- | ٩٩ |- | ١٠٠ |} | {| class="wikitable sortable" !بەکارھێنەر!!ژ. دەستکارییەکان |- | [[Special:Contributions/Tessla|Tessla]] || ٦١٨٣٨ |- | [[Special:Contributions/Aram|Aram]] || ٥٦٧٣٣ |- | [[Special:Contributions/Sakura emad|Sakura emad]] || ٤٥٥٤١ |- | [[Special:Contributions/Calak|Calak]] || ٣٣٩٢٨ |- | [[Special:Contributions/Épine|Épine]] || ٢٧٠٢٤ |- | [[Special:Contributions/Ahrir|Ahrir]] || ٢٤١٦١ |- | [[Special:Contributions/MFTG|MFTG]] || ٢٣٦٤١ |- | [[Special:Contributions/Amine yousefi|Amine yousefi]] || ١٩٦١٥ |- | [[Special:Contributions/1silent scientist|1silent scientist]] || ١٨٣٣٣ |- | [[Special:Contributions/Kushared|Kushared]] || ١٦٠٣٧ |- | [[Special:Contributions/مامۆستا|مامۆستا]] || ١٤٤٩٥ |- | [[Special:Contributions/Serchia|Serchia]] || ١٣٩٨١ |- | [[Special:Contributions/New user message|New user message]] || ١٢٩٥٣ |- | [[Special:Contributions/Aza|Aza]] || ١١٠٣٠ |- | [[Special:Contributions/ساکاتا گینتۆکی|ساکاتا گینتۆکی]] || ١٠٦٥٩ |- | [[Special:Contributions/Paraw|Paraw]] || ١٠٣٨٧ |- | [[Special:Contributions/Zemen|Zemen]] || ١٠٣٨٢ |- | [[Special:Contributions/Pirehelokan|Pirehelokan]] || ١٠٠١٠ |- | [[Special:Contributions/Kurd2021|Kurd2021]] || ٩١٠٥ |- | [[Special:Contributions/Danial2703kurdistan|Danial2703kurdistan]] || ٨٦٥٨ |- | [[Special:Contributions/Min.neel|Min.neel]] || ٨٣٤١ |- | [[Special:Contributions/Hivja|Hivja]] || ٧٨٨٩ |- | [[Special:Contributions/-Haryad|-Haryad]] || ٧٨٦٠ |- | [[Special:Contributions/Diyar se|Diyar se]] || ٧٤٧٩ |- | [[Special:Contributions/ئاسۆ|ئاسۆ]] || ٦٥٠٠ |- | [[Special:Contributions/Hamaredha|Hamaredha]] || ٦٤٤٨ |- | [[Special:Contributions/Broosk|Broosk]] || ٥٩٦٢ |- | [[Special:Contributions/Abdurhman Ahmad|Abdurhman Ahmad]] || ٥٠٩٩ |- | [[Special:Contributions/حوسێن|حوسێن]] || ٥٠٨٦ |- | [[Special:Contributions/Muhammed taha|Muhammed taha]] || ٤٨٧٢ |- | [[Special:Contributions/CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || ٤٧٥٩ |- | [[Special:Contributions/Aro Salar|Aro Salar]] || ٤٥٧٣ |- | [[Special:Contributions/Ari Qasm|Ari Qasm]] || ٤٠٩٩ |- | [[Special:Contributions/Merkhas|Merkhas]] || ٤٠٣٦ |- | [[Special:Contributions/Gyan333|Gyan333]] || ٣٦٥٩ |- | [[Special:Contributions/Rannda|Rannda]] || ٣٣٧٩ |- | [[Special:Contributions/فەرهاد|فەرهاد]] || ٣٣٤٨ |- | [[Special:Contributions/Ibrahim aziz|Ibrahim aziz]] || ٣٢٥١ |- | [[Special:Contributions/دیاکۆ|دیاکۆ]] || ٣١٦٨ |- | [[Special:Contributions/Diyako kazm|Diyako kazm]] || ٣١٦٥ |- | [[Special:Contributions/Shahid tahir|Shahid tahir]] || ٢٩١٥ |- | [[Special:Contributions/Nskoalj|Nskoalj]] || ٢٩٠٢ |- | [[Special:Contributions/Sorou6sh|Sorou6sh]] || ٢٨٥٩ |- | [[Special:Contributions/Marmzok|Marmzok]] || ٢٧٨٣ |- | [[Special:Contributions/Keenîî|Keenîî]] || ٢٧٨٠ |- | [[Special:Contributions/Arya sarhan|Arya sarhan]] || ٢٥٧٤ |- | [[Special:Contributions/Barham|Barham]] || ٢٤٨١ |- | [[Special:Contributions/هیوا|هیوا]] || ٢٤٠٤ |- | [[Special:Contributions/Halbast1|Halbast1]] || ٢٢١٩ |- | [[Special:Contributions/Twana.ismail|Twana.ismail]] || ١٦٨٢ |- | [[Special:Contributions/کاردۆ جاف|کاردۆ جاف]] || ١٦٦٢ |- | [[Special:Contributions/Saad Goran|Saad Goran]] || ١٦٤٧ |- | [[Special:Contributions/Rebin galaly|Rebin galaly]] || ١٦٢٤ |- | [[Special:Contributions/Rabar ajax1|Rabar ajax1]] || ١٤٢٧ |- | [[Special:Contributions/Aminijian|Aminijian]] || ١٣٩٥ |- | [[Special:Contributions/Kován|Kován]] || ١٣٧٦ |- | [[Special:Contributions/Ismail.Sharifi|Ismail.Sharifi]] || ١٣٦٥ |- | [[Special:Contributions/Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]] || ١٣٠٩ |- | [[Special:Contributions/Ali Sardar 06|Ali Sardar 06]] || ١٢٩٤ |- | [[Special:Contributions/Khabat4545|Khabat4545]] || ١٢٨٨ |- | [[Special:Contributions/Average kurd|Average kurd]] || ١٢١٨ |- | [[Special:Contributions/GoRaN909|GoRaN909]] || ١٢١٢ |- | [[Special:Contributions/Ahmad.Kurdistan|Ahmad.Kurdistan]] || ١١٨٧ |- | [[Special:Contributions/Blqk yeloow|Blqk yeloow]] || ١١٣٤ |- | [[Special:Contributions/Ferxwaz|Ferxwaz]] || ١١٣١ |- | [[Special:Contributions/Burhan br|Burhan br]] || ١١٢٦ |- | [[Special:Contributions/Ayoub Majeed|Ayoub Majeed]] || ١١٢٣ |- | [[Special:Contributions/SiNa|SiNa]] || ١٠٧٧ |- | [[Special:Contributions/Eng.dilan86|Eng.dilan86]] || ١٠٤٨ |- | [[Special:Contributions/Ilamxan|Ilamxan]] || ١٠٢٨ |- | [[Special:Contributions/Khoshhat|Khoshhat]] || ١٠٠٥ |- | [[Special:Contributions/Ibrahim N. Qader|Ibrahim N. Qader]] || ٩٨٢ |- | [[Special:Contributions/ئاریا سالار|ئاریا سالار]] || ٩٦٤ |- | [[Special:Contributions/Baneh k|Baneh k]] || ٩٦٠ |- | [[Special:Contributions/DreamHourFlight|DreamHourFlight]] || ٩٥٩ |- | [[Special:Contributions/Hamedvahid|Hamedvahid]] || ٩٢٧ |- | [[Special:Contributions/Hastyar Abdullah|Hastyar Abdullah]] || ٩١٤ |- | [[Special:Contributions/Hîwa Seqiz|Hîwa Seqiz]] || ٨٨٨ |- | [[Special:Contributions/Shaween|Shaween]] || ٨٧٩ |- | [[Special:Contributions/ئاراس نوری|ئاراس نوری]] || ٨٧٣ |- | [[Special:Contributions/Rasan emprator page|Rasan emprator page]] || ٨٦٢ |- | [[Special:Contributions/Halvada|Halvada]] || ٧٨٥ |- | [[Special:Contributions/Qezwan|Qezwan]] || ٧٥٩ |- | [[Special:Contributions/Kareeeeem|Kareeeeem]] || ٧٤٦ |- | [[Special:Contributions/Rahel khdhr|Rahel khdhr]] || ٧٤٣ |- | [[Special:Contributions/Ara Qadir|Ara Qadir]] || ٧٣٧ |- | [[Special:Contributions/Mamozk|Mamozk]] || ٧٢١ |- | [[Special:Contributions/Shaxstan|Shaxstan]] || ٦٨٠ |- | [[Special:Contributions/DiyarKamaran|DiyarKamaran]] || ٦٧٦ |- | [[Special:Contributions/Renamed user 8bf1a5bb1c77527f2a3f2326f8ff7c95|Renamed user 8bf1a5bb1c77527f2a3f2326f8ff7c95]] || ٦٣٧ |- | [[Special:Contributions/Eyubm|Eyubm]] || ٦٣١ |- | [[Special:Contributions/444radio|444radio]] || ٦٢٢ |- | [[Special:Contributions/Sako Nanakli|Sako Nanakli]] || ٦١٥ |- | [[Special:Contributions/Cwtiyar|Cwtiyar]] || ٥٩٧ |- | [[Special:Contributions/Rojhalatkurdistan|Rojhalatkurdistan]] || ٥٩٥ |- | [[Special:Contributions/Bilalinfo|Bilalinfo]] || ٥٧٠ |- | [[Special:Contributions/شنەی ئازادی|شنەی ئازادی]] || ٥٥٧ |- | [[Special:Contributions/Barrazinji|Barrazinji]] || ٥٥٢ |- | [[Special:Contributions/د. توانا ع. بەرزنجی|د. توانا ع. بەرزنجی]] || ٥٤٨ |- | [[Special:Contributions/Cyrus abdi~ckbwiki|Cyrus abdi~ckbwiki]] || ٥٤٤ |} |} </center> </div> [[پۆل:ئاماری ویکیپیدیا]] [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] cv66ix8rsl0vq7zpga2xc66h6ffatmp 0 25130 1624324 1487702 2026-08-13T10:34:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە) 1624324 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox royalty | name = Elizabeth I<br>ئێلیزابێتی یەکەم | image=Darnley_stage_3.jpg | caption="وێنەی دارنلەی"ـی ئێلیزابێتی یەکەم (١٥٧٥) | succession = | moretext = | reign = ١٧ی تشرینی دووەمی ١٥٥٨&nbsp;– <br>٢٤ی ئازاری ١٦٠٣ | coronation = ١٥ی کانوونی دووەمی ١٥٥٩ | predecessor = ماری یەکەم و فیلیپی دووەم | pre-type = پێش خۆی | successor = جەیمزی یەکەم | house = خانووی توودۆر | father= [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا|ھێنریی ھەشتەم]] | mother= ئانێ بولین | birth_date=٧ی ئەیلوولی ١٥٣٣ | birth_place=پاڵاس ئۆ پڵەسێنچ، گرینێچ، [[شانشینی ئینگلتەرا]] | death_date={{death date and age|١٦٠٣|٣|٢٤|١٥٣٣|٩|٧|df=y}} |death_place=ڕیچمەند پاڵاس، سەری، ئینگلتەرا |burial_date=٢٨ی نیسانی ١٦٠٣ |burial_place=Westminster Abbey | signature = Autograph of Elizabeth I of England.svg | religion = ئەنگلیکیزم }} '''ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا''' (بە [[ئینگلیزی]]: Elizabeth I of England)، ماوەی ژیان ٧ی ئەیلوولی ١٥٣٣ - ٢٣ی ئازاری ١٦٠٣، شاژنی وڵاتی [[ئینگلتەرا]] لە ماوەی ساڵانی ١٥٥٨ تا ١٦٠٣ بووە. ناوی ئێلیزابێت توودۆر کچی [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا|ھێنریی ھەشتەم]] و [[ئانێ بولین]] بووە. == ژیان == ئێلیزابێت منداڵی دووھەمی ھێنڕیی ھەشتەم بوو. ھەتا مردن زەماوەندی نەکرد و بە کچێنی ماوە. لە لایەن [[کڵێسەی کاتۆلیک]]ـەوە بە [[حەرام]]زادە ناسرابوو و بۆیە پارلەمانی ئینگلتەرا ئیجازەی ئەوەی پێنەدەدا کە ببێت بە شاژنی ئینگلتەرا. بەڵام لە ١٥٥٨ـدا لە دوای مردنی زڕخوشکەکەی بوو بە شاژنی ئینگلتەرا. == چالاکییە سیاسییەکان == ئێلیزابێت یەکێک لە گرنگترین کاراکتەرە سیاسییەکانی مێژووی [[ئینگلتەرا]] و [[ئەورووپا]]ـیە. لە دوای مردنی ماری توودۆر، زڕخوشکی کە کاسۆلیک بوو توانی زۆربەی خەڵکی ئینگلتەرا بکات بە [[پرۆتێستانت]]، قەرزەکانی باوکی بداتەوە و ئینگلتەرا بکات بە یەکێک لە دەسەڵاتە [[سیاسی]]ـیە گرنگەکانی [[ئەورووپا]]. ئەو لە شەڕێکدا [[فیلیپی دووەمی ئیسپانیا|فیلیپی دووەم]]، پاشای ئیسپانیای شکست دا. == سەرچاوەکان == *Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp. 1-48, World Library, Inc. , USA *[https://en.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_I_of_England ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Elizabeth I of England] {{پاشاکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، بەریتانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Elizabeth I of England}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئەورووپا|مێژوو|سیاسەت|ژن|تۆپی پێ|لەندەن}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} [[پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ١٦یەم]] [[پۆل:نووسەرانی ژنی ئینگلیز]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥٣٣]] [[پۆل:مردووانی ١٦٠٣]] [[پۆل:پاشا ئینگلیزەکان]] [[پۆل:نووسەرانی ئینگلیزی سەدەی ١٦یەم]] [[پۆل:فەرمانڕەوا ژنەکانی سەدەی ١٧یەم]] [[پۆل:ئەنگلیکانەکانی ئینگلیز]] [[پۆل:شاعیرانی ژنی ئینگلیز]] [[پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی]] cyeca9ijvdzluvdhzkhirnpnsnlofpt 0 33821 1624025 1487158 2026-08-12T19:36:44Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، مۆسیقا-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624025 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Igor Stravinsky LOC 32392u.jpg|300px|وێنۆک|چەپ|ئیگۆر ستراڤینسکی]] '''ئیگۆر ستراڤینسکی''' (بە [[زمانی ڕووسی|ڕووسی]]: ''Игорь Фёдорович Стравинский'') [[نووسەر]]ی لەدایکبووی ڕۆژی (۱۷ی مانگی حەوتی ساڵی۱۸۸۲ ە) ؛ لە ناوچەی ((ئوانین باوم ) کەئەمڕۆ پیێ دەگوترێت لۆمۆنۆسۆڤ) لە نزیک شاری (سن پێتێرزبورگ) لە [[رووسیا]] ،و بە زمانەکانی [[ئینگلیزی]] و [[زمانی فەڕەنسی|فەڕانسە]] و [[زمانی ڕووسی|ڕووسی]] دەینووسی. نووسراوەکانی سەبارەت بە [[مۆسیقا]] بوون و ھەندێک بەرھەمی بەناوبانگی وەکوو «پەلەوەری ئاگر» (١٩١٠)ی کەلە پارسدا پێشکەشکرد ، «پێتروشکا» (١٩١١) و «پرستنی بەھار» (١٩١٣) لێ بە جێ ماوە، ناوبراو شارەزایی لەبواری مۆسیقادا ، رێبەری ئۆرکێستڕای پیانۆ و هەروەها نوسەریش بووە. لە ساڵی (۱۹۷۱) لە شاری ([[نیویۆرک]]) کۆچی دوایی کردووە . ==ژیان== ستراڤینسکی سەرەتا بە مەبەستی خوێندن لە بواری [[یاسا]]دل چووە بۆ زانکۆی (سن پێتێرزبورگ) بەڵام دوای ماوەیەک ڕووی لە کاری ئاوازدانان کردووە . لە ساڵی (۱۹۰۲) تاکوو ساڵی(۱۹۰۸) لەلای ("کرساکۆڤ") بە شێوەیەکی تایبەتی خەریکی خوێندن بووە و لە بەرهەمەسەرەتاییەکانیشیدا تاڕادەییەک لەژێر کاریگەری ([[دبوسی]] ، [[دووکاس]]) دابوو . ناوبراو لە نێوان ساڵانی ([[جەنگی جیهانی یەکەم]]) چووە بۆ ([[سویسرا]]) و بەرهەمی جۆراوجۆری ئامادەکرد . ستراڤینسکی هۆگرییەکی زۆری بە مۆسیقای [[فۆلکلۆری]] [[روسیا]] و مۆسیقای نوێ هەبووە . لە ساڵی (۱۹۲۰)دا چووە [[پاریس]] و هەر لەو شارە نیشتەجێبووە ، وەکو پێشنگەکانی مۆسیقای نوێ ناسرا و پاشان چوو بۆ [[ئەمریکا]] و لە ساڵی (۱۹۳٤) دا لەسەربانگێشتی ([[زانکۆی هاروارد]]) قسەی بۆ خەڵک کرد دواتر و لە ساڵێ (۱۹٤۸) لە ژێر ناوی (ئیرانیک) بڵاو بوونەوە . == سەرچاوەکان == * [//en.wikipedia.org/wiki/Igor_Stravinsky ویکیپیدیای ئینگلیزی] {{تووڵی دەروازە|مۆسیقا|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ڕووسیا|فەڕەنسا}} {{پۆلی کۆمنز|Igor Stravinsky}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{مۆسیقا-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:ئاوازدانەرانی ئۆپێرا]] [[پۆل:مەرگەکانی پەیوەندیدار بە نەخۆشی لە نیویۆرک]] [[پۆل:ئاوازدانەرانی ڕووس]] [[پۆل:مردووانی ١٩٧١]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٢]] [[پۆل:ئاوازدانەرانی پیانۆ]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی]] [[پۆل:ئاوازدانەرانی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:گەیەنەرەکانی ئەمریکا لە سەدەی ٢٠ەم (مۆسیقا)]] [[پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئاوازدانەرە کلاسیکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:پیانۆژەنە کلاسیکەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئاوازدانەری دوانزە تۆن و زنجیرەیی]] [[پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی ئەمریکی]] [[پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی نێری ئەمریکی]] [[پۆل:رێبەری نێری ئەمریکی (مۆسیقا)]] ku168vy48vc0dx7j4z2hzkuky1lgurf 0 36716 1623850 1623480 2026-08-12T12:10:11Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623850 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | native_name = {{native name|sr-Cyrl|Рума|italics=off}} | native_name_lang = sr | official_name = Ruma | other_name = | settlement_type = شارۆچکە و شارەوانی | image_shield =COA Ruma small.png | image_flag = | image_skyline = {{Photomontage|position=center |photo1a = Споменик у Руми у центру.JPG |photo2a = Downtown Ruma.JPG |photo2b = Wiki Expedition Serbia 01 099, Ruma.jpg |photo3a = Crkva Vaznesenja Gospodnjeg, Ruma 013.jpg |photo3b = Са десне стране пута ка Руми споменик Кипови.JPG |photo4a = Zgrade, Ruma 015.jpg |photo4b = Crkva Sabora Srpskih Svetitelja, Ruma 001.jpg |size = 260 |spacing = 1 |color = #FFFFFF |border = 1 |foot_montage = لە سەرەوە: مۆنۆمێنتی شۆڕش، ناوەندی شار، مۆنۆمێنتی ئەسپێک، کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سربیا بۆ بەرزبوونەوەی پیرۆزی پەروەردگار، یەکێک لە دوو پەیکەری مۆنۆمێنتی تاعوون، ماڵی کرواتی، کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی نوێ}} | image_caption = | image_map = Municipalities of Serbia Ruma.png | map_caption = شوێنی شارەوانی ڕوما لەناو [[سربیا]] | mapsize = | coordinates = {{coord|45|00|N|19|50|E|region:RS|display=inline,title}} | subdivision_type = وڵات | subdivision_name = {{flag|Serbia}} | subdivision_type1 = پارێزگا | subdivision_name1 = {{flag|Vojvodina}} | subdivision_type2 = ھەرێم | subdivision_name2 = سیرمیا | subdivision_type3 = قەزا | subdivision_name3 = سرێم | subdivision_type4 = شارەوانی | subdivision_name4 = ڕوما | parts_type = شارۆچکەکان | parts_style = para | p1 = 17 | leader_party = [[Serbian Progressive Party|SNS]] | leader_title = سەرۆکی شارەوانی | leader_name = دوشان لیوبیشیچ | area_blank1_title = شارۆچکە | area_blank1_km2 = 68.66 | area_blank2_title = شارەوانی | area_blank2_km2 = 582.02 | area_footnotes = <ref>{{شارەوانییەکانی سربیا ٢٠٠٦}}</ref> | elevation_m = 112 | population_footnotes = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Census 2022: Total population, by municipalities and cities|ناونیشان=https://popis2022.stat.gov.rs/media/31319/0_ukupan-broj-stanovnika-naselja.xlsx|وێبگە=popis2022.stat.gov.rs}}</ref> | population_as_of = سەرژمێری ٢٠٢٢ | population_blank1_title = شارۆچکە | population_blank1 = 27747 | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = شارەوانی | population_blank2 = 48621 | population_density_blank2_km2 = auto | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in Serbia|کۆدی پۆستە]] | postal_code = 22400 | area_code_type = [[Telephone numbers in Serbia|کۆدی ناوچە]] | area_code = +381(0)22 | blank_name = [[Vehicle registration plates of Serbia|تابلۆی ئۆتۆمبێل]] | blank_info = RU | website = {{URL|www.ruma.rs}} | blank_name_sec1 = زمانە فەرمییەکان | blank_info_sec1 = [[زمانی سربی|سربی]]<ref name="Statut">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ruma.rs/kategorija.php?menu_id=12 |سەردێڕ=Статут Општине Рума |trans-title=Ruma Municipality Statute |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٥|زمان=sr |بڵاوکەرەوە=Municipality of Ruma}}</ref> }} '''ڕوما''' ({{بە سربی|Рума}}؛ {{langx|hu|Árpatarló}}) شارۆچکە و شارەوانییەکە دەکەوێتە قەزای سرێم لە پارێزگای خۆبەڕێوەبەری [[ڤۆیڤۆدینا]] لە [[سربیا]]. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٢٢، ژمارەی دانیشتووانی شارۆچکەکە ٢٧،٧٤٧ کەسە، لەکاتێکدا شارەوانییەکە ٤٨،٦٢١ کەسی تێدا دەژی. ==مێژوو== شوێنەواری ژیانی ڕێکخراوی مرۆڤ لە خاکی شارەوانی ڕومادا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پێش مێژوو. گرنگترین شوێنی شوێنەواری لە شارەوانییەکەدا گۆمۆلاڤای سەردەمی برۆنزییە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ceeol.com/aspx/issuedetails.aspx?issueid=c124fe69-28e3-4107-90a1-ac3a68d29ac8&articleId=fb6c1d70-1d2d-4f74-9d1f-ec7cb2845766 |سەردێڕ=CEEOL BALCANICA, Issue XXXVI /2005 |بڵاوکەرەوە=Ceeol.com |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref> لە نزیک ھرتکۆڤچی، کە دوو گۆڕی تایبەتی [[چاند]]ی بۆسوتی تێدایە کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆیەمی پێش زایین<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.balkaninstitut.com/pdf/izdanja/balcanica/balcanica%2035/01%20Tasic.pdf |سەردێڕ=Historical Picture of Development of Early Iron Age in the Serbian Danube Basin |نووسەر=Nikola Tasic |بڵاوکەرەوە=Balkaninstitut.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> و گۆزەی چاندی ڤوچیدۆلی ٣٠٠٠ ساڵ پێش زایین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.balkaninstitut.com/pdf/izdanja/balcanica/Balcanica_XXXVI_2005.pdf |سەردێڕ=Balcanica XXXVI |بڵاوکەرەوە=Balkaninstitut.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref> یەکەم دانیشتووانی ناسراوی ئەم ناوچەیە گەلانی جۆراوجۆری بە ڕەچەڵەک ئیلیری و سێلتی بوون، وەک ئەمانتینی، بریوسی، سکۆردیسکی، ھتد. لە سەردەمی دەسەڵاتداریەتی ڕۆمدا، دانیشتووانی ناوچەکە ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان لەدەستدا و چاندی ڕۆمیان وەرگرت. ھیچ نیشتەجێبوونێکی گەورەی ڕۆمی لە خاکی ڕومادا نەبوو، بەڵام ژمارەیەک کێڵگەی کشتوکاڵی کە بە «ڤیلای ڕوستیکای» ناسراون، لەوێ بوون. کۆچی ھونەکان، گەلانی ئەڵمانی، ئاڤارەکان و [[سلاڤ|سلاڤەکان]] [[چاندی]] ڕۆمیان لەم ناوچەیەدا لەناوبرد. لە ماوەی سەدەکانی دواتردا، ناوچەکە لەلایەن ئیمپراتۆریەتی فرانک، [[ئیمپراتۆریەتیی بولگاری]]، [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] و [[شانشینی مەجارستان]]وە بەڕێوەدەبرا. نیشتەجێبوونی بە ناوی ڕوما بۆ یەکەمجار لە تێنووسێکی [[عوسمانی]]دا لە ساڵی ١٥٦٦/٧دا باس کراوە. لەو سەردەمەدا ڕوما گوندێک بوو کە سڕبەکان تێیدا نیشتەجێ بوون، و ٤٩ ماڵ و کڵێسایەک و سێ قەشەی ھەبوو.<ref name="autogenerated1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ruma.rs/eng/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=34&Itemid=27 |سەردێڕ=History |بڵاوکەرەوە=Ruma.rs |ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131015110946/http://www.ruma.rs/eng/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=34&Itemid=27 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref> لە ساڵی ١٧١٨ەوە، ڕوما لەژێر بەڕێوەبەرایەتی پاشایەتی ھابسبورگدا بوو. لە ساڵی ١٧٤٦، شارۆچکەی ڕوما لە نزیک گوندی ڕەسەنی ڕوما دامەزرا. یەکەم دانیشتووانی شارۆچکەکە سڕبەکان بوون،<ref name="autogenerated1"/> کە لە نیشتەجێبوونەکانی دراوسێوە ھاتبوون، ھەروەھا ئەڵمانەکان، کە لە ئەڵمانیاوە ھاتبوون. لە سەرەتای [[سەدەی نۆزدەھەم]]دا، کرواتەکان و ھەنگارییەکانیش لەوێ نیشتەجێ بوون. لە ساڵی ١٨٠٧، یاخیبوونێکی گەورەی جوتیارانی سیرمیا کە بە یاخیبوونی تیچان ناسراوە، لەسەر خاکی ڕوما دەستی پێکرد و ناوەندەکەی لە گوندی ڤۆگانج بوو. لە کاتی شۆڕشەکانی ١٨٤٨-١٨٤٩، ڕوما یەکێک بوو لە ناوەندە گرنگەکانی بزووتنەوەی نەتەوەیی سربی لە سیرمیا. لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای [[سەدەی بیستەم]]دا، ڕوما پایتەختی قەزایەک بوو لە پارێزگای سیرمیای شانشینی کرواتیا-سلاڤۆنیا. بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩١٠، ژمارەی دانیشتووانی شارەوانی ڕوما ٤٩،١٣٨ کەس بووە، کە ٢٢،٩٥٦ کەسیان بە زمانی سربی، ١٥،٥٢٩ کەسیان بە زمانی ئەڵمانی، ٥،٧٤٦ کەسیان بە زمانی ھەنگاری و ٣،٧٣٠ کەسیان بە زمانی کرواتی قسەیان کردووە. دوای ڕووخانی پاشایەتی [[ھابسبۆرگ]]، لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٩١٨، ئەنجومەنی سیرمیا لە ڕوما یەکگرتنی سیرمیای لەگەڵ شانشینی [[سربیا]] ڕاگەیاند. لە ساڵی ١٩٣٣، ڕوما بە فەرمی پلەی شاری وەرگرت. کاتێک [[جەنگی جیھانیی دووەم]] دەستیپێکرد، ڕوما یەکێک بوو لە ناوەندەکانی کەمینەی نەتەوەیی ئەڵمان لە ڤۆیڤۆدینا.<ref name="autogenerated1"/> لە ساڵی ١٩٤٢، لە کاتی داگیرکاریی ھێزەکانی میحوەر بۆ سەر سیرمیا، یەکەیەک لە سوپای ئەڵمانیای نازی، کە بە «کۆمپانیای خۆبەخشی ڕوما-ES der DM» ناسرابوو، لە خۆبەخشە ناوخۆییەکانی ڤۆڵکسدۆیچە پێکھێنرا. ژمارەیەکی زۆر لە ھاوڵاتیانی غەیرە ئەڵمانی ڕوما بەشدارییان لە خەباتی دژە [[فاشیزم|فاشیستیدا]] کرد دژی داگیرکاریی ھێزەکانی میحوەر.<ref name="internet-media-ruma">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان= http://www.internetmedia.rs/ruma/opstina/istorija.php |زمان= sr |سەردێڕ= Opština Ruma - Istorija |بڵاوکەرەوە= Internet Media |ساڵ= ٢٠٠٦ |ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٤ی تەممووزی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20100714165636/http://www.internetmedia.rs/ruma/opstina/istorija.php |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ١٩٤٤، وەک ئەنجامێکی جەنگ، زۆربەی ئەندامانی کەمینەی نەتەوەیی ئەڵمان شارۆچکەکەیان بەجێھێشت و لە دەستی پارتیزانەکانی [[یووگۆسلاڤیا]] و [[سوپای سوور]]ی [[سۆڤیەت]] ھەڵھاتن.<ref name="internet-media-ruma"/> نزیکەی ١،٠٠٠ کەسیان مانەوە کاتێک [[پارتیزان]]ەکان شارۆچکەکەیان گرت. زۆربەیان لە تشرینی دووەمی ١٩٤٤دا گوللەباران کران، لەکاتێکدا ئەوانەی ڕزگاریان بوو برانە ئۆردوگای زیندانی سڤیلارا لە سرێمسکا میترۆڤیچا.<ref>Weißbuch der Deutschen aus Jugoslawien, München 1991, S. 713</ref> دوای جەنگ، داگیرگەییەکان لە بەشە جیاوازەکانی یووگۆسلاڤیای پێشووەوە لەم ناوچەیە نیشتەجێ بوون. لە ماوەی ساڵانی ١٩٩٠دا، نزیکەی ١٠،٠٠٠ پەنابەر لە کرواتیا، بۆسنە و ھەرسک و کۆسۆڤۆ لە ڕوما نیشتەجێ بوون. لە ساڵی ١٩٤٩ یەکێتیی فڕۆکەوانانی یووگۆسلاڤیا (Vazduhoplovni Savez Jugoslavije) قوتابخانەیەکی فڕۆکەوانی، قوتابخانەیەک بۆ ڕاھێنەرانی پەرەشوت و قوتابخانەیەکی مۆدێلکردنی فڕۆکەی لە ڕوما کردەوە، کە ھەموویان لەلایەن ھێزە ئاسمانییەکانی یووگۆسلاڤیاوە پارەدار دەکران. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە لە ساڵی ١٩٥٠دا پێشانگایەکی ئاسمانی نێونەتەوەیی سەرنجڕاکێش لە ناوەندی شارەکەدا بەڕێوەبچێت. == ئەمەش ببینە == * [[پێرستی شارەکانی سربیا]] == سەرچاوەکان == <references/> {{شارەکانی سربیا}} {{پۆلی کۆمنز|Ruma}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی ڤۆیڤۆدینا]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سربیا]] [[پۆل:ڕوما]] 26611l4k780d8fd6ygcuauhr4aevxtu 0 37227 1624220 1487602 2026-08-13T07:32:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (زمان-کۆلکە، پۆڵەندا-کۆلکە) 1624220 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Flag of Esperanto.svg|230px|وێنۆک|چەپ|ئاڵای زمانی ئێسپێرانتۆ]] '''ئێسپێرانتۆ''' بەناوبانگترین و کارامەترین زمانی نێوەنەتەوەیی دەستکردە کە بۆ یەکگرتووکردنی زمانەکانی هەموو خەڵکی دنیادا درووست کراوە بە ئامانجی ئەوەی کە ببێتە زمانێکی دووەهەم بۆ ھەموو کەس لە جیھاندا. ئەم زمانە لە ساڵی [[١٨٨٧]] زایینیدا لە لایەن [[لودڤیگ زامێنھۆف|لودۆڤیگ لازارۆس زامێنھۆف]]ـی پۆڵەندی بە ئایین جولەکە دروستکراوە. زامێنھۆف سەرەتا زمانەکەی ناونا ''''La Internacia Lingvo'''' کە بەواتای (زمانە نێودەوڵەتیەکە) بوو، بەڵام ھەر زوو خەڵک بە ناوی ئێسپێرانتۆ ناسیان کە بەواتای (ئەو کەسەی کە ھیواخوازە)یە. ئاخێوەرانی ئەم زمانە بەسەر ھەموو جیھاندا دابەشبوون کە وڵاتە گەورەکانیش لەخۆ دەگرێت، بەڵام ھیچکەس ژمارەی ڕاستەقینەی ئێسپێڕانتۆزانەکان نازانێت. زۆربەی سەرچاوەکان دەڵێن کە لە نێوان چەند سەد کەس بۆ دوو میلیۆن کەسن. تەنانەت نزیکەی ٢٠٠٠ ئاخێوەری ڕەسەن ھەن کە زمانی دایکیانە و ھەر لە منداڵییەوە بەم زمانە قسەیان لەگەڵ کراوە. بەمەش ئێسپێرانتۆ دەبێتە زمانێکی دەستکرد کە زۆرترین بەکارهێنەری لە ھەموو جیھاندا هەیە. ئێسپێرانتۆ خاوەنی ئاڵا و سروودی خۆشیەتی. ئێسپێرانتۆ ئامانجەکەی ئەوەبوو کە زمانێکی ئاسان بێت تا ھەموو کەس بە ترخان کردنی کاتێکی کەم فێر یبێت و چێژی لێ ببینێت، بەم مەبەستەش ڕێزمانێکی ئاسان و جێگیری بۆ دروست کراوە و پیتی ناو وشەکانیشی ھەمیشە ھەمان دەنگیان ھەیە و وشەکانی بە پێشگر و پاشگر چەندین وشەی تریان لێ دروست دەکرێن. تەنھا بە زانینی ٣٠٠٠ چاوگ دەتوانیت ٢٠٠٠٠ وشەی تر دروست بکەیت کە یەکسانە بە ژمارەی ئەو وشانەی کە زۆربەی ئینگلیزە ڕەسەنەکان لە زمانی خۆیاندا دەیزانن. ئاسانی ئەم زمانە تا ئەو ڕادەیەکە کە بۆ فێربوون، نزیکەی ١٥٠ کاتژمێر پێویستە، ئەمە لە کاتێکدایە کە ئینگلیزی ١٥٠٠ و ئەڵمانی ٢٠٠٠ کاتژمێریان دەوێت. {| class="wikitable" |+ئەلفبێی ئێسپێرانتۆ لە ٢٨ پیت پێکدێن کە ئەمانەن پیتەکانی a e i o u کە لەسەرەتای وشە ھاتن دەنگی ئـ دێتە پێشیان ! !ئەلفبێی ئێسپێرانتۆ !ناوی پیت !دەنگی پیت !نمونەی وشە !چۆنیەتی خوێندنەوەی !واتاکەی |- |١ |Aa |ئا |ـا |arbo |ئاربۆ |دار |- |٢ |Bb |بۆ |ب |banano |بانانۆ |مۆز |- |٣ |Cc |تسۆ |تس |cepo |تسێپۆ |پیاز |- |٤ |Ĉĉ |چۆ |چ |ĉevalo |چێڤالۆ |ئەسپ |- |٥ |Dd |دۆ |د |domo |دۆمۆ |خانوو |- |٦ |Ee |ئە |دەنگی تێکەڵەیەکە لەنێوان (ـە و ـێ) |elefanto |ئێلێفانتۆ |فیل |- |٧ |Ff |فۆ |ف |fenestro |فێنێسترۆ |پەنجەرە |- |٨ |Gg |گۆ |گ |gitaro |گیتارۆ |گیتار |- |٩ |Ĝĝ |جۆ |ج |ĝardeno |جاردێنۆ |باخچە |- |١٠ |Hh |هۆ |ھ |hundo |ھووندۆ |سەگ |- |١١ |Ĥĥ |خۆ |خ |ĥameleono |خامێلێۆنۆ |حەربا |- |١٢ |Ii |ئی |یی |infano mi |ئینفانۆ می |منداڵ من |- |١٣ |Jj |یۆ |ی |jes |یێس |بەڵێ |- |١٤ |Ĵĵ |ژۆ |ژ |ĵazo |ژازۆ |جاز |- |١٥ |Kk |کۆ |ک |kafo |کافۆ |قاوە |- |١٦ |Ll |لۆ |ل |lakto |لاکتۆ |شیر |- |١٧ |Mm |مۆ |م |mano |مانۆ |دەست |- |١٨ |Nn |نۆ |ن |ne |نە |نەخێر |- |١٩ |Oo |ئۆ |ۆ |ombrelo |ئۆمبڕێلۆ |چەتر |- |٢٠ |Pp |پۆ |پ |pomo |پۆمۆ |سێو |- |٢١ |Rr |ڕۆ |ڕ (ڕ بەقورسی مەڵێ بەس با لە ر ـش نەچێ) |rizo |ڕیزۆ |برنج |- |٢٢ |Ss |سۆ |س |seĝo |سێجۆ |کورسی |- |٢٣ |Ŝŝ |شۆ |ش |ŝafo |شافۆ |مەڕ |- |٢٣ |Tt |تۆ |ت |tempo |تێمپۆ |کات |- |٢٥ |Uu |ئو |وو |urso |ئوورسۆ |ورچ |- |٢٦ |Ŭŭ |وۆ |و |aŭto |ئاوتۆ |ئۆتۆمبێل |- |٢٧ |Vv |ڤۆ |ڤ |violono |ڤیۆلۆنۆ |کەمانچە |- |٢٨ |Zz |زۆ |ز |zebro |زێبرۆ |کەرەکێوی |} تێبینی بکە وشەکان بە ۆ کۆتاییھاتوون، چونکە لە ئێسپێرانتۆ ھەموو ناوێک بە ۆ کۆتاییدێت. == سەرچاوەکان == * [//en.wikipedia.org/wiki/Esperanto ویکیپیدیای ئینگلیزی] * [[:simple:Esperanto|ویکیپیدیای ئینگلیزی سادە]] * [https://www.youtube.com/watch?v=ZJWVOkdWQAs&t=399s <nowiki>Esperanto Explained [Youtube]</nowiki>] * [https://www.youtube.com/watch?v=bLx5hLag6WQ&t=239s <nowiki>Esperanto Alphabet And Pronounciation [Youtube]</nowiki>] == بەستەری دەرەکی == {{نێوانویکی|code=eo}} {{پۆلی کۆمنز|Esperanto}} {{تووڵی دەروازە|زمان|پۆڵەندا}} {{زمان-کۆلکە}} {{پۆڵەندا-کۆلکە}} [[پۆل:زمانە دەستکردەکان]] [[پۆل:ئێسپێرانتۆ|ئێسپێرانتۆ]] [[پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان]] k2v76643cstmmt5cxktwc54tsno6lnp 0 40365 1624345 1619460 2026-08-13T10:37:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، فیلم-کۆلکە) 1624345 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = Emma Stone at the 39th Mill Valley Film Festival (cropped).jpg | caption = ئێما ستۆن لە ئازاری ٢٠١٤ | birthname = ئیمێلی جان ستۆن | birth_date = {{Birth date and age|1988|11|6}} | birth_place = [[سکۆتسدەیل، ئەریزۆنا]]، ئەمریکا | othername = ئیمێلی ستۆن، ڕیلێی ستۆن | occupation = [[ئەکتەر]] | yearsactive = ٢٠٠٤ - تاکوو ئێستا | awards = | works = | residence = لۆس ئەنجەلەس، کالیفۆرنیا }} '''ئێما ستۆن''' ({{بە ئینگلیزی|Emma Stone}}؛ لەدایکبووی ٦ی تشرینی دووەم ١٩٨٨) ئەکتەرێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکییە]]، کە بووەتە براوەی چەندین خەڵات لەوانەش خەڵاتێکی [[خەڵاتەکانی ئۆسکار|ئۆسکار]] و [[خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب|گۆڵدن گلۆب.]] لە ساڵی ٢٠١٧، لەلایەن گۆڤاری فۆربیس بە گرانترین خانمەئەکتەر دانرا بەوەرگرتنی ٢٦ میلیۆن دۆلار لە ساڵێکدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Robehmed|یەکەم١=Natalie|سەردێڕ=The World's Highest-Paid Actresses 2017: Emma Stone Leads With $26 Million|ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/natalierobehmed/2017/08/16/the-worlds-highest-paid-actresses-2017-emma-stone-leads-with-26-million/#641f066911e6|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئابی ٢٠١٧|ئیش=Forbes|ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170817044520/https://www.forbes.com/sites/natalierobehmed/2017/08/16/the-worlds-highest-paid-actresses-2017-emma-stone-leads-with-26-million/#641f066911e6|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٧}}</ref> ھەر لەو ساڵەدا، ئێما لەلایەن [[تایم (کۆوار)|گۆڤاری تایم]] ناوی لە پێرستی ١٠٠ کاریگەرترین کەسایەتی ساڵ ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Larson|یەکەم١=Brie|سەردێڕ=Time 100: Emma Stone|ناونیشان=http://time.com/collection/2017-time-100/4736213/emma-stone/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠١٧|ئیش=Time|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170420220918/http://time.com/collection/2017-time-100/4736213/emma-stone/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref> ئێما بە بەشداریکردنی لە فیلمی سوپەر باد ناسرا، بەشداری لە فیلمێکی ترسێنەری کردووە بە نێوی دوورگەی زۆمبی (Zombie Land) لە ساڵی ٢٠١٠، ھەروەھا ڕۆڵی سەرەکی بینیوە لە فیلمی پیاوی جاڵجاڵۆکە سەرسوڕھێنەرەکە (The Amazing Spiderman) بەڕۆڵی گوین، ناوبراو بەباشترین ئەکتەری کۆمێدی دانراوە لە ساڵی ٢٠١١ ئەوەش بەھۆی بەشداریکردنی لە فیلمی کۆمێدی (Easy A).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Wilner|یەکەم١=Norman|ناونیشان=https://nowtoronto.com/movies/cover-story/emma-stone/|سەردێڕ=Emma Stone|ئیش=Now|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160114112247/https://nowtoronto.com/movies/cover-story/emma-stone/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Emma Stone On 'Obsessing' Over Her Breakout Role In 'Easy A'|ناونیشان=http://www.accesshollywood.com/videos/emma-stone-on-obsessing-over-her-breakout-role-in-easy-a-23090/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠١٦|ئیش=Access Hollywood|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160409071552/http://www.accesshollywood.com/videos/emma-stone-on-obsessing-over-her-breakout-role-in-easy-a-23090/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref> == ژیانی ئەکتەری == === سەرەتای نواندن (٢٠٠٤–٢٠٠٨) === ستۆن سەرەتا بەرنامەی تەلەفزیۆنی دۆزینەوەی بەھرەکان (In Search of the New Partridge Family) لە ساڵی ٢٠٠٤ بەشداریکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.eonline.com/news/427693/emma-stone-flashback-see-star-sing-on-partridge-family-reality-competition-in-pre-fame-days|سەردێڕ=Emma Stone Flashback: See Star Sing on Partridge Family Reality Competition in Pre-Fame Days|بڵاوکەرەوە=[[E!]]|ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٦|نووسەر=Grossberg, Josh|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160508123457/http://www.eonline.com/news/427693/emma-stone-flashback-see-star-sing-on-partridge-family-reality-competition-in-pre-fame-days|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئایاری ٢٠١٦}}</ref> دواتر لەچەند زنجیرەتەلەفزیۆنییەک وەکو میوان بەشداربوو لەوانە میدەیم (Medium) و ماڵکۆم ئن زە میدڵ (Malcolm in the Middle).<ref name="breakout">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Owings|یەکەم=Lisa|ناونیشان=https://archive.org/details/emmastonebreakou0000owin|سەردێڕ=Emma Stone: Breakout Movie Star|بڵاوکەرەوە=ABDO Publishing Company|ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-١-٦٢٩٦٨-٠٢٦-٢|پەڕە=٢٢; ٣٣|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٦|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Printing – Emma Stone – Interview Magazine|ناونیشان=http://www.interviewmagazine.com/film/emma-stone/print/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٦|ئیش=[[Interview (magazine)|Interview]]|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160816012839/http://www.interviewmagazine.com/film/emma-stone/print|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> ستۆن لەکارەکانی پێشکەوتنی بەخۆیەوە بینی بەتایبەت بۆ تاقیکردنەوەی نواندن لە درامای heroes، بەڵام نەیتوانی براوە بێت بۆ ڕۆڵگێڕان لەو درامایە.<ref name="vanityfair1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Diehl|یەکەم١=Jessica|دوایین٢=Wolfe|یەکەم٢=Alexandra|ناونیشان=https://www.vanityfair.com/news/2011/08/emma-stone-201108|سەردێڕ=Hollywood Is Her Oyster|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠١٦|ئیش=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160312131935/http://www.vanityfair.com/news/2011/08/emma-stone-201108|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> وە لە ساڵی ٢٠٠٧، سەرکەتو بوو لە بردنەوەی یەکێک لە ڕۆڵە سەرەکێکانی درامای Drive، بەڵام ئەم درامایەش ھەڵوەشایەوە لەدوای پەخش کردنی حەوت ئەڵقە.<ref name="F.Y.I.">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Emma Stone Biography|ناونیشان=http://www.biography.com/people/emma-stone-20874773|بڵاوکەرەوە=[[FYI (U.S. TV channel)|FYI]]|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160423201239/http://www.biography.com/people/emma-stone-20874773|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٧ ستۆن بەشداری کرد لە فیلمی [[کۆمیدی]] superbad لە بەردەم دوو ئەکتەری گەنجدا مایکڵ سیرا و جوناھـ ھیڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.teenvogue.com/gallery/emma-stone-hair-styles|سەردێڕ=Emma Stone's Best Hair Moments|ئیش=[[Teen Vogue]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠١٦|نووسەر=Duan, Noel|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160411050337/http://www.teenvogue.com/gallery/emma-stone-hair-styles|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref> دواتر لە ساڵی ٢٠٠٨ لە دوو فیلمی کەدا بەژداری کرد کە بریتی بوون لە (The Rocker) و (The House Bunny)، فیلمی زە ڕۆک لەلایەن ڕەخنەگرانەوە پێشوازی نەرێنی لێکرا بەتایبەت ڕۆڵگێڕانی ئێما ھەروەھا لەڕووی بازرگانییەوە شکستی ھێنا، وە فیلمی زە ھاوس بەنی لە بۆکس ئۆفیس سەرکەوتنی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=French auds flock to 'Barcelona'|ناونیشان=https://variety.com/2008/film/news/french-auds-flock-to-barcelona-1117993958/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠١٦|ئیش=Variety|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160404124644/http://variety.com/2008/film/news/french-auds-flock-to-barcelona-1117993958/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Rocker|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/m/10009055-rocker/|بڵاوکەرەوە=[[Rotten Tomatoes]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160312080953/http://www.rottentomatoes.com/m/10009055-rocker/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Hendrix|یەکەم١=Graddy|سەردێڕ=Rainn Wilson on His New Spiritual Book and How The Rocker's Epic Flop Changed His Life for the Better|ناونیشان=https://www.vulture.com/2010/10/the_vulture_transcript_rainn_w.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠١٦|ئیش=[[New York (magazine)|New York]]|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160406052037/http://www.vulture.com/2010/10/the_vulture_transcript_rainn_w.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref> === پێشکەوتن (٢٠٠٩–٢٠١١) === لە ساڵی ٢٠٠٩ ناوبانگی ئێما ستۆن زیارتربوو کاتێک یەکەمی نواندنێکی کورتی کرد لەگەڵ ئەستێرە ماسیۆ ماکۆنی لە فیلمی Ghosts of Girlfriends Past، وە دووەم کە بووە ھۆی دروست بونی ناوبانگی فیلمی زۆمبیلاند (Zombieland) بووە لەگەڵ دوو ئەستێرەدا ودی ھارسیلۆن و جەیسی ئایزنبیرج، کە ئەم فیلمەیان توانی زیاتر لە ١٠٣ میلیۆن دۆلار لە بۆکس ئۆفیس کۆبکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2009 Yearly Box Office Results|ناونیشان=https://www.boxofficemojo.com/yearly/chart/?yr=2009|بڵاوکەرەوە=Box Office Mojo|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160406233637/http://www.boxofficemojo.com/yearly/chart/?yr=2009|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref> وەکۆتا فیلمی لەو ساڵەدا بریتی بوو لە Paper Man لەگەڵ دوو ئەستێرەدا کە بریتی بوون لە جەیڤ دانیلز و ڕیان ڕینۆڵدز. لە ساڵی ٢٠١٠، ستۆن ھەستا بە پێشکەش کردنی یەکەم فیلمی پاڵەونتییە نەمرەکەی Easy A،<ref name=":0"/> ئەوەی دەرچونە گەورەکەی تۆمار کرد لەکاتی پەخش کردنیدا، ستۆن پاڵێوراو بوو بۆ خەڵاتی گۆڵدن گلوب. وە لە ساڵی دواتر سەرکەوتنێکی دیکەی بەدەستھێنا لە فیلمی Crazy, Stupid, Love لەگەڵ سێ ئەستێرەی تردا کە بریتی بوون لە ستیف کاریل و جۆلیان مۆر و ڕیان جوزلینج، فیلمەکە توانی ١٤٢٫٩ میلیۆن دۆلار کۆبکاتەوە لەکاتێک تێچووەکەی ٥٠ میلیۆن دۆلار بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=crazystupidlove.htm|سەردێڕ=Crazy, Stupid, Love. (2011)|بڵاوکەرەوە=Box Office Mojo|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160417102459/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=crazystupidlove.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}}{{Authority control}}{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ژن|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کایەی ڤیدیۆیی|ھونەرەکان|ھۆڵیوود|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن}} {{براوەکانی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین خانمەئەکتەر|state=collapsed}} {{پۆلی کۆمنز|Emma Stone}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨]] [[پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە ئافرەتەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر]] [[پۆل:خانمەکتەرانی شاری نیویۆرک]] [[پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی]] [[پۆل:خانمەکتەرانی دەنگی ئەمریکی]] [[پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی]] [[پۆل:کوپی ڤۆلپی بۆ باشترین خانمەکتەران]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی]] [[پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی بافتای باشترین خانمەکتەر]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە بۆ نمایشێکی نایاب لەلایەن ئەکتەری مێ لە ڕۆڵێکی پێشەنگ]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە بۆ نمایشی نایابی کاستێک لە فیلمێکی سینەماییدا]] ew5pbnmjfwxeg3jqgtajxfeyvnta0k4 0 42222 1624188 1487560 2026-08-13T04:34:33Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، تۆپی پێ-کۆلکە، فەڕەنسا-کۆلکە) 1624188 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Orphan|date=تشرینی یەکەم ٢٠٢١}} }} {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''ئێریک کانتۆنا''' ([[٢٤ی ئایار]]ی [[١٩٦٦]] لە [[مارسێی]]) [[ئەکتەر]]ی فەڕەنسی و یاریزانی پێشووی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا]]یە. کانتۆنا یەکێک لە گەورەترین یاریزانانی [[مانچستەر یونایتد]] بوو. لە پێنج ساڵاندا ١٤٣ جار بۆ ئەم یانەیە یاری کرد و لەگەڵ ئەم یانەیە چوار جار پاڵەوانیی [[پرێمیەرلیگ]] و دوو جاریش پاڵەوانیی [[جام ئێف ئەی]] بە دەست ھێنا و ھەر لەم یانەیەدا و لە ساڵی [[١٩٩٧]]دا فووتبۆڵی بە جێ ھێشت. ئێستا ئێریک کانتۆنا لە سینەمادا چالاکی دەکا. == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Éric Cantona|ئێریک کانتۆنا}} * ویکیپیدیای ئینگلیزی {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فەڕەنسا|تۆپی پێ|شانۆ}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{تۆپی پێ-کۆلکە}} {{فەڕەنسا-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:دوور لە وڵاتانی فەڕەنسی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان]] [[پۆل:فیفا ١٠٠]] [[پۆل:ئەکتەرە فەڕەنسییەکان]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی فەڕەنسی]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی فەڕەنسی]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٩٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦]] [[پۆل:هاندەرانی هۆڵی ناوبانگی تۆپی پێی ئینگلیزی]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا]] [[پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ]] [[پۆل:ھاندەرانی ھۆڵی ناوبانگی تۆپی پێی ئینگلیزی]] [[پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا]] [[پۆل:یاریزانانی لیگ ١]] [[پۆل:یاریزانانی لیگ ٢]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] 770iy3nqhx93h4lj54i6gz077xmnom5 0 42491 1623939 1487019 2026-08-12T16:32:18Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (عێراق-کۆلکە) 1623939 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی ڕێکخراو | ناو = ئینستیتیوتی کەلەپووری کورد | ناوی تەواوەتی = | زمانی ناوی تەواوەتی = | ناوی خۆماڵی = | زمانی ناوی خۆماڵی = | لۆگۆ = [[پەڕگە:Kurdish Heritage Institute.png|200px]] | قەبارەی لۆگۆ = | جێگرەوەی لۆگۆ = | لێدوانی لۆگۆ = | وێنە = | قەبارەی وێنە = | جێگرەوەی وێنە = | لێدوانی وێنە = | نەخشە = | قەبارەی نەخشە = | جێگرەوەی نەخشە = | لێدوانی نەخشە = | پۆتانەکان = | کورتکراوەی ناو = KHI | ناسراوە بە = | گۆکردن = | ناونراوە لەدوای = | دروشم = | پێش = | تێکەڵبوون = | پاش = | دامەزران = ٢٠٠٣ | دامەزرێنەر = | شوێنی دامەزران = | ھەڵوەشانەوە = | تێکەڵکراوی = | جۆر = | ژمارەی تۆماربوون = | دۆخی یاسایی = | ئامانج = | نووسینگەکان = | شوێن = [[سلێمانی]]، [[دھۆک]]، [[باشووری کوردستان]] | شار = | وڵات = | خزمەت لە ناوچەکانی = | بنچە = | بەرھەم = | خزمەتگوزارییەکان = بڵاوکردنی بەرھەمی کتێب و مۆسیقا،{{ھن}}پێکھێنانی ئەرشیڤ لە کەلتوور و کەلەپووری کوردستان | ئەندامیەتی = | زمان = | خاوەن = | شێوەی کارکردن = | بوار = | سکرتێری گشتی = | ناونیشانی سەرۆک = بەڕێوەبەر | ناوی سەرۆک = [[مەزھەر خالقی]] | ناونیشانی سەرۆک٢ = | ناوی سەرۆک٢ = | ناونیشانی سەرۆک٣ = | ناوی سەرۆک٣ = | ناونیشانی سەرۆک٤ = | ناوی سەرۆک٤ = | دەستەی بەڕێوەبەران = | کەسایەتییە گرنگەکان = | ئۆرگانی سەرەکی = | دایکی ڕێکخراو = | لێکنراو = | کشانەوەکان = | پەیوەستە بە = | لایەنگیرییەکان = | بوجە = | ساڵی بوجە = | داھات = | ساڵی داھات = | فەندەکان = | خەرجییەکان = | ساڵی خەرجییەکان = | ژ.ستاف = | ژ.خۆبەخشان = | خوێندکاران = | خەڵاتەکان = | لێدوان = | وێبگە = https://www.khi.krd | ناوی پێشوو = | تێبینییەکان = }} '''ئینستیتیوتی کەلەپووری کورد''' [[ڕێکخراوەی ناحکوومی|ڕێکخراوەیێکی ناحکوومییە]] کە ئامانجی پێکھێنانی ئەرشیڤێکە لە کەلتوور و کەلەپووری زارەکی کوردستان (ھەموو کەمایەتی ئاینی و ڕەگەزی) بە مەبەستی تۆمارکردنی ناسنامەی نەتەوەی کورد و ھەموو کەمایەتییەکانی کوردستان کە مێژووی ھاوبەشیان لە کوردستاندا ھەیە. لە ساڵی [[٢٠٠٣]]دا دامەزراوە و دوو بنکەی سەرەکی لە [[سلێمانی]] و [[دھۆک]] و نوێنەرایەتی لە [[کەرکووک]] و ھەر چوار پارچەی کوردستان ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.khi03.com/Zaniari.aspx?Jimare=1 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130618014031/http://www.khi03.com/Zaniari.aspx?Jimare=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130618014031/http://www.khi03.com/Zaniari.aspx?Jimare=1 |date=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣ }}</ref> == گرێدەری دەرەکی == * [http://www.khi03.com/ ماڵپەڕی ئینستیتیوتی کەلەپووری کورد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611023401/http://khi03.com/ |date=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٧ }} * [https://www.youtube.com/@KurdishHeritageInstitute کەناڵی یووتیووبی ئینستیتیوتی کەلەپووری کورد] == سەرچاوەکان == {{پەراوێز}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:ئینستیتوتە کوردییەکان]] [[پۆل:عێراق]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:چاندی کوردی]] [[پۆل:مۆسیقای کوردی]] [[پۆل:سلێمانی]] h8vy5lpdesol1e2muo2el7qj0snq7n0 0 42798 1624077 1497259 2026-08-12T21:10:40Z MTFG283 77727 /* */ 1624077 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی خولی تۆپی پێ|ناو=جامی سووپەری ئەوروپی|وێنە=UEFA Super Cup.png|ناونیشانی وێنە=|ناوی تەواو=|دامەزراندن=١٩٧٣|ھەڵوەشاندن=|ناوچە=[[ئەورووپا]]|ژمارەی تیمەکان=٢|Qualifier for=|پێشبڕکێ پەیوەندیدارەکان=|بێژەری تەلەڤیزیۆن=|جامی نێوخۆیی=|جامی نێودەوڵەتی=|پاڵەوان=|پاڵەوانی ئێستا={{flagicon |FRA}} [[یانەی تۆپی پێی پاریس سان جێرمان]] {{ھن}} (٢ نازناو)|سەرکەوتووترین یانە={{flagicon |SPA}} [[یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید|ڕیاڵ مەدرید]] {{ھن}}(٦ نازناو)|دروشم=No To Racism (نەخێر بۆ ڕەگەزپەڕستی)|ماڵپەڕی فەرمی={{url|www.uefa.com/uefasupercup/|Official website}}|وەرزی ئەمساڵ=}} '''جامی سووپەری ئەوروپی - سووپەرکەپ''' پاڵەوانێتیەکی فەرمییە کە ساڵانە لەلایەن [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا|یەکێتیی تۆپی پێی ئەوروپ]]اوە سەرپەرشتی دەکرێ بە بەشداری پاڵەوانانی ئەو ساڵەی [[خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا|خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەوروپا]] و پاڵەوانی [[خولی ئەورووپا|خوولی ئەوروپی]]، ئەم پاڵەوانێتییە بۆ یەکەم جار بەفەرمی لەساڵی ١٩٧٣ ئەنجامدرا یەکەم براوەش یانەی [[یانەی تۆپی پێی ئایاکس ئامستردام|ئەیاکس ئەمستەردامی]] ھۆڵەندی بوو. ھەڵگری نازناوەکە لە ئێستادا یانەی [[یانەی تۆپی پێی پاریس سان جێرمان|پاریس سان جێرمان]]ـه کاتێ توانی دوای یەکسانبوون ٢-٢ لە یانەی [[یانەی تۆپی پێی تۆتنھام ھۆتسپێر|تۆتنهام هۆتسبڕ]] بەلێدانە یەکلاکەرەوەکان لێی بباتەوە بۆ جاری یەکەم لە مێژوویدا == براوەکان == {|class="wikitable sortable" |+براوەکانی ئەم نازناوە بەپێی یانەکان !یانە !بردنەوە !پلەی دووەم |- |{{fbaicon|ESP}} '''[[یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید|ڕیال مەدرید]]'''|| align="center" |'''٦'''|| align="center" |'''٣''' |- |{{fbaicon|ESP}} [[یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا|بارسێلۆنا]]|| align="center" |٥|| align="center" |٤ |- |{{fbaicon|ITA}} [[ئەی سی میلان|میلان]]|| align="center" |٥|| align="center" |٢ |- |{{fbaicon|ENG}} [[یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول|لیڤەرپوول]]|| align="center" |٤|| align="center" |٢ |- |{{fbaicon|ESP}} [[ئەتلەتیکۆ مەدرید]]|| align="center" |٣|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|ENG}} [[یانەی تۆپی پێی چێڵسی|چێڵسی]]|| align="center" |٢|| align="center" |٣ |- |{{fbaicon|GER}} [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایرن میونخ]]|| align="center" |٢|| align="center" |٣ |- |{{fbaicon|NED}} [[یانەی تۆپی پێی ئایاکس ئامستردام|ئەیاکس]]{{ref label|1972|B|^}}|| align="center" |٢|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|ESP}} [[یانەی تۆپی پێی ڤالێنسیا|ڤالانسیا]]|| align="center" |٢|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|ITA}} [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یوڤێنتوس]]|| align="center" |٢|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|BEL}} [[یانەی تۆپی پێی ئەندەرلەخت|ئەندەرلەخت]]|| align="center" |٢|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|ESP}} [[یانەی تۆپی پێی سێڤیلیا|سێڤیلیا]]|| align="center" |١|| align="center" |٦ |- |{{fbaicon|ENG}} [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر یونایتد|مانچستەر یونایتد]]|| align="center" |١|| align="center" |٣ |- |{{fbaicon|POR}} [[یانەی تۆپی پێی پۆرتۆ|پۆرتۆ]]|| align="center" |١|| align="center" |٣ |- |{{fbaicon|ENG}} [[:en:Nottingham_Forest_F.C.|نۆتینگھام فۆریست]]|| align="center" |١|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|URS}} [[:en:FC_Dynamo_Kyiv|دینامۆکیڤ]]|| align="center" |١|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|ENG}} [[:en:Aston_Villa_F.C.|ئاستۆن ڤێلا]]|| align="center" |١|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|ENG}} [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی|مانچستەر سیتی]]|| align="center" |١|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|SCO}} [[:en:Aberdeen_F.C.|ئابێردن]]|| align="center" |١|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|ROU|1965}} [[:en:FCSB|ستیوا بوخارێست]]|| align="center" |١|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|BEL}} [[:en:K.V._Mechelen|مەشێلان]]|| align="center" |١|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|ITA}} [[:en:Parma_Calcio_1913|پارما]]|| align="center" |١|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|ITA}} [[لاتسیۆ|لازیۆ]]|| align="center" |١|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|RUS}} [[یانەی تۆپی پێی زێنیت سان پێتێرسبێرگ|زێنیت سان پێتێرسبۆرگ]]|| align="center" |١|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|TUR}} [[گاڵاتاسەرای|گالاتاسەرای]]|| align="center" |١|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|GER}} [[یانەی وەرزشیی ھامبۆرگا|ھامبۆرگ]]|| align="center" |٠|| align="center" |٢ |- |{{fbaicon|NED}} [[یانەی ئایندھۆڤن|ئایندھۆڤن]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|ITA}} [[:en:UC_Sampdoria|سامپدۆریا]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|YUG}} [[:en:Red_Star_Belgrade|ڕێد ستار بەلگراد]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|GER}} [[ڤێردەر برێمن]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|ENG}} [[یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ|ئارسناڵ]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|ESP}} [[ڕیال زاراگۆزا|زاراگۆزا]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|FRA}} [[یانەی تۆپی پێی پاریس سان جێرمان|پاریس سان جێرمان]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|GER}} [[بۆروسیا دۆرتموند|بۆروسیا دۆرتمۆند]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|NED}} [[فاینۆرد]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|RUS}} [[سیسکا مۆسکۆ]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|UKR}} [[یانەی تۆپی پێی شاختار دۆنێتسک|شاختار دۆنێتیسک]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|ITA}} [[ئینتەر میلان]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|ESP}} [[یانەی تۆپی پێی ڤیاڕیال|ڤیاریاڵ]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{Fbaicon|GER}} [[:en:Eintracht_Frankfurt|ئینتراخت فرانکفۆرت]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{Fbaicon|ITA}} [[:en:Atalanta_BC|ئەتلانتا]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |} {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+بردنەوە بەپێی ووڵاتان |- !scope="col"|ووڵات !scope="col"|بردنەوە !scope="col"|پلەی دووەم !scope="col"|سەرجەم |- !scope="row"|'''{{fbaicon|ESP}} ئیسپانیا''' |align=center|'''١٧''' |align=center|'''١٥''' |align=center|'''٣٢''' |- !scope="row"|{{fbaicon|ENG}} ئینگلتەرا |align=center|١٠ |align=center|١٠ |align=center|٢٠ |- !scope="row"|{{fbaicon|ITA}} ئیتاڵیا |align=center|٩ |align=center|٥ |align=center|١٤ |- !scope="row"|{{fbaicon|BEL}} بەلژیکا |align=center|٣ |align=center|٠ |align=center|٣ |- !scope="row"|{{Fbaicon|GER}} ئەڵمانیا |align=center|٢ |align=center|٨ |align=center|١٠ |- !scope="row"|{{Fbaicon|NED}} ھۆڵەندا |align=center|٢ |align=center|٣ |align=center|٥ |- !scope="row"|{{Fbaicon|POR}} پۆرتۆگال |align=center|١ |align=center|٣ |align=center|٤ |- !scope="row"|{{Fbaicon|RUS}} ڕووسیا |align=center|١ |align=center|١ |align=center|٢ |- !scope="row"|{{Fbaicon|URS}} یەکێتی سۆڤیەت |align=center|١ |align=center|١ |align=center|٢ |- !scope="row"|{{Fbaicon|ROM}} ڕۆمانیا |align=center|١ |align=center|٠ |align=center|١ |- !scope="row"|{{Fbaicon|SCO}} سکۆتلەندا |align=center|١ |align=center|٠ |align=center|١ |- !scope="row"|{{Fbaicon|TUR}} تورکیا |align=center|١ |align=center|٠ |align=center|١ |- !scope="row"|{{Fbaicon|FRA}} فەڕەنسا |align=center|٠ |align=center|١ |align=center|١ |- !scope="row"|{{Fbaicon|UKR}} ئوکراینا |align=center|٠ |align=center|١ |align=center|١ |- !scope="row"|{{Fbaicon|YUG}} یۆگۆسلاڤیا |align=center|٠ |align=center|١ |align=center|١ |- !سەرجەم||٤٩||٤٩||٩٨ |} ==سەرچاوەکان== {{reflist}} {{پۆلی کۆمنز|UEFA Super Cup}} {{تووڵی دەروازە|ئەورووپا|وەرزش|تۆپی پێ}} [[پۆل:جامی سووپەری ئەورووپا]] 5hl9eztvkfobg6sgcxd6rgw3jy19pjc 1624079 1624077 2026-08-12T21:13:33Z MTFG283 77727 /* براوەکان */ 1624079 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی خولی تۆپی پێ|ناو=جامی سووپەری ئەوروپی|وێنە=UEFA Super Cup.png|ناونیشانی وێنە=|ناوی تەواو=|دامەزراندن=١٩٧٣|ھەڵوەشاندن=|ناوچە=[[ئەورووپا]]|ژمارەی تیمەکان=٢|Qualifier for=|پێشبڕکێ پەیوەندیدارەکان=|بێژەری تەلەڤیزیۆن=|جامی نێوخۆیی=|جامی نێودەوڵەتی=|پاڵەوان=|پاڵەوانی ئێستا={{flagicon |FRA}} [[یانەی تۆپی پێی پاریس سان جێرمان]] {{ھن}} (٢ نازناو)|سەرکەوتووترین یانە={{flagicon |SPA}} [[یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید|ڕیاڵ مەدرید]] {{ھن}}(٦ نازناو)|دروشم=No To Racism (نەخێر بۆ ڕەگەزپەڕستی)|ماڵپەڕی فەرمی={{url|www.uefa.com/uefasupercup/|Official website}}|وەرزی ئەمساڵ=}} '''جامی سووپەری ئەوروپی - سووپەرکەپ''' پاڵەوانێتیەکی فەرمییە کە ساڵانە لەلایەن [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا|یەکێتیی تۆپی پێی ئەوروپ]]اوە سەرپەرشتی دەکرێ بە بەشداری پاڵەوانانی ئەو ساڵەی [[خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا|خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەوروپا]] و پاڵەوانی [[خولی ئەورووپا|خوولی ئەوروپی]]، ئەم پاڵەوانێتییە بۆ یەکەم جار بەفەرمی لەساڵی ١٩٧٣ ئەنجامدرا یەکەم براوەش یانەی [[یانەی تۆپی پێی ئایاکس ئامستردام|ئەیاکس ئەمستەردامی]] ھۆڵەندی بوو. ھەڵگری نازناوەکە لە ئێستادا یانەی [[یانەی تۆپی پێی پاریس سان جێرمان|پاریس سان جێرمان]]ـه کاتێ توانی دوای یەکسانبوون ٢-٢ لە یانەی [[یانەی تۆپی پێی تۆتنھام ھۆتسپێر|تۆتنهام هۆتسبڕ]] بەلێدانە یەکلاکەرەوەکان لێی بباتەوە بۆ جاری یەکەم لە مێژوویدا == براوەکان == {|class="wikitable sortable" |+براوەکانی ئەم نازناوە بەپێی یانەکان !یانە !بردنەوە !پلەی دووەم |- |{{fbaicon|ESP}} '''[[یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید|ڕیال مەدرید]]'''|| align="center" |'''٦'''|| align="center" |'''٣''' |- |{{fbaicon|ESP}} [[یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا|بارسێلۆنا]]|| align="center" |٥|| align="center" |٤ |- |{{fbaicon|ITA}} [[ئەی سی میلان|میلان]]|| align="center" |٥|| align="center" |٢ |- |{{fbaicon|ENG}} [[یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول|لیڤەرپوول]]|| align="center" |٤|| align="center" |٢ |- |{{fbaicon|ESP}} [[ئەتلەتیکۆ مەدرید]]|| align="center" |٣|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|ENG}} [[یانەی تۆپی پێی چێڵسی|چێڵسی]]|| align="center" |٢|| align="center" |٣ |- |{{fbaicon|GER}} [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایرن میونخ]]|| align="center" |٢|| align="center" |٣ |- |{{fbaicon|NED}} [[یانەی تۆپی پێی ئایاکس ئامستردام|ئەیاکس]]{{ref label|1972|B|^}}|| align="center" |٢|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|ESP}} [[یانەی تۆپی پێی ڤالێنسیا|ڤالانسیا]]|| align="center" |٢|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|ITA}} [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یوڤێنتوس]]|| align="center" |٢|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|BEL}} [[یانەی تۆپی پێی ئەندەرلەخت|ئەندەرلەخت]]|| align="center" |٢|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|ESP}} [[یانەی تۆپی پێی سێڤیلیا|سێڤیلیا]]|| align="center" |١|| align="center" |٦ |- |{{fbaicon|ENG}} [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر یونایتد|مانچستەر یونایتد]]|| align="center" |١|| align="center" |٣ |- |{{fbaicon|POR}} [[یانەی تۆپی پێی پۆرتۆ|پۆرتۆ]]|| align="center" |١|| align="center" |٣ |- |{{fbaicon|ENG}} [[:en:Nottingham_Forest_F.C.|نۆتینگھام فۆریست]]|| align="center" |١|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|URS}} [[:en:FC_Dynamo_Kyiv|دینامۆکیڤ]]|| align="center" |١|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|ENG}} [[:en:Aston_Villa_F.C.|ئاستۆن ڤێلا]]|| align="center" |١|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|ENG}} [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی|مانچستەر سیتی]]|| align="center" |١|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|SCO}} [[:en:Aberdeen_F.C.|ئابێردن]]|| align="center" |١|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|ROU|1965}} [[:en:FCSB|ستیوا بوخارێست]]|| align="center" |١|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|BEL}} [[:en:K.V._Mechelen|مەشێلان]]|| align="center" |١|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|ITA}} [[:en:Parma_Calcio_1913|پارما]]|| align="center" |١|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|ITA}} [[لاتسیۆ|لازیۆ]]|| align="center" |١|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|RUS}} [[یانەی تۆپی پێی زێنیت سان پێتێرسبێرگ|زێنیت سان پێتێرسبۆرگ]]|| align="center" |١|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|TUR}} [[گاڵاتاسەرای|گالاتاسەرای]]|| align="center" |١|| align="center" |٠ |- |{{fbaicon|GER}} [[یانەی وەرزشیی ھامبۆرگا|ھامبۆرگ]]|| align="center" |٠|| align="center" |٢ |- |{{fbaicon|NED}} [[یانەی ئایندھۆڤن|ئایندھۆڤن]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|ITA}} [[:en:UC_Sampdoria|سامپدۆریا]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|YUG}} [[:en:Red_Star_Belgrade|ڕێد ستار بەلگراد]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|GER}} [[ڤێردەر برێمن]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|ENG}} [[یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ|ئارسناڵ]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|ESP}} [[ڕیال زاراگۆزا|زاراگۆزا]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|FRA}} [[یانەی تۆپی پێی پاریس سان جێرمان|پاریس سان جێرمان]]|| align="center" |٢|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|GER}} [[بۆروسیا دۆرتموند|بۆروسیا دۆرتمۆند]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|NED}} [[فاینۆرد]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|RUS}} [[سیسکا مۆسکۆ]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|UKR}} [[یانەی تۆپی پێی شاختار دۆنێتسک|شاختار دۆنێتیسک]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|ITA}} [[ئینتەر میلان]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{fbaicon|ESP}} [[یانەی تۆپی پێی ڤیاڕیال|ڤیاریاڵ]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{Fbaicon|GER}} [[:en:Eintracht_Frankfurt|ئینتراخت فرانکفۆرت]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |- |{{Fbaicon|ITA}} [[:en:Atalanta_BC|ئەتلانتا]]|| align="center" |٠|| align="center" |١ |} {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+بردنەوە بەپێی ووڵاتان |- !scope="col"|ووڵات !scope="col"|بردنەوە !scope="col"|پلەی دووەم !scope="col"|سەرجەم |- !scope="row"|'''{{fbaicon|ESP}} ئیسپانیا''' |align=center|'''١٧''' |align=center|'''١٥''' |align=center|'''٣٢''' |- !scope="row"|{{fbaicon|ENG}} ئینگلتەرا |align=center|١٠ |align=center|١٠ |align=center|٢٠ |- !scope="row"|{{fbaicon|ITA}} ئیتاڵیا |align=center|٩ |align=center|٥ |align=center|١٤ |- !scope="row"|{{fbaicon|BEL}} بەلژیکا |align=center|٣ |align=center|٠ |align=center|٣ |- !scope="row"|{{Fbaicon|GER}} ئەڵمانیا |align=center|٢ |align=center|٨ |align=center|١٠ |- !scope="row"|{{Fbaicon|NED}} ھۆڵەندا |align=center|٢ |align=center|٣ |align=center|٥ |- !scope="row"|{{Fbaicon|POR}} پۆرتۆگال |align=center|١ |align=center|٣ |align=center|٤ |- !scope="row"|{{Fbaicon|RUS}} ڕووسیا |align=center|١ |align=center|١ |align=center|٢ |- !scope="row"|{{Fbaicon|URS}} یەکێتی سۆڤیەت |align=center|١ |align=center|١ |align=center|٢ |- !scope="row"|{{Fbaicon|ROM}} ڕۆمانیا |align=center|١ |align=center|٠ |align=center|١ |- !scope="row"|{{Fbaicon|SCO}} سکۆتلەندا |align=center|١ |align=center|٠ |align=center|١ |- !scope="row"|{{Fbaicon|TUR}} تورکیا |align=center|١ |align=center|٠ |align=center|١ |- !scope="row"|{{Fbaicon|FRA}} فەڕەنسا |align=center|٠ |align=center|١ |align=center|١ |- !scope="row"|{{Fbaicon|UKR}} ئوکراینا |align=center|٠ |align=center|١ |align=center|١ |- !scope="row"|{{Fbaicon|YUG}} یۆگۆسلاڤیا |align=center|٠ |align=center|١ |align=center|١ |- !سەرجەم||٤٩||٤٩||٩٨ |} ==سەرچاوەکان== {{reflist}} {{پۆلی کۆمنز|UEFA Super Cup}} {{تووڵی دەروازە|ئەورووپا|وەرزش|تۆپی پێ}} [[پۆل:جامی سووپەری ئەورووپا]] rxnt1eavyym5jjr1u6tgexg1v83gi01 4 43122 1624298 1206159 2026-08-13T09:41:38Z Muhammed taha 3367 /* Actors (60 articles) */ 1624298 wikitext text/x-wiki {{قەدبڕ|وپ:وس/ک}} {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/ڕێدۆزی}} '''Vital articles''' is a list of subjects for which Wikipedia should have corresponding high-quality articles. It serves as a [[Special:Recentchangeslinked/Wikipedia:Vital articles|centralized watchlist]] to track the status of Wikipedia's most essential articles. This is one of eleven [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٤|Level 4]] sub-lists of ten thousand articles and is currently under construction. {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ھێماکان}} This list is tailored to the English-language Wikipedia. There is also a [[m:List of articles every Wikipedia should have/Expanded|list of ten thousand articles]] considered vital to Wikipedias of all languages. For more information on this list and the process for adding articles, please see the [[Wikipedia:Vital articles/Frequently Asked Questions|Frequently Asked Questions (FAQ) page]]. {{TOC limit|4}} Total 1,991 articles. {| class="wikitable sortable" |- ! Class !! #Articles |- | {{ھێما|B}} [[:Category:All Wikipedia B-Class vital articles|B]] || 734 |- | {{ھێما|C}} [[:Category:All Wikipedia C-Class vital articles|C]] || 672 |- | {{ھێما|FGAN}} [[:Category:Former good article nominees|FGAN]] || 162 |- | {{ھێما|FFA}} [[Wikipedia:Former featured articles|FFA]] || 78 |- | {{ھێما|GA}} [[:Category:All Wikipedia GA-Class vital articles|GA]] || 228 |- | {{ھێما|FA}} [[:Category:All Wikipedia FA-Class vital articles|FA]] || 165 |- | {{ھێما|Start}} [[:Category:All Wikipedia Start-Class vital articles|Start]] || 191 |- | {{ھێما|DGA}} [[:Category:Delisted good articles|DGA]] || 73 |- | {{ھێما|A}} [[:Category:All Wikipedia A-Class vital articles|A]] || 3 |- | {{ھێما|FFAC}} FFAC || 2 |} =People (1,992 articles)= ==<span id="Entertainers"></span>Entertainers (89 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Actors (60 articles)=== # {{ھێما|B}} [[جوولی ئاندروز]] # {{ھێما|B}} [[Lauren Bacall]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەمیتاب باچان]] # {{ھێما|B}} [[Brigitte Bardot]] # {{ھێما|C}} [[ئنگرید بێرگمان]] # {{ھێما|B}} [[سارا بێرنارت]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ھەمفری بۆگارت]] # {{ھێما|B}} [[مارلۆن براندۆ]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز کاگنی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[جاکی چان]] # {{ھێما|B}} [[کلاودێت کۆلبێرت]] # {{ھێما|B}} [[شۆن کۆنەری]] # {{ھێما|FA}} [[گەری کووپەر]] # {{ھێما|GA}} [[جوان کراوفۆرد]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[بێتی دەیڤز]] # {{ھێما|B}} [[Doris Day]] # {{ھێما|GA}} [[ڕۆبێرت دی نیرۆ]] # {{ھێما|Start}} [[ئالێن دیلۆن]] # {{ھێما|C}} [[مارلێنە دیتریش]] # {{ھێما|GA}} [[کلینت ئیستوود]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ھێنری فۆندا]] # {{ھێما|Start}} [[Jean Gabin]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[کلارک گەیبڵ]] # {{ھێما|B}} [[Greta Garbo]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Judy Garland]] # {{ھێما|FA}} [[John Gielgud]] # {{ھێما|C}} [[لیلیان گیش]] # {{ھێما|GA}} [[کاری گرانت]] # {{ھێما|B}} [[Alec Guinness]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[تۆم ھەنکس]] # {{ھێما|C}} [[Setsuko Hara]] # {{ھێما|B}} [[ڕیتا ھەیوۆرت]] # {{ھێما|GA}} [[ئۆدری ھەپبێرن]] # {{ھێما|FA}} [[کاترین ھیپبورن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[گرێس کێڵی]] # {{ھێما|C}} [[Klaus Kinski]] # {{ھێما|FA}} [[ڤیڤیان لی]] # {{ھێما|C}} [[سۆفیا لۆرێن]] # {{ھێما|B}} [[Madhubala]] # {{ھێما|Start}} [[Marcello Mastroianni]] # {{ھێما|C}} [[Toshiro Mifune]] # {{ھێما|FA}} [[مێرلن مۆنرۆ]] # {{ھێما|C}} [[Jeanne Moreau]] # {{ھێما|C}} [[جاک نیکڵسن|جاک نیکڵسۆن]] # {{ھێما|FA}} [[لۆرنس ئۆلیڤیە]] # {{ھێما|B}} [[Peter O'Toole]] # {{ھێما|C}} [[گریگۆری پێک]] # {{ھێما|B}} [[ماری پیکفۆرد]] # {{ھێما|C}} [[سیدنی پۆیتیێر]] # {{ھێما|GA}} [[Rajinikanth]] # {{ھێما|B}} [[Barbara Stanwyck]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز ستیوارت]] # {{ھێما|GA}} [[مێرل ستریپ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئێلیزابێت تەیلۆر]] # {{ھێما|B}} [[Shirley Temple]] # {{ھێما|B}} [[Ellen Terry]] # {{ھێما|GA}} [[سپێنسەر ترەیسی]] # {{ھێما|B}} [[Rudolph Valentino]] # {{ھێما|C}} [[جۆن وەین]] # {{ھێما|B}} [[Mae West]] {{Div col end}} ===Dancers and choreographers (15 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ballet (7 articles)==== # {{ھێما|B}} [[George Balanchine]] # {{ھێما|C}} [[Mikhail Baryshnikov]] # {{ھێما|GA}} [[Margot Fonteyn]] # {{ھێما|C}} [[Vaslav Nijinsky]] # {{ھێما|B}} [[Rudolf Nureyev]] # {{ھێما|C}} [[Anna Pavlova]] # {{ھێما|B}} [[Marius Petipa]] ====Other dance (8 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فرێد ئەستێر]] # {{ھێما|B}} [[Josephine Baker]] # {{ھێما|B}} [[Isadora Duncan]] # {{ھێما|C}} [[Bob Fosse]] # {{ھێما|C}} [[Martha Graham]] # {{ھێما|B}} [[Gene Kelly]] # {{ھێما|B}} [[Izumo no Okuni]] # {{ھێما|C}} [[جینجەر ڕاجەرز]] {{Div col end}} ===Comedians (9 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[لوسیال باڵ]] # {{ھێما|B}} [[Carol Burnett]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[جۆرج کارلین]] # {{ھێما|C}} [[Bill Cosby]] # {{ھێما|Start}} [[Louis de Funès]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[لۆرێل و ھاردی]] # {{ھێما|B}} [[Marx Brothers]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Monty Python]] # {{ھێما|B}} [[Richard Pryor]] {{Div col end}} ===Hosts and performers (5 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} [[Johnny Carson]] # {{ھێما|B}} [[ھاری ھودینی]] # {{ھێما|B}} [[Marcel Marceau]] # {{ھێما|Start}} [[Ed Sullivan]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئۆپرا وینفری]] {{Div col end}} ==<span id="Visual artists"></span>Visual artists (124 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Western painters and illustrators (72 articles)=== ====Medieval era (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Giotto]] ====Renaissance to early modern era (22 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Sandro Botticelli]] # {{ھێما|B}} [[Hieronymus Bosch]] # {{ھێما|C}} [[Pieter Bruegel the Elder]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Caravaggio]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Jacques-Louis David]] # {{ھێما|C}} [[ئەلبرێشت دویرەر]] # {{ھێما|B}} [[Artemisia Gentileschi]] # {{ھێما|FA}} [[ئێل گرێکۆ]] # {{ھێما|C}} [[فرانسیسکۆ گۆیا]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[William Hogarth]] # {{ھێما|B}} [[Hans Holbein the Younger]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[لیۆناردۆ دا ڤینچی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Masaccio]] # {{ھێما|B}} [[Nicolas Poussin]] # {{ھێما|B}} [[ڕافایێل]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ڕامبرانت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[پیتەر پاول ڕوبنس]] # {{ھێما|C}} [[Titian]] # {{ھێما|C}} [[Jan van Eyck]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[دیێگۆ ڤێلاسکێس]] # {{ھێما|B}} [[Johannes Vermeer]] # {{ھێما|B}} [[Antoine Watteau]] ====Late modern era (painters) (40 articles)==== # {{ھێما|C}} [[پۆل سێزان]] # {{ھێما|B}} [[مارک شاگال]] # {{ھێما|C}} [[John Constable]] # {{ھێما|B}} [[Gustave Courbet]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[سالڤادۆر دالی]] # {{ھێما|B}} [[ئێدگار دیگا]] # {{ھێما|B}} [[Eugène Delacroix]] # {{ھێما|Start}} [[Max Ernst]] # {{ھێما|FA}} [[Caspar David Friedrich]] # {{ھێما|C}} [[Paul Gauguin]] # {{ھێما|FA}} [[ڤینسێنت ڤان گۆخ]] # {{ھێما|B}} [[Edward Hopper]] # {{ھێما|B}} [[Jean-Auguste-Dominique Ingres]] # {{ھێما|B}} '''[[فریدا کالۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Wassily Kandinsky]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Paul Klee]] # {{ھێما|C}} [[ڕێنێ ماگریت]] # {{ھێما|B}} [[Kazimir Malevich]] # {{ھێما|B}} [[Édouard Manet]] # {{ھێما|C}} [[Franz Marc]] # {{ھێما|B}} [[ھێنری ماتیس]] # {{ھێما|B}} [[Joan Miró]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Piet Mondrian]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[کلۆد مۆنیە]] # {{ھێما|B}} [[Edvard Munch]] # {{ھێما|B}} [[Georgia O'Keeffe]] # {{ھێما|B}} '''[[پابلۆ پیکاسۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Camille Pissarro]] # {{ھێما|B}} [[Jackson Pollock]] # {{ھێما|B}} [[پیێر ئۆگوست ڕێنوار]] # {{ھێما|B}} [[Ilya Repin]] # {{ھێما|C}} [[Gerhard Richter]] # {{ھێما|B}} [[دیێگۆ ڕیڤێرا]] # {{ھێما|C}} [[Henri Rousseau]] # {{ھێما|B}} [[John Singer Sargent]] # {{ھێما|B}} [[Georges Seurat]] # {{ھێما|B}} [[Henri de Toulouse-Lautrec]] # {{ھێما|C}} [[J. M. W. Turner]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەندی وارھۆل]] # {{ھێما|B}} [[James Abbott McNeill Whistler]] ====Cartoonists, comics artists, and illustrators (9 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Aubrey Beardsley]] # {{ھێما|GA}} [[M. C. Escher]] # {{ھێما|B}} [[Will Eisner]] # {{ھێما|GA}} [[Hergé]] # {{ھێما|GA}} [[جاک کیربی]] # {{ھێما|GA}} [[Winsor McCay]] # {{ھێما|B}} [[Norman Rockwell]] # {{ھێما|B}} [[Dr. Seuss]] # {{ھێما|B}} [[Osamu Tezuka]] ===Other visual arts (46 articles)=== ====Sculptors (8 articles)==== # {{ھێما|B}} [[جان لۆرێنزۆ بێرنینی]] # {{ھێما|B}} [[Constantin Brâncuși]] # {{ھێما|C}} [[Donatello]] # {{ھێما|C}} [[Alberto Giacometti]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[میکێلانجێلۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[Henry Moore]] # {{ھێما|C}} [[Phidias]] # {{ھێما|GA}} [[Auguste Rodin]] ====Architects (22 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Alvar Aalto]] # {{ھێما|C}} [[Leon Battista Alberti]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپۆ بروونێلێسکی]] # {{ھێما|C}} [[لو کۆربوزیێ]] # {{ھێما|C}} [[Buckminster Fuller]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Antoni Gaudí]] # {{ھێما|B}} [[فرانک گێھری]] # {{ھێما|B}} [[Walter Gropius]] # {{ھێما|B}} [[زەھا حەدید]] # {{ھێما|Start}} [[Imhotep]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپ جانسۆن]] # {{ھێما|B}} [[Louis Kahn]] # {{ھێما|C}} [[لودڤیگ میس ڤەن دێر ڕۆھە]] # {{ھێما|C}} [[ئۆسکار نیمێر]] # {{ھێما|B}} [[Andrea Palladio]] # {{ھێما|FA}} [[ئای. ئێم. پی]] # {{ھێما|B}} [[میعمار سینان]] # {{ھێما|FA}} [[ئەلبێرت شپێر]] # {{ھێما|B}} [[Louis Sullivan]] # {{ھێما|B}} [[Vitruvius]] # {{ھێما|B}} [[Christopher Wren]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[فرانک لۆید ڕایت]] ====Conceptual artists (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[جۆزێف بۆیس]] # {{ھێما|B}} [[Marcel Duchamp]] ====Designers (3 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Coco Chanel]] # {{ھێما|C}} [[Yves Saint Laurent (designer)]] # {{ھێما|B}} [[Raymond Loewy]] ====Photographers (6 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Ansel Adams]] # {{ھێما|B}} [[Henri Cartier-Bresson]] # {{ھێما|B}} [[Eadweard Muybridge]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Sergey Prokudin-Gorsky]] # {{ھێما|B}} [[Man Ray]] # {{ھێما|B}} [[Edward Weston]] ====Instrument makers (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[Antonio Stradivari]] ====Urban planners (4 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Georges-Eugène Haussmann]] # {{ھێما|B}} [[Jane Jacobs]] # {{ھێما|B}} [[Robert Moses]] # {{ھێما|B}} [[Frederick Law Olmsted]] ===Non-Western traditions (6 articles)=== # {{ھێما|B}} '''[[ھۆکوسای]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ھیرۆشیگێ]] # {{ھێما|Start}} [[Kanō Masanobu]] # {{ھێما|Start}} [[سێشو تۆیۆ]] # {{ھێما|Start}} [[Shitao]] # {{ھێما|Start}} [[وانگ سیژی]] {{Div col end}} ==<span id="Writers"></span>Writers (255 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient (17 articles)=== ====Asia (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[کالیداسا]] # {{ھێما|C}} [[کیو یوان]] ====Europe (15 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Aeschylus]] # {{ھێما|C}} [[Aristophanes]] # {{ھێما|C}} [[Catullus]] # {{ھێما|B}} [[یوریپیدیس]] # {{ھێما|B}} [[Hesiod]] # {{ھێما|C}} '''[[ھۆمیرۆس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Horace]] # {{ھێما|GA}} [[Lucian]] # {{ھێما|B}} [[Menander]] # {{ھێما|B}} [[ئۆڤید]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Plautus]] # {{ھێما|GA}} [[سافۆ]] # {{ھێما|GA}} [[سۆفۆکلێس]] # {{ھێما|C}} [[Terence]] # {{ھێما|C}} '''[[ڤێرجیل]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===Post-classical (29 articles)=== ====Asia (22 articles)==== # {{ھێما|B}} [[بای جویی]] # {{ھێما|Start}} [[Bhavabhuti]] # {{ھێما|FA}} [[دو فوو]] # {{ھێما|C}} [[فیردەوسی]] # {{ھێما|B}} [[حافز]] # {{ھێما|C}} [[Han Yu]] # {{ھێما|C}} [[جامی]] # {{ھێما|Start}} [[کەبیر]] # {{ھێما|C}} [[عومەر خەییام]] # {{ھێما|Start}} [[ئەمیر خوسرۆ دێھلەوی|ئەمیر خوسرۆ دێهلەوی]] # {{ھێما|B}} '''[[لی بای]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Mirabai]] # {{ھێما|FA}} '''[[موێراساکی شیکیبوێ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[نیزامیی گەنجەوی]] # {{ھێما|C}} [[ئەبوونوواس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ouyang Xiu]] # {{ھێما|GA}} [[Rudaki]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[مەولانای ڕۆمی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[سەعدی]] # {{ھێما|B}} [[Su Shi]] # {{ھێما|Start}} [[تاوۆ یوانمینگ]] # {{ھێما|B}} [[وانگ وێی (ئیمپڕاتۆریەتی تانگ)]] ====Europe (7 articles)==== # {{ھێما|C}} '''[[دانتێ ئەلیگیێری]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[جیۆڤانی بۆکاچیۆ]] # {{ھێما|B}} [[جێفری چۆسەر]] # {{ھێما|B}} [[Chrétien de Troyes]] # {{ھێما|B}} [[Christine de Pizan]] # {{ھێما|C}} [[Petrarch]] # {{ھێما|C}} [[François Villon]] ===Early modern (33 articles)=== ====Asia (5 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فزوولی]] # {{ھێما|GA}} [[ماتسوۆ باشو]] # {{ھێما|C}} [[Mir Taqi Mir]] # {{ھێما|Start}} [[Tukaram]] # {{ھێما|GA}} [[Tulsidas]] ====Europe (28 articles)==== # {{ھێما|C}} [[پێدرۆ کاڵدێرۆن دێ لا بارکا]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت بەرنز]] # {{ھێما|Start}} [[لویس دێ کامۆیش]] # {{ھێما|B}} [[Giacomo Casanova]] # {{ھێما|C}} '''[[سێرڤانتێس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Pierre Corneille]] # {{ھێما|C}} [[Daniel Defoe]] # {{ھێما|B}} [[جۆن دۆن]] # {{ھێما|B}} [[جۆن درایدن]] # {{ھێما|Start}} [[Henry Fielding]] # {{ھێما|FA}} [[Samuel Johnson]] # {{ھێما|C}} [[بێن جۆنسۆن]] # {{ھێما|B}} [[کریستۆفەر مارلۆ]] # {{ھێما|B}} [[جۆن میلتۆن]] # {{ھێما|B}} [[میشێل دێ مۆنتێن]] # {{ھێما|C}} [[Thomas More]] # {{ھێما|C}} [[مۆلیێر]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[نۆسترادامۆس]] # {{ھێما|C}} [[شارل پێرۆ]] # {{ھێما|C}} [[ئەلێکساندەر پۆپ]] # {{ھێما|C}} [[François Rabelais]] # {{ھێما|C}} [[Jean Racine]] # {{ھێما|B}} [[Marquis de Sade]] # {{ھێما|FA}} '''[[ویلیام شێکسپیر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ئێدمۆند سپێنسەر]] # {{ھێما|C}} [[Jonathan Swift]] # {{ھێما|C}} [[لۆپێ دێ ڤێگا]] # {{ھێما|B}} '''[[ڤۆڵتێر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===Late modern (176 articles)=== ====Africa (7 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[Chinua Achebe]] # {{ھێما|B}} [[J. M. Coetzee]] # {{ھێما|B}} [[نادین گۆردیمەر]] # {{ھێما|C}} [[نەجیب مەحفووز]] # {{ھێما|C}} [[Ben Okri]] # {{ھێما|B}} [[Wole Soyinka]] # {{ھێما|Start}} [[Ngũgĩ wa Thiong'o]] ====Americas (49 articles)==== ===== US and Canada (40 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[Maya Angelou]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئایزاک ئاسیمۆڤ]] # {{ھێما|GA}} [[مارگریت ئاتوود]] # {{ھێما|C}} [[Saul Bellow]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕەی برەدبێری]] # {{ھێما|B}} [[William S. Burroughs]] # {{ھێما|Start}} [[Raymond Chandler]] # {{ھێما|FA}} [[ئێمیلی دیکینسۆن]] # {{ھێما|B}} [[تی. ئێس. ئێلیۆت]] # {{ھێما|B}} [[ڕاڵف واڵدۆ ئێمەرسۆن]] # {{ھێما|C}} [[William Faulkner]] # {{ھێما|GA}} [[F. Scott Fitzgerald]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت فرۆست]] # {{ھێما|B}} [[ئەلن گینزبێرگ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Nathaniel Hawthorne]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Robert A. Heinlein]] # {{ھێما|FA}} [[ئێرنست ھێمینگوەی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Langston Hughes]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[ھێنری جەیمز]] # {{ھێما|B}} [[Jack Kerouac]] # {{ھێما|B}} [[ستیڤن کینگ]] # {{ھێما|FA}} [[Ursula K. Le Guin]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ستان لی]] # {{ھێما|B}} [[جەک لەندەن]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[H. P. Lovecraft]] # {{ھێما|GA}} [[ھێرمێن مێلڤێل]] # {{ھێما|B}} [[Arthur Miller]] # {{ھێما|B}} [[تۆنی مۆریسۆن]] # {{ھێما|C}} [[ڤلادیمیر نابۆکۆڤ]] # {{ھێما|GA}} [[سیلڤیا پلات]] # {{ھێما|FA}} [[ئێدگار ئالن پۆ]] # {{ھێما|FA}} [[ئێزرا پاوەند]] # {{ھێما|GA}} [[ئاین ڕاند]] # {{ھێما|C}} [[Upton Sinclair]] # {{ھێما|B}} [[جۆن ستاینبێک]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[مارک توین]] # {{ھێما|FA}} [[Kurt Vonnegut]] # {{ھێما|B}} [[Edith Wharton]] # {{ھێما|GA}} [[واڵت ویتمەن]] # {{ھێما|C}} [[Tennessee Williams]] ===== Latin America (9 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Jorge Amado]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[خۆرخێ لویس بۆرخێس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Alejo Carpentier]] # {{ھێما|C}} [[کاڕلۆس فوێنتێس]] # {{ھێما|GA}} [[گابریێل گارسیا مارکێز]] # {{ھێما|C}} [[Machado de Assis]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[خۆزێ مارتی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[پابلۆ نێرودا]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Mario Vargas Llosa]] ====Europe (101 articles)==== ===== General (1 article) ===== # {{ھێما|B}} [[Constantine P. Cavafy]] ===== Central Europe (7 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[Adam Mickiewicz]] # {{ھێما|C}} [[Ismail Kadare]] # {{ھێما|B}} [[جۆزێف کۆنراد]] # {{ھێما|Start}} [[Sándor Petőfi]] # {{ھێما|GA}} [[Henryk Sienkiewicz]] # {{ھێما|B}} [[Taras Shevchenko]] # {{ھێما|B}} [[Elie Wiesel]] ===== Russia (16 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[ئانا ئاخماتۆڤا]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Brodsky]] # {{ھێما|C}} [[میخائیل بۆلگاکۆڤ]] # {{ھێما|B}} [[Ivan Bunin]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[ئانتۆن چێخۆڤ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] # {{ھێما|C}} [[مەکسیم گۆرکی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[نیکۆڵای گۆگۆڵ]] # {{ھێما|C}} [[Mikhail Lermontov]] # {{ھێما|C}} [[ڤلادیمیر مایاکۆڤسکی]] # {{ھێما|B}} [[بۆریس پاستێرناک]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[ئەلێکساندر پووشکین]] # {{ھێما|Start}} [[Mikhail Sholokhov]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەلێکساندەر سۆلژنیتسین]] # {{ھێما|C}} '''[[لیۆ تۆڵستۆی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Ivan Turgenev]] ===== Western Europe (40 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ھانس کریستیان ئەندەرسن]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنن ئارتۆ]] # {{ھێما|FA}} [[ئۆنۆرێ دۆ بالزاک]] # {{ھێما|B}} [[شارل بوودلێر]] # {{ھێما|B}} [[Karen Blixen]] # {{ھێما|C}} [[بێرتۆلت برێشت]] # {{ھێما|GA}} [[ئەلبێر کامو]] # {{ھێما|C}} [[ئەلیکساندر دووما (باوک)]] # {{ھێما|C}} [[ئومبێرتۆ ئیکو]] # {{ھێما|B}} [[گۆستاڤ فلۆبێر]] # {{ھێما|FA}} [[ئانە فرانک]] # {{ھێما|B}} [[فێدێریکۆ گارسیا لۆرکا]] # {{ھێما|C}} [[André Gide]] # {{ھێما|B}} [[یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە]] # {{ھێما|B}} [[Brothers Grimm]] # {{ھێما|C}} [[کنوت ھەمسون]] # {{ھێما|B}} [[Heinrich Heine]] # {{ھێما|C}} [[ھێرمان ھێسە]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[ڤیکتۆر ھوگۆ]] # {{ھێما|C}} [[ھێنریک ئیبسن]] # {{ھێما|B}} [[ئۆژێن یۆنێسکۆ]] # {{ھێما|FA}} [[فرانتس کافکا]] # {{ھێما|C}} [[سەلما لاگەرلۆف]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Halldór Laxness]] # {{ھێما|C}} [[ئاسترید لیندگرین]] # {{ھێما|C}} [[تۆماس مان]] # {{ھێما|Start}} [[Stéphane Mallarmé]] # {{ھێما|C}} [[گی دۆ مۆپاسان]] # {{ھێما|B}} [[Fernando Pessoa]] # {{ھێما|C}} [[Luigi Pirandello]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[مارسێل پرووست]] # {{ھێما|C}} [[Arthur Rimbaud]] # {{ھێما|B}} [[Rainer Maria Rilke]] # {{ھێما|C}} [[ژۆزێ ساراماگۆ]] # {{ھێما|B}} [[فریدریش شیلەر]] # {{ھێما|Start}} [[ستانداڵ]] # {{ھێما|C}} [[August Strindberg]] # {{ھێما|GA}} [[تریستان تزارا]] # {{ھێما|C}} [[ژول ڤێرن]] # {{ھێما|C}} [[ئێمیل زۆلا]] ===== UK and Ireland (37 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[جەین ئۆستن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ساموێل بێکیت]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ویلیام بلەیک]] # {{ھێما|FA}} [[ئینید بلایتن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Brontë family]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لۆرد بایرۆن]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Lewis Carroll]] # {{ھێما|GA}} [[ئاگاتا کریستی]] # {{ھێما|B}} [[Arthur C. Clarke]] # {{ھێما|C}} [[Samuel Taylor Coleridge]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕۆڵد داھڵ]] # {{ھێما|B}} [[چارڵز دیکنز]] # {{ھێما|Start}} {{ھێما|DGA}} [[ئارتەر کۆنان دۆیڵ]] # {{ھێما|C}} [[جۆرج ئێلیۆت]] # {{ھێما|C}} [[William Golding]] # {{ھێما|C}} [[تۆماس ھاردی]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمز جۆیس]] # {{ھێما|B}} [[John Keats]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ڕودیارد کیپلینگ]] # {{ھێما|B}} [[دەیڤد ھێربێرت لۆرێنس]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[سی ئێس لویس]] # {{ھێما|B}} [[V. S. Naipaul]] # {{ھێما|B}} [[جۆرج ئۆروێڵ]] # {{ھێما|C}} [[سەلمان ڕوشدی]] # {{ھێما|C}} [[Walter Scott]] # {{ھێما|FA}} [[جۆرج بێرنارد شۆ]] # {{ھێما|FA}} [[ماری شیللی]] # {{ھێما|B}} [[پێرسی بیشێ شیللی]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت لویس ستیڤنسن]] # {{ھێما|B}} [[Alfred, Lord Tennyson]] # {{ھێما|GA}} [[Dylan Thomas]] # {{ھێما|FA}} [[جەی ئاڕ ئاڕ تۆلکین]] # {{ھێما|B}} [[ھێربەرت جۆرج وێڵز]] # {{ھێما|GA}} [[ئۆسکار وایڵد]] # {{ھێما|C}} [[William Wordsworth]] # {{ھێما|B}} [[ڤێرجینیا وولف]] # {{ھێما|FA}} [[W. B. Yeats]] ====Asia (17 articles)==== # {{ھێما|C}} [[چەنگیز ئایتماتۆڤ]] # {{ھێما|C}} [[Ryūnosuke Akutagawa]] # {{ھێما|B}} [[Ghalib]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جوبران خەلیل جوبران]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئیقبال لاھووری]] # {{ھێما|C}} [[Kazuo Ishiguro]] # {{ھێما|B}} [[Jin Yong]] # {{ھێما|B}} [[یاسوناری کاواباتا]] # {{ھێما|Start}} [[Lao She]] # {{ھێما|Start}} [[لوو شیون]] # {{ھێما|B}} [[Yukio Mishima]] # {{ھێما|B}} [[ھاروکی موراکامی]] # {{ھێما|Start}} [[Natsume Sōseki]] # {{ھێما|B}} [[Kenzaburō Ōe]] # {{ھێما|B}} [[ئۆرھان پاموک]] # {{ھێما|C}} [[Premchand]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[ڕابیندرانات تاگۆر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Oceania (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Banjo Paterson]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Patrick White]] {{Div col end}} ==<span id="Journalists"></span>Journalists (14 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[سڤێتلانا ئالیکسیێڤیچ]] # {{ھێما|GA}} [[دەیڤد ئاتنبۆرۆ]] # {{ھێما|B}} [[Nellie Bly]] # {{ھێما|B}} [[Walter Cronkite]] # {{ھێما|FA}} [[Horace Greeley]] # {{ھێما|B}} [[William Randolph Hearst]] # {{ھێما|Start}} [[Walter Lippmann]] # {{ھێما|B}} [[ڕوپرت مرداک]] # {{ھێما|B}} [[Edward R. Murrow]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Pulitzer]] # {{ھێما|GA}} [[ئیدا تاربێل]] # {{ھێما|B}} [[Hunter S. Thompson]] # {{ھێما|A}} {{ھێما|GA}} [[Anna Wintour]] # {{ھێما|C}} [[بۆب وودھۆرد]] {{Div col end}} ==<span id="Musicians and composers"></span>Musicians and composers (149 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Western art music (71 articles)=== ====Composers (53 articles)==== ===== Medieval and Renaissance (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Hildegard of Bingen]] # {{ھێما|C}} [[Guillaume de Machaut]] # {{ھێما|FA}} [[Josquin des Prez]] # {{ھێما|C}} [[Guillaume Du Fay]] # {{ھێما|B}} [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] ===== Baroque (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} '''[[یۆھان سباستیان باخ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جۆرج فرێدریک ھاندڵ]] # {{ھێما|FA}} [[Claudio Monteverdi]] # {{ھێما|B}} [[Henry Purcell]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنیۆ ڤیڤالدی]] ===== Classical (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} '''[[لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[یۆسێف ھایدن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===== Romantic (21 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[ھێکتۆر بێرلیۆز]] # {{ھێما|B}} [[یۆھانس برامز]] # {{ھێما|C}} [[Anton Bruckner]] # {{ھێما|FA}} [[فرێدریک شۆپان]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنین دڤۆرژاک]] # {{ھێما|FA}} [[Edward Elgar]] # {{ھێما|GA}} [[Gilbert and Sullivan]] # {{ھێما|C}} [[فرانز لیست]] # {{ھێما|FA}} [[گوستاف مالەر]] # {{ھێما|FA}} [[فێلیکس مێندلسۆن]] # {{ھێما|B}} [[Modest Mussorgsky]] # {{ھێما|FA}} [[نیکۆلای ڕیمسکی-کۆرساکۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[Gioachino Rossini]] # {{ھێما|GA}} [[فرانتس شووبێرت]] # {{ھێما|GA}} [[Clara Schumann]] # {{ھێما|C}} [[ڕۆبێرت شوومان]] # {{ھێما|GA}} [[Johann Strauss II]] # {{ھێما|C}} [[ڕیچارد شتراوس]] # {{ھێما|FA}} [[پیۆتەر ئیلیچ چایکۆڤسکی]] # {{ھێما|GA}} [[جوزێپێ ڤێردی]] # {{ھێما|FA}} [[ڕیچارد ڤاگنەر]] ===== 20th century modern (19 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Béla Bartók]] # {{ھێما|FA}} [[Benjamin Britten]] # {{ھێما|B}} [[Aaron Copland]] # {{ھێما|FA}} [[کلۆد دیبوسی]] # {{ھێما|FA}} [[Gabriel Fauré]] # {{ھێما|C}} [[جاکۆمۆ پوچینی]] # {{ھێما|GA}} [[Sergei Prokofiev]] # {{ھێما|B}} [[Sergei Rachmaninoff]] # {{ھێما|FA}} [[Maurice Ravel]] # {{ھێما|B}} [[Arnold Schoenberg]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Dmitri Shostakovich]] # {{ھێما|GA}} [[Jean Sibelius]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئیگۆر ستراڤینسکی]] # {{ھێما|FA}} [[Ralph Vaughan Williams]] ====== Avant-garde/postmodern (5 articles) ====== # {{ھێما|GA}} [[Pierre Boulez]] # {{ھێما|B}} [[John Cage]] # {{ھێما|B}} [[Philip Glass]] # {{ھێما|B}} [[György Ligeti]] # {{ھێما|GA}} [[کارڵ ھاینز شتۆکھاوزن]] ====Pedagogues (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[Nadia Boulanger]] ====Performers (17 articles)==== ===== Cellists (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Pablo Casals]] # {{ھێما|C}} [[Mstislav Rostropovich]] ===== Conductors (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Leonard Bernstein]] # {{ھێما|B}} [[Herbert von Karajan]] # {{ھێما|C}} [[Arturo Toscanini]] ===== Pianists (4 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Glenn Gould]] # {{ھێما|B}} [[Vladimir Horowitz]] # {{ھێما|B}} [[Sviatoslav Richter]] # {{ھێما|C}} [[Arthur Rubinstein]] ===== Singers (7 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Maria Callas]] # {{ھێما|B}} [[Enrico Caruso]] # {{ھێما|B}} [[Plácido Domingo]] # {{ھێما|C}} [[Dietrich Fischer-Dieskau]] # {{ھێما|C}} [[Kirsten Flagstad]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Luciano Pavarotti]] # {{ھێما|B}} [[Joan Sutherland]] ===== Violinists (1 article) ===== # {{ھێما|C}} [[نیکۆڵۆ پاگەنینی]] ===Non-Western art music (7 articles)=== ====Carnatic classical (3 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Muthuswami Dikshitar]] # {{ھێما|Start}} [[Shyama Shastri]] # {{ھێما|Start}} [[Tyagaraja]] ====Hindustani classical (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Ali Akbar Khan]] # {{ھێما|GA}} [[Ravi Shankar]] ====Qawwali (1 article)==== # {{ھێما|Start}} [[نوسرەت فاتیح عەلی خان]] ====Persian traditional (1 article)==== # {{ھێما|Start}} [[محەممەدڕەزا شەجەریان]] ===Jazz (11 articles)=== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[لویس ئارمسترۆنگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Miles Davis]] # {{ھێما|B}} [[Duke Ellington]] # {{ھێما|C}} [[Ella Fitzgerald]] # {{ھێما|B}} [[George Gershwin]] # {{ھێما|B}} [[Benny Goodman]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Billie Holiday]] # {{ھێما|C}} [[Antônio Carlos Jobim]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Scott Joplin]] # {{ھێما|B}} [[Charlie Parker]] # {{ھێما|B}} [[Django Reinhardt]] ===Popular music (60 articles)=== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئابا]] # {{ھێما|B}} [[بینگ کرۆزبی]] # {{ھێما|C}} [[Stephen Foster]] # {{ھێما|FA}} '''[[مایکڵ جاکسن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[مادۆنا (گۆرانیبێژ)]] # {{ھێما|FA}} [[Miriam Makeba]] # {{ھێما|GA}} [[بۆب مارلی]] # {{ھێما|GA}} [[Frank Sinatra]] # {{ھێما|B}} [[باربارا سترایسەند]] ====Non-English language singers (7 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Charles Aznavour]] # {{ھێما|C}} [[Serge Gainsbourg]] # {{ھێما|C}} [[ئوم کەلسووم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Lata Mangeshkar]] # {{ھێما|B}} [[ئێدیت پیاف]] # {{ھێما|B}} [[Teresa Teng]] # {{ھێما|B}} [[ڤلادیمیر ڤیسۆتسکی]] ====Afrobeat (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Fela Kuti]] ====Blues, R&B, and soul (6 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ڕای چارلز]] # {{ھێما|B}} [[Aretha Franklin]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Marvin Gaye]] # {{ھێما|B}} [[Robert Johnson]] # {{ھێما|B}} [[B.B. King]] # {{ھێما|FA}} [[The Supremes]] ====Electronic music (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Brian Eno]] # {{ھێما|B}} [[Kraftwerk]] ====Folk and country (6 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Joan Baez]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[جۆنی کاش]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Woody Guthrie]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Joni Mitchell]] # {{ھێما|B}} [[Dolly Parton]] # {{ھێما|GA}} [[ھانک ویلیامز]] ====Funk (2 articles)==== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[جەیمز براون]] # {{ھێما|B}} [[Prince (musician)]] ====Hip-hop and rap (1 article)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[تووپاک شاکوور]] ====Latin (4 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Celia Cruz]] # {{ھێما|Start}} [[خۆلیۆ ئەگلیسیاس]] # {{ھێما|B}} [[Astor Piazzolla]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[Selena]] ====Flamenco (1 article)==== # {{ھێما|GA}} [[Paco de Lucía]] ====Musical comedy and lyricists (3 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Irving Berlin]] # {{ھێما|C}} [[Rodgers and Hammerstein]] # {{ھێما|B}} [[Andrew Lloyd Webber]] ====Rock (18 articles)==== # {{ھێما|B}} [[The Beach Boys]] # {{ھێما|FA}} '''[[بیتڵز]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|FA}} [[جۆن لێنۆن]] # {{ھێما|GA}} [[Black Sabbath]] # {{ھێما|GA}} [[Chuck Berry]] # {{ھێما|FA}} [[دەیڤد بویی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[The Doors]] # {{ھێما|FA}} [[بۆب دیلان]] # {{ھێما|FA}} [[Jimi Hendrix]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Buddy Holly]] # {{ھێما|B}} [[Janis Joplin]] # {{ھێما|GA}} [[Led Zeppelin]] # {{ھێما|B}} [[Little Richard]] # {{ھێما|FA}} [[پینک فلۆید]] # {{ھێما|FA}} [[ئێلڤیس پریسلی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Queen (band)]] # {{ھێما|GA}} [[The Rolling Stones]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[The Velvet Underground]] {{Div col end}} ==<span id="Directors, producers and screenwriters"></span>Directors, producers and screenwriters (60 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Animators and puppeteers (3 articles)=== # {{ھێما|FA}} '''[[واڵت دیزنی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[ھایاوۆ میازاکی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Jim Henson]] ===Directors (52 articles)=== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[وودی ئاڵن]] # {{ھێما|C}} [[Michelangelo Antonioni]] # {{ھێما|C}} [[ئینگمار بێرگمەن]] # {{ھێما|Start}} [[Robert Bresson]] # {{ھێما|GA}} [[Luis Buñuel]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز کامێرۆن]] # {{ھێما|C}} [[Frank Capra]] # {{ھێما|FA}} '''[[چارڵی چاپلن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Jean Cocteau]] # {{ھێما|B}} [[Francis Ford Coppola]] # {{ھێما|GA}} [[Cecil B. DeMille]] # {{ھێما|C}} [[ڤیتۆریۆ دێسیکا]] # {{ھێما|C}} [[Carl Theodor Dreyer]] # {{ھێما|C}} [[Guru Dutt]] # {{ھێما|B}} [[سێرگەی ئایزنستاین]] # {{ھێما|B}} [[فێدێریکۆ فێلینی]] # {{ھێما|B}} [[John Ford]] # {{ھێما|C}} [[Miloš Forman]] # {{ھێما|C}} [[Jean-Luc Godard]] # {{ھێما|C}} [[D. W. Griffith]] # {{ھێما|GA}} [[Howard Hawks]] # {{ھێما|C}} [[Werner Herzog]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[ئەلفرێد ھیچکۆک]] # {{ھێما|C}} [[ڕاج کاپوور]] # {{ھێما|C}} [[ئیلیا کازان]] # {{ھێما|C}} [[باستەر کیتۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[عەباس کیاڕۆستەمی]] # {{ھێما|GA}} [[ئاکیرا کورۆساوا]] # {{ھێما|GA}} [[ستانلی کوبریک|ستەنلی کووبریک]] # {{ھێما|C}} [[Fritz Lang]] # {{ھێما|Start}} [[David Lean]] # {{ھێما|B}} [[Ang Lee]] # {{ھێما|C}} [[George Lucas]] # {{ھێما|Start}} [[برایانی لومیێر]] # {{ھێما|C}} [[Ida Lupino]] # {{ھێما|FFAC}} {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[David Lynch]] # {{ھێما|B}} [[Georges Méliès]] # {{ھێما|C}} [[Yasujirō Ozu]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆمان پۆلانسکی]] # {{ھێما|FA}} {{ھێما|FFA}} [[ساتیاجیت ڕای]] # {{ھێما|B}} [[Jean Renoir]] # {{ھێما|GA}} [[لێنی ڕیفێنشتاڵ]] # {{ھێما|B}} [[ماڕتن سکۆڕسێزی]] # {{ھێما|B}} [[ئووسمان سامبێن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ستیڤن سپیلبێرگ|ستێڤن سپیلبێرگ]] # {{ھێما|GA}} [[کوێنتن تارەنتینۆ|کوێنتن تارانتینۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئاندرێی تارکۆڤسکی]] # {{ھێما|B}} [[François Truffaut]] # {{ھێما|B}} [[ئۆرسێن وێڵز]] # {{ھێما|C}} [[Billy Wilder]] # {{ھێما|GA}} [[Wong Kar-wai]] # {{ھێما|C}} [[William Wyler]] ===Producers and executives (4 articles)=== # {{ھێما|C}} [[Samuel Goldwyn]] # {{ھێما|C}} [[Louis B. Mayer]] # {{ھێما|C}} [[Irving Thalberg]] # {{ھێما|FA}} [[Jack L. Warner]] ===Screenwriter (1 article)=== # {{ھێما|C}} [[Frances Marion]] {{Div col end}} ==<span id="Businesspeople"></span>Businesspeople (28 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[John Jacob Astor]] # {{ھێما|B}} [[P. T. Barnum]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[وارن بافێت]] # {{ھێما|GA}} [[ئال کەپۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Andrew Carnegie]] # {{ھێما|C}} [[Marcus Licinius Crassus]] # {{ھێما|C}} [[پابلۆ ئیسکۆبار]] # {{ھێما|C}} '''[[ھێنری فۆرد]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Jakob Fugger]] # {{ھێما|GA}} [[بیل گەیتس]] # {{ھێما|B}} [[Howard Hughes]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ستیڤ جۆبز]] # {{ھێما|Start}} [[Estée Lauder (businesswoman)]] # {{ھێما|B}} [[Li Ka-shing]] # {{ھێما|B}} [[Andrew Mellon]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[شیگێرو میامۆتۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[J. P. Morgan]] # {{ھێما|GA}} [[John D. Rockefeller]] # {{ھێما|C}} [[خێزانی ڕۆتشیڵد]] # {{ھێما|C}} [[David Sarnoff]] # {{ھێما|B}} [[Carlos Slim]] # {{ھێما|Start}} [[Leland Stanford]] # {{ھێما|C}} [[Jamsetji Tata]] # {{ھێما|C}} [[Ted Turner]] # {{ھێما|C}} [[Cornelius Vanderbilt]] # {{ھێما|B}} [[Sam Walton]] # {{ھێما|B}} [[Josiah Wedgwood]] # {{ھێما|B}} [[George Westinghouse]] {{Div col end}} ==<span id="Explorers"></span>Explorers (30 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient history (2 articles)=== # {{ھێما|C}} [[Hanno the Navigator]] # {{ھێما|B}} [[Zhang Qian]] ===Post-classical history (5 articles)=== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[ئیبن بەتووتە]] # {{ھێما|GA}} [[لەیف ئەریکسن]] # {{ھێما|GA}} '''[[مارکۆ پۆلۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Xuanzang]] # {{ھێما|C}} '''[[چینگ خا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===Early modern history (12 articles)=== # {{ھێما|B}} [[Vitus Bering]] # {{ھێما|FA}} [[پێدرۆ ئالڤارێز کابرال]] # {{ھێما|C}} [[ژاک کارتیێ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[کریستۆفەر کۆڵومبس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} '''[[جەیمز کوک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} '''[[ڤاسکۆ دا گاما]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[فێردیناند ماگێلان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Juan Ponce de León]] # {{ھێما|C}} [[Hernando de Soto]] # {{ھێما|B}} [[ئەبێل تاسمان]] # {{ھێما|C}} [[ئامێریگۆ ڤێسپوچی]] # {{ھێما|B}} [[Willem Barentsz]] ===Late modern history (11 articles)=== # {{ھێما|C}} '''[[ڕوال ئاموندسن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[نیل ئارمسترانگ]] # {{ھێما|B}} [[ئەمیلیا ئێرھارت]] # {{ھێما|GA}} [[یوری گاگارین]] # {{ھێما|B}} [[ئەلێکساندەر ڤۆن ھومبۆڵت]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[چارڵز لیندبێرگ]] # {{ھێما|B}} [[David Livingstone]] # {{ھێما|FA}} [[Fridtjof Nansen]] # {{ھێما|FA}} [[Ernest Shackleton]] # {{ھێما|GA}} [[ڤالێنتینا تێرێشکۆڤا|ڤاڵنتینا تریشکۆڤا]] # {{ھێما|B}} [[David Thompson (explorer)]] {{Div col end}} ==<span id="Philosophers, historians, political and social scientists"></span>Philosophers, historians, political and social scientists (162 articles)== ===Philosophers (68 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (21 articles)==== # {{ھێما|GA}} '''[[ئەرەستوو]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ئۆگەستین]] # {{ھێما|B}} '''[[سیسرۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[کۆنفۆشیۆس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[دیمۆکریتس]] # {{ھێما|C}} [[دیۆژن (دیوجانس)]] # {{ھێما|GA}} [[ئەپیکور]] # {{ھێما|C}} [[ھان فێی]] # {{ھێما|B}} [[ھێراکلیتوس]] # {{ھێما|Start}} [[کانادا (فەیلەسووف)]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[لاوتسزی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[لی سی]] # {{ھێما|C}} [[Lucretius]] # {{ھێما|C}} [[مێنسیوس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ئەفلاتوون]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Plotinus]] # {{ھێما|C}} [[سەنیکا]] # {{ھێما|Start}} [[شانگ یانگ]] # {{ھێما|GA}} '''[[سوقرات]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[تالیس]] # {{ھێما|B}} [[شون کوانگ (شونزی)]] ====Post-classical (8 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[پیتەر ئەبیلارد]] # {{ھێما|GA}} [[ئیبن ڕوشد]] # {{ھێما|B}} [[Duns Scotus]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فارابی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[تۆماس ئەکویناس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Wang Yangming]] # {{ھێما|Start}} [[ویلیامی ئۆکامی]] # {{ھێما|Start}} [[ژو سی|چوو شی]] ====Early modern (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فڕانسیس بەیکن]] # {{ھێما|B}} [[Jeremy Bentham]] # {{ھێما|C}} [[جۆرج بارکلی]] # {{ھێما|C}} [[جۆردانۆ برونۆ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ڕێنێ دێکارت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Denis Diderot]] # {{ھێما|B}} [[ئیراسموس]] # {{ھێما|C}} [[Johann Gottlieb Fichte]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[دەیڤد ھیووم]] # {{ھێما|B}} '''[[ئیمانوێل کانت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ژان ژاک ڕوسۆ]] # {{ھێما|B}} [[باروخ سپینۆزا]] ====Late modern (27 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[ھانا ئارێنت]] # {{ھێما|B}} [[سیمۆن دێ بۆڤوار]] # {{ھێما|C}} [[ھێنری بێرگسۆن]] # {{ھێما|C}} [[Isaiah Berlin]] # {{ھێما|B}} [[ئۆگست کۆنت]] # {{ھێما|B}} [[Jacques Derrida]] # {{ھێما|B}} [[جۆن دووی]] # {{ھێما|B}} [[فرانتس فێنوو]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[میشێل فووکۆ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[یۆرگن ھابرماس]] # {{ھێما|GA}} [[فریدریش ھێگڵ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[مارتین ھایدگەر]] # {{ھێما|B}} [[ئێدمۆند ھووسێرل]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام جەیمز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[سۆرێن کیەرکێگۆر]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Marshall McLuhan]] # {{ھێما|C}} [[جۆن ستیوارت میل]] # {{ھێما|B}} '''[[فریدریش نیچە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[چارڵز سەندێرز پێرس]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[کارڵ پۆپەر]] # {{ھێما|C}} [[جۆن ڕۆڵز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[بێرتراند ڕەسڵ]] # {{ھێما|C}} [[ژان پۆڵ سارتر|ژان پۆڵ سارتەر]] # {{ھێما|B}} [[ئارتەر شۆپنھاوەر]] # {{ھێما|B}} [[ھێنری دەیڤید سۆرۆ]] # {{ھێما|GA}} [[Alfred North Whitehead]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[لودڤیگ ڤیتگنشتاین]] {{Div col end}} ===Historians (22 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (8 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Eusebius]] # {{ھێما|C}} '''[[ھێرۆدۆت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[یوسفوس]] # {{ھێما|C}} [[پلوتارک]] # {{ھێما|B}} [[سیما چیان]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Tacitus]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[توسیدید]] # {{ھێما|C}} [[زەینەفۆن]] ====Post-classical (4 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Bede]] # {{ھێما|Start}} [[Jean Froissart]] # {{ھێما|Start}} [[Geoffrey of Monmouth]] # {{ھێما|C}} '''[[ئیبن خەلدوون]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Early modern (3 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Edward Gibbon]] # {{ھێما|Start}} [[Nikolay Karamzin]] # {{ھێما|C}} [[Giorgio Vasari]] ====Late modern (7 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Charles A. Beard]] # {{ھێما|C}} [[Fernand Braudel]] # {{ھێما|C}} [[Eric Hobsbawm]] # {{ھێما|B}} [[تیۆدۆر مۆمسێن]] # {{ھێما|C}} [[Leopold von Ranke]] # {{ھێما|C}} [[A. J. P. Taylor]] # {{ھێما|Start}} [[Frederick Jackson Turner]] {{Div col end}} ===Social scientists, economists and political writers (52 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Antiquity (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[چانەکیا]] # {{ھێما|B}} [[Pāṇini]] ====Post-classical (1 article)==== # {{ھێما|B}} '''[[نیکۆلۆ مەکیاڤێلی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Early modern period (10 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Cesare Beccaria]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Edmund Burke]] # {{ھێما|B}} [[Hugo Grotius]] # {{ھێما|C}} [[تۆماس ھۆبز]] # {{ھێما|Start}} [[Gotthold Ephraim Lessing]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} '''[[جۆن لۆک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[مۆنتسکیۆ]] # {{ھێما|B}} [[تۆماس پەین]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ئادەم سمیت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} '''[[ماری ویلستۆنکرافت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Late modern period (39 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Theodor W. Adorno]] # {{ھێما|B}} [[میخائیل باکوونین]] # {{ھێما|C}} [[Edward Bernays]] # {{ھێما|Start}} [[ئێدوارد بەرنشتاین]] # {{ھێما|B}} [[Franz Boas]] # {{ھێما|B}} [[Pierre Bourdieu]] # {{ھێما|GA}} [[لویس بڕایل]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[نوام چۆمسکی]] # {{ھێما|FA}} [[W. E. B. Du Bois]] # {{ھێما|GA}} [[ئێمیل دورکایم]] # {{ھێما|C}} [[فریدریش ئێنگڵس]] # {{ھێما|GA}} [[میلتۆن فریدمەن]] # {{ھێما|B}} [[John Kenneth Galbraith]] # {{ھێما|C}} [[Clifford Geertz]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنیۆ گرامشی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فریدریش ھایێک]] # {{ھێما|GA}} [[جۆن مەینارد کەینز]] # {{ھێما|C}} [[پیتەر کرۆپۆتکین]] # {{ھێما|C}} [[کلۆد لێڤی-شترۆس]] # {{ھێما|GA}} '''[[کارڵ مارکس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Marcel Mauss]] # {{ھێما|GA}} [[Bronisław Malinowski]] # {{ھێما|B}} [[Thomas Robert Malthus]] # {{ھێما|B}} [[Margaret Mead]] # {{ھێما|B}} [[ماریا مۆنتیسۆری]] # {{ھێما|Start}} [[Vilfredo Pareto]] # {{ھێما|Start}} [[Talcott Parsons]] # {{ھێما|C}} [[Pierre-Joseph Proudhon]] # {{ھێما|C}} [[Alfred Radcliffe-Brown]] # {{ھێما|C}} [[دەیڤید ڕیکاردۆ]] # {{ھێما|GA}} [[ئیدوارد سەعید]] # {{ھێما|C}} [[Paul Samuelson]] # {{ھێما|Start}} [[فردینان دێسوسور]] # {{ھێما|Start}} [[Heinrich Schliemann]] # {{ھێما|C}} [[Sequoyah]] # {{ھێما|B}} [[Herbert Spencer]] # {{ھێما|B}} [[Alexis de Tocqueville]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[ماکس ڤێبەر]] # {{ھێما|C}} [[Noah Webster]] {{Div col end}} ===Psychologists (20 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|Start}} [[Gordon Allport]] # {{ھێما|Start}} [[Albert Bandura]] # {{ھێما|C}} [[Raymond Cattell]] # {{ھێما|B}} [[Albert Ellis]] # {{ھێما|Start}} [[Erik Erikson]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Leon Festinger]] # {{ھێما|C}} [[Anna Freud]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} '''[[زیگمۆند فرۆید]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[کارڵ گۆستاف یۆنگ]] # {{ھێما|C}} [[کورت لەڤین]] # {{ھێما|B}} [[Abraham Maslow]] # {{ھێما|GA}} [[George Armitage Miller]] # {{ھێما|C}} [[ئیڤان پاڤلۆڤ]] # {{ھێما|B}} [[ژان پیاژێ]] # {{ھێما|B}} [[Carl Rogers]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[B. F. Skinner]] # {{ھێما|C}} [[Edward Thorndike]] # {{ھێما|C}} [[Lev Vygotsky]] # {{ھێما|B}} [[John B. Watson]] # {{ھێما|Start}} [[ڤیلھێلم ڤونت]] {{Div col end}} ==<span id="Religious figures"></span>Religious figures (124 articles)== ===Hinduism (17 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (4 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Kapila]] # {{ھێما|C}} [[Patanjali]] # {{ھێما|Start}} [[Valmiki]] # {{ھێما|C}} [[Vyasa]] ====Medieval (6 articles)==== # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[Adi Shankara]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Basava]] # {{ھێما|C}} [[Gaudapada]] # {{ھێما|Start}} [[Kumārila Bhaṭṭa]] # {{ھێما|B}} [[Madhvacharya]] # {{ھێما|B}} [[Ramanuja]] ====Modern (7 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada]] # {{ھێما|B}} [[Chaitanya Mahaprabhu]] # {{ھێما|C}} [[Paramahansa Yogananda]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ramakrishna]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Ramana Maharshi]] # {{ھێما|GA}} [[Sri Aurobindo]] # {{ھێما|GA}} [[Swami Vivekananda]] {{Div col end}} ===Buddhism (15 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} '''[[گاوتاما بوودا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[14th Dalai Lama]] # {{ھێما|C}} [[Nagarjuna]] # {{ھێما|C}} [[Padmasambhava]] ====Chinese Buddhism (5 articles)==== # {{ھێما|B}} [[بۆدیدارما]] # {{ھێما|Start}} [[Kumārajīva]] # {{ھێما|Start}} [[Huiyuan (Buddhist)]] # {{ھێما|Start}} [[Zhiyi]] # {{ھێما|C}} [[Huineng]] ====Indian Buddhism (4 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Ānanda]] # {{ھێما|GA}} [[Maudgalyayana]] # {{ھێما|GA}} [[Śāriputra]] # {{ھێما|C}} [[Vasubandhu]] ====Japanese Buddhism (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Dōgen]] # {{ھێما|B}} [[Kūkai]] {{Div col end}} ===Abrahamic religions (85 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Judaism (6 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Baal Shem Tov]] # {{ھێما|C}} [[Rabbi Akiva]] # {{ھێما|C}} [[Judah Loew ben Bezalel]] # {{ھێما|C}} [[Maimonides]] # {{ھێما|B}} [[Rashi]] # {{ھێما|Start}} [[Vilna Gaon]] ====Christianity (60 articles)==== ===== New Testament figures (8 articles) ===== # {{ھێما|FA}} '''[[یەسووع]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[مریەم]] # {{ھێما|GA}} [[Mary Magdalene]] # {{ھێما|B}} [[یەحیا]] # {{ھێما|B}} [[Judas Iscariot]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[پۆڵسی تەڕسووسی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[پێترۆس]] # {{ھێما|B}} [[John the Apostle]] ===== Pre-Schism (18 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Ambrose]] # {{ھێما|B}} [[Arius]] # {{ھێما|C}} [[Athanasius of Alexandria]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Basil of Caesarea]] # {{ھێما|C}} [[Benedict of Nursia]] # {{ھێما|GA}} [[Clement of Alexandria]] # {{ھێما|C}} [[Cyril of Alexandria]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Saint George]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Gregory of Nazianzus]] # {{ھێما|GA}} [[Gregory of Nyssa]] # {{ھێما|B}} [[Irenaeus]] # {{ھێما|C}} [[Jerome]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[John Chrysostom]] # {{ھێما|C}} [[John of Damascus]] # {{ھێما|B}} [[Cyril and Methodius]] # {{ھێما|B}} [[Saint Nicholas]] # {{ھێما|GA}} [[Origen]] # {{ھێما|C}} [[Tertullian]] ===== Catholic Church (11 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Anselm of Canterbury]] # {{ھێما|C}} [[Bonaventure]] # {{ھێما|B}} [[فڕانسیس ئاسیزی]] # {{ھێما|B}} [[Jan Hus]] # {{ھێما|B}} [[Ignatius of Loyola]] # {{ھێما|B}} [[John of the Cross]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[دایکە تیرێسا]] # {{ھێما|B}} [[Teresa of Ávila]] # {{ھێما|C}} [[Tomás de Torquemada]] # {{ھێما|C}} [[جۆن ویکڵیف]] # {{ھێما|C}} [[Francis Xavier]] ===== Popes (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[پاپا کلێمێنسی یەکەم]] # {{ھێما|B}} [[Pope Gregory I]] # {{ھێما|B}} [[Pope Leo I]] # {{ھێما|C}} [[Pope John XXIII]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[پاپ جۆن پۆلی دووەم]] # {{ھێما|B}} [[Pope Pius IX]] ===== Orthodox Church (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Patriarch Nikon of Moscow]] # {{ھێما|C}} [[گریگۆری ڕاسپۆتین|گریگوری ڕاسپوتین]] ===== Protestantism (13 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Jacobus Arminius]] # {{ھێما|B}} [[Karl Barth]] # {{ھێما|C}} [[Dietrich Bonhoeffer]] # {{ھێما|FA}} [[ژان کالڤین]] # {{ھێما|FA}} [[Thomas Cranmer]] # {{ھێما|B}} [[Jonathan Edwards (theologian)]] # {{ھێما|B}} [[Billy Graham]] # {{ھێما|FA}} [[جۆن ناکس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} '''[[مارتن لووتر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Philip Melanchthon]] # {{ھێما|GA}} [[دێزمۆند تووتوو]] # {{ھێما|C}} [[John Wesley]] # {{ھێما|FA}} [[Huldrych Zwingli]] ===== Others (2 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Mary Baker Eddy]] # {{ھێما|GA}} [[Joseph Smith]] ====Islam (19 articles)==== # {{ھێما|GA}} '''[[محەممەد]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[عائیشە]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فاتیمەی زەھرا]] # {{ھێما|Start}} [[خەدیجە کچی خووەیلید]] ===== Shia Islam (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب]] # {{ھێما|C}} [[حوسێن کوڕی عەلی]] # {{ھێما|Start}} [[جەعفەری سادق]] ===== Sunni Islam (8 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[ئەحمەد کوڕی حەنبەل]] # {{ھێما|C}} [[ئەبووحەنیفە]] # {{ھێما|Start}} [[مالیک کوڕی ئەنەس]] # {{ھێما|B}} [[بوخاری]] # {{ھێما|Start}} [[موسلیم کوڕی حەجاج]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمام شافعی]] # {{ھێما|B}} [[ئیبن تەیمیە]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمامی نەوەوی]] ===== Others (4 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[محەممەد کوڕی عەبدولوەھاب]] # {{ھێما|C}} [[غەزالی]] # {{ھێما|C}} [[ئیبن عەرەبی]] # {{ھێما|Start}} [[مەلا سەدرا]] {{Div col end}} ===Others (7 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Jainism (1 article)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Mahavira]] ====New religious movements (3 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[بەھائوڵڵا]] # {{ھێما|B}} [[Helena Blavatsky]] # {{ھێما|GA}} [[Aleister Crowley]] ====Sikhism (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Guru Gobind Singh]] # {{ھێما|B}} [[Guru Nanak]] ====Zoroastrianism (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[زەردەشت]] {{Div col end}} ==<span id="Politicians and leaders"></span>Politicians and leaders (500 articles)== ===Ancient (72 articles)=== ====Africa (13 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|Start}} [[Ezana of Axum]] # {{ھێما|C}} [[Gaiseric]] ===== Egypt (11 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Narmer]] # {{ھێما|GA}} [[Thutmose I]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[حەتشەپسوت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Thutmose III]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[ئیخناتون]] # {{ھێما|C}} [[نفرتیتی]] # {{ھێما|GA}} [[توت عنخ ئاموون]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[Ramesses II]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Ramesses III]] # {{ھێما|GA}} [[Ptolemy I Soter]] # {{ھێما|FA}} [[کلیۆپاترا]] {{Div col end}} ====Asia (28 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Asia (7 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[چاوۆ چاوۆ]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمپراتۆر گاوۆزووی ھان]] # {{ھێما|C}} [[گوانگیتۆی مەزن]] # {{ھێما|Start}} [[Modu Chanyu]] # {{ھێما|B}} '''[[چین شی ھوانگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ئیمپراتۆر ووی ھان]] # {{ھێما|Start}} [[یووی مەزن]] ===== Southern Asia (7 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Ajatashatru]] # {{ھێما|B}} '''[[ئاشۆکا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Chandragupta II]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Chandragupta Maurya]] # {{ھێما|C}} [[Kanishka]] # {{ھێما|C}} [[Menander I]] # {{ھێما|Start}} [[Samudragupta]] ===== Western Asia (11 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[ئاشووربانیپاڵ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[کورووشی مەزن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[Darius the Great]] # {{ھێما|GA}} '''[[حامۆڕابی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Mithridates VI Eupator]] # {{ھێما|GA}} [[نەبووخەد نەسر دووەم]] # {{ھێما|C}} [[Puduḫepa]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[سارگۆنی گەورە]] # {{ھێما|C}} [[Tigranes the Great]] # {{ھێما|C}} [[Xerxes I]] # {{ھێما|FA}} [[Zenobia]] ===== Hellenistic Kingdoms (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Antigonus I Monophthalmus]] # {{ھێما|C}} [[Antiochus III the Great]] # {{ھێما|B}} [[Seleucus I Nicator]] {{Div col end}} ====Europe (31 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Attila]] # {{ھێما|C}} [[Decebalus]] # {{ھێما|B}} [[Pyrrhus of Epirus]] ===== Greece (7 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Alcibiades]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Demosthenes]] # {{ھێما|Start}} [[Draco (lawgiver)]] # {{ھێما|Start}} [[Lycurgus (lawgiver)]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Pericles]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Solon]] # {{ھێما|GA}} [[Themistocles]] ===== Macedonia (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Philip II of Macedon]] # {{ھێما|GA}} '''[[ئەسکەندەری مەزن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===== Western Europe (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Alaric I]] # {{ھێما|C}} [[Arminius]] # {{ھێما|GA}} [[Boudica]] # {{ھێما|Start}} [[Theodoric I]] # {{ھێما|Start}} [[Vercingetorix]] ===== Ancient Rome (14 articles) ===== # {{ھێما|FA}} '''[[ئەگوستوس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[جولیوس سێزار]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[کالیگولا]] # {{ھێما|C}} [[Cato the Elder]] # {{ھێما|GA}} [[کۆنستانتینی مەزن]] # {{ھێما|FA}} [[Diocletian]] # {{ھێما|FA}} [[Domitian]] # {{ھێما|C}} [[Gracchi brothers]] # {{ھێما|GA}} [[ھادریان]] # {{ھێما|GA}} [[Marcus Aurelius]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[نیرۆ]] # {{ھێما|GA}} [[Theodosius I]] # {{ھێما|GA}} [[تایبیریەس]] # {{ھێما|GA}} [[تراجان]] {{Div col end}} ===Post-classical (127 articles)=== ====Africa (6 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Amda Seyon I]] # {{ھێما|C}} [[بایبەرس]] # {{ھێما|Start}} [[Al-Hakim bi-Amr Allah]] # {{ھێما|C}} '''[[مەنسا موسا|Mansa Musa]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Abd Allah al-Mahdi Billah]] # {{ھێما|C}} [[Al-Nasir Muhammad]] {{Div col end}} ====Americas (2 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|Start}} [[Moctezuma I]] # {{ھێما|Start}} [[Pachacuti]] {{Div col end}} ====Asia (46 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Asia, Iran, Caucasus (14 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Batu Khan]] # {{ھێما|Start}} [[Bumin Qaghan]] # {{ھێما|C}} [[ھۆلاکۆ خان]] # {{ھێما|C}} [[Jochi]] # {{ھێما|B}} [[ئەنووشیروان]] # {{ھێما|C}} [[Mahmud of Ghazni]] # {{ھێما|C}} [[Muhammad of Ghor]] # {{ھێما|C}} [[Muhammad II of Khwarazm]] # {{ھێما|C}} [[Nizam al-Mulk]] # {{ھێما|GA}} [[Tamar of Georgia]] # {{ھێما|C}} [[تەیمووری لەنگ]] # {{ھێما|Start}} [[Tokhtamysh]] # {{ھێما|Start}} [[Tughril]] # {{ھێما|Start}} [[Ulugh Beg]] ===== Eastern Asia (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} '''[[چەنگیزخان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Ögedei Khan]] # {{ھێما|C}} [[سێجۆنگی مەزن]] # {{ھێما|Start}} [[تایجۆی گۆریۆ]] # {{ھێما|Start}} [[تایجۆی جۆسۆن]] ===== China (7 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ئیمپراتۆر ھۆنگ وو]] # {{ھێما|B}} [[کوبلای خان]] # {{ھێما|C}} [[ئیمپراتۆر تایزۆنگی تانگ]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمپراتۆر تایزوی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ]] # {{ھێما|Start}} [[Emperor Wen of Sui]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[وو زێتیان]] # {{ھێما|B}} [[ئیمپراتۆر یۆنگڵ]] ===== Southeastern Asia (5 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Anawrahta]] # {{ھێما|B}} [[Ram Khamhaeng]] # {{ھێما|Start}} [[Gajah Mada]] # {{ھێما|C}} [[Jayavarman VII]] # {{ھێما|Start}} [[Suryavarman II]] ===== Vietnam (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Lê Lợi]] # {{ھێما|Start}} [[Lê Thánh Tông]] # {{ھێما|B}} [[Trần Thánh Tông]] ===== Southern Asia (4 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Prithviraj Chauhan]] # {{ھێما|C}} [[Harsha]] # {{ھێما|C}} [[عەلائەدین خەلجی]] # {{ھێما|B}} [[Rajaraja I]] ===== Western Asia (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدینی ئەییووبی]] # {{ھێما|Start}} [[سوڵتان عوسمانی یەکەم]] ===== Caliphates (6 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[عەبدولمەلیک کوڕی مەروان]] # {{ھێما|B}} [[ئەبووبەکری سدیق]] # {{ھێما|C}} [[ھاروون ڕەشید]] # {{ھێما|FA}} [[موعاویە کوڕی ئەبووسوفیان]] # {{ھێما|B}} [[عومەر کوڕی خەتتاب]] # {{ھێما|B}} [[عوسمان کوڕی عەفان]] {{Div col end}} ====Europe (73 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Europe (4 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Stefan Dušan]] # {{ھێما|GA}} [[Stephen the Great]] # {{ھێما|B}} [[Svatopluk I of Moravia]] # {{ھێما|C}} [[ڤلادی سکھەڵدڕ|ڤلادی سکهەڵدڕ]] ===== Bulgaria (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Krum]] # {{ھێما|C}} [[Boris I of Bulgaria]] # {{ھێما|B}} [[Ivan Asen II]] ===== Byzantine Empire (6 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[جەستێنیانی یەکەم]] # {{ھێما|GA}} [[ھەرقل]] # {{ھێما|GA}} [[Basil II]] # {{ھێما|Start}} [[Leo III the Isaurian]] # {{ھێما|FA}} [[Manuel I Komnenos]] # {{ھێما|Start}} [[Theodora (wife of Justinian I)]] ===== Hungary (4 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[Stephen I of Hungary]] # {{ھێما|GA}} [[Béla IV of Hungary]] # {{ھێما|GA}} [[Louis I of Hungary]] # {{ھێما|GA}} [[Matthias Corvinus]] ===== Poland and Lithuania (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Bolesław I the Brave]] # {{ھێما|Start}} [[Casimir III the Great]] # {{ھێما|B}} [[Gediminas]] # {{ھێما|FA}} [[Władysław II Jagiełło]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Mieszko I]] # {{ھێما|B}} [[Vytautas]] ===== Russia (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Alexander Nevsky]] # {{ھێما|Start}} [[Daniel of Galicia]] # {{ھێما|Start}} [[Dmitry Donskoy]] # {{ھێما|C}} [[Vladimir the Great]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Sviatoslav I]] # {{ھێما|B}} [[Yaroslav the Wise]] ===== Western Europe (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[کانۆتی مەزن]] # {{ھێما|C}} [[Margaret I of Denmark]] ===== England and Scotland (9 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[ئەتێلستان]] # {{ھێما|B}} [[Alfred the Great]] # {{ھێما|FA}} [[ئێدواردی یەکەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|FA}} [[ئێدواردی سێیەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|GA}} [[Henry II of England]] # {{ھێما|FA}} [[John, King of England]] # {{ھێما|C}} [[ڕیچاردی یەکەم]] # {{ھێما|C}} [[Robert the Bruce]] # {{ھێما|FA}} [[وێلیامی داگیرکەر]] ===== France (8 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Clovis I]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[شارلمان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Charles Martel]] # {{ھێما|C}} [[Louis the Pious]] # {{ھێما|B}} [[Eleanor of Aquitaine]] # {{ھێما|C}} [[Philip II of France]] # {{ھێما|C}} [[Louis IX of France]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپی چوارەم، پاشای فەرەنسا]] ===== Germany (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Charles the Fat]] # {{ھێما|Start}} [[Henry the Lion]] ===== Holy Roman Empire (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ئیمپراتۆر چارلسی چوارەم، ئیمپراتۆری ڕۆم]] # {{ھێما|C}} [[Frederick Barbarossa]] # {{ھێما|C}} [[Frederick II, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|FA}} [[Henry IV, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Otto the Great]] # {{ھێما|Start}} [[Sigismund, Holy Roman Emperor]] ===== Italy (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Cosimo de' Medici]] # {{ھێما|C}} [[Lorenzo de' Medici]] # {{ھێما|B}} [[Robert Guiscard]] # {{ھێما|B}} [[Roger II of Sicily]] # {{ھێما|C}} [[Girolamo Savonarola]] # {{ھێما|C}} [[Theodoric the Great]] ===== Papal States (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Pope Alexander VI]] # {{ھێما|C}} [[Pope Boniface VIII]] # {{ھێما|B}} [[Pope Gregory VII]] # {{ھێما|C}} [[Pope Innocent III]] # {{ھێما|C}} [[Pope Urban II]] ===== Spain and Portugal (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[عەبدولڕەحمان داخل]] # {{ھێما|C}} [[Abd al-Rahman III]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Afonso I of Portugal]] # {{ھێما|B}} [[فێرناندۆی دووەم]] # {{ھێما|C}} [[Prince Henry the Navigator]] # {{ھێما|C}} [[ئیزابێلای یەکەم شاژنی کاستیل]] {{Div col end}} ===Early modern period (113 articles)=== ====Africa (5 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} [[Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi]] # {{ھێما|Start}} [[Ahmad al-Mansur]] # {{ھێما|Start}} [[Askia Muhammad I]] # {{ھێما|C}} [[Nzinga of Ndongo and Matamba]] # {{ھێما|GA}} [[Zara Yaqob]] {{Div col end}} ====Americas (12 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[ئاتاھوالپا]] # {{ھێما|C}} [[La Malinche]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Moctezuma II]] # {{ھێما|FA}} [[Tecumseh]] # {{ھێما|Start}} [[Túpac Amaru]] # {{ھێما|Start}} [[Túpac Amaru II]] ===== United States (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[بێنجامین فرانکلین]] # {{ھێما|GA}} '''[[جۆرج واشینگتن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[جۆن ئادەمز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[تۆماس جێفەرسۆن]] # {{ھێما|GA}} [[Alexander Hamilton]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز مەدیسۆن]] {{Div col end}} ====Asia (41 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Asia, Iran, Caucasus (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[شا عەباسی یەکەم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ahmad Shah Durrani]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[بابور]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ھومایوون]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[شا ئیسماعیلی یەکەم]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[نادر شا]] ===== Eastern Asia (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[جیۆنگجۆی جۆسۆن]] # {{ھێما|B}} [[سۆنجۆی جۆسۆن]] ===== China (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Hong Taiji]] # {{ھێما|Start}} [[Jiajing Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Kangxi Emperor]] # {{ھێما|Start}} [[Nurhaci]] # {{ھێما|B}} [[Qianlong Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Wanli Emperor]] ===== Japan (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[تۆیۆتۆمی ھیدێیۆشی]] # {{ھێما|C}} [[Tokugawa Ieyasu]] # {{ھێما|C}} [[ئۆدا نۆبوناگا]] ===== Southern Asia (10 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ئەکبەری مەزن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ئاورەنگزێب]] # {{ھێما|C}} [[Robert Clive]] # {{ھێما|C}} [[Hyder Ali]] # {{ھێما|Start}} [[Prithvi Narayan Shah]] # {{ھێما|B}} [[شاجیھان]] # {{ھێما|C}} [[شیر شا سوری]] # {{ھێما|Start}} [[Tipu Sultan]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[شیڤاجی]] # {{ھێما|C}} [[Krishnadevaraya]] ===== Southeastern Asia (5 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Sultan Agung of Mataram]] # {{ھێما|Start}} [[Rama I]] # {{ھێما|C}} [[Iskandar Muda]] # {{ھێما|Start}} [[Naresuan]] # {{ھێما|Start}} [[Quang Trung]] ===== Burma (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Alaungpaya]] # {{ھێما|B}} [[Bayinnaung]] # {{ھێما|B}} [[Tabinshwehti]] ===== Western Asia (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[محەممەدی دووەم]] # {{ھێما|Start}} [[محەممەدی چوارەم]] # {{ھێما|Start}} [[خوڕەم سوڵتان]] # {{ھێما|B}} [[سەلیمی یەکەم]] # {{ھێما|Start}} [[سەلیمی سێیەم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[سولەیمان قانوونی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) {{Div col end}} ====Europe (54 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Europe (1 article) ===== # {{ھێما|C}} [[Bohdan Khmelnytsky]] ===== Poland and Lithuania (4 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Augustus II the Strong]] # {{ھێما|B}} [[John III Sobieski]] # {{ھێما|GA}} [[Stephen Báthory]] # {{ھێما|GA}} [[Sigismund III Vasa]] ===== Russia (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Ivan III of Moscow]] # {{ھێما|C}} [[ئیڤانی چوارەم]] # {{ھێما|C}} [[Alexis of Russia]] # {{ھێما|B}} [[پیتەری مەزن]] # {{ھێما|B}} [[Elizabeth of Russia]] # {{ھێما|C}} '''[[کاترینای دووەم]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===== Western Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[فریدریکی مەزن]] # {{ھێما|Start}} [[Frederick William I of Prussia]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[William the Silent]] ===== England and Scotland (14 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[چارڵزی یەکەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|FA}} '''[[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[جۆرجی سێیەم]] # {{ھێما|C}} [[ھێنری پێنجەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|GA}} [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمزی یەکەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Oliver Cromwell]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[ماریی یەکەمی ئینگلستان]] # {{ھێما|FA}} [[ماری شاژنی سکۆتلاند]] # {{ھێما|FA}} [[William III of England]] # {{ھێما|GA}} [[William Blackstone]] # {{ھێما|GA}} [[William Murray, 1st Earl of Mansfield]] # {{ھێما|C}} [[William Pitt the Younger]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Robert Walpole]] ===== France (18 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[کاترین دێ مێدیچی]] # {{ھێما|C}} [[Francis I of France]] # {{ھێما|C}} [[ھێنریی چوارەمی فەڕەنسا]] # {{ھێما|C}} [[Louis XI]] # {{ھێما|C}} [[لویی چواردەیەم]] # {{ھێما|C}} [[لویی پانزدەیەمی فەڕەنسا]] # {{ھێما|C}} [[Louis XVI]] # {{ھێما|B}} [[Marie Antoinette]] # {{ھێما|B}} [[Cardinal Mazarin]] # {{ھێما|FFAC}} {{ھێما|A}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} '''[[ناپۆلیۆن بۆناپارت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Madame de Pompadour]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئارماند دی ڕیشیلۆ]] ====== Holy Roman Empire, Austria (6 articles) ====== # {{ھێما|C}} [[Charles V, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Ferdinand I, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Joseph II, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Leopold I, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Maximilian I, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|GA}} [[ما‌ریا تریزا]] ===== Northern Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Charles XII of Sweden]] # {{ھێما|B}} [[Christina, Queen of Sweden]] # {{ھێما|C}} [[Gustavus Adolphus]] ===== Southern Europe (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Cesare Borgia]] # {{ھێما|C}} [[Pope Julius II]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپی دووەمی ئیسپانیا]] # {{ھێما|C}} [[Philip V of Spain]] # {{ھێما|C}} [[Sebastião José de Carvalho e Melo, 1st Marquis of Pombal]] ====Oceania (1 article)==== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Kamehameha I]] {{Div col end}} ===Late modern period (188 articles)=== ====Africa (31 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Africa (9 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[عیدی ئەمین]] # {{ھێما|B}} [[ھيلا سيلاسى|هيلا سيلاسى]] # {{ھێما|C}} [[کێنێت کائۆندا]] # {{ھێما|FA}} [[جۆمۆ کنیاتا]] # {{ھێما|GA}} [[Julius Nyerere]] # {{ھێما|B}} [[Menelik II]] # {{ھێما|FA}} [[Rainilaiarivony]] # {{ھێما|B}} [[Tewodros II]] # {{ھێما|B}} [[Yohannes IV]] ===== Northern Africa (7 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[موعەمەر قەزافی]] # {{ھێما|B}} [[Isma'il Pasha of Egypt]] # {{ھێما|C}} [[موحەممەد ئەحمەد (مەھدی)|موحەممەد ئەحمەد (مەهدی)]] # {{ھێما|B}} [[محەممەد عەلی پاشا]] # {{ھێما|GA}} [[جەمال عەبدولناسر]] # {{ھێما|C}} [[Emir Abdelkader]] # {{ھێما|C}} [[ئەنوەر سادات]] ===== Southern and Central Africa (8 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Hastings Banda]] # {{ھێما|B}} [[فرێدێریک ویلێم دی کلێرک]] # {{ھێما|C}} [[پاتریس لومومبا]] # {{ھێما|FA}} '''[[نێلسۆن ماندێلا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Mobutu Sese Seko]] # {{ھێما|GA}} [[ڕۆبێرت مووگابی]] # {{ھێما|B}} [[Cecil Rhodes]] # {{ھێما|C}} [[Shaka]] ===== Western Africa (7 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[کۆفی عەنان]] # {{ھێما|Start}} [[Nnamdi Azikiwe]] # {{ھێما|B}} [[کوامێ نکروما]] # {{ھێما|B}} [[Olusegun Obasanjo]] # {{ھێما|Start}} [[Thomas Sankara]] # {{ھێما|C}} [[Léopold Sédar Senghor]] # {{ھێما|C}} [[ئەلن جۆنسن سیرلیف]] {{Div col end}} ====Americas (42 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== South America (8 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[سالڤادۆر ئالێندێ]] # {{ھێما|B}} '''[[سیمۆن بۆلیڤار]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[ھوگۆ چاڤێز]] # {{ھێما|GA}} [[ژۆزێ دێ سان مارتین]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[خوان پێرۆن]] # {{ھێما|B}} [[Augusto Pinochet]] # {{ھێما|Start}} [[ئەنتۆنیۆ خۆزێ دێ سوکرێ]] # {{ھێما|C}} [[Alfredo Stroessner]] ===== Brazil (3 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[Pedro I of Brazil]] # {{ھێما|FA}} [[پێدرۆی دووەمی بەڕازیل]] # {{ھێما|C}} [[گێتولیۆ ڤارگاس]] ===== Central America and the Caribbean (5 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[فیدڵ کاسترۆ]] # {{ھێما|Start}} [[François Duvalier]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Toussaint Louverture]] # {{ھێما|Start}} [[Francisco Morazán]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Rafael Trujillo]] ===== Mexico (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[پۆفیریۆ دیاز]] # {{ھێما|C}} [[Benito Juárez]] # {{ھێما|B}} [[Antonio López de Santa Anna]] ===== United States (21 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[جۆرج دەبلیوو بوش]] # {{ھێما|FA}} [[John C. Calhoun]] # {{ھێما|B}} [[Henry Clay]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[دوایت د. ئایزێنھاوەر]] # {{ھێما|B}} [[J. Edgar Hoover]] # {{ھێما|FA}} [[ئەندرێو جاکسۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لیندۆن بی جۆنسۆن]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[جان ئێف. کێنیدی]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ئەبراھام لینکن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[John Marshall]] # {{ھێما|FA}} [[ڕیچارد نیکسۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[باراک ئۆباما]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمز پۆڵک]] # {{ھێما|FA}} [[ڕۆناڵد ڕەیگن|ڕۆناڵد ڕێیگن]] # {{ھێما|GA}} [[ئیلینۆر ڕۆزەڤێڵت]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[فرانکلین ڕۆزڤێڵت]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[تیۆدور ڕۆزڤێڵت]] # {{ھێما|GA}} [[Sitting Bull]] # {{ھێما|FA}} [[ھاری تروومەن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[دۆناڵد ترامپ]] # {{ھێما|GA}} [[ودرۆ ویلسۆن]] ===== Canada (2 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[John A. Macdonald]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Pierre Trudeau]] {{Div col end}} ====Asia (49 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Asia, Iran, Caucasus (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[محەممەد موسەددیق]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەد ڕەزا پەھلەوی]] # {{ھێما|C}} [[Mohammad Zahir Shah]] # {{ھێما|B}} [[Eduard Shevardnadze]] ===== Eastern Asia ===== ===== China (8 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Chiang Kai-shek]] # {{ھێما|B}} [[Empress Dowager Cixi]] # {{ھێما|C}} [[دێنگ شیاوپینگ]] # {{ھێما|C}} [[جیانگ چینگ]] # {{ھێما|B}} '''[[ماو تسی تۆنگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[پویی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[شی ژنپنگ|شی جین پینگ]] # {{ھێما|B}} [[Zhou Enlai]] ===== Japan (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[ھیرۆھیتۆ]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمپڕاتۆر مێیجی]] # {{ھێما|Start}} [[Eisaku Satō]] # {{ھێما|B}} [[Hideki Tojo]] # {{ھێما|B}} [[شینزۆ ئابێ]] ===== Korea (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[کیم ئیل سونگ]] # {{ھێما|C}} [[پارک چونگ-ھی]] # {{ھێما|C}} [[Syngman Rhee]] ===== Southeastern Asia (11 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[کۆرازۆن ئەکینۆ]] # {{ھێما|C}} [[Chulalongkorn]] # {{ھێما|C}} [[Ferdinand Marcos]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ھۆ چی مین]] # {{ھێما|B}} [[Lee Kuan Yew]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ماھاتیر محەممەد]] # {{ھێما|B}} [[Ne Win]] # {{ھێما|C}} [[پۆل پۆت]] # {{ھێما|C}} [[D. S. Senanayake]] # {{ھێما|GA}} [[محەممەد سووھارتۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Sukarno]] ===== Southern Asia (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[بێنەزیر بوتۆ]] # {{ھێما|FA}} [[محەممەد عەلی جیناح]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Sheikh Mujibur Rahman]] ===== India (6 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[George Curzon, 1st Marquess Curzon of Kedleston]] # {{ھێما|B}} [[ئیندریا گاندی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جەواھرلەعل نەھرۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Vallabhbhai Patel]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Manmohan Singh]] # {{ھێما|GA}} [[Atal Bihari Vajpayee]] ===== Western Asia (8 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[عەبدولحەمیدی دووەم]] # {{ھێما|FA}} [[یاسر عەرەفات]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[مستەفا کەمال ئاتاتورک]] # {{ھێما|C}} [[داڤید بن گوریۆن]] # {{ھێما|B}} [[سەددام حوسێن]] # {{ھێما|C}} [[عەبدولعەزیز ئالسعوود]] # {{ھێما|B}} [[مەحموودی دووەم]] # {{ھێما|C}} [[گۆلدا مائیر]] {{Div col end}} ====Europe (65 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Europe (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Alexander Dubček]] # {{ھێما|B}} [[Francis II, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Václav Havel]] # {{ھێما|B}} [[Franz Joseph I of Austria]] # {{ھێما|GA}} [[کلێمنس فۆن مێتەرنیش]] ===== Eastern Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Symon Petliura]] # {{ھێما|FA}} [[Józef Piłsudski]] # {{ھێما|GA}} [[Lech Wałęsa]] ===== Southeastern Europe (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ion Antonescu]] # {{ھێما|B}} [[نیکۆلای چاوشێسکوو]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Enver Hoxha]] # {{ھێما|B}} [[Slobodan Milošević]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ante Pavelić]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Josip Broz Tito]] ===== Russia and USSR (12 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ئەلێکساندەری یەکەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|B}} [[ئەلێکساندەری دووەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|GA}} [[لیۆنید برێژنێڤ]] # {{ھێما|GA}} [[میخائیل گۆرباچۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[نیکیتا خروشچۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[ڤلادیمیر لێنین]] # {{ھێما|C}} [[نیکۆلاسی یەکەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|C}} [[نیکۆلاسی دووەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڤلادیمیر پوتین]] # {{ھێما|GA}} '''[[جۆزێف ستالین]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لیۆن ترۆتسکی]] # {{ھێما|B}} [[بۆریس یێڵتسین]] ===== Scandinavia (4 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[گرو ھارلێم برونتلاند]] # {{ھێما|C}} [[Charles XIV John]] # {{ھێما|B}} [[Carl Gustaf Emil Mannerheim]] # {{ھێما|B}} [[داگ ھاممەرشوێلد]] ===== Western Europe (1 article) ===== # {{ھێما|B}} [[Leopold II of Belgium]] ===== France (6 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Georges Clemenceau]] # {{ھێما|B}} [[شارل دێ گۆل]] # {{ھێما|B}} [[فرانسوا میتێران]] # {{ھێما|C}} [[Louis Philippe I]] # {{ھێما|C}} [[ناپلیۆنی سێیەم]] # {{ھێما|B}} [[Adolphe Thiers]] ===== Germany (11 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[کۆنراد ئەدیناوەر]] # {{ھێما|B}} [[ئۆتۆ فۆن بیسمارک]] # {{ھێما|B}} [[Willy Brandt]] # {{ھێما|GA}} [[جۆزێف گۆبڵز]] # {{ھێما|GA}} '''[[ئەدۆڵف ھیتلەر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[ھێنریک ھیملەر]] # {{ھێما|Start}} [[Erich Honecker]] # {{ھێما|B}} [[ھێلموت کول]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەنگێلا مێرکڵ]] # {{ھێما|C}} [[William I, German Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Wilhelm II, German Emperor]] ===== Iberia (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[فرانسیسکۆ فرانکۆ]] # {{ھێما|C}} [[خوان کارلۆسی یەکەم]] # {{ھێما|B}} [[António de Oliveira Salazar]] ===== Ireland (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[مایکڵ کۆلینز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Charles Stewart Parnell]] # {{ھێما|B}} [[Éamon de Valera]] ===== Italy (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Camillo Benso, Count of Cavour]] # {{ھێما|B}} [[بێنیتۆ موسۆلینی]] ===== United Kingdom (9 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Robert Peel]] # {{ھێما|FA}} [[ڤیکتۆریا (شاژن)]] # {{ھێما|B}} [[William Ewart Gladstone]] # {{ھێما|FA}} [[بێنجامین دیزرائیلی]] # {{ھێما|C}} [[David Lloyd George]] # {{ھێما|GA}} [[وینستن چێرچڵ|وینستۆن چێرچیل]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Clement Attlee]] # {{ھێما|FA}} [[ئێلیزابێتی دووەم]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[مارگرێت تاچر]] {{Div col end}} ====Oceania (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[John Curtin]] ==<span id="Military leaders and theorists"></span>Military leaders and theorists (52 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient history (9 articles)=== # {{ھێما|C}} [[Aetius (magister militum)]] # {{ھێما|C}} [[ھانیباڵ]] # {{ھێما|B}} [[Leonidas I]] # {{ھێما|C}} [[ژوگێ لیانگ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Mark Antony]] # {{ھێما|C}} [[Pompey]] # {{ھێما|Start}} [[Scipio Africanus]] # {{ھێما|Start}} [[Sulla]] # {{ھێما|GA}} [[سوون تزو]] ===Post-classical history (10 articles)=== # {{ھێما|GA}} [[عەمرو کوڕی عاس]] # {{ھێما|C}} [[El Cid]] # {{ھێما|C}} [[Godfrey of Bouillon]] # {{ھێما|FA}} '''[[ژان دارک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[John Hunyadi]] # {{ھێما|C}} [[Subutai]] # {{ھێما|Start}} [[Trần Hưng Đạo]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام واڵاس]] # {{ھێما|C}} [[Jan Žižka]] # {{ھێما|FA}} [[خالید کوڕی وەلید]] ===Early modern history (12 articles)=== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Afonso de Albuquerque]] # {{ھێما|Start}} [[Fernando Álvarez de Toledo, 3rd Duke of Alba]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Hayreddin Barbarossa]] # {{ھێما|FA}} [[John Churchill, 1st Duke of Marlborough]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئێرنان کۆرتێس]] # {{ھێما|C}} [[میشێل دێ ڕۆیتەر]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Francis Drake]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[میامۆتۆ موساشی]] # {{ھێما|B}} [[Prince Eugene of Savoy]] # {{ھێما|C}} [[Francisco Pizarro]] # {{ھێما|C}} [[Alexander Suvorov]] # {{ھێما|C}} [[یی سون-سین]] ===Late modern history (21 articles)=== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Robert Baden-Powell, 1st Baron Baden-Powell]] # {{ھێما|C}} [[Carl von Clausewitz]] # {{ھێما|C}} [[Enver Pasha]] # {{ھێما|C}} [[جوزێپێ گاریبالدی]] # {{ھێما|GA}} [[ھێرمان گۆرینگ]] # {{ھێما|FA}} [[ئولیسیس ئێس گرانت]] # {{ھێما|C}} [[Paul von Hindenburg]] # {{ھێما|GA}} [[تۆماس ئێدوارد لۆرەنس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕۆبێرت ئێدوارد لی]] # {{ھێما|C}} [[Erich Ludendorff]] # {{ھێما|FA}} [[دۆگلاس ماکارتور]] # {{ھێما|C}} [[Alfred Thayer Mahan]] # {{ھێما|B}} [[George C. Marshall]] # {{ھێما|C}} [[مۆلتکە]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Bernard Montgomery]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[Horatio Nelson, 1st Viscount Nelson]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[ئێرڤین ڕۆمل]] # {{ھێما|C}} [[ڤۆ نگوین جیاپ]] # {{ھێما|C}} [[Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington]] # {{ھێما|C}} [[Isoroku Yamamoto]] # {{ھێما|C}} [[Georgy Zhukov]] {{Div col end}} ==<span id="Rebels, revolutionaries and activists"></span>Rebels, revolutionaries and activists (54 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient history (1 article)=== # {{ھێما|C}} [[سپارتاکۆس]] ===Post-classical history (3 articles)=== # {{ھێما|Start}} [[Abu Muslim]] # {{ھێما|B}} [[بابەک خوڕەمدین]] # {{ھێما|C}} [[ھوانگ چاوۆ]] ===Early modern history (8 articles)=== ====General (5 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[بلاک بێرد]] # {{ھێما|GA}} [[Bartolomé de las Casas]] # {{ھێما|C}} [[Thomas Müntzer]] # {{ھێما|B}} [[یەمەلیان پوگاچۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[William Wilberforce]] ====France (3 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Georges Danton]] # {{ھێما|C}} [[Jean-Paul Marat]] # {{ھێما|B}} [[ماکسیمیلیان ڕۆبێسپیێر]] ===Late modern history (42 articles)=== ====Americas (21 articles)==== # {{ھێما|C}} [[مارکوس گارڤەی]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[چێ گیڤارا]] # {{ھێما|B}} [[Miguel Hidalgo y Costilla]] # {{ھێما|FA}} [[Louis Riel]] # {{ھێما|B}} [[پانچۆ ڤیا]] # {{ھێما|C}} [[ئێمیلیانۆ ساپاتا]] =====United States (15 articles)===== # {{ھێما|B}} [[جەن ئادامس]] # {{ھێما|C}} [[سووزان ئەنتۆنی]] # {{ھێما|B}} [[فرێدریک دۆگلاس]] # {{ھێما|B}} [[بێتی فریدن]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ھێلێن کێلەر]] # {{ھێما|GA}} [[مارتین لووتەر کینگ دووەمی|مارتین لووتر کینگ جەی-ئاڕ.]] # {{ھێما|FA}} [[مالکۆم ئێکس]] # {{ھێما|FA}} [[Harvey Milk]] # {{ھێما|B}} [[John Muir]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ڕۆزا پارکس]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Margaret Sanger]] # {{ھێما|GA}} [[ئیلیزابێت کادی ستانتۆن]] # {{ھێما|B}} [[Sojourner Truth]] # {{ھێما|FA}} [[Harriet Tubman]] # {{ھێما|C}} [[Booker T. Washington]] ====Africa (3 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[ستیڤ بیکۆ]] # {{ھێما|B}} [[سەید قوتب]] # {{ھێما|C}} [[Ken Saro-Wiwa]] ====Asia (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ئامبەدکار]] # {{ھێما|C}} [[Aung San]] # {{ھێما|B}} [[ئون سان سو چی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئوسامە بن لادن]] # {{ھێما|C}} [[Subhas Chandra Bose]] # {{ھێما|Start}} [[Diponegoro]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[مەھاتما گاندی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Hong Xiuquan]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[خۆزێ ڕیزاڵ]] # {{ھێما|C}} [[ڕانی لاکشمیبای]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[سون یات سێن]] # {{ھێما|C}} [[Bal Gangadhar Tilak]] ====Europe (6 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ھێنری دونان]] # {{ھێما|FA}} [[ئێما گۆڵدمان]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[تیۆدۆر ھێرتسل]] # {{ھێما|C}} [[ڕۆزا لوکسەمبورگ]] # {{ھێما|GA}} [[Nestor Makhno]] # {{ھێما|FA}} [[Emmeline Pankhurst]] {{Div col end}} ==<span id="Scientists, inventors and mathematicians"></span>Scientists, inventors and mathematicians (254 articles)== ===Ancient figures (25 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (13 articles)==== # {{ھێما|C}} [[ئاپۆلۆنیوس]] # {{ھێما|FA}} '''[[ئارکیمیدز]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[دیۆفانتوس]] # {{ھێما|B}} [[ئەراتۆستێن]] # {{ھێما|B}} '''[[ئیقلیدس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[گالێن]] # {{ھێما|B}} [[Hipparchus]] # {{ھێما|GA}} [[ھیپاتیا]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[ھیپۆکرات]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Pliny the Elder]] # {{ھێما|C}} [[بەتڵیمۆس]] # {{ھێما|GA}} [[پیتاگۆرس]] # {{ھێما|FA}} [[Zhang Heng]] ====Post-classical (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[زەھراوی|Abu al-Qasim al-Zahrawi]] # {{ھێما|B}} [[بیروونی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[ئیبن ئەلھەیسەم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Aryabhata]] # {{ھێما|B}} '''[[ئیبن سینا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[براھماگوپتا]] # {{ھێما|C}} [[فیبۆناچی]] # {{ھێما|B}} [[جابیر کوڕی حەییان]] # {{ھێما|B}} '''[[محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ئەبووبەکر ڕازی]] # {{ھێما|B}} [[نەسیرەددینی تووسی]] # {{ھێما|FA}} '''[[شێن کوۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) {{Div col end}} ===Physics (66 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Early modern (5 articles)==== # {{ھێما|C}} [[William Gilbert (physician)]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت ھوک]] # {{ھێما|GA}} [[Christiaan Huygens]] # {{ھێما|C}} [[Mikhail Lomonosov]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ئایزک نیوتن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Late modern (51 articles)==== # {{ھێما|C}} [[ئامێدیۆ ئاڤۆدگادرۆ]] # {{ھێما|C}} [[ئاندریە ماری ئەمپێر]] # {{ھێما|C}} [[ھێنری بێکەرێل]] # {{ھێما|GA}} [[Hans Bethe]] # {{ھێما|FA}} [[نیلس بۆر]] # {{ھێما|B}} [[Ludwig Boltzmann]] # {{ھێما|GA}} [[ماکس بۆرن]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام ھێنری براگ]] # {{ھێما|B}} [[نیکۆلا لێونارد سادی کارنۆ]] # {{ھێما|B}} [[Henry Cavendish]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمز چەدویک]] # {{ھێما|GA}} '''[[ماری کووری]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[پیەر کووری]] # {{ھێما|B}} [[جۆن داڵتۆن]] # {{ھێما|B}} [[پۆل دیراک]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ئەلبەرت ئاینشتاین]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} '''[[مایکل فارادەی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[ئێنریکۆ فێرمی]] # {{ھێما|FA}} [[ڕیچارد فاینمان]] # {{ھێما|C}} [[Léon Foucault]] # {{ھێما|GA}} [[Augustin-Jean Fresnel]] # {{ھێما|Start}} [[Murray Gell-Mann]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ستیڤن ھۆکینگ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڤێرنەر ھایزنبێرگ]] # {{ھێما|C}} [[Hermann von Helmholtz]] # {{ھێما|C}} [[Heinrich Hertz]] # {{ھێما|B}} [[جەیمز پرێسکۆت جووڵ]] # {{ھێما|B}} [[Charles K. Kao]] # {{ھێما|C}} [[Gustav Kirchhoff]] # {{ھێما|GA}} [[ئێرنست لۆرەنس]] # {{ھێما|Start}} [[Tsung-Dao Lee]] # {{ھێما|B}} [[ھێندریک لۆرێنتس]] # {{ھێما|C}} [[Ernst Mach]] # {{ھێما|GA}} '''[[جەیمز کلێرک ماکسوێڵ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[لیز مایتنەر]] # {{ھێما|B}} [[ئەلبەرت ئێبراھام مایکڵسۆن]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت میلیکان]] # {{ھێما|Start}} [[گیۆرگ زیمۆن ئۆم]] # {{ھێما|FA}} [[جەی. ڕۆبێرت ئۆپنھایمەر|ڕۆبێرت ئۆپنھایمەری]] # {{ھێما|C}} [[ھانس ئۆرستێد]] # {{ھێما|B}} [[وۆڵفگانگ پاولی]] # {{ھێما|C}} [[ماکس پلانک]] # {{ھێما|GA}} [[چاندراسێخارا ڕامان]] # {{ھێما|C}} [[ڤیلھێڵم ڕۆنتگن]] # {{ھێما|B}} [[Andrei Sakharov]] # {{ھێما|C}} [[ئێرڤین شروێدینگەر]] # {{ھێما|FA}} [[Edward Teller]] # {{ھێما|B}} [[جۆزێف جۆن تۆمسۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لۆرد کێلڤن|لۆرد کێلڤەن]] # {{ھێما|C}} [[یۆھانس دیدێریک ڤان دێر ڤالس]] # {{ھێما|C}} [[Thomas Young (scientist)]] ====Astronomy (10 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[تیچۆ براھی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[گالیلێو گالیلەی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ئێدمۆند ھاڵی]] # {{ھێما|C}} [[کارۆلین ھێرشێل]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام ھێرشل]] # {{ھێما|B}} [[Edwin Hubble]] # {{ھێما|FA}} [[یۆھانس کێپلەر]] # {{ھێما|C}} [[Georges Lemaître]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[کارڵ سەیگن]] {{Div col end}} ===Chemistry (23 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[ساڤانتێ ئەرێنیەس]] # {{ھێما|Start}} [[Jöns Jacob Berzelius]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Robert Boyle]] # {{ھێما|C}} [[ھومفری داڤی]] # {{ھێما|B}} [[Peter Debye]] # {{ھێما|Start}} [[Joseph Louis Gay-Lussac]] # {{ھێما|FA}} [[Josiah Willard Gibbs]] # {{ھێما|C}} [[Fritz Haber]] # {{ھێما|GA}} [[Otto Hahn]] # {{ھێما|C}} [[یاکوبس ھێنریکس ڤانت ھوف]] # {{ھێما|C}} [[دۆرۆتی ھۆدگکین]] # {{ھێما|B}} [[Irving Langmuir]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} '''[[ئانتوان لاڤوازیێ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Gilbert N. Lewis]] # {{ھێما|C}} [[Justus von Liebig]] # {{ھێما|C}} '''[[دمیتری مەندەلیێڤ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[لاینس پۆلینگ]] # {{ھێما|FA}} [[Joseph Priestley]] # {{ھێما|B}} [[ئێرنست ڕەدەرفۆرد]] # {{ھێما|B}} [[Frederick Sanger]] # {{ھێما|GA}} [[Harold Urey]] # {{ھێما|C}} [[Friedrich Wöhler]] # {{ھێما|B}} [[Robert Burns Woodward]] {{Div col end}} ===Life sciences (41 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Biology (29 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Louis Agassiz]] # {{ھێما|B}} [[John James Audubon]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Banks]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Norman Borlaug]] # {{ھێما|FA}} [[Rachel Carson]] # {{ھێما|C}} [[جۆرج واشینتگتن کارڤەر]] # {{ھێما|FA}} [[Edward Drinker Cope]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فڕانسس کریک]] # {{ھێما|B}} [[Georges Cuvier]] # {{ھێما|FA}} '''[[چارڵز داروین]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ڕۆزەلیند فرانکلین]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Jane Goodall]] # {{ھێما|GA}} [[ستیڤن جەی گۆلد]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ernst Haeckel]] # {{ھێما|C}} [[W. D. Hamilton]] # {{ھێما|B}} [[Joseph Dalton Hooker]] # {{ھێما|C}} [[Thomas Henry Huxley]] # {{ھێما|B}} [[Alfred Kinsey]] # {{ھێما|C}} [[ھانس ئەدۆڵف کریبس]] # {{ھێما|B}} [[Jean-Baptiste Lamarck]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئانتۆنی ڤان لیڤنھووک]] # {{ھێما|GA}} '''[[کارڵ لینایۆس|کارڵ لینە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[کۆنراد لۆرێنز]] # {{ھێما|FA}} [[باربارا مەککلینتۆک]] # {{ھێما|C}} [[گریگۆر مەندل]] # {{ھێما|Start}} [[سانتیاگۆ ڕامۆن ئی کاخال]] # {{ھێما|FA}} [[ئەلفرێد ڕەسڵ واڵس]] # {{ھێما|C}} [[Eugenius Warming]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جەیمس واتسن]] ====Medicine (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ئەلیکساندەر فلیمین]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام ھارڤی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[ئێدوارد جێنەر]] # {{ھێما|C}} [[ڕۆبێرت کۆخ]] # {{ھێما|B}} [[Li Shizhen]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Lister]] # {{ھێما|B}} '''[[فلۆرەنس نایتینجڵ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Paracelsus]] # {{ھێما|B}} '''[[لوی پاستێر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Jonas Salk]] # {{ھێما|B}} [[Ignaz Semmelweis]] # {{ھێما|C}} [[ئەندریاس ڤێزالیوس]] {{Div col end}} ===Physical geography (5 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[Jacques Cousteau]] # {{ھێما|B}} [[James Hutton]] # {{ھێما|B}} [[Charles Lyell]] # {{ھێما|Start}} [[Marie Tharp]] # {{ھێما|C}} [[ئەلفرێد وێگنێر]] {{Div col end}} ===Inventors and engineers (37 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[Leo Baekeland]] # {{ھێما|B}} [[جۆن لۆگی بێرد]] # {{ھێما|C}} [[جۆن باردین]] # {{ھێما|B}} [[ئەلێکساندەر گراھام بێڵ]] # {{ھێما|C}} [[کارڵ بێنز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Isambard Kingdom Brunel]] # {{ھێما|Start}} [[Emile Berliner]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[وێرنەر ڤۆن بڕاون]] # {{ھێما|FA}} [[چای لون]] # {{ھێما|B}} [[Wallace Carothers]] # {{ھێما|C}} [[لوی داگێر]] # {{ھێما|C}} [[ڕوودۆلف دیزڵ]] # {{ھێما|B}} [[Lee de Forest]] # {{ھێما|C}} [[George Eastman]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[تۆماس ئێدیسۆن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[گوستاڤ ئیفێل]] # {{ھێما|B}} [[Philo Farnsworth]] # {{ھێما|Start}} [[Robert Fulton]] # {{ھێما|B}} [[Robert H. Goddard]] # {{ھێما|C}} '''[[یۆھانس گووتنبێرگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Jack Kilby]] # {{ھێما|C}} [[Sergei Korolev]] # {{ھێما|B}} [[گولیێلمۆ مارکۆنی]] # {{ھێما|C}} [[Cyrus McCormick]] # {{ھێما|C}} [[Montgolfier brothers]] # {{ھێما|B}} [[Samuel Morse]] # {{ھێما|C}} [[Nicéphore Niépce]] # {{ھێما|C}} [[ئەلفرێد نۆبێل]] # {{ھێما|C}} [[Charles Algernon Parsons]] # {{ھێما|B}} [[William Shockley]] # {{ھێما|C}} [[George Stephenson]] # {{ھێما|GA}} '''[[نیکۆلا تێسلا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[ئەلیساندرۆ ڤۆڵتا]] # {{ھێما|B}} [[جەیمز وات]] # {{ھێما|B}} [[Eli Whitney]] # {{ھێما|B}} [[ستیڤ وۆزنیاک]] # {{ھێما|GA}} [[برایانی ڕایت]] {{Div col end}} ===Mathematicians (45 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Early modern (9 articles)==== # {{ھێما|C}} [[جان لێرۆند دالامبر]] # {{ھێما|C}} [[Daniel Bernoulli]] # {{ھێما|C}} [[Jacob Bernoulli]] # {{ھێما|Start}} [[Johann Bernoulli]] # {{ھێما|C}} [[جێرۆلامۆ کاردانۆ]] # {{ھێما|FA}} '''[[لیۆنارد ئۆیلەر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[پیێر دێ فێرما]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[گۆتفرید لایبنیتس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[بلێز پاسکال]] ====Late modern (36 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Niels Henrik Abel]] # {{ھێما|C}} [[ئێستێفان باناخ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جۆرج بووڵ]] # {{ھێما|FA}} [[گیۆرگ کانتۆر]] # {{ھێما|B}} [[ئۆگوستین-لوی کۆشی]] # {{ھێما|B}} [[Arthur Cayley]] # {{ھێما|C}} [[Peter Gustav Lejeune Dirichlet]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ronald Fisher]] # {{ھێما|C}} [[ژۆزێف فووریێ]] # {{ھێما|B}} [[Gottlob Frege]] # {{ھێما|B}} [[ئێڤاریست گالوا]] # {{ھێما|B}} [[Francis Galton]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[کارڵ فریدریش گاوس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} '''[[Kurt Gödel]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Alexander Grothendieck]] # {{ھێما|B}} [[William Rowan Hamilton]] # {{ھێما|C}} [[Charles Hermite]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[دەیڤد ھیلبێرت]] # {{ھێما|Start}} [[Carl Gustav Jacob Jacobi]] # {{ھێما|C}} [[ئاندرێ کۆلمۆگۆرۆڤ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ژۆزێف لوی لاگرانژ]] # {{ھێما|B}} [[Pierre-Simon Laplace]] # {{ھێما|C}} [[نیکۆلای لۆباچێڤسکی]] # {{ھێما|B}} [[Benoit Mandelbrot]] # {{ھێما|C}} [[Gaspard Monge]] # {{ھێما|GA}} [[John von Neumann]] # {{ھێما|FA}} '''[[ئێمی نۆتر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Karl Pearson]] # {{ھێما|B}} [[ھێنری پۆینکارێ]] # {{ھێما|B}} [[Siméon Denis Poisson]] # {{ھێما|GA}} [[Srinivasa Ramanujan]] # {{ھێما|C}} [[بێرنارد ڕیمان]] # {{ھێما|B}} [[کڵۆد شانن]] # {{ھێما|B}} [[Alfred Tarski]] # {{ھێما|B}} [[کارڵ ڤایەرشتراس]] # {{ھێما|B}} [[Hermann Weyl]] {{Div col end}} ===Computer scientists (12 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} [[چارڵز بابیج]] # {{ھێما|C}} [[تیم بێرنەرز لی]] # {{ھێما|B}} [[Seymour Cray]] # {{ھێما|C}} [[ئێدگار دایکسترا]] # {{ھێما|GA}} [[دۆگلاس ئینگێلبارت]] # {{ھێما|B}} [[گرەیس مۆرای ھۆپەر]] # {{ھێما|B}} [[Donald Knuth]] # {{ھێما|B}} [[ئەیدا لەڤلەس]] # {{ھێما|Start}} [[دێنیس ڕیتچی]] # {{ھێما|B}} [[لینوس تۆرڤاڵدس]] # {{ھێما|GA}} '''[[ئەلن تیورینگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Konrad Zuse]] {{Div col end}} ==<span id="Sports figures"></span>Sports figures (97 articles)== ===Individual sports (54 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Athletics (14 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Fanny Blankers-Koen]] # {{ھێما|GA}} [[یووسێن بۆڵت]] # {{ھێما|C}} [[Sergey Bubka]] # {{ھێما|C}} [[Pierre de Coubertin]] # {{ھێما|B}} [[Hicham El Guerrouj]] # {{ھێما|B}} [[Haile Gebrselassie]] # {{ھێما|C}} [[Florence Griffith Joyner]] # {{ھێما|C}} [[Jackie Joyner-Kersee]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Carl Lewis]] # {{ھێما|C}} [[Edwin Moses]] # {{ھێما|GA}} [[Paavo Nurmi]] # {{ھێما|C}} [[Jesse Owens]] # {{ھێما|C}} [[Wilma Rudolph]] # {{ھێما|C}} [[Emil Zátopek]] ====Auto racing (4 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Juan Manuel Fangio]] # {{ھێما|C}} [[A. J. Foyt]] # {{ھێما|GA}} [[مایکل شوماخەر]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ayrton Senna]] ====Biathlon (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Ole Einar Bjørndalen]] ====Boxing (3 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[محەممەد عەلی کلای]] # {{ھێما|B}} [[Joe Louis]] # {{ھێما|GA}} [[Sugar Ray Robinson]] ====Chess (2 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Bobby Fischer]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Garry Kasparov]] ====Climbing and mountaineering (3 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[ئێدمۆند ھیلاری]] # {{ھێما|GA}} [[Junko Tabei]] # {{ھێما|B}} [[تێنزینگ نۆرگای]] ====Cycling (1 article)==== # {{ھێما|GA}} [[Eddy Merckx]] ====Figure skating (2 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Yuzuru Hanyu]] # {{ھێما|Start}} [[Sonja Henie]] ====Golf (3 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Jack Nicklaus]] # {{ھێما|A}} {{ھێما|GA}} [[Annika Sörenstam]] # {{ھێما|GA}} [[تایگەر وودز]] ====Gymnastics (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Nadia Comăneci]] # {{ھێما|C}} [[Larisa Latynina]] ====Martial arts (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[برووس لی]] ====Skiing (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Marit Bjørgen]] # {{ھێما|Start}} [[Ingemar Stenmark]] ====Speed skating (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Bonnie Blair]] # {{ھێما|Start}} [[Eric Heiden]] ====Swimming (3 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[مایکڵ فێڵپس]] # {{ھێما|B}} [[Mark Spitz]] # {{ھێما|B}} [[Johnny Weissmuller]] ====Tennis (8 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Margaret Court]] # {{ھێما|GA}} [[ڕۆجەر فێدێرێر]] # {{ھێما|B}} [[Steffi Graf]] # {{ھێما|B}} [[Rod Laver]] # {{ھێما|FA}} [[Suzanne Lenglen]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕافایێل نادال]] # {{ھێما|B}} [[Martina Navratilova]] # {{ھێما|B}} [[سیرینا ویلیامز]] ====Wrestling (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Aleksandr Karelin]] ====Multiple sports (2 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[Jim Thorpe]] # {{ھێما|C}} [[Babe Didrikson Zaharias]] {{Div col end}} ===Team sports (43 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====American football (4 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Jim Brown]] # {{ھێما|GA}} [[Jerry Rice]] # {{ھێما|B}} [[Vince Lombardi]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Tom Brady]] ====Association football (14 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فرانتس بێکنباوەر]] # {{ھێما|B}} [[یۆھان کرۆیف]] # {{ھێما|B}} [[ئالفرێدۆ دی ستیفانۆ]] # {{ھێما|C}} [[Eusébio]] # {{ھێما|GA}} [[میا ھام]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[دیێگۆ مارادۆنا]] # {{ھێما|GA}} [[لیۆنێل مێسی]] # {{ھێما|GA}} [[پێلێ]] # {{ھێما|B}} [[میشێل پلاتینی]] # {{ھێما|B}} [[پوشکاش]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆناڵدۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ]] # {{ھێما|B}} [[لەڤ یاشین]] # {{ھێما|B}} [[زینەدین زیدان]] ====Baseball (6 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Hank Aaron]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Ty Cobb]] # {{ھێما|GA}} [[Willie Mays]] # {{ھێما|C}} [[Sadaharu Oh]] # {{ھێما|FA}} [[Jackie Robinson]] # {{ھێما|FA}} [[Babe Ruth]] ====Basketball (6 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Kareem Abdul-Jabbar]] # {{ھێما|GA}} [[Wilt Chamberlain]] # {{ھێما|GA}} [[LeBron James]] # {{ھێما|FA}} [[Magic Johnson]] # {{ھێما|FA}} [[مایکڵ جۆردن]] # {{ھێما|GA}} [[James Naismith]] ====Rugby union (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Gareth Edwards]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Jonah Lomu]] ====Cricket (6 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[دۆن برادمان]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[W. G. Grace]] # {{ھێما|C}} [[Viv Richards]] # {{ھێما|C}} [[Garfield Sobers]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Sachin Tendulkar]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Shane Warne]] ====Field hockey (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Luciana Aymar]] # {{ھێما|Start}} [[Dhyan Chand]] ====Ice hockey (2 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[Wayne Gretzky]] # {{ھێما|B}} [[Gordie Howe]] ====Rowing (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Steve Redgrave]] {{Div col end}} <noinclude> {{Core topics}} </noinclude> [[Category:Wikipedia article lists|All languages should have]] [[Category:Wikipedia core topics|Vital articles]] [[Category:Wikipedia vital articles| ]] 90h5lfqgyts0qgjraon29eta3hfb4n6 1624303 1624298 2026-08-13T09:52:12Z Muhammed taha 3367 /* Ballet (7 articles) */ 1624303 wikitext text/x-wiki {{قەدبڕ|وپ:وس/ک}} {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/ڕێدۆزی}} '''Vital articles''' is a list of subjects for which Wikipedia should have corresponding high-quality articles. It serves as a [[Special:Recentchangeslinked/Wikipedia:Vital articles|centralized watchlist]] to track the status of Wikipedia's most essential articles. This is one of eleven [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٤|Level 4]] sub-lists of ten thousand articles and is currently under construction. {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ھێماکان}} This list is tailored to the English-language Wikipedia. There is also a [[m:List of articles every Wikipedia should have/Expanded|list of ten thousand articles]] considered vital to Wikipedias of all languages. For more information on this list and the process for adding articles, please see the [[Wikipedia:Vital articles/Frequently Asked Questions|Frequently Asked Questions (FAQ) page]]. {{TOC limit|4}} Total 1,991 articles. {| class="wikitable sortable" |- ! Class !! #Articles |- | {{ھێما|B}} [[:Category:All Wikipedia B-Class vital articles|B]] || 734 |- | {{ھێما|C}} [[:Category:All Wikipedia C-Class vital articles|C]] || 672 |- | {{ھێما|FGAN}} [[:Category:Former good article nominees|FGAN]] || 162 |- | {{ھێما|FFA}} [[Wikipedia:Former featured articles|FFA]] || 78 |- | {{ھێما|GA}} [[:Category:All Wikipedia GA-Class vital articles|GA]] || 228 |- | {{ھێما|FA}} [[:Category:All Wikipedia FA-Class vital articles|FA]] || 165 |- | {{ھێما|Start}} [[:Category:All Wikipedia Start-Class vital articles|Start]] || 191 |- | {{ھێما|DGA}} [[:Category:Delisted good articles|DGA]] || 73 |- | {{ھێما|A}} [[:Category:All Wikipedia A-Class vital articles|A]] || 3 |- | {{ھێما|FFAC}} FFAC || 2 |} =People (1,992 articles)= ==<span id="Entertainers"></span>Entertainers (89 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Actors (60 articles)=== # {{ھێما|B}} [[جوولی ئاندروز]] # {{ھێما|B}} [[Lauren Bacall]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەمیتاب باچان]] # {{ھێما|B}} [[Brigitte Bardot]] # {{ھێما|C}} [[ئنگرید بێرگمان]] # {{ھێما|B}} [[سارا بێرنارت]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ھەمفری بۆگارت]] # {{ھێما|B}} [[مارلۆن براندۆ]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز کاگنی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[جاکی چان]] # {{ھێما|B}} [[کلاودێت کۆلبێرت]] # {{ھێما|B}} [[شۆن کۆنەری]] # {{ھێما|FA}} [[گەری کووپەر]] # {{ھێما|GA}} [[جوان کراوفۆرد]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[بێتی دەیڤز]] # {{ھێما|B}} [[Doris Day]] # {{ھێما|GA}} [[ڕۆبێرت دی نیرۆ]] # {{ھێما|Start}} [[ئالێن دیلۆن]] # {{ھێما|C}} [[مارلێنە دیتریش]] # {{ھێما|GA}} [[کلینت ئیستوود]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ھێنری فۆندا]] # {{ھێما|Start}} [[Jean Gabin]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[کلارک گەیبڵ]] # {{ھێما|B}} [[Greta Garbo]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Judy Garland]] # {{ھێما|FA}} [[John Gielgud]] # {{ھێما|C}} [[لیلیان گیش]] # {{ھێما|GA}} [[کاری گرانت]] # {{ھێما|B}} [[Alec Guinness]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[تۆم ھەنکس]] # {{ھێما|C}} [[Setsuko Hara]] # {{ھێما|B}} [[ڕیتا ھەیوۆرت]] # {{ھێما|GA}} [[ئۆدری ھەپبێرن]] # {{ھێما|FA}} [[کاترین ھیپبورن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[گرێس کێڵی]] # {{ھێما|C}} [[Klaus Kinski]] # {{ھێما|FA}} [[ڤیڤیان لی]] # {{ھێما|C}} [[سۆفیا لۆرێن]] # {{ھێما|B}} [[Madhubala]] # {{ھێما|Start}} [[Marcello Mastroianni]] # {{ھێما|C}} [[Toshiro Mifune]] # {{ھێما|FA}} [[مێرلن مۆنرۆ]] # {{ھێما|C}} [[Jeanne Moreau]] # {{ھێما|C}} [[جاک نیکڵسن|جاک نیکڵسۆن]] # {{ھێما|FA}} [[لۆرنس ئۆلیڤیە]] # {{ھێما|B}} [[Peter O'Toole]] # {{ھێما|C}} [[گریگۆری پێک]] # {{ھێما|B}} [[ماری پیکفۆرد]] # {{ھێما|C}} [[سیدنی پۆیتیێر]] # {{ھێما|GA}} [[Rajinikanth]] # {{ھێما|B}} [[Barbara Stanwyck]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز ستیوارت]] # {{ھێما|GA}} [[مێرل ستریپ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئێلیزابێت تەیلۆر]] # {{ھێما|B}} [[Shirley Temple]] # {{ھێما|B}} [[Ellen Terry]] # {{ھێما|GA}} [[سپێنسەر ترەیسی]] # {{ھێما|B}} [[Rudolph Valentino]] # {{ھێما|C}} [[جۆن وەین]] # {{ھێما|B}} [[Mae West]] {{Div col end}} ===Dancers and choreographers (15 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ballet (7 articles)==== # {{ھێما|B}} [[George Balanchine]] # {{ھێما|C}} [[میخائیل باریشنیکۆڤ]] # {{ھێما|GA}} [[Margot Fonteyn]] # {{ھێما|C}} [[Vaslav Nijinsky]] # {{ھێما|B}} [[Rudolf Nureyev]] # {{ھێما|C}} [[Anna Pavlova]] # {{ھێما|B}} [[Marius Petipa]] ====Other dance (8 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فرێد ئەستێر]] # {{ھێما|B}} [[Josephine Baker]] # {{ھێما|B}} [[Isadora Duncan]] # {{ھێما|C}} [[Bob Fosse]] # {{ھێما|C}} [[Martha Graham]] # {{ھێما|B}} [[Gene Kelly]] # {{ھێما|B}} [[Izumo no Okuni]] # {{ھێما|C}} [[جینجەر ڕاجەرز]] {{Div col end}} ===Comedians (9 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[لوسیال باڵ]] # {{ھێما|B}} [[Carol Burnett]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[جۆرج کارلین]] # {{ھێما|C}} [[Bill Cosby]] # {{ھێما|Start}} [[Louis de Funès]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[لۆرێل و ھاردی]] # {{ھێما|B}} [[Marx Brothers]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Monty Python]] # {{ھێما|B}} [[Richard Pryor]] {{Div col end}} ===Hosts and performers (5 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} [[Johnny Carson]] # {{ھێما|B}} [[ھاری ھودینی]] # {{ھێما|B}} [[Marcel Marceau]] # {{ھێما|Start}} [[Ed Sullivan]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئۆپرا وینفری]] {{Div col end}} ==<span id="Visual artists"></span>Visual artists (124 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Western painters and illustrators (72 articles)=== ====Medieval era (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Giotto]] ====Renaissance to early modern era (22 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Sandro Botticelli]] # {{ھێما|B}} [[Hieronymus Bosch]] # {{ھێما|C}} [[Pieter Bruegel the Elder]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Caravaggio]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Jacques-Louis David]] # {{ھێما|C}} [[ئەلبرێشت دویرەر]] # {{ھێما|B}} [[Artemisia Gentileschi]] # {{ھێما|FA}} [[ئێل گرێکۆ]] # {{ھێما|C}} [[فرانسیسکۆ گۆیا]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[William Hogarth]] # {{ھێما|B}} [[Hans Holbein the Younger]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[لیۆناردۆ دا ڤینچی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Masaccio]] # {{ھێما|B}} [[Nicolas Poussin]] # {{ھێما|B}} [[ڕافایێل]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ڕامبرانت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[پیتەر پاول ڕوبنس]] # {{ھێما|C}} [[Titian]] # {{ھێما|C}} [[Jan van Eyck]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[دیێگۆ ڤێلاسکێس]] # {{ھێما|B}} [[Johannes Vermeer]] # {{ھێما|B}} [[Antoine Watteau]] ====Late modern era (painters) (40 articles)==== # {{ھێما|C}} [[پۆل سێزان]] # {{ھێما|B}} [[مارک شاگال]] # {{ھێما|C}} [[John Constable]] # {{ھێما|B}} [[Gustave Courbet]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[سالڤادۆر دالی]] # {{ھێما|B}} [[ئێدگار دیگا]] # {{ھێما|B}} [[Eugène Delacroix]] # {{ھێما|Start}} [[Max Ernst]] # {{ھێما|FA}} [[Caspar David Friedrich]] # {{ھێما|C}} [[Paul Gauguin]] # {{ھێما|FA}} [[ڤینسێنت ڤان گۆخ]] # {{ھێما|B}} [[Edward Hopper]] # {{ھێما|B}} [[Jean-Auguste-Dominique Ingres]] # {{ھێما|B}} '''[[فریدا کالۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Wassily Kandinsky]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Paul Klee]] # {{ھێما|C}} [[ڕێنێ ماگریت]] # {{ھێما|B}} [[Kazimir Malevich]] # {{ھێما|B}} [[Édouard Manet]] # {{ھێما|C}} [[Franz Marc]] # {{ھێما|B}} [[ھێنری ماتیس]] # {{ھێما|B}} [[Joan Miró]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Piet Mondrian]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[کلۆد مۆنیە]] # {{ھێما|B}} [[Edvard Munch]] # {{ھێما|B}} [[Georgia O'Keeffe]] # {{ھێما|B}} '''[[پابلۆ پیکاسۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Camille Pissarro]] # {{ھێما|B}} [[Jackson Pollock]] # {{ھێما|B}} [[پیێر ئۆگوست ڕێنوار]] # {{ھێما|B}} [[Ilya Repin]] # {{ھێما|C}} [[Gerhard Richter]] # {{ھێما|B}} [[دیێگۆ ڕیڤێرا]] # {{ھێما|C}} [[Henri Rousseau]] # {{ھێما|B}} [[John Singer Sargent]] # {{ھێما|B}} [[Georges Seurat]] # {{ھێما|B}} [[Henri de Toulouse-Lautrec]] # {{ھێما|C}} [[J. M. W. Turner]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەندی وارھۆل]] # {{ھێما|B}} [[James Abbott McNeill Whistler]] ====Cartoonists, comics artists, and illustrators (9 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Aubrey Beardsley]] # {{ھێما|GA}} [[M. C. Escher]] # {{ھێما|B}} [[Will Eisner]] # {{ھێما|GA}} [[Hergé]] # {{ھێما|GA}} [[جاک کیربی]] # {{ھێما|GA}} [[Winsor McCay]] # {{ھێما|B}} [[Norman Rockwell]] # {{ھێما|B}} [[Dr. Seuss]] # {{ھێما|B}} [[Osamu Tezuka]] ===Other visual arts (46 articles)=== ====Sculptors (8 articles)==== # {{ھێما|B}} [[جان لۆرێنزۆ بێرنینی]] # {{ھێما|B}} [[Constantin Brâncuși]] # {{ھێما|C}} [[Donatello]] # {{ھێما|C}} [[Alberto Giacometti]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[میکێلانجێلۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[Henry Moore]] # {{ھێما|C}} [[Phidias]] # {{ھێما|GA}} [[Auguste Rodin]] ====Architects (22 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Alvar Aalto]] # {{ھێما|C}} [[Leon Battista Alberti]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپۆ بروونێلێسکی]] # {{ھێما|C}} [[لو کۆربوزیێ]] # {{ھێما|C}} [[Buckminster Fuller]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Antoni Gaudí]] # {{ھێما|B}} [[فرانک گێھری]] # {{ھێما|B}} [[Walter Gropius]] # {{ھێما|B}} [[زەھا حەدید]] # {{ھێما|Start}} [[Imhotep]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپ جانسۆن]] # {{ھێما|B}} [[Louis Kahn]] # {{ھێما|C}} [[لودڤیگ میس ڤەن دێر ڕۆھە]] # {{ھێما|C}} [[ئۆسکار نیمێر]] # {{ھێما|B}} [[Andrea Palladio]] # {{ھێما|FA}} [[ئای. ئێم. پی]] # {{ھێما|B}} [[میعمار سینان]] # {{ھێما|FA}} [[ئەلبێرت شپێر]] # {{ھێما|B}} [[Louis Sullivan]] # {{ھێما|B}} [[Vitruvius]] # {{ھێما|B}} [[Christopher Wren]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[فرانک لۆید ڕایت]] ====Conceptual artists (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[جۆزێف بۆیس]] # {{ھێما|B}} [[Marcel Duchamp]] ====Designers (3 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Coco Chanel]] # {{ھێما|C}} [[Yves Saint Laurent (designer)]] # {{ھێما|B}} [[Raymond Loewy]] ====Photographers (6 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Ansel Adams]] # {{ھێما|B}} [[Henri Cartier-Bresson]] # {{ھێما|B}} [[Eadweard Muybridge]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Sergey Prokudin-Gorsky]] # {{ھێما|B}} [[Man Ray]] # {{ھێما|B}} [[Edward Weston]] ====Instrument makers (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[Antonio Stradivari]] ====Urban planners (4 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Georges-Eugène Haussmann]] # {{ھێما|B}} [[Jane Jacobs]] # {{ھێما|B}} [[Robert Moses]] # {{ھێما|B}} [[Frederick Law Olmsted]] ===Non-Western traditions (6 articles)=== # {{ھێما|B}} '''[[ھۆکوسای]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ھیرۆشیگێ]] # {{ھێما|Start}} [[Kanō Masanobu]] # {{ھێما|Start}} [[سێشو تۆیۆ]] # {{ھێما|Start}} [[Shitao]] # {{ھێما|Start}} [[وانگ سیژی]] {{Div col end}} ==<span id="Writers"></span>Writers (255 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient (17 articles)=== ====Asia (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[کالیداسا]] # {{ھێما|C}} [[کیو یوان]] ====Europe (15 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Aeschylus]] # {{ھێما|C}} [[Aristophanes]] # {{ھێما|C}} [[Catullus]] # {{ھێما|B}} [[یوریپیدیس]] # {{ھێما|B}} [[Hesiod]] # {{ھێما|C}} '''[[ھۆمیرۆس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Horace]] # {{ھێما|GA}} [[Lucian]] # {{ھێما|B}} [[Menander]] # {{ھێما|B}} [[ئۆڤید]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Plautus]] # {{ھێما|GA}} [[سافۆ]] # {{ھێما|GA}} [[سۆفۆکلێس]] # {{ھێما|C}} [[Terence]] # {{ھێما|C}} '''[[ڤێرجیل]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===Post-classical (29 articles)=== ====Asia (22 articles)==== # {{ھێما|B}} [[بای جویی]] # {{ھێما|Start}} [[Bhavabhuti]] # {{ھێما|FA}} [[دو فوو]] # {{ھێما|C}} [[فیردەوسی]] # {{ھێما|B}} [[حافز]] # {{ھێما|C}} [[Han Yu]] # {{ھێما|C}} [[جامی]] # {{ھێما|Start}} [[کەبیر]] # {{ھێما|C}} [[عومەر خەییام]] # {{ھێما|Start}} [[ئەمیر خوسرۆ دێھلەوی|ئەمیر خوسرۆ دێهلەوی]] # {{ھێما|B}} '''[[لی بای]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Mirabai]] # {{ھێما|FA}} '''[[موێراساکی شیکیبوێ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[نیزامیی گەنجەوی]] # {{ھێما|C}} [[ئەبوونوواس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ouyang Xiu]] # {{ھێما|GA}} [[Rudaki]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[مەولانای ڕۆمی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[سەعدی]] # {{ھێما|B}} [[Su Shi]] # {{ھێما|Start}} [[تاوۆ یوانمینگ]] # {{ھێما|B}} [[وانگ وێی (ئیمپڕاتۆریەتی تانگ)]] ====Europe (7 articles)==== # {{ھێما|C}} '''[[دانتێ ئەلیگیێری]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[جیۆڤانی بۆکاچیۆ]] # {{ھێما|B}} [[جێفری چۆسەر]] # {{ھێما|B}} [[Chrétien de Troyes]] # {{ھێما|B}} [[Christine de Pizan]] # {{ھێما|C}} [[Petrarch]] # {{ھێما|C}} [[François Villon]] ===Early modern (33 articles)=== ====Asia (5 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فزوولی]] # {{ھێما|GA}} [[ماتسوۆ باشو]] # {{ھێما|C}} [[Mir Taqi Mir]] # {{ھێما|Start}} [[Tukaram]] # {{ھێما|GA}} [[Tulsidas]] ====Europe (28 articles)==== # {{ھێما|C}} [[پێدرۆ کاڵدێرۆن دێ لا بارکا]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت بەرنز]] # {{ھێما|Start}} [[لویس دێ کامۆیش]] # {{ھێما|B}} [[Giacomo Casanova]] # {{ھێما|C}} '''[[سێرڤانتێس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Pierre Corneille]] # {{ھێما|C}} [[Daniel Defoe]] # {{ھێما|B}} [[جۆن دۆن]] # {{ھێما|B}} [[جۆن درایدن]] # {{ھێما|Start}} [[Henry Fielding]] # {{ھێما|FA}} [[Samuel Johnson]] # {{ھێما|C}} [[بێن جۆنسۆن]] # {{ھێما|B}} [[کریستۆفەر مارلۆ]] # {{ھێما|B}} [[جۆن میلتۆن]] # {{ھێما|B}} [[میشێل دێ مۆنتێن]] # {{ھێما|C}} [[Thomas More]] # {{ھێما|C}} [[مۆلیێر]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[نۆسترادامۆس]] # {{ھێما|C}} [[شارل پێرۆ]] # {{ھێما|C}} [[ئەلێکساندەر پۆپ]] # {{ھێما|C}} [[François Rabelais]] # {{ھێما|C}} [[Jean Racine]] # {{ھێما|B}} [[Marquis de Sade]] # {{ھێما|FA}} '''[[ویلیام شێکسپیر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ئێدمۆند سپێنسەر]] # {{ھێما|C}} [[Jonathan Swift]] # {{ھێما|C}} [[لۆپێ دێ ڤێگا]] # {{ھێما|B}} '''[[ڤۆڵتێر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===Late modern (176 articles)=== ====Africa (7 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[Chinua Achebe]] # {{ھێما|B}} [[J. M. Coetzee]] # {{ھێما|B}} [[نادین گۆردیمەر]] # {{ھێما|C}} [[نەجیب مەحفووز]] # {{ھێما|C}} [[Ben Okri]] # {{ھێما|B}} [[Wole Soyinka]] # {{ھێما|Start}} [[Ngũgĩ wa Thiong'o]] ====Americas (49 articles)==== ===== US and Canada (40 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[Maya Angelou]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئایزاک ئاسیمۆڤ]] # {{ھێما|GA}} [[مارگریت ئاتوود]] # {{ھێما|C}} [[Saul Bellow]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕەی برەدبێری]] # {{ھێما|B}} [[William S. Burroughs]] # {{ھێما|Start}} [[Raymond Chandler]] # {{ھێما|FA}} [[ئێمیلی دیکینسۆن]] # {{ھێما|B}} [[تی. ئێس. ئێلیۆت]] # {{ھێما|B}} [[ڕاڵف واڵدۆ ئێمەرسۆن]] # {{ھێما|C}} [[William Faulkner]] # {{ھێما|GA}} [[F. Scott Fitzgerald]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت فرۆست]] # {{ھێما|B}} [[ئەلن گینزبێرگ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Nathaniel Hawthorne]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Robert A. Heinlein]] # {{ھێما|FA}} [[ئێرنست ھێمینگوەی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Langston Hughes]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[ھێنری جەیمز]] # {{ھێما|B}} [[Jack Kerouac]] # {{ھێما|B}} [[ستیڤن کینگ]] # {{ھێما|FA}} [[Ursula K. Le Guin]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ستان لی]] # {{ھێما|B}} [[جەک لەندەن]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[H. P. Lovecraft]] # {{ھێما|GA}} [[ھێرمێن مێلڤێل]] # {{ھێما|B}} [[Arthur Miller]] # {{ھێما|B}} [[تۆنی مۆریسۆن]] # {{ھێما|C}} [[ڤلادیمیر نابۆکۆڤ]] # {{ھێما|GA}} [[سیلڤیا پلات]] # {{ھێما|FA}} [[ئێدگار ئالن پۆ]] # {{ھێما|FA}} [[ئێزرا پاوەند]] # {{ھێما|GA}} [[ئاین ڕاند]] # {{ھێما|C}} [[Upton Sinclair]] # {{ھێما|B}} [[جۆن ستاینبێک]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[مارک توین]] # {{ھێما|FA}} [[Kurt Vonnegut]] # {{ھێما|B}} [[Edith Wharton]] # {{ھێما|GA}} [[واڵت ویتمەن]] # {{ھێما|C}} [[Tennessee Williams]] ===== Latin America (9 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Jorge Amado]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[خۆرخێ لویس بۆرخێس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Alejo Carpentier]] # {{ھێما|C}} [[کاڕلۆس فوێنتێس]] # {{ھێما|GA}} [[گابریێل گارسیا مارکێز]] # {{ھێما|C}} [[Machado de Assis]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[خۆزێ مارتی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[پابلۆ نێرودا]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Mario Vargas Llosa]] ====Europe (101 articles)==== ===== General (1 article) ===== # {{ھێما|B}} [[Constantine P. Cavafy]] ===== Central Europe (7 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[Adam Mickiewicz]] # {{ھێما|C}} [[Ismail Kadare]] # {{ھێما|B}} [[جۆزێف کۆنراد]] # {{ھێما|Start}} [[Sándor Petőfi]] # {{ھێما|GA}} [[Henryk Sienkiewicz]] # {{ھێما|B}} [[Taras Shevchenko]] # {{ھێما|B}} [[Elie Wiesel]] ===== Russia (16 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[ئانا ئاخماتۆڤا]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Brodsky]] # {{ھێما|C}} [[میخائیل بۆلگاکۆڤ]] # {{ھێما|B}} [[Ivan Bunin]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[ئانتۆن چێخۆڤ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] # {{ھێما|C}} [[مەکسیم گۆرکی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[نیکۆڵای گۆگۆڵ]] # {{ھێما|C}} [[Mikhail Lermontov]] # {{ھێما|C}} [[ڤلادیمیر مایاکۆڤسکی]] # {{ھێما|B}} [[بۆریس پاستێرناک]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[ئەلێکساندر پووشکین]] # {{ھێما|Start}} [[Mikhail Sholokhov]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەلێکساندەر سۆلژنیتسین]] # {{ھێما|C}} '''[[لیۆ تۆڵستۆی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Ivan Turgenev]] ===== Western Europe (40 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ھانس کریستیان ئەندەرسن]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنن ئارتۆ]] # {{ھێما|FA}} [[ئۆنۆرێ دۆ بالزاک]] # {{ھێما|B}} [[شارل بوودلێر]] # {{ھێما|B}} [[Karen Blixen]] # {{ھێما|C}} [[بێرتۆلت برێشت]] # {{ھێما|GA}} [[ئەلبێر کامو]] # {{ھێما|C}} [[ئەلیکساندر دووما (باوک)]] # {{ھێما|C}} [[ئومبێرتۆ ئیکو]] # {{ھێما|B}} [[گۆستاڤ فلۆبێر]] # {{ھێما|FA}} [[ئانە فرانک]] # {{ھێما|B}} [[فێدێریکۆ گارسیا لۆرکا]] # {{ھێما|C}} [[André Gide]] # {{ھێما|B}} [[یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە]] # {{ھێما|B}} [[Brothers Grimm]] # {{ھێما|C}} [[کنوت ھەمسون]] # {{ھێما|B}} [[Heinrich Heine]] # {{ھێما|C}} [[ھێرمان ھێسە]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[ڤیکتۆر ھوگۆ]] # {{ھێما|C}} [[ھێنریک ئیبسن]] # {{ھێما|B}} [[ئۆژێن یۆنێسکۆ]] # {{ھێما|FA}} [[فرانتس کافکا]] # {{ھێما|C}} [[سەلما لاگەرلۆف]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Halldór Laxness]] # {{ھێما|C}} [[ئاسترید لیندگرین]] # {{ھێما|C}} [[تۆماس مان]] # {{ھێما|Start}} [[Stéphane Mallarmé]] # {{ھێما|C}} [[گی دۆ مۆپاسان]] # {{ھێما|B}} [[Fernando Pessoa]] # {{ھێما|C}} [[Luigi Pirandello]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[مارسێل پرووست]] # {{ھێما|C}} [[Arthur Rimbaud]] # {{ھێما|B}} [[Rainer Maria Rilke]] # {{ھێما|C}} [[ژۆزێ ساراماگۆ]] # {{ھێما|B}} [[فریدریش شیلەر]] # {{ھێما|Start}} [[ستانداڵ]] # {{ھێما|C}} [[August Strindberg]] # {{ھێما|GA}} [[تریستان تزارا]] # {{ھێما|C}} [[ژول ڤێرن]] # {{ھێما|C}} [[ئێمیل زۆلا]] ===== UK and Ireland (37 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[جەین ئۆستن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ساموێل بێکیت]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ویلیام بلەیک]] # {{ھێما|FA}} [[ئینید بلایتن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Brontë family]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لۆرد بایرۆن]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Lewis Carroll]] # {{ھێما|GA}} [[ئاگاتا کریستی]] # {{ھێما|B}} [[Arthur C. Clarke]] # {{ھێما|C}} [[Samuel Taylor Coleridge]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕۆڵد داھڵ]] # {{ھێما|B}} [[چارڵز دیکنز]] # {{ھێما|Start}} {{ھێما|DGA}} [[ئارتەر کۆنان دۆیڵ]] # {{ھێما|C}} [[جۆرج ئێلیۆت]] # {{ھێما|C}} [[William Golding]] # {{ھێما|C}} [[تۆماس ھاردی]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمز جۆیس]] # {{ھێما|B}} [[John Keats]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ڕودیارد کیپلینگ]] # {{ھێما|B}} [[دەیڤد ھێربێرت لۆرێنس]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[سی ئێس لویس]] # {{ھێما|B}} [[V. S. Naipaul]] # {{ھێما|B}} [[جۆرج ئۆروێڵ]] # {{ھێما|C}} [[سەلمان ڕوشدی]] # {{ھێما|C}} [[Walter Scott]] # {{ھێما|FA}} [[جۆرج بێرنارد شۆ]] # {{ھێما|FA}} [[ماری شیللی]] # {{ھێما|B}} [[پێرسی بیشێ شیللی]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت لویس ستیڤنسن]] # {{ھێما|B}} [[Alfred, Lord Tennyson]] # {{ھێما|GA}} [[Dylan Thomas]] # {{ھێما|FA}} [[جەی ئاڕ ئاڕ تۆلکین]] # {{ھێما|B}} [[ھێربەرت جۆرج وێڵز]] # {{ھێما|GA}} [[ئۆسکار وایڵد]] # {{ھێما|C}} [[William Wordsworth]] # {{ھێما|B}} [[ڤێرجینیا وولف]] # {{ھێما|FA}} [[W. B. Yeats]] ====Asia (17 articles)==== # {{ھێما|C}} [[چەنگیز ئایتماتۆڤ]] # {{ھێما|C}} [[Ryūnosuke Akutagawa]] # {{ھێما|B}} [[Ghalib]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جوبران خەلیل جوبران]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئیقبال لاھووری]] # {{ھێما|C}} [[Kazuo Ishiguro]] # {{ھێما|B}} [[Jin Yong]] # {{ھێما|B}} [[یاسوناری کاواباتا]] # {{ھێما|Start}} [[Lao She]] # {{ھێما|Start}} [[لوو شیون]] # {{ھێما|B}} [[Yukio Mishima]] # {{ھێما|B}} [[ھاروکی موراکامی]] # {{ھێما|Start}} [[Natsume Sōseki]] # {{ھێما|B}} [[Kenzaburō Ōe]] # {{ھێما|B}} [[ئۆرھان پاموک]] # {{ھێما|C}} [[Premchand]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[ڕابیندرانات تاگۆر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Oceania (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Banjo Paterson]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Patrick White]] {{Div col end}} ==<span id="Journalists"></span>Journalists (14 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[سڤێتلانا ئالیکسیێڤیچ]] # {{ھێما|GA}} [[دەیڤد ئاتنبۆرۆ]] # {{ھێما|B}} [[Nellie Bly]] # {{ھێما|B}} [[Walter Cronkite]] # {{ھێما|FA}} [[Horace Greeley]] # {{ھێما|B}} [[William Randolph Hearst]] # {{ھێما|Start}} [[Walter Lippmann]] # {{ھێما|B}} [[ڕوپرت مرداک]] # {{ھێما|B}} [[Edward R. Murrow]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Pulitzer]] # {{ھێما|GA}} [[ئیدا تاربێل]] # {{ھێما|B}} [[Hunter S. Thompson]] # {{ھێما|A}} {{ھێما|GA}} [[Anna Wintour]] # {{ھێما|C}} [[بۆب وودھۆرد]] {{Div col end}} ==<span id="Musicians and composers"></span>Musicians and composers (149 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Western art music (71 articles)=== ====Composers (53 articles)==== ===== Medieval and Renaissance (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Hildegard of Bingen]] # {{ھێما|C}} [[Guillaume de Machaut]] # {{ھێما|FA}} [[Josquin des Prez]] # {{ھێما|C}} [[Guillaume Du Fay]] # {{ھێما|B}} [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] ===== Baroque (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} '''[[یۆھان سباستیان باخ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جۆرج فرێدریک ھاندڵ]] # {{ھێما|FA}} [[Claudio Monteverdi]] # {{ھێما|B}} [[Henry Purcell]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنیۆ ڤیڤالدی]] ===== Classical (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} '''[[لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[یۆسێف ھایدن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===== Romantic (21 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[ھێکتۆر بێرلیۆز]] # {{ھێما|B}} [[یۆھانس برامز]] # {{ھێما|C}} [[Anton Bruckner]] # {{ھێما|FA}} [[فرێدریک شۆپان]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنین دڤۆرژاک]] # {{ھێما|FA}} [[Edward Elgar]] # {{ھێما|GA}} [[Gilbert and Sullivan]] # {{ھێما|C}} [[فرانز لیست]] # {{ھێما|FA}} [[گوستاف مالەر]] # {{ھێما|FA}} [[فێلیکس مێندلسۆن]] # {{ھێما|B}} [[Modest Mussorgsky]] # {{ھێما|FA}} [[نیکۆلای ڕیمسکی-کۆرساکۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[Gioachino Rossini]] # {{ھێما|GA}} [[فرانتس شووبێرت]] # {{ھێما|GA}} [[Clara Schumann]] # {{ھێما|C}} [[ڕۆبێرت شوومان]] # {{ھێما|GA}} [[Johann Strauss II]] # {{ھێما|C}} [[ڕیچارد شتراوس]] # {{ھێما|FA}} [[پیۆتەر ئیلیچ چایکۆڤسکی]] # {{ھێما|GA}} [[جوزێپێ ڤێردی]] # {{ھێما|FA}} [[ڕیچارد ڤاگنەر]] ===== 20th century modern (19 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Béla Bartók]] # {{ھێما|FA}} [[Benjamin Britten]] # {{ھێما|B}} [[Aaron Copland]] # {{ھێما|FA}} [[کلۆد دیبوسی]] # {{ھێما|FA}} [[Gabriel Fauré]] # {{ھێما|C}} [[جاکۆمۆ پوچینی]] # {{ھێما|GA}} [[Sergei Prokofiev]] # {{ھێما|B}} [[Sergei Rachmaninoff]] # {{ھێما|FA}} [[Maurice Ravel]] # {{ھێما|B}} [[Arnold Schoenberg]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Dmitri Shostakovich]] # {{ھێما|GA}} [[Jean Sibelius]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئیگۆر ستراڤینسکی]] # {{ھێما|FA}} [[Ralph Vaughan Williams]] ====== Avant-garde/postmodern (5 articles) ====== # {{ھێما|GA}} [[Pierre Boulez]] # {{ھێما|B}} [[John Cage]] # {{ھێما|B}} [[Philip Glass]] # {{ھێما|B}} [[György Ligeti]] # {{ھێما|GA}} [[کارڵ ھاینز شتۆکھاوزن]] ====Pedagogues (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[Nadia Boulanger]] ====Performers (17 articles)==== ===== Cellists (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Pablo Casals]] # {{ھێما|C}} [[Mstislav Rostropovich]] ===== Conductors (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Leonard Bernstein]] # {{ھێما|B}} [[Herbert von Karajan]] # {{ھێما|C}} [[Arturo Toscanini]] ===== Pianists (4 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Glenn Gould]] # {{ھێما|B}} [[Vladimir Horowitz]] # {{ھێما|B}} [[Sviatoslav Richter]] # {{ھێما|C}} [[Arthur Rubinstein]] ===== Singers (7 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Maria Callas]] # {{ھێما|B}} [[Enrico Caruso]] # {{ھێما|B}} [[Plácido Domingo]] # {{ھێما|C}} [[Dietrich Fischer-Dieskau]] # {{ھێما|C}} [[Kirsten Flagstad]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Luciano Pavarotti]] # {{ھێما|B}} [[Joan Sutherland]] ===== Violinists (1 article) ===== # {{ھێما|C}} [[نیکۆڵۆ پاگەنینی]] ===Non-Western art music (7 articles)=== ====Carnatic classical (3 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Muthuswami Dikshitar]] # {{ھێما|Start}} [[Shyama Shastri]] # {{ھێما|Start}} [[Tyagaraja]] ====Hindustani classical (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Ali Akbar Khan]] # {{ھێما|GA}} [[Ravi Shankar]] ====Qawwali (1 article)==== # {{ھێما|Start}} [[نوسرەت فاتیح عەلی خان]] ====Persian traditional (1 article)==== # {{ھێما|Start}} [[محەممەدڕەزا شەجەریان]] ===Jazz (11 articles)=== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[لویس ئارمسترۆنگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Miles Davis]] # {{ھێما|B}} [[Duke Ellington]] # {{ھێما|C}} [[Ella Fitzgerald]] # {{ھێما|B}} [[George Gershwin]] # {{ھێما|B}} [[Benny Goodman]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Billie Holiday]] # {{ھێما|C}} [[Antônio Carlos Jobim]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Scott Joplin]] # {{ھێما|B}} [[Charlie Parker]] # {{ھێما|B}} [[Django Reinhardt]] ===Popular music (60 articles)=== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئابا]] # {{ھێما|B}} [[بینگ کرۆزبی]] # {{ھێما|C}} [[Stephen Foster]] # {{ھێما|FA}} '''[[مایکڵ جاکسن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[مادۆنا (گۆرانیبێژ)]] # {{ھێما|FA}} [[Miriam Makeba]] # {{ھێما|GA}} [[بۆب مارلی]] # {{ھێما|GA}} [[Frank Sinatra]] # {{ھێما|B}} [[باربارا سترایسەند]] ====Non-English language singers (7 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Charles Aznavour]] # {{ھێما|C}} [[Serge Gainsbourg]] # {{ھێما|C}} [[ئوم کەلسووم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Lata Mangeshkar]] # {{ھێما|B}} [[ئێدیت پیاف]] # {{ھێما|B}} [[Teresa Teng]] # {{ھێما|B}} [[ڤلادیمیر ڤیسۆتسکی]] ====Afrobeat (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Fela Kuti]] ====Blues, R&B, and soul (6 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ڕای چارلز]] # {{ھێما|B}} [[Aretha Franklin]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Marvin Gaye]] # {{ھێما|B}} [[Robert Johnson]] # {{ھێما|B}} [[B.B. King]] # {{ھێما|FA}} [[The Supremes]] ====Electronic music (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Brian Eno]] # {{ھێما|B}} [[Kraftwerk]] ====Folk and country (6 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Joan Baez]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[جۆنی کاش]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Woody Guthrie]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Joni Mitchell]] # {{ھێما|B}} [[Dolly Parton]] # {{ھێما|GA}} [[ھانک ویلیامز]] ====Funk (2 articles)==== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[جەیمز براون]] # {{ھێما|B}} [[Prince (musician)]] ====Hip-hop and rap (1 article)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[تووپاک شاکوور]] ====Latin (4 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Celia Cruz]] # {{ھێما|Start}} [[خۆلیۆ ئەگلیسیاس]] # {{ھێما|B}} [[Astor Piazzolla]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[Selena]] ====Flamenco (1 article)==== # {{ھێما|GA}} [[Paco de Lucía]] ====Musical comedy and lyricists (3 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Irving Berlin]] # {{ھێما|C}} [[Rodgers and Hammerstein]] # {{ھێما|B}} [[Andrew Lloyd Webber]] ====Rock (18 articles)==== # {{ھێما|B}} [[The Beach Boys]] # {{ھێما|FA}} '''[[بیتڵز]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|FA}} [[جۆن لێنۆن]] # {{ھێما|GA}} [[Black Sabbath]] # {{ھێما|GA}} [[Chuck Berry]] # {{ھێما|FA}} [[دەیڤد بویی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[The Doors]] # {{ھێما|FA}} [[بۆب دیلان]] # {{ھێما|FA}} [[Jimi Hendrix]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Buddy Holly]] # {{ھێما|B}} [[Janis Joplin]] # {{ھێما|GA}} [[Led Zeppelin]] # {{ھێما|B}} [[Little Richard]] # {{ھێما|FA}} [[پینک فلۆید]] # {{ھێما|FA}} [[ئێلڤیس پریسلی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Queen (band)]] # {{ھێما|GA}} [[The Rolling Stones]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[The Velvet Underground]] {{Div col end}} ==<span id="Directors, producers and screenwriters"></span>Directors, producers and screenwriters (60 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Animators and puppeteers (3 articles)=== # {{ھێما|FA}} '''[[واڵت دیزنی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[ھایاوۆ میازاکی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Jim Henson]] ===Directors (52 articles)=== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[وودی ئاڵن]] # {{ھێما|C}} [[Michelangelo Antonioni]] # {{ھێما|C}} [[ئینگمار بێرگمەن]] # {{ھێما|Start}} [[Robert Bresson]] # {{ھێما|GA}} [[Luis Buñuel]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز کامێرۆن]] # {{ھێما|C}} [[Frank Capra]] # {{ھێما|FA}} '''[[چارڵی چاپلن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Jean Cocteau]] # {{ھێما|B}} [[Francis Ford Coppola]] # {{ھێما|GA}} [[Cecil B. DeMille]] # {{ھێما|C}} [[ڤیتۆریۆ دێسیکا]] # {{ھێما|C}} [[Carl Theodor Dreyer]] # {{ھێما|C}} [[Guru Dutt]] # {{ھێما|B}} [[سێرگەی ئایزنستاین]] # {{ھێما|B}} [[فێدێریکۆ فێلینی]] # {{ھێما|B}} [[John Ford]] # {{ھێما|C}} [[Miloš Forman]] # {{ھێما|C}} [[Jean-Luc Godard]] # {{ھێما|C}} [[D. W. Griffith]] # {{ھێما|GA}} [[Howard Hawks]] # {{ھێما|C}} [[Werner Herzog]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[ئەلفرێد ھیچکۆک]] # {{ھێما|C}} [[ڕاج کاپوور]] # {{ھێما|C}} [[ئیلیا کازان]] # {{ھێما|C}} [[باستەر کیتۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[عەباس کیاڕۆستەمی]] # {{ھێما|GA}} [[ئاکیرا کورۆساوا]] # {{ھێما|GA}} [[ستانلی کوبریک|ستەنلی کووبریک]] # {{ھێما|C}} [[Fritz Lang]] # {{ھێما|Start}} [[David Lean]] # {{ھێما|B}} [[Ang Lee]] # {{ھێما|C}} [[George Lucas]] # {{ھێما|Start}} [[برایانی لومیێر]] # {{ھێما|C}} [[Ida Lupino]] # {{ھێما|FFAC}} {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[David Lynch]] # {{ھێما|B}} [[Georges Méliès]] # {{ھێما|C}} [[Yasujirō Ozu]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆمان پۆلانسکی]] # {{ھێما|FA}} {{ھێما|FFA}} [[ساتیاجیت ڕای]] # {{ھێما|B}} [[Jean Renoir]] # {{ھێما|GA}} [[لێنی ڕیفێنشتاڵ]] # {{ھێما|B}} [[ماڕتن سکۆڕسێزی]] # {{ھێما|B}} [[ئووسمان سامبێن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ستیڤن سپیلبێرگ|ستێڤن سپیلبێرگ]] # {{ھێما|GA}} [[کوێنتن تارەنتینۆ|کوێنتن تارانتینۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئاندرێی تارکۆڤسکی]] # {{ھێما|B}} [[François Truffaut]] # {{ھێما|B}} [[ئۆرسێن وێڵز]] # {{ھێما|C}} [[Billy Wilder]] # {{ھێما|GA}} [[Wong Kar-wai]] # {{ھێما|C}} [[William Wyler]] ===Producers and executives (4 articles)=== # {{ھێما|C}} [[Samuel Goldwyn]] # {{ھێما|C}} [[Louis B. Mayer]] # {{ھێما|C}} [[Irving Thalberg]] # {{ھێما|FA}} [[Jack L. Warner]] ===Screenwriter (1 article)=== # {{ھێما|C}} [[Frances Marion]] {{Div col end}} ==<span id="Businesspeople"></span>Businesspeople (28 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[John Jacob Astor]] # {{ھێما|B}} [[P. T. Barnum]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[وارن بافێت]] # {{ھێما|GA}} [[ئال کەپۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Andrew Carnegie]] # {{ھێما|C}} [[Marcus Licinius Crassus]] # {{ھێما|C}} [[پابلۆ ئیسکۆبار]] # {{ھێما|C}} '''[[ھێنری فۆرد]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Jakob Fugger]] # {{ھێما|GA}} [[بیل گەیتس]] # {{ھێما|B}} [[Howard Hughes]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ستیڤ جۆبز]] # {{ھێما|Start}} [[Estée Lauder (businesswoman)]] # {{ھێما|B}} [[Li Ka-shing]] # {{ھێما|B}} [[Andrew Mellon]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[شیگێرو میامۆتۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[J. P. Morgan]] # {{ھێما|GA}} [[John D. Rockefeller]] # {{ھێما|C}} [[خێزانی ڕۆتشیڵد]] # {{ھێما|C}} [[David Sarnoff]] # {{ھێما|B}} [[Carlos Slim]] # {{ھێما|Start}} [[Leland Stanford]] # {{ھێما|C}} [[Jamsetji Tata]] # {{ھێما|C}} [[Ted Turner]] # {{ھێما|C}} [[Cornelius Vanderbilt]] # {{ھێما|B}} [[Sam Walton]] # {{ھێما|B}} [[Josiah Wedgwood]] # {{ھێما|B}} [[George Westinghouse]] {{Div col end}} ==<span id="Explorers"></span>Explorers (30 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient history (2 articles)=== # {{ھێما|C}} [[Hanno the Navigator]] # {{ھێما|B}} [[Zhang Qian]] ===Post-classical history (5 articles)=== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[ئیبن بەتووتە]] # {{ھێما|GA}} [[لەیف ئەریکسن]] # {{ھێما|GA}} '''[[مارکۆ پۆلۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Xuanzang]] # {{ھێما|C}} '''[[چینگ خا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===Early modern history (12 articles)=== # {{ھێما|B}} [[Vitus Bering]] # {{ھێما|FA}} [[پێدرۆ ئالڤارێز کابرال]] # {{ھێما|C}} [[ژاک کارتیێ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[کریستۆفەر کۆڵومبس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} '''[[جەیمز کوک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} '''[[ڤاسکۆ دا گاما]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[فێردیناند ماگێلان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Juan Ponce de León]] # {{ھێما|C}} [[Hernando de Soto]] # {{ھێما|B}} [[ئەبێل تاسمان]] # {{ھێما|C}} [[ئامێریگۆ ڤێسپوچی]] # {{ھێما|B}} [[Willem Barentsz]] ===Late modern history (11 articles)=== # {{ھێما|C}} '''[[ڕوال ئاموندسن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[نیل ئارمسترانگ]] # {{ھێما|B}} [[ئەمیلیا ئێرھارت]] # {{ھێما|GA}} [[یوری گاگارین]] # {{ھێما|B}} [[ئەلێکساندەر ڤۆن ھومبۆڵت]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[چارڵز لیندبێرگ]] # {{ھێما|B}} [[David Livingstone]] # {{ھێما|FA}} [[Fridtjof Nansen]] # {{ھێما|FA}} [[Ernest Shackleton]] # {{ھێما|GA}} [[ڤالێنتینا تێرێشکۆڤا|ڤاڵنتینا تریشکۆڤا]] # {{ھێما|B}} [[David Thompson (explorer)]] {{Div col end}} ==<span id="Philosophers, historians, political and social scientists"></span>Philosophers, historians, political and social scientists (162 articles)== ===Philosophers (68 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (21 articles)==== # {{ھێما|GA}} '''[[ئەرەستوو]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ئۆگەستین]] # {{ھێما|B}} '''[[سیسرۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[کۆنفۆشیۆس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[دیمۆکریتس]] # {{ھێما|C}} [[دیۆژن (دیوجانس)]] # {{ھێما|GA}} [[ئەپیکور]] # {{ھێما|C}} [[ھان فێی]] # {{ھێما|B}} [[ھێراکلیتوس]] # {{ھێما|Start}} [[کانادا (فەیلەسووف)]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[لاوتسزی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[لی سی]] # {{ھێما|C}} [[Lucretius]] # {{ھێما|C}} [[مێنسیوس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ئەفلاتوون]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Plotinus]] # {{ھێما|C}} [[سەنیکا]] # {{ھێما|Start}} [[شانگ یانگ]] # {{ھێما|GA}} '''[[سوقرات]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[تالیس]] # {{ھێما|B}} [[شون کوانگ (شونزی)]] ====Post-classical (8 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[پیتەر ئەبیلارد]] # {{ھێما|GA}} [[ئیبن ڕوشد]] # {{ھێما|B}} [[Duns Scotus]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فارابی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[تۆماس ئەکویناس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Wang Yangming]] # {{ھێما|Start}} [[ویلیامی ئۆکامی]] # {{ھێما|Start}} [[ژو سی|چوو شی]] ====Early modern (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فڕانسیس بەیکن]] # {{ھێما|B}} [[Jeremy Bentham]] # {{ھێما|C}} [[جۆرج بارکلی]] # {{ھێما|C}} [[جۆردانۆ برونۆ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ڕێنێ دێکارت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Denis Diderot]] # {{ھێما|B}} [[ئیراسموس]] # {{ھێما|C}} [[Johann Gottlieb Fichte]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[دەیڤد ھیووم]] # {{ھێما|B}} '''[[ئیمانوێل کانت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ژان ژاک ڕوسۆ]] # {{ھێما|B}} [[باروخ سپینۆزا]] ====Late modern (27 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[ھانا ئارێنت]] # {{ھێما|B}} [[سیمۆن دێ بۆڤوار]] # {{ھێما|C}} [[ھێنری بێرگسۆن]] # {{ھێما|C}} [[Isaiah Berlin]] # {{ھێما|B}} [[ئۆگست کۆنت]] # {{ھێما|B}} [[Jacques Derrida]] # {{ھێما|B}} [[جۆن دووی]] # {{ھێما|B}} [[فرانتس فێنوو]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[میشێل فووکۆ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[یۆرگن ھابرماس]] # {{ھێما|GA}} [[فریدریش ھێگڵ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[مارتین ھایدگەر]] # {{ھێما|B}} [[ئێدمۆند ھووسێرل]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام جەیمز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[سۆرێن کیەرکێگۆر]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Marshall McLuhan]] # {{ھێما|C}} [[جۆن ستیوارت میل]] # {{ھێما|B}} '''[[فریدریش نیچە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[چارڵز سەندێرز پێرس]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[کارڵ پۆپەر]] # {{ھێما|C}} [[جۆن ڕۆڵز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[بێرتراند ڕەسڵ]] # {{ھێما|C}} [[ژان پۆڵ سارتر|ژان پۆڵ سارتەر]] # {{ھێما|B}} [[ئارتەر شۆپنھاوەر]] # {{ھێما|B}} [[ھێنری دەیڤید سۆرۆ]] # {{ھێما|GA}} [[Alfred North Whitehead]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[لودڤیگ ڤیتگنشتاین]] {{Div col end}} ===Historians (22 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (8 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Eusebius]] # {{ھێما|C}} '''[[ھێرۆدۆت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[یوسفوس]] # {{ھێما|C}} [[پلوتارک]] # {{ھێما|B}} [[سیما چیان]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Tacitus]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[توسیدید]] # {{ھێما|C}} [[زەینەفۆن]] ====Post-classical (4 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Bede]] # {{ھێما|Start}} [[Jean Froissart]] # {{ھێما|Start}} [[Geoffrey of Monmouth]] # {{ھێما|C}} '''[[ئیبن خەلدوون]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Early modern (3 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Edward Gibbon]] # {{ھێما|Start}} [[Nikolay Karamzin]] # {{ھێما|C}} [[Giorgio Vasari]] ====Late modern (7 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Charles A. Beard]] # {{ھێما|C}} [[Fernand Braudel]] # {{ھێما|C}} [[Eric Hobsbawm]] # {{ھێما|B}} [[تیۆدۆر مۆمسێن]] # {{ھێما|C}} [[Leopold von Ranke]] # {{ھێما|C}} [[A. J. P. Taylor]] # {{ھێما|Start}} [[Frederick Jackson Turner]] {{Div col end}} ===Social scientists, economists and political writers (52 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Antiquity (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[چانەکیا]] # {{ھێما|B}} [[Pāṇini]] ====Post-classical (1 article)==== # {{ھێما|B}} '''[[نیکۆلۆ مەکیاڤێلی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Early modern period (10 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Cesare Beccaria]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Edmund Burke]] # {{ھێما|B}} [[Hugo Grotius]] # {{ھێما|C}} [[تۆماس ھۆبز]] # {{ھێما|Start}} [[Gotthold Ephraim Lessing]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} '''[[جۆن لۆک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[مۆنتسکیۆ]] # {{ھێما|B}} [[تۆماس پەین]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ئادەم سمیت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} '''[[ماری ویلستۆنکرافت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Late modern period (39 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Theodor W. Adorno]] # {{ھێما|B}} [[میخائیل باکوونین]] # {{ھێما|C}} [[Edward Bernays]] # {{ھێما|Start}} [[ئێدوارد بەرنشتاین]] # {{ھێما|B}} [[Franz Boas]] # {{ھێما|B}} [[Pierre Bourdieu]] # {{ھێما|GA}} [[لویس بڕایل]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[نوام چۆمسکی]] # {{ھێما|FA}} [[W. E. B. Du Bois]] # {{ھێما|GA}} [[ئێمیل دورکایم]] # {{ھێما|C}} [[فریدریش ئێنگڵس]] # {{ھێما|GA}} [[میلتۆن فریدمەن]] # {{ھێما|B}} [[John Kenneth Galbraith]] # {{ھێما|C}} [[Clifford Geertz]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنیۆ گرامشی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فریدریش ھایێک]] # {{ھێما|GA}} [[جۆن مەینارد کەینز]] # {{ھێما|C}} [[پیتەر کرۆپۆتکین]] # {{ھێما|C}} [[کلۆد لێڤی-شترۆس]] # {{ھێما|GA}} '''[[کارڵ مارکس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Marcel Mauss]] # {{ھێما|GA}} [[Bronisław Malinowski]] # {{ھێما|B}} [[Thomas Robert Malthus]] # {{ھێما|B}} [[Margaret Mead]] # {{ھێما|B}} [[ماریا مۆنتیسۆری]] # {{ھێما|Start}} [[Vilfredo Pareto]] # {{ھێما|Start}} [[Talcott Parsons]] # {{ھێما|C}} [[Pierre-Joseph Proudhon]] # {{ھێما|C}} [[Alfred Radcliffe-Brown]] # {{ھێما|C}} [[دەیڤید ڕیکاردۆ]] # {{ھێما|GA}} [[ئیدوارد سەعید]] # {{ھێما|C}} [[Paul Samuelson]] # {{ھێما|Start}} [[فردینان دێسوسور]] # {{ھێما|Start}} [[Heinrich Schliemann]] # {{ھێما|C}} [[Sequoyah]] # {{ھێما|B}} [[Herbert Spencer]] # {{ھێما|B}} [[Alexis de Tocqueville]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[ماکس ڤێبەر]] # {{ھێما|C}} [[Noah Webster]] {{Div col end}} ===Psychologists (20 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|Start}} [[Gordon Allport]] # {{ھێما|Start}} [[Albert Bandura]] # {{ھێما|C}} [[Raymond Cattell]] # {{ھێما|B}} [[Albert Ellis]] # {{ھێما|Start}} [[Erik Erikson]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Leon Festinger]] # {{ھێما|C}} [[Anna Freud]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} '''[[زیگمۆند فرۆید]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[کارڵ گۆستاف یۆنگ]] # {{ھێما|C}} [[کورت لەڤین]] # {{ھێما|B}} [[Abraham Maslow]] # {{ھێما|GA}} [[George Armitage Miller]] # {{ھێما|C}} [[ئیڤان پاڤلۆڤ]] # {{ھێما|B}} [[ژان پیاژێ]] # {{ھێما|B}} [[Carl Rogers]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[B. F. Skinner]] # {{ھێما|C}} [[Edward Thorndike]] # {{ھێما|C}} [[Lev Vygotsky]] # {{ھێما|B}} [[John B. Watson]] # {{ھێما|Start}} [[ڤیلھێلم ڤونت]] {{Div col end}} ==<span id="Religious figures"></span>Religious figures (124 articles)== ===Hinduism (17 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (4 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Kapila]] # {{ھێما|C}} [[Patanjali]] # {{ھێما|Start}} [[Valmiki]] # {{ھێما|C}} [[Vyasa]] ====Medieval (6 articles)==== # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[Adi Shankara]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Basava]] # {{ھێما|C}} [[Gaudapada]] # {{ھێما|Start}} [[Kumārila Bhaṭṭa]] # {{ھێما|B}} [[Madhvacharya]] # {{ھێما|B}} [[Ramanuja]] ====Modern (7 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada]] # {{ھێما|B}} [[Chaitanya Mahaprabhu]] # {{ھێما|C}} [[Paramahansa Yogananda]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ramakrishna]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Ramana Maharshi]] # {{ھێما|GA}} [[Sri Aurobindo]] # {{ھێما|GA}} [[Swami Vivekananda]] {{Div col end}} ===Buddhism (15 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} '''[[گاوتاما بوودا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[14th Dalai Lama]] # {{ھێما|C}} [[Nagarjuna]] # {{ھێما|C}} [[Padmasambhava]] ====Chinese Buddhism (5 articles)==== # {{ھێما|B}} [[بۆدیدارما]] # {{ھێما|Start}} [[Kumārajīva]] # {{ھێما|Start}} [[Huiyuan (Buddhist)]] # {{ھێما|Start}} [[Zhiyi]] # {{ھێما|C}} [[Huineng]] ====Indian Buddhism (4 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Ānanda]] # {{ھێما|GA}} [[Maudgalyayana]] # {{ھێما|GA}} [[Śāriputra]] # {{ھێما|C}} [[Vasubandhu]] ====Japanese Buddhism (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Dōgen]] # {{ھێما|B}} [[Kūkai]] {{Div col end}} ===Abrahamic religions (85 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Judaism (6 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Baal Shem Tov]] # {{ھێما|C}} [[Rabbi Akiva]] # {{ھێما|C}} [[Judah Loew ben Bezalel]] # {{ھێما|C}} [[Maimonides]] # {{ھێما|B}} [[Rashi]] # {{ھێما|Start}} [[Vilna Gaon]] ====Christianity (60 articles)==== ===== New Testament figures (8 articles) ===== # {{ھێما|FA}} '''[[یەسووع]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[مریەم]] # {{ھێما|GA}} [[Mary Magdalene]] # {{ھێما|B}} [[یەحیا]] # {{ھێما|B}} [[Judas Iscariot]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[پۆڵسی تەڕسووسی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[پێترۆس]] # {{ھێما|B}} [[John the Apostle]] ===== Pre-Schism (18 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Ambrose]] # {{ھێما|B}} [[Arius]] # {{ھێما|C}} [[Athanasius of Alexandria]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Basil of Caesarea]] # {{ھێما|C}} [[Benedict of Nursia]] # {{ھێما|GA}} [[Clement of Alexandria]] # {{ھێما|C}} [[Cyril of Alexandria]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Saint George]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Gregory of Nazianzus]] # {{ھێما|GA}} [[Gregory of Nyssa]] # {{ھێما|B}} [[Irenaeus]] # {{ھێما|C}} [[Jerome]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[John Chrysostom]] # {{ھێما|C}} [[John of Damascus]] # {{ھێما|B}} [[Cyril and Methodius]] # {{ھێما|B}} [[Saint Nicholas]] # {{ھێما|GA}} [[Origen]] # {{ھێما|C}} [[Tertullian]] ===== Catholic Church (11 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Anselm of Canterbury]] # {{ھێما|C}} [[Bonaventure]] # {{ھێما|B}} [[فڕانسیس ئاسیزی]] # {{ھێما|B}} [[Jan Hus]] # {{ھێما|B}} [[Ignatius of Loyola]] # {{ھێما|B}} [[John of the Cross]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[دایکە تیرێسا]] # {{ھێما|B}} [[Teresa of Ávila]] # {{ھێما|C}} [[Tomás de Torquemada]] # {{ھێما|C}} [[جۆن ویکڵیف]] # {{ھێما|C}} [[Francis Xavier]] ===== Popes (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[پاپا کلێمێنسی یەکەم]] # {{ھێما|B}} [[Pope Gregory I]] # {{ھێما|B}} [[Pope Leo I]] # {{ھێما|C}} [[Pope John XXIII]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[پاپ جۆن پۆلی دووەم]] # {{ھێما|B}} [[Pope Pius IX]] ===== Orthodox Church (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Patriarch Nikon of Moscow]] # {{ھێما|C}} [[گریگۆری ڕاسپۆتین|گریگوری ڕاسپوتین]] ===== Protestantism (13 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Jacobus Arminius]] # {{ھێما|B}} [[Karl Barth]] # {{ھێما|C}} [[Dietrich Bonhoeffer]] # {{ھێما|FA}} [[ژان کالڤین]] # {{ھێما|FA}} [[Thomas Cranmer]] # {{ھێما|B}} [[Jonathan Edwards (theologian)]] # {{ھێما|B}} [[Billy Graham]] # {{ھێما|FA}} [[جۆن ناکس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} '''[[مارتن لووتر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Philip Melanchthon]] # {{ھێما|GA}} [[دێزمۆند تووتوو]] # {{ھێما|C}} [[John Wesley]] # {{ھێما|FA}} [[Huldrych Zwingli]] ===== Others (2 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Mary Baker Eddy]] # {{ھێما|GA}} [[Joseph Smith]] ====Islam (19 articles)==== # {{ھێما|GA}} '''[[محەممەد]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[عائیشە]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فاتیمەی زەھرا]] # {{ھێما|Start}} [[خەدیجە کچی خووەیلید]] ===== Shia Islam (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب]] # {{ھێما|C}} [[حوسێن کوڕی عەلی]] # {{ھێما|Start}} [[جەعفەری سادق]] ===== Sunni Islam (8 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[ئەحمەد کوڕی حەنبەل]] # {{ھێما|C}} [[ئەبووحەنیفە]] # {{ھێما|Start}} [[مالیک کوڕی ئەنەس]] # {{ھێما|B}} [[بوخاری]] # {{ھێما|Start}} [[موسلیم کوڕی حەجاج]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمام شافعی]] # {{ھێما|B}} [[ئیبن تەیمیە]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمامی نەوەوی]] ===== Others (4 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[محەممەد کوڕی عەبدولوەھاب]] # {{ھێما|C}} [[غەزالی]] # {{ھێما|C}} [[ئیبن عەرەبی]] # {{ھێما|Start}} [[مەلا سەدرا]] {{Div col end}} ===Others (7 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Jainism (1 article)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Mahavira]] ====New religious movements (3 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[بەھائوڵڵا]] # {{ھێما|B}} [[Helena Blavatsky]] # {{ھێما|GA}} [[Aleister Crowley]] ====Sikhism (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Guru Gobind Singh]] # {{ھێما|B}} [[Guru Nanak]] ====Zoroastrianism (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[زەردەشت]] {{Div col end}} ==<span id="Politicians and leaders"></span>Politicians and leaders (500 articles)== ===Ancient (72 articles)=== ====Africa (13 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|Start}} [[Ezana of Axum]] # {{ھێما|C}} [[Gaiseric]] ===== Egypt (11 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Narmer]] # {{ھێما|GA}} [[Thutmose I]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[حەتشەپسوت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Thutmose III]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[ئیخناتون]] # {{ھێما|C}} [[نفرتیتی]] # {{ھێما|GA}} [[توت عنخ ئاموون]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[Ramesses II]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Ramesses III]] # {{ھێما|GA}} [[Ptolemy I Soter]] # {{ھێما|FA}} [[کلیۆپاترا]] {{Div col end}} ====Asia (28 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Asia (7 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[چاوۆ چاوۆ]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمپراتۆر گاوۆزووی ھان]] # {{ھێما|C}} [[گوانگیتۆی مەزن]] # {{ھێما|Start}} [[Modu Chanyu]] # {{ھێما|B}} '''[[چین شی ھوانگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ئیمپراتۆر ووی ھان]] # {{ھێما|Start}} [[یووی مەزن]] ===== Southern Asia (7 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Ajatashatru]] # {{ھێما|B}} '''[[ئاشۆکا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Chandragupta II]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Chandragupta Maurya]] # {{ھێما|C}} [[Kanishka]] # {{ھێما|C}} [[Menander I]] # {{ھێما|Start}} [[Samudragupta]] ===== Western Asia (11 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[ئاشووربانیپاڵ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[کورووشی مەزن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[Darius the Great]] # {{ھێما|GA}} '''[[حامۆڕابی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Mithridates VI Eupator]] # {{ھێما|GA}} [[نەبووخەد نەسر دووەم]] # {{ھێما|C}} [[Puduḫepa]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[سارگۆنی گەورە]] # {{ھێما|C}} [[Tigranes the Great]] # {{ھێما|C}} [[Xerxes I]] # {{ھێما|FA}} [[Zenobia]] ===== Hellenistic Kingdoms (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Antigonus I Monophthalmus]] # {{ھێما|C}} [[Antiochus III the Great]] # {{ھێما|B}} [[Seleucus I Nicator]] {{Div col end}} ====Europe (31 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Attila]] # {{ھێما|C}} [[Decebalus]] # {{ھێما|B}} [[Pyrrhus of Epirus]] ===== Greece (7 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Alcibiades]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Demosthenes]] # {{ھێما|Start}} [[Draco (lawgiver)]] # {{ھێما|Start}} [[Lycurgus (lawgiver)]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Pericles]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Solon]] # {{ھێما|GA}} [[Themistocles]] ===== Macedonia (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Philip II of Macedon]] # {{ھێما|GA}} '''[[ئەسکەندەری مەزن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===== Western Europe (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Alaric I]] # {{ھێما|C}} [[Arminius]] # {{ھێما|GA}} [[Boudica]] # {{ھێما|Start}} [[Theodoric I]] # {{ھێما|Start}} [[Vercingetorix]] ===== Ancient Rome (14 articles) ===== # {{ھێما|FA}} '''[[ئەگوستوس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[جولیوس سێزار]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[کالیگولا]] # {{ھێما|C}} [[Cato the Elder]] # {{ھێما|GA}} [[کۆنستانتینی مەزن]] # {{ھێما|FA}} [[Diocletian]] # {{ھێما|FA}} [[Domitian]] # {{ھێما|C}} [[Gracchi brothers]] # {{ھێما|GA}} [[ھادریان]] # {{ھێما|GA}} [[Marcus Aurelius]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[نیرۆ]] # {{ھێما|GA}} [[Theodosius I]] # {{ھێما|GA}} [[تایبیریەس]] # {{ھێما|GA}} [[تراجان]] {{Div col end}} ===Post-classical (127 articles)=== ====Africa (6 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Amda Seyon I]] # {{ھێما|C}} [[بایبەرس]] # {{ھێما|Start}} [[Al-Hakim bi-Amr Allah]] # {{ھێما|C}} '''[[مەنسا موسا|Mansa Musa]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Abd Allah al-Mahdi Billah]] # {{ھێما|C}} [[Al-Nasir Muhammad]] {{Div col end}} ====Americas (2 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|Start}} [[Moctezuma I]] # {{ھێما|Start}} [[Pachacuti]] {{Div col end}} ====Asia (46 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Asia, Iran, Caucasus (14 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Batu Khan]] # {{ھێما|Start}} [[Bumin Qaghan]] # {{ھێما|C}} [[ھۆلاکۆ خان]] # {{ھێما|C}} [[Jochi]] # {{ھێما|B}} [[ئەنووشیروان]] # {{ھێما|C}} [[Mahmud of Ghazni]] # {{ھێما|C}} [[Muhammad of Ghor]] # {{ھێما|C}} [[Muhammad II of Khwarazm]] # {{ھێما|C}} [[Nizam al-Mulk]] # {{ھێما|GA}} [[Tamar of Georgia]] # {{ھێما|C}} [[تەیمووری لەنگ]] # {{ھێما|Start}} [[Tokhtamysh]] # {{ھێما|Start}} [[Tughril]] # {{ھێما|Start}} [[Ulugh Beg]] ===== Eastern Asia (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} '''[[چەنگیزخان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Ögedei Khan]] # {{ھێما|C}} [[سێجۆنگی مەزن]] # {{ھێما|Start}} [[تایجۆی گۆریۆ]] # {{ھێما|Start}} [[تایجۆی جۆسۆن]] ===== China (7 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ئیمپراتۆر ھۆنگ وو]] # {{ھێما|B}} [[کوبلای خان]] # {{ھێما|C}} [[ئیمپراتۆر تایزۆنگی تانگ]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمپراتۆر تایزوی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ]] # {{ھێما|Start}} [[Emperor Wen of Sui]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[وو زێتیان]] # {{ھێما|B}} [[ئیمپراتۆر یۆنگڵ]] ===== Southeastern Asia (5 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Anawrahta]] # {{ھێما|B}} [[Ram Khamhaeng]] # {{ھێما|Start}} [[Gajah Mada]] # {{ھێما|C}} [[Jayavarman VII]] # {{ھێما|Start}} [[Suryavarman II]] ===== Vietnam (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Lê Lợi]] # {{ھێما|Start}} [[Lê Thánh Tông]] # {{ھێما|B}} [[Trần Thánh Tông]] ===== Southern Asia (4 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Prithviraj Chauhan]] # {{ھێما|C}} [[Harsha]] # {{ھێما|C}} [[عەلائەدین خەلجی]] # {{ھێما|B}} [[Rajaraja I]] ===== Western Asia (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدینی ئەییووبی]] # {{ھێما|Start}} [[سوڵتان عوسمانی یەکەم]] ===== Caliphates (6 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[عەبدولمەلیک کوڕی مەروان]] # {{ھێما|B}} [[ئەبووبەکری سدیق]] # {{ھێما|C}} [[ھاروون ڕەشید]] # {{ھێما|FA}} [[موعاویە کوڕی ئەبووسوفیان]] # {{ھێما|B}} [[عومەر کوڕی خەتتاب]] # {{ھێما|B}} [[عوسمان کوڕی عەفان]] {{Div col end}} ====Europe (73 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Europe (4 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Stefan Dušan]] # {{ھێما|GA}} [[Stephen the Great]] # {{ھێما|B}} [[Svatopluk I of Moravia]] # {{ھێما|C}} [[ڤلادی سکھەڵدڕ|ڤلادی سکهەڵدڕ]] ===== Bulgaria (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Krum]] # {{ھێما|C}} [[Boris I of Bulgaria]] # {{ھێما|B}} [[Ivan Asen II]] ===== Byzantine Empire (6 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[جەستێنیانی یەکەم]] # {{ھێما|GA}} [[ھەرقل]] # {{ھێما|GA}} [[Basil II]] # {{ھێما|Start}} [[Leo III the Isaurian]] # {{ھێما|FA}} [[Manuel I Komnenos]] # {{ھێما|Start}} [[Theodora (wife of Justinian I)]] ===== Hungary (4 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[Stephen I of Hungary]] # {{ھێما|GA}} [[Béla IV of Hungary]] # {{ھێما|GA}} [[Louis I of Hungary]] # {{ھێما|GA}} [[Matthias Corvinus]] ===== Poland and Lithuania (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Bolesław I the Brave]] # {{ھێما|Start}} [[Casimir III the Great]] # {{ھێما|B}} [[Gediminas]] # {{ھێما|FA}} [[Władysław II Jagiełło]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Mieszko I]] # {{ھێما|B}} [[Vytautas]] ===== Russia (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Alexander Nevsky]] # {{ھێما|Start}} [[Daniel of Galicia]] # {{ھێما|Start}} [[Dmitry Donskoy]] # {{ھێما|C}} [[Vladimir the Great]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Sviatoslav I]] # {{ھێما|B}} [[Yaroslav the Wise]] ===== Western Europe (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[کانۆتی مەزن]] # {{ھێما|C}} [[Margaret I of Denmark]] ===== England and Scotland (9 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[ئەتێلستان]] # {{ھێما|B}} [[Alfred the Great]] # {{ھێما|FA}} [[ئێدواردی یەکەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|FA}} [[ئێدواردی سێیەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|GA}} [[Henry II of England]] # {{ھێما|FA}} [[John, King of England]] # {{ھێما|C}} [[ڕیچاردی یەکەم]] # {{ھێما|C}} [[Robert the Bruce]] # {{ھێما|FA}} [[وێلیامی داگیرکەر]] ===== France (8 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Clovis I]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[شارلمان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Charles Martel]] # {{ھێما|C}} [[Louis the Pious]] # {{ھێما|B}} [[Eleanor of Aquitaine]] # {{ھێما|C}} [[Philip II of France]] # {{ھێما|C}} [[Louis IX of France]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپی چوارەم، پاشای فەرەنسا]] ===== Germany (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Charles the Fat]] # {{ھێما|Start}} [[Henry the Lion]] ===== Holy Roman Empire (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ئیمپراتۆر چارلسی چوارەم، ئیمپراتۆری ڕۆم]] # {{ھێما|C}} [[Frederick Barbarossa]] # {{ھێما|C}} [[Frederick II, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|FA}} [[Henry IV, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Otto the Great]] # {{ھێما|Start}} [[Sigismund, Holy Roman Emperor]] ===== Italy (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Cosimo de' Medici]] # {{ھێما|C}} [[Lorenzo de' Medici]] # {{ھێما|B}} [[Robert Guiscard]] # {{ھێما|B}} [[Roger II of Sicily]] # {{ھێما|C}} [[Girolamo Savonarola]] # {{ھێما|C}} [[Theodoric the Great]] ===== Papal States (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Pope Alexander VI]] # {{ھێما|C}} [[Pope Boniface VIII]] # {{ھێما|B}} [[Pope Gregory VII]] # {{ھێما|C}} [[Pope Innocent III]] # {{ھێما|C}} [[Pope Urban II]] ===== Spain and Portugal (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[عەبدولڕەحمان داخل]] # {{ھێما|C}} [[Abd al-Rahman III]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Afonso I of Portugal]] # {{ھێما|B}} [[فێرناندۆی دووەم]] # {{ھێما|C}} [[Prince Henry the Navigator]] # {{ھێما|C}} [[ئیزابێلای یەکەم شاژنی کاستیل]] {{Div col end}} ===Early modern period (113 articles)=== ====Africa (5 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} [[Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi]] # {{ھێما|Start}} [[Ahmad al-Mansur]] # {{ھێما|Start}} [[Askia Muhammad I]] # {{ھێما|C}} [[Nzinga of Ndongo and Matamba]] # {{ھێما|GA}} [[Zara Yaqob]] {{Div col end}} ====Americas (12 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[ئاتاھوالپا]] # {{ھێما|C}} [[La Malinche]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Moctezuma II]] # {{ھێما|FA}} [[Tecumseh]] # {{ھێما|Start}} [[Túpac Amaru]] # {{ھێما|Start}} [[Túpac Amaru II]] ===== United States (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[بێنجامین فرانکلین]] # {{ھێما|GA}} '''[[جۆرج واشینگتن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[جۆن ئادەمز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[تۆماس جێفەرسۆن]] # {{ھێما|GA}} [[Alexander Hamilton]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز مەدیسۆن]] {{Div col end}} ====Asia (41 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Asia, Iran, Caucasus (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[شا عەباسی یەکەم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ahmad Shah Durrani]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[بابور]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ھومایوون]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[شا ئیسماعیلی یەکەم]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[نادر شا]] ===== Eastern Asia (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[جیۆنگجۆی جۆسۆن]] # {{ھێما|B}} [[سۆنجۆی جۆسۆن]] ===== China (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Hong Taiji]] # {{ھێما|Start}} [[Jiajing Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Kangxi Emperor]] # {{ھێما|Start}} [[Nurhaci]] # {{ھێما|B}} [[Qianlong Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Wanli Emperor]] ===== Japan (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[تۆیۆتۆمی ھیدێیۆشی]] # {{ھێما|C}} [[Tokugawa Ieyasu]] # {{ھێما|C}} [[ئۆدا نۆبوناگا]] ===== Southern Asia (10 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ئەکبەری مەزن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ئاورەنگزێب]] # {{ھێما|C}} [[Robert Clive]] # {{ھێما|C}} [[Hyder Ali]] # {{ھێما|Start}} [[Prithvi Narayan Shah]] # {{ھێما|B}} [[شاجیھان]] # {{ھێما|C}} [[شیر شا سوری]] # {{ھێما|Start}} [[Tipu Sultan]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[شیڤاجی]] # {{ھێما|C}} [[Krishnadevaraya]] ===== Southeastern Asia (5 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Sultan Agung of Mataram]] # {{ھێما|Start}} [[Rama I]] # {{ھێما|C}} [[Iskandar Muda]] # {{ھێما|Start}} [[Naresuan]] # {{ھێما|Start}} [[Quang Trung]] ===== Burma (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Alaungpaya]] # {{ھێما|B}} [[Bayinnaung]] # {{ھێما|B}} [[Tabinshwehti]] ===== Western Asia (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[محەممەدی دووەم]] # {{ھێما|Start}} [[محەممەدی چوارەم]] # {{ھێما|Start}} [[خوڕەم سوڵتان]] # {{ھێما|B}} [[سەلیمی یەکەم]] # {{ھێما|Start}} [[سەلیمی سێیەم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[سولەیمان قانوونی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) {{Div col end}} ====Europe (54 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Europe (1 article) ===== # {{ھێما|C}} [[Bohdan Khmelnytsky]] ===== Poland and Lithuania (4 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Augustus II the Strong]] # {{ھێما|B}} [[John III Sobieski]] # {{ھێما|GA}} [[Stephen Báthory]] # {{ھێما|GA}} [[Sigismund III Vasa]] ===== Russia (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Ivan III of Moscow]] # {{ھێما|C}} [[ئیڤانی چوارەم]] # {{ھێما|C}} [[Alexis of Russia]] # {{ھێما|B}} [[پیتەری مەزن]] # {{ھێما|B}} [[Elizabeth of Russia]] # {{ھێما|C}} '''[[کاترینای دووەم]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===== Western Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[فریدریکی مەزن]] # {{ھێما|Start}} [[Frederick William I of Prussia]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[William the Silent]] ===== England and Scotland (14 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[چارڵزی یەکەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|FA}} '''[[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[جۆرجی سێیەم]] # {{ھێما|C}} [[ھێنری پێنجەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|GA}} [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمزی یەکەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Oliver Cromwell]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[ماریی یەکەمی ئینگلستان]] # {{ھێما|FA}} [[ماری شاژنی سکۆتلاند]] # {{ھێما|FA}} [[William III of England]] # {{ھێما|GA}} [[William Blackstone]] # {{ھێما|GA}} [[William Murray, 1st Earl of Mansfield]] # {{ھێما|C}} [[William Pitt the Younger]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Robert Walpole]] ===== France (18 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[کاترین دێ مێدیچی]] # {{ھێما|C}} [[Francis I of France]] # {{ھێما|C}} [[ھێنریی چوارەمی فەڕەنسا]] # {{ھێما|C}} [[Louis XI]] # {{ھێما|C}} [[لویی چواردەیەم]] # {{ھێما|C}} [[لویی پانزدەیەمی فەڕەنسا]] # {{ھێما|C}} [[Louis XVI]] # {{ھێما|B}} [[Marie Antoinette]] # {{ھێما|B}} [[Cardinal Mazarin]] # {{ھێما|FFAC}} {{ھێما|A}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} '''[[ناپۆلیۆن بۆناپارت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Madame de Pompadour]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئارماند دی ڕیشیلۆ]] ====== Holy Roman Empire, Austria (6 articles) ====== # {{ھێما|C}} [[Charles V, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Ferdinand I, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Joseph II, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Leopold I, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Maximilian I, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|GA}} [[ما‌ریا تریزا]] ===== Northern Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Charles XII of Sweden]] # {{ھێما|B}} [[Christina, Queen of Sweden]] # {{ھێما|C}} [[Gustavus Adolphus]] ===== Southern Europe (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Cesare Borgia]] # {{ھێما|C}} [[Pope Julius II]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپی دووەمی ئیسپانیا]] # {{ھێما|C}} [[Philip V of Spain]] # {{ھێما|C}} [[Sebastião José de Carvalho e Melo, 1st Marquis of Pombal]] ====Oceania (1 article)==== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Kamehameha I]] {{Div col end}} ===Late modern period (188 articles)=== ====Africa (31 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Africa (9 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[عیدی ئەمین]] # {{ھێما|B}} [[ھيلا سيلاسى|هيلا سيلاسى]] # {{ھێما|C}} [[کێنێت کائۆندا]] # {{ھێما|FA}} [[جۆمۆ کنیاتا]] # {{ھێما|GA}} [[Julius Nyerere]] # {{ھێما|B}} [[Menelik II]] # {{ھێما|FA}} [[Rainilaiarivony]] # {{ھێما|B}} [[Tewodros II]] # {{ھێما|B}} [[Yohannes IV]] ===== Northern Africa (7 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[موعەمەر قەزافی]] # {{ھێما|B}} [[Isma'il Pasha of Egypt]] # {{ھێما|C}} [[موحەممەد ئەحمەد (مەھدی)|موحەممەد ئەحمەد (مەهدی)]] # {{ھێما|B}} [[محەممەد عەلی پاشا]] # {{ھێما|GA}} [[جەمال عەبدولناسر]] # {{ھێما|C}} [[Emir Abdelkader]] # {{ھێما|C}} [[ئەنوەر سادات]] ===== Southern and Central Africa (8 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Hastings Banda]] # {{ھێما|B}} [[فرێدێریک ویلێم دی کلێرک]] # {{ھێما|C}} [[پاتریس لومومبا]] # {{ھێما|FA}} '''[[نێلسۆن ماندێلا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Mobutu Sese Seko]] # {{ھێما|GA}} [[ڕۆبێرت مووگابی]] # {{ھێما|B}} [[Cecil Rhodes]] # {{ھێما|C}} [[Shaka]] ===== Western Africa (7 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[کۆفی عەنان]] # {{ھێما|Start}} [[Nnamdi Azikiwe]] # {{ھێما|B}} [[کوامێ نکروما]] # {{ھێما|B}} [[Olusegun Obasanjo]] # {{ھێما|Start}} [[Thomas Sankara]] # {{ھێما|C}} [[Léopold Sédar Senghor]] # {{ھێما|C}} [[ئەلن جۆنسن سیرلیف]] {{Div col end}} ====Americas (42 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== South America (8 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[سالڤادۆر ئالێندێ]] # {{ھێما|B}} '''[[سیمۆن بۆلیڤار]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[ھوگۆ چاڤێز]] # {{ھێما|GA}} [[ژۆزێ دێ سان مارتین]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[خوان پێرۆن]] # {{ھێما|B}} [[Augusto Pinochet]] # {{ھێما|Start}} [[ئەنتۆنیۆ خۆزێ دێ سوکرێ]] # {{ھێما|C}} [[Alfredo Stroessner]] ===== Brazil (3 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[Pedro I of Brazil]] # {{ھێما|FA}} [[پێدرۆی دووەمی بەڕازیل]] # {{ھێما|C}} [[گێتولیۆ ڤارگاس]] ===== Central America and the Caribbean (5 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[فیدڵ کاسترۆ]] # {{ھێما|Start}} [[François Duvalier]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Toussaint Louverture]] # {{ھێما|Start}} [[Francisco Morazán]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Rafael Trujillo]] ===== Mexico (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[پۆفیریۆ دیاز]] # {{ھێما|C}} [[Benito Juárez]] # {{ھێما|B}} [[Antonio López de Santa Anna]] ===== United States (21 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[جۆرج دەبلیوو بوش]] # {{ھێما|FA}} [[John C. Calhoun]] # {{ھێما|B}} [[Henry Clay]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[دوایت د. ئایزێنھاوەر]] # {{ھێما|B}} [[J. Edgar Hoover]] # {{ھێما|FA}} [[ئەندرێو جاکسۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لیندۆن بی جۆنسۆن]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[جان ئێف. کێنیدی]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ئەبراھام لینکن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[John Marshall]] # {{ھێما|FA}} [[ڕیچارد نیکسۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[باراک ئۆباما]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمز پۆڵک]] # {{ھێما|FA}} [[ڕۆناڵد ڕەیگن|ڕۆناڵد ڕێیگن]] # {{ھێما|GA}} [[ئیلینۆر ڕۆزەڤێڵت]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[فرانکلین ڕۆزڤێڵت]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[تیۆدور ڕۆزڤێڵت]] # {{ھێما|GA}} [[Sitting Bull]] # {{ھێما|FA}} [[ھاری تروومەن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[دۆناڵد ترامپ]] # {{ھێما|GA}} [[ودرۆ ویلسۆن]] ===== Canada (2 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[John A. Macdonald]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Pierre Trudeau]] {{Div col end}} ====Asia (49 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Asia, Iran, Caucasus (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[محەممەد موسەددیق]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەد ڕەزا پەھلەوی]] # {{ھێما|C}} [[Mohammad Zahir Shah]] # {{ھێما|B}} [[Eduard Shevardnadze]] ===== Eastern Asia ===== ===== China (8 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Chiang Kai-shek]] # {{ھێما|B}} [[Empress Dowager Cixi]] # {{ھێما|C}} [[دێنگ شیاوپینگ]] # {{ھێما|C}} [[جیانگ چینگ]] # {{ھێما|B}} '''[[ماو تسی تۆنگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[پویی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[شی ژنپنگ|شی جین پینگ]] # {{ھێما|B}} [[Zhou Enlai]] ===== Japan (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[ھیرۆھیتۆ]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمپڕاتۆر مێیجی]] # {{ھێما|Start}} [[Eisaku Satō]] # {{ھێما|B}} [[Hideki Tojo]] # {{ھێما|B}} [[شینزۆ ئابێ]] ===== Korea (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[کیم ئیل سونگ]] # {{ھێما|C}} [[پارک چونگ-ھی]] # {{ھێما|C}} [[Syngman Rhee]] ===== Southeastern Asia (11 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[کۆرازۆن ئەکینۆ]] # {{ھێما|C}} [[Chulalongkorn]] # {{ھێما|C}} [[Ferdinand Marcos]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ھۆ چی مین]] # {{ھێما|B}} [[Lee Kuan Yew]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ماھاتیر محەممەد]] # {{ھێما|B}} [[Ne Win]] # {{ھێما|C}} [[پۆل پۆت]] # {{ھێما|C}} [[D. S. Senanayake]] # {{ھێما|GA}} [[محەممەد سووھارتۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Sukarno]] ===== Southern Asia (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[بێنەزیر بوتۆ]] # {{ھێما|FA}} [[محەممەد عەلی جیناح]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Sheikh Mujibur Rahman]] ===== India (6 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[George Curzon, 1st Marquess Curzon of Kedleston]] # {{ھێما|B}} [[ئیندریا گاندی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جەواھرلەعل نەھرۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Vallabhbhai Patel]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Manmohan Singh]] # {{ھێما|GA}} [[Atal Bihari Vajpayee]] ===== Western Asia (8 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[عەبدولحەمیدی دووەم]] # {{ھێما|FA}} [[یاسر عەرەفات]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[مستەفا کەمال ئاتاتورک]] # {{ھێما|C}} [[داڤید بن گوریۆن]] # {{ھێما|B}} [[سەددام حوسێن]] # {{ھێما|C}} [[عەبدولعەزیز ئالسعوود]] # {{ھێما|B}} [[مەحموودی دووەم]] # {{ھێما|C}} [[گۆلدا مائیر]] {{Div col end}} ====Europe (65 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Europe (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Alexander Dubček]] # {{ھێما|B}} [[Francis II, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Václav Havel]] # {{ھێما|B}} [[Franz Joseph I of Austria]] # {{ھێما|GA}} [[کلێمنس فۆن مێتەرنیش]] ===== Eastern Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Symon Petliura]] # {{ھێما|FA}} [[Józef Piłsudski]] # {{ھێما|GA}} [[Lech Wałęsa]] ===== Southeastern Europe (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ion Antonescu]] # {{ھێما|B}} [[نیکۆلای چاوشێسکوو]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Enver Hoxha]] # {{ھێما|B}} [[Slobodan Milošević]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ante Pavelić]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Josip Broz Tito]] ===== Russia and USSR (12 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ئەلێکساندەری یەکەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|B}} [[ئەلێکساندەری دووەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|GA}} [[لیۆنید برێژنێڤ]] # {{ھێما|GA}} [[میخائیل گۆرباچۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[نیکیتا خروشچۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[ڤلادیمیر لێنین]] # {{ھێما|C}} [[نیکۆلاسی یەکەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|C}} [[نیکۆلاسی دووەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڤلادیمیر پوتین]] # {{ھێما|GA}} '''[[جۆزێف ستالین]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لیۆن ترۆتسکی]] # {{ھێما|B}} [[بۆریس یێڵتسین]] ===== Scandinavia (4 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[گرو ھارلێم برونتلاند]] # {{ھێما|C}} [[Charles XIV John]] # {{ھێما|B}} [[Carl Gustaf Emil Mannerheim]] # {{ھێما|B}} [[داگ ھاممەرشوێلد]] ===== Western Europe (1 article) ===== # {{ھێما|B}} [[Leopold II of Belgium]] ===== France (6 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Georges Clemenceau]] # {{ھێما|B}} [[شارل دێ گۆل]] # {{ھێما|B}} [[فرانسوا میتێران]] # {{ھێما|C}} [[Louis Philippe I]] # {{ھێما|C}} [[ناپلیۆنی سێیەم]] # {{ھێما|B}} [[Adolphe Thiers]] ===== Germany (11 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[کۆنراد ئەدیناوەر]] # {{ھێما|B}} [[ئۆتۆ فۆن بیسمارک]] # {{ھێما|B}} [[Willy Brandt]] # {{ھێما|GA}} [[جۆزێف گۆبڵز]] # {{ھێما|GA}} '''[[ئەدۆڵف ھیتلەر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[ھێنریک ھیملەر]] # {{ھێما|Start}} [[Erich Honecker]] # {{ھێما|B}} [[ھێلموت کول]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەنگێلا مێرکڵ]] # {{ھێما|C}} [[William I, German Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Wilhelm II, German Emperor]] ===== Iberia (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[فرانسیسکۆ فرانکۆ]] # {{ھێما|C}} [[خوان کارلۆسی یەکەم]] # {{ھێما|B}} [[António de Oliveira Salazar]] ===== Ireland (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[مایکڵ کۆلینز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Charles Stewart Parnell]] # {{ھێما|B}} [[Éamon de Valera]] ===== Italy (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Camillo Benso, Count of Cavour]] # {{ھێما|B}} [[بێنیتۆ موسۆلینی]] ===== United Kingdom (9 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Robert Peel]] # {{ھێما|FA}} [[ڤیکتۆریا (شاژن)]] # {{ھێما|B}} [[William Ewart Gladstone]] # {{ھێما|FA}} [[بێنجامین دیزرائیلی]] # {{ھێما|C}} [[David Lloyd George]] # {{ھێما|GA}} [[وینستن چێرچڵ|وینستۆن چێرچیل]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Clement Attlee]] # {{ھێما|FA}} [[ئێلیزابێتی دووەم]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[مارگرێت تاچر]] {{Div col end}} ====Oceania (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[John Curtin]] ==<span id="Military leaders and theorists"></span>Military leaders and theorists (52 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient history (9 articles)=== # {{ھێما|C}} [[Aetius (magister militum)]] # {{ھێما|C}} [[ھانیباڵ]] # {{ھێما|B}} [[Leonidas I]] # {{ھێما|C}} [[ژوگێ لیانگ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Mark Antony]] # {{ھێما|C}} [[Pompey]] # {{ھێما|Start}} [[Scipio Africanus]] # {{ھێما|Start}} [[Sulla]] # {{ھێما|GA}} [[سوون تزو]] ===Post-classical history (10 articles)=== # {{ھێما|GA}} [[عەمرو کوڕی عاس]] # {{ھێما|C}} [[El Cid]] # {{ھێما|C}} [[Godfrey of Bouillon]] # {{ھێما|FA}} '''[[ژان دارک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[John Hunyadi]] # {{ھێما|C}} [[Subutai]] # {{ھێما|Start}} [[Trần Hưng Đạo]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام واڵاس]] # {{ھێما|C}} [[Jan Žižka]] # {{ھێما|FA}} [[خالید کوڕی وەلید]] ===Early modern history (12 articles)=== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Afonso de Albuquerque]] # {{ھێما|Start}} [[Fernando Álvarez de Toledo, 3rd Duke of Alba]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Hayreddin Barbarossa]] # {{ھێما|FA}} [[John Churchill, 1st Duke of Marlborough]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئێرنان کۆرتێس]] # {{ھێما|C}} [[میشێل دێ ڕۆیتەر]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Francis Drake]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[میامۆتۆ موساشی]] # {{ھێما|B}} [[Prince Eugene of Savoy]] # {{ھێما|C}} [[Francisco Pizarro]] # {{ھێما|C}} [[Alexander Suvorov]] # {{ھێما|C}} [[یی سون-سین]] ===Late modern history (21 articles)=== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Robert Baden-Powell, 1st Baron Baden-Powell]] # {{ھێما|C}} [[Carl von Clausewitz]] # {{ھێما|C}} [[Enver Pasha]] # {{ھێما|C}} [[جوزێپێ گاریبالدی]] # {{ھێما|GA}} [[ھێرمان گۆرینگ]] # {{ھێما|FA}} [[ئولیسیس ئێس گرانت]] # {{ھێما|C}} [[Paul von Hindenburg]] # {{ھێما|GA}} [[تۆماس ئێدوارد لۆرەنس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕۆبێرت ئێدوارد لی]] # {{ھێما|C}} [[Erich Ludendorff]] # {{ھێما|FA}} [[دۆگلاس ماکارتور]] # {{ھێما|C}} [[Alfred Thayer Mahan]] # {{ھێما|B}} [[George C. Marshall]] # {{ھێما|C}} [[مۆلتکە]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Bernard Montgomery]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[Horatio Nelson, 1st Viscount Nelson]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[ئێرڤین ڕۆمل]] # {{ھێما|C}} [[ڤۆ نگوین جیاپ]] # {{ھێما|C}} [[Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington]] # {{ھێما|C}} [[Isoroku Yamamoto]] # {{ھێما|C}} [[Georgy Zhukov]] {{Div col end}} ==<span id="Rebels, revolutionaries and activists"></span>Rebels, revolutionaries and activists (54 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient history (1 article)=== # {{ھێما|C}} [[سپارتاکۆس]] ===Post-classical history (3 articles)=== # {{ھێما|Start}} [[Abu Muslim]] # {{ھێما|B}} [[بابەک خوڕەمدین]] # {{ھێما|C}} [[ھوانگ چاوۆ]] ===Early modern history (8 articles)=== ====General (5 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[بلاک بێرد]] # {{ھێما|GA}} [[Bartolomé de las Casas]] # {{ھێما|C}} [[Thomas Müntzer]] # {{ھێما|B}} [[یەمەلیان پوگاچۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[William Wilberforce]] ====France (3 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Georges Danton]] # {{ھێما|C}} [[Jean-Paul Marat]] # {{ھێما|B}} [[ماکسیمیلیان ڕۆبێسپیێر]] ===Late modern history (42 articles)=== ====Americas (21 articles)==== # {{ھێما|C}} [[مارکوس گارڤەی]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[چێ گیڤارا]] # {{ھێما|B}} [[Miguel Hidalgo y Costilla]] # {{ھێما|FA}} [[Louis Riel]] # {{ھێما|B}} [[پانچۆ ڤیا]] # {{ھێما|C}} [[ئێمیلیانۆ ساپاتا]] =====United States (15 articles)===== # {{ھێما|B}} [[جەن ئادامس]] # {{ھێما|C}} [[سووزان ئەنتۆنی]] # {{ھێما|B}} [[فرێدریک دۆگلاس]] # {{ھێما|B}} [[بێتی فریدن]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ھێلێن کێلەر]] # {{ھێما|GA}} [[مارتین لووتەر کینگ دووەمی|مارتین لووتر کینگ جەی-ئاڕ.]] # {{ھێما|FA}} [[مالکۆم ئێکس]] # {{ھێما|FA}} [[Harvey Milk]] # {{ھێما|B}} [[John Muir]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ڕۆزا پارکس]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Margaret Sanger]] # {{ھێما|GA}} [[ئیلیزابێت کادی ستانتۆن]] # {{ھێما|B}} [[Sojourner Truth]] # {{ھێما|FA}} [[Harriet Tubman]] # {{ھێما|C}} [[Booker T. Washington]] ====Africa (3 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[ستیڤ بیکۆ]] # {{ھێما|B}} [[سەید قوتب]] # {{ھێما|C}} [[Ken Saro-Wiwa]] ====Asia (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ئامبەدکار]] # {{ھێما|C}} [[Aung San]] # {{ھێما|B}} [[ئون سان سو چی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئوسامە بن لادن]] # {{ھێما|C}} [[Subhas Chandra Bose]] # {{ھێما|Start}} [[Diponegoro]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[مەھاتما گاندی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Hong Xiuquan]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[خۆزێ ڕیزاڵ]] # {{ھێما|C}} [[ڕانی لاکشمیبای]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[سون یات سێن]] # {{ھێما|C}} [[Bal Gangadhar Tilak]] ====Europe (6 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ھێنری دونان]] # {{ھێما|FA}} [[ئێما گۆڵدمان]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[تیۆدۆر ھێرتسل]] # {{ھێما|C}} [[ڕۆزا لوکسەمبورگ]] # {{ھێما|GA}} [[Nestor Makhno]] # {{ھێما|FA}} [[Emmeline Pankhurst]] {{Div col end}} ==<span id="Scientists, inventors and mathematicians"></span>Scientists, inventors and mathematicians (254 articles)== ===Ancient figures (25 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (13 articles)==== # {{ھێما|C}} [[ئاپۆلۆنیوس]] # {{ھێما|FA}} '''[[ئارکیمیدز]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[دیۆفانتوس]] # {{ھێما|B}} [[ئەراتۆستێن]] # {{ھێما|B}} '''[[ئیقلیدس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[گالێن]] # {{ھێما|B}} [[Hipparchus]] # {{ھێما|GA}} [[ھیپاتیا]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[ھیپۆکرات]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Pliny the Elder]] # {{ھێما|C}} [[بەتڵیمۆس]] # {{ھێما|GA}} [[پیتاگۆرس]] # {{ھێما|FA}} [[Zhang Heng]] ====Post-classical (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[زەھراوی|Abu al-Qasim al-Zahrawi]] # {{ھێما|B}} [[بیروونی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[ئیبن ئەلھەیسەم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Aryabhata]] # {{ھێما|B}} '''[[ئیبن سینا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[براھماگوپتا]] # {{ھێما|C}} [[فیبۆناچی]] # {{ھێما|B}} [[جابیر کوڕی حەییان]] # {{ھێما|B}} '''[[محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ئەبووبەکر ڕازی]] # {{ھێما|B}} [[نەسیرەددینی تووسی]] # {{ھێما|FA}} '''[[شێن کوۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) {{Div col end}} ===Physics (66 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Early modern (5 articles)==== # {{ھێما|C}} [[William Gilbert (physician)]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت ھوک]] # {{ھێما|GA}} [[Christiaan Huygens]] # {{ھێما|C}} [[Mikhail Lomonosov]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ئایزک نیوتن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Late modern (51 articles)==== # {{ھێما|C}} [[ئامێدیۆ ئاڤۆدگادرۆ]] # {{ھێما|C}} [[ئاندریە ماری ئەمپێر]] # {{ھێما|C}} [[ھێنری بێکەرێل]] # {{ھێما|GA}} [[Hans Bethe]] # {{ھێما|FA}} [[نیلس بۆر]] # {{ھێما|B}} [[Ludwig Boltzmann]] # {{ھێما|GA}} [[ماکس بۆرن]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام ھێنری براگ]] # {{ھێما|B}} [[نیکۆلا لێونارد سادی کارنۆ]] # {{ھێما|B}} [[Henry Cavendish]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمز چەدویک]] # {{ھێما|GA}} '''[[ماری کووری]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[پیەر کووری]] # {{ھێما|B}} [[جۆن داڵتۆن]] # {{ھێما|B}} [[پۆل دیراک]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ئەلبەرت ئاینشتاین]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} '''[[مایکل فارادەی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[ئێنریکۆ فێرمی]] # {{ھێما|FA}} [[ڕیچارد فاینمان]] # {{ھێما|C}} [[Léon Foucault]] # {{ھێما|GA}} [[Augustin-Jean Fresnel]] # {{ھێما|Start}} [[Murray Gell-Mann]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ستیڤن ھۆکینگ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڤێرنەر ھایزنبێرگ]] # {{ھێما|C}} [[Hermann von Helmholtz]] # {{ھێما|C}} [[Heinrich Hertz]] # {{ھێما|B}} [[جەیمز پرێسکۆت جووڵ]] # {{ھێما|B}} [[Charles K. Kao]] # {{ھێما|C}} [[Gustav Kirchhoff]] # {{ھێما|GA}} [[ئێرنست لۆرەنس]] # {{ھێما|Start}} [[Tsung-Dao Lee]] # {{ھێما|B}} [[ھێندریک لۆرێنتس]] # {{ھێما|C}} [[Ernst Mach]] # {{ھێما|GA}} '''[[جەیمز کلێرک ماکسوێڵ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[لیز مایتنەر]] # {{ھێما|B}} [[ئەلبەرت ئێبراھام مایکڵسۆن]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت میلیکان]] # {{ھێما|Start}} [[گیۆرگ زیمۆن ئۆم]] # {{ھێما|FA}} [[جەی. ڕۆبێرت ئۆپنھایمەر|ڕۆبێرت ئۆپنھایمەری]] # {{ھێما|C}} [[ھانس ئۆرستێد]] # {{ھێما|B}} [[وۆڵفگانگ پاولی]] # {{ھێما|C}} [[ماکس پلانک]] # {{ھێما|GA}} [[چاندراسێخارا ڕامان]] # {{ھێما|C}} [[ڤیلھێڵم ڕۆنتگن]] # {{ھێما|B}} [[Andrei Sakharov]] # {{ھێما|C}} [[ئێرڤین شروێدینگەر]] # {{ھێما|FA}} [[Edward Teller]] # {{ھێما|B}} [[جۆزێف جۆن تۆمسۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لۆرد کێلڤن|لۆرد کێلڤەن]] # {{ھێما|C}} [[یۆھانس دیدێریک ڤان دێر ڤالس]] # {{ھێما|C}} [[Thomas Young (scientist)]] ====Astronomy (10 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[تیچۆ براھی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[گالیلێو گالیلەی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ئێدمۆند ھاڵی]] # {{ھێما|C}} [[کارۆلین ھێرشێل]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام ھێرشل]] # {{ھێما|B}} [[Edwin Hubble]] # {{ھێما|FA}} [[یۆھانس کێپلەر]] # {{ھێما|C}} [[Georges Lemaître]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[کارڵ سەیگن]] {{Div col end}} ===Chemistry (23 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[ساڤانتێ ئەرێنیەس]] # {{ھێما|Start}} [[Jöns Jacob Berzelius]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Robert Boyle]] # {{ھێما|C}} [[ھومفری داڤی]] # {{ھێما|B}} [[Peter Debye]] # {{ھێما|Start}} [[Joseph Louis Gay-Lussac]] # {{ھێما|FA}} [[Josiah Willard Gibbs]] # {{ھێما|C}} [[Fritz Haber]] # {{ھێما|GA}} [[Otto Hahn]] # {{ھێما|C}} [[یاکوبس ھێنریکس ڤانت ھوف]] # {{ھێما|C}} [[دۆرۆتی ھۆدگکین]] # {{ھێما|B}} [[Irving Langmuir]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} '''[[ئانتوان لاڤوازیێ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Gilbert N. Lewis]] # {{ھێما|C}} [[Justus von Liebig]] # {{ھێما|C}} '''[[دمیتری مەندەلیێڤ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[لاینس پۆلینگ]] # {{ھێما|FA}} [[Joseph Priestley]] # {{ھێما|B}} [[ئێرنست ڕەدەرفۆرد]] # {{ھێما|B}} [[Frederick Sanger]] # {{ھێما|GA}} [[Harold Urey]] # {{ھێما|C}} [[Friedrich Wöhler]] # {{ھێما|B}} [[Robert Burns Woodward]] {{Div col end}} ===Life sciences (41 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Biology (29 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Louis Agassiz]] # {{ھێما|B}} [[John James Audubon]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Banks]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Norman Borlaug]] # {{ھێما|FA}} [[Rachel Carson]] # {{ھێما|C}} [[جۆرج واشینتگتن کارڤەر]] # {{ھێما|FA}} [[Edward Drinker Cope]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فڕانسس کریک]] # {{ھێما|B}} [[Georges Cuvier]] # {{ھێما|FA}} '''[[چارڵز داروین]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ڕۆزەلیند فرانکلین]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Jane Goodall]] # {{ھێما|GA}} [[ستیڤن جەی گۆلد]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ernst Haeckel]] # {{ھێما|C}} [[W. D. Hamilton]] # {{ھێما|B}} [[Joseph Dalton Hooker]] # {{ھێما|C}} [[Thomas Henry Huxley]] # {{ھێما|B}} [[Alfred Kinsey]] # {{ھێما|C}} [[ھانس ئەدۆڵف کریبس]] # {{ھێما|B}} [[Jean-Baptiste Lamarck]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئانتۆنی ڤان لیڤنھووک]] # {{ھێما|GA}} '''[[کارڵ لینایۆس|کارڵ لینە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[کۆنراد لۆرێنز]] # {{ھێما|FA}} [[باربارا مەککلینتۆک]] # {{ھێما|C}} [[گریگۆر مەندل]] # {{ھێما|Start}} [[سانتیاگۆ ڕامۆن ئی کاخال]] # {{ھێما|FA}} [[ئەلفرێد ڕەسڵ واڵس]] # {{ھێما|C}} [[Eugenius Warming]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جەیمس واتسن]] ====Medicine (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ئەلیکساندەر فلیمین]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام ھارڤی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[ئێدوارد جێنەر]] # {{ھێما|C}} [[ڕۆبێرت کۆخ]] # {{ھێما|B}} [[Li Shizhen]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Lister]] # {{ھێما|B}} '''[[فلۆرەنس نایتینجڵ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Paracelsus]] # {{ھێما|B}} '''[[لوی پاستێر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Jonas Salk]] # {{ھێما|B}} [[Ignaz Semmelweis]] # {{ھێما|C}} [[ئەندریاس ڤێزالیوس]] {{Div col end}} ===Physical geography (5 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[Jacques Cousteau]] # {{ھێما|B}} [[James Hutton]] # {{ھێما|B}} [[Charles Lyell]] # {{ھێما|Start}} [[Marie Tharp]] # {{ھێما|C}} [[ئەلفرێد وێگنێر]] {{Div col end}} ===Inventors and engineers (37 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[Leo Baekeland]] # {{ھێما|B}} [[جۆن لۆگی بێرد]] # {{ھێما|C}} [[جۆن باردین]] # {{ھێما|B}} [[ئەلێکساندەر گراھام بێڵ]] # {{ھێما|C}} [[کارڵ بێنز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Isambard Kingdom Brunel]] # {{ھێما|Start}} [[Emile Berliner]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[وێرنەر ڤۆن بڕاون]] # {{ھێما|FA}} [[چای لون]] # {{ھێما|B}} [[Wallace Carothers]] # {{ھێما|C}} [[لوی داگێر]] # {{ھێما|C}} [[ڕوودۆلف دیزڵ]] # {{ھێما|B}} [[Lee de Forest]] # {{ھێما|C}} [[George Eastman]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[تۆماس ئێدیسۆن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[گوستاڤ ئیفێل]] # {{ھێما|B}} [[Philo Farnsworth]] # {{ھێما|Start}} [[Robert Fulton]] # {{ھێما|B}} [[Robert H. Goddard]] # {{ھێما|C}} '''[[یۆھانس گووتنبێرگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Jack Kilby]] # {{ھێما|C}} [[Sergei Korolev]] # {{ھێما|B}} [[گولیێلمۆ مارکۆنی]] # {{ھێما|C}} [[Cyrus McCormick]] # {{ھێما|C}} [[Montgolfier brothers]] # {{ھێما|B}} [[Samuel Morse]] # {{ھێما|C}} [[Nicéphore Niépce]] # {{ھێما|C}} [[ئەلفرێد نۆبێل]] # {{ھێما|C}} [[Charles Algernon Parsons]] # {{ھێما|B}} [[William Shockley]] # {{ھێما|C}} [[George Stephenson]] # {{ھێما|GA}} '''[[نیکۆلا تێسلا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[ئەلیساندرۆ ڤۆڵتا]] # {{ھێما|B}} [[جەیمز وات]] # {{ھێما|B}} [[Eli Whitney]] # {{ھێما|B}} [[ستیڤ وۆزنیاک]] # {{ھێما|GA}} [[برایانی ڕایت]] {{Div col end}} ===Mathematicians (45 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Early modern (9 articles)==== # {{ھێما|C}} [[جان لێرۆند دالامبر]] # {{ھێما|C}} [[Daniel Bernoulli]] # {{ھێما|C}} [[Jacob Bernoulli]] # {{ھێما|Start}} [[Johann Bernoulli]] # {{ھێما|C}} [[جێرۆلامۆ کاردانۆ]] # {{ھێما|FA}} '''[[لیۆنارد ئۆیلەر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[پیێر دێ فێرما]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[گۆتفرید لایبنیتس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[بلێز پاسکال]] ====Late modern (36 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Niels Henrik Abel]] # {{ھێما|C}} [[ئێستێفان باناخ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جۆرج بووڵ]] # {{ھێما|FA}} [[گیۆرگ کانتۆر]] # {{ھێما|B}} [[ئۆگوستین-لوی کۆشی]] # {{ھێما|B}} [[Arthur Cayley]] # {{ھێما|C}} [[Peter Gustav Lejeune Dirichlet]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ronald Fisher]] # {{ھێما|C}} [[ژۆزێف فووریێ]] # {{ھێما|B}} [[Gottlob Frege]] # {{ھێما|B}} [[ئێڤاریست گالوا]] # {{ھێما|B}} [[Francis Galton]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[کارڵ فریدریش گاوس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} '''[[Kurt Gödel]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Alexander Grothendieck]] # {{ھێما|B}} [[William Rowan Hamilton]] # {{ھێما|C}} [[Charles Hermite]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[دەیڤد ھیلبێرت]] # {{ھێما|Start}} [[Carl Gustav Jacob Jacobi]] # {{ھێما|C}} [[ئاندرێ کۆلمۆگۆرۆڤ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ژۆزێف لوی لاگرانژ]] # {{ھێما|B}} [[Pierre-Simon Laplace]] # {{ھێما|C}} [[نیکۆلای لۆباچێڤسکی]] # {{ھێما|B}} [[Benoit Mandelbrot]] # {{ھێما|C}} [[Gaspard Monge]] # {{ھێما|GA}} [[John von Neumann]] # {{ھێما|FA}} '''[[ئێمی نۆتر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Karl Pearson]] # {{ھێما|B}} [[ھێنری پۆینکارێ]] # {{ھێما|B}} [[Siméon Denis Poisson]] # {{ھێما|GA}} [[Srinivasa Ramanujan]] # {{ھێما|C}} [[بێرنارد ڕیمان]] # {{ھێما|B}} [[کڵۆد شانن]] # {{ھێما|B}} [[Alfred Tarski]] # {{ھێما|B}} [[کارڵ ڤایەرشتراس]] # {{ھێما|B}} [[Hermann Weyl]] {{Div col end}} ===Computer scientists (12 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} [[چارڵز بابیج]] # {{ھێما|C}} [[تیم بێرنەرز لی]] # {{ھێما|B}} [[Seymour Cray]] # {{ھێما|C}} [[ئێدگار دایکسترا]] # {{ھێما|GA}} [[دۆگلاس ئینگێلبارت]] # {{ھێما|B}} [[گرەیس مۆرای ھۆپەر]] # {{ھێما|B}} [[Donald Knuth]] # {{ھێما|B}} [[ئەیدا لەڤلەس]] # {{ھێما|Start}} [[دێنیس ڕیتچی]] # {{ھێما|B}} [[لینوس تۆرڤاڵدس]] # {{ھێما|GA}} '''[[ئەلن تیورینگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Konrad Zuse]] {{Div col end}} ==<span id="Sports figures"></span>Sports figures (97 articles)== ===Individual sports (54 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Athletics (14 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Fanny Blankers-Koen]] # {{ھێما|GA}} [[یووسێن بۆڵت]] # {{ھێما|C}} [[Sergey Bubka]] # {{ھێما|C}} [[Pierre de Coubertin]] # {{ھێما|B}} [[Hicham El Guerrouj]] # {{ھێما|B}} [[Haile Gebrselassie]] # {{ھێما|C}} [[Florence Griffith Joyner]] # {{ھێما|C}} [[Jackie Joyner-Kersee]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Carl Lewis]] # {{ھێما|C}} [[Edwin Moses]] # {{ھێما|GA}} [[Paavo Nurmi]] # {{ھێما|C}} [[Jesse Owens]] # {{ھێما|C}} [[Wilma Rudolph]] # {{ھێما|C}} [[Emil Zátopek]] ====Auto racing (4 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Juan Manuel Fangio]] # {{ھێما|C}} [[A. J. Foyt]] # {{ھێما|GA}} [[مایکل شوماخەر]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ayrton Senna]] ====Biathlon (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Ole Einar Bjørndalen]] ====Boxing (3 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[محەممەد عەلی کلای]] # {{ھێما|B}} [[Joe Louis]] # {{ھێما|GA}} [[Sugar Ray Robinson]] ====Chess (2 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Bobby Fischer]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Garry Kasparov]] ====Climbing and mountaineering (3 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[ئێدمۆند ھیلاری]] # {{ھێما|GA}} [[Junko Tabei]] # {{ھێما|B}} [[تێنزینگ نۆرگای]] ====Cycling (1 article)==== # {{ھێما|GA}} [[Eddy Merckx]] ====Figure skating (2 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Yuzuru Hanyu]] # {{ھێما|Start}} [[Sonja Henie]] ====Golf (3 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Jack Nicklaus]] # {{ھێما|A}} {{ھێما|GA}} [[Annika Sörenstam]] # {{ھێما|GA}} [[تایگەر وودز]] ====Gymnastics (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Nadia Comăneci]] # {{ھێما|C}} [[Larisa Latynina]] ====Martial arts (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[برووس لی]] ====Skiing (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Marit Bjørgen]] # {{ھێما|Start}} [[Ingemar Stenmark]] ====Speed skating (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Bonnie Blair]] # {{ھێما|Start}} [[Eric Heiden]] ====Swimming (3 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[مایکڵ فێڵپس]] # {{ھێما|B}} [[Mark Spitz]] # {{ھێما|B}} [[Johnny Weissmuller]] ====Tennis (8 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Margaret Court]] # {{ھێما|GA}} [[ڕۆجەر فێدێرێر]] # {{ھێما|B}} [[Steffi Graf]] # {{ھێما|B}} [[Rod Laver]] # {{ھێما|FA}} [[Suzanne Lenglen]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕافایێل نادال]] # {{ھێما|B}} [[Martina Navratilova]] # {{ھێما|B}} [[سیرینا ویلیامز]] ====Wrestling (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Aleksandr Karelin]] ====Multiple sports (2 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[Jim Thorpe]] # {{ھێما|C}} [[Babe Didrikson Zaharias]] {{Div col end}} ===Team sports (43 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====American football (4 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Jim Brown]] # {{ھێما|GA}} [[Jerry Rice]] # {{ھێما|B}} [[Vince Lombardi]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Tom Brady]] ====Association football (14 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فرانتس بێکنباوەر]] # {{ھێما|B}} [[یۆھان کرۆیف]] # {{ھێما|B}} [[ئالفرێدۆ دی ستیفانۆ]] # {{ھێما|C}} [[Eusébio]] # {{ھێما|GA}} [[میا ھام]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[دیێگۆ مارادۆنا]] # {{ھێما|GA}} [[لیۆنێل مێسی]] # {{ھێما|GA}} [[پێلێ]] # {{ھێما|B}} [[میشێل پلاتینی]] # {{ھێما|B}} [[پوشکاش]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆناڵدۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ]] # {{ھێما|B}} [[لەڤ یاشین]] # {{ھێما|B}} [[زینەدین زیدان]] ====Baseball (6 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Hank Aaron]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Ty Cobb]] # {{ھێما|GA}} [[Willie Mays]] # {{ھێما|C}} [[Sadaharu Oh]] # {{ھێما|FA}} [[Jackie Robinson]] # {{ھێما|FA}} [[Babe Ruth]] ====Basketball (6 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Kareem Abdul-Jabbar]] # {{ھێما|GA}} [[Wilt Chamberlain]] # {{ھێما|GA}} [[LeBron James]] # {{ھێما|FA}} [[Magic Johnson]] # {{ھێما|FA}} [[مایکڵ جۆردن]] # {{ھێما|GA}} [[James Naismith]] ====Rugby union (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Gareth Edwards]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Jonah Lomu]] ====Cricket (6 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[دۆن برادمان]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[W. G. Grace]] # {{ھێما|C}} [[Viv Richards]] # {{ھێما|C}} [[Garfield Sobers]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Sachin Tendulkar]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Shane Warne]] ====Field hockey (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Luciana Aymar]] # {{ھێما|Start}} [[Dhyan Chand]] ====Ice hockey (2 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[Wayne Gretzky]] # {{ھێما|B}} [[Gordie Howe]] ====Rowing (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Steve Redgrave]] {{Div col end}} <noinclude> {{Core topics}} </noinclude> [[Category:Wikipedia article lists|All languages should have]] [[Category:Wikipedia core topics|Vital articles]] [[Category:Wikipedia vital articles| ]] bryl9hjz23smxgtjnbgm2peus1ineh8 1624306 1624303 2026-08-13T09:54:49Z Muhammed taha 3367 /* Other dance (8 articles) */ 1624306 wikitext text/x-wiki {{قەدبڕ|وپ:وس/ک}} {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/ڕێدۆزی}} '''Vital articles''' is a list of subjects for which Wikipedia should have corresponding high-quality articles. It serves as a [[Special:Recentchangeslinked/Wikipedia:Vital articles|centralized watchlist]] to track the status of Wikipedia's most essential articles. This is one of eleven [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٤|Level 4]] sub-lists of ten thousand articles and is currently under construction. {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ھێماکان}} This list is tailored to the English-language Wikipedia. There is also a [[m:List of articles every Wikipedia should have/Expanded|list of ten thousand articles]] considered vital to Wikipedias of all languages. For more information on this list and the process for adding articles, please see the [[Wikipedia:Vital articles/Frequently Asked Questions|Frequently Asked Questions (FAQ) page]]. {{TOC limit|4}} Total 1,991 articles. {| class="wikitable sortable" |- ! Class !! #Articles |- | {{ھێما|B}} [[:Category:All Wikipedia B-Class vital articles|B]] || 734 |- | {{ھێما|C}} [[:Category:All Wikipedia C-Class vital articles|C]] || 672 |- | {{ھێما|FGAN}} [[:Category:Former good article nominees|FGAN]] || 162 |- | {{ھێما|FFA}} [[Wikipedia:Former featured articles|FFA]] || 78 |- | {{ھێما|GA}} [[:Category:All Wikipedia GA-Class vital articles|GA]] || 228 |- | {{ھێما|FA}} [[:Category:All Wikipedia FA-Class vital articles|FA]] || 165 |- | {{ھێما|Start}} [[:Category:All Wikipedia Start-Class vital articles|Start]] || 191 |- | {{ھێما|DGA}} [[:Category:Delisted good articles|DGA]] || 73 |- | {{ھێما|A}} [[:Category:All Wikipedia A-Class vital articles|A]] || 3 |- | {{ھێما|FFAC}} FFAC || 2 |} =People (1,992 articles)= ==<span id="Entertainers"></span>Entertainers (89 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Actors (60 articles)=== # {{ھێما|B}} [[جوولی ئاندروز]] # {{ھێما|B}} [[Lauren Bacall]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەمیتاب باچان]] # {{ھێما|B}} [[Brigitte Bardot]] # {{ھێما|C}} [[ئنگرید بێرگمان]] # {{ھێما|B}} [[سارا بێرنارت]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ھەمفری بۆگارت]] # {{ھێما|B}} [[مارلۆن براندۆ]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز کاگنی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[جاکی چان]] # {{ھێما|B}} [[کلاودێت کۆلبێرت]] # {{ھێما|B}} [[شۆن کۆنەری]] # {{ھێما|FA}} [[گەری کووپەر]] # {{ھێما|GA}} [[جوان کراوفۆرد]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[بێتی دەیڤز]] # {{ھێما|B}} [[Doris Day]] # {{ھێما|GA}} [[ڕۆبێرت دی نیرۆ]] # {{ھێما|Start}} [[ئالێن دیلۆن]] # {{ھێما|C}} [[مارلێنە دیتریش]] # {{ھێما|GA}} [[کلینت ئیستوود]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ھێنری فۆندا]] # {{ھێما|Start}} [[Jean Gabin]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[کلارک گەیبڵ]] # {{ھێما|B}} [[Greta Garbo]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Judy Garland]] # {{ھێما|FA}} [[John Gielgud]] # {{ھێما|C}} [[لیلیان گیش]] # {{ھێما|GA}} [[کاری گرانت]] # {{ھێما|B}} [[Alec Guinness]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[تۆم ھەنکس]] # {{ھێما|C}} [[Setsuko Hara]] # {{ھێما|B}} [[ڕیتا ھەیوۆرت]] # {{ھێما|GA}} [[ئۆدری ھەپبێرن]] # {{ھێما|FA}} [[کاترین ھیپبورن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[گرێس کێڵی]] # {{ھێما|C}} [[Klaus Kinski]] # {{ھێما|FA}} [[ڤیڤیان لی]] # {{ھێما|C}} [[سۆفیا لۆرێن]] # {{ھێما|B}} [[Madhubala]] # {{ھێما|Start}} [[Marcello Mastroianni]] # {{ھێما|C}} [[Toshiro Mifune]] # {{ھێما|FA}} [[مێرلن مۆنرۆ]] # {{ھێما|C}} [[Jeanne Moreau]] # {{ھێما|C}} [[جاک نیکڵسن|جاک نیکڵسۆن]] # {{ھێما|FA}} [[لۆرنس ئۆلیڤیە]] # {{ھێما|B}} [[Peter O'Toole]] # {{ھێما|C}} [[گریگۆری پێک]] # {{ھێما|B}} [[ماری پیکفۆرد]] # {{ھێما|C}} [[سیدنی پۆیتیێر]] # {{ھێما|GA}} [[Rajinikanth]] # {{ھێما|B}} [[Barbara Stanwyck]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز ستیوارت]] # {{ھێما|GA}} [[مێرل ستریپ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئێلیزابێت تەیلۆر]] # {{ھێما|B}} [[Shirley Temple]] # {{ھێما|B}} [[Ellen Terry]] # {{ھێما|GA}} [[سپێنسەر ترەیسی]] # {{ھێما|B}} [[Rudolph Valentino]] # {{ھێما|C}} [[جۆن وەین]] # {{ھێما|B}} [[Mae West]] {{Div col end}} ===Dancers and choreographers (15 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ballet (7 articles)==== # {{ھێما|B}} [[George Balanchine]] # {{ھێما|C}} [[میخائیل باریشنیکۆڤ]] # {{ھێما|GA}} [[Margot Fonteyn]] # {{ھێما|C}} [[Vaslav Nijinsky]] # {{ھێما|B}} [[Rudolf Nureyev]] # {{ھێما|C}} [[Anna Pavlova]] # {{ھێما|B}} [[Marius Petipa]] ====Other dance (8 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فرێد ئەستێر]] # {{ھێما|B}} [[Josephine Baker]] # {{ھێما|B}} [[Isadora Duncan]] # {{ھێما|C}} [[بۆب فۆسێ]] # {{ھێما|C}} [[Martha Graham]] # {{ھێما|B}} [[جین کێلی]] # {{ھێما|B}} [[Izumo no Okuni]] # {{ھێما|C}} [[جینجەر ڕاجەرز]] {{Div col end}} ===Comedians (9 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[لوسیال باڵ]] # {{ھێما|B}} [[Carol Burnett]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[جۆرج کارلین]] # {{ھێما|C}} [[Bill Cosby]] # {{ھێما|Start}} [[Louis de Funès]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[لۆرێل و ھاردی]] # {{ھێما|B}} [[Marx Brothers]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Monty Python]] # {{ھێما|B}} [[Richard Pryor]] {{Div col end}} ===Hosts and performers (5 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} [[Johnny Carson]] # {{ھێما|B}} [[ھاری ھودینی]] # {{ھێما|B}} [[Marcel Marceau]] # {{ھێما|Start}} [[Ed Sullivan]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئۆپرا وینفری]] {{Div col end}} ==<span id="Visual artists"></span>Visual artists (124 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Western painters and illustrators (72 articles)=== ====Medieval era (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Giotto]] ====Renaissance to early modern era (22 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Sandro Botticelli]] # {{ھێما|B}} [[Hieronymus Bosch]] # {{ھێما|C}} [[Pieter Bruegel the Elder]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Caravaggio]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Jacques-Louis David]] # {{ھێما|C}} [[ئەلبرێشت دویرەر]] # {{ھێما|B}} [[Artemisia Gentileschi]] # {{ھێما|FA}} [[ئێل گرێکۆ]] # {{ھێما|C}} [[فرانسیسکۆ گۆیا]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[William Hogarth]] # {{ھێما|B}} [[Hans Holbein the Younger]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[لیۆناردۆ دا ڤینچی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Masaccio]] # {{ھێما|B}} [[Nicolas Poussin]] # {{ھێما|B}} [[ڕافایێل]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ڕامبرانت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[پیتەر پاول ڕوبنس]] # {{ھێما|C}} [[Titian]] # {{ھێما|C}} [[Jan van Eyck]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[دیێگۆ ڤێلاسکێس]] # {{ھێما|B}} [[Johannes Vermeer]] # {{ھێما|B}} [[Antoine Watteau]] ====Late modern era (painters) (40 articles)==== # {{ھێما|C}} [[پۆل سێزان]] # {{ھێما|B}} [[مارک شاگال]] # {{ھێما|C}} [[John Constable]] # {{ھێما|B}} [[Gustave Courbet]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[سالڤادۆر دالی]] # {{ھێما|B}} [[ئێدگار دیگا]] # {{ھێما|B}} [[Eugène Delacroix]] # {{ھێما|Start}} [[Max Ernst]] # {{ھێما|FA}} [[Caspar David Friedrich]] # {{ھێما|C}} [[Paul Gauguin]] # {{ھێما|FA}} [[ڤینسێنت ڤان گۆخ]] # {{ھێما|B}} [[Edward Hopper]] # {{ھێما|B}} [[Jean-Auguste-Dominique Ingres]] # {{ھێما|B}} '''[[فریدا کالۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Wassily Kandinsky]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Paul Klee]] # {{ھێما|C}} [[ڕێنێ ماگریت]] # {{ھێما|B}} [[Kazimir Malevich]] # {{ھێما|B}} [[Édouard Manet]] # {{ھێما|C}} [[Franz Marc]] # {{ھێما|B}} [[ھێنری ماتیس]] # {{ھێما|B}} [[Joan Miró]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Piet Mondrian]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[کلۆد مۆنیە]] # {{ھێما|B}} [[Edvard Munch]] # {{ھێما|B}} [[Georgia O'Keeffe]] # {{ھێما|B}} '''[[پابلۆ پیکاسۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Camille Pissarro]] # {{ھێما|B}} [[Jackson Pollock]] # {{ھێما|B}} [[پیێر ئۆگوست ڕێنوار]] # {{ھێما|B}} [[Ilya Repin]] # {{ھێما|C}} [[Gerhard Richter]] # {{ھێما|B}} [[دیێگۆ ڕیڤێرا]] # {{ھێما|C}} [[Henri Rousseau]] # {{ھێما|B}} [[John Singer Sargent]] # {{ھێما|B}} [[Georges Seurat]] # {{ھێما|B}} [[Henri de Toulouse-Lautrec]] # {{ھێما|C}} [[J. M. W. Turner]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەندی وارھۆل]] # {{ھێما|B}} [[James Abbott McNeill Whistler]] ====Cartoonists, comics artists, and illustrators (9 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Aubrey Beardsley]] # {{ھێما|GA}} [[M. C. Escher]] # {{ھێما|B}} [[Will Eisner]] # {{ھێما|GA}} [[Hergé]] # {{ھێما|GA}} [[جاک کیربی]] # {{ھێما|GA}} [[Winsor McCay]] # {{ھێما|B}} [[Norman Rockwell]] # {{ھێما|B}} [[Dr. Seuss]] # {{ھێما|B}} [[Osamu Tezuka]] ===Other visual arts (46 articles)=== ====Sculptors (8 articles)==== # {{ھێما|B}} [[جان لۆرێنزۆ بێرنینی]] # {{ھێما|B}} [[Constantin Brâncuși]] # {{ھێما|C}} [[Donatello]] # {{ھێما|C}} [[Alberto Giacometti]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[میکێلانجێلۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[Henry Moore]] # {{ھێما|C}} [[Phidias]] # {{ھێما|GA}} [[Auguste Rodin]] ====Architects (22 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Alvar Aalto]] # {{ھێما|C}} [[Leon Battista Alberti]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپۆ بروونێلێسکی]] # {{ھێما|C}} [[لو کۆربوزیێ]] # {{ھێما|C}} [[Buckminster Fuller]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Antoni Gaudí]] # {{ھێما|B}} [[فرانک گێھری]] # {{ھێما|B}} [[Walter Gropius]] # {{ھێما|B}} [[زەھا حەدید]] # {{ھێما|Start}} [[Imhotep]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپ جانسۆن]] # {{ھێما|B}} [[Louis Kahn]] # {{ھێما|C}} [[لودڤیگ میس ڤەن دێر ڕۆھە]] # {{ھێما|C}} [[ئۆسکار نیمێر]] # {{ھێما|B}} [[Andrea Palladio]] # {{ھێما|FA}} [[ئای. ئێم. پی]] # {{ھێما|B}} [[میعمار سینان]] # {{ھێما|FA}} [[ئەلبێرت شپێر]] # {{ھێما|B}} [[Louis Sullivan]] # {{ھێما|B}} [[Vitruvius]] # {{ھێما|B}} [[Christopher Wren]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[فرانک لۆید ڕایت]] ====Conceptual artists (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[جۆزێف بۆیس]] # {{ھێما|B}} [[Marcel Duchamp]] ====Designers (3 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Coco Chanel]] # {{ھێما|C}} [[Yves Saint Laurent (designer)]] # {{ھێما|B}} [[Raymond Loewy]] ====Photographers (6 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Ansel Adams]] # {{ھێما|B}} [[Henri Cartier-Bresson]] # {{ھێما|B}} [[Eadweard Muybridge]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Sergey Prokudin-Gorsky]] # {{ھێما|B}} [[Man Ray]] # {{ھێما|B}} [[Edward Weston]] ====Instrument makers (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[Antonio Stradivari]] ====Urban planners (4 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Georges-Eugène Haussmann]] # {{ھێما|B}} [[Jane Jacobs]] # {{ھێما|B}} [[Robert Moses]] # {{ھێما|B}} [[Frederick Law Olmsted]] ===Non-Western traditions (6 articles)=== # {{ھێما|B}} '''[[ھۆکوسای]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ھیرۆشیگێ]] # {{ھێما|Start}} [[Kanō Masanobu]] # {{ھێما|Start}} [[سێشو تۆیۆ]] # {{ھێما|Start}} [[Shitao]] # {{ھێما|Start}} [[وانگ سیژی]] {{Div col end}} ==<span id="Writers"></span>Writers (255 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient (17 articles)=== ====Asia (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[کالیداسا]] # {{ھێما|C}} [[کیو یوان]] ====Europe (15 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Aeschylus]] # {{ھێما|C}} [[Aristophanes]] # {{ھێما|C}} [[Catullus]] # {{ھێما|B}} [[یوریپیدیس]] # {{ھێما|B}} [[Hesiod]] # {{ھێما|C}} '''[[ھۆمیرۆس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Horace]] # {{ھێما|GA}} [[Lucian]] # {{ھێما|B}} [[Menander]] # {{ھێما|B}} [[ئۆڤید]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Plautus]] # {{ھێما|GA}} [[سافۆ]] # {{ھێما|GA}} [[سۆفۆکلێس]] # {{ھێما|C}} [[Terence]] # {{ھێما|C}} '''[[ڤێرجیل]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===Post-classical (29 articles)=== ====Asia (22 articles)==== # {{ھێما|B}} [[بای جویی]] # {{ھێما|Start}} [[Bhavabhuti]] # {{ھێما|FA}} [[دو فوو]] # {{ھێما|C}} [[فیردەوسی]] # {{ھێما|B}} [[حافز]] # {{ھێما|C}} [[Han Yu]] # {{ھێما|C}} [[جامی]] # {{ھێما|Start}} [[کەبیر]] # {{ھێما|C}} [[عومەر خەییام]] # {{ھێما|Start}} [[ئەمیر خوسرۆ دێھلەوی|ئەمیر خوسرۆ دێهلەوی]] # {{ھێما|B}} '''[[لی بای]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Mirabai]] # {{ھێما|FA}} '''[[موێراساکی شیکیبوێ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[نیزامیی گەنجەوی]] # {{ھێما|C}} [[ئەبوونوواس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ouyang Xiu]] # {{ھێما|GA}} [[Rudaki]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[مەولانای ڕۆمی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[سەعدی]] # {{ھێما|B}} [[Su Shi]] # {{ھێما|Start}} [[تاوۆ یوانمینگ]] # {{ھێما|B}} [[وانگ وێی (ئیمپڕاتۆریەتی تانگ)]] ====Europe (7 articles)==== # {{ھێما|C}} '''[[دانتێ ئەلیگیێری]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[جیۆڤانی بۆکاچیۆ]] # {{ھێما|B}} [[جێفری چۆسەر]] # {{ھێما|B}} [[Chrétien de Troyes]] # {{ھێما|B}} [[Christine de Pizan]] # {{ھێما|C}} [[Petrarch]] # {{ھێما|C}} [[François Villon]] ===Early modern (33 articles)=== ====Asia (5 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فزوولی]] # {{ھێما|GA}} [[ماتسوۆ باشو]] # {{ھێما|C}} [[Mir Taqi Mir]] # {{ھێما|Start}} [[Tukaram]] # {{ھێما|GA}} [[Tulsidas]] ====Europe (28 articles)==== # {{ھێما|C}} [[پێدرۆ کاڵدێرۆن دێ لا بارکا]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت بەرنز]] # {{ھێما|Start}} [[لویس دێ کامۆیش]] # {{ھێما|B}} [[Giacomo Casanova]] # {{ھێما|C}} '''[[سێرڤانتێس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Pierre Corneille]] # {{ھێما|C}} [[Daniel Defoe]] # {{ھێما|B}} [[جۆن دۆن]] # {{ھێما|B}} [[جۆن درایدن]] # {{ھێما|Start}} [[Henry Fielding]] # {{ھێما|FA}} [[Samuel Johnson]] # {{ھێما|C}} [[بێن جۆنسۆن]] # {{ھێما|B}} [[کریستۆفەر مارلۆ]] # {{ھێما|B}} [[جۆن میلتۆن]] # {{ھێما|B}} [[میشێل دێ مۆنتێن]] # {{ھێما|C}} [[Thomas More]] # {{ھێما|C}} [[مۆلیێر]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[نۆسترادامۆس]] # {{ھێما|C}} [[شارل پێرۆ]] # {{ھێما|C}} [[ئەلێکساندەر پۆپ]] # {{ھێما|C}} [[François Rabelais]] # {{ھێما|C}} [[Jean Racine]] # {{ھێما|B}} [[Marquis de Sade]] # {{ھێما|FA}} '''[[ویلیام شێکسپیر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ئێدمۆند سپێنسەر]] # {{ھێما|C}} [[Jonathan Swift]] # {{ھێما|C}} [[لۆپێ دێ ڤێگا]] # {{ھێما|B}} '''[[ڤۆڵتێر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===Late modern (176 articles)=== ====Africa (7 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[Chinua Achebe]] # {{ھێما|B}} [[J. M. Coetzee]] # {{ھێما|B}} [[نادین گۆردیمەر]] # {{ھێما|C}} [[نەجیب مەحفووز]] # {{ھێما|C}} [[Ben Okri]] # {{ھێما|B}} [[Wole Soyinka]] # {{ھێما|Start}} [[Ngũgĩ wa Thiong'o]] ====Americas (49 articles)==== ===== US and Canada (40 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[Maya Angelou]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئایزاک ئاسیمۆڤ]] # {{ھێما|GA}} [[مارگریت ئاتوود]] # {{ھێما|C}} [[Saul Bellow]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕەی برەدبێری]] # {{ھێما|B}} [[William S. Burroughs]] # {{ھێما|Start}} [[Raymond Chandler]] # {{ھێما|FA}} [[ئێمیلی دیکینسۆن]] # {{ھێما|B}} [[تی. ئێس. ئێلیۆت]] # {{ھێما|B}} [[ڕاڵف واڵدۆ ئێمەرسۆن]] # {{ھێما|C}} [[William Faulkner]] # {{ھێما|GA}} [[F. Scott Fitzgerald]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت فرۆست]] # {{ھێما|B}} [[ئەلن گینزبێرگ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Nathaniel Hawthorne]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Robert A. Heinlein]] # {{ھێما|FA}} [[ئێرنست ھێمینگوەی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Langston Hughes]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[ھێنری جەیمز]] # {{ھێما|B}} [[Jack Kerouac]] # {{ھێما|B}} [[ستیڤن کینگ]] # {{ھێما|FA}} [[Ursula K. Le Guin]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ستان لی]] # {{ھێما|B}} [[جەک لەندەن]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[H. P. Lovecraft]] # {{ھێما|GA}} [[ھێرمێن مێلڤێل]] # {{ھێما|B}} [[Arthur Miller]] # {{ھێما|B}} [[تۆنی مۆریسۆن]] # {{ھێما|C}} [[ڤلادیمیر نابۆکۆڤ]] # {{ھێما|GA}} [[سیلڤیا پلات]] # {{ھێما|FA}} [[ئێدگار ئالن پۆ]] # {{ھێما|FA}} [[ئێزرا پاوەند]] # {{ھێما|GA}} [[ئاین ڕاند]] # {{ھێما|C}} [[Upton Sinclair]] # {{ھێما|B}} [[جۆن ستاینبێک]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[مارک توین]] # {{ھێما|FA}} [[Kurt Vonnegut]] # {{ھێما|B}} [[Edith Wharton]] # {{ھێما|GA}} [[واڵت ویتمەن]] # {{ھێما|C}} [[Tennessee Williams]] ===== Latin America (9 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Jorge Amado]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[خۆرخێ لویس بۆرخێس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Alejo Carpentier]] # {{ھێما|C}} [[کاڕلۆس فوێنتێس]] # {{ھێما|GA}} [[گابریێل گارسیا مارکێز]] # {{ھێما|C}} [[Machado de Assis]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[خۆزێ مارتی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[پابلۆ نێرودا]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Mario Vargas Llosa]] ====Europe (101 articles)==== ===== General (1 article) ===== # {{ھێما|B}} [[Constantine P. Cavafy]] ===== Central Europe (7 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[Adam Mickiewicz]] # {{ھێما|C}} [[Ismail Kadare]] # {{ھێما|B}} [[جۆزێف کۆنراد]] # {{ھێما|Start}} [[Sándor Petőfi]] # {{ھێما|GA}} [[Henryk Sienkiewicz]] # {{ھێما|B}} [[Taras Shevchenko]] # {{ھێما|B}} [[Elie Wiesel]] ===== Russia (16 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[ئانا ئاخماتۆڤا]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Brodsky]] # {{ھێما|C}} [[میخائیل بۆلگاکۆڤ]] # {{ھێما|B}} [[Ivan Bunin]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[ئانتۆن چێخۆڤ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] # {{ھێما|C}} [[مەکسیم گۆرکی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[نیکۆڵای گۆگۆڵ]] # {{ھێما|C}} [[Mikhail Lermontov]] # {{ھێما|C}} [[ڤلادیمیر مایاکۆڤسکی]] # {{ھێما|B}} [[بۆریس پاستێرناک]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[ئەلێکساندر پووشکین]] # {{ھێما|Start}} [[Mikhail Sholokhov]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەلێکساندەر سۆلژنیتسین]] # {{ھێما|C}} '''[[لیۆ تۆڵستۆی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Ivan Turgenev]] ===== Western Europe (40 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ھانس کریستیان ئەندەرسن]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنن ئارتۆ]] # {{ھێما|FA}} [[ئۆنۆرێ دۆ بالزاک]] # {{ھێما|B}} [[شارل بوودلێر]] # {{ھێما|B}} [[Karen Blixen]] # {{ھێما|C}} [[بێرتۆلت برێشت]] # {{ھێما|GA}} [[ئەلبێر کامو]] # {{ھێما|C}} [[ئەلیکساندر دووما (باوک)]] # {{ھێما|C}} [[ئومبێرتۆ ئیکو]] # {{ھێما|B}} [[گۆستاڤ فلۆبێر]] # {{ھێما|FA}} [[ئانە فرانک]] # {{ھێما|B}} [[فێدێریکۆ گارسیا لۆرکا]] # {{ھێما|C}} [[André Gide]] # {{ھێما|B}} [[یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە]] # {{ھێما|B}} [[Brothers Grimm]] # {{ھێما|C}} [[کنوت ھەمسون]] # {{ھێما|B}} [[Heinrich Heine]] # {{ھێما|C}} [[ھێرمان ھێسە]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[ڤیکتۆر ھوگۆ]] # {{ھێما|C}} [[ھێنریک ئیبسن]] # {{ھێما|B}} [[ئۆژێن یۆنێسکۆ]] # {{ھێما|FA}} [[فرانتس کافکا]] # {{ھێما|C}} [[سەلما لاگەرلۆف]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Halldór Laxness]] # {{ھێما|C}} [[ئاسترید لیندگرین]] # {{ھێما|C}} [[تۆماس مان]] # {{ھێما|Start}} [[Stéphane Mallarmé]] # {{ھێما|C}} [[گی دۆ مۆپاسان]] # {{ھێما|B}} [[Fernando Pessoa]] # {{ھێما|C}} [[Luigi Pirandello]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[مارسێل پرووست]] # {{ھێما|C}} [[Arthur Rimbaud]] # {{ھێما|B}} [[Rainer Maria Rilke]] # {{ھێما|C}} [[ژۆزێ ساراماگۆ]] # {{ھێما|B}} [[فریدریش شیلەر]] # {{ھێما|Start}} [[ستانداڵ]] # {{ھێما|C}} [[August Strindberg]] # {{ھێما|GA}} [[تریستان تزارا]] # {{ھێما|C}} [[ژول ڤێرن]] # {{ھێما|C}} [[ئێمیل زۆلا]] ===== UK and Ireland (37 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[جەین ئۆستن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ساموێل بێکیت]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ویلیام بلەیک]] # {{ھێما|FA}} [[ئینید بلایتن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Brontë family]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لۆرد بایرۆن]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Lewis Carroll]] # {{ھێما|GA}} [[ئاگاتا کریستی]] # {{ھێما|B}} [[Arthur C. Clarke]] # {{ھێما|C}} [[Samuel Taylor Coleridge]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕۆڵد داھڵ]] # {{ھێما|B}} [[چارڵز دیکنز]] # {{ھێما|Start}} {{ھێما|DGA}} [[ئارتەر کۆنان دۆیڵ]] # {{ھێما|C}} [[جۆرج ئێلیۆت]] # {{ھێما|C}} [[William Golding]] # {{ھێما|C}} [[تۆماس ھاردی]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمز جۆیس]] # {{ھێما|B}} [[John Keats]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ڕودیارد کیپلینگ]] # {{ھێما|B}} [[دەیڤد ھێربێرت لۆرێنس]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[سی ئێس لویس]] # {{ھێما|B}} [[V. S. Naipaul]] # {{ھێما|B}} [[جۆرج ئۆروێڵ]] # {{ھێما|C}} [[سەلمان ڕوشدی]] # {{ھێما|C}} [[Walter Scott]] # {{ھێما|FA}} [[جۆرج بێرنارد شۆ]] # {{ھێما|FA}} [[ماری شیللی]] # {{ھێما|B}} [[پێرسی بیشێ شیللی]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت لویس ستیڤنسن]] # {{ھێما|B}} [[Alfred, Lord Tennyson]] # {{ھێما|GA}} [[Dylan Thomas]] # {{ھێما|FA}} [[جەی ئاڕ ئاڕ تۆلکین]] # {{ھێما|B}} [[ھێربەرت جۆرج وێڵز]] # {{ھێما|GA}} [[ئۆسکار وایڵد]] # {{ھێما|C}} [[William Wordsworth]] # {{ھێما|B}} [[ڤێرجینیا وولف]] # {{ھێما|FA}} [[W. B. Yeats]] ====Asia (17 articles)==== # {{ھێما|C}} [[چەنگیز ئایتماتۆڤ]] # {{ھێما|C}} [[Ryūnosuke Akutagawa]] # {{ھێما|B}} [[Ghalib]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جوبران خەلیل جوبران]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئیقبال لاھووری]] # {{ھێما|C}} [[Kazuo Ishiguro]] # {{ھێما|B}} [[Jin Yong]] # {{ھێما|B}} [[یاسوناری کاواباتا]] # {{ھێما|Start}} [[Lao She]] # {{ھێما|Start}} [[لوو شیون]] # {{ھێما|B}} [[Yukio Mishima]] # {{ھێما|B}} [[ھاروکی موراکامی]] # {{ھێما|Start}} [[Natsume Sōseki]] # {{ھێما|B}} [[Kenzaburō Ōe]] # {{ھێما|B}} [[ئۆرھان پاموک]] # {{ھێما|C}} [[Premchand]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[ڕابیندرانات تاگۆر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Oceania (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Banjo Paterson]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Patrick White]] {{Div col end}} ==<span id="Journalists"></span>Journalists (14 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[سڤێتلانا ئالیکسیێڤیچ]] # {{ھێما|GA}} [[دەیڤد ئاتنبۆرۆ]] # {{ھێما|B}} [[Nellie Bly]] # {{ھێما|B}} [[Walter Cronkite]] # {{ھێما|FA}} [[Horace Greeley]] # {{ھێما|B}} [[William Randolph Hearst]] # {{ھێما|Start}} [[Walter Lippmann]] # {{ھێما|B}} [[ڕوپرت مرداک]] # {{ھێما|B}} [[Edward R. Murrow]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Pulitzer]] # {{ھێما|GA}} [[ئیدا تاربێل]] # {{ھێما|B}} [[Hunter S. Thompson]] # {{ھێما|A}} {{ھێما|GA}} [[Anna Wintour]] # {{ھێما|C}} [[بۆب وودھۆرد]] {{Div col end}} ==<span id="Musicians and composers"></span>Musicians and composers (149 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Western art music (71 articles)=== ====Composers (53 articles)==== ===== Medieval and Renaissance (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Hildegard of Bingen]] # {{ھێما|C}} [[Guillaume de Machaut]] # {{ھێما|FA}} [[Josquin des Prez]] # {{ھێما|C}} [[Guillaume Du Fay]] # {{ھێما|B}} [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] ===== Baroque (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} '''[[یۆھان سباستیان باخ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جۆرج فرێدریک ھاندڵ]] # {{ھێما|FA}} [[Claudio Monteverdi]] # {{ھێما|B}} [[Henry Purcell]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنیۆ ڤیڤالدی]] ===== Classical (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} '''[[لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[یۆسێف ھایدن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===== Romantic (21 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[ھێکتۆر بێرلیۆز]] # {{ھێما|B}} [[یۆھانس برامز]] # {{ھێما|C}} [[Anton Bruckner]] # {{ھێما|FA}} [[فرێدریک شۆپان]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنین دڤۆرژاک]] # {{ھێما|FA}} [[Edward Elgar]] # {{ھێما|GA}} [[Gilbert and Sullivan]] # {{ھێما|C}} [[فرانز لیست]] # {{ھێما|FA}} [[گوستاف مالەر]] # {{ھێما|FA}} [[فێلیکس مێندلسۆن]] # {{ھێما|B}} [[Modest Mussorgsky]] # {{ھێما|FA}} [[نیکۆلای ڕیمسکی-کۆرساکۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[Gioachino Rossini]] # {{ھێما|GA}} [[فرانتس شووبێرت]] # {{ھێما|GA}} [[Clara Schumann]] # {{ھێما|C}} [[ڕۆبێرت شوومان]] # {{ھێما|GA}} [[Johann Strauss II]] # {{ھێما|C}} [[ڕیچارد شتراوس]] # {{ھێما|FA}} [[پیۆتەر ئیلیچ چایکۆڤسکی]] # {{ھێما|GA}} [[جوزێپێ ڤێردی]] # {{ھێما|FA}} [[ڕیچارد ڤاگنەر]] ===== 20th century modern (19 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Béla Bartók]] # {{ھێما|FA}} [[Benjamin Britten]] # {{ھێما|B}} [[Aaron Copland]] # {{ھێما|FA}} [[کلۆد دیبوسی]] # {{ھێما|FA}} [[Gabriel Fauré]] # {{ھێما|C}} [[جاکۆمۆ پوچینی]] # {{ھێما|GA}} [[Sergei Prokofiev]] # {{ھێما|B}} [[Sergei Rachmaninoff]] # {{ھێما|FA}} [[Maurice Ravel]] # {{ھێما|B}} [[Arnold Schoenberg]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Dmitri Shostakovich]] # {{ھێما|GA}} [[Jean Sibelius]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئیگۆر ستراڤینسکی]] # {{ھێما|FA}} [[Ralph Vaughan Williams]] ====== Avant-garde/postmodern (5 articles) ====== # {{ھێما|GA}} [[Pierre Boulez]] # {{ھێما|B}} [[John Cage]] # {{ھێما|B}} [[Philip Glass]] # {{ھێما|B}} [[György Ligeti]] # {{ھێما|GA}} [[کارڵ ھاینز شتۆکھاوزن]] ====Pedagogues (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[Nadia Boulanger]] ====Performers (17 articles)==== ===== Cellists (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Pablo Casals]] # {{ھێما|C}} [[Mstislav Rostropovich]] ===== Conductors (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Leonard Bernstein]] # {{ھێما|B}} [[Herbert von Karajan]] # {{ھێما|C}} [[Arturo Toscanini]] ===== Pianists (4 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Glenn Gould]] # {{ھێما|B}} [[Vladimir Horowitz]] # {{ھێما|B}} [[Sviatoslav Richter]] # {{ھێما|C}} [[Arthur Rubinstein]] ===== Singers (7 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Maria Callas]] # {{ھێما|B}} [[Enrico Caruso]] # {{ھێما|B}} [[Plácido Domingo]] # {{ھێما|C}} [[Dietrich Fischer-Dieskau]] # {{ھێما|C}} [[Kirsten Flagstad]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Luciano Pavarotti]] # {{ھێما|B}} [[Joan Sutherland]] ===== Violinists (1 article) ===== # {{ھێما|C}} [[نیکۆڵۆ پاگەنینی]] ===Non-Western art music (7 articles)=== ====Carnatic classical (3 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Muthuswami Dikshitar]] # {{ھێما|Start}} [[Shyama Shastri]] # {{ھێما|Start}} [[Tyagaraja]] ====Hindustani classical (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Ali Akbar Khan]] # {{ھێما|GA}} [[Ravi Shankar]] ====Qawwali (1 article)==== # {{ھێما|Start}} [[نوسرەت فاتیح عەلی خان]] ====Persian traditional (1 article)==== # {{ھێما|Start}} [[محەممەدڕەزا شەجەریان]] ===Jazz (11 articles)=== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[لویس ئارمسترۆنگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Miles Davis]] # {{ھێما|B}} [[Duke Ellington]] # {{ھێما|C}} [[Ella Fitzgerald]] # {{ھێما|B}} [[George Gershwin]] # {{ھێما|B}} [[Benny Goodman]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Billie Holiday]] # {{ھێما|C}} [[Antônio Carlos Jobim]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Scott Joplin]] # {{ھێما|B}} [[Charlie Parker]] # {{ھێما|B}} [[Django Reinhardt]] ===Popular music (60 articles)=== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئابا]] # {{ھێما|B}} [[بینگ کرۆزبی]] # {{ھێما|C}} [[Stephen Foster]] # {{ھێما|FA}} '''[[مایکڵ جاکسن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[مادۆنا (گۆرانیبێژ)]] # {{ھێما|FA}} [[Miriam Makeba]] # {{ھێما|GA}} [[بۆب مارلی]] # {{ھێما|GA}} [[Frank Sinatra]] # {{ھێما|B}} [[باربارا سترایسەند]] ====Non-English language singers (7 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Charles Aznavour]] # {{ھێما|C}} [[Serge Gainsbourg]] # {{ھێما|C}} [[ئوم کەلسووم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Lata Mangeshkar]] # {{ھێما|B}} [[ئێدیت پیاف]] # {{ھێما|B}} [[Teresa Teng]] # {{ھێما|B}} [[ڤلادیمیر ڤیسۆتسکی]] ====Afrobeat (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Fela Kuti]] ====Blues, R&B, and soul (6 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ڕای چارلز]] # {{ھێما|B}} [[Aretha Franklin]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Marvin Gaye]] # {{ھێما|B}} [[Robert Johnson]] # {{ھێما|B}} [[B.B. King]] # {{ھێما|FA}} [[The Supremes]] ====Electronic music (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Brian Eno]] # {{ھێما|B}} [[Kraftwerk]] ====Folk and country (6 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Joan Baez]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[جۆنی کاش]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Woody Guthrie]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Joni Mitchell]] # {{ھێما|B}} [[Dolly Parton]] # {{ھێما|GA}} [[ھانک ویلیامز]] ====Funk (2 articles)==== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[جەیمز براون]] # {{ھێما|B}} [[Prince (musician)]] ====Hip-hop and rap (1 article)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[تووپاک شاکوور]] ====Latin (4 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Celia Cruz]] # {{ھێما|Start}} [[خۆلیۆ ئەگلیسیاس]] # {{ھێما|B}} [[Astor Piazzolla]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[Selena]] ====Flamenco (1 article)==== # {{ھێما|GA}} [[Paco de Lucía]] ====Musical comedy and lyricists (3 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Irving Berlin]] # {{ھێما|C}} [[Rodgers and Hammerstein]] # {{ھێما|B}} [[Andrew Lloyd Webber]] ====Rock (18 articles)==== # {{ھێما|B}} [[The Beach Boys]] # {{ھێما|FA}} '''[[بیتڵز]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|FA}} [[جۆن لێنۆن]] # {{ھێما|GA}} [[Black Sabbath]] # {{ھێما|GA}} [[Chuck Berry]] # {{ھێما|FA}} [[دەیڤد بویی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[The Doors]] # {{ھێما|FA}} [[بۆب دیلان]] # {{ھێما|FA}} [[Jimi Hendrix]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Buddy Holly]] # {{ھێما|B}} [[Janis Joplin]] # {{ھێما|GA}} [[Led Zeppelin]] # {{ھێما|B}} [[Little Richard]] # {{ھێما|FA}} [[پینک فلۆید]] # {{ھێما|FA}} [[ئێلڤیس پریسلی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Queen (band)]] # {{ھێما|GA}} [[The Rolling Stones]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[The Velvet Underground]] {{Div col end}} ==<span id="Directors, producers and screenwriters"></span>Directors, producers and screenwriters (60 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Animators and puppeteers (3 articles)=== # {{ھێما|FA}} '''[[واڵت دیزنی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[ھایاوۆ میازاکی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Jim Henson]] ===Directors (52 articles)=== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[وودی ئاڵن]] # {{ھێما|C}} [[Michelangelo Antonioni]] # {{ھێما|C}} [[ئینگمار بێرگمەن]] # {{ھێما|Start}} [[Robert Bresson]] # {{ھێما|GA}} [[Luis Buñuel]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز کامێرۆن]] # {{ھێما|C}} [[Frank Capra]] # {{ھێما|FA}} '''[[چارڵی چاپلن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Jean Cocteau]] # {{ھێما|B}} [[Francis Ford Coppola]] # {{ھێما|GA}} [[Cecil B. DeMille]] # {{ھێما|C}} [[ڤیتۆریۆ دێسیکا]] # {{ھێما|C}} [[Carl Theodor Dreyer]] # {{ھێما|C}} [[Guru Dutt]] # {{ھێما|B}} [[سێرگەی ئایزنستاین]] # {{ھێما|B}} [[فێدێریکۆ فێلینی]] # {{ھێما|B}} [[John Ford]] # {{ھێما|C}} [[Miloš Forman]] # {{ھێما|C}} [[Jean-Luc Godard]] # {{ھێما|C}} [[D. W. Griffith]] # {{ھێما|GA}} [[Howard Hawks]] # {{ھێما|C}} [[Werner Herzog]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[ئەلفرێد ھیچکۆک]] # {{ھێما|C}} [[ڕاج کاپوور]] # {{ھێما|C}} [[ئیلیا کازان]] # {{ھێما|C}} [[باستەر کیتۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[عەباس کیاڕۆستەمی]] # {{ھێما|GA}} [[ئاکیرا کورۆساوا]] # {{ھێما|GA}} [[ستانلی کوبریک|ستەنلی کووبریک]] # {{ھێما|C}} [[Fritz Lang]] # {{ھێما|Start}} [[David Lean]] # {{ھێما|B}} [[Ang Lee]] # {{ھێما|C}} [[George Lucas]] # {{ھێما|Start}} [[برایانی لومیێر]] # {{ھێما|C}} [[Ida Lupino]] # {{ھێما|FFAC}} {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[David Lynch]] # {{ھێما|B}} [[Georges Méliès]] # {{ھێما|C}} [[Yasujirō Ozu]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆمان پۆلانسکی]] # {{ھێما|FA}} {{ھێما|FFA}} [[ساتیاجیت ڕای]] # {{ھێما|B}} [[Jean Renoir]] # {{ھێما|GA}} [[لێنی ڕیفێنشتاڵ]] # {{ھێما|B}} [[ماڕتن سکۆڕسێزی]] # {{ھێما|B}} [[ئووسمان سامبێن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ستیڤن سپیلبێرگ|ستێڤن سپیلبێرگ]] # {{ھێما|GA}} [[کوێنتن تارەنتینۆ|کوێنتن تارانتینۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئاندرێی تارکۆڤسکی]] # {{ھێما|B}} [[François Truffaut]] # {{ھێما|B}} [[ئۆرسێن وێڵز]] # {{ھێما|C}} [[Billy Wilder]] # {{ھێما|GA}} [[Wong Kar-wai]] # {{ھێما|C}} [[William Wyler]] ===Producers and executives (4 articles)=== # {{ھێما|C}} [[Samuel Goldwyn]] # {{ھێما|C}} [[Louis B. Mayer]] # {{ھێما|C}} [[Irving Thalberg]] # {{ھێما|FA}} [[Jack L. Warner]] ===Screenwriter (1 article)=== # {{ھێما|C}} [[Frances Marion]] {{Div col end}} ==<span id="Businesspeople"></span>Businesspeople (28 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[John Jacob Astor]] # {{ھێما|B}} [[P. T. Barnum]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[وارن بافێت]] # {{ھێما|GA}} [[ئال کەپۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Andrew Carnegie]] # {{ھێما|C}} [[Marcus Licinius Crassus]] # {{ھێما|C}} [[پابلۆ ئیسکۆبار]] # {{ھێما|C}} '''[[ھێنری فۆرد]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Jakob Fugger]] # {{ھێما|GA}} [[بیل گەیتس]] # {{ھێما|B}} [[Howard Hughes]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ستیڤ جۆبز]] # {{ھێما|Start}} [[Estée Lauder (businesswoman)]] # {{ھێما|B}} [[Li Ka-shing]] # {{ھێما|B}} [[Andrew Mellon]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[شیگێرو میامۆتۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[J. P. Morgan]] # {{ھێما|GA}} [[John D. Rockefeller]] # {{ھێما|C}} [[خێزانی ڕۆتشیڵد]] # {{ھێما|C}} [[David Sarnoff]] # {{ھێما|B}} [[Carlos Slim]] # {{ھێما|Start}} [[Leland Stanford]] # {{ھێما|C}} [[Jamsetji Tata]] # {{ھێما|C}} [[Ted Turner]] # {{ھێما|C}} [[Cornelius Vanderbilt]] # {{ھێما|B}} [[Sam Walton]] # {{ھێما|B}} [[Josiah Wedgwood]] # {{ھێما|B}} [[George Westinghouse]] {{Div col end}} ==<span id="Explorers"></span>Explorers (30 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient history (2 articles)=== # {{ھێما|C}} [[Hanno the Navigator]] # {{ھێما|B}} [[Zhang Qian]] ===Post-classical history (5 articles)=== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[ئیبن بەتووتە]] # {{ھێما|GA}} [[لەیف ئەریکسن]] # {{ھێما|GA}} '''[[مارکۆ پۆلۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Xuanzang]] # {{ھێما|C}} '''[[چینگ خا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===Early modern history (12 articles)=== # {{ھێما|B}} [[Vitus Bering]] # {{ھێما|FA}} [[پێدرۆ ئالڤارێز کابرال]] # {{ھێما|C}} [[ژاک کارتیێ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[کریستۆفەر کۆڵومبس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} '''[[جەیمز کوک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} '''[[ڤاسکۆ دا گاما]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[فێردیناند ماگێلان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Juan Ponce de León]] # {{ھێما|C}} [[Hernando de Soto]] # {{ھێما|B}} [[ئەبێل تاسمان]] # {{ھێما|C}} [[ئامێریگۆ ڤێسپوچی]] # {{ھێما|B}} [[Willem Barentsz]] ===Late modern history (11 articles)=== # {{ھێما|C}} '''[[ڕوال ئاموندسن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[نیل ئارمسترانگ]] # {{ھێما|B}} [[ئەمیلیا ئێرھارت]] # {{ھێما|GA}} [[یوری گاگارین]] # {{ھێما|B}} [[ئەلێکساندەر ڤۆن ھومبۆڵت]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[چارڵز لیندبێرگ]] # {{ھێما|B}} [[David Livingstone]] # {{ھێما|FA}} [[Fridtjof Nansen]] # {{ھێما|FA}} [[Ernest Shackleton]] # {{ھێما|GA}} [[ڤالێنتینا تێرێشکۆڤا|ڤاڵنتینا تریشکۆڤا]] # {{ھێما|B}} [[David Thompson (explorer)]] {{Div col end}} ==<span id="Philosophers, historians, political and social scientists"></span>Philosophers, historians, political and social scientists (162 articles)== ===Philosophers (68 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (21 articles)==== # {{ھێما|GA}} '''[[ئەرەستوو]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ئۆگەستین]] # {{ھێما|B}} '''[[سیسرۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[کۆنفۆشیۆس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[دیمۆکریتس]] # {{ھێما|C}} [[دیۆژن (دیوجانس)]] # {{ھێما|GA}} [[ئەپیکور]] # {{ھێما|C}} [[ھان فێی]] # {{ھێما|B}} [[ھێراکلیتوس]] # {{ھێما|Start}} [[کانادا (فەیلەسووف)]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[لاوتسزی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[لی سی]] # {{ھێما|C}} [[Lucretius]] # {{ھێما|C}} [[مێنسیوس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ئەفلاتوون]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Plotinus]] # {{ھێما|C}} [[سەنیکا]] # {{ھێما|Start}} [[شانگ یانگ]] # {{ھێما|GA}} '''[[سوقرات]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[تالیس]] # {{ھێما|B}} [[شون کوانگ (شونزی)]] ====Post-classical (8 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[پیتەر ئەبیلارد]] # {{ھێما|GA}} [[ئیبن ڕوشد]] # {{ھێما|B}} [[Duns Scotus]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فارابی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[تۆماس ئەکویناس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Wang Yangming]] # {{ھێما|Start}} [[ویلیامی ئۆکامی]] # {{ھێما|Start}} [[ژو سی|چوو شی]] ====Early modern (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فڕانسیس بەیکن]] # {{ھێما|B}} [[Jeremy Bentham]] # {{ھێما|C}} [[جۆرج بارکلی]] # {{ھێما|C}} [[جۆردانۆ برونۆ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ڕێنێ دێکارت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Denis Diderot]] # {{ھێما|B}} [[ئیراسموس]] # {{ھێما|C}} [[Johann Gottlieb Fichte]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[دەیڤد ھیووم]] # {{ھێما|B}} '''[[ئیمانوێل کانت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ژان ژاک ڕوسۆ]] # {{ھێما|B}} [[باروخ سپینۆزا]] ====Late modern (27 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[ھانا ئارێنت]] # {{ھێما|B}} [[سیمۆن دێ بۆڤوار]] # {{ھێما|C}} [[ھێنری بێرگسۆن]] # {{ھێما|C}} [[Isaiah Berlin]] # {{ھێما|B}} [[ئۆگست کۆنت]] # {{ھێما|B}} [[Jacques Derrida]] # {{ھێما|B}} [[جۆن دووی]] # {{ھێما|B}} [[فرانتس فێنوو]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[میشێل فووکۆ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[یۆرگن ھابرماس]] # {{ھێما|GA}} [[فریدریش ھێگڵ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[مارتین ھایدگەر]] # {{ھێما|B}} [[ئێدمۆند ھووسێرل]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام جەیمز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[سۆرێن کیەرکێگۆر]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Marshall McLuhan]] # {{ھێما|C}} [[جۆن ستیوارت میل]] # {{ھێما|B}} '''[[فریدریش نیچە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[چارڵز سەندێرز پێرس]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[کارڵ پۆپەر]] # {{ھێما|C}} [[جۆن ڕۆڵز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[بێرتراند ڕەسڵ]] # {{ھێما|C}} [[ژان پۆڵ سارتر|ژان پۆڵ سارتەر]] # {{ھێما|B}} [[ئارتەر شۆپنھاوەر]] # {{ھێما|B}} [[ھێنری دەیڤید سۆرۆ]] # {{ھێما|GA}} [[Alfred North Whitehead]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[لودڤیگ ڤیتگنشتاین]] {{Div col end}} ===Historians (22 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (8 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Eusebius]] # {{ھێما|C}} '''[[ھێرۆدۆت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[یوسفوس]] # {{ھێما|C}} [[پلوتارک]] # {{ھێما|B}} [[سیما چیان]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Tacitus]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[توسیدید]] # {{ھێما|C}} [[زەینەفۆن]] ====Post-classical (4 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Bede]] # {{ھێما|Start}} [[Jean Froissart]] # {{ھێما|Start}} [[Geoffrey of Monmouth]] # {{ھێما|C}} '''[[ئیبن خەلدوون]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Early modern (3 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Edward Gibbon]] # {{ھێما|Start}} [[Nikolay Karamzin]] # {{ھێما|C}} [[Giorgio Vasari]] ====Late modern (7 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Charles A. Beard]] # {{ھێما|C}} [[Fernand Braudel]] # {{ھێما|C}} [[Eric Hobsbawm]] # {{ھێما|B}} [[تیۆدۆر مۆمسێن]] # {{ھێما|C}} [[Leopold von Ranke]] # {{ھێما|C}} [[A. J. P. Taylor]] # {{ھێما|Start}} [[Frederick Jackson Turner]] {{Div col end}} ===Social scientists, economists and political writers (52 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Antiquity (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[چانەکیا]] # {{ھێما|B}} [[Pāṇini]] ====Post-classical (1 article)==== # {{ھێما|B}} '''[[نیکۆلۆ مەکیاڤێلی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Early modern period (10 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Cesare Beccaria]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Edmund Burke]] # {{ھێما|B}} [[Hugo Grotius]] # {{ھێما|C}} [[تۆماس ھۆبز]] # {{ھێما|Start}} [[Gotthold Ephraim Lessing]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} '''[[جۆن لۆک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[مۆنتسکیۆ]] # {{ھێما|B}} [[تۆماس پەین]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ئادەم سمیت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} '''[[ماری ویلستۆنکرافت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Late modern period (39 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Theodor W. Adorno]] # {{ھێما|B}} [[میخائیل باکوونین]] # {{ھێما|C}} [[Edward Bernays]] # {{ھێما|Start}} [[ئێدوارد بەرنشتاین]] # {{ھێما|B}} [[Franz Boas]] # {{ھێما|B}} [[Pierre Bourdieu]] # {{ھێما|GA}} [[لویس بڕایل]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[نوام چۆمسکی]] # {{ھێما|FA}} [[W. E. B. Du Bois]] # {{ھێما|GA}} [[ئێمیل دورکایم]] # {{ھێما|C}} [[فریدریش ئێنگڵس]] # {{ھێما|GA}} [[میلتۆن فریدمەن]] # {{ھێما|B}} [[John Kenneth Galbraith]] # {{ھێما|C}} [[Clifford Geertz]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنیۆ گرامشی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فریدریش ھایێک]] # {{ھێما|GA}} [[جۆن مەینارد کەینز]] # {{ھێما|C}} [[پیتەر کرۆپۆتکین]] # {{ھێما|C}} [[کلۆد لێڤی-شترۆس]] # {{ھێما|GA}} '''[[کارڵ مارکس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Marcel Mauss]] # {{ھێما|GA}} [[Bronisław Malinowski]] # {{ھێما|B}} [[Thomas Robert Malthus]] # {{ھێما|B}} [[Margaret Mead]] # {{ھێما|B}} [[ماریا مۆنتیسۆری]] # {{ھێما|Start}} [[Vilfredo Pareto]] # {{ھێما|Start}} [[Talcott Parsons]] # {{ھێما|C}} [[Pierre-Joseph Proudhon]] # {{ھێما|C}} [[Alfred Radcliffe-Brown]] # {{ھێما|C}} [[دەیڤید ڕیکاردۆ]] # {{ھێما|GA}} [[ئیدوارد سەعید]] # {{ھێما|C}} [[Paul Samuelson]] # {{ھێما|Start}} [[فردینان دێسوسور]] # {{ھێما|Start}} [[Heinrich Schliemann]] # {{ھێما|C}} [[Sequoyah]] # {{ھێما|B}} [[Herbert Spencer]] # {{ھێما|B}} [[Alexis de Tocqueville]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[ماکس ڤێبەر]] # {{ھێما|C}} [[Noah Webster]] {{Div col end}} ===Psychologists (20 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|Start}} [[Gordon Allport]] # {{ھێما|Start}} [[Albert Bandura]] # {{ھێما|C}} [[Raymond Cattell]] # {{ھێما|B}} [[Albert Ellis]] # {{ھێما|Start}} [[Erik Erikson]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Leon Festinger]] # {{ھێما|C}} [[Anna Freud]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} '''[[زیگمۆند فرۆید]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[کارڵ گۆستاف یۆنگ]] # {{ھێما|C}} [[کورت لەڤین]] # {{ھێما|B}} [[Abraham Maslow]] # {{ھێما|GA}} [[George Armitage Miller]] # {{ھێما|C}} [[ئیڤان پاڤلۆڤ]] # {{ھێما|B}} [[ژان پیاژێ]] # {{ھێما|B}} [[Carl Rogers]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[B. F. Skinner]] # {{ھێما|C}} [[Edward Thorndike]] # {{ھێما|C}} [[Lev Vygotsky]] # {{ھێما|B}} [[John B. Watson]] # {{ھێما|Start}} [[ڤیلھێلم ڤونت]] {{Div col end}} ==<span id="Religious figures"></span>Religious figures (124 articles)== ===Hinduism (17 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (4 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Kapila]] # {{ھێما|C}} [[Patanjali]] # {{ھێما|Start}} [[Valmiki]] # {{ھێما|C}} [[Vyasa]] ====Medieval (6 articles)==== # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[Adi Shankara]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Basava]] # {{ھێما|C}} [[Gaudapada]] # {{ھێما|Start}} [[Kumārila Bhaṭṭa]] # {{ھێما|B}} [[Madhvacharya]] # {{ھێما|B}} [[Ramanuja]] ====Modern (7 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada]] # {{ھێما|B}} [[Chaitanya Mahaprabhu]] # {{ھێما|C}} [[Paramahansa Yogananda]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ramakrishna]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Ramana Maharshi]] # {{ھێما|GA}} [[Sri Aurobindo]] # {{ھێما|GA}} [[Swami Vivekananda]] {{Div col end}} ===Buddhism (15 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} '''[[گاوتاما بوودا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[14th Dalai Lama]] # {{ھێما|C}} [[Nagarjuna]] # {{ھێما|C}} [[Padmasambhava]] ====Chinese Buddhism (5 articles)==== # {{ھێما|B}} [[بۆدیدارما]] # {{ھێما|Start}} [[Kumārajīva]] # {{ھێما|Start}} [[Huiyuan (Buddhist)]] # {{ھێما|Start}} [[Zhiyi]] # {{ھێما|C}} [[Huineng]] ====Indian Buddhism (4 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Ānanda]] # {{ھێما|GA}} [[Maudgalyayana]] # {{ھێما|GA}} [[Śāriputra]] # {{ھێما|C}} [[Vasubandhu]] ====Japanese Buddhism (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Dōgen]] # {{ھێما|B}} [[Kūkai]] {{Div col end}} ===Abrahamic religions (85 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Judaism (6 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Baal Shem Tov]] # {{ھێما|C}} [[Rabbi Akiva]] # {{ھێما|C}} [[Judah Loew ben Bezalel]] # {{ھێما|C}} [[Maimonides]] # {{ھێما|B}} [[Rashi]] # {{ھێما|Start}} [[Vilna Gaon]] ====Christianity (60 articles)==== ===== New Testament figures (8 articles) ===== # {{ھێما|FA}} '''[[یەسووع]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[مریەم]] # {{ھێما|GA}} [[Mary Magdalene]] # {{ھێما|B}} [[یەحیا]] # {{ھێما|B}} [[Judas Iscariot]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[پۆڵسی تەڕسووسی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[پێترۆس]] # {{ھێما|B}} [[John the Apostle]] ===== Pre-Schism (18 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Ambrose]] # {{ھێما|B}} [[Arius]] # {{ھێما|C}} [[Athanasius of Alexandria]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Basil of Caesarea]] # {{ھێما|C}} [[Benedict of Nursia]] # {{ھێما|GA}} [[Clement of Alexandria]] # {{ھێما|C}} [[Cyril of Alexandria]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Saint George]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Gregory of Nazianzus]] # {{ھێما|GA}} [[Gregory of Nyssa]] # {{ھێما|B}} [[Irenaeus]] # {{ھێما|C}} [[Jerome]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[John Chrysostom]] # {{ھێما|C}} [[John of Damascus]] # {{ھێما|B}} [[Cyril and Methodius]] # {{ھێما|B}} [[Saint Nicholas]] # {{ھێما|GA}} [[Origen]] # {{ھێما|C}} [[Tertullian]] ===== Catholic Church (11 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Anselm of Canterbury]] # {{ھێما|C}} [[Bonaventure]] # {{ھێما|B}} [[فڕانسیس ئاسیزی]] # {{ھێما|B}} [[Jan Hus]] # {{ھێما|B}} [[Ignatius of Loyola]] # {{ھێما|B}} [[John of the Cross]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[دایکە تیرێسا]] # {{ھێما|B}} [[Teresa of Ávila]] # {{ھێما|C}} [[Tomás de Torquemada]] # {{ھێما|C}} [[جۆن ویکڵیف]] # {{ھێما|C}} [[Francis Xavier]] ===== Popes (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[پاپا کلێمێنسی یەکەم]] # {{ھێما|B}} [[Pope Gregory I]] # {{ھێما|B}} [[Pope Leo I]] # {{ھێما|C}} [[Pope John XXIII]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[پاپ جۆن پۆلی دووەم]] # {{ھێما|B}} [[Pope Pius IX]] ===== Orthodox Church (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Patriarch Nikon of Moscow]] # {{ھێما|C}} [[گریگۆری ڕاسپۆتین|گریگوری ڕاسپوتین]] ===== Protestantism (13 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Jacobus Arminius]] # {{ھێما|B}} [[Karl Barth]] # {{ھێما|C}} [[Dietrich Bonhoeffer]] # {{ھێما|FA}} [[ژان کالڤین]] # {{ھێما|FA}} [[Thomas Cranmer]] # {{ھێما|B}} [[Jonathan Edwards (theologian)]] # {{ھێما|B}} [[Billy Graham]] # {{ھێما|FA}} [[جۆن ناکس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} '''[[مارتن لووتر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Philip Melanchthon]] # {{ھێما|GA}} [[دێزمۆند تووتوو]] # {{ھێما|C}} [[John Wesley]] # {{ھێما|FA}} [[Huldrych Zwingli]] ===== Others (2 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Mary Baker Eddy]] # {{ھێما|GA}} [[Joseph Smith]] ====Islam (19 articles)==== # {{ھێما|GA}} '''[[محەممەد]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[عائیشە]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فاتیمەی زەھرا]] # {{ھێما|Start}} [[خەدیجە کچی خووەیلید]] ===== Shia Islam (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب]] # {{ھێما|C}} [[حوسێن کوڕی عەلی]] # {{ھێما|Start}} [[جەعفەری سادق]] ===== Sunni Islam (8 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[ئەحمەد کوڕی حەنبەل]] # {{ھێما|C}} [[ئەبووحەنیفە]] # {{ھێما|Start}} [[مالیک کوڕی ئەنەس]] # {{ھێما|B}} [[بوخاری]] # {{ھێما|Start}} [[موسلیم کوڕی حەجاج]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمام شافعی]] # {{ھێما|B}} [[ئیبن تەیمیە]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمامی نەوەوی]] ===== Others (4 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[محەممەد کوڕی عەبدولوەھاب]] # {{ھێما|C}} [[غەزالی]] # {{ھێما|C}} [[ئیبن عەرەبی]] # {{ھێما|Start}} [[مەلا سەدرا]] {{Div col end}} ===Others (7 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Jainism (1 article)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Mahavira]] ====New religious movements (3 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[بەھائوڵڵا]] # {{ھێما|B}} [[Helena Blavatsky]] # {{ھێما|GA}} [[Aleister Crowley]] ====Sikhism (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Guru Gobind Singh]] # {{ھێما|B}} [[Guru Nanak]] ====Zoroastrianism (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[زەردەشت]] {{Div col end}} ==<span id="Politicians and leaders"></span>Politicians and leaders (500 articles)== ===Ancient (72 articles)=== ====Africa (13 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|Start}} [[Ezana of Axum]] # {{ھێما|C}} [[Gaiseric]] ===== Egypt (11 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Narmer]] # {{ھێما|GA}} [[Thutmose I]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[حەتشەپسوت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Thutmose III]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[ئیخناتون]] # {{ھێما|C}} [[نفرتیتی]] # {{ھێما|GA}} [[توت عنخ ئاموون]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[Ramesses II]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Ramesses III]] # {{ھێما|GA}} [[Ptolemy I Soter]] # {{ھێما|FA}} [[کلیۆپاترا]] {{Div col end}} ====Asia (28 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Asia (7 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[چاوۆ چاوۆ]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمپراتۆر گاوۆزووی ھان]] # {{ھێما|C}} [[گوانگیتۆی مەزن]] # {{ھێما|Start}} [[Modu Chanyu]] # {{ھێما|B}} '''[[چین شی ھوانگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ئیمپراتۆر ووی ھان]] # {{ھێما|Start}} [[یووی مەزن]] ===== Southern Asia (7 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Ajatashatru]] # {{ھێما|B}} '''[[ئاشۆکا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Chandragupta II]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Chandragupta Maurya]] # {{ھێما|C}} [[Kanishka]] # {{ھێما|C}} [[Menander I]] # {{ھێما|Start}} [[Samudragupta]] ===== Western Asia (11 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[ئاشووربانیپاڵ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[کورووشی مەزن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[Darius the Great]] # {{ھێما|GA}} '''[[حامۆڕابی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Mithridates VI Eupator]] # {{ھێما|GA}} [[نەبووخەد نەسر دووەم]] # {{ھێما|C}} [[Puduḫepa]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[سارگۆنی گەورە]] # {{ھێما|C}} [[Tigranes the Great]] # {{ھێما|C}} [[Xerxes I]] # {{ھێما|FA}} [[Zenobia]] ===== Hellenistic Kingdoms (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Antigonus I Monophthalmus]] # {{ھێما|C}} [[Antiochus III the Great]] # {{ھێما|B}} [[Seleucus I Nicator]] {{Div col end}} ====Europe (31 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Attila]] # {{ھێما|C}} [[Decebalus]] # {{ھێما|B}} [[Pyrrhus of Epirus]] ===== Greece (7 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Alcibiades]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Demosthenes]] # {{ھێما|Start}} [[Draco (lawgiver)]] # {{ھێما|Start}} [[Lycurgus (lawgiver)]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Pericles]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Solon]] # {{ھێما|GA}} [[Themistocles]] ===== Macedonia (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Philip II of Macedon]] # {{ھێما|GA}} '''[[ئەسکەندەری مەزن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===== Western Europe (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Alaric I]] # {{ھێما|C}} [[Arminius]] # {{ھێما|GA}} [[Boudica]] # {{ھێما|Start}} [[Theodoric I]] # {{ھێما|Start}} [[Vercingetorix]] ===== Ancient Rome (14 articles) ===== # {{ھێما|FA}} '''[[ئەگوستوس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[جولیوس سێزار]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[کالیگولا]] # {{ھێما|C}} [[Cato the Elder]] # {{ھێما|GA}} [[کۆنستانتینی مەزن]] # {{ھێما|FA}} [[Diocletian]] # {{ھێما|FA}} [[Domitian]] # {{ھێما|C}} [[Gracchi brothers]] # {{ھێما|GA}} [[ھادریان]] # {{ھێما|GA}} [[Marcus Aurelius]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[نیرۆ]] # {{ھێما|GA}} [[Theodosius I]] # {{ھێما|GA}} [[تایبیریەس]] # {{ھێما|GA}} [[تراجان]] {{Div col end}} ===Post-classical (127 articles)=== ====Africa (6 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Amda Seyon I]] # {{ھێما|C}} [[بایبەرس]] # {{ھێما|Start}} [[Al-Hakim bi-Amr Allah]] # {{ھێما|C}} '''[[مەنسا موسا|Mansa Musa]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Abd Allah al-Mahdi Billah]] # {{ھێما|C}} [[Al-Nasir Muhammad]] {{Div col end}} ====Americas (2 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|Start}} [[Moctezuma I]] # {{ھێما|Start}} [[Pachacuti]] {{Div col end}} ====Asia (46 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Asia, Iran, Caucasus (14 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Batu Khan]] # {{ھێما|Start}} [[Bumin Qaghan]] # {{ھێما|C}} [[ھۆلاکۆ خان]] # {{ھێما|C}} [[Jochi]] # {{ھێما|B}} [[ئەنووشیروان]] # {{ھێما|C}} [[Mahmud of Ghazni]] # {{ھێما|C}} [[Muhammad of Ghor]] # {{ھێما|C}} [[Muhammad II of Khwarazm]] # {{ھێما|C}} [[Nizam al-Mulk]] # {{ھێما|GA}} [[Tamar of Georgia]] # {{ھێما|C}} [[تەیمووری لەنگ]] # {{ھێما|Start}} [[Tokhtamysh]] # {{ھێما|Start}} [[Tughril]] # {{ھێما|Start}} [[Ulugh Beg]] ===== Eastern Asia (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} '''[[چەنگیزخان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Ögedei Khan]] # {{ھێما|C}} [[سێجۆنگی مەزن]] # {{ھێما|Start}} [[تایجۆی گۆریۆ]] # {{ھێما|Start}} [[تایجۆی جۆسۆن]] ===== China (7 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ئیمپراتۆر ھۆنگ وو]] # {{ھێما|B}} [[کوبلای خان]] # {{ھێما|C}} [[ئیمپراتۆر تایزۆنگی تانگ]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمپراتۆر تایزوی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ]] # {{ھێما|Start}} [[Emperor Wen of Sui]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[وو زێتیان]] # {{ھێما|B}} [[ئیمپراتۆر یۆنگڵ]] ===== Southeastern Asia (5 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Anawrahta]] # {{ھێما|B}} [[Ram Khamhaeng]] # {{ھێما|Start}} [[Gajah Mada]] # {{ھێما|C}} [[Jayavarman VII]] # {{ھێما|Start}} [[Suryavarman II]] ===== Vietnam (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Lê Lợi]] # {{ھێما|Start}} [[Lê Thánh Tông]] # {{ھێما|B}} [[Trần Thánh Tông]] ===== Southern Asia (4 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Prithviraj Chauhan]] # {{ھێما|C}} [[Harsha]] # {{ھێما|C}} [[عەلائەدین خەلجی]] # {{ھێما|B}} [[Rajaraja I]] ===== Western Asia (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدینی ئەییووبی]] # {{ھێما|Start}} [[سوڵتان عوسمانی یەکەم]] ===== Caliphates (6 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[عەبدولمەلیک کوڕی مەروان]] # {{ھێما|B}} [[ئەبووبەکری سدیق]] # {{ھێما|C}} [[ھاروون ڕەشید]] # {{ھێما|FA}} [[موعاویە کوڕی ئەبووسوفیان]] # {{ھێما|B}} [[عومەر کوڕی خەتتاب]] # {{ھێما|B}} [[عوسمان کوڕی عەفان]] {{Div col end}} ====Europe (73 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Europe (4 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Stefan Dušan]] # {{ھێما|GA}} [[Stephen the Great]] # {{ھێما|B}} [[Svatopluk I of Moravia]] # {{ھێما|C}} [[ڤلادی سکھەڵدڕ|ڤلادی سکهەڵدڕ]] ===== Bulgaria (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Krum]] # {{ھێما|C}} [[Boris I of Bulgaria]] # {{ھێما|B}} [[Ivan Asen II]] ===== Byzantine Empire (6 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[جەستێنیانی یەکەم]] # {{ھێما|GA}} [[ھەرقل]] # {{ھێما|GA}} [[Basil II]] # {{ھێما|Start}} [[Leo III the Isaurian]] # {{ھێما|FA}} [[Manuel I Komnenos]] # {{ھێما|Start}} [[Theodora (wife of Justinian I)]] ===== Hungary (4 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[Stephen I of Hungary]] # {{ھێما|GA}} [[Béla IV of Hungary]] # {{ھێما|GA}} [[Louis I of Hungary]] # {{ھێما|GA}} [[Matthias Corvinus]] ===== Poland and Lithuania (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Bolesław I the Brave]] # {{ھێما|Start}} [[Casimir III the Great]] # {{ھێما|B}} [[Gediminas]] # {{ھێما|FA}} [[Władysław II Jagiełło]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Mieszko I]] # {{ھێما|B}} [[Vytautas]] ===== Russia (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Alexander Nevsky]] # {{ھێما|Start}} [[Daniel of Galicia]] # {{ھێما|Start}} [[Dmitry Donskoy]] # {{ھێما|C}} [[Vladimir the Great]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Sviatoslav I]] # {{ھێما|B}} [[Yaroslav the Wise]] ===== Western Europe (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[کانۆتی مەزن]] # {{ھێما|C}} [[Margaret I of Denmark]] ===== England and Scotland (9 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[ئەتێلستان]] # {{ھێما|B}} [[Alfred the Great]] # {{ھێما|FA}} [[ئێدواردی یەکەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|FA}} [[ئێدواردی سێیەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|GA}} [[Henry II of England]] # {{ھێما|FA}} [[John, King of England]] # {{ھێما|C}} [[ڕیچاردی یەکەم]] # {{ھێما|C}} [[Robert the Bruce]] # {{ھێما|FA}} [[وێلیامی داگیرکەر]] ===== France (8 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Clovis I]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[شارلمان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Charles Martel]] # {{ھێما|C}} [[Louis the Pious]] # {{ھێما|B}} [[Eleanor of Aquitaine]] # {{ھێما|C}} [[Philip II of France]] # {{ھێما|C}} [[Louis IX of France]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپی چوارەم، پاشای فەرەنسا]] ===== Germany (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Charles the Fat]] # {{ھێما|Start}} [[Henry the Lion]] ===== Holy Roman Empire (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ئیمپراتۆر چارلسی چوارەم، ئیمپراتۆری ڕۆم]] # {{ھێما|C}} [[Frederick Barbarossa]] # {{ھێما|C}} [[Frederick II, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|FA}} [[Henry IV, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Otto the Great]] # {{ھێما|Start}} [[Sigismund, Holy Roman Emperor]] ===== Italy (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Cosimo de' Medici]] # {{ھێما|C}} [[Lorenzo de' Medici]] # {{ھێما|B}} [[Robert Guiscard]] # {{ھێما|B}} [[Roger II of Sicily]] # {{ھێما|C}} [[Girolamo Savonarola]] # {{ھێما|C}} [[Theodoric the Great]] ===== Papal States (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Pope Alexander VI]] # {{ھێما|C}} [[Pope Boniface VIII]] # {{ھێما|B}} [[Pope Gregory VII]] # {{ھێما|C}} [[Pope Innocent III]] # {{ھێما|C}} [[Pope Urban II]] ===== Spain and Portugal (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[عەبدولڕەحمان داخل]] # {{ھێما|C}} [[Abd al-Rahman III]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Afonso I of Portugal]] # {{ھێما|B}} [[فێرناندۆی دووەم]] # {{ھێما|C}} [[Prince Henry the Navigator]] # {{ھێما|C}} [[ئیزابێلای یەکەم شاژنی کاستیل]] {{Div col end}} ===Early modern period (113 articles)=== ====Africa (5 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} [[Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi]] # {{ھێما|Start}} [[Ahmad al-Mansur]] # {{ھێما|Start}} [[Askia Muhammad I]] # {{ھێما|C}} [[Nzinga of Ndongo and Matamba]] # {{ھێما|GA}} [[Zara Yaqob]] {{Div col end}} ====Americas (12 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[ئاتاھوالپا]] # {{ھێما|C}} [[La Malinche]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Moctezuma II]] # {{ھێما|FA}} [[Tecumseh]] # {{ھێما|Start}} [[Túpac Amaru]] # {{ھێما|Start}} [[Túpac Amaru II]] ===== United States (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[بێنجامین فرانکلین]] # {{ھێما|GA}} '''[[جۆرج واشینگتن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[جۆن ئادەمز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[تۆماس جێفەرسۆن]] # {{ھێما|GA}} [[Alexander Hamilton]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز مەدیسۆن]] {{Div col end}} ====Asia (41 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Asia, Iran, Caucasus (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[شا عەباسی یەکەم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ahmad Shah Durrani]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[بابور]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ھومایوون]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[شا ئیسماعیلی یەکەم]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[نادر شا]] ===== Eastern Asia (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[جیۆنگجۆی جۆسۆن]] # {{ھێما|B}} [[سۆنجۆی جۆسۆن]] ===== China (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Hong Taiji]] # {{ھێما|Start}} [[Jiajing Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Kangxi Emperor]] # {{ھێما|Start}} [[Nurhaci]] # {{ھێما|B}} [[Qianlong Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Wanli Emperor]] ===== Japan (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[تۆیۆتۆمی ھیدێیۆشی]] # {{ھێما|C}} [[Tokugawa Ieyasu]] # {{ھێما|C}} [[ئۆدا نۆبوناگا]] ===== Southern Asia (10 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ئەکبەری مەزن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ئاورەنگزێب]] # {{ھێما|C}} [[Robert Clive]] # {{ھێما|C}} [[Hyder Ali]] # {{ھێما|Start}} [[Prithvi Narayan Shah]] # {{ھێما|B}} [[شاجیھان]] # {{ھێما|C}} [[شیر شا سوری]] # {{ھێما|Start}} [[Tipu Sultan]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[شیڤاجی]] # {{ھێما|C}} [[Krishnadevaraya]] ===== Southeastern Asia (5 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Sultan Agung of Mataram]] # {{ھێما|Start}} [[Rama I]] # {{ھێما|C}} [[Iskandar Muda]] # {{ھێما|Start}} [[Naresuan]] # {{ھێما|Start}} [[Quang Trung]] ===== Burma (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Alaungpaya]] # {{ھێما|B}} [[Bayinnaung]] # {{ھێما|B}} [[Tabinshwehti]] ===== Western Asia (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[محەممەدی دووەم]] # {{ھێما|Start}} [[محەممەدی چوارەم]] # {{ھێما|Start}} [[خوڕەم سوڵتان]] # {{ھێما|B}} [[سەلیمی یەکەم]] # {{ھێما|Start}} [[سەلیمی سێیەم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[سولەیمان قانوونی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) {{Div col end}} ====Europe (54 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Europe (1 article) ===== # {{ھێما|C}} [[Bohdan Khmelnytsky]] ===== Poland and Lithuania (4 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Augustus II the Strong]] # {{ھێما|B}} [[John III Sobieski]] # {{ھێما|GA}} [[Stephen Báthory]] # {{ھێما|GA}} [[Sigismund III Vasa]] ===== Russia (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Ivan III of Moscow]] # {{ھێما|C}} [[ئیڤانی چوارەم]] # {{ھێما|C}} [[Alexis of Russia]] # {{ھێما|B}} [[پیتەری مەزن]] # {{ھێما|B}} [[Elizabeth of Russia]] # {{ھێما|C}} '''[[کاترینای دووەم]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===== Western Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[فریدریکی مەزن]] # {{ھێما|Start}} [[Frederick William I of Prussia]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[William the Silent]] ===== England and Scotland (14 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[چارڵزی یەکەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|FA}} '''[[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[جۆرجی سێیەم]] # {{ھێما|C}} [[ھێنری پێنجەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|GA}} [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمزی یەکەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Oliver Cromwell]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[ماریی یەکەمی ئینگلستان]] # {{ھێما|FA}} [[ماری شاژنی سکۆتلاند]] # {{ھێما|FA}} [[William III of England]] # {{ھێما|GA}} [[William Blackstone]] # {{ھێما|GA}} [[William Murray, 1st Earl of Mansfield]] # {{ھێما|C}} [[William Pitt the Younger]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Robert Walpole]] ===== France (18 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[کاترین دێ مێدیچی]] # {{ھێما|C}} [[Francis I of France]] # {{ھێما|C}} [[ھێنریی چوارەمی فەڕەنسا]] # {{ھێما|C}} [[Louis XI]] # {{ھێما|C}} [[لویی چواردەیەم]] # {{ھێما|C}} [[لویی پانزدەیەمی فەڕەنسا]] # {{ھێما|C}} [[Louis XVI]] # {{ھێما|B}} [[Marie Antoinette]] # {{ھێما|B}} [[Cardinal Mazarin]] # {{ھێما|FFAC}} {{ھێما|A}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} '''[[ناپۆلیۆن بۆناپارت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Madame de Pompadour]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئارماند دی ڕیشیلۆ]] ====== Holy Roman Empire, Austria (6 articles) ====== # {{ھێما|C}} [[Charles V, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Ferdinand I, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Joseph II, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Leopold I, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Maximilian I, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|GA}} [[ما‌ریا تریزا]] ===== Northern Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Charles XII of Sweden]] # {{ھێما|B}} [[Christina, Queen of Sweden]] # {{ھێما|C}} [[Gustavus Adolphus]] ===== Southern Europe (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Cesare Borgia]] # {{ھێما|C}} [[Pope Julius II]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپی دووەمی ئیسپانیا]] # {{ھێما|C}} [[Philip V of Spain]] # {{ھێما|C}} [[Sebastião José de Carvalho e Melo, 1st Marquis of Pombal]] ====Oceania (1 article)==== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Kamehameha I]] {{Div col end}} ===Late modern period (188 articles)=== ====Africa (31 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Africa (9 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[عیدی ئەمین]] # {{ھێما|B}} [[ھيلا سيلاسى|هيلا سيلاسى]] # {{ھێما|C}} [[کێنێت کائۆندا]] # {{ھێما|FA}} [[جۆمۆ کنیاتا]] # {{ھێما|GA}} [[Julius Nyerere]] # {{ھێما|B}} [[Menelik II]] # {{ھێما|FA}} [[Rainilaiarivony]] # {{ھێما|B}} [[Tewodros II]] # {{ھێما|B}} [[Yohannes IV]] ===== Northern Africa (7 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[موعەمەر قەزافی]] # {{ھێما|B}} [[Isma'il Pasha of Egypt]] # {{ھێما|C}} [[موحەممەد ئەحمەد (مەھدی)|موحەممەد ئەحمەد (مەهدی)]] # {{ھێما|B}} [[محەممەد عەلی پاشا]] # {{ھێما|GA}} [[جەمال عەبدولناسر]] # {{ھێما|C}} [[Emir Abdelkader]] # {{ھێما|C}} [[ئەنوەر سادات]] ===== Southern and Central Africa (8 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Hastings Banda]] # {{ھێما|B}} [[فرێدێریک ویلێم دی کلێرک]] # {{ھێما|C}} [[پاتریس لومومبا]] # {{ھێما|FA}} '''[[نێلسۆن ماندێلا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Mobutu Sese Seko]] # {{ھێما|GA}} [[ڕۆبێرت مووگابی]] # {{ھێما|B}} [[Cecil Rhodes]] # {{ھێما|C}} [[Shaka]] ===== Western Africa (7 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[کۆفی عەنان]] # {{ھێما|Start}} [[Nnamdi Azikiwe]] # {{ھێما|B}} [[کوامێ نکروما]] # {{ھێما|B}} [[Olusegun Obasanjo]] # {{ھێما|Start}} [[Thomas Sankara]] # {{ھێما|C}} [[Léopold Sédar Senghor]] # {{ھێما|C}} [[ئەلن جۆنسن سیرلیف]] {{Div col end}} ====Americas (42 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== South America (8 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[سالڤادۆر ئالێندێ]] # {{ھێما|B}} '''[[سیمۆن بۆلیڤار]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[ھوگۆ چاڤێز]] # {{ھێما|GA}} [[ژۆزێ دێ سان مارتین]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[خوان پێرۆن]] # {{ھێما|B}} [[Augusto Pinochet]] # {{ھێما|Start}} [[ئەنتۆنیۆ خۆزێ دێ سوکرێ]] # {{ھێما|C}} [[Alfredo Stroessner]] ===== Brazil (3 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[Pedro I of Brazil]] # {{ھێما|FA}} [[پێدرۆی دووەمی بەڕازیل]] # {{ھێما|C}} [[گێتولیۆ ڤارگاس]] ===== Central America and the Caribbean (5 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[فیدڵ کاسترۆ]] # {{ھێما|Start}} [[François Duvalier]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Toussaint Louverture]] # {{ھێما|Start}} [[Francisco Morazán]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Rafael Trujillo]] ===== Mexico (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[پۆفیریۆ دیاز]] # {{ھێما|C}} [[Benito Juárez]] # {{ھێما|B}} [[Antonio López de Santa Anna]] ===== United States (21 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[جۆرج دەبلیوو بوش]] # {{ھێما|FA}} [[John C. Calhoun]] # {{ھێما|B}} [[Henry Clay]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[دوایت د. ئایزێنھاوەر]] # {{ھێما|B}} [[J. Edgar Hoover]] # {{ھێما|FA}} [[ئەندرێو جاکسۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لیندۆن بی جۆنسۆن]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[جان ئێف. کێنیدی]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ئەبراھام لینکن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[John Marshall]] # {{ھێما|FA}} [[ڕیچارد نیکسۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[باراک ئۆباما]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمز پۆڵک]] # {{ھێما|FA}} [[ڕۆناڵد ڕەیگن|ڕۆناڵد ڕێیگن]] # {{ھێما|GA}} [[ئیلینۆر ڕۆزەڤێڵت]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[فرانکلین ڕۆزڤێڵت]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[تیۆدور ڕۆزڤێڵت]] # {{ھێما|GA}} [[Sitting Bull]] # {{ھێما|FA}} [[ھاری تروومەن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[دۆناڵد ترامپ]] # {{ھێما|GA}} [[ودرۆ ویلسۆن]] ===== Canada (2 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[John A. Macdonald]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Pierre Trudeau]] {{Div col end}} ====Asia (49 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Asia, Iran, Caucasus (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[محەممەد موسەددیق]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەد ڕەزا پەھلەوی]] # {{ھێما|C}} [[Mohammad Zahir Shah]] # {{ھێما|B}} [[Eduard Shevardnadze]] ===== Eastern Asia ===== ===== China (8 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Chiang Kai-shek]] # {{ھێما|B}} [[Empress Dowager Cixi]] # {{ھێما|C}} [[دێنگ شیاوپینگ]] # {{ھێما|C}} [[جیانگ چینگ]] # {{ھێما|B}} '''[[ماو تسی تۆنگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[پویی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[شی ژنپنگ|شی جین پینگ]] # {{ھێما|B}} [[Zhou Enlai]] ===== Japan (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[ھیرۆھیتۆ]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمپڕاتۆر مێیجی]] # {{ھێما|Start}} [[Eisaku Satō]] # {{ھێما|B}} [[Hideki Tojo]] # {{ھێما|B}} [[شینزۆ ئابێ]] ===== Korea (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[کیم ئیل سونگ]] # {{ھێما|C}} [[پارک چونگ-ھی]] # {{ھێما|C}} [[Syngman Rhee]] ===== Southeastern Asia (11 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[کۆرازۆن ئەکینۆ]] # {{ھێما|C}} [[Chulalongkorn]] # {{ھێما|C}} [[Ferdinand Marcos]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ھۆ چی مین]] # {{ھێما|B}} [[Lee Kuan Yew]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ماھاتیر محەممەد]] # {{ھێما|B}} [[Ne Win]] # {{ھێما|C}} [[پۆل پۆت]] # {{ھێما|C}} [[D. S. Senanayake]] # {{ھێما|GA}} [[محەممەد سووھارتۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Sukarno]] ===== Southern Asia (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[بێنەزیر بوتۆ]] # {{ھێما|FA}} [[محەممەد عەلی جیناح]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Sheikh Mujibur Rahman]] ===== India (6 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[George Curzon, 1st Marquess Curzon of Kedleston]] # {{ھێما|B}} [[ئیندریا گاندی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جەواھرلەعل نەھرۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Vallabhbhai Patel]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Manmohan Singh]] # {{ھێما|GA}} [[Atal Bihari Vajpayee]] ===== Western Asia (8 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[عەبدولحەمیدی دووەم]] # {{ھێما|FA}} [[یاسر عەرەفات]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[مستەفا کەمال ئاتاتورک]] # {{ھێما|C}} [[داڤید بن گوریۆن]] # {{ھێما|B}} [[سەددام حوسێن]] # {{ھێما|C}} [[عەبدولعەزیز ئالسعوود]] # {{ھێما|B}} [[مەحموودی دووەم]] # {{ھێما|C}} [[گۆلدا مائیر]] {{Div col end}} ====Europe (65 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Europe (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Alexander Dubček]] # {{ھێما|B}} [[Francis II, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Václav Havel]] # {{ھێما|B}} [[Franz Joseph I of Austria]] # {{ھێما|GA}} [[کلێمنس فۆن مێتەرنیش]] ===== Eastern Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Symon Petliura]] # {{ھێما|FA}} [[Józef Piłsudski]] # {{ھێما|GA}} [[Lech Wałęsa]] ===== Southeastern Europe (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ion Antonescu]] # {{ھێما|B}} [[نیکۆلای چاوشێسکوو]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Enver Hoxha]] # {{ھێما|B}} [[Slobodan Milošević]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ante Pavelić]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Josip Broz Tito]] ===== Russia and USSR (12 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ئەلێکساندەری یەکەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|B}} [[ئەلێکساندەری دووەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|GA}} [[لیۆنید برێژنێڤ]] # {{ھێما|GA}} [[میخائیل گۆرباچۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[نیکیتا خروشچۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[ڤلادیمیر لێنین]] # {{ھێما|C}} [[نیکۆلاسی یەکەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|C}} [[نیکۆلاسی دووەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڤلادیمیر پوتین]] # {{ھێما|GA}} '''[[جۆزێف ستالین]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لیۆن ترۆتسکی]] # {{ھێما|B}} [[بۆریس یێڵتسین]] ===== Scandinavia (4 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[گرو ھارلێم برونتلاند]] # {{ھێما|C}} [[Charles XIV John]] # {{ھێما|B}} [[Carl Gustaf Emil Mannerheim]] # {{ھێما|B}} [[داگ ھاممەرشوێلد]] ===== Western Europe (1 article) ===== # {{ھێما|B}} [[Leopold II of Belgium]] ===== France (6 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Georges Clemenceau]] # {{ھێما|B}} [[شارل دێ گۆل]] # {{ھێما|B}} [[فرانسوا میتێران]] # {{ھێما|C}} [[Louis Philippe I]] # {{ھێما|C}} [[ناپلیۆنی سێیەم]] # {{ھێما|B}} [[Adolphe Thiers]] ===== Germany (11 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[کۆنراد ئەدیناوەر]] # {{ھێما|B}} [[ئۆتۆ فۆن بیسمارک]] # {{ھێما|B}} [[Willy Brandt]] # {{ھێما|GA}} [[جۆزێف گۆبڵز]] # {{ھێما|GA}} '''[[ئەدۆڵف ھیتلەر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[ھێنریک ھیملەر]] # {{ھێما|Start}} [[Erich Honecker]] # {{ھێما|B}} [[ھێلموت کول]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەنگێلا مێرکڵ]] # {{ھێما|C}} [[William I, German Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Wilhelm II, German Emperor]] ===== Iberia (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[فرانسیسکۆ فرانکۆ]] # {{ھێما|C}} [[خوان کارلۆسی یەکەم]] # {{ھێما|B}} [[António de Oliveira Salazar]] ===== Ireland (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[مایکڵ کۆلینز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Charles Stewart Parnell]] # {{ھێما|B}} [[Éamon de Valera]] ===== Italy (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Camillo Benso, Count of Cavour]] # {{ھێما|B}} [[بێنیتۆ موسۆلینی]] ===== United Kingdom (9 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Robert Peel]] # {{ھێما|FA}} [[ڤیکتۆریا (شاژن)]] # {{ھێما|B}} [[William Ewart Gladstone]] # {{ھێما|FA}} [[بێنجامین دیزرائیلی]] # {{ھێما|C}} [[David Lloyd George]] # {{ھێما|GA}} [[وینستن چێرچڵ|وینستۆن چێرچیل]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Clement Attlee]] # {{ھێما|FA}} [[ئێلیزابێتی دووەم]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[مارگرێت تاچر]] {{Div col end}} ====Oceania (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[John Curtin]] ==<span id="Military leaders and theorists"></span>Military leaders and theorists (52 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient history (9 articles)=== # {{ھێما|C}} [[Aetius (magister militum)]] # {{ھێما|C}} [[ھانیباڵ]] # {{ھێما|B}} [[Leonidas I]] # {{ھێما|C}} [[ژوگێ لیانگ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Mark Antony]] # {{ھێما|C}} [[Pompey]] # {{ھێما|Start}} [[Scipio Africanus]] # {{ھێما|Start}} [[Sulla]] # {{ھێما|GA}} [[سوون تزو]] ===Post-classical history (10 articles)=== # {{ھێما|GA}} [[عەمرو کوڕی عاس]] # {{ھێما|C}} [[El Cid]] # {{ھێما|C}} [[Godfrey of Bouillon]] # {{ھێما|FA}} '''[[ژان دارک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[John Hunyadi]] # {{ھێما|C}} [[Subutai]] # {{ھێما|Start}} [[Trần Hưng Đạo]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام واڵاس]] # {{ھێما|C}} [[Jan Žižka]] # {{ھێما|FA}} [[خالید کوڕی وەلید]] ===Early modern history (12 articles)=== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Afonso de Albuquerque]] # {{ھێما|Start}} [[Fernando Álvarez de Toledo, 3rd Duke of Alba]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Hayreddin Barbarossa]] # {{ھێما|FA}} [[John Churchill, 1st Duke of Marlborough]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئێرنان کۆرتێس]] # {{ھێما|C}} [[میشێل دێ ڕۆیتەر]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Francis Drake]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[میامۆتۆ موساشی]] # {{ھێما|B}} [[Prince Eugene of Savoy]] # {{ھێما|C}} [[Francisco Pizarro]] # {{ھێما|C}} [[Alexander Suvorov]] # {{ھێما|C}} [[یی سون-سین]] ===Late modern history (21 articles)=== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Robert Baden-Powell, 1st Baron Baden-Powell]] # {{ھێما|C}} [[Carl von Clausewitz]] # {{ھێما|C}} [[Enver Pasha]] # {{ھێما|C}} [[جوزێپێ گاریبالدی]] # {{ھێما|GA}} [[ھێرمان گۆرینگ]] # {{ھێما|FA}} [[ئولیسیس ئێس گرانت]] # {{ھێما|C}} [[Paul von Hindenburg]] # {{ھێما|GA}} [[تۆماس ئێدوارد لۆرەنس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕۆبێرت ئێدوارد لی]] # {{ھێما|C}} [[Erich Ludendorff]] # {{ھێما|FA}} [[دۆگلاس ماکارتور]] # {{ھێما|C}} [[Alfred Thayer Mahan]] # {{ھێما|B}} [[George C. Marshall]] # {{ھێما|C}} [[مۆلتکە]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Bernard Montgomery]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[Horatio Nelson, 1st Viscount Nelson]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[ئێرڤین ڕۆمل]] # {{ھێما|C}} [[ڤۆ نگوین جیاپ]] # {{ھێما|C}} [[Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington]] # {{ھێما|C}} [[Isoroku Yamamoto]] # {{ھێما|C}} [[Georgy Zhukov]] {{Div col end}} ==<span id="Rebels, revolutionaries and activists"></span>Rebels, revolutionaries and activists (54 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient history (1 article)=== # {{ھێما|C}} [[سپارتاکۆس]] ===Post-classical history (3 articles)=== # {{ھێما|Start}} [[Abu Muslim]] # {{ھێما|B}} [[بابەک خوڕەمدین]] # {{ھێما|C}} [[ھوانگ چاوۆ]] ===Early modern history (8 articles)=== ====General (5 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[بلاک بێرد]] # {{ھێما|GA}} [[Bartolomé de las Casas]] # {{ھێما|C}} [[Thomas Müntzer]] # {{ھێما|B}} [[یەمەلیان پوگاچۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[William Wilberforce]] ====France (3 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Georges Danton]] # {{ھێما|C}} [[Jean-Paul Marat]] # {{ھێما|B}} [[ماکسیمیلیان ڕۆبێسپیێر]] ===Late modern history (42 articles)=== ====Americas (21 articles)==== # {{ھێما|C}} [[مارکوس گارڤەی]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[چێ گیڤارا]] # {{ھێما|B}} [[Miguel Hidalgo y Costilla]] # {{ھێما|FA}} [[Louis Riel]] # {{ھێما|B}} [[پانچۆ ڤیا]] # {{ھێما|C}} [[ئێمیلیانۆ ساپاتا]] =====United States (15 articles)===== # {{ھێما|B}} [[جەن ئادامس]] # {{ھێما|C}} [[سووزان ئەنتۆنی]] # {{ھێما|B}} [[فرێدریک دۆگلاس]] # {{ھێما|B}} [[بێتی فریدن]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ھێلێن کێلەر]] # {{ھێما|GA}} [[مارتین لووتەر کینگ دووەمی|مارتین لووتر کینگ جەی-ئاڕ.]] # {{ھێما|FA}} [[مالکۆم ئێکس]] # {{ھێما|FA}} [[Harvey Milk]] # {{ھێما|B}} [[John Muir]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ڕۆزا پارکس]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Margaret Sanger]] # {{ھێما|GA}} [[ئیلیزابێت کادی ستانتۆن]] # {{ھێما|B}} [[Sojourner Truth]] # {{ھێما|FA}} [[Harriet Tubman]] # {{ھێما|C}} [[Booker T. Washington]] ====Africa (3 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[ستیڤ بیکۆ]] # {{ھێما|B}} [[سەید قوتب]] # {{ھێما|C}} [[Ken Saro-Wiwa]] ====Asia (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ئامبەدکار]] # {{ھێما|C}} [[Aung San]] # {{ھێما|B}} [[ئون سان سو چی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئوسامە بن لادن]] # {{ھێما|C}} [[Subhas Chandra Bose]] # {{ھێما|Start}} [[Diponegoro]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[مەھاتما گاندی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Hong Xiuquan]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[خۆزێ ڕیزاڵ]] # {{ھێما|C}} [[ڕانی لاکشمیبای]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[سون یات سێن]] # {{ھێما|C}} [[Bal Gangadhar Tilak]] ====Europe (6 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ھێنری دونان]] # {{ھێما|FA}} [[ئێما گۆڵدمان]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[تیۆدۆر ھێرتسل]] # {{ھێما|C}} [[ڕۆزا لوکسەمبورگ]] # {{ھێما|GA}} [[Nestor Makhno]] # {{ھێما|FA}} [[Emmeline Pankhurst]] {{Div col end}} ==<span id="Scientists, inventors and mathematicians"></span>Scientists, inventors and mathematicians (254 articles)== ===Ancient figures (25 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (13 articles)==== # {{ھێما|C}} [[ئاپۆلۆنیوس]] # {{ھێما|FA}} '''[[ئارکیمیدز]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[دیۆفانتوس]] # {{ھێما|B}} [[ئەراتۆستێن]] # {{ھێما|B}} '''[[ئیقلیدس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[گالێن]] # {{ھێما|B}} [[Hipparchus]] # {{ھێما|GA}} [[ھیپاتیا]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[ھیپۆکرات]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Pliny the Elder]] # {{ھێما|C}} [[بەتڵیمۆس]] # {{ھێما|GA}} [[پیتاگۆرس]] # {{ھێما|FA}} [[Zhang Heng]] ====Post-classical (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[زەھراوی|Abu al-Qasim al-Zahrawi]] # {{ھێما|B}} [[بیروونی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[ئیبن ئەلھەیسەم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Aryabhata]] # {{ھێما|B}} '''[[ئیبن سینا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[براھماگوپتا]] # {{ھێما|C}} [[فیبۆناچی]] # {{ھێما|B}} [[جابیر کوڕی حەییان]] # {{ھێما|B}} '''[[محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ئەبووبەکر ڕازی]] # {{ھێما|B}} [[نەسیرەددینی تووسی]] # {{ھێما|FA}} '''[[شێن کوۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) {{Div col end}} ===Physics (66 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Early modern (5 articles)==== # {{ھێما|C}} [[William Gilbert (physician)]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت ھوک]] # {{ھێما|GA}} [[Christiaan Huygens]] # {{ھێما|C}} [[Mikhail Lomonosov]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ئایزک نیوتن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Late modern (51 articles)==== # {{ھێما|C}} [[ئامێدیۆ ئاڤۆدگادرۆ]] # {{ھێما|C}} [[ئاندریە ماری ئەمپێر]] # {{ھێما|C}} [[ھێنری بێکەرێل]] # {{ھێما|GA}} [[Hans Bethe]] # {{ھێما|FA}} [[نیلس بۆر]] # {{ھێما|B}} [[Ludwig Boltzmann]] # {{ھێما|GA}} [[ماکس بۆرن]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام ھێنری براگ]] # {{ھێما|B}} [[نیکۆلا لێونارد سادی کارنۆ]] # {{ھێما|B}} [[Henry Cavendish]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمز چەدویک]] # {{ھێما|GA}} '''[[ماری کووری]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[پیەر کووری]] # {{ھێما|B}} [[جۆن داڵتۆن]] # {{ھێما|B}} [[پۆل دیراک]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ئەلبەرت ئاینشتاین]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} '''[[مایکل فارادەی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[ئێنریکۆ فێرمی]] # {{ھێما|FA}} [[ڕیچارد فاینمان]] # {{ھێما|C}} [[Léon Foucault]] # {{ھێما|GA}} [[Augustin-Jean Fresnel]] # {{ھێما|Start}} [[Murray Gell-Mann]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ستیڤن ھۆکینگ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڤێرنەر ھایزنبێرگ]] # {{ھێما|C}} [[Hermann von Helmholtz]] # {{ھێما|C}} [[Heinrich Hertz]] # {{ھێما|B}} [[جەیمز پرێسکۆت جووڵ]] # {{ھێما|B}} [[Charles K. Kao]] # {{ھێما|C}} [[Gustav Kirchhoff]] # {{ھێما|GA}} [[ئێرنست لۆرەنس]] # {{ھێما|Start}} [[Tsung-Dao Lee]] # {{ھێما|B}} [[ھێندریک لۆرێنتس]] # {{ھێما|C}} [[Ernst Mach]] # {{ھێما|GA}} '''[[جەیمز کلێرک ماکسوێڵ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[لیز مایتنەر]] # {{ھێما|B}} [[ئەلبەرت ئێبراھام مایکڵسۆن]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت میلیکان]] # {{ھێما|Start}} [[گیۆرگ زیمۆن ئۆم]] # {{ھێما|FA}} [[جەی. ڕۆبێرت ئۆپنھایمەر|ڕۆبێرت ئۆپنھایمەری]] # {{ھێما|C}} [[ھانس ئۆرستێد]] # {{ھێما|B}} [[وۆڵفگانگ پاولی]] # {{ھێما|C}} [[ماکس پلانک]] # {{ھێما|GA}} [[چاندراسێخارا ڕامان]] # {{ھێما|C}} [[ڤیلھێڵم ڕۆنتگن]] # {{ھێما|B}} [[Andrei Sakharov]] # {{ھێما|C}} [[ئێرڤین شروێدینگەر]] # {{ھێما|FA}} [[Edward Teller]] # {{ھێما|B}} [[جۆزێف جۆن تۆمسۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لۆرد کێلڤن|لۆرد کێلڤەن]] # {{ھێما|C}} [[یۆھانس دیدێریک ڤان دێر ڤالس]] # {{ھێما|C}} [[Thomas Young (scientist)]] ====Astronomy (10 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[تیچۆ براھی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[گالیلێو گالیلەی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ئێدمۆند ھاڵی]] # {{ھێما|C}} [[کارۆلین ھێرشێل]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام ھێرشل]] # {{ھێما|B}} [[Edwin Hubble]] # {{ھێما|FA}} [[یۆھانس کێپلەر]] # {{ھێما|C}} [[Georges Lemaître]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[کارڵ سەیگن]] {{Div col end}} ===Chemistry (23 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[ساڤانتێ ئەرێنیەس]] # {{ھێما|Start}} [[Jöns Jacob Berzelius]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Robert Boyle]] # {{ھێما|C}} [[ھومفری داڤی]] # {{ھێما|B}} [[Peter Debye]] # {{ھێما|Start}} [[Joseph Louis Gay-Lussac]] # {{ھێما|FA}} [[Josiah Willard Gibbs]] # {{ھێما|C}} [[Fritz Haber]] # {{ھێما|GA}} [[Otto Hahn]] # {{ھێما|C}} [[یاکوبس ھێنریکس ڤانت ھوف]] # {{ھێما|C}} [[دۆرۆتی ھۆدگکین]] # {{ھێما|B}} [[Irving Langmuir]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} '''[[ئانتوان لاڤوازیێ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Gilbert N. Lewis]] # {{ھێما|C}} [[Justus von Liebig]] # {{ھێما|C}} '''[[دمیتری مەندەلیێڤ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[لاینس پۆلینگ]] # {{ھێما|FA}} [[Joseph Priestley]] # {{ھێما|B}} [[ئێرنست ڕەدەرفۆرد]] # {{ھێما|B}} [[Frederick Sanger]] # {{ھێما|GA}} [[Harold Urey]] # {{ھێما|C}} [[Friedrich Wöhler]] # {{ھێما|B}} [[Robert Burns Woodward]] {{Div col end}} ===Life sciences (41 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Biology (29 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Louis Agassiz]] # {{ھێما|B}} [[John James Audubon]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Banks]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Norman Borlaug]] # {{ھێما|FA}} [[Rachel Carson]] # {{ھێما|C}} [[جۆرج واشینتگتن کارڤەر]] # {{ھێما|FA}} [[Edward Drinker Cope]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فڕانسس کریک]] # {{ھێما|B}} [[Georges Cuvier]] # {{ھێما|FA}} '''[[چارڵز داروین]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ڕۆزەلیند فرانکلین]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Jane Goodall]] # {{ھێما|GA}} [[ستیڤن جەی گۆلد]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ernst Haeckel]] # {{ھێما|C}} [[W. D. Hamilton]] # {{ھێما|B}} [[Joseph Dalton Hooker]] # {{ھێما|C}} [[Thomas Henry Huxley]] # {{ھێما|B}} [[Alfred Kinsey]] # {{ھێما|C}} [[ھانس ئەدۆڵف کریبس]] # {{ھێما|B}} [[Jean-Baptiste Lamarck]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئانتۆنی ڤان لیڤنھووک]] # {{ھێما|GA}} '''[[کارڵ لینایۆس|کارڵ لینە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[کۆنراد لۆرێنز]] # {{ھێما|FA}} [[باربارا مەککلینتۆک]] # {{ھێما|C}} [[گریگۆر مەندل]] # {{ھێما|Start}} [[سانتیاگۆ ڕامۆن ئی کاخال]] # {{ھێما|FA}} [[ئەلفرێد ڕەسڵ واڵس]] # {{ھێما|C}} [[Eugenius Warming]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جەیمس واتسن]] ====Medicine (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ئەلیکساندەر فلیمین]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام ھارڤی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[ئێدوارد جێنەر]] # {{ھێما|C}} [[ڕۆبێرت کۆخ]] # {{ھێما|B}} [[Li Shizhen]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Lister]] # {{ھێما|B}} '''[[فلۆرەنس نایتینجڵ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Paracelsus]] # {{ھێما|B}} '''[[لوی پاستێر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Jonas Salk]] # {{ھێما|B}} [[Ignaz Semmelweis]] # {{ھێما|C}} [[ئەندریاس ڤێزالیوس]] {{Div col end}} ===Physical geography (5 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[Jacques Cousteau]] # {{ھێما|B}} [[James Hutton]] # {{ھێما|B}} [[Charles Lyell]] # {{ھێما|Start}} [[Marie Tharp]] # {{ھێما|C}} [[ئەلفرێد وێگنێر]] {{Div col end}} ===Inventors and engineers (37 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[Leo Baekeland]] # {{ھێما|B}} [[جۆن لۆگی بێرد]] # {{ھێما|C}} [[جۆن باردین]] # {{ھێما|B}} [[ئەلێکساندەر گراھام بێڵ]] # {{ھێما|C}} [[کارڵ بێنز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Isambard Kingdom Brunel]] # {{ھێما|Start}} [[Emile Berliner]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[وێرنەر ڤۆن بڕاون]] # {{ھێما|FA}} [[چای لون]] # {{ھێما|B}} [[Wallace Carothers]] # {{ھێما|C}} [[لوی داگێر]] # {{ھێما|C}} [[ڕوودۆلف دیزڵ]] # {{ھێما|B}} [[Lee de Forest]] # {{ھێما|C}} [[George Eastman]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[تۆماس ئێدیسۆن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[گوستاڤ ئیفێل]] # {{ھێما|B}} [[Philo Farnsworth]] # {{ھێما|Start}} [[Robert Fulton]] # {{ھێما|B}} [[Robert H. Goddard]] # {{ھێما|C}} '''[[یۆھانس گووتنبێرگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Jack Kilby]] # {{ھێما|C}} [[Sergei Korolev]] # {{ھێما|B}} [[گولیێلمۆ مارکۆنی]] # {{ھێما|C}} [[Cyrus McCormick]] # {{ھێما|C}} [[Montgolfier brothers]] # {{ھێما|B}} [[Samuel Morse]] # {{ھێما|C}} [[Nicéphore Niépce]] # {{ھێما|C}} [[ئەلفرێد نۆبێل]] # {{ھێما|C}} [[Charles Algernon Parsons]] # {{ھێما|B}} [[William Shockley]] # {{ھێما|C}} [[George Stephenson]] # {{ھێما|GA}} '''[[نیکۆلا تێسلا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[ئەلیساندرۆ ڤۆڵتا]] # {{ھێما|B}} [[جەیمز وات]] # {{ھێما|B}} [[Eli Whitney]] # {{ھێما|B}} [[ستیڤ وۆزنیاک]] # {{ھێما|GA}} [[برایانی ڕایت]] {{Div col end}} ===Mathematicians (45 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Early modern (9 articles)==== # {{ھێما|C}} [[جان لێرۆند دالامبر]] # {{ھێما|C}} [[Daniel Bernoulli]] # {{ھێما|C}} [[Jacob Bernoulli]] # {{ھێما|Start}} [[Johann Bernoulli]] # {{ھێما|C}} [[جێرۆلامۆ کاردانۆ]] # {{ھێما|FA}} '''[[لیۆنارد ئۆیلەر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[پیێر دێ فێرما]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[گۆتفرید لایبنیتس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[بلێز پاسکال]] ====Late modern (36 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Niels Henrik Abel]] # {{ھێما|C}} [[ئێستێفان باناخ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جۆرج بووڵ]] # {{ھێما|FA}} [[گیۆرگ کانتۆر]] # {{ھێما|B}} [[ئۆگوستین-لوی کۆشی]] # {{ھێما|B}} [[Arthur Cayley]] # {{ھێما|C}} [[Peter Gustav Lejeune Dirichlet]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ronald Fisher]] # {{ھێما|C}} [[ژۆزێف فووریێ]] # {{ھێما|B}} [[Gottlob Frege]] # {{ھێما|B}} [[ئێڤاریست گالوا]] # {{ھێما|B}} [[Francis Galton]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[کارڵ فریدریش گاوس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} '''[[Kurt Gödel]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Alexander Grothendieck]] # {{ھێما|B}} [[William Rowan Hamilton]] # {{ھێما|C}} [[Charles Hermite]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[دەیڤد ھیلبێرت]] # {{ھێما|Start}} [[Carl Gustav Jacob Jacobi]] # {{ھێما|C}} [[ئاندرێ کۆلمۆگۆرۆڤ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ژۆزێف لوی لاگرانژ]] # {{ھێما|B}} [[Pierre-Simon Laplace]] # {{ھێما|C}} [[نیکۆلای لۆباچێڤسکی]] # {{ھێما|B}} [[Benoit Mandelbrot]] # {{ھێما|C}} [[Gaspard Monge]] # {{ھێما|GA}} [[John von Neumann]] # {{ھێما|FA}} '''[[ئێمی نۆتر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Karl Pearson]] # {{ھێما|B}} [[ھێنری پۆینکارێ]] # {{ھێما|B}} [[Siméon Denis Poisson]] # {{ھێما|GA}} [[Srinivasa Ramanujan]] # {{ھێما|C}} [[بێرنارد ڕیمان]] # {{ھێما|B}} [[کڵۆد شانن]] # {{ھێما|B}} [[Alfred Tarski]] # {{ھێما|B}} [[کارڵ ڤایەرشتراس]] # {{ھێما|B}} [[Hermann Weyl]] {{Div col end}} ===Computer scientists (12 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} [[چارڵز بابیج]] # {{ھێما|C}} [[تیم بێرنەرز لی]] # {{ھێما|B}} [[Seymour Cray]] # {{ھێما|C}} [[ئێدگار دایکسترا]] # {{ھێما|GA}} [[دۆگلاس ئینگێلبارت]] # {{ھێما|B}} [[گرەیس مۆرای ھۆپەر]] # {{ھێما|B}} [[Donald Knuth]] # {{ھێما|B}} [[ئەیدا لەڤلەس]] # {{ھێما|Start}} [[دێنیس ڕیتچی]] # {{ھێما|B}} [[لینوس تۆرڤاڵدس]] # {{ھێما|GA}} '''[[ئەلن تیورینگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Konrad Zuse]] {{Div col end}} ==<span id="Sports figures"></span>Sports figures (97 articles)== ===Individual sports (54 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Athletics (14 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Fanny Blankers-Koen]] # {{ھێما|GA}} [[یووسێن بۆڵت]] # {{ھێما|C}} [[Sergey Bubka]] # {{ھێما|C}} [[Pierre de Coubertin]] # {{ھێما|B}} [[Hicham El Guerrouj]] # {{ھێما|B}} [[Haile Gebrselassie]] # {{ھێما|C}} [[Florence Griffith Joyner]] # {{ھێما|C}} [[Jackie Joyner-Kersee]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Carl Lewis]] # {{ھێما|C}} [[Edwin Moses]] # {{ھێما|GA}} [[Paavo Nurmi]] # {{ھێما|C}} [[Jesse Owens]] # {{ھێما|C}} [[Wilma Rudolph]] # {{ھێما|C}} [[Emil Zátopek]] ====Auto racing (4 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Juan Manuel Fangio]] # {{ھێما|C}} [[A. J. Foyt]] # {{ھێما|GA}} [[مایکل شوماخەر]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ayrton Senna]] ====Biathlon (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Ole Einar Bjørndalen]] ====Boxing (3 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[محەممەد عەلی کلای]] # {{ھێما|B}} [[Joe Louis]] # {{ھێما|GA}} [[Sugar Ray Robinson]] ====Chess (2 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Bobby Fischer]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Garry Kasparov]] ====Climbing and mountaineering (3 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[ئێدمۆند ھیلاری]] # {{ھێما|GA}} [[Junko Tabei]] # {{ھێما|B}} [[تێنزینگ نۆرگای]] ====Cycling (1 article)==== # {{ھێما|GA}} [[Eddy Merckx]] ====Figure skating (2 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Yuzuru Hanyu]] # {{ھێما|Start}} [[Sonja Henie]] ====Golf (3 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Jack Nicklaus]] # {{ھێما|A}} {{ھێما|GA}} [[Annika Sörenstam]] # {{ھێما|GA}} [[تایگەر وودز]] ====Gymnastics (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Nadia Comăneci]] # {{ھێما|C}} [[Larisa Latynina]] ====Martial arts (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[برووس لی]] ====Skiing (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Marit Bjørgen]] # {{ھێما|Start}} [[Ingemar Stenmark]] ====Speed skating (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Bonnie Blair]] # {{ھێما|Start}} [[Eric Heiden]] ====Swimming (3 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[مایکڵ فێڵپس]] # {{ھێما|B}} [[Mark Spitz]] # {{ھێما|B}} [[Johnny Weissmuller]] ====Tennis (8 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Margaret Court]] # {{ھێما|GA}} [[ڕۆجەر فێدێرێر]] # {{ھێما|B}} [[Steffi Graf]] # {{ھێما|B}} [[Rod Laver]] # {{ھێما|FA}} [[Suzanne Lenglen]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕافایێل نادال]] # {{ھێما|B}} [[Martina Navratilova]] # {{ھێما|B}} [[سیرینا ویلیامز]] ====Wrestling (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Aleksandr Karelin]] ====Multiple sports (2 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[Jim Thorpe]] # {{ھێما|C}} [[Babe Didrikson Zaharias]] {{Div col end}} ===Team sports (43 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====American football (4 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Jim Brown]] # {{ھێما|GA}} [[Jerry Rice]] # {{ھێما|B}} [[Vince Lombardi]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Tom Brady]] ====Association football (14 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فرانتس بێکنباوەر]] # {{ھێما|B}} [[یۆھان کرۆیف]] # {{ھێما|B}} [[ئالفرێدۆ دی ستیفانۆ]] # {{ھێما|C}} [[Eusébio]] # {{ھێما|GA}} [[میا ھام]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[دیێگۆ مارادۆنا]] # {{ھێما|GA}} [[لیۆنێل مێسی]] # {{ھێما|GA}} [[پێلێ]] # {{ھێما|B}} [[میشێل پلاتینی]] # {{ھێما|B}} [[پوشکاش]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆناڵدۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ]] # {{ھێما|B}} [[لەڤ یاشین]] # {{ھێما|B}} [[زینەدین زیدان]] ====Baseball (6 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Hank Aaron]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Ty Cobb]] # {{ھێما|GA}} [[Willie Mays]] # {{ھێما|C}} [[Sadaharu Oh]] # {{ھێما|FA}} [[Jackie Robinson]] # {{ھێما|FA}} [[Babe Ruth]] ====Basketball (6 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Kareem Abdul-Jabbar]] # {{ھێما|GA}} [[Wilt Chamberlain]] # {{ھێما|GA}} [[LeBron James]] # {{ھێما|FA}} [[Magic Johnson]] # {{ھێما|FA}} [[مایکڵ جۆردن]] # {{ھێما|GA}} [[James Naismith]] ====Rugby union (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Gareth Edwards]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Jonah Lomu]] ====Cricket (6 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[دۆن برادمان]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[W. G. Grace]] # {{ھێما|C}} [[Viv Richards]] # {{ھێما|C}} [[Garfield Sobers]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Sachin Tendulkar]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Shane Warne]] ====Field hockey (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Luciana Aymar]] # {{ھێما|Start}} [[Dhyan Chand]] ====Ice hockey (2 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[Wayne Gretzky]] # {{ھێما|B}} [[Gordie Howe]] ====Rowing (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Steve Redgrave]] {{Div col end}} <noinclude> {{Core topics}} </noinclude> [[Category:Wikipedia article lists|All languages should have]] [[Category:Wikipedia core topics|Vital articles]] [[Category:Wikipedia vital articles| ]] by2jwbmuxaoci0u72t6raubvefxa5bv 1624309 1624306 2026-08-13T09:57:25Z Muhammed taha 3367 /* Comedians (9 articles) */ 1624309 wikitext text/x-wiki {{قەدبڕ|وپ:وس/ک}} {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/ڕێدۆزی}} '''Vital articles''' is a list of subjects for which Wikipedia should have corresponding high-quality articles. It serves as a [[Special:Recentchangeslinked/Wikipedia:Vital articles|centralized watchlist]] to track the status of Wikipedia's most essential articles. This is one of eleven [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٤|Level 4]] sub-lists of ten thousand articles and is currently under construction. {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ھێماکان}} This list is tailored to the English-language Wikipedia. There is also a [[m:List of articles every Wikipedia should have/Expanded|list of ten thousand articles]] considered vital to Wikipedias of all languages. For more information on this list and the process for adding articles, please see the [[Wikipedia:Vital articles/Frequently Asked Questions|Frequently Asked Questions (FAQ) page]]. {{TOC limit|4}} Total 1,991 articles. {| class="wikitable sortable" |- ! Class !! #Articles |- | {{ھێما|B}} [[:Category:All Wikipedia B-Class vital articles|B]] || 734 |- | {{ھێما|C}} [[:Category:All Wikipedia C-Class vital articles|C]] || 672 |- | {{ھێما|FGAN}} [[:Category:Former good article nominees|FGAN]] || 162 |- | {{ھێما|FFA}} [[Wikipedia:Former featured articles|FFA]] || 78 |- | {{ھێما|GA}} [[:Category:All Wikipedia GA-Class vital articles|GA]] || 228 |- | {{ھێما|FA}} [[:Category:All Wikipedia FA-Class vital articles|FA]] || 165 |- | {{ھێما|Start}} [[:Category:All Wikipedia Start-Class vital articles|Start]] || 191 |- | {{ھێما|DGA}} [[:Category:Delisted good articles|DGA]] || 73 |- | {{ھێما|A}} [[:Category:All Wikipedia A-Class vital articles|A]] || 3 |- | {{ھێما|FFAC}} FFAC || 2 |} =People (1,992 articles)= ==<span id="Entertainers"></span>Entertainers (89 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Actors (60 articles)=== # {{ھێما|B}} [[جوولی ئاندروز]] # {{ھێما|B}} [[Lauren Bacall]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەمیتاب باچان]] # {{ھێما|B}} [[Brigitte Bardot]] # {{ھێما|C}} [[ئنگرید بێرگمان]] # {{ھێما|B}} [[سارا بێرنارت]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ھەمفری بۆگارت]] # {{ھێما|B}} [[مارلۆن براندۆ]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز کاگنی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[جاکی چان]] # {{ھێما|B}} [[کلاودێت کۆلبێرت]] # {{ھێما|B}} [[شۆن کۆنەری]] # {{ھێما|FA}} [[گەری کووپەر]] # {{ھێما|GA}} [[جوان کراوفۆرد]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[بێتی دەیڤز]] # {{ھێما|B}} [[Doris Day]] # {{ھێما|GA}} [[ڕۆبێرت دی نیرۆ]] # {{ھێما|Start}} [[ئالێن دیلۆن]] # {{ھێما|C}} [[مارلێنە دیتریش]] # {{ھێما|GA}} [[کلینت ئیستوود]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ھێنری فۆندا]] # {{ھێما|Start}} [[Jean Gabin]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[کلارک گەیبڵ]] # {{ھێما|B}} [[Greta Garbo]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Judy Garland]] # {{ھێما|FA}} [[John Gielgud]] # {{ھێما|C}} [[لیلیان گیش]] # {{ھێما|GA}} [[کاری گرانت]] # {{ھێما|B}} [[Alec Guinness]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[تۆم ھەنکس]] # {{ھێما|C}} [[Setsuko Hara]] # {{ھێما|B}} [[ڕیتا ھەیوۆرت]] # {{ھێما|GA}} [[ئۆدری ھەپبێرن]] # {{ھێما|FA}} [[کاترین ھیپبورن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[گرێس کێڵی]] # {{ھێما|C}} [[Klaus Kinski]] # {{ھێما|FA}} [[ڤیڤیان لی]] # {{ھێما|C}} [[سۆفیا لۆرێن]] # {{ھێما|B}} [[Madhubala]] # {{ھێما|Start}} [[Marcello Mastroianni]] # {{ھێما|C}} [[Toshiro Mifune]] # {{ھێما|FA}} [[مێرلن مۆنرۆ]] # {{ھێما|C}} [[Jeanne Moreau]] # {{ھێما|C}} [[جاک نیکڵسن|جاک نیکڵسۆن]] # {{ھێما|FA}} [[لۆرنس ئۆلیڤیە]] # {{ھێما|B}} [[Peter O'Toole]] # {{ھێما|C}} [[گریگۆری پێک]] # {{ھێما|B}} [[ماری پیکفۆرد]] # {{ھێما|C}} [[سیدنی پۆیتیێر]] # {{ھێما|GA}} [[Rajinikanth]] # {{ھێما|B}} [[Barbara Stanwyck]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز ستیوارت]] # {{ھێما|GA}} [[مێرل ستریپ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئێلیزابێت تەیلۆر]] # {{ھێما|B}} [[Shirley Temple]] # {{ھێما|B}} [[Ellen Terry]] # {{ھێما|GA}} [[سپێنسەر ترەیسی]] # {{ھێما|B}} [[Rudolph Valentino]] # {{ھێما|C}} [[جۆن وەین]] # {{ھێما|B}} [[Mae West]] {{Div col end}} ===Dancers and choreographers (15 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ballet (7 articles)==== # {{ھێما|B}} [[George Balanchine]] # {{ھێما|C}} [[میخائیل باریشنیکۆڤ]] # {{ھێما|GA}} [[Margot Fonteyn]] # {{ھێما|C}} [[Vaslav Nijinsky]] # {{ھێما|B}} [[Rudolf Nureyev]] # {{ھێما|C}} [[Anna Pavlova]] # {{ھێما|B}} [[Marius Petipa]] ====Other dance (8 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فرێد ئەستێر]] # {{ھێما|B}} [[Josephine Baker]] # {{ھێما|B}} [[Isadora Duncan]] # {{ھێما|C}} [[بۆب فۆسێ]] # {{ھێما|C}} [[Martha Graham]] # {{ھێما|B}} [[جین کێلی]] # {{ھێما|B}} [[Izumo no Okuni]] # {{ھێما|C}} [[جینجەر ڕاجەرز]] {{Div col end}} ===Comedians (9 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[لوسیال باڵ]] # {{ھێما|B}} [[Carol Burnett]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[جۆرج کارلین]] # {{ھێما|C}} [[بیڵ کۆسبی]] # {{ھێما|Start}} [[Louis de Funès]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[لۆرێل و ھاردی]] # {{ھێما|B}} [[Marx Brothers]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Monty Python]] # {{ھێما|B}} [[Richard Pryor]] {{Div col end}} ===Hosts and performers (5 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} [[Johnny Carson]] # {{ھێما|B}} [[ھاری ھودینی]] # {{ھێما|B}} [[Marcel Marceau]] # {{ھێما|Start}} [[Ed Sullivan]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئۆپرا وینفری]] {{Div col end}} ==<span id="Visual artists"></span>Visual artists (124 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Western painters and illustrators (72 articles)=== ====Medieval era (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Giotto]] ====Renaissance to early modern era (22 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Sandro Botticelli]] # {{ھێما|B}} [[Hieronymus Bosch]] # {{ھێما|C}} [[Pieter Bruegel the Elder]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Caravaggio]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Jacques-Louis David]] # {{ھێما|C}} [[ئەلبرێشت دویرەر]] # {{ھێما|B}} [[Artemisia Gentileschi]] # {{ھێما|FA}} [[ئێل گرێکۆ]] # {{ھێما|C}} [[فرانسیسکۆ گۆیا]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[William Hogarth]] # {{ھێما|B}} [[Hans Holbein the Younger]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[لیۆناردۆ دا ڤینچی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Masaccio]] # {{ھێما|B}} [[Nicolas Poussin]] # {{ھێما|B}} [[ڕافایێل]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ڕامبرانت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[پیتەر پاول ڕوبنس]] # {{ھێما|C}} [[Titian]] # {{ھێما|C}} [[Jan van Eyck]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[دیێگۆ ڤێلاسکێس]] # {{ھێما|B}} [[Johannes Vermeer]] # {{ھێما|B}} [[Antoine Watteau]] ====Late modern era (painters) (40 articles)==== # {{ھێما|C}} [[پۆل سێزان]] # {{ھێما|B}} [[مارک شاگال]] # {{ھێما|C}} [[John Constable]] # {{ھێما|B}} [[Gustave Courbet]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[سالڤادۆر دالی]] # {{ھێما|B}} [[ئێدگار دیگا]] # {{ھێما|B}} [[Eugène Delacroix]] # {{ھێما|Start}} [[Max Ernst]] # {{ھێما|FA}} [[Caspar David Friedrich]] # {{ھێما|C}} [[Paul Gauguin]] # {{ھێما|FA}} [[ڤینسێنت ڤان گۆخ]] # {{ھێما|B}} [[Edward Hopper]] # {{ھێما|B}} [[Jean-Auguste-Dominique Ingres]] # {{ھێما|B}} '''[[فریدا کالۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Wassily Kandinsky]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Paul Klee]] # {{ھێما|C}} [[ڕێنێ ماگریت]] # {{ھێما|B}} [[Kazimir Malevich]] # {{ھێما|B}} [[Édouard Manet]] # {{ھێما|C}} [[Franz Marc]] # {{ھێما|B}} [[ھێنری ماتیس]] # {{ھێما|B}} [[Joan Miró]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Piet Mondrian]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[کلۆد مۆنیە]] # {{ھێما|B}} [[Edvard Munch]] # {{ھێما|B}} [[Georgia O'Keeffe]] # {{ھێما|B}} '''[[پابلۆ پیکاسۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Camille Pissarro]] # {{ھێما|B}} [[Jackson Pollock]] # {{ھێما|B}} [[پیێر ئۆگوست ڕێنوار]] # {{ھێما|B}} [[Ilya Repin]] # {{ھێما|C}} [[Gerhard Richter]] # {{ھێما|B}} [[دیێگۆ ڕیڤێرا]] # {{ھێما|C}} [[Henri Rousseau]] # {{ھێما|B}} [[John Singer Sargent]] # {{ھێما|B}} [[Georges Seurat]] # {{ھێما|B}} [[Henri de Toulouse-Lautrec]] # {{ھێما|C}} [[J. M. W. Turner]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەندی وارھۆل]] # {{ھێما|B}} [[James Abbott McNeill Whistler]] ====Cartoonists, comics artists, and illustrators (9 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Aubrey Beardsley]] # {{ھێما|GA}} [[M. C. Escher]] # {{ھێما|B}} [[Will Eisner]] # {{ھێما|GA}} [[Hergé]] # {{ھێما|GA}} [[جاک کیربی]] # {{ھێما|GA}} [[Winsor McCay]] # {{ھێما|B}} [[Norman Rockwell]] # {{ھێما|B}} [[Dr. Seuss]] # {{ھێما|B}} [[Osamu Tezuka]] ===Other visual arts (46 articles)=== ====Sculptors (8 articles)==== # {{ھێما|B}} [[جان لۆرێنزۆ بێرنینی]] # {{ھێما|B}} [[Constantin Brâncuși]] # {{ھێما|C}} [[Donatello]] # {{ھێما|C}} [[Alberto Giacometti]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[میکێلانجێلۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[Henry Moore]] # {{ھێما|C}} [[Phidias]] # {{ھێما|GA}} [[Auguste Rodin]] ====Architects (22 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Alvar Aalto]] # {{ھێما|C}} [[Leon Battista Alberti]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپۆ بروونێلێسکی]] # {{ھێما|C}} [[لو کۆربوزیێ]] # {{ھێما|C}} [[Buckminster Fuller]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Antoni Gaudí]] # {{ھێما|B}} [[فرانک گێھری]] # {{ھێما|B}} [[Walter Gropius]] # {{ھێما|B}} [[زەھا حەدید]] # {{ھێما|Start}} [[Imhotep]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپ جانسۆن]] # {{ھێما|B}} [[Louis Kahn]] # {{ھێما|C}} [[لودڤیگ میس ڤەن دێر ڕۆھە]] # {{ھێما|C}} [[ئۆسکار نیمێر]] # {{ھێما|B}} [[Andrea Palladio]] # {{ھێما|FA}} [[ئای. ئێم. پی]] # {{ھێما|B}} [[میعمار سینان]] # {{ھێما|FA}} [[ئەلبێرت شپێر]] # {{ھێما|B}} [[Louis Sullivan]] # {{ھێما|B}} [[Vitruvius]] # {{ھێما|B}} [[Christopher Wren]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[فرانک لۆید ڕایت]] ====Conceptual artists (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[جۆزێف بۆیس]] # {{ھێما|B}} [[Marcel Duchamp]] ====Designers (3 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Coco Chanel]] # {{ھێما|C}} [[Yves Saint Laurent (designer)]] # {{ھێما|B}} [[Raymond Loewy]] ====Photographers (6 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Ansel Adams]] # {{ھێما|B}} [[Henri Cartier-Bresson]] # {{ھێما|B}} [[Eadweard Muybridge]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Sergey Prokudin-Gorsky]] # {{ھێما|B}} [[Man Ray]] # {{ھێما|B}} [[Edward Weston]] ====Instrument makers (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[Antonio Stradivari]] ====Urban planners (4 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Georges-Eugène Haussmann]] # {{ھێما|B}} [[Jane Jacobs]] # {{ھێما|B}} [[Robert Moses]] # {{ھێما|B}} [[Frederick Law Olmsted]] ===Non-Western traditions (6 articles)=== # {{ھێما|B}} '''[[ھۆکوسای]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ھیرۆشیگێ]] # {{ھێما|Start}} [[Kanō Masanobu]] # {{ھێما|Start}} [[سێشو تۆیۆ]] # {{ھێما|Start}} [[Shitao]] # {{ھێما|Start}} [[وانگ سیژی]] {{Div col end}} ==<span id="Writers"></span>Writers (255 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient (17 articles)=== ====Asia (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[کالیداسا]] # {{ھێما|C}} [[کیو یوان]] ====Europe (15 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Aeschylus]] # {{ھێما|C}} [[Aristophanes]] # {{ھێما|C}} [[Catullus]] # {{ھێما|B}} [[یوریپیدیس]] # {{ھێما|B}} [[Hesiod]] # {{ھێما|C}} '''[[ھۆمیرۆس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Horace]] # {{ھێما|GA}} [[Lucian]] # {{ھێما|B}} [[Menander]] # {{ھێما|B}} [[ئۆڤید]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Plautus]] # {{ھێما|GA}} [[سافۆ]] # {{ھێما|GA}} [[سۆفۆکلێس]] # {{ھێما|C}} [[Terence]] # {{ھێما|C}} '''[[ڤێرجیل]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===Post-classical (29 articles)=== ====Asia (22 articles)==== # {{ھێما|B}} [[بای جویی]] # {{ھێما|Start}} [[Bhavabhuti]] # {{ھێما|FA}} [[دو فوو]] # {{ھێما|C}} [[فیردەوسی]] # {{ھێما|B}} [[حافز]] # {{ھێما|C}} [[Han Yu]] # {{ھێما|C}} [[جامی]] # {{ھێما|Start}} [[کەبیر]] # {{ھێما|C}} [[عومەر خەییام]] # {{ھێما|Start}} [[ئەمیر خوسرۆ دێھلەوی|ئەمیر خوسرۆ دێهلەوی]] # {{ھێما|B}} '''[[لی بای]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Mirabai]] # {{ھێما|FA}} '''[[موێراساکی شیکیبوێ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[نیزامیی گەنجەوی]] # {{ھێما|C}} [[ئەبوونوواس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ouyang Xiu]] # {{ھێما|GA}} [[Rudaki]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[مەولانای ڕۆمی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[سەعدی]] # {{ھێما|B}} [[Su Shi]] # {{ھێما|Start}} [[تاوۆ یوانمینگ]] # {{ھێما|B}} [[وانگ وێی (ئیمپڕاتۆریەتی تانگ)]] ====Europe (7 articles)==== # {{ھێما|C}} '''[[دانتێ ئەلیگیێری]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[جیۆڤانی بۆکاچیۆ]] # {{ھێما|B}} [[جێفری چۆسەر]] # {{ھێما|B}} [[Chrétien de Troyes]] # {{ھێما|B}} [[Christine de Pizan]] # {{ھێما|C}} [[Petrarch]] # {{ھێما|C}} [[François Villon]] ===Early modern (33 articles)=== ====Asia (5 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فزوولی]] # {{ھێما|GA}} [[ماتسوۆ باشو]] # {{ھێما|C}} [[Mir Taqi Mir]] # {{ھێما|Start}} [[Tukaram]] # {{ھێما|GA}} [[Tulsidas]] ====Europe (28 articles)==== # {{ھێما|C}} [[پێدرۆ کاڵدێرۆن دێ لا بارکا]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت بەرنز]] # {{ھێما|Start}} [[لویس دێ کامۆیش]] # {{ھێما|B}} [[Giacomo Casanova]] # {{ھێما|C}} '''[[سێرڤانتێس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Pierre Corneille]] # {{ھێما|C}} [[Daniel Defoe]] # {{ھێما|B}} [[جۆن دۆن]] # {{ھێما|B}} [[جۆن درایدن]] # {{ھێما|Start}} [[Henry Fielding]] # {{ھێما|FA}} [[Samuel Johnson]] # {{ھێما|C}} [[بێن جۆنسۆن]] # {{ھێما|B}} [[کریستۆفەر مارلۆ]] # {{ھێما|B}} [[جۆن میلتۆن]] # {{ھێما|B}} [[میشێل دێ مۆنتێن]] # {{ھێما|C}} [[Thomas More]] # {{ھێما|C}} [[مۆلیێر]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[نۆسترادامۆس]] # {{ھێما|C}} [[شارل پێرۆ]] # {{ھێما|C}} [[ئەلێکساندەر پۆپ]] # {{ھێما|C}} [[François Rabelais]] # {{ھێما|C}} [[Jean Racine]] # {{ھێما|B}} [[Marquis de Sade]] # {{ھێما|FA}} '''[[ویلیام شێکسپیر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ئێدمۆند سپێنسەر]] # {{ھێما|C}} [[Jonathan Swift]] # {{ھێما|C}} [[لۆپێ دێ ڤێگا]] # {{ھێما|B}} '''[[ڤۆڵتێر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===Late modern (176 articles)=== ====Africa (7 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[Chinua Achebe]] # {{ھێما|B}} [[J. M. Coetzee]] # {{ھێما|B}} [[نادین گۆردیمەر]] # {{ھێما|C}} [[نەجیب مەحفووز]] # {{ھێما|C}} [[Ben Okri]] # {{ھێما|B}} [[Wole Soyinka]] # {{ھێما|Start}} [[Ngũgĩ wa Thiong'o]] ====Americas (49 articles)==== ===== US and Canada (40 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[Maya Angelou]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئایزاک ئاسیمۆڤ]] # {{ھێما|GA}} [[مارگریت ئاتوود]] # {{ھێما|C}} [[Saul Bellow]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕەی برەدبێری]] # {{ھێما|B}} [[William S. Burroughs]] # {{ھێما|Start}} [[Raymond Chandler]] # {{ھێما|FA}} [[ئێمیلی دیکینسۆن]] # {{ھێما|B}} [[تی. ئێس. ئێلیۆت]] # {{ھێما|B}} [[ڕاڵف واڵدۆ ئێمەرسۆن]] # {{ھێما|C}} [[William Faulkner]] # {{ھێما|GA}} [[F. Scott Fitzgerald]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت فرۆست]] # {{ھێما|B}} [[ئەلن گینزبێرگ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Nathaniel Hawthorne]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Robert A. Heinlein]] # {{ھێما|FA}} [[ئێرنست ھێمینگوەی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Langston Hughes]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[ھێنری جەیمز]] # {{ھێما|B}} [[Jack Kerouac]] # {{ھێما|B}} [[ستیڤن کینگ]] # {{ھێما|FA}} [[Ursula K. Le Guin]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ستان لی]] # {{ھێما|B}} [[جەک لەندەن]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[H. P. Lovecraft]] # {{ھێما|GA}} [[ھێرمێن مێلڤێل]] # {{ھێما|B}} [[Arthur Miller]] # {{ھێما|B}} [[تۆنی مۆریسۆن]] # {{ھێما|C}} [[ڤلادیمیر نابۆکۆڤ]] # {{ھێما|GA}} [[سیلڤیا پلات]] # {{ھێما|FA}} [[ئێدگار ئالن پۆ]] # {{ھێما|FA}} [[ئێزرا پاوەند]] # {{ھێما|GA}} [[ئاین ڕاند]] # {{ھێما|C}} [[Upton Sinclair]] # {{ھێما|B}} [[جۆن ستاینبێک]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[مارک توین]] # {{ھێما|FA}} [[Kurt Vonnegut]] # {{ھێما|B}} [[Edith Wharton]] # {{ھێما|GA}} [[واڵت ویتمەن]] # {{ھێما|C}} [[Tennessee Williams]] ===== Latin America (9 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Jorge Amado]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[خۆرخێ لویس بۆرخێس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Alejo Carpentier]] # {{ھێما|C}} [[کاڕلۆس فوێنتێس]] # {{ھێما|GA}} [[گابریێل گارسیا مارکێز]] # {{ھێما|C}} [[Machado de Assis]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[خۆزێ مارتی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[پابلۆ نێرودا]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Mario Vargas Llosa]] ====Europe (101 articles)==== ===== General (1 article) ===== # {{ھێما|B}} [[Constantine P. Cavafy]] ===== Central Europe (7 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[Adam Mickiewicz]] # {{ھێما|C}} [[Ismail Kadare]] # {{ھێما|B}} [[جۆزێف کۆنراد]] # {{ھێما|Start}} [[Sándor Petőfi]] # {{ھێما|GA}} [[Henryk Sienkiewicz]] # {{ھێما|B}} [[Taras Shevchenko]] # {{ھێما|B}} [[Elie Wiesel]] ===== Russia (16 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[ئانا ئاخماتۆڤا]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Brodsky]] # {{ھێما|C}} [[میخائیل بۆلگاکۆڤ]] # {{ھێما|B}} [[Ivan Bunin]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[ئانتۆن چێخۆڤ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] # {{ھێما|C}} [[مەکسیم گۆرکی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[نیکۆڵای گۆگۆڵ]] # {{ھێما|C}} [[Mikhail Lermontov]] # {{ھێما|C}} [[ڤلادیمیر مایاکۆڤسکی]] # {{ھێما|B}} [[بۆریس پاستێرناک]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[ئەلێکساندر پووشکین]] # {{ھێما|Start}} [[Mikhail Sholokhov]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەلێکساندەر سۆلژنیتسین]] # {{ھێما|C}} '''[[لیۆ تۆڵستۆی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Ivan Turgenev]] ===== Western Europe (40 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ھانس کریستیان ئەندەرسن]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنن ئارتۆ]] # {{ھێما|FA}} [[ئۆنۆرێ دۆ بالزاک]] # {{ھێما|B}} [[شارل بوودلێر]] # {{ھێما|B}} [[Karen Blixen]] # {{ھێما|C}} [[بێرتۆلت برێشت]] # {{ھێما|GA}} [[ئەلبێر کامو]] # {{ھێما|C}} [[ئەلیکساندر دووما (باوک)]] # {{ھێما|C}} [[ئومبێرتۆ ئیکو]] # {{ھێما|B}} [[گۆستاڤ فلۆبێر]] # {{ھێما|FA}} [[ئانە فرانک]] # {{ھێما|B}} [[فێدێریکۆ گارسیا لۆرکا]] # {{ھێما|C}} [[André Gide]] # {{ھێما|B}} [[یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە]] # {{ھێما|B}} [[Brothers Grimm]] # {{ھێما|C}} [[کنوت ھەمسون]] # {{ھێما|B}} [[Heinrich Heine]] # {{ھێما|C}} [[ھێرمان ھێسە]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[ڤیکتۆر ھوگۆ]] # {{ھێما|C}} [[ھێنریک ئیبسن]] # {{ھێما|B}} [[ئۆژێن یۆنێسکۆ]] # {{ھێما|FA}} [[فرانتس کافکا]] # {{ھێما|C}} [[سەلما لاگەرلۆف]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Halldór Laxness]] # {{ھێما|C}} [[ئاسترید لیندگرین]] # {{ھێما|C}} [[تۆماس مان]] # {{ھێما|Start}} [[Stéphane Mallarmé]] # {{ھێما|C}} [[گی دۆ مۆپاسان]] # {{ھێما|B}} [[Fernando Pessoa]] # {{ھێما|C}} [[Luigi Pirandello]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[مارسێل پرووست]] # {{ھێما|C}} [[Arthur Rimbaud]] # {{ھێما|B}} [[Rainer Maria Rilke]] # {{ھێما|C}} [[ژۆزێ ساراماگۆ]] # {{ھێما|B}} [[فریدریش شیلەر]] # {{ھێما|Start}} [[ستانداڵ]] # {{ھێما|C}} [[August Strindberg]] # {{ھێما|GA}} [[تریستان تزارا]] # {{ھێما|C}} [[ژول ڤێرن]] # {{ھێما|C}} [[ئێمیل زۆلا]] ===== UK and Ireland (37 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[جەین ئۆستن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ساموێل بێکیت]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ویلیام بلەیک]] # {{ھێما|FA}} [[ئینید بلایتن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Brontë family]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لۆرد بایرۆن]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Lewis Carroll]] # {{ھێما|GA}} [[ئاگاتا کریستی]] # {{ھێما|B}} [[Arthur C. Clarke]] # {{ھێما|C}} [[Samuel Taylor Coleridge]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕۆڵد داھڵ]] # {{ھێما|B}} [[چارڵز دیکنز]] # {{ھێما|Start}} {{ھێما|DGA}} [[ئارتەر کۆنان دۆیڵ]] # {{ھێما|C}} [[جۆرج ئێلیۆت]] # {{ھێما|C}} [[William Golding]] # {{ھێما|C}} [[تۆماس ھاردی]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمز جۆیس]] # {{ھێما|B}} [[John Keats]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ڕودیارد کیپلینگ]] # {{ھێما|B}} [[دەیڤد ھێربێرت لۆرێنس]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[سی ئێس لویس]] # {{ھێما|B}} [[V. S. Naipaul]] # {{ھێما|B}} [[جۆرج ئۆروێڵ]] # {{ھێما|C}} [[سەلمان ڕوشدی]] # {{ھێما|C}} [[Walter Scott]] # {{ھێما|FA}} [[جۆرج بێرنارد شۆ]] # {{ھێما|FA}} [[ماری شیللی]] # {{ھێما|B}} [[پێرسی بیشێ شیللی]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت لویس ستیڤنسن]] # {{ھێما|B}} [[Alfred, Lord Tennyson]] # {{ھێما|GA}} [[Dylan Thomas]] # {{ھێما|FA}} [[جەی ئاڕ ئاڕ تۆلکین]] # {{ھێما|B}} [[ھێربەرت جۆرج وێڵز]] # {{ھێما|GA}} [[ئۆسکار وایڵد]] # {{ھێما|C}} [[William Wordsworth]] # {{ھێما|B}} [[ڤێرجینیا وولف]] # {{ھێما|FA}} [[W. B. Yeats]] ====Asia (17 articles)==== # {{ھێما|C}} [[چەنگیز ئایتماتۆڤ]] # {{ھێما|C}} [[Ryūnosuke Akutagawa]] # {{ھێما|B}} [[Ghalib]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جوبران خەلیل جوبران]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئیقبال لاھووری]] # {{ھێما|C}} [[Kazuo Ishiguro]] # {{ھێما|B}} [[Jin Yong]] # {{ھێما|B}} [[یاسوناری کاواباتا]] # {{ھێما|Start}} [[Lao She]] # {{ھێما|Start}} [[لوو شیون]] # {{ھێما|B}} [[Yukio Mishima]] # {{ھێما|B}} [[ھاروکی موراکامی]] # {{ھێما|Start}} [[Natsume Sōseki]] # {{ھێما|B}} [[Kenzaburō Ōe]] # {{ھێما|B}} [[ئۆرھان پاموک]] # {{ھێما|C}} [[Premchand]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[ڕابیندرانات تاگۆر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Oceania (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Banjo Paterson]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Patrick White]] {{Div col end}} ==<span id="Journalists"></span>Journalists (14 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[سڤێتلانا ئالیکسیێڤیچ]] # {{ھێما|GA}} [[دەیڤد ئاتنبۆرۆ]] # {{ھێما|B}} [[Nellie Bly]] # {{ھێما|B}} [[Walter Cronkite]] # {{ھێما|FA}} [[Horace Greeley]] # {{ھێما|B}} [[William Randolph Hearst]] # {{ھێما|Start}} [[Walter Lippmann]] # {{ھێما|B}} [[ڕوپرت مرداک]] # {{ھێما|B}} [[Edward R. Murrow]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Pulitzer]] # {{ھێما|GA}} [[ئیدا تاربێل]] # {{ھێما|B}} [[Hunter S. Thompson]] # {{ھێما|A}} {{ھێما|GA}} [[Anna Wintour]] # {{ھێما|C}} [[بۆب وودھۆرد]] {{Div col end}} ==<span id="Musicians and composers"></span>Musicians and composers (149 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Western art music (71 articles)=== ====Composers (53 articles)==== ===== Medieval and Renaissance (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Hildegard of Bingen]] # {{ھێما|C}} [[Guillaume de Machaut]] # {{ھێما|FA}} [[Josquin des Prez]] # {{ھێما|C}} [[Guillaume Du Fay]] # {{ھێما|B}} [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] ===== Baroque (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} '''[[یۆھان سباستیان باخ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جۆرج فرێدریک ھاندڵ]] # {{ھێما|FA}} [[Claudio Monteverdi]] # {{ھێما|B}} [[Henry Purcell]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنیۆ ڤیڤالدی]] ===== Classical (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} '''[[لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[یۆسێف ھایدن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===== Romantic (21 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[ھێکتۆر بێرلیۆز]] # {{ھێما|B}} [[یۆھانس برامز]] # {{ھێما|C}} [[Anton Bruckner]] # {{ھێما|FA}} [[فرێدریک شۆپان]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنین دڤۆرژاک]] # {{ھێما|FA}} [[Edward Elgar]] # {{ھێما|GA}} [[Gilbert and Sullivan]] # {{ھێما|C}} [[فرانز لیست]] # {{ھێما|FA}} [[گوستاف مالەر]] # {{ھێما|FA}} [[فێلیکس مێندلسۆن]] # {{ھێما|B}} [[Modest Mussorgsky]] # {{ھێما|FA}} [[نیکۆلای ڕیمسکی-کۆرساکۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[Gioachino Rossini]] # {{ھێما|GA}} [[فرانتس شووبێرت]] # {{ھێما|GA}} [[Clara Schumann]] # {{ھێما|C}} [[ڕۆبێرت شوومان]] # {{ھێما|GA}} [[Johann Strauss II]] # {{ھێما|C}} [[ڕیچارد شتراوس]] # {{ھێما|FA}} [[پیۆتەر ئیلیچ چایکۆڤسکی]] # {{ھێما|GA}} [[جوزێپێ ڤێردی]] # {{ھێما|FA}} [[ڕیچارد ڤاگنەر]] ===== 20th century modern (19 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Béla Bartók]] # {{ھێما|FA}} [[Benjamin Britten]] # {{ھێما|B}} [[Aaron Copland]] # {{ھێما|FA}} [[کلۆد دیبوسی]] # {{ھێما|FA}} [[Gabriel Fauré]] # {{ھێما|C}} [[جاکۆمۆ پوچینی]] # {{ھێما|GA}} [[Sergei Prokofiev]] # {{ھێما|B}} [[Sergei Rachmaninoff]] # {{ھێما|FA}} [[Maurice Ravel]] # {{ھێما|B}} [[Arnold Schoenberg]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Dmitri Shostakovich]] # {{ھێما|GA}} [[Jean Sibelius]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئیگۆر ستراڤینسکی]] # {{ھێما|FA}} [[Ralph Vaughan Williams]] ====== Avant-garde/postmodern (5 articles) ====== # {{ھێما|GA}} [[Pierre Boulez]] # {{ھێما|B}} [[John Cage]] # {{ھێما|B}} [[Philip Glass]] # {{ھێما|B}} [[György Ligeti]] # {{ھێما|GA}} [[کارڵ ھاینز شتۆکھاوزن]] ====Pedagogues (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[Nadia Boulanger]] ====Performers (17 articles)==== ===== Cellists (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Pablo Casals]] # {{ھێما|C}} [[Mstislav Rostropovich]] ===== Conductors (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Leonard Bernstein]] # {{ھێما|B}} [[Herbert von Karajan]] # {{ھێما|C}} [[Arturo Toscanini]] ===== Pianists (4 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Glenn Gould]] # {{ھێما|B}} [[Vladimir Horowitz]] # {{ھێما|B}} [[Sviatoslav Richter]] # {{ھێما|C}} [[Arthur Rubinstein]] ===== Singers (7 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Maria Callas]] # {{ھێما|B}} [[Enrico Caruso]] # {{ھێما|B}} [[Plácido Domingo]] # {{ھێما|C}} [[Dietrich Fischer-Dieskau]] # {{ھێما|C}} [[Kirsten Flagstad]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Luciano Pavarotti]] # {{ھێما|B}} [[Joan Sutherland]] ===== Violinists (1 article) ===== # {{ھێما|C}} [[نیکۆڵۆ پاگەنینی]] ===Non-Western art music (7 articles)=== ====Carnatic classical (3 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Muthuswami Dikshitar]] # {{ھێما|Start}} [[Shyama Shastri]] # {{ھێما|Start}} [[Tyagaraja]] ====Hindustani classical (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Ali Akbar Khan]] # {{ھێما|GA}} [[Ravi Shankar]] ====Qawwali (1 article)==== # {{ھێما|Start}} [[نوسرەت فاتیح عەلی خان]] ====Persian traditional (1 article)==== # {{ھێما|Start}} [[محەممەدڕەزا شەجەریان]] ===Jazz (11 articles)=== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[لویس ئارمسترۆنگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Miles Davis]] # {{ھێما|B}} [[Duke Ellington]] # {{ھێما|C}} [[Ella Fitzgerald]] # {{ھێما|B}} [[George Gershwin]] # {{ھێما|B}} [[Benny Goodman]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Billie Holiday]] # {{ھێما|C}} [[Antônio Carlos Jobim]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Scott Joplin]] # {{ھێما|B}} [[Charlie Parker]] # {{ھێما|B}} [[Django Reinhardt]] ===Popular music (60 articles)=== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئابا]] # {{ھێما|B}} [[بینگ کرۆزبی]] # {{ھێما|C}} [[Stephen Foster]] # {{ھێما|FA}} '''[[مایکڵ جاکسن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[مادۆنا (گۆرانیبێژ)]] # {{ھێما|FA}} [[Miriam Makeba]] # {{ھێما|GA}} [[بۆب مارلی]] # {{ھێما|GA}} [[Frank Sinatra]] # {{ھێما|B}} [[باربارا سترایسەند]] ====Non-English language singers (7 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Charles Aznavour]] # {{ھێما|C}} [[Serge Gainsbourg]] # {{ھێما|C}} [[ئوم کەلسووم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Lata Mangeshkar]] # {{ھێما|B}} [[ئێدیت پیاف]] # {{ھێما|B}} [[Teresa Teng]] # {{ھێما|B}} [[ڤلادیمیر ڤیسۆتسکی]] ====Afrobeat (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Fela Kuti]] ====Blues, R&B, and soul (6 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ڕای چارلز]] # {{ھێما|B}} [[Aretha Franklin]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Marvin Gaye]] # {{ھێما|B}} [[Robert Johnson]] # {{ھێما|B}} [[B.B. King]] # {{ھێما|FA}} [[The Supremes]] ====Electronic music (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Brian Eno]] # {{ھێما|B}} [[Kraftwerk]] ====Folk and country (6 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Joan Baez]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[جۆنی کاش]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Woody Guthrie]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Joni Mitchell]] # {{ھێما|B}} [[Dolly Parton]] # {{ھێما|GA}} [[ھانک ویلیامز]] ====Funk (2 articles)==== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[جەیمز براون]] # {{ھێما|B}} [[Prince (musician)]] ====Hip-hop and rap (1 article)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[تووپاک شاکوور]] ====Latin (4 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Celia Cruz]] # {{ھێما|Start}} [[خۆلیۆ ئەگلیسیاس]] # {{ھێما|B}} [[Astor Piazzolla]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[Selena]] ====Flamenco (1 article)==== # {{ھێما|GA}} [[Paco de Lucía]] ====Musical comedy and lyricists (3 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Irving Berlin]] # {{ھێما|C}} [[Rodgers and Hammerstein]] # {{ھێما|B}} [[Andrew Lloyd Webber]] ====Rock (18 articles)==== # {{ھێما|B}} [[The Beach Boys]] # {{ھێما|FA}} '''[[بیتڵز]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|FA}} [[جۆن لێنۆن]] # {{ھێما|GA}} [[Black Sabbath]] # {{ھێما|GA}} [[Chuck Berry]] # {{ھێما|FA}} [[دەیڤد بویی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[The Doors]] # {{ھێما|FA}} [[بۆب دیلان]] # {{ھێما|FA}} [[Jimi Hendrix]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Buddy Holly]] # {{ھێما|B}} [[Janis Joplin]] # {{ھێما|GA}} [[Led Zeppelin]] # {{ھێما|B}} [[Little Richard]] # {{ھێما|FA}} [[پینک فلۆید]] # {{ھێما|FA}} [[ئێلڤیس پریسلی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Queen (band)]] # {{ھێما|GA}} [[The Rolling Stones]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[The Velvet Underground]] {{Div col end}} ==<span id="Directors, producers and screenwriters"></span>Directors, producers and screenwriters (60 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Animators and puppeteers (3 articles)=== # {{ھێما|FA}} '''[[واڵت دیزنی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[ھایاوۆ میازاکی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Jim Henson]] ===Directors (52 articles)=== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[وودی ئاڵن]] # {{ھێما|C}} [[Michelangelo Antonioni]] # {{ھێما|C}} [[ئینگمار بێرگمەن]] # {{ھێما|Start}} [[Robert Bresson]] # {{ھێما|GA}} [[Luis Buñuel]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز کامێرۆن]] # {{ھێما|C}} [[Frank Capra]] # {{ھێما|FA}} '''[[چارڵی چاپلن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Jean Cocteau]] # {{ھێما|B}} [[Francis Ford Coppola]] # {{ھێما|GA}} [[Cecil B. DeMille]] # {{ھێما|C}} [[ڤیتۆریۆ دێسیکا]] # {{ھێما|C}} [[Carl Theodor Dreyer]] # {{ھێما|C}} [[Guru Dutt]] # {{ھێما|B}} [[سێرگەی ئایزنستاین]] # {{ھێما|B}} [[فێدێریکۆ فێلینی]] # {{ھێما|B}} [[John Ford]] # {{ھێما|C}} [[Miloš Forman]] # {{ھێما|C}} [[Jean-Luc Godard]] # {{ھێما|C}} [[D. W. Griffith]] # {{ھێما|GA}} [[Howard Hawks]] # {{ھێما|C}} [[Werner Herzog]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[ئەلفرێد ھیچکۆک]] # {{ھێما|C}} [[ڕاج کاپوور]] # {{ھێما|C}} [[ئیلیا کازان]] # {{ھێما|C}} [[باستەر کیتۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[عەباس کیاڕۆستەمی]] # {{ھێما|GA}} [[ئاکیرا کورۆساوا]] # {{ھێما|GA}} [[ستانلی کوبریک|ستەنلی کووبریک]] # {{ھێما|C}} [[Fritz Lang]] # {{ھێما|Start}} [[David Lean]] # {{ھێما|B}} [[Ang Lee]] # {{ھێما|C}} [[George Lucas]] # {{ھێما|Start}} [[برایانی لومیێر]] # {{ھێما|C}} [[Ida Lupino]] # {{ھێما|FFAC}} {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[David Lynch]] # {{ھێما|B}} [[Georges Méliès]] # {{ھێما|C}} [[Yasujirō Ozu]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆمان پۆلانسکی]] # {{ھێما|FA}} {{ھێما|FFA}} [[ساتیاجیت ڕای]] # {{ھێما|B}} [[Jean Renoir]] # {{ھێما|GA}} [[لێنی ڕیفێنشتاڵ]] # {{ھێما|B}} [[ماڕتن سکۆڕسێزی]] # {{ھێما|B}} [[ئووسمان سامبێن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ستیڤن سپیلبێرگ|ستێڤن سپیلبێرگ]] # {{ھێما|GA}} [[کوێنتن تارەنتینۆ|کوێنتن تارانتینۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئاندرێی تارکۆڤسکی]] # {{ھێما|B}} [[François Truffaut]] # {{ھێما|B}} [[ئۆرسێن وێڵز]] # {{ھێما|C}} [[Billy Wilder]] # {{ھێما|GA}} [[Wong Kar-wai]] # {{ھێما|C}} [[William Wyler]] ===Producers and executives (4 articles)=== # {{ھێما|C}} [[Samuel Goldwyn]] # {{ھێما|C}} [[Louis B. Mayer]] # {{ھێما|C}} [[Irving Thalberg]] # {{ھێما|FA}} [[Jack L. Warner]] ===Screenwriter (1 article)=== # {{ھێما|C}} [[Frances Marion]] {{Div col end}} ==<span id="Businesspeople"></span>Businesspeople (28 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[John Jacob Astor]] # {{ھێما|B}} [[P. T. Barnum]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[وارن بافێت]] # {{ھێما|GA}} [[ئال کەپۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Andrew Carnegie]] # {{ھێما|C}} [[Marcus Licinius Crassus]] # {{ھێما|C}} [[پابلۆ ئیسکۆبار]] # {{ھێما|C}} '''[[ھێنری فۆرد]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Jakob Fugger]] # {{ھێما|GA}} [[بیل گەیتس]] # {{ھێما|B}} [[Howard Hughes]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ستیڤ جۆبز]] # {{ھێما|Start}} [[Estée Lauder (businesswoman)]] # {{ھێما|B}} [[Li Ka-shing]] # {{ھێما|B}} [[Andrew Mellon]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[شیگێرو میامۆتۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[J. P. Morgan]] # {{ھێما|GA}} [[John D. Rockefeller]] # {{ھێما|C}} [[خێزانی ڕۆتشیڵد]] # {{ھێما|C}} [[David Sarnoff]] # {{ھێما|B}} [[Carlos Slim]] # {{ھێما|Start}} [[Leland Stanford]] # {{ھێما|C}} [[Jamsetji Tata]] # {{ھێما|C}} [[Ted Turner]] # {{ھێما|C}} [[Cornelius Vanderbilt]] # {{ھێما|B}} [[Sam Walton]] # {{ھێما|B}} [[Josiah Wedgwood]] # {{ھێما|B}} [[George Westinghouse]] {{Div col end}} ==<span id="Explorers"></span>Explorers (30 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient history (2 articles)=== # {{ھێما|C}} [[Hanno the Navigator]] # {{ھێما|B}} [[Zhang Qian]] ===Post-classical history (5 articles)=== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[ئیبن بەتووتە]] # {{ھێما|GA}} [[لەیف ئەریکسن]] # {{ھێما|GA}} '''[[مارکۆ پۆلۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Xuanzang]] # {{ھێما|C}} '''[[چینگ خا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===Early modern history (12 articles)=== # {{ھێما|B}} [[Vitus Bering]] # {{ھێما|FA}} [[پێدرۆ ئالڤارێز کابرال]] # {{ھێما|C}} [[ژاک کارتیێ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[کریستۆفەر کۆڵومبس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} '''[[جەیمز کوک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} '''[[ڤاسکۆ دا گاما]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[فێردیناند ماگێلان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Juan Ponce de León]] # {{ھێما|C}} [[Hernando de Soto]] # {{ھێما|B}} [[ئەبێل تاسمان]] # {{ھێما|C}} [[ئامێریگۆ ڤێسپوچی]] # {{ھێما|B}} [[Willem Barentsz]] ===Late modern history (11 articles)=== # {{ھێما|C}} '''[[ڕوال ئاموندسن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[نیل ئارمسترانگ]] # {{ھێما|B}} [[ئەمیلیا ئێرھارت]] # {{ھێما|GA}} [[یوری گاگارین]] # {{ھێما|B}} [[ئەلێکساندەر ڤۆن ھومبۆڵت]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[چارڵز لیندبێرگ]] # {{ھێما|B}} [[David Livingstone]] # {{ھێما|FA}} [[Fridtjof Nansen]] # {{ھێما|FA}} [[Ernest Shackleton]] # {{ھێما|GA}} [[ڤالێنتینا تێرێشکۆڤا|ڤاڵنتینا تریشکۆڤا]] # {{ھێما|B}} [[David Thompson (explorer)]] {{Div col end}} ==<span id="Philosophers, historians, political and social scientists"></span>Philosophers, historians, political and social scientists (162 articles)== ===Philosophers (68 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (21 articles)==== # {{ھێما|GA}} '''[[ئەرەستوو]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ئۆگەستین]] # {{ھێما|B}} '''[[سیسرۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[کۆنفۆشیۆس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[دیمۆکریتس]] # {{ھێما|C}} [[دیۆژن (دیوجانس)]] # {{ھێما|GA}} [[ئەپیکور]] # {{ھێما|C}} [[ھان فێی]] # {{ھێما|B}} [[ھێراکلیتوس]] # {{ھێما|Start}} [[کانادا (فەیلەسووف)]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[لاوتسزی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[لی سی]] # {{ھێما|C}} [[Lucretius]] # {{ھێما|C}} [[مێنسیوس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ئەفلاتوون]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Plotinus]] # {{ھێما|C}} [[سەنیکا]] # {{ھێما|Start}} [[شانگ یانگ]] # {{ھێما|GA}} '''[[سوقرات]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[تالیس]] # {{ھێما|B}} [[شون کوانگ (شونزی)]] ====Post-classical (8 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[پیتەر ئەبیلارد]] # {{ھێما|GA}} [[ئیبن ڕوشد]] # {{ھێما|B}} [[Duns Scotus]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فارابی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[تۆماس ئەکویناس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Wang Yangming]] # {{ھێما|Start}} [[ویلیامی ئۆکامی]] # {{ھێما|Start}} [[ژو سی|چوو شی]] ====Early modern (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فڕانسیس بەیکن]] # {{ھێما|B}} [[Jeremy Bentham]] # {{ھێما|C}} [[جۆرج بارکلی]] # {{ھێما|C}} [[جۆردانۆ برونۆ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ڕێنێ دێکارت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Denis Diderot]] # {{ھێما|B}} [[ئیراسموس]] # {{ھێما|C}} [[Johann Gottlieb Fichte]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[دەیڤد ھیووم]] # {{ھێما|B}} '''[[ئیمانوێل کانت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ژان ژاک ڕوسۆ]] # {{ھێما|B}} [[باروخ سپینۆزا]] ====Late modern (27 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[ھانا ئارێنت]] # {{ھێما|B}} [[سیمۆن دێ بۆڤوار]] # {{ھێما|C}} [[ھێنری بێرگسۆن]] # {{ھێما|C}} [[Isaiah Berlin]] # {{ھێما|B}} [[ئۆگست کۆنت]] # {{ھێما|B}} [[Jacques Derrida]] # {{ھێما|B}} [[جۆن دووی]] # {{ھێما|B}} [[فرانتس فێنوو]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[میشێل فووکۆ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[یۆرگن ھابرماس]] # {{ھێما|GA}} [[فریدریش ھێگڵ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[مارتین ھایدگەر]] # {{ھێما|B}} [[ئێدمۆند ھووسێرل]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام جەیمز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[سۆرێن کیەرکێگۆر]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Marshall McLuhan]] # {{ھێما|C}} [[جۆن ستیوارت میل]] # {{ھێما|B}} '''[[فریدریش نیچە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[چارڵز سەندێرز پێرس]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[کارڵ پۆپەر]] # {{ھێما|C}} [[جۆن ڕۆڵز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[بێرتراند ڕەسڵ]] # {{ھێما|C}} [[ژان پۆڵ سارتر|ژان پۆڵ سارتەر]] # {{ھێما|B}} [[ئارتەر شۆپنھاوەر]] # {{ھێما|B}} [[ھێنری دەیڤید سۆرۆ]] # {{ھێما|GA}} [[Alfred North Whitehead]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[لودڤیگ ڤیتگنشتاین]] {{Div col end}} ===Historians (22 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (8 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Eusebius]] # {{ھێما|C}} '''[[ھێرۆدۆت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[یوسفوس]] # {{ھێما|C}} [[پلوتارک]] # {{ھێما|B}} [[سیما چیان]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Tacitus]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[توسیدید]] # {{ھێما|C}} [[زەینەفۆن]] ====Post-classical (4 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Bede]] # {{ھێما|Start}} [[Jean Froissart]] # {{ھێما|Start}} [[Geoffrey of Monmouth]] # {{ھێما|C}} '''[[ئیبن خەلدوون]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Early modern (3 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Edward Gibbon]] # {{ھێما|Start}} [[Nikolay Karamzin]] # {{ھێما|C}} [[Giorgio Vasari]] ====Late modern (7 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Charles A. Beard]] # {{ھێما|C}} [[Fernand Braudel]] # {{ھێما|C}} [[Eric Hobsbawm]] # {{ھێما|B}} [[تیۆدۆر مۆمسێن]] # {{ھێما|C}} [[Leopold von Ranke]] # {{ھێما|C}} [[A. J. P. Taylor]] # {{ھێما|Start}} [[Frederick Jackson Turner]] {{Div col end}} ===Social scientists, economists and political writers (52 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Antiquity (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[چانەکیا]] # {{ھێما|B}} [[Pāṇini]] ====Post-classical (1 article)==== # {{ھێما|B}} '''[[نیکۆلۆ مەکیاڤێلی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Early modern period (10 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Cesare Beccaria]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Edmund Burke]] # {{ھێما|B}} [[Hugo Grotius]] # {{ھێما|C}} [[تۆماس ھۆبز]] # {{ھێما|Start}} [[Gotthold Ephraim Lessing]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} '''[[جۆن لۆک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[مۆنتسکیۆ]] # {{ھێما|B}} [[تۆماس پەین]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ئادەم سمیت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} '''[[ماری ویلستۆنکرافت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Late modern period (39 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Theodor W. Adorno]] # {{ھێما|B}} [[میخائیل باکوونین]] # {{ھێما|C}} [[Edward Bernays]] # {{ھێما|Start}} [[ئێدوارد بەرنشتاین]] # {{ھێما|B}} [[Franz Boas]] # {{ھێما|B}} [[Pierre Bourdieu]] # {{ھێما|GA}} [[لویس بڕایل]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[نوام چۆمسکی]] # {{ھێما|FA}} [[W. E. B. Du Bois]] # {{ھێما|GA}} [[ئێمیل دورکایم]] # {{ھێما|C}} [[فریدریش ئێنگڵس]] # {{ھێما|GA}} [[میلتۆن فریدمەن]] # {{ھێما|B}} [[John Kenneth Galbraith]] # {{ھێما|C}} [[Clifford Geertz]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنیۆ گرامشی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فریدریش ھایێک]] # {{ھێما|GA}} [[جۆن مەینارد کەینز]] # {{ھێما|C}} [[پیتەر کرۆپۆتکین]] # {{ھێما|C}} [[کلۆد لێڤی-شترۆس]] # {{ھێما|GA}} '''[[کارڵ مارکس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Marcel Mauss]] # {{ھێما|GA}} [[Bronisław Malinowski]] # {{ھێما|B}} [[Thomas Robert Malthus]] # {{ھێما|B}} [[Margaret Mead]] # {{ھێما|B}} [[ماریا مۆنتیسۆری]] # {{ھێما|Start}} [[Vilfredo Pareto]] # {{ھێما|Start}} [[Talcott Parsons]] # {{ھێما|C}} [[Pierre-Joseph Proudhon]] # {{ھێما|C}} [[Alfred Radcliffe-Brown]] # {{ھێما|C}} [[دەیڤید ڕیکاردۆ]] # {{ھێما|GA}} [[ئیدوارد سەعید]] # {{ھێما|C}} [[Paul Samuelson]] # {{ھێما|Start}} [[فردینان دێسوسور]] # {{ھێما|Start}} [[Heinrich Schliemann]] # {{ھێما|C}} [[Sequoyah]] # {{ھێما|B}} [[Herbert Spencer]] # {{ھێما|B}} [[Alexis de Tocqueville]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[ماکس ڤێبەر]] # {{ھێما|C}} [[Noah Webster]] {{Div col end}} ===Psychologists (20 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|Start}} [[Gordon Allport]] # {{ھێما|Start}} [[Albert Bandura]] # {{ھێما|C}} [[Raymond Cattell]] # {{ھێما|B}} [[Albert Ellis]] # {{ھێما|Start}} [[Erik Erikson]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Leon Festinger]] # {{ھێما|C}} [[Anna Freud]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} '''[[زیگمۆند فرۆید]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[کارڵ گۆستاف یۆنگ]] # {{ھێما|C}} [[کورت لەڤین]] # {{ھێما|B}} [[Abraham Maslow]] # {{ھێما|GA}} [[George Armitage Miller]] # {{ھێما|C}} [[ئیڤان پاڤلۆڤ]] # {{ھێما|B}} [[ژان پیاژێ]] # {{ھێما|B}} [[Carl Rogers]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[B. F. Skinner]] # {{ھێما|C}} [[Edward Thorndike]] # {{ھێما|C}} [[Lev Vygotsky]] # {{ھێما|B}} [[John B. Watson]] # {{ھێما|Start}} [[ڤیلھێلم ڤونت]] {{Div col end}} ==<span id="Religious figures"></span>Religious figures (124 articles)== ===Hinduism (17 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (4 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Kapila]] # {{ھێما|C}} [[Patanjali]] # {{ھێما|Start}} [[Valmiki]] # {{ھێما|C}} [[Vyasa]] ====Medieval (6 articles)==== # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[Adi Shankara]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Basava]] # {{ھێما|C}} [[Gaudapada]] # {{ھێما|Start}} [[Kumārila Bhaṭṭa]] # {{ھێما|B}} [[Madhvacharya]] # {{ھێما|B}} [[Ramanuja]] ====Modern (7 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada]] # {{ھێما|B}} [[Chaitanya Mahaprabhu]] # {{ھێما|C}} [[Paramahansa Yogananda]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ramakrishna]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Ramana Maharshi]] # {{ھێما|GA}} [[Sri Aurobindo]] # {{ھێما|GA}} [[Swami Vivekananda]] {{Div col end}} ===Buddhism (15 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} '''[[گاوتاما بوودا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[14th Dalai Lama]] # {{ھێما|C}} [[Nagarjuna]] # {{ھێما|C}} [[Padmasambhava]] ====Chinese Buddhism (5 articles)==== # {{ھێما|B}} [[بۆدیدارما]] # {{ھێما|Start}} [[Kumārajīva]] # {{ھێما|Start}} [[Huiyuan (Buddhist)]] # {{ھێما|Start}} [[Zhiyi]] # {{ھێما|C}} [[Huineng]] ====Indian Buddhism (4 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Ānanda]] # {{ھێما|GA}} [[Maudgalyayana]] # {{ھێما|GA}} [[Śāriputra]] # {{ھێما|C}} [[Vasubandhu]] ====Japanese Buddhism (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Dōgen]] # {{ھێما|B}} [[Kūkai]] {{Div col end}} ===Abrahamic religions (85 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Judaism (6 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Baal Shem Tov]] # {{ھێما|C}} [[Rabbi Akiva]] # {{ھێما|C}} [[Judah Loew ben Bezalel]] # {{ھێما|C}} [[Maimonides]] # {{ھێما|B}} [[Rashi]] # {{ھێما|Start}} [[Vilna Gaon]] ====Christianity (60 articles)==== ===== New Testament figures (8 articles) ===== # {{ھێما|FA}} '''[[یەسووع]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[مریەم]] # {{ھێما|GA}} [[Mary Magdalene]] # {{ھێما|B}} [[یەحیا]] # {{ھێما|B}} [[Judas Iscariot]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[پۆڵسی تەڕسووسی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[پێترۆس]] # {{ھێما|B}} [[John the Apostle]] ===== Pre-Schism (18 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Ambrose]] # {{ھێما|B}} [[Arius]] # {{ھێما|C}} [[Athanasius of Alexandria]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Basil of Caesarea]] # {{ھێما|C}} [[Benedict of Nursia]] # {{ھێما|GA}} [[Clement of Alexandria]] # {{ھێما|C}} [[Cyril of Alexandria]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Saint George]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Gregory of Nazianzus]] # {{ھێما|GA}} [[Gregory of Nyssa]] # {{ھێما|B}} [[Irenaeus]] # {{ھێما|C}} [[Jerome]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[John Chrysostom]] # {{ھێما|C}} [[John of Damascus]] # {{ھێما|B}} [[Cyril and Methodius]] # {{ھێما|B}} [[Saint Nicholas]] # {{ھێما|GA}} [[Origen]] # {{ھێما|C}} [[Tertullian]] ===== Catholic Church (11 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Anselm of Canterbury]] # {{ھێما|C}} [[Bonaventure]] # {{ھێما|B}} [[فڕانسیس ئاسیزی]] # {{ھێما|B}} [[Jan Hus]] # {{ھێما|B}} [[Ignatius of Loyola]] # {{ھێما|B}} [[John of the Cross]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[دایکە تیرێسا]] # {{ھێما|B}} [[Teresa of Ávila]] # {{ھێما|C}} [[Tomás de Torquemada]] # {{ھێما|C}} [[جۆن ویکڵیف]] # {{ھێما|C}} [[Francis Xavier]] ===== Popes (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[پاپا کلێمێنسی یەکەم]] # {{ھێما|B}} [[Pope Gregory I]] # {{ھێما|B}} [[Pope Leo I]] # {{ھێما|C}} [[Pope John XXIII]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[پاپ جۆن پۆلی دووەم]] # {{ھێما|B}} [[Pope Pius IX]] ===== Orthodox Church (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Patriarch Nikon of Moscow]] # {{ھێما|C}} [[گریگۆری ڕاسپۆتین|گریگوری ڕاسپوتین]] ===== Protestantism (13 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Jacobus Arminius]] # {{ھێما|B}} [[Karl Barth]] # {{ھێما|C}} [[Dietrich Bonhoeffer]] # {{ھێما|FA}} [[ژان کالڤین]] # {{ھێما|FA}} [[Thomas Cranmer]] # {{ھێما|B}} [[Jonathan Edwards (theologian)]] # {{ھێما|B}} [[Billy Graham]] # {{ھێما|FA}} [[جۆن ناکس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} '''[[مارتن لووتر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Philip Melanchthon]] # {{ھێما|GA}} [[دێزمۆند تووتوو]] # {{ھێما|C}} [[John Wesley]] # {{ھێما|FA}} [[Huldrych Zwingli]] ===== Others (2 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Mary Baker Eddy]] # {{ھێما|GA}} [[Joseph Smith]] ====Islam (19 articles)==== # {{ھێما|GA}} '''[[محەممەد]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[عائیشە]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فاتیمەی زەھرا]] # {{ھێما|Start}} [[خەدیجە کچی خووەیلید]] ===== Shia Islam (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب]] # {{ھێما|C}} [[حوسێن کوڕی عەلی]] # {{ھێما|Start}} [[جەعفەری سادق]] ===== Sunni Islam (8 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[ئەحمەد کوڕی حەنبەل]] # {{ھێما|C}} [[ئەبووحەنیفە]] # {{ھێما|Start}} [[مالیک کوڕی ئەنەس]] # {{ھێما|B}} [[بوخاری]] # {{ھێما|Start}} [[موسلیم کوڕی حەجاج]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمام شافعی]] # {{ھێما|B}} [[ئیبن تەیمیە]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمامی نەوەوی]] ===== Others (4 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[محەممەد کوڕی عەبدولوەھاب]] # {{ھێما|C}} [[غەزالی]] # {{ھێما|C}} [[ئیبن عەرەبی]] # {{ھێما|Start}} [[مەلا سەدرا]] {{Div col end}} ===Others (7 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Jainism (1 article)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Mahavira]] ====New religious movements (3 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[بەھائوڵڵا]] # {{ھێما|B}} [[Helena Blavatsky]] # {{ھێما|GA}} [[Aleister Crowley]] ====Sikhism (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Guru Gobind Singh]] # {{ھێما|B}} [[Guru Nanak]] ====Zoroastrianism (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[زەردەشت]] {{Div col end}} ==<span id="Politicians and leaders"></span>Politicians and leaders (500 articles)== ===Ancient (72 articles)=== ====Africa (13 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|Start}} [[Ezana of Axum]] # {{ھێما|C}} [[Gaiseric]] ===== Egypt (11 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Narmer]] # {{ھێما|GA}} [[Thutmose I]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[حەتشەپسوت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Thutmose III]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[ئیخناتون]] # {{ھێما|C}} [[نفرتیتی]] # {{ھێما|GA}} [[توت عنخ ئاموون]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[Ramesses II]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Ramesses III]] # {{ھێما|GA}} [[Ptolemy I Soter]] # {{ھێما|FA}} [[کلیۆپاترا]] {{Div col end}} ====Asia (28 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Asia (7 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[چاوۆ چاوۆ]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمپراتۆر گاوۆزووی ھان]] # {{ھێما|C}} [[گوانگیتۆی مەزن]] # {{ھێما|Start}} [[Modu Chanyu]] # {{ھێما|B}} '''[[چین شی ھوانگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ئیمپراتۆر ووی ھان]] # {{ھێما|Start}} [[یووی مەزن]] ===== Southern Asia (7 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Ajatashatru]] # {{ھێما|B}} '''[[ئاشۆکا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Chandragupta II]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Chandragupta Maurya]] # {{ھێما|C}} [[Kanishka]] # {{ھێما|C}} [[Menander I]] # {{ھێما|Start}} [[Samudragupta]] ===== Western Asia (11 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[ئاشووربانیپاڵ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[کورووشی مەزن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[Darius the Great]] # {{ھێما|GA}} '''[[حامۆڕابی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Mithridates VI Eupator]] # {{ھێما|GA}} [[نەبووخەد نەسر دووەم]] # {{ھێما|C}} [[Puduḫepa]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[سارگۆنی گەورە]] # {{ھێما|C}} [[Tigranes the Great]] # {{ھێما|C}} [[Xerxes I]] # {{ھێما|FA}} [[Zenobia]] ===== Hellenistic Kingdoms (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Antigonus I Monophthalmus]] # {{ھێما|C}} [[Antiochus III the Great]] # {{ھێما|B}} [[Seleucus I Nicator]] {{Div col end}} ====Europe (31 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Attila]] # {{ھێما|C}} [[Decebalus]] # {{ھێما|B}} [[Pyrrhus of Epirus]] ===== Greece (7 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Alcibiades]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Demosthenes]] # {{ھێما|Start}} [[Draco (lawgiver)]] # {{ھێما|Start}} [[Lycurgus (lawgiver)]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Pericles]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Solon]] # {{ھێما|GA}} [[Themistocles]] ===== Macedonia (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Philip II of Macedon]] # {{ھێما|GA}} '''[[ئەسکەندەری مەزن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===== Western Europe (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Alaric I]] # {{ھێما|C}} [[Arminius]] # {{ھێما|GA}} [[Boudica]] # {{ھێما|Start}} [[Theodoric I]] # {{ھێما|Start}} [[Vercingetorix]] ===== Ancient Rome (14 articles) ===== # {{ھێما|FA}} '''[[ئەگوستوس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[جولیوس سێزار]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[کالیگولا]] # {{ھێما|C}} [[Cato the Elder]] # {{ھێما|GA}} [[کۆنستانتینی مەزن]] # {{ھێما|FA}} [[Diocletian]] # {{ھێما|FA}} [[Domitian]] # {{ھێما|C}} [[Gracchi brothers]] # {{ھێما|GA}} [[ھادریان]] # {{ھێما|GA}} [[Marcus Aurelius]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[نیرۆ]] # {{ھێما|GA}} [[Theodosius I]] # {{ھێما|GA}} [[تایبیریەس]] # {{ھێما|GA}} [[تراجان]] {{Div col end}} ===Post-classical (127 articles)=== ====Africa (6 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Amda Seyon I]] # {{ھێما|C}} [[بایبەرس]] # {{ھێما|Start}} [[Al-Hakim bi-Amr Allah]] # {{ھێما|C}} '''[[مەنسا موسا|Mansa Musa]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Abd Allah al-Mahdi Billah]] # {{ھێما|C}} [[Al-Nasir Muhammad]] {{Div col end}} ====Americas (2 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|Start}} [[Moctezuma I]] # {{ھێما|Start}} [[Pachacuti]] {{Div col end}} ====Asia (46 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Asia, Iran, Caucasus (14 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Batu Khan]] # {{ھێما|Start}} [[Bumin Qaghan]] # {{ھێما|C}} [[ھۆلاکۆ خان]] # {{ھێما|C}} [[Jochi]] # {{ھێما|B}} [[ئەنووشیروان]] # {{ھێما|C}} [[Mahmud of Ghazni]] # {{ھێما|C}} [[Muhammad of Ghor]] # {{ھێما|C}} [[Muhammad II of Khwarazm]] # {{ھێما|C}} [[Nizam al-Mulk]] # {{ھێما|GA}} [[Tamar of Georgia]] # {{ھێما|C}} [[تەیمووری لەنگ]] # {{ھێما|Start}} [[Tokhtamysh]] # {{ھێما|Start}} [[Tughril]] # {{ھێما|Start}} [[Ulugh Beg]] ===== Eastern Asia (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} '''[[چەنگیزخان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Ögedei Khan]] # {{ھێما|C}} [[سێجۆنگی مەزن]] # {{ھێما|Start}} [[تایجۆی گۆریۆ]] # {{ھێما|Start}} [[تایجۆی جۆسۆن]] ===== China (7 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ئیمپراتۆر ھۆنگ وو]] # {{ھێما|B}} [[کوبلای خان]] # {{ھێما|C}} [[ئیمپراتۆر تایزۆنگی تانگ]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمپراتۆر تایزوی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ]] # {{ھێما|Start}} [[Emperor Wen of Sui]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[وو زێتیان]] # {{ھێما|B}} [[ئیمپراتۆر یۆنگڵ]] ===== Southeastern Asia (5 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Anawrahta]] # {{ھێما|B}} [[Ram Khamhaeng]] # {{ھێما|Start}} [[Gajah Mada]] # {{ھێما|C}} [[Jayavarman VII]] # {{ھێما|Start}} [[Suryavarman II]] ===== Vietnam (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Lê Lợi]] # {{ھێما|Start}} [[Lê Thánh Tông]] # {{ھێما|B}} [[Trần Thánh Tông]] ===== Southern Asia (4 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Prithviraj Chauhan]] # {{ھێما|C}} [[Harsha]] # {{ھێما|C}} [[عەلائەدین خەلجی]] # {{ھێما|B}} [[Rajaraja I]] ===== Western Asia (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدینی ئەییووبی]] # {{ھێما|Start}} [[سوڵتان عوسمانی یەکەم]] ===== Caliphates (6 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[عەبدولمەلیک کوڕی مەروان]] # {{ھێما|B}} [[ئەبووبەکری سدیق]] # {{ھێما|C}} [[ھاروون ڕەشید]] # {{ھێما|FA}} [[موعاویە کوڕی ئەبووسوفیان]] # {{ھێما|B}} [[عومەر کوڕی خەتتاب]] # {{ھێما|B}} [[عوسمان کوڕی عەفان]] {{Div col end}} ====Europe (73 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Europe (4 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Stefan Dušan]] # {{ھێما|GA}} [[Stephen the Great]] # {{ھێما|B}} [[Svatopluk I of Moravia]] # {{ھێما|C}} [[ڤلادی سکھەڵدڕ|ڤلادی سکهەڵدڕ]] ===== Bulgaria (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Krum]] # {{ھێما|C}} [[Boris I of Bulgaria]] # {{ھێما|B}} [[Ivan Asen II]] ===== Byzantine Empire (6 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[جەستێنیانی یەکەم]] # {{ھێما|GA}} [[ھەرقل]] # {{ھێما|GA}} [[Basil II]] # {{ھێما|Start}} [[Leo III the Isaurian]] # {{ھێما|FA}} [[Manuel I Komnenos]] # {{ھێما|Start}} [[Theodora (wife of Justinian I)]] ===== Hungary (4 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[Stephen I of Hungary]] # {{ھێما|GA}} [[Béla IV of Hungary]] # {{ھێما|GA}} [[Louis I of Hungary]] # {{ھێما|GA}} [[Matthias Corvinus]] ===== Poland and Lithuania (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Bolesław I the Brave]] # {{ھێما|Start}} [[Casimir III the Great]] # {{ھێما|B}} [[Gediminas]] # {{ھێما|FA}} [[Władysław II Jagiełło]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Mieszko I]] # {{ھێما|B}} [[Vytautas]] ===== Russia (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Alexander Nevsky]] # {{ھێما|Start}} [[Daniel of Galicia]] # {{ھێما|Start}} [[Dmitry Donskoy]] # {{ھێما|C}} [[Vladimir the Great]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Sviatoslav I]] # {{ھێما|B}} [[Yaroslav the Wise]] ===== Western Europe (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[کانۆتی مەزن]] # {{ھێما|C}} [[Margaret I of Denmark]] ===== England and Scotland (9 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[ئەتێلستان]] # {{ھێما|B}} [[Alfred the Great]] # {{ھێما|FA}} [[ئێدواردی یەکەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|FA}} [[ئێدواردی سێیەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|GA}} [[Henry II of England]] # {{ھێما|FA}} [[John, King of England]] # {{ھێما|C}} [[ڕیچاردی یەکەم]] # {{ھێما|C}} [[Robert the Bruce]] # {{ھێما|FA}} [[وێلیامی داگیرکەر]] ===== France (8 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Clovis I]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[شارلمان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Charles Martel]] # {{ھێما|C}} [[Louis the Pious]] # {{ھێما|B}} [[Eleanor of Aquitaine]] # {{ھێما|C}} [[Philip II of France]] # {{ھێما|C}} [[Louis IX of France]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپی چوارەم، پاشای فەرەنسا]] ===== Germany (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Charles the Fat]] # {{ھێما|Start}} [[Henry the Lion]] ===== Holy Roman Empire (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ئیمپراتۆر چارلسی چوارەم، ئیمپراتۆری ڕۆم]] # {{ھێما|C}} [[Frederick Barbarossa]] # {{ھێما|C}} [[Frederick II, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|FA}} [[Henry IV, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Otto the Great]] # {{ھێما|Start}} [[Sigismund, Holy Roman Emperor]] ===== Italy (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Cosimo de' Medici]] # {{ھێما|C}} [[Lorenzo de' Medici]] # {{ھێما|B}} [[Robert Guiscard]] # {{ھێما|B}} [[Roger II of Sicily]] # {{ھێما|C}} [[Girolamo Savonarola]] # {{ھێما|C}} [[Theodoric the Great]] ===== Papal States (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Pope Alexander VI]] # {{ھێما|C}} [[Pope Boniface VIII]] # {{ھێما|B}} [[Pope Gregory VII]] # {{ھێما|C}} [[Pope Innocent III]] # {{ھێما|C}} [[Pope Urban II]] ===== Spain and Portugal (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[عەبدولڕەحمان داخل]] # {{ھێما|C}} [[Abd al-Rahman III]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Afonso I of Portugal]] # {{ھێما|B}} [[فێرناندۆی دووەم]] # {{ھێما|C}} [[Prince Henry the Navigator]] # {{ھێما|C}} [[ئیزابێلای یەکەم شاژنی کاستیل]] {{Div col end}} ===Early modern period (113 articles)=== ====Africa (5 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} [[Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi]] # {{ھێما|Start}} [[Ahmad al-Mansur]] # {{ھێما|Start}} [[Askia Muhammad I]] # {{ھێما|C}} [[Nzinga of Ndongo and Matamba]] # {{ھێما|GA}} [[Zara Yaqob]] {{Div col end}} ====Americas (12 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[ئاتاھوالپا]] # {{ھێما|C}} [[La Malinche]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Moctezuma II]] # {{ھێما|FA}} [[Tecumseh]] # {{ھێما|Start}} [[Túpac Amaru]] # {{ھێما|Start}} [[Túpac Amaru II]] ===== United States (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[بێنجامین فرانکلین]] # {{ھێما|GA}} '''[[جۆرج واشینگتن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[جۆن ئادەمز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[تۆماس جێفەرسۆن]] # {{ھێما|GA}} [[Alexander Hamilton]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز مەدیسۆن]] {{Div col end}} ====Asia (41 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Asia, Iran, Caucasus (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[شا عەباسی یەکەم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ahmad Shah Durrani]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[بابور]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ھومایوون]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[شا ئیسماعیلی یەکەم]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[نادر شا]] ===== Eastern Asia (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[جیۆنگجۆی جۆسۆن]] # {{ھێما|B}} [[سۆنجۆی جۆسۆن]] ===== China (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Hong Taiji]] # {{ھێما|Start}} [[Jiajing Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Kangxi Emperor]] # {{ھێما|Start}} [[Nurhaci]] # {{ھێما|B}} [[Qianlong Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Wanli Emperor]] ===== Japan (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[تۆیۆتۆمی ھیدێیۆشی]] # {{ھێما|C}} [[Tokugawa Ieyasu]] # {{ھێما|C}} [[ئۆدا نۆبوناگا]] ===== Southern Asia (10 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ئەکبەری مەزن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ئاورەنگزێب]] # {{ھێما|C}} [[Robert Clive]] # {{ھێما|C}} [[Hyder Ali]] # {{ھێما|Start}} [[Prithvi Narayan Shah]] # {{ھێما|B}} [[شاجیھان]] # {{ھێما|C}} [[شیر شا سوری]] # {{ھێما|Start}} [[Tipu Sultan]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[شیڤاجی]] # {{ھێما|C}} [[Krishnadevaraya]] ===== Southeastern Asia (5 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Sultan Agung of Mataram]] # {{ھێما|Start}} [[Rama I]] # {{ھێما|C}} [[Iskandar Muda]] # {{ھێما|Start}} [[Naresuan]] # {{ھێما|Start}} [[Quang Trung]] ===== Burma (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Alaungpaya]] # {{ھێما|B}} [[Bayinnaung]] # {{ھێما|B}} [[Tabinshwehti]] ===== Western Asia (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[محەممەدی دووەم]] # {{ھێما|Start}} [[محەممەدی چوارەم]] # {{ھێما|Start}} [[خوڕەم سوڵتان]] # {{ھێما|B}} [[سەلیمی یەکەم]] # {{ھێما|Start}} [[سەلیمی سێیەم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[سولەیمان قانوونی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) {{Div col end}} ====Europe (54 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Europe (1 article) ===== # {{ھێما|C}} [[Bohdan Khmelnytsky]] ===== Poland and Lithuania (4 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Augustus II the Strong]] # {{ھێما|B}} [[John III Sobieski]] # {{ھێما|GA}} [[Stephen Báthory]] # {{ھێما|GA}} [[Sigismund III Vasa]] ===== Russia (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Ivan III of Moscow]] # {{ھێما|C}} [[ئیڤانی چوارەم]] # {{ھێما|C}} [[Alexis of Russia]] # {{ھێما|B}} [[پیتەری مەزن]] # {{ھێما|B}} [[Elizabeth of Russia]] # {{ھێما|C}} '''[[کاترینای دووەم]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===== Western Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[فریدریکی مەزن]] # {{ھێما|Start}} [[Frederick William I of Prussia]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[William the Silent]] ===== England and Scotland (14 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[چارڵزی یەکەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|FA}} '''[[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[جۆرجی سێیەم]] # {{ھێما|C}} [[ھێنری پێنجەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|GA}} [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمزی یەکەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Oliver Cromwell]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[ماریی یەکەمی ئینگلستان]] # {{ھێما|FA}} [[ماری شاژنی سکۆتلاند]] # {{ھێما|FA}} [[William III of England]] # {{ھێما|GA}} [[William Blackstone]] # {{ھێما|GA}} [[William Murray, 1st Earl of Mansfield]] # {{ھێما|C}} [[William Pitt the Younger]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Robert Walpole]] ===== France (18 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[کاترین دێ مێدیچی]] # {{ھێما|C}} [[Francis I of France]] # {{ھێما|C}} [[ھێنریی چوارەمی فەڕەنسا]] # {{ھێما|C}} [[Louis XI]] # {{ھێما|C}} [[لویی چواردەیەم]] # {{ھێما|C}} [[لویی پانزدەیەمی فەڕەنسا]] # {{ھێما|C}} [[Louis XVI]] # {{ھێما|B}} [[Marie Antoinette]] # {{ھێما|B}} [[Cardinal Mazarin]] # {{ھێما|FFAC}} {{ھێما|A}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} '''[[ناپۆلیۆن بۆناپارت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Madame de Pompadour]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئارماند دی ڕیشیلۆ]] ====== Holy Roman Empire, Austria (6 articles) ====== # {{ھێما|C}} [[Charles V, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Ferdinand I, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Joseph II, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Leopold I, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Maximilian I, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|GA}} [[ما‌ریا تریزا]] ===== Northern Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Charles XII of Sweden]] # {{ھێما|B}} [[Christina, Queen of Sweden]] # {{ھێما|C}} [[Gustavus Adolphus]] ===== Southern Europe (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Cesare Borgia]] # {{ھێما|C}} [[Pope Julius II]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپی دووەمی ئیسپانیا]] # {{ھێما|C}} [[Philip V of Spain]] # {{ھێما|C}} [[Sebastião José de Carvalho e Melo, 1st Marquis of Pombal]] ====Oceania (1 article)==== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Kamehameha I]] {{Div col end}} ===Late modern period (188 articles)=== ====Africa (31 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Africa (9 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[عیدی ئەمین]] # {{ھێما|B}} [[ھيلا سيلاسى|هيلا سيلاسى]] # {{ھێما|C}} [[کێنێت کائۆندا]] # {{ھێما|FA}} [[جۆمۆ کنیاتا]] # {{ھێما|GA}} [[Julius Nyerere]] # {{ھێما|B}} [[Menelik II]] # {{ھێما|FA}} [[Rainilaiarivony]] # {{ھێما|B}} [[Tewodros II]] # {{ھێما|B}} [[Yohannes IV]] ===== Northern Africa (7 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[موعەمەر قەزافی]] # {{ھێما|B}} [[Isma'il Pasha of Egypt]] # {{ھێما|C}} [[موحەممەد ئەحمەد (مەھدی)|موحەممەد ئەحمەد (مەهدی)]] # {{ھێما|B}} [[محەممەد عەلی پاشا]] # {{ھێما|GA}} [[جەمال عەبدولناسر]] # {{ھێما|C}} [[Emir Abdelkader]] # {{ھێما|C}} [[ئەنوەر سادات]] ===== Southern and Central Africa (8 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Hastings Banda]] # {{ھێما|B}} [[فرێدێریک ویلێم دی کلێرک]] # {{ھێما|C}} [[پاتریس لومومبا]] # {{ھێما|FA}} '''[[نێلسۆن ماندێلا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Mobutu Sese Seko]] # {{ھێما|GA}} [[ڕۆبێرت مووگابی]] # {{ھێما|B}} [[Cecil Rhodes]] # {{ھێما|C}} [[Shaka]] ===== Western Africa (7 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[کۆفی عەنان]] # {{ھێما|Start}} [[Nnamdi Azikiwe]] # {{ھێما|B}} [[کوامێ نکروما]] # {{ھێما|B}} [[Olusegun Obasanjo]] # {{ھێما|Start}} [[Thomas Sankara]] # {{ھێما|C}} [[Léopold Sédar Senghor]] # {{ھێما|C}} [[ئەلن جۆنسن سیرلیف]] {{Div col end}} ====Americas (42 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== South America (8 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[سالڤادۆر ئالێندێ]] # {{ھێما|B}} '''[[سیمۆن بۆلیڤار]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[ھوگۆ چاڤێز]] # {{ھێما|GA}} [[ژۆزێ دێ سان مارتین]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[خوان پێرۆن]] # {{ھێما|B}} [[Augusto Pinochet]] # {{ھێما|Start}} [[ئەنتۆنیۆ خۆزێ دێ سوکرێ]] # {{ھێما|C}} [[Alfredo Stroessner]] ===== Brazil (3 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[Pedro I of Brazil]] # {{ھێما|FA}} [[پێدرۆی دووەمی بەڕازیل]] # {{ھێما|C}} [[گێتولیۆ ڤارگاس]] ===== Central America and the Caribbean (5 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[فیدڵ کاسترۆ]] # {{ھێما|Start}} [[François Duvalier]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Toussaint Louverture]] # {{ھێما|Start}} [[Francisco Morazán]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Rafael Trujillo]] ===== Mexico (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[پۆفیریۆ دیاز]] # {{ھێما|C}} [[Benito Juárez]] # {{ھێما|B}} [[Antonio López de Santa Anna]] ===== United States (21 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[جۆرج دەبلیوو بوش]] # {{ھێما|FA}} [[John C. Calhoun]] # {{ھێما|B}} [[Henry Clay]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[دوایت د. ئایزێنھاوەر]] # {{ھێما|B}} [[J. Edgar Hoover]] # {{ھێما|FA}} [[ئەندرێو جاکسۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لیندۆن بی جۆنسۆن]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[جان ئێف. کێنیدی]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ئەبراھام لینکن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[John Marshall]] # {{ھێما|FA}} [[ڕیچارد نیکسۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[باراک ئۆباما]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمز پۆڵک]] # {{ھێما|FA}} [[ڕۆناڵد ڕەیگن|ڕۆناڵد ڕێیگن]] # {{ھێما|GA}} [[ئیلینۆر ڕۆزەڤێڵت]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[فرانکلین ڕۆزڤێڵت]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[تیۆدور ڕۆزڤێڵت]] # {{ھێما|GA}} [[Sitting Bull]] # {{ھێما|FA}} [[ھاری تروومەن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[دۆناڵد ترامپ]] # {{ھێما|GA}} [[ودرۆ ویلسۆن]] ===== Canada (2 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[John A. Macdonald]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Pierre Trudeau]] {{Div col end}} ====Asia (49 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Asia, Iran, Caucasus (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[محەممەد موسەددیق]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەد ڕەزا پەھلەوی]] # {{ھێما|C}} [[Mohammad Zahir Shah]] # {{ھێما|B}} [[Eduard Shevardnadze]] ===== Eastern Asia ===== ===== China (8 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Chiang Kai-shek]] # {{ھێما|B}} [[Empress Dowager Cixi]] # {{ھێما|C}} [[دێنگ شیاوپینگ]] # {{ھێما|C}} [[جیانگ چینگ]] # {{ھێما|B}} '''[[ماو تسی تۆنگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[پویی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[شی ژنپنگ|شی جین پینگ]] # {{ھێما|B}} [[Zhou Enlai]] ===== Japan (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[ھیرۆھیتۆ]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمپڕاتۆر مێیجی]] # {{ھێما|Start}} [[Eisaku Satō]] # {{ھێما|B}} [[Hideki Tojo]] # {{ھێما|B}} [[شینزۆ ئابێ]] ===== Korea (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[کیم ئیل سونگ]] # {{ھێما|C}} [[پارک چونگ-ھی]] # {{ھێما|C}} [[Syngman Rhee]] ===== Southeastern Asia (11 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[کۆرازۆن ئەکینۆ]] # {{ھێما|C}} [[Chulalongkorn]] # {{ھێما|C}} [[Ferdinand Marcos]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ھۆ چی مین]] # {{ھێما|B}} [[Lee Kuan Yew]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ماھاتیر محەممەد]] # {{ھێما|B}} [[Ne Win]] # {{ھێما|C}} [[پۆل پۆت]] # {{ھێما|C}} [[D. S. Senanayake]] # {{ھێما|GA}} [[محەممەد سووھارتۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Sukarno]] ===== Southern Asia (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[بێنەزیر بوتۆ]] # {{ھێما|FA}} [[محەممەد عەلی جیناح]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Sheikh Mujibur Rahman]] ===== India (6 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[George Curzon, 1st Marquess Curzon of Kedleston]] # {{ھێما|B}} [[ئیندریا گاندی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جەواھرلەعل نەھرۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Vallabhbhai Patel]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Manmohan Singh]] # {{ھێما|GA}} [[Atal Bihari Vajpayee]] ===== Western Asia (8 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[عەبدولحەمیدی دووەم]] # {{ھێما|FA}} [[یاسر عەرەفات]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[مستەفا کەمال ئاتاتورک]] # {{ھێما|C}} [[داڤید بن گوریۆن]] # {{ھێما|B}} [[سەددام حوسێن]] # {{ھێما|C}} [[عەبدولعەزیز ئالسعوود]] # {{ھێما|B}} [[مەحموودی دووەم]] # {{ھێما|C}} [[گۆلدا مائیر]] {{Div col end}} ====Europe (65 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Europe (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Alexander Dubček]] # {{ھێما|B}} [[Francis II, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Václav Havel]] # {{ھێما|B}} [[Franz Joseph I of Austria]] # {{ھێما|GA}} [[کلێمنس فۆن مێتەرنیش]] ===== Eastern Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Symon Petliura]] # {{ھێما|FA}} [[Józef Piłsudski]] # {{ھێما|GA}} [[Lech Wałęsa]] ===== Southeastern Europe (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ion Antonescu]] # {{ھێما|B}} [[نیکۆلای چاوشێسکوو]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Enver Hoxha]] # {{ھێما|B}} [[Slobodan Milošević]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ante Pavelić]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Josip Broz Tito]] ===== Russia and USSR (12 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ئەلێکساندەری یەکەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|B}} [[ئەلێکساندەری دووەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|GA}} [[لیۆنید برێژنێڤ]] # {{ھێما|GA}} [[میخائیل گۆرباچۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[نیکیتا خروشچۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[ڤلادیمیر لێنین]] # {{ھێما|C}} [[نیکۆلاسی یەکەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|C}} [[نیکۆلاسی دووەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڤلادیمیر پوتین]] # {{ھێما|GA}} '''[[جۆزێف ستالین]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لیۆن ترۆتسکی]] # {{ھێما|B}} [[بۆریس یێڵتسین]] ===== Scandinavia (4 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[گرو ھارلێم برونتلاند]] # {{ھێما|C}} [[Charles XIV John]] # {{ھێما|B}} [[Carl Gustaf Emil Mannerheim]] # {{ھێما|B}} [[داگ ھاممەرشوێلد]] ===== Western Europe (1 article) ===== # {{ھێما|B}} [[Leopold II of Belgium]] ===== France (6 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Georges Clemenceau]] # {{ھێما|B}} [[شارل دێ گۆل]] # {{ھێما|B}} [[فرانسوا میتێران]] # {{ھێما|C}} [[Louis Philippe I]] # {{ھێما|C}} [[ناپلیۆنی سێیەم]] # {{ھێما|B}} [[Adolphe Thiers]] ===== Germany (11 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[کۆنراد ئەدیناوەر]] # {{ھێما|B}} [[ئۆتۆ فۆن بیسمارک]] # {{ھێما|B}} [[Willy Brandt]] # {{ھێما|GA}} [[جۆزێف گۆبڵز]] # {{ھێما|GA}} '''[[ئەدۆڵف ھیتلەر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[ھێنریک ھیملەر]] # {{ھێما|Start}} [[Erich Honecker]] # {{ھێما|B}} [[ھێلموت کول]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەنگێلا مێرکڵ]] # {{ھێما|C}} [[William I, German Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Wilhelm II, German Emperor]] ===== Iberia (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[فرانسیسکۆ فرانکۆ]] # {{ھێما|C}} [[خوان کارلۆسی یەکەم]] # {{ھێما|B}} [[António de Oliveira Salazar]] ===== Ireland (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[مایکڵ کۆلینز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Charles Stewart Parnell]] # {{ھێما|B}} [[Éamon de Valera]] ===== Italy (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Camillo Benso, Count of Cavour]] # {{ھێما|B}} [[بێنیتۆ موسۆلینی]] ===== United Kingdom (9 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Robert Peel]] # {{ھێما|FA}} [[ڤیکتۆریا (شاژن)]] # {{ھێما|B}} [[William Ewart Gladstone]] # {{ھێما|FA}} [[بێنجامین دیزرائیلی]] # {{ھێما|C}} [[David Lloyd George]] # {{ھێما|GA}} [[وینستن چێرچڵ|وینستۆن چێرچیل]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Clement Attlee]] # {{ھێما|FA}} [[ئێلیزابێتی دووەم]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[مارگرێت تاچر]] {{Div col end}} ====Oceania (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[John Curtin]] ==<span id="Military leaders and theorists"></span>Military leaders and theorists (52 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient history (9 articles)=== # {{ھێما|C}} [[Aetius (magister militum)]] # {{ھێما|C}} [[ھانیباڵ]] # {{ھێما|B}} [[Leonidas I]] # {{ھێما|C}} [[ژوگێ لیانگ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Mark Antony]] # {{ھێما|C}} [[Pompey]] # {{ھێما|Start}} [[Scipio Africanus]] # {{ھێما|Start}} [[Sulla]] # {{ھێما|GA}} [[سوون تزو]] ===Post-classical history (10 articles)=== # {{ھێما|GA}} [[عەمرو کوڕی عاس]] # {{ھێما|C}} [[El Cid]] # {{ھێما|C}} [[Godfrey of Bouillon]] # {{ھێما|FA}} '''[[ژان دارک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[John Hunyadi]] # {{ھێما|C}} [[Subutai]] # {{ھێما|Start}} [[Trần Hưng Đạo]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام واڵاس]] # {{ھێما|C}} [[Jan Žižka]] # {{ھێما|FA}} [[خالید کوڕی وەلید]] ===Early modern history (12 articles)=== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Afonso de Albuquerque]] # {{ھێما|Start}} [[Fernando Álvarez de Toledo, 3rd Duke of Alba]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Hayreddin Barbarossa]] # {{ھێما|FA}} [[John Churchill, 1st Duke of Marlborough]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئێرنان کۆرتێس]] # {{ھێما|C}} [[میشێل دێ ڕۆیتەر]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Francis Drake]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[میامۆتۆ موساشی]] # {{ھێما|B}} [[Prince Eugene of Savoy]] # {{ھێما|C}} [[Francisco Pizarro]] # {{ھێما|C}} [[Alexander Suvorov]] # {{ھێما|C}} [[یی سون-سین]] ===Late modern history (21 articles)=== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Robert Baden-Powell, 1st Baron Baden-Powell]] # {{ھێما|C}} [[Carl von Clausewitz]] # {{ھێما|C}} [[Enver Pasha]] # {{ھێما|C}} [[جوزێپێ گاریبالدی]] # {{ھێما|GA}} [[ھێرمان گۆرینگ]] # {{ھێما|FA}} [[ئولیسیس ئێس گرانت]] # {{ھێما|C}} [[Paul von Hindenburg]] # {{ھێما|GA}} [[تۆماس ئێدوارد لۆرەنس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕۆبێرت ئێدوارد لی]] # {{ھێما|C}} [[Erich Ludendorff]] # {{ھێما|FA}} [[دۆگلاس ماکارتور]] # {{ھێما|C}} [[Alfred Thayer Mahan]] # {{ھێما|B}} [[George C. Marshall]] # {{ھێما|C}} [[مۆلتکە]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Bernard Montgomery]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[Horatio Nelson, 1st Viscount Nelson]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[ئێرڤین ڕۆمل]] # {{ھێما|C}} [[ڤۆ نگوین جیاپ]] # {{ھێما|C}} [[Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington]] # {{ھێما|C}} [[Isoroku Yamamoto]] # {{ھێما|C}} [[Georgy Zhukov]] {{Div col end}} ==<span id="Rebels, revolutionaries and activists"></span>Rebels, revolutionaries and activists (54 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient history (1 article)=== # {{ھێما|C}} [[سپارتاکۆس]] ===Post-classical history (3 articles)=== # {{ھێما|Start}} [[Abu Muslim]] # {{ھێما|B}} [[بابەک خوڕەمدین]] # {{ھێما|C}} [[ھوانگ چاوۆ]] ===Early modern history (8 articles)=== ====General (5 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[بلاک بێرد]] # {{ھێما|GA}} [[Bartolomé de las Casas]] # {{ھێما|C}} [[Thomas Müntzer]] # {{ھێما|B}} [[یەمەلیان پوگاچۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[William Wilberforce]] ====France (3 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Georges Danton]] # {{ھێما|C}} [[Jean-Paul Marat]] # {{ھێما|B}} [[ماکسیمیلیان ڕۆبێسپیێر]] ===Late modern history (42 articles)=== ====Americas (21 articles)==== # {{ھێما|C}} [[مارکوس گارڤەی]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[چێ گیڤارا]] # {{ھێما|B}} [[Miguel Hidalgo y Costilla]] # {{ھێما|FA}} [[Louis Riel]] # {{ھێما|B}} [[پانچۆ ڤیا]] # {{ھێما|C}} [[ئێمیلیانۆ ساپاتا]] =====United States (15 articles)===== # {{ھێما|B}} [[جەن ئادامس]] # {{ھێما|C}} [[سووزان ئەنتۆنی]] # {{ھێما|B}} [[فرێدریک دۆگلاس]] # {{ھێما|B}} [[بێتی فریدن]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ھێلێن کێلەر]] # {{ھێما|GA}} [[مارتین لووتەر کینگ دووەمی|مارتین لووتر کینگ جەی-ئاڕ.]] # {{ھێما|FA}} [[مالکۆم ئێکس]] # {{ھێما|FA}} [[Harvey Milk]] # {{ھێما|B}} [[John Muir]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ڕۆزا پارکس]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Margaret Sanger]] # {{ھێما|GA}} [[ئیلیزابێت کادی ستانتۆن]] # {{ھێما|B}} [[Sojourner Truth]] # {{ھێما|FA}} [[Harriet Tubman]] # {{ھێما|C}} [[Booker T. Washington]] ====Africa (3 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[ستیڤ بیکۆ]] # {{ھێما|B}} [[سەید قوتب]] # {{ھێما|C}} [[Ken Saro-Wiwa]] ====Asia (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ئامبەدکار]] # {{ھێما|C}} [[Aung San]] # {{ھێما|B}} [[ئون سان سو چی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئوسامە بن لادن]] # {{ھێما|C}} [[Subhas Chandra Bose]] # {{ھێما|Start}} [[Diponegoro]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[مەھاتما گاندی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Hong Xiuquan]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[خۆزێ ڕیزاڵ]] # {{ھێما|C}} [[ڕانی لاکشمیبای]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[سون یات سێن]] # {{ھێما|C}} [[Bal Gangadhar Tilak]] ====Europe (6 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ھێنری دونان]] # {{ھێما|FA}} [[ئێما گۆڵدمان]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[تیۆدۆر ھێرتسل]] # {{ھێما|C}} [[ڕۆزا لوکسەمبورگ]] # {{ھێما|GA}} [[Nestor Makhno]] # {{ھێما|FA}} [[Emmeline Pankhurst]] {{Div col end}} ==<span id="Scientists, inventors and mathematicians"></span>Scientists, inventors and mathematicians (254 articles)== ===Ancient figures (25 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (13 articles)==== # {{ھێما|C}} [[ئاپۆلۆنیوس]] # {{ھێما|FA}} '''[[ئارکیمیدز]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[دیۆفانتوس]] # {{ھێما|B}} [[ئەراتۆستێن]] # {{ھێما|B}} '''[[ئیقلیدس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[گالێن]] # {{ھێما|B}} [[Hipparchus]] # {{ھێما|GA}} [[ھیپاتیا]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[ھیپۆکرات]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Pliny the Elder]] # {{ھێما|C}} [[بەتڵیمۆس]] # {{ھێما|GA}} [[پیتاگۆرس]] # {{ھێما|FA}} [[Zhang Heng]] ====Post-classical (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[زەھراوی|Abu al-Qasim al-Zahrawi]] # {{ھێما|B}} [[بیروونی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[ئیبن ئەلھەیسەم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Aryabhata]] # {{ھێما|B}} '''[[ئیبن سینا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[براھماگوپتا]] # {{ھێما|C}} [[فیبۆناچی]] # {{ھێما|B}} [[جابیر کوڕی حەییان]] # {{ھێما|B}} '''[[محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ئەبووبەکر ڕازی]] # {{ھێما|B}} [[نەسیرەددینی تووسی]] # {{ھێما|FA}} '''[[شێن کوۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) {{Div col end}} ===Physics (66 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Early modern (5 articles)==== # {{ھێما|C}} [[William Gilbert (physician)]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت ھوک]] # {{ھێما|GA}} [[Christiaan Huygens]] # {{ھێما|C}} [[Mikhail Lomonosov]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ئایزک نیوتن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Late modern (51 articles)==== # {{ھێما|C}} [[ئامێدیۆ ئاڤۆدگادرۆ]] # {{ھێما|C}} [[ئاندریە ماری ئەمپێر]] # {{ھێما|C}} [[ھێنری بێکەرێل]] # {{ھێما|GA}} [[Hans Bethe]] # {{ھێما|FA}} [[نیلس بۆر]] # {{ھێما|B}} [[Ludwig Boltzmann]] # {{ھێما|GA}} [[ماکس بۆرن]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام ھێنری براگ]] # {{ھێما|B}} [[نیکۆلا لێونارد سادی کارنۆ]] # {{ھێما|B}} [[Henry Cavendish]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمز چەدویک]] # {{ھێما|GA}} '''[[ماری کووری]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[پیەر کووری]] # {{ھێما|B}} [[جۆن داڵتۆن]] # {{ھێما|B}} [[پۆل دیراک]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ئەلبەرت ئاینشتاین]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} '''[[مایکل فارادەی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[ئێنریکۆ فێرمی]] # {{ھێما|FA}} [[ڕیچارد فاینمان]] # {{ھێما|C}} [[Léon Foucault]] # {{ھێما|GA}} [[Augustin-Jean Fresnel]] # {{ھێما|Start}} [[Murray Gell-Mann]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ستیڤن ھۆکینگ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڤێرنەر ھایزنبێرگ]] # {{ھێما|C}} [[Hermann von Helmholtz]] # {{ھێما|C}} [[Heinrich Hertz]] # {{ھێما|B}} [[جەیمز پرێسکۆت جووڵ]] # {{ھێما|B}} [[Charles K. Kao]] # {{ھێما|C}} [[Gustav Kirchhoff]] # {{ھێما|GA}} [[ئێرنست لۆرەنس]] # {{ھێما|Start}} [[Tsung-Dao Lee]] # {{ھێما|B}} [[ھێندریک لۆرێنتس]] # {{ھێما|C}} [[Ernst Mach]] # {{ھێما|GA}} '''[[جەیمز کلێرک ماکسوێڵ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[لیز مایتنەر]] # {{ھێما|B}} [[ئەلبەرت ئێبراھام مایکڵسۆن]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت میلیکان]] # {{ھێما|Start}} [[گیۆرگ زیمۆن ئۆم]] # {{ھێما|FA}} [[جەی. ڕۆبێرت ئۆپنھایمەر|ڕۆبێرت ئۆپنھایمەری]] # {{ھێما|C}} [[ھانس ئۆرستێد]] # {{ھێما|B}} [[وۆڵفگانگ پاولی]] # {{ھێما|C}} [[ماکس پلانک]] # {{ھێما|GA}} [[چاندراسێخارا ڕامان]] # {{ھێما|C}} [[ڤیلھێڵم ڕۆنتگن]] # {{ھێما|B}} [[Andrei Sakharov]] # {{ھێما|C}} [[ئێرڤین شروێدینگەر]] # {{ھێما|FA}} [[Edward Teller]] # {{ھێما|B}} [[جۆزێف جۆن تۆمسۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لۆرد کێلڤن|لۆرد کێلڤەن]] # {{ھێما|C}} [[یۆھانس دیدێریک ڤان دێر ڤالس]] # {{ھێما|C}} [[Thomas Young (scientist)]] ====Astronomy (10 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[تیچۆ براھی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[گالیلێو گالیلەی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ئێدمۆند ھاڵی]] # {{ھێما|C}} [[کارۆلین ھێرشێل]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام ھێرشل]] # {{ھێما|B}} [[Edwin Hubble]] # {{ھێما|FA}} [[یۆھانس کێپلەر]] # {{ھێما|C}} [[Georges Lemaître]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[کارڵ سەیگن]] {{Div col end}} ===Chemistry (23 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[ساڤانتێ ئەرێنیەس]] # {{ھێما|Start}} [[Jöns Jacob Berzelius]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Robert Boyle]] # {{ھێما|C}} [[ھومفری داڤی]] # {{ھێما|B}} [[Peter Debye]] # {{ھێما|Start}} [[Joseph Louis Gay-Lussac]] # {{ھێما|FA}} [[Josiah Willard Gibbs]] # {{ھێما|C}} [[Fritz Haber]] # {{ھێما|GA}} [[Otto Hahn]] # {{ھێما|C}} [[یاکوبس ھێنریکس ڤانت ھوف]] # {{ھێما|C}} [[دۆرۆتی ھۆدگکین]] # {{ھێما|B}} [[Irving Langmuir]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} '''[[ئانتوان لاڤوازیێ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Gilbert N. Lewis]] # {{ھێما|C}} [[Justus von Liebig]] # {{ھێما|C}} '''[[دمیتری مەندەلیێڤ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[لاینس پۆلینگ]] # {{ھێما|FA}} [[Joseph Priestley]] # {{ھێما|B}} [[ئێرنست ڕەدەرفۆرد]] # {{ھێما|B}} [[Frederick Sanger]] # {{ھێما|GA}} [[Harold Urey]] # {{ھێما|C}} [[Friedrich Wöhler]] # {{ھێما|B}} [[Robert Burns Woodward]] {{Div col end}} ===Life sciences (41 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Biology (29 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Louis Agassiz]] # {{ھێما|B}} [[John James Audubon]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Banks]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Norman Borlaug]] # {{ھێما|FA}} [[Rachel Carson]] # {{ھێما|C}} [[جۆرج واشینتگتن کارڤەر]] # {{ھێما|FA}} [[Edward Drinker Cope]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فڕانسس کریک]] # {{ھێما|B}} [[Georges Cuvier]] # {{ھێما|FA}} '''[[چارڵز داروین]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ڕۆزەلیند فرانکلین]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Jane Goodall]] # {{ھێما|GA}} [[ستیڤن جەی گۆلد]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ernst Haeckel]] # {{ھێما|C}} [[W. D. Hamilton]] # {{ھێما|B}} [[Joseph Dalton Hooker]] # {{ھێما|C}} [[Thomas Henry Huxley]] # {{ھێما|B}} [[Alfred Kinsey]] # {{ھێما|C}} [[ھانس ئەدۆڵف کریبس]] # {{ھێما|B}} [[Jean-Baptiste Lamarck]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئانتۆنی ڤان لیڤنھووک]] # {{ھێما|GA}} '''[[کارڵ لینایۆس|کارڵ لینە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[کۆنراد لۆرێنز]] # {{ھێما|FA}} [[باربارا مەککلینتۆک]] # {{ھێما|C}} [[گریگۆر مەندل]] # {{ھێما|Start}} [[سانتیاگۆ ڕامۆن ئی کاخال]] # {{ھێما|FA}} [[ئەلفرێد ڕەسڵ واڵس]] # {{ھێما|C}} [[Eugenius Warming]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جەیمس واتسن]] ====Medicine (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ئەلیکساندەر فلیمین]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام ھارڤی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[ئێدوارد جێنەر]] # {{ھێما|C}} [[ڕۆبێرت کۆخ]] # {{ھێما|B}} [[Li Shizhen]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Lister]] # {{ھێما|B}} '''[[فلۆرەنس نایتینجڵ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Paracelsus]] # {{ھێما|B}} '''[[لوی پاستێر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Jonas Salk]] # {{ھێما|B}} [[Ignaz Semmelweis]] # {{ھێما|C}} [[ئەندریاس ڤێزالیوس]] {{Div col end}} ===Physical geography (5 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[Jacques Cousteau]] # {{ھێما|B}} [[James Hutton]] # {{ھێما|B}} [[Charles Lyell]] # {{ھێما|Start}} [[Marie Tharp]] # {{ھێما|C}} [[ئەلفرێد وێگنێر]] {{Div col end}} ===Inventors and engineers (37 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[Leo Baekeland]] # {{ھێما|B}} [[جۆن لۆگی بێرد]] # {{ھێما|C}} [[جۆن باردین]] # {{ھێما|B}} [[ئەلێکساندەر گراھام بێڵ]] # {{ھێما|C}} [[کارڵ بێنز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Isambard Kingdom Brunel]] # {{ھێما|Start}} [[Emile Berliner]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[وێرنەر ڤۆن بڕاون]] # {{ھێما|FA}} [[چای لون]] # {{ھێما|B}} [[Wallace Carothers]] # {{ھێما|C}} [[لوی داگێر]] # {{ھێما|C}} [[ڕوودۆلف دیزڵ]] # {{ھێما|B}} [[Lee de Forest]] # {{ھێما|C}} [[George Eastman]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[تۆماس ئێدیسۆن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[گوستاڤ ئیفێل]] # {{ھێما|B}} [[Philo Farnsworth]] # {{ھێما|Start}} [[Robert Fulton]] # {{ھێما|B}} [[Robert H. Goddard]] # {{ھێما|C}} '''[[یۆھانس گووتنبێرگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Jack Kilby]] # {{ھێما|C}} [[Sergei Korolev]] # {{ھێما|B}} [[گولیێلمۆ مارکۆنی]] # {{ھێما|C}} [[Cyrus McCormick]] # {{ھێما|C}} [[Montgolfier brothers]] # {{ھێما|B}} [[Samuel Morse]] # {{ھێما|C}} [[Nicéphore Niépce]] # {{ھێما|C}} [[ئەلفرێد نۆبێل]] # {{ھێما|C}} [[Charles Algernon Parsons]] # {{ھێما|B}} [[William Shockley]] # {{ھێما|C}} [[George Stephenson]] # {{ھێما|GA}} '''[[نیکۆلا تێسلا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[ئەلیساندرۆ ڤۆڵتا]] # {{ھێما|B}} [[جەیمز وات]] # {{ھێما|B}} [[Eli Whitney]] # {{ھێما|B}} [[ستیڤ وۆزنیاک]] # {{ھێما|GA}} [[برایانی ڕایت]] {{Div col end}} ===Mathematicians (45 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Early modern (9 articles)==== # {{ھێما|C}} [[جان لێرۆند دالامبر]] # {{ھێما|C}} [[Daniel Bernoulli]] # {{ھێما|C}} [[Jacob Bernoulli]] # {{ھێما|Start}} [[Johann Bernoulli]] # {{ھێما|C}} [[جێرۆلامۆ کاردانۆ]] # {{ھێما|FA}} '''[[لیۆنارد ئۆیلەر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[پیێر دێ فێرما]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[گۆتفرید لایبنیتس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[بلێز پاسکال]] ====Late modern (36 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Niels Henrik Abel]] # {{ھێما|C}} [[ئێستێفان باناخ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جۆرج بووڵ]] # {{ھێما|FA}} [[گیۆرگ کانتۆر]] # {{ھێما|B}} [[ئۆگوستین-لوی کۆشی]] # {{ھێما|B}} [[Arthur Cayley]] # {{ھێما|C}} [[Peter Gustav Lejeune Dirichlet]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ronald Fisher]] # {{ھێما|C}} [[ژۆزێف فووریێ]] # {{ھێما|B}} [[Gottlob Frege]] # {{ھێما|B}} [[ئێڤاریست گالوا]] # {{ھێما|B}} [[Francis Galton]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[کارڵ فریدریش گاوس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} '''[[Kurt Gödel]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Alexander Grothendieck]] # {{ھێما|B}} [[William Rowan Hamilton]] # {{ھێما|C}} [[Charles Hermite]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[دەیڤد ھیلبێرت]] # {{ھێما|Start}} [[Carl Gustav Jacob Jacobi]] # {{ھێما|C}} [[ئاندرێ کۆلمۆگۆرۆڤ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ژۆزێف لوی لاگرانژ]] # {{ھێما|B}} [[Pierre-Simon Laplace]] # {{ھێما|C}} [[نیکۆلای لۆباچێڤسکی]] # {{ھێما|B}} [[Benoit Mandelbrot]] # {{ھێما|C}} [[Gaspard Monge]] # {{ھێما|GA}} [[John von Neumann]] # {{ھێما|FA}} '''[[ئێمی نۆتر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Karl Pearson]] # {{ھێما|B}} [[ھێنری پۆینکارێ]] # {{ھێما|B}} [[Siméon Denis Poisson]] # {{ھێما|GA}} [[Srinivasa Ramanujan]] # {{ھێما|C}} [[بێرنارد ڕیمان]] # {{ھێما|B}} [[کڵۆد شانن]] # {{ھێما|B}} [[Alfred Tarski]] # {{ھێما|B}} [[کارڵ ڤایەرشتراس]] # {{ھێما|B}} [[Hermann Weyl]] {{Div col end}} ===Computer scientists (12 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} [[چارڵز بابیج]] # {{ھێما|C}} [[تیم بێرنەرز لی]] # {{ھێما|B}} [[Seymour Cray]] # {{ھێما|C}} [[ئێدگار دایکسترا]] # {{ھێما|GA}} [[دۆگلاس ئینگێلبارت]] # {{ھێما|B}} [[گرەیس مۆرای ھۆپەر]] # {{ھێما|B}} [[Donald Knuth]] # {{ھێما|B}} [[ئەیدا لەڤلەس]] # {{ھێما|Start}} [[دێنیس ڕیتچی]] # {{ھێما|B}} [[لینوس تۆرڤاڵدس]] # {{ھێما|GA}} '''[[ئەلن تیورینگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Konrad Zuse]] {{Div col end}} ==<span id="Sports figures"></span>Sports figures (97 articles)== ===Individual sports (54 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Athletics (14 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Fanny Blankers-Koen]] # {{ھێما|GA}} [[یووسێن بۆڵت]] # {{ھێما|C}} [[Sergey Bubka]] # {{ھێما|C}} [[Pierre de Coubertin]] # {{ھێما|B}} [[Hicham El Guerrouj]] # {{ھێما|B}} [[Haile Gebrselassie]] # {{ھێما|C}} [[Florence Griffith Joyner]] # {{ھێما|C}} [[Jackie Joyner-Kersee]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Carl Lewis]] # {{ھێما|C}} [[Edwin Moses]] # {{ھێما|GA}} [[Paavo Nurmi]] # {{ھێما|C}} [[Jesse Owens]] # {{ھێما|C}} [[Wilma Rudolph]] # {{ھێما|C}} [[Emil Zátopek]] ====Auto racing (4 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Juan Manuel Fangio]] # {{ھێما|C}} [[A. J. Foyt]] # {{ھێما|GA}} [[مایکل شوماخەر]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ayrton Senna]] ====Biathlon (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Ole Einar Bjørndalen]] ====Boxing (3 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[محەممەد عەلی کلای]] # {{ھێما|B}} [[Joe Louis]] # {{ھێما|GA}} [[Sugar Ray Robinson]] ====Chess (2 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Bobby Fischer]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Garry Kasparov]] ====Climbing and mountaineering (3 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[ئێدمۆند ھیلاری]] # {{ھێما|GA}} [[Junko Tabei]] # {{ھێما|B}} [[تێنزینگ نۆرگای]] ====Cycling (1 article)==== # {{ھێما|GA}} [[Eddy Merckx]] ====Figure skating (2 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Yuzuru Hanyu]] # {{ھێما|Start}} [[Sonja Henie]] ====Golf (3 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Jack Nicklaus]] # {{ھێما|A}} {{ھێما|GA}} [[Annika Sörenstam]] # {{ھێما|GA}} [[تایگەر وودز]] ====Gymnastics (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Nadia Comăneci]] # {{ھێما|C}} [[Larisa Latynina]] ====Martial arts (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[برووس لی]] ====Skiing (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Marit Bjørgen]] # {{ھێما|Start}} [[Ingemar Stenmark]] ====Speed skating (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Bonnie Blair]] # {{ھێما|Start}} [[Eric Heiden]] ====Swimming (3 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[مایکڵ فێڵپس]] # {{ھێما|B}} [[Mark Spitz]] # {{ھێما|B}} [[Johnny Weissmuller]] ====Tennis (8 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Margaret Court]] # {{ھێما|GA}} [[ڕۆجەر فێدێرێر]] # {{ھێما|B}} [[Steffi Graf]] # {{ھێما|B}} [[Rod Laver]] # {{ھێما|FA}} [[Suzanne Lenglen]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕافایێل نادال]] # {{ھێما|B}} [[Martina Navratilova]] # {{ھێما|B}} [[سیرینا ویلیامز]] ====Wrestling (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Aleksandr Karelin]] ====Multiple sports (2 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[Jim Thorpe]] # {{ھێما|C}} [[Babe Didrikson Zaharias]] {{Div col end}} ===Team sports (43 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====American football (4 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Jim Brown]] # {{ھێما|GA}} [[Jerry Rice]] # {{ھێما|B}} [[Vince Lombardi]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Tom Brady]] ====Association football (14 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فرانتس بێکنباوەر]] # {{ھێما|B}} [[یۆھان کرۆیف]] # {{ھێما|B}} [[ئالفرێدۆ دی ستیفانۆ]] # {{ھێما|C}} [[Eusébio]] # {{ھێما|GA}} [[میا ھام]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[دیێگۆ مارادۆنا]] # {{ھێما|GA}} [[لیۆنێل مێسی]] # {{ھێما|GA}} [[پێلێ]] # {{ھێما|B}} [[میشێل پلاتینی]] # {{ھێما|B}} [[پوشکاش]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆناڵدۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ]] # {{ھێما|B}} [[لەڤ یاشین]] # {{ھێما|B}} [[زینەدین زیدان]] ====Baseball (6 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Hank Aaron]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Ty Cobb]] # {{ھێما|GA}} [[Willie Mays]] # {{ھێما|C}} [[Sadaharu Oh]] # {{ھێما|FA}} [[Jackie Robinson]] # {{ھێما|FA}} [[Babe Ruth]] ====Basketball (6 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Kareem Abdul-Jabbar]] # {{ھێما|GA}} [[Wilt Chamberlain]] # {{ھێما|GA}} [[LeBron James]] # {{ھێما|FA}} [[Magic Johnson]] # {{ھێما|FA}} [[مایکڵ جۆردن]] # {{ھێما|GA}} [[James Naismith]] ====Rugby union (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Gareth Edwards]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Jonah Lomu]] ====Cricket (6 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[دۆن برادمان]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[W. G. Grace]] # {{ھێما|C}} [[Viv Richards]] # {{ھێما|C}} [[Garfield Sobers]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Sachin Tendulkar]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Shane Warne]] ====Field hockey (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Luciana Aymar]] # {{ھێما|Start}} [[Dhyan Chand]] ====Ice hockey (2 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[Wayne Gretzky]] # {{ھێما|B}} [[Gordie Howe]] ====Rowing (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Steve Redgrave]] {{Div col end}} <noinclude> {{Core topics}} </noinclude> [[Category:Wikipedia article lists|All languages should have]] [[Category:Wikipedia core topics|Vital articles]] [[Category:Wikipedia vital articles| ]] aw1ed8x3ihnvqbhs6vrkdtlymnbic67 1624312 1624309 2026-08-13T10:25:27Z Muhammed taha 3367 /* Renaissance to early modern era (22 articles) */ 1624312 wikitext text/x-wiki {{قەدبڕ|وپ:وس/ک}} {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/ڕێدۆزی}} '''Vital articles''' is a list of subjects for which Wikipedia should have corresponding high-quality articles. It serves as a [[Special:Recentchangeslinked/Wikipedia:Vital articles|centralized watchlist]] to track the status of Wikipedia's most essential articles. This is one of eleven [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٤|Level 4]] sub-lists of ten thousand articles and is currently under construction. {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ھێماکان}} This list is tailored to the English-language Wikipedia. There is also a [[m:List of articles every Wikipedia should have/Expanded|list of ten thousand articles]] considered vital to Wikipedias of all languages. For more information on this list and the process for adding articles, please see the [[Wikipedia:Vital articles/Frequently Asked Questions|Frequently Asked Questions (FAQ) page]]. {{TOC limit|4}} Total 1,991 articles. {| class="wikitable sortable" |- ! Class !! #Articles |- | {{ھێما|B}} [[:Category:All Wikipedia B-Class vital articles|B]] || 734 |- | {{ھێما|C}} [[:Category:All Wikipedia C-Class vital articles|C]] || 672 |- | {{ھێما|FGAN}} [[:Category:Former good article nominees|FGAN]] || 162 |- | {{ھێما|FFA}} [[Wikipedia:Former featured articles|FFA]] || 78 |- | {{ھێما|GA}} [[:Category:All Wikipedia GA-Class vital articles|GA]] || 228 |- | {{ھێما|FA}} [[:Category:All Wikipedia FA-Class vital articles|FA]] || 165 |- | {{ھێما|Start}} [[:Category:All Wikipedia Start-Class vital articles|Start]] || 191 |- | {{ھێما|DGA}} [[:Category:Delisted good articles|DGA]] || 73 |- | {{ھێما|A}} [[:Category:All Wikipedia A-Class vital articles|A]] || 3 |- | {{ھێما|FFAC}} FFAC || 2 |} =People (1,992 articles)= ==<span id="Entertainers"></span>Entertainers (89 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Actors (60 articles)=== # {{ھێما|B}} [[جوولی ئاندروز]] # {{ھێما|B}} [[Lauren Bacall]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەمیتاب باچان]] # {{ھێما|B}} [[Brigitte Bardot]] # {{ھێما|C}} [[ئنگرید بێرگمان]] # {{ھێما|B}} [[سارا بێرنارت]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ھەمفری بۆگارت]] # {{ھێما|B}} [[مارلۆن براندۆ]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز کاگنی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[جاکی چان]] # {{ھێما|B}} [[کلاودێت کۆلبێرت]] # {{ھێما|B}} [[شۆن کۆنەری]] # {{ھێما|FA}} [[گەری کووپەر]] # {{ھێما|GA}} [[جوان کراوفۆرد]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[بێتی دەیڤز]] # {{ھێما|B}} [[Doris Day]] # {{ھێما|GA}} [[ڕۆبێرت دی نیرۆ]] # {{ھێما|Start}} [[ئالێن دیلۆن]] # {{ھێما|C}} [[مارلێنە دیتریش]] # {{ھێما|GA}} [[کلینت ئیستوود]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ھێنری فۆندا]] # {{ھێما|Start}} [[Jean Gabin]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[کلارک گەیبڵ]] # {{ھێما|B}} [[Greta Garbo]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Judy Garland]] # {{ھێما|FA}} [[John Gielgud]] # {{ھێما|C}} [[لیلیان گیش]] # {{ھێما|GA}} [[کاری گرانت]] # {{ھێما|B}} [[Alec Guinness]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[تۆم ھەنکس]] # {{ھێما|C}} [[Setsuko Hara]] # {{ھێما|B}} [[ڕیتا ھەیوۆرت]] # {{ھێما|GA}} [[ئۆدری ھەپبێرن]] # {{ھێما|FA}} [[کاترین ھیپبورن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[گرێس کێڵی]] # {{ھێما|C}} [[Klaus Kinski]] # {{ھێما|FA}} [[ڤیڤیان لی]] # {{ھێما|C}} [[سۆفیا لۆرێن]] # {{ھێما|B}} [[Madhubala]] # {{ھێما|Start}} [[Marcello Mastroianni]] # {{ھێما|C}} [[Toshiro Mifune]] # {{ھێما|FA}} [[مێرلن مۆنرۆ]] # {{ھێما|C}} [[Jeanne Moreau]] # {{ھێما|C}} [[جاک نیکڵسن|جاک نیکڵسۆن]] # {{ھێما|FA}} [[لۆرنس ئۆلیڤیە]] # {{ھێما|B}} [[Peter O'Toole]] # {{ھێما|C}} [[گریگۆری پێک]] # {{ھێما|B}} [[ماری پیکفۆرد]] # {{ھێما|C}} [[سیدنی پۆیتیێر]] # {{ھێما|GA}} [[Rajinikanth]] # {{ھێما|B}} [[Barbara Stanwyck]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز ستیوارت]] # {{ھێما|GA}} [[مێرل ستریپ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئێلیزابێت تەیلۆر]] # {{ھێما|B}} [[Shirley Temple]] # {{ھێما|B}} [[Ellen Terry]] # {{ھێما|GA}} [[سپێنسەر ترەیسی]] # {{ھێما|B}} [[Rudolph Valentino]] # {{ھێما|C}} [[جۆن وەین]] # {{ھێما|B}} [[Mae West]] {{Div col end}} ===Dancers and choreographers (15 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ballet (7 articles)==== # {{ھێما|B}} [[George Balanchine]] # {{ھێما|C}} [[میخائیل باریشنیکۆڤ]] # {{ھێما|GA}} [[Margot Fonteyn]] # {{ھێما|C}} [[Vaslav Nijinsky]] # {{ھێما|B}} [[Rudolf Nureyev]] # {{ھێما|C}} [[Anna Pavlova]] # {{ھێما|B}} [[Marius Petipa]] ====Other dance (8 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فرێد ئەستێر]] # {{ھێما|B}} [[Josephine Baker]] # {{ھێما|B}} [[Isadora Duncan]] # {{ھێما|C}} [[بۆب فۆسێ]] # {{ھێما|C}} [[Martha Graham]] # {{ھێما|B}} [[جین کێلی]] # {{ھێما|B}} [[Izumo no Okuni]] # {{ھێما|C}} [[جینجەر ڕاجەرز]] {{Div col end}} ===Comedians (9 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[لوسیال باڵ]] # {{ھێما|B}} [[Carol Burnett]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[جۆرج کارلین]] # {{ھێما|C}} [[بیڵ کۆسبی]] # {{ھێما|Start}} [[Louis de Funès]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[لۆرێل و ھاردی]] # {{ھێما|B}} [[Marx Brothers]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Monty Python]] # {{ھێما|B}} [[Richard Pryor]] {{Div col end}} ===Hosts and performers (5 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} [[Johnny Carson]] # {{ھێما|B}} [[ھاری ھودینی]] # {{ھێما|B}} [[Marcel Marceau]] # {{ھێما|Start}} [[Ed Sullivan]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئۆپرا وینفری]] {{Div col end}} ==<span id="Visual artists"></span>Visual artists (124 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Western painters and illustrators (72 articles)=== ====Medieval era (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Giotto]] ====Renaissance to early modern era (22 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Sandro Botticelli]] # {{ھێما|B}} [[Hieronymus Bosch]] # {{ھێما|C}} [[Pieter Bruegel the Elder]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Caravaggio]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[ژاک لویی داڤید]] # {{ھێما|C}} [[ئەلبرێشت دویرەر]] # {{ھێما|B}} [[Artemisia Gentileschi]] # {{ھێما|FA}} [[ئێل گرێکۆ]] # {{ھێما|C}} [[فرانسیسکۆ گۆیا]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[William Hogarth]] # {{ھێما|B}} [[Hans Holbein the Younger]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[لیۆناردۆ دا ڤینچی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Masaccio]] # {{ھێما|B}} [[Nicolas Poussin]] # {{ھێما|B}} [[ڕافایێل]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ڕامبرانت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[پیتەر پاول ڕوبنس]] # {{ھێما|C}} [[Titian]] # {{ھێما|C}} [[Jan van Eyck]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[دیێگۆ ڤێلاسکێس]] # {{ھێما|B}} [[Johannes Vermeer]] # {{ھێما|B}} [[Antoine Watteau]] ====Late modern era (painters) (40 articles)==== # {{ھێما|C}} [[پۆل سێزان]] # {{ھێما|B}} [[مارک شاگال]] # {{ھێما|C}} [[John Constable]] # {{ھێما|B}} [[Gustave Courbet]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[سالڤادۆر دالی]] # {{ھێما|B}} [[ئێدگار دیگا]] # {{ھێما|B}} [[Eugène Delacroix]] # {{ھێما|Start}} [[Max Ernst]] # {{ھێما|FA}} [[Caspar David Friedrich]] # {{ھێما|C}} [[Paul Gauguin]] # {{ھێما|FA}} [[ڤینسێنت ڤان گۆخ]] # {{ھێما|B}} [[Edward Hopper]] # {{ھێما|B}} [[Jean-Auguste-Dominique Ingres]] # {{ھێما|B}} '''[[فریدا کالۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Wassily Kandinsky]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Paul Klee]] # {{ھێما|C}} [[ڕێنێ ماگریت]] # {{ھێما|B}} [[Kazimir Malevich]] # {{ھێما|B}} [[Édouard Manet]] # {{ھێما|C}} [[Franz Marc]] # {{ھێما|B}} [[ھێنری ماتیس]] # {{ھێما|B}} [[Joan Miró]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Piet Mondrian]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[کلۆد مۆنیە]] # {{ھێما|B}} [[Edvard Munch]] # {{ھێما|B}} [[Georgia O'Keeffe]] # {{ھێما|B}} '''[[پابلۆ پیکاسۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Camille Pissarro]] # {{ھێما|B}} [[Jackson Pollock]] # {{ھێما|B}} [[پیێر ئۆگوست ڕێنوار]] # {{ھێما|B}} [[Ilya Repin]] # {{ھێما|C}} [[Gerhard Richter]] # {{ھێما|B}} [[دیێگۆ ڕیڤێرا]] # {{ھێما|C}} [[Henri Rousseau]] # {{ھێما|B}} [[John Singer Sargent]] # {{ھێما|B}} [[Georges Seurat]] # {{ھێما|B}} [[Henri de Toulouse-Lautrec]] # {{ھێما|C}} [[J. M. W. Turner]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەندی وارھۆل]] # {{ھێما|B}} [[James Abbott McNeill Whistler]] ====Cartoonists, comics artists, and illustrators (9 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Aubrey Beardsley]] # {{ھێما|GA}} [[M. C. Escher]] # {{ھێما|B}} [[Will Eisner]] # {{ھێما|GA}} [[Hergé]] # {{ھێما|GA}} [[جاک کیربی]] # {{ھێما|GA}} [[Winsor McCay]] # {{ھێما|B}} [[Norman Rockwell]] # {{ھێما|B}} [[Dr. Seuss]] # {{ھێما|B}} [[Osamu Tezuka]] ===Other visual arts (46 articles)=== ====Sculptors (8 articles)==== # {{ھێما|B}} [[جان لۆرێنزۆ بێرنینی]] # {{ھێما|B}} [[Constantin Brâncuși]] # {{ھێما|C}} [[Donatello]] # {{ھێما|C}} [[Alberto Giacometti]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[میکێلانجێلۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[Henry Moore]] # {{ھێما|C}} [[Phidias]] # {{ھێما|GA}} [[Auguste Rodin]] ====Architects (22 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Alvar Aalto]] # {{ھێما|C}} [[Leon Battista Alberti]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپۆ بروونێلێسکی]] # {{ھێما|C}} [[لو کۆربوزیێ]] # {{ھێما|C}} [[Buckminster Fuller]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Antoni Gaudí]] # {{ھێما|B}} [[فرانک گێھری]] # {{ھێما|B}} [[Walter Gropius]] # {{ھێما|B}} [[زەھا حەدید]] # {{ھێما|Start}} [[Imhotep]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپ جانسۆن]] # {{ھێما|B}} [[Louis Kahn]] # {{ھێما|C}} [[لودڤیگ میس ڤەن دێر ڕۆھە]] # {{ھێما|C}} [[ئۆسکار نیمێر]] # {{ھێما|B}} [[Andrea Palladio]] # {{ھێما|FA}} [[ئای. ئێم. پی]] # {{ھێما|B}} [[میعمار سینان]] # {{ھێما|FA}} [[ئەلبێرت شپێر]] # {{ھێما|B}} [[Louis Sullivan]] # {{ھێما|B}} [[Vitruvius]] # {{ھێما|B}} [[Christopher Wren]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[فرانک لۆید ڕایت]] ====Conceptual artists (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[جۆزێف بۆیس]] # {{ھێما|B}} [[Marcel Duchamp]] ====Designers (3 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Coco Chanel]] # {{ھێما|C}} [[Yves Saint Laurent (designer)]] # {{ھێما|B}} [[Raymond Loewy]] ====Photographers (6 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Ansel Adams]] # {{ھێما|B}} [[Henri Cartier-Bresson]] # {{ھێما|B}} [[Eadweard Muybridge]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Sergey Prokudin-Gorsky]] # {{ھێما|B}} [[Man Ray]] # {{ھێما|B}} [[Edward Weston]] ====Instrument makers (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[Antonio Stradivari]] ====Urban planners (4 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Georges-Eugène Haussmann]] # {{ھێما|B}} [[Jane Jacobs]] # {{ھێما|B}} [[Robert Moses]] # {{ھێما|B}} [[Frederick Law Olmsted]] ===Non-Western traditions (6 articles)=== # {{ھێما|B}} '''[[ھۆکوسای]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ھیرۆشیگێ]] # {{ھێما|Start}} [[Kanō Masanobu]] # {{ھێما|Start}} [[سێشو تۆیۆ]] # {{ھێما|Start}} [[Shitao]] # {{ھێما|Start}} [[وانگ سیژی]] {{Div col end}} ==<span id="Writers"></span>Writers (255 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient (17 articles)=== ====Asia (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[کالیداسا]] # {{ھێما|C}} [[کیو یوان]] ====Europe (15 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Aeschylus]] # {{ھێما|C}} [[Aristophanes]] # {{ھێما|C}} [[Catullus]] # {{ھێما|B}} [[یوریپیدیس]] # {{ھێما|B}} [[Hesiod]] # {{ھێما|C}} '''[[ھۆمیرۆس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Horace]] # {{ھێما|GA}} [[Lucian]] # {{ھێما|B}} [[Menander]] # {{ھێما|B}} [[ئۆڤید]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Plautus]] # {{ھێما|GA}} [[سافۆ]] # {{ھێما|GA}} [[سۆفۆکلێس]] # {{ھێما|C}} [[Terence]] # {{ھێما|C}} '''[[ڤێرجیل]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===Post-classical (29 articles)=== ====Asia (22 articles)==== # {{ھێما|B}} [[بای جویی]] # {{ھێما|Start}} [[Bhavabhuti]] # {{ھێما|FA}} [[دو فوو]] # {{ھێما|C}} [[فیردەوسی]] # {{ھێما|B}} [[حافز]] # {{ھێما|C}} [[Han Yu]] # {{ھێما|C}} [[جامی]] # {{ھێما|Start}} [[کەبیر]] # {{ھێما|C}} [[عومەر خەییام]] # {{ھێما|Start}} [[ئەمیر خوسرۆ دێھلەوی|ئەمیر خوسرۆ دێهلەوی]] # {{ھێما|B}} '''[[لی بای]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Mirabai]] # {{ھێما|FA}} '''[[موێراساکی شیکیبوێ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[نیزامیی گەنجەوی]] # {{ھێما|C}} [[ئەبوونوواس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ouyang Xiu]] # {{ھێما|GA}} [[Rudaki]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[مەولانای ڕۆمی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[سەعدی]] # {{ھێما|B}} [[Su Shi]] # {{ھێما|Start}} [[تاوۆ یوانمینگ]] # {{ھێما|B}} [[وانگ وێی (ئیمپڕاتۆریەتی تانگ)]] ====Europe (7 articles)==== # {{ھێما|C}} '''[[دانتێ ئەلیگیێری]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[جیۆڤانی بۆکاچیۆ]] # {{ھێما|B}} [[جێفری چۆسەر]] # {{ھێما|B}} [[Chrétien de Troyes]] # {{ھێما|B}} [[Christine de Pizan]] # {{ھێما|C}} [[Petrarch]] # {{ھێما|C}} [[François Villon]] ===Early modern (33 articles)=== ====Asia (5 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فزوولی]] # {{ھێما|GA}} [[ماتسوۆ باشو]] # {{ھێما|C}} [[Mir Taqi Mir]] # {{ھێما|Start}} [[Tukaram]] # {{ھێما|GA}} [[Tulsidas]] ====Europe (28 articles)==== # {{ھێما|C}} [[پێدرۆ کاڵدێرۆن دێ لا بارکا]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت بەرنز]] # {{ھێما|Start}} [[لویس دێ کامۆیش]] # {{ھێما|B}} [[Giacomo Casanova]] # {{ھێما|C}} '''[[سێرڤانتێس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Pierre Corneille]] # {{ھێما|C}} [[Daniel Defoe]] # {{ھێما|B}} [[جۆن دۆن]] # {{ھێما|B}} [[جۆن درایدن]] # {{ھێما|Start}} [[Henry Fielding]] # {{ھێما|FA}} [[Samuel Johnson]] # {{ھێما|C}} [[بێن جۆنسۆن]] # {{ھێما|B}} [[کریستۆفەر مارلۆ]] # {{ھێما|B}} [[جۆن میلتۆن]] # {{ھێما|B}} [[میشێل دێ مۆنتێن]] # {{ھێما|C}} [[Thomas More]] # {{ھێما|C}} [[مۆلیێر]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[نۆسترادامۆس]] # {{ھێما|C}} [[شارل پێرۆ]] # {{ھێما|C}} [[ئەلێکساندەر پۆپ]] # {{ھێما|C}} [[François Rabelais]] # {{ھێما|C}} [[Jean Racine]] # {{ھێما|B}} [[Marquis de Sade]] # {{ھێما|FA}} '''[[ویلیام شێکسپیر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ئێدمۆند سپێنسەر]] # {{ھێما|C}} [[Jonathan Swift]] # {{ھێما|C}} [[لۆپێ دێ ڤێگا]] # {{ھێما|B}} '''[[ڤۆڵتێر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===Late modern (176 articles)=== ====Africa (7 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[Chinua Achebe]] # {{ھێما|B}} [[J. M. Coetzee]] # {{ھێما|B}} [[نادین گۆردیمەر]] # {{ھێما|C}} [[نەجیب مەحفووز]] # {{ھێما|C}} [[Ben Okri]] # {{ھێما|B}} [[Wole Soyinka]] # {{ھێما|Start}} [[Ngũgĩ wa Thiong'o]] ====Americas (49 articles)==== ===== US and Canada (40 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[Maya Angelou]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئایزاک ئاسیمۆڤ]] # {{ھێما|GA}} [[مارگریت ئاتوود]] # {{ھێما|C}} [[Saul Bellow]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕەی برەدبێری]] # {{ھێما|B}} [[William S. Burroughs]] # {{ھێما|Start}} [[Raymond Chandler]] # {{ھێما|FA}} [[ئێمیلی دیکینسۆن]] # {{ھێما|B}} [[تی. ئێس. ئێلیۆت]] # {{ھێما|B}} [[ڕاڵف واڵدۆ ئێمەرسۆن]] # {{ھێما|C}} [[William Faulkner]] # {{ھێما|GA}} [[F. Scott Fitzgerald]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت فرۆست]] # {{ھێما|B}} [[ئەلن گینزبێرگ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Nathaniel Hawthorne]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Robert A. Heinlein]] # {{ھێما|FA}} [[ئێرنست ھێمینگوەی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Langston Hughes]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[ھێنری جەیمز]] # {{ھێما|B}} [[Jack Kerouac]] # {{ھێما|B}} [[ستیڤن کینگ]] # {{ھێما|FA}} [[Ursula K. Le Guin]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ستان لی]] # {{ھێما|B}} [[جەک لەندەن]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[H. P. Lovecraft]] # {{ھێما|GA}} [[ھێرمێن مێلڤێل]] # {{ھێما|B}} [[Arthur Miller]] # {{ھێما|B}} [[تۆنی مۆریسۆن]] # {{ھێما|C}} [[ڤلادیمیر نابۆکۆڤ]] # {{ھێما|GA}} [[سیلڤیا پلات]] # {{ھێما|FA}} [[ئێدگار ئالن پۆ]] # {{ھێما|FA}} [[ئێزرا پاوەند]] # {{ھێما|GA}} [[ئاین ڕاند]] # {{ھێما|C}} [[Upton Sinclair]] # {{ھێما|B}} [[جۆن ستاینبێک]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[مارک توین]] # {{ھێما|FA}} [[Kurt Vonnegut]] # {{ھێما|B}} [[Edith Wharton]] # {{ھێما|GA}} [[واڵت ویتمەن]] # {{ھێما|C}} [[Tennessee Williams]] ===== Latin America (9 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Jorge Amado]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[خۆرخێ لویس بۆرخێس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Alejo Carpentier]] # {{ھێما|C}} [[کاڕلۆس فوێنتێس]] # {{ھێما|GA}} [[گابریێل گارسیا مارکێز]] # {{ھێما|C}} [[Machado de Assis]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[خۆزێ مارتی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[پابلۆ نێرودا]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Mario Vargas Llosa]] ====Europe (101 articles)==== ===== General (1 article) ===== # {{ھێما|B}} [[Constantine P. Cavafy]] ===== Central Europe (7 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[Adam Mickiewicz]] # {{ھێما|C}} [[Ismail Kadare]] # {{ھێما|B}} [[جۆزێف کۆنراد]] # {{ھێما|Start}} [[Sándor Petőfi]] # {{ھێما|GA}} [[Henryk Sienkiewicz]] # {{ھێما|B}} [[Taras Shevchenko]] # {{ھێما|B}} [[Elie Wiesel]] ===== Russia (16 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[ئانا ئاخماتۆڤا]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Brodsky]] # {{ھێما|C}} [[میخائیل بۆلگاکۆڤ]] # {{ھێما|B}} [[Ivan Bunin]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[ئانتۆن چێخۆڤ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] # {{ھێما|C}} [[مەکسیم گۆرکی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[نیکۆڵای گۆگۆڵ]] # {{ھێما|C}} [[Mikhail Lermontov]] # {{ھێما|C}} [[ڤلادیمیر مایاکۆڤسکی]] # {{ھێما|B}} [[بۆریس پاستێرناک]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[ئەلێکساندر پووشکین]] # {{ھێما|Start}} [[Mikhail Sholokhov]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەلێکساندەر سۆلژنیتسین]] # {{ھێما|C}} '''[[لیۆ تۆڵستۆی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Ivan Turgenev]] ===== Western Europe (40 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ھانس کریستیان ئەندەرسن]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنن ئارتۆ]] # {{ھێما|FA}} [[ئۆنۆرێ دۆ بالزاک]] # {{ھێما|B}} [[شارل بوودلێر]] # {{ھێما|B}} [[Karen Blixen]] # {{ھێما|C}} [[بێرتۆلت برێشت]] # {{ھێما|GA}} [[ئەلبێر کامو]] # {{ھێما|C}} [[ئەلیکساندر دووما (باوک)]] # {{ھێما|C}} [[ئومبێرتۆ ئیکو]] # {{ھێما|B}} [[گۆستاڤ فلۆبێر]] # {{ھێما|FA}} [[ئانە فرانک]] # {{ھێما|B}} [[فێدێریکۆ گارسیا لۆرکا]] # {{ھێما|C}} [[André Gide]] # {{ھێما|B}} [[یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە]] # {{ھێما|B}} [[Brothers Grimm]] # {{ھێما|C}} [[کنوت ھەمسون]] # {{ھێما|B}} [[Heinrich Heine]] # {{ھێما|C}} [[ھێرمان ھێسە]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[ڤیکتۆر ھوگۆ]] # {{ھێما|C}} [[ھێنریک ئیبسن]] # {{ھێما|B}} [[ئۆژێن یۆنێسکۆ]] # {{ھێما|FA}} [[فرانتس کافکا]] # {{ھێما|C}} [[سەلما لاگەرلۆف]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Halldór Laxness]] # {{ھێما|C}} [[ئاسترید لیندگرین]] # {{ھێما|C}} [[تۆماس مان]] # {{ھێما|Start}} [[Stéphane Mallarmé]] # {{ھێما|C}} [[گی دۆ مۆپاسان]] # {{ھێما|B}} [[Fernando Pessoa]] # {{ھێما|C}} [[Luigi Pirandello]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[مارسێل پرووست]] # {{ھێما|C}} [[Arthur Rimbaud]] # {{ھێما|B}} [[Rainer Maria Rilke]] # {{ھێما|C}} [[ژۆزێ ساراماگۆ]] # {{ھێما|B}} [[فریدریش شیلەر]] # {{ھێما|Start}} [[ستانداڵ]] # {{ھێما|C}} [[August Strindberg]] # {{ھێما|GA}} [[تریستان تزارا]] # {{ھێما|C}} [[ژول ڤێرن]] # {{ھێما|C}} [[ئێمیل زۆلا]] ===== UK and Ireland (37 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[جەین ئۆستن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ساموێل بێکیت]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ویلیام بلەیک]] # {{ھێما|FA}} [[ئینید بلایتن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Brontë family]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لۆرد بایرۆن]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Lewis Carroll]] # {{ھێما|GA}} [[ئاگاتا کریستی]] # {{ھێما|B}} [[Arthur C. Clarke]] # {{ھێما|C}} [[Samuel Taylor Coleridge]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕۆڵد داھڵ]] # {{ھێما|B}} [[چارڵز دیکنز]] # {{ھێما|Start}} {{ھێما|DGA}} [[ئارتەر کۆنان دۆیڵ]] # {{ھێما|C}} [[جۆرج ئێلیۆت]] # {{ھێما|C}} [[William Golding]] # {{ھێما|C}} [[تۆماس ھاردی]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمز جۆیس]] # {{ھێما|B}} [[John Keats]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ڕودیارد کیپلینگ]] # {{ھێما|B}} [[دەیڤد ھێربێرت لۆرێنس]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[سی ئێس لویس]] # {{ھێما|B}} [[V. S. Naipaul]] # {{ھێما|B}} [[جۆرج ئۆروێڵ]] # {{ھێما|C}} [[سەلمان ڕوشدی]] # {{ھێما|C}} [[Walter Scott]] # {{ھێما|FA}} [[جۆرج بێرنارد شۆ]] # {{ھێما|FA}} [[ماری شیللی]] # {{ھێما|B}} [[پێرسی بیشێ شیللی]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت لویس ستیڤنسن]] # {{ھێما|B}} [[Alfred, Lord Tennyson]] # {{ھێما|GA}} [[Dylan Thomas]] # {{ھێما|FA}} [[جەی ئاڕ ئاڕ تۆلکین]] # {{ھێما|B}} [[ھێربەرت جۆرج وێڵز]] # {{ھێما|GA}} [[ئۆسکار وایڵد]] # {{ھێما|C}} [[William Wordsworth]] # {{ھێما|B}} [[ڤێرجینیا وولف]] # {{ھێما|FA}} [[W. B. Yeats]] ====Asia (17 articles)==== # {{ھێما|C}} [[چەنگیز ئایتماتۆڤ]] # {{ھێما|C}} [[Ryūnosuke Akutagawa]] # {{ھێما|B}} [[Ghalib]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جوبران خەلیل جوبران]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئیقبال لاھووری]] # {{ھێما|C}} [[Kazuo Ishiguro]] # {{ھێما|B}} [[Jin Yong]] # {{ھێما|B}} [[یاسوناری کاواباتا]] # {{ھێما|Start}} [[Lao She]] # {{ھێما|Start}} [[لوو شیون]] # {{ھێما|B}} [[Yukio Mishima]] # {{ھێما|B}} [[ھاروکی موراکامی]] # {{ھێما|Start}} [[Natsume Sōseki]] # {{ھێما|B}} [[Kenzaburō Ōe]] # {{ھێما|B}} [[ئۆرھان پاموک]] # {{ھێما|C}} [[Premchand]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[ڕابیندرانات تاگۆر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Oceania (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Banjo Paterson]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Patrick White]] {{Div col end}} ==<span id="Journalists"></span>Journalists (14 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[سڤێتلانا ئالیکسیێڤیچ]] # {{ھێما|GA}} [[دەیڤد ئاتنبۆرۆ]] # {{ھێما|B}} [[Nellie Bly]] # {{ھێما|B}} [[Walter Cronkite]] # {{ھێما|FA}} [[Horace Greeley]] # {{ھێما|B}} [[William Randolph Hearst]] # {{ھێما|Start}} [[Walter Lippmann]] # {{ھێما|B}} [[ڕوپرت مرداک]] # {{ھێما|B}} [[Edward R. Murrow]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Pulitzer]] # {{ھێما|GA}} [[ئیدا تاربێل]] # {{ھێما|B}} [[Hunter S. Thompson]] # {{ھێما|A}} {{ھێما|GA}} [[Anna Wintour]] # {{ھێما|C}} [[بۆب وودھۆرد]] {{Div col end}} ==<span id="Musicians and composers"></span>Musicians and composers (149 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Western art music (71 articles)=== ====Composers (53 articles)==== ===== Medieval and Renaissance (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Hildegard of Bingen]] # {{ھێما|C}} [[Guillaume de Machaut]] # {{ھێما|FA}} [[Josquin des Prez]] # {{ھێما|C}} [[Guillaume Du Fay]] # {{ھێما|B}} [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] ===== Baroque (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} '''[[یۆھان سباستیان باخ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جۆرج فرێدریک ھاندڵ]] # {{ھێما|FA}} [[Claudio Monteverdi]] # {{ھێما|B}} [[Henry Purcell]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنیۆ ڤیڤالدی]] ===== Classical (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} '''[[لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[یۆسێف ھایدن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===== Romantic (21 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[ھێکتۆر بێرلیۆز]] # {{ھێما|B}} [[یۆھانس برامز]] # {{ھێما|C}} [[Anton Bruckner]] # {{ھێما|FA}} [[فرێدریک شۆپان]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنین دڤۆرژاک]] # {{ھێما|FA}} [[Edward Elgar]] # {{ھێما|GA}} [[Gilbert and Sullivan]] # {{ھێما|C}} [[فرانز لیست]] # {{ھێما|FA}} [[گوستاف مالەر]] # {{ھێما|FA}} [[فێلیکس مێندلسۆن]] # {{ھێما|B}} [[Modest Mussorgsky]] # {{ھێما|FA}} [[نیکۆلای ڕیمسکی-کۆرساکۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[Gioachino Rossini]] # {{ھێما|GA}} [[فرانتس شووبێرت]] # {{ھێما|GA}} [[Clara Schumann]] # {{ھێما|C}} [[ڕۆبێرت شوومان]] # {{ھێما|GA}} [[Johann Strauss II]] # {{ھێما|C}} [[ڕیچارد شتراوس]] # {{ھێما|FA}} [[پیۆتەر ئیلیچ چایکۆڤسکی]] # {{ھێما|GA}} [[جوزێپێ ڤێردی]] # {{ھێما|FA}} [[ڕیچارد ڤاگنەر]] ===== 20th century modern (19 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Béla Bartók]] # {{ھێما|FA}} [[Benjamin Britten]] # {{ھێما|B}} [[Aaron Copland]] # {{ھێما|FA}} [[کلۆد دیبوسی]] # {{ھێما|FA}} [[Gabriel Fauré]] # {{ھێما|C}} [[جاکۆمۆ پوچینی]] # {{ھێما|GA}} [[Sergei Prokofiev]] # {{ھێما|B}} [[Sergei Rachmaninoff]] # {{ھێما|FA}} [[Maurice Ravel]] # {{ھێما|B}} [[Arnold Schoenberg]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Dmitri Shostakovich]] # {{ھێما|GA}} [[Jean Sibelius]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئیگۆر ستراڤینسکی]] # {{ھێما|FA}} [[Ralph Vaughan Williams]] ====== Avant-garde/postmodern (5 articles) ====== # {{ھێما|GA}} [[Pierre Boulez]] # {{ھێما|B}} [[John Cage]] # {{ھێما|B}} [[Philip Glass]] # {{ھێما|B}} [[György Ligeti]] # {{ھێما|GA}} [[کارڵ ھاینز شتۆکھاوزن]] ====Pedagogues (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[Nadia Boulanger]] ====Performers (17 articles)==== ===== Cellists (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Pablo Casals]] # {{ھێما|C}} [[Mstislav Rostropovich]] ===== Conductors (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Leonard Bernstein]] # {{ھێما|B}} [[Herbert von Karajan]] # {{ھێما|C}} [[Arturo Toscanini]] ===== Pianists (4 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Glenn Gould]] # {{ھێما|B}} [[Vladimir Horowitz]] # {{ھێما|B}} [[Sviatoslav Richter]] # {{ھێما|C}} [[Arthur Rubinstein]] ===== Singers (7 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Maria Callas]] # {{ھێما|B}} [[Enrico Caruso]] # {{ھێما|B}} [[Plácido Domingo]] # {{ھێما|C}} [[Dietrich Fischer-Dieskau]] # {{ھێما|C}} [[Kirsten Flagstad]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Luciano Pavarotti]] # {{ھێما|B}} [[Joan Sutherland]] ===== Violinists (1 article) ===== # {{ھێما|C}} [[نیکۆڵۆ پاگەنینی]] ===Non-Western art music (7 articles)=== ====Carnatic classical (3 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Muthuswami Dikshitar]] # {{ھێما|Start}} [[Shyama Shastri]] # {{ھێما|Start}} [[Tyagaraja]] ====Hindustani classical (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Ali Akbar Khan]] # {{ھێما|GA}} [[Ravi Shankar]] ====Qawwali (1 article)==== # {{ھێما|Start}} [[نوسرەت فاتیح عەلی خان]] ====Persian traditional (1 article)==== # {{ھێما|Start}} [[محەممەدڕەزا شەجەریان]] ===Jazz (11 articles)=== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[لویس ئارمسترۆنگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Miles Davis]] # {{ھێما|B}} [[Duke Ellington]] # {{ھێما|C}} [[Ella Fitzgerald]] # {{ھێما|B}} [[George Gershwin]] # {{ھێما|B}} [[Benny Goodman]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Billie Holiday]] # {{ھێما|C}} [[Antônio Carlos Jobim]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Scott Joplin]] # {{ھێما|B}} [[Charlie Parker]] # {{ھێما|B}} [[Django Reinhardt]] ===Popular music (60 articles)=== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئابا]] # {{ھێما|B}} [[بینگ کرۆزبی]] # {{ھێما|C}} [[Stephen Foster]] # {{ھێما|FA}} '''[[مایکڵ جاکسن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[مادۆنا (گۆرانیبێژ)]] # {{ھێما|FA}} [[Miriam Makeba]] # {{ھێما|GA}} [[بۆب مارلی]] # {{ھێما|GA}} [[Frank Sinatra]] # {{ھێما|B}} [[باربارا سترایسەند]] ====Non-English language singers (7 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Charles Aznavour]] # {{ھێما|C}} [[Serge Gainsbourg]] # {{ھێما|C}} [[ئوم کەلسووم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Lata Mangeshkar]] # {{ھێما|B}} [[ئێدیت پیاف]] # {{ھێما|B}} [[Teresa Teng]] # {{ھێما|B}} [[ڤلادیمیر ڤیسۆتسکی]] ====Afrobeat (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Fela Kuti]] ====Blues, R&B, and soul (6 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ڕای چارلز]] # {{ھێما|B}} [[Aretha Franklin]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Marvin Gaye]] # {{ھێما|B}} [[Robert Johnson]] # {{ھێما|B}} [[B.B. King]] # {{ھێما|FA}} [[The Supremes]] ====Electronic music (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Brian Eno]] # {{ھێما|B}} [[Kraftwerk]] ====Folk and country (6 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Joan Baez]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[جۆنی کاش]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Woody Guthrie]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Joni Mitchell]] # {{ھێما|B}} [[Dolly Parton]] # {{ھێما|GA}} [[ھانک ویلیامز]] ====Funk (2 articles)==== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[جەیمز براون]] # {{ھێما|B}} [[Prince (musician)]] ====Hip-hop and rap (1 article)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[تووپاک شاکوور]] ====Latin (4 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Celia Cruz]] # {{ھێما|Start}} [[خۆلیۆ ئەگلیسیاس]] # {{ھێما|B}} [[Astor Piazzolla]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[Selena]] ====Flamenco (1 article)==== # {{ھێما|GA}} [[Paco de Lucía]] ====Musical comedy and lyricists (3 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Irving Berlin]] # {{ھێما|C}} [[Rodgers and Hammerstein]] # {{ھێما|B}} [[Andrew Lloyd Webber]] ====Rock (18 articles)==== # {{ھێما|B}} [[The Beach Boys]] # {{ھێما|FA}} '''[[بیتڵز]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ## {{ھێما|FA}} [[جۆن لێنۆن]] # {{ھێما|GA}} [[Black Sabbath]] # {{ھێما|GA}} [[Chuck Berry]] # {{ھێما|FA}} [[دەیڤد بویی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[The Doors]] # {{ھێما|FA}} [[بۆب دیلان]] # {{ھێما|FA}} [[Jimi Hendrix]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Buddy Holly]] # {{ھێما|B}} [[Janis Joplin]] # {{ھێما|GA}} [[Led Zeppelin]] # {{ھێما|B}} [[Little Richard]] # {{ھێما|FA}} [[پینک فلۆید]] # {{ھێما|FA}} [[ئێلڤیس پریسلی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Queen (band)]] # {{ھێما|GA}} [[The Rolling Stones]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[The Velvet Underground]] {{Div col end}} ==<span id="Directors, producers and screenwriters"></span>Directors, producers and screenwriters (60 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Animators and puppeteers (3 articles)=== # {{ھێما|FA}} '''[[واڵت دیزنی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[ھایاوۆ میازاکی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Jim Henson]] ===Directors (52 articles)=== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[وودی ئاڵن]] # {{ھێما|C}} [[Michelangelo Antonioni]] # {{ھێما|C}} [[ئینگمار بێرگمەن]] # {{ھێما|Start}} [[Robert Bresson]] # {{ھێما|GA}} [[Luis Buñuel]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز کامێرۆن]] # {{ھێما|C}} [[Frank Capra]] # {{ھێما|FA}} '''[[چارڵی چاپلن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Jean Cocteau]] # {{ھێما|B}} [[Francis Ford Coppola]] # {{ھێما|GA}} [[Cecil B. DeMille]] # {{ھێما|C}} [[ڤیتۆریۆ دێسیکا]] # {{ھێما|C}} [[Carl Theodor Dreyer]] # {{ھێما|C}} [[Guru Dutt]] # {{ھێما|B}} [[سێرگەی ئایزنستاین]] # {{ھێما|B}} [[فێدێریکۆ فێلینی]] # {{ھێما|B}} [[John Ford]] # {{ھێما|C}} [[Miloš Forman]] # {{ھێما|C}} [[Jean-Luc Godard]] # {{ھێما|C}} [[D. W. Griffith]] # {{ھێما|GA}} [[Howard Hawks]] # {{ھێما|C}} [[Werner Herzog]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[ئەلفرێد ھیچکۆک]] # {{ھێما|C}} [[ڕاج کاپوور]] # {{ھێما|C}} [[ئیلیا کازان]] # {{ھێما|C}} [[باستەر کیتۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[عەباس کیاڕۆستەمی]] # {{ھێما|GA}} [[ئاکیرا کورۆساوا]] # {{ھێما|GA}} [[ستانلی کوبریک|ستەنلی کووبریک]] # {{ھێما|C}} [[Fritz Lang]] # {{ھێما|Start}} [[David Lean]] # {{ھێما|B}} [[Ang Lee]] # {{ھێما|C}} [[George Lucas]] # {{ھێما|Start}} [[برایانی لومیێر]] # {{ھێما|C}} [[Ida Lupino]] # {{ھێما|FFAC}} {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[David Lynch]] # {{ھێما|B}} [[Georges Méliès]] # {{ھێما|C}} [[Yasujirō Ozu]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆمان پۆلانسکی]] # {{ھێما|FA}} {{ھێما|FFA}} [[ساتیاجیت ڕای]] # {{ھێما|B}} [[Jean Renoir]] # {{ھێما|GA}} [[لێنی ڕیفێنشتاڵ]] # {{ھێما|B}} [[ماڕتن سکۆڕسێزی]] # {{ھێما|B}} [[ئووسمان سامبێن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ستیڤن سپیلبێرگ|ستێڤن سپیلبێرگ]] # {{ھێما|GA}} [[کوێنتن تارەنتینۆ|کوێنتن تارانتینۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئاندرێی تارکۆڤسکی]] # {{ھێما|B}} [[François Truffaut]] # {{ھێما|B}} [[ئۆرسێن وێڵز]] # {{ھێما|C}} [[Billy Wilder]] # {{ھێما|GA}} [[Wong Kar-wai]] # {{ھێما|C}} [[William Wyler]] ===Producers and executives (4 articles)=== # {{ھێما|C}} [[Samuel Goldwyn]] # {{ھێما|C}} [[Louis B. Mayer]] # {{ھێما|C}} [[Irving Thalberg]] # {{ھێما|FA}} [[Jack L. Warner]] ===Screenwriter (1 article)=== # {{ھێما|C}} [[Frances Marion]] {{Div col end}} ==<span id="Businesspeople"></span>Businesspeople (28 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[John Jacob Astor]] # {{ھێما|B}} [[P. T. Barnum]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[وارن بافێت]] # {{ھێما|GA}} [[ئال کەپۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Andrew Carnegie]] # {{ھێما|C}} [[Marcus Licinius Crassus]] # {{ھێما|C}} [[پابلۆ ئیسکۆبار]] # {{ھێما|C}} '''[[ھێنری فۆرد]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Jakob Fugger]] # {{ھێما|GA}} [[بیل گەیتس]] # {{ھێما|B}} [[Howard Hughes]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ستیڤ جۆبز]] # {{ھێما|Start}} [[Estée Lauder (businesswoman)]] # {{ھێما|B}} [[Li Ka-shing]] # {{ھێما|B}} [[Andrew Mellon]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[شیگێرو میامۆتۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[J. P. Morgan]] # {{ھێما|GA}} [[John D. Rockefeller]] # {{ھێما|C}} [[خێزانی ڕۆتشیڵد]] # {{ھێما|C}} [[David Sarnoff]] # {{ھێما|B}} [[Carlos Slim]] # {{ھێما|Start}} [[Leland Stanford]] # {{ھێما|C}} [[Jamsetji Tata]] # {{ھێما|C}} [[Ted Turner]] # {{ھێما|C}} [[Cornelius Vanderbilt]] # {{ھێما|B}} [[Sam Walton]] # {{ھێما|B}} [[Josiah Wedgwood]] # {{ھێما|B}} [[George Westinghouse]] {{Div col end}} ==<span id="Explorers"></span>Explorers (30 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient history (2 articles)=== # {{ھێما|C}} [[Hanno the Navigator]] # {{ھێما|B}} [[Zhang Qian]] ===Post-classical history (5 articles)=== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[ئیبن بەتووتە]] # {{ھێما|GA}} [[لەیف ئەریکسن]] # {{ھێما|GA}} '''[[مارکۆ پۆلۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Xuanzang]] # {{ھێما|C}} '''[[چینگ خا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===Early modern history (12 articles)=== # {{ھێما|B}} [[Vitus Bering]] # {{ھێما|FA}} [[پێدرۆ ئالڤارێز کابرال]] # {{ھێما|C}} [[ژاک کارتیێ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[کریستۆفەر کۆڵومبس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} '''[[جەیمز کوک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} '''[[ڤاسکۆ دا گاما]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[فێردیناند ماگێلان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Juan Ponce de León]] # {{ھێما|C}} [[Hernando de Soto]] # {{ھێما|B}} [[ئەبێل تاسمان]] # {{ھێما|C}} [[ئامێریگۆ ڤێسپوچی]] # {{ھێما|B}} [[Willem Barentsz]] ===Late modern history (11 articles)=== # {{ھێما|C}} '''[[ڕوال ئاموندسن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[نیل ئارمسترانگ]] # {{ھێما|B}} [[ئەمیلیا ئێرھارت]] # {{ھێما|GA}} [[یوری گاگارین]] # {{ھێما|B}} [[ئەلێکساندەر ڤۆن ھومبۆڵت]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[چارڵز لیندبێرگ]] # {{ھێما|B}} [[David Livingstone]] # {{ھێما|FA}} [[Fridtjof Nansen]] # {{ھێما|FA}} [[Ernest Shackleton]] # {{ھێما|GA}} [[ڤالێنتینا تێرێشکۆڤا|ڤاڵنتینا تریشکۆڤا]] # {{ھێما|B}} [[David Thompson (explorer)]] {{Div col end}} ==<span id="Philosophers, historians, political and social scientists"></span>Philosophers, historians, political and social scientists (162 articles)== ===Philosophers (68 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (21 articles)==== # {{ھێما|GA}} '''[[ئەرەستوو]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ئۆگەستین]] # {{ھێما|B}} '''[[سیسرۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[کۆنفۆشیۆس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[دیمۆکریتس]] # {{ھێما|C}} [[دیۆژن (دیوجانس)]] # {{ھێما|GA}} [[ئەپیکور]] # {{ھێما|C}} [[ھان فێی]] # {{ھێما|B}} [[ھێراکلیتوس]] # {{ھێما|Start}} [[کانادا (فەیلەسووف)]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[لاوتسزی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[لی سی]] # {{ھێما|C}} [[Lucretius]] # {{ھێما|C}} [[مێنسیوس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ئەفلاتوون]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Plotinus]] # {{ھێما|C}} [[سەنیکا]] # {{ھێما|Start}} [[شانگ یانگ]] # {{ھێما|GA}} '''[[سوقرات]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[تالیس]] # {{ھێما|B}} [[شون کوانگ (شونزی)]] ====Post-classical (8 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[پیتەر ئەبیلارد]] # {{ھێما|GA}} [[ئیبن ڕوشد]] # {{ھێما|B}} [[Duns Scotus]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فارابی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[تۆماس ئەکویناس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Wang Yangming]] # {{ھێما|Start}} [[ویلیامی ئۆکامی]] # {{ھێما|Start}} [[ژو سی|چوو شی]] ====Early modern (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فڕانسیس بەیکن]] # {{ھێما|B}} [[Jeremy Bentham]] # {{ھێما|C}} [[جۆرج بارکلی]] # {{ھێما|C}} [[جۆردانۆ برونۆ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ڕێنێ دێکارت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Denis Diderot]] # {{ھێما|B}} [[ئیراسموس]] # {{ھێما|C}} [[Johann Gottlieb Fichte]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[دەیڤد ھیووم]] # {{ھێما|B}} '''[[ئیمانوێل کانت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ژان ژاک ڕوسۆ]] # {{ھێما|B}} [[باروخ سپینۆزا]] ====Late modern (27 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[ھانا ئارێنت]] # {{ھێما|B}} [[سیمۆن دێ بۆڤوار]] # {{ھێما|C}} [[ھێنری بێرگسۆن]] # {{ھێما|C}} [[Isaiah Berlin]] # {{ھێما|B}} [[ئۆگست کۆنت]] # {{ھێما|B}} [[Jacques Derrida]] # {{ھێما|B}} [[جۆن دووی]] # {{ھێما|B}} [[فرانتس فێنوو]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[میشێل فووکۆ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[یۆرگن ھابرماس]] # {{ھێما|GA}} [[فریدریش ھێگڵ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[مارتین ھایدگەر]] # {{ھێما|B}} [[ئێدمۆند ھووسێرل]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام جەیمز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[سۆرێن کیەرکێگۆر]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Marshall McLuhan]] # {{ھێما|C}} [[جۆن ستیوارت میل]] # {{ھێما|B}} '''[[فریدریش نیچە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[چارڵز سەندێرز پێرس]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[کارڵ پۆپەر]] # {{ھێما|C}} [[جۆن ڕۆڵز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[بێرتراند ڕەسڵ]] # {{ھێما|C}} [[ژان پۆڵ سارتر|ژان پۆڵ سارتەر]] # {{ھێما|B}} [[ئارتەر شۆپنھاوەر]] # {{ھێما|B}} [[ھێنری دەیڤید سۆرۆ]] # {{ھێما|GA}} [[Alfred North Whitehead]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[لودڤیگ ڤیتگنشتاین]] {{Div col end}} ===Historians (22 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (8 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Eusebius]] # {{ھێما|C}} '''[[ھێرۆدۆت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[یوسفوس]] # {{ھێما|C}} [[پلوتارک]] # {{ھێما|B}} [[سیما چیان]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Tacitus]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[توسیدید]] # {{ھێما|C}} [[زەینەفۆن]] ====Post-classical (4 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Bede]] # {{ھێما|Start}} [[Jean Froissart]] # {{ھێما|Start}} [[Geoffrey of Monmouth]] # {{ھێما|C}} '''[[ئیبن خەلدوون]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Early modern (3 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Edward Gibbon]] # {{ھێما|Start}} [[Nikolay Karamzin]] # {{ھێما|C}} [[Giorgio Vasari]] ====Late modern (7 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Charles A. Beard]] # {{ھێما|C}} [[Fernand Braudel]] # {{ھێما|C}} [[Eric Hobsbawm]] # {{ھێما|B}} [[تیۆدۆر مۆمسێن]] # {{ھێما|C}} [[Leopold von Ranke]] # {{ھێما|C}} [[A. J. P. Taylor]] # {{ھێما|Start}} [[Frederick Jackson Turner]] {{Div col end}} ===Social scientists, economists and political writers (52 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Antiquity (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[چانەکیا]] # {{ھێما|B}} [[Pāṇini]] ====Post-classical (1 article)==== # {{ھێما|B}} '''[[نیکۆلۆ مەکیاڤێلی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Early modern period (10 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Cesare Beccaria]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Edmund Burke]] # {{ھێما|B}} [[Hugo Grotius]] # {{ھێما|C}} [[تۆماس ھۆبز]] # {{ھێما|Start}} [[Gotthold Ephraim Lessing]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} '''[[جۆن لۆک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[مۆنتسکیۆ]] # {{ھێما|B}} [[تۆماس پەین]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ئادەم سمیت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} '''[[ماری ویلستۆنکرافت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Late modern period (39 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Theodor W. Adorno]] # {{ھێما|B}} [[میخائیل باکوونین]] # {{ھێما|C}} [[Edward Bernays]] # {{ھێما|Start}} [[ئێدوارد بەرنشتاین]] # {{ھێما|B}} [[Franz Boas]] # {{ھێما|B}} [[Pierre Bourdieu]] # {{ھێما|GA}} [[لویس بڕایل]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[نوام چۆمسکی]] # {{ھێما|FA}} [[W. E. B. Du Bois]] # {{ھێما|GA}} [[ئێمیل دورکایم]] # {{ھێما|C}} [[فریدریش ئێنگڵس]] # {{ھێما|GA}} [[میلتۆن فریدمەن]] # {{ھێما|B}} [[John Kenneth Galbraith]] # {{ھێما|C}} [[Clifford Geertz]] # {{ھێما|C}} [[ئەنتۆنیۆ گرامشی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فریدریش ھایێک]] # {{ھێما|GA}} [[جۆن مەینارد کەینز]] # {{ھێما|C}} [[پیتەر کرۆپۆتکین]] # {{ھێما|C}} [[کلۆد لێڤی-شترۆس]] # {{ھێما|GA}} '''[[کارڵ مارکس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Marcel Mauss]] # {{ھێما|GA}} [[Bronisław Malinowski]] # {{ھێما|B}} [[Thomas Robert Malthus]] # {{ھێما|B}} [[Margaret Mead]] # {{ھێما|B}} [[ماریا مۆنتیسۆری]] # {{ھێما|Start}} [[Vilfredo Pareto]] # {{ھێما|Start}} [[Talcott Parsons]] # {{ھێما|C}} [[Pierre-Joseph Proudhon]] # {{ھێما|C}} [[Alfred Radcliffe-Brown]] # {{ھێما|C}} [[دەیڤید ڕیکاردۆ]] # {{ھێما|GA}} [[ئیدوارد سەعید]] # {{ھێما|C}} [[Paul Samuelson]] # {{ھێما|Start}} [[فردینان دێسوسور]] # {{ھێما|Start}} [[Heinrich Schliemann]] # {{ھێما|C}} [[Sequoyah]] # {{ھێما|B}} [[Herbert Spencer]] # {{ھێما|B}} [[Alexis de Tocqueville]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[ماکس ڤێبەر]] # {{ھێما|C}} [[Noah Webster]] {{Div col end}} ===Psychologists (20 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|Start}} [[Gordon Allport]] # {{ھێما|Start}} [[Albert Bandura]] # {{ھێما|C}} [[Raymond Cattell]] # {{ھێما|B}} [[Albert Ellis]] # {{ھێما|Start}} [[Erik Erikson]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Leon Festinger]] # {{ھێما|C}} [[Anna Freud]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} '''[[زیگمۆند فرۆید]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[کارڵ گۆستاف یۆنگ]] # {{ھێما|C}} [[کورت لەڤین]] # {{ھێما|B}} [[Abraham Maslow]] # {{ھێما|GA}} [[George Armitage Miller]] # {{ھێما|C}} [[ئیڤان پاڤلۆڤ]] # {{ھێما|B}} [[ژان پیاژێ]] # {{ھێما|B}} [[Carl Rogers]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[B. F. Skinner]] # {{ھێما|C}} [[Edward Thorndike]] # {{ھێما|C}} [[Lev Vygotsky]] # {{ھێما|B}} [[John B. Watson]] # {{ھێما|Start}} [[ڤیلھێلم ڤونت]] {{Div col end}} ==<span id="Religious figures"></span>Religious figures (124 articles)== ===Hinduism (17 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (4 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Kapila]] # {{ھێما|C}} [[Patanjali]] # {{ھێما|Start}} [[Valmiki]] # {{ھێما|C}} [[Vyasa]] ====Medieval (6 articles)==== # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[Adi Shankara]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Basava]] # {{ھێما|C}} [[Gaudapada]] # {{ھێما|Start}} [[Kumārila Bhaṭṭa]] # {{ھێما|B}} [[Madhvacharya]] # {{ھێما|B}} [[Ramanuja]] ====Modern (7 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada]] # {{ھێما|B}} [[Chaitanya Mahaprabhu]] # {{ھێما|C}} [[Paramahansa Yogananda]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ramakrishna]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Ramana Maharshi]] # {{ھێما|GA}} [[Sri Aurobindo]] # {{ھێما|GA}} [[Swami Vivekananda]] {{Div col end}} ===Buddhism (15 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} '''[[گاوتاما بوودا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[14th Dalai Lama]] # {{ھێما|C}} [[Nagarjuna]] # {{ھێما|C}} [[Padmasambhava]] ====Chinese Buddhism (5 articles)==== # {{ھێما|B}} [[بۆدیدارما]] # {{ھێما|Start}} [[Kumārajīva]] # {{ھێما|Start}} [[Huiyuan (Buddhist)]] # {{ھێما|Start}} [[Zhiyi]] # {{ھێما|C}} [[Huineng]] ====Indian Buddhism (4 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Ānanda]] # {{ھێما|GA}} [[Maudgalyayana]] # {{ھێما|GA}} [[Śāriputra]] # {{ھێما|C}} [[Vasubandhu]] ====Japanese Buddhism (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Dōgen]] # {{ھێما|B}} [[Kūkai]] {{Div col end}} ===Abrahamic religions (85 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Judaism (6 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Baal Shem Tov]] # {{ھێما|C}} [[Rabbi Akiva]] # {{ھێما|C}} [[Judah Loew ben Bezalel]] # {{ھێما|C}} [[Maimonides]] # {{ھێما|B}} [[Rashi]] # {{ھێما|Start}} [[Vilna Gaon]] ====Christianity (60 articles)==== ===== New Testament figures (8 articles) ===== # {{ھێما|FA}} '''[[یەسووع]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[مریەم]] # {{ھێما|GA}} [[Mary Magdalene]] # {{ھێما|B}} [[یەحیا]] # {{ھێما|B}} [[Judas Iscariot]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[پۆڵسی تەڕسووسی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[پێترۆس]] # {{ھێما|B}} [[John the Apostle]] ===== Pre-Schism (18 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Ambrose]] # {{ھێما|B}} [[Arius]] # {{ھێما|C}} [[Athanasius of Alexandria]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Basil of Caesarea]] # {{ھێما|C}} [[Benedict of Nursia]] # {{ھێما|GA}} [[Clement of Alexandria]] # {{ھێما|C}} [[Cyril of Alexandria]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Saint George]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Gregory of Nazianzus]] # {{ھێما|GA}} [[Gregory of Nyssa]] # {{ھێما|B}} [[Irenaeus]] # {{ھێما|C}} [[Jerome]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[John Chrysostom]] # {{ھێما|C}} [[John of Damascus]] # {{ھێما|B}} [[Cyril and Methodius]] # {{ھێما|B}} [[Saint Nicholas]] # {{ھێما|GA}} [[Origen]] # {{ھێما|C}} [[Tertullian]] ===== Catholic Church (11 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Anselm of Canterbury]] # {{ھێما|C}} [[Bonaventure]] # {{ھێما|B}} [[فڕانسیس ئاسیزی]] # {{ھێما|B}} [[Jan Hus]] # {{ھێما|B}} [[Ignatius of Loyola]] # {{ھێما|B}} [[John of the Cross]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[دایکە تیرێسا]] # {{ھێما|B}} [[Teresa of Ávila]] # {{ھێما|C}} [[Tomás de Torquemada]] # {{ھێما|C}} [[جۆن ویکڵیف]] # {{ھێما|C}} [[Francis Xavier]] ===== Popes (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[پاپا کلێمێنسی یەکەم]] # {{ھێما|B}} [[Pope Gregory I]] # {{ھێما|B}} [[Pope Leo I]] # {{ھێما|C}} [[Pope John XXIII]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[پاپ جۆن پۆلی دووەم]] # {{ھێما|B}} [[Pope Pius IX]] ===== Orthodox Church (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Patriarch Nikon of Moscow]] # {{ھێما|C}} [[گریگۆری ڕاسپۆتین|گریگوری ڕاسپوتین]] ===== Protestantism (13 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Jacobus Arminius]] # {{ھێما|B}} [[Karl Barth]] # {{ھێما|C}} [[Dietrich Bonhoeffer]] # {{ھێما|FA}} [[ژان کالڤین]] # {{ھێما|FA}} [[Thomas Cranmer]] # {{ھێما|B}} [[Jonathan Edwards (theologian)]] # {{ھێما|B}} [[Billy Graham]] # {{ھێما|FA}} [[جۆن ناکس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} '''[[مارتن لووتر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Philip Melanchthon]] # {{ھێما|GA}} [[دێزمۆند تووتوو]] # {{ھێما|C}} [[John Wesley]] # {{ھێما|FA}} [[Huldrych Zwingli]] ===== Others (2 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Mary Baker Eddy]] # {{ھێما|GA}} [[Joseph Smith]] ====Islam (19 articles)==== # {{ھێما|GA}} '''[[محەممەد]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[عائیشە]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فاتیمەی زەھرا]] # {{ھێما|Start}} [[خەدیجە کچی خووەیلید]] ===== Shia Islam (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب]] # {{ھێما|C}} [[حوسێن کوڕی عەلی]] # {{ھێما|Start}} [[جەعفەری سادق]] ===== Sunni Islam (8 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[ئەحمەد کوڕی حەنبەل]] # {{ھێما|C}} [[ئەبووحەنیفە]] # {{ھێما|Start}} [[مالیک کوڕی ئەنەس]] # {{ھێما|B}} [[بوخاری]] # {{ھێما|Start}} [[موسلیم کوڕی حەجاج]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمام شافعی]] # {{ھێما|B}} [[ئیبن تەیمیە]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمامی نەوەوی]] ===== Others (4 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[محەممەد کوڕی عەبدولوەھاب]] # {{ھێما|C}} [[غەزالی]] # {{ھێما|C}} [[ئیبن عەرەبی]] # {{ھێما|Start}} [[مەلا سەدرا]] {{Div col end}} ===Others (7 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Jainism (1 article)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Mahavira]] ====New religious movements (3 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[بەھائوڵڵا]] # {{ھێما|B}} [[Helena Blavatsky]] # {{ھێما|GA}} [[Aleister Crowley]] ====Sikhism (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Guru Gobind Singh]] # {{ھێما|B}} [[Guru Nanak]] ====Zoroastrianism (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[زەردەشت]] {{Div col end}} ==<span id="Politicians and leaders"></span>Politicians and leaders (500 articles)== ===Ancient (72 articles)=== ====Africa (13 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|Start}} [[Ezana of Axum]] # {{ھێما|C}} [[Gaiseric]] ===== Egypt (11 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Narmer]] # {{ھێما|GA}} [[Thutmose I]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[حەتشەپسوت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Thutmose III]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[ئیخناتون]] # {{ھێما|C}} [[نفرتیتی]] # {{ھێما|GA}} [[توت عنخ ئاموون]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[Ramesses II]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Ramesses III]] # {{ھێما|GA}} [[Ptolemy I Soter]] # {{ھێما|FA}} [[کلیۆپاترا]] {{Div col end}} ====Asia (28 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Asia (7 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[چاوۆ چاوۆ]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمپراتۆر گاوۆزووی ھان]] # {{ھێما|C}} [[گوانگیتۆی مەزن]] # {{ھێما|Start}} [[Modu Chanyu]] # {{ھێما|B}} '''[[چین شی ھوانگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ئیمپراتۆر ووی ھان]] # {{ھێما|Start}} [[یووی مەزن]] ===== Southern Asia (7 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Ajatashatru]] # {{ھێما|B}} '''[[ئاشۆکا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Chandragupta II]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Chandragupta Maurya]] # {{ھێما|C}} [[Kanishka]] # {{ھێما|C}} [[Menander I]] # {{ھێما|Start}} [[Samudragupta]] ===== Western Asia (11 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[ئاشووربانیپاڵ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[کورووشی مەزن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[Darius the Great]] # {{ھێما|GA}} '''[[حامۆڕابی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Mithridates VI Eupator]] # {{ھێما|GA}} [[نەبووخەد نەسر دووەم]] # {{ھێما|C}} [[Puduḫepa]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[سارگۆنی گەورە]] # {{ھێما|C}} [[Tigranes the Great]] # {{ھێما|C}} [[Xerxes I]] # {{ھێما|FA}} [[Zenobia]] ===== Hellenistic Kingdoms (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Antigonus I Monophthalmus]] # {{ھێما|C}} [[Antiochus III the Great]] # {{ھێما|B}} [[Seleucus I Nicator]] {{Div col end}} ====Europe (31 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Attila]] # {{ھێما|C}} [[Decebalus]] # {{ھێما|B}} [[Pyrrhus of Epirus]] ===== Greece (7 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Alcibiades]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Demosthenes]] # {{ھێما|Start}} [[Draco (lawgiver)]] # {{ھێما|Start}} [[Lycurgus (lawgiver)]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Pericles]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Solon]] # {{ھێما|GA}} [[Themistocles]] ===== Macedonia (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Philip II of Macedon]] # {{ھێما|GA}} '''[[ئەسکەندەری مەزن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===== Western Europe (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Alaric I]] # {{ھێما|C}} [[Arminius]] # {{ھێما|GA}} [[Boudica]] # {{ھێما|Start}} [[Theodoric I]] # {{ھێما|Start}} [[Vercingetorix]] ===== Ancient Rome (14 articles) ===== # {{ھێما|FA}} '''[[ئەگوستوس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[جولیوس سێزار]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[کالیگولا]] # {{ھێما|C}} [[Cato the Elder]] # {{ھێما|GA}} [[کۆنستانتینی مەزن]] # {{ھێما|FA}} [[Diocletian]] # {{ھێما|FA}} [[Domitian]] # {{ھێما|C}} [[Gracchi brothers]] # {{ھێما|GA}} [[ھادریان]] # {{ھێما|GA}} [[Marcus Aurelius]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[نیرۆ]] # {{ھێما|GA}} [[Theodosius I]] # {{ھێما|GA}} [[تایبیریەس]] # {{ھێما|GA}} [[تراجان]] {{Div col end}} ===Post-classical (127 articles)=== ====Africa (6 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Amda Seyon I]] # {{ھێما|C}} [[بایبەرس]] # {{ھێما|Start}} [[Al-Hakim bi-Amr Allah]] # {{ھێما|C}} '''[[مەنسا موسا|Mansa Musa]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Abd Allah al-Mahdi Billah]] # {{ھێما|C}} [[Al-Nasir Muhammad]] {{Div col end}} ====Americas (2 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|Start}} [[Moctezuma I]] # {{ھێما|Start}} [[Pachacuti]] {{Div col end}} ====Asia (46 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Asia, Iran, Caucasus (14 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Batu Khan]] # {{ھێما|Start}} [[Bumin Qaghan]] # {{ھێما|C}} [[ھۆلاکۆ خان]] # {{ھێما|C}} [[Jochi]] # {{ھێما|B}} [[ئەنووشیروان]] # {{ھێما|C}} [[Mahmud of Ghazni]] # {{ھێما|C}} [[Muhammad of Ghor]] # {{ھێما|C}} [[Muhammad II of Khwarazm]] # {{ھێما|C}} [[Nizam al-Mulk]] # {{ھێما|GA}} [[Tamar of Georgia]] # {{ھێما|C}} [[تەیمووری لەنگ]] # {{ھێما|Start}} [[Tokhtamysh]] # {{ھێما|Start}} [[Tughril]] # {{ھێما|Start}} [[Ulugh Beg]] ===== Eastern Asia (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} '''[[چەنگیزخان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Ögedei Khan]] # {{ھێما|C}} [[سێجۆنگی مەزن]] # {{ھێما|Start}} [[تایجۆی گۆریۆ]] # {{ھێما|Start}} [[تایجۆی جۆسۆن]] ===== China (7 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ئیمپراتۆر ھۆنگ وو]] # {{ھێما|B}} [[کوبلای خان]] # {{ھێما|C}} [[ئیمپراتۆر تایزۆنگی تانگ]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمپراتۆر تایزوی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ]] # {{ھێما|Start}} [[Emperor Wen of Sui]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[وو زێتیان]] # {{ھێما|B}} [[ئیمپراتۆر یۆنگڵ]] ===== Southeastern Asia (5 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Anawrahta]] # {{ھێما|B}} [[Ram Khamhaeng]] # {{ھێما|Start}} [[Gajah Mada]] # {{ھێما|C}} [[Jayavarman VII]] # {{ھێما|Start}} [[Suryavarman II]] ===== Vietnam (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Lê Lợi]] # {{ھێما|Start}} [[Lê Thánh Tông]] # {{ھێما|B}} [[Trần Thánh Tông]] ===== Southern Asia (4 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Prithviraj Chauhan]] # {{ھێما|C}} [[Harsha]] # {{ھێما|C}} [[عەلائەدین خەلجی]] # {{ھێما|B}} [[Rajaraja I]] ===== Western Asia (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدینی ئەییووبی]] # {{ھێما|Start}} [[سوڵتان عوسمانی یەکەم]] ===== Caliphates (6 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[عەبدولمەلیک کوڕی مەروان]] # {{ھێما|B}} [[ئەبووبەکری سدیق]] # {{ھێما|C}} [[ھاروون ڕەشید]] # {{ھێما|FA}} [[موعاویە کوڕی ئەبووسوفیان]] # {{ھێما|B}} [[عومەر کوڕی خەتتاب]] # {{ھێما|B}} [[عوسمان کوڕی عەفان]] {{Div col end}} ====Europe (73 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Europe (4 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Stefan Dušan]] # {{ھێما|GA}} [[Stephen the Great]] # {{ھێما|B}} [[Svatopluk I of Moravia]] # {{ھێما|C}} [[ڤلادی سکھەڵدڕ|ڤلادی سکهەڵدڕ]] ===== Bulgaria (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Krum]] # {{ھێما|C}} [[Boris I of Bulgaria]] # {{ھێما|B}} [[Ivan Asen II]] ===== Byzantine Empire (6 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[جەستێنیانی یەکەم]] # {{ھێما|GA}} [[ھەرقل]] # {{ھێما|GA}} [[Basil II]] # {{ھێما|Start}} [[Leo III the Isaurian]] # {{ھێما|FA}} [[Manuel I Komnenos]] # {{ھێما|Start}} [[Theodora (wife of Justinian I)]] ===== Hungary (4 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[Stephen I of Hungary]] # {{ھێما|GA}} [[Béla IV of Hungary]] # {{ھێما|GA}} [[Louis I of Hungary]] # {{ھێما|GA}} [[Matthias Corvinus]] ===== Poland and Lithuania (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Bolesław I the Brave]] # {{ھێما|Start}} [[Casimir III the Great]] # {{ھێما|B}} [[Gediminas]] # {{ھێما|FA}} [[Władysław II Jagiełło]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Mieszko I]] # {{ھێما|B}} [[Vytautas]] ===== Russia (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Alexander Nevsky]] # {{ھێما|Start}} [[Daniel of Galicia]] # {{ھێما|Start}} [[Dmitry Donskoy]] # {{ھێما|C}} [[Vladimir the Great]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Sviatoslav I]] # {{ھێما|B}} [[Yaroslav the Wise]] ===== Western Europe (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[کانۆتی مەزن]] # {{ھێما|C}} [[Margaret I of Denmark]] ===== England and Scotland (9 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[ئەتێلستان]] # {{ھێما|B}} [[Alfred the Great]] # {{ھێما|FA}} [[ئێدواردی یەکەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|FA}} [[ئێدواردی سێیەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|GA}} [[Henry II of England]] # {{ھێما|FA}} [[John, King of England]] # {{ھێما|C}} [[ڕیچاردی یەکەم]] # {{ھێما|C}} [[Robert the Bruce]] # {{ھێما|FA}} [[وێلیامی داگیرکەر]] ===== France (8 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Clovis I]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[شارلمان]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Charles Martel]] # {{ھێما|C}} [[Louis the Pious]] # {{ھێما|B}} [[Eleanor of Aquitaine]] # {{ھێما|C}} [[Philip II of France]] # {{ھێما|C}} [[Louis IX of France]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپی چوارەم، پاشای فەرەنسا]] ===== Germany (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Charles the Fat]] # {{ھێما|Start}} [[Henry the Lion]] ===== Holy Roman Empire (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ئیمپراتۆر چارلسی چوارەم، ئیمپراتۆری ڕۆم]] # {{ھێما|C}} [[Frederick Barbarossa]] # {{ھێما|C}} [[Frederick II, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|FA}} [[Henry IV, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Otto the Great]] # {{ھێما|Start}} [[Sigismund, Holy Roman Emperor]] ===== Italy (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Cosimo de' Medici]] # {{ھێما|C}} [[Lorenzo de' Medici]] # {{ھێما|B}} [[Robert Guiscard]] # {{ھێما|B}} [[Roger II of Sicily]] # {{ھێما|C}} [[Girolamo Savonarola]] # {{ھێما|C}} [[Theodoric the Great]] ===== Papal States (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Pope Alexander VI]] # {{ھێما|C}} [[Pope Boniface VIII]] # {{ھێما|B}} [[Pope Gregory VII]] # {{ھێما|C}} [[Pope Innocent III]] # {{ھێما|C}} [[Pope Urban II]] ===== Spain and Portugal (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[عەبدولڕەحمان داخل]] # {{ھێما|C}} [[Abd al-Rahman III]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Afonso I of Portugal]] # {{ھێما|B}} [[فێرناندۆی دووەم]] # {{ھێما|C}} [[Prince Henry the Navigator]] # {{ھێما|C}} [[ئیزابێلای یەکەم شاژنی کاستیل]] {{Div col end}} ===Early modern period (113 articles)=== ====Africa (5 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} [[Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi]] # {{ھێما|Start}} [[Ahmad al-Mansur]] # {{ھێما|Start}} [[Askia Muhammad I]] # {{ھێما|C}} [[Nzinga of Ndongo and Matamba]] # {{ھێما|GA}} [[Zara Yaqob]] {{Div col end}} ====Americas (12 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[ئاتاھوالپا]] # {{ھێما|C}} [[La Malinche]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Moctezuma II]] # {{ھێما|FA}} [[Tecumseh]] # {{ھێما|Start}} [[Túpac Amaru]] # {{ھێما|Start}} [[Túpac Amaru II]] ===== United States (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[بێنجامین فرانکلین]] # {{ھێما|GA}} '''[[جۆرج واشینگتن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[جۆن ئادەمز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[تۆماس جێفەرسۆن]] # {{ھێما|GA}} [[Alexander Hamilton]] # {{ھێما|GA}} [[جەیمز مەدیسۆن]] {{Div col end}} ====Asia (41 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Asia, Iran, Caucasus (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[شا عەباسی یەکەم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ahmad Shah Durrani]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[بابور]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ھومایوون]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[شا ئیسماعیلی یەکەم]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[نادر شا]] ===== Eastern Asia (2 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[جیۆنگجۆی جۆسۆن]] # {{ھێما|B}} [[سۆنجۆی جۆسۆن]] ===== China (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Hong Taiji]] # {{ھێما|Start}} [[Jiajing Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Kangxi Emperor]] # {{ھێما|Start}} [[Nurhaci]] # {{ھێما|B}} [[Qianlong Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Wanli Emperor]] ===== Japan (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[تۆیۆتۆمی ھیدێیۆشی]] # {{ھێما|C}} [[Tokugawa Ieyasu]] # {{ھێما|C}} [[ئۆدا نۆبوناگا]] ===== Southern Asia (10 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[ئەکبەری مەزن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ئاورەنگزێب]] # {{ھێما|C}} [[Robert Clive]] # {{ھێما|C}} [[Hyder Ali]] # {{ھێما|Start}} [[Prithvi Narayan Shah]] # {{ھێما|B}} [[شاجیھان]] # {{ھێما|C}} [[شیر شا سوری]] # {{ھێما|Start}} [[Tipu Sultan]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[شیڤاجی]] # {{ھێما|C}} [[Krishnadevaraya]] ===== Southeastern Asia (5 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Sultan Agung of Mataram]] # {{ھێما|Start}} [[Rama I]] # {{ھێما|C}} [[Iskandar Muda]] # {{ھێما|Start}} [[Naresuan]] # {{ھێما|Start}} [[Quang Trung]] ===== Burma (3 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Alaungpaya]] # {{ھێما|B}} [[Bayinnaung]] # {{ھێما|B}} [[Tabinshwehti]] ===== Western Asia (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[محەممەدی دووەم]] # {{ھێما|Start}} [[محەممەدی چوارەم]] # {{ھێما|Start}} [[خوڕەم سوڵتان]] # {{ھێما|B}} [[سەلیمی یەکەم]] # {{ھێما|Start}} [[سەلیمی سێیەم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} '''[[سولەیمان قانوونی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) {{Div col end}} ====Europe (54 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Europe (1 article) ===== # {{ھێما|C}} [[Bohdan Khmelnytsky]] ===== Poland and Lithuania (4 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Augustus II the Strong]] # {{ھێما|B}} [[John III Sobieski]] # {{ھێما|GA}} [[Stephen Báthory]] # {{ھێما|GA}} [[Sigismund III Vasa]] ===== Russia (6 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Ivan III of Moscow]] # {{ھێما|C}} [[ئیڤانی چوارەم]] # {{ھێما|C}} [[Alexis of Russia]] # {{ھێما|B}} [[پیتەری مەزن]] # {{ھێما|B}} [[Elizabeth of Russia]] # {{ھێما|C}} '''[[کاترینای دووەم]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ===== Western Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[فریدریکی مەزن]] # {{ھێما|Start}} [[Frederick William I of Prussia]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[William the Silent]] ===== England and Scotland (14 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[چارڵزی یەکەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|FA}} '''[[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[جۆرجی سێیەم]] # {{ھێما|C}} [[ھێنری پێنجەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|GA}} [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمزی یەکەمی ئینگلتەرا]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Oliver Cromwell]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[ماریی یەکەمی ئینگلستان]] # {{ھێما|FA}} [[ماری شاژنی سکۆتلاند]] # {{ھێما|FA}} [[William III of England]] # {{ھێما|GA}} [[William Blackstone]] # {{ھێما|GA}} [[William Murray, 1st Earl of Mansfield]] # {{ھێما|C}} [[William Pitt the Younger]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Robert Walpole]] ===== France (18 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[کاترین دێ مێدیچی]] # {{ھێما|C}} [[Francis I of France]] # {{ھێما|C}} [[ھێنریی چوارەمی فەڕەنسا]] # {{ھێما|C}} [[Louis XI]] # {{ھێما|C}} [[لویی چواردەیەم]] # {{ھێما|C}} [[لویی پانزدەیەمی فەڕەنسا]] # {{ھێما|C}} [[Louis XVI]] # {{ھێما|B}} [[Marie Antoinette]] # {{ھێما|B}} [[Cardinal Mazarin]] # {{ھێما|FFAC}} {{ھێما|A}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} '''[[ناپۆلیۆن بۆناپارت]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Madame de Pompadour]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ئارماند دی ڕیشیلۆ]] ====== Holy Roman Empire, Austria (6 articles) ====== # {{ھێما|C}} [[Charles V, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Ferdinand I, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Joseph II, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Leopold I, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Maximilian I, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|GA}} [[ما‌ریا تریزا]] ===== Northern Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Charles XII of Sweden]] # {{ھێما|B}} [[Christina, Queen of Sweden]] # {{ھێما|C}} [[Gustavus Adolphus]] ===== Southern Europe (5 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Cesare Borgia]] # {{ھێما|C}} [[Pope Julius II]] # {{ھێما|C}} [[فیلیپی دووەمی ئیسپانیا]] # {{ھێما|C}} [[Philip V of Spain]] # {{ھێما|C}} [[Sebastião José de Carvalho e Melo, 1st Marquis of Pombal]] ====Oceania (1 article)==== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Kamehameha I]] {{Div col end}} ===Late modern period (188 articles)=== ====Africa (31 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Eastern Africa (9 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[عیدی ئەمین]] # {{ھێما|B}} [[ھيلا سيلاسى|هيلا سيلاسى]] # {{ھێما|C}} [[کێنێت کائۆندا]] # {{ھێما|FA}} [[جۆمۆ کنیاتا]] # {{ھێما|GA}} [[Julius Nyerere]] # {{ھێما|B}} [[Menelik II]] # {{ھێما|FA}} [[Rainilaiarivony]] # {{ھێما|B}} [[Tewodros II]] # {{ھێما|B}} [[Yohannes IV]] ===== Northern Africa (7 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[موعەمەر قەزافی]] # {{ھێما|B}} [[Isma'il Pasha of Egypt]] # {{ھێما|C}} [[موحەممەد ئەحمەد (مەھدی)|موحەممەد ئەحمەد (مەهدی)]] # {{ھێما|B}} [[محەممەد عەلی پاشا]] # {{ھێما|GA}} [[جەمال عەبدولناسر]] # {{ھێما|C}} [[Emir Abdelkader]] # {{ھێما|C}} [[ئەنوەر سادات]] ===== Southern and Central Africa (8 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Hastings Banda]] # {{ھێما|B}} [[فرێدێریک ویلێم دی کلێرک]] # {{ھێما|C}} [[پاتریس لومومبا]] # {{ھێما|FA}} '''[[نێلسۆن ماندێلا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Mobutu Sese Seko]] # {{ھێما|GA}} [[ڕۆبێرت مووگابی]] # {{ھێما|B}} [[Cecil Rhodes]] # {{ھێما|C}} [[Shaka]] ===== Western Africa (7 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[کۆفی عەنان]] # {{ھێما|Start}} [[Nnamdi Azikiwe]] # {{ھێما|B}} [[کوامێ نکروما]] # {{ھێما|B}} [[Olusegun Obasanjo]] # {{ھێما|Start}} [[Thomas Sankara]] # {{ھێما|C}} [[Léopold Sédar Senghor]] # {{ھێما|C}} [[ئەلن جۆنسن سیرلیف]] {{Div col end}} ====Americas (42 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== South America (8 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[سالڤادۆر ئالێندێ]] # {{ھێما|B}} '''[[سیمۆن بۆلیڤار]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[ھوگۆ چاڤێز]] # {{ھێما|GA}} [[ژۆزێ دێ سان مارتین]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[خوان پێرۆن]] # {{ھێما|B}} [[Augusto Pinochet]] # {{ھێما|Start}} [[ئەنتۆنیۆ خۆزێ دێ سوکرێ]] # {{ھێما|C}} [[Alfredo Stroessner]] ===== Brazil (3 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[Pedro I of Brazil]] # {{ھێما|FA}} [[پێدرۆی دووەمی بەڕازیل]] # {{ھێما|C}} [[گێتولیۆ ڤارگاس]] ===== Central America and the Caribbean (5 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[فیدڵ کاسترۆ]] # {{ھێما|Start}} [[François Duvalier]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Toussaint Louverture]] # {{ھێما|Start}} [[Francisco Morazán]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Rafael Trujillo]] ===== Mexico (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[پۆفیریۆ دیاز]] # {{ھێما|C}} [[Benito Juárez]] # {{ھێما|B}} [[Antonio López de Santa Anna]] ===== United States (21 articles) ===== # {{ھێما|GA}} [[جۆرج دەبلیوو بوش]] # {{ھێما|FA}} [[John C. Calhoun]] # {{ھێما|B}} [[Henry Clay]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[دوایت د. ئایزێنھاوەر]] # {{ھێما|B}} [[J. Edgar Hoover]] # {{ھێما|FA}} [[ئەندرێو جاکسۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لیندۆن بی جۆنسۆن]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[جان ئێف. کێنیدی]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ئەبراھام لینکن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[John Marshall]] # {{ھێما|FA}} [[ڕیچارد نیکسۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[باراک ئۆباما]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمز پۆڵک]] # {{ھێما|FA}} [[ڕۆناڵد ڕەیگن|ڕۆناڵد ڕێیگن]] # {{ھێما|GA}} [[ئیلینۆر ڕۆزەڤێڵت]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[فرانکلین ڕۆزڤێڵت]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[تیۆدور ڕۆزڤێڵت]] # {{ھێما|GA}} [[Sitting Bull]] # {{ھێما|FA}} [[ھاری تروومەن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[دۆناڵد ترامپ]] # {{ھێما|GA}} [[ودرۆ ویلسۆن]] ===== Canada (2 articles) ===== # {{ھێما|FA}} [[John A. Macdonald]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Pierre Trudeau]] {{Div col end}} ====Asia (49 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Asia, Iran, Caucasus (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[محەممەد موسەددیق]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەد ڕەزا پەھلەوی]] # {{ھێما|C}} [[Mohammad Zahir Shah]] # {{ھێما|B}} [[Eduard Shevardnadze]] ===== Eastern Asia ===== ===== China (8 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Chiang Kai-shek]] # {{ھێما|B}} [[Empress Dowager Cixi]] # {{ھێما|C}} [[دێنگ شیاوپینگ]] # {{ھێما|C}} [[جیانگ چینگ]] # {{ھێما|B}} '''[[ماو تسی تۆنگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[پویی]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[شی ژنپنگ|شی جین پینگ]] # {{ھێما|B}} [[Zhou Enlai]] ===== Japan (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[ھیرۆھیتۆ]] # {{ھێما|Start}} [[ئیمپڕاتۆر مێیجی]] # {{ھێما|Start}} [[Eisaku Satō]] # {{ھێما|B}} [[Hideki Tojo]] # {{ھێما|B}} [[شینزۆ ئابێ]] ===== Korea (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[کیم ئیل سونگ]] # {{ھێما|C}} [[پارک چونگ-ھی]] # {{ھێما|C}} [[Syngman Rhee]] ===== Southeastern Asia (11 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[کۆرازۆن ئەکینۆ]] # {{ھێما|C}} [[Chulalongkorn]] # {{ھێما|C}} [[Ferdinand Marcos]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ھۆ چی مین]] # {{ھێما|B}} [[Lee Kuan Yew]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ماھاتیر محەممەد]] # {{ھێما|B}} [[Ne Win]] # {{ھێما|C}} [[پۆل پۆت]] # {{ھێما|C}} [[D. S. Senanayake]] # {{ھێما|GA}} [[محەممەد سووھارتۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Sukarno]] ===== Southern Asia (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[بێنەزیر بوتۆ]] # {{ھێما|FA}} [[محەممەد عەلی جیناح]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Sheikh Mujibur Rahman]] ===== India (6 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[George Curzon, 1st Marquess Curzon of Kedleston]] # {{ھێما|B}} [[ئیندریا گاندی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جەواھرلەعل نەھرۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Vallabhbhai Patel]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Manmohan Singh]] # {{ھێما|GA}} [[Atal Bihari Vajpayee]] ===== Western Asia (8 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[عەبدولحەمیدی دووەم]] # {{ھێما|FA}} [[یاسر عەرەفات]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[مستەفا کەمال ئاتاتورک]] # {{ھێما|C}} [[داڤید بن گوریۆن]] # {{ھێما|B}} [[سەددام حوسێن]] # {{ھێما|C}} [[عەبدولعەزیز ئالسعوود]] # {{ھێما|B}} [[مەحموودی دووەم]] # {{ھێما|C}} [[گۆلدا مائیر]] {{Div col end}} ====Europe (65 articles)==== {{Div col|colwidth=15em}} ===== Central Europe (5 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Alexander Dubček]] # {{ھێما|B}} [[Francis II, Holy Roman Emperor]] # {{ھێما|B}} [[Václav Havel]] # {{ھێما|B}} [[Franz Joseph I of Austria]] # {{ھێما|GA}} [[کلێمنس فۆن مێتەرنیش]] ===== Eastern Europe (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[Symon Petliura]] # {{ھێما|FA}} [[Józef Piłsudski]] # {{ھێما|GA}} [[Lech Wałęsa]] ===== Southeastern Europe (6 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ion Antonescu]] # {{ھێما|B}} [[نیکۆلای چاوشێسکوو]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Enver Hoxha]] # {{ھێما|B}} [[Slobodan Milošević]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ante Pavelić]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Josip Broz Tito]] ===== Russia and USSR (12 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[ئەلێکساندەری یەکەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|B}} [[ئەلێکساندەری دووەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|GA}} [[لیۆنید برێژنێڤ]] # {{ھێما|GA}} [[میخائیل گۆرباچۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[نیکیتا خروشچۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[ڤلادیمیر لێنین]] # {{ھێما|C}} [[نیکۆلاسی یەکەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|C}} [[نیکۆلاسی دووەمی ڕووسیا]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڤلادیمیر پوتین]] # {{ھێما|GA}} '''[[جۆزێف ستالین]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لیۆن ترۆتسکی]] # {{ھێما|B}} [[بۆریس یێڵتسین]] ===== Scandinavia (4 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[گرو ھارلێم برونتلاند]] # {{ھێما|C}} [[Charles XIV John]] # {{ھێما|B}} [[Carl Gustaf Emil Mannerheim]] # {{ھێما|B}} [[داگ ھاممەرشوێلد]] ===== Western Europe (1 article) ===== # {{ھێما|B}} [[Leopold II of Belgium]] ===== France (6 articles) ===== # {{ھێما|Start}} [[Georges Clemenceau]] # {{ھێما|B}} [[شارل دێ گۆل]] # {{ھێما|B}} [[فرانسوا میتێران]] # {{ھێما|C}} [[Louis Philippe I]] # {{ھێما|C}} [[ناپلیۆنی سێیەم]] # {{ھێما|B}} [[Adolphe Thiers]] ===== Germany (11 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[کۆنراد ئەدیناوەر]] # {{ھێما|B}} [[ئۆتۆ فۆن بیسمارک]] # {{ھێما|B}} [[Willy Brandt]] # {{ھێما|GA}} [[جۆزێف گۆبڵز]] # {{ھێما|GA}} '''[[ئەدۆڵف ھیتلەر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[ھێنریک ھیملەر]] # {{ھێما|Start}} [[Erich Honecker]] # {{ھێما|B}} [[ھێلموت کول]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئەنگێلا مێرکڵ]] # {{ھێما|C}} [[William I, German Emperor]] # {{ھێما|C}} [[Wilhelm II, German Emperor]] ===== Iberia (3 articles) ===== # {{ھێما|C}} [[فرانسیسکۆ فرانکۆ]] # {{ھێما|C}} [[خوان کارلۆسی یەکەم]] # {{ھێما|B}} [[António de Oliveira Salazar]] ===== Ireland (3 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[مایکڵ کۆلینز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Charles Stewart Parnell]] # {{ھێما|B}} [[Éamon de Valera]] ===== Italy (2 articles) ===== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Camillo Benso, Count of Cavour]] # {{ھێما|B}} [[بێنیتۆ موسۆلینی]] ===== United Kingdom (9 articles) ===== # {{ھێما|B}} [[Robert Peel]] # {{ھێما|FA}} [[ڤیکتۆریا (شاژن)]] # {{ھێما|B}} [[William Ewart Gladstone]] # {{ھێما|FA}} [[بێنجامین دیزرائیلی]] # {{ھێما|C}} [[David Lloyd George]] # {{ھێما|GA}} [[وینستن چێرچڵ|وینستۆن چێرچیل]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Clement Attlee]] # {{ھێما|FA}} [[ئێلیزابێتی دووەم]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[مارگرێت تاچر]] {{Div col end}} ====Oceania (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[John Curtin]] ==<span id="Military leaders and theorists"></span>Military leaders and theorists (52 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient history (9 articles)=== # {{ھێما|C}} [[Aetius (magister militum)]] # {{ھێما|C}} [[ھانیباڵ]] # {{ھێما|B}} [[Leonidas I]] # {{ھێما|C}} [[ژوگێ لیانگ]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} [[Mark Antony]] # {{ھێما|C}} [[Pompey]] # {{ھێما|Start}} [[Scipio Africanus]] # {{ھێما|Start}} [[Sulla]] # {{ھێما|GA}} [[سوون تزو]] ===Post-classical history (10 articles)=== # {{ھێما|GA}} [[عەمرو کوڕی عاس]] # {{ھێما|C}} [[El Cid]] # {{ھێما|C}} [[Godfrey of Bouillon]] # {{ھێما|FA}} '''[[ژان دارک]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[John Hunyadi]] # {{ھێما|C}} [[Subutai]] # {{ھێما|Start}} [[Trần Hưng Đạo]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام واڵاس]] # {{ھێما|C}} [[Jan Žižka]] # {{ھێما|FA}} [[خالید کوڕی وەلید]] ===Early modern history (12 articles)=== # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Afonso de Albuquerque]] # {{ھێما|Start}} [[Fernando Álvarez de Toledo, 3rd Duke of Alba]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Hayreddin Barbarossa]] # {{ھێما|FA}} [[John Churchill, 1st Duke of Marlborough]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ئێرنان کۆرتێس]] # {{ھێما|C}} [[میشێل دێ ڕۆیتەر]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[Francis Drake]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[میامۆتۆ موساشی]] # {{ھێما|B}} [[Prince Eugene of Savoy]] # {{ھێما|C}} [[Francisco Pizarro]] # {{ھێما|C}} [[Alexander Suvorov]] # {{ھێما|C}} [[یی سون-سین]] ===Late modern history (21 articles)=== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Robert Baden-Powell, 1st Baron Baden-Powell]] # {{ھێما|C}} [[Carl von Clausewitz]] # {{ھێما|C}} [[Enver Pasha]] # {{ھێما|C}} [[جوزێپێ گاریبالدی]] # {{ھێما|GA}} [[ھێرمان گۆرینگ]] # {{ھێما|FA}} [[ئولیسیس ئێس گرانت]] # {{ھێما|C}} [[Paul von Hindenburg]] # {{ھێما|GA}} [[تۆماس ئێدوارد لۆرەنس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕۆبێرت ئێدوارد لی]] # {{ھێما|C}} [[Erich Ludendorff]] # {{ھێما|FA}} [[دۆگلاس ماکارتور]] # {{ھێما|C}} [[Alfred Thayer Mahan]] # {{ھێما|B}} [[George C. Marshall]] # {{ھێما|C}} [[مۆلتکە]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Bernard Montgomery]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[Horatio Nelson, 1st Viscount Nelson]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[ئێرڤین ڕۆمل]] # {{ھێما|C}} [[ڤۆ نگوین جیاپ]] # {{ھێما|C}} [[Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington]] # {{ھێما|C}} [[Isoroku Yamamoto]] # {{ھێما|C}} [[Georgy Zhukov]] {{Div col end}} ==<span id="Rebels, revolutionaries and activists"></span>Rebels, revolutionaries and activists (54 articles)== {{Div col|colwidth=15em}} ===Ancient history (1 article)=== # {{ھێما|C}} [[سپارتاکۆس]] ===Post-classical history (3 articles)=== # {{ھێما|Start}} [[Abu Muslim]] # {{ھێما|B}} [[بابەک خوڕەمدین]] # {{ھێما|C}} [[ھوانگ چاوۆ]] ===Early modern history (8 articles)=== ====General (5 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[بلاک بێرد]] # {{ھێما|GA}} [[Bartolomé de las Casas]] # {{ھێما|C}} [[Thomas Müntzer]] # {{ھێما|B}} [[یەمەلیان پوگاچۆڤ]] # {{ھێما|FA}} [[William Wilberforce]] ====France (3 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Georges Danton]] # {{ھێما|C}} [[Jean-Paul Marat]] # {{ھێما|B}} [[ماکسیمیلیان ڕۆبێسپیێر]] ===Late modern history (42 articles)=== ====Americas (21 articles)==== # {{ھێما|C}} [[مارکوس گارڤەی]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} [[چێ گیڤارا]] # {{ھێما|B}} [[Miguel Hidalgo y Costilla]] # {{ھێما|FA}} [[Louis Riel]] # {{ھێما|B}} [[پانچۆ ڤیا]] # {{ھێما|C}} [[ئێمیلیانۆ ساپاتا]] =====United States (15 articles)===== # {{ھێما|B}} [[جەن ئادامس]] # {{ھێما|C}} [[سووزان ئەنتۆنی]] # {{ھێما|B}} [[فرێدریک دۆگلاس]] # {{ھێما|B}} [[بێتی فریدن]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[ھێلێن کێلەر]] # {{ھێما|GA}} [[مارتین لووتەر کینگ دووەمی|مارتین لووتر کینگ جەی-ئاڕ.]] # {{ھێما|FA}} [[مالکۆم ئێکس]] # {{ھێما|FA}} [[Harvey Milk]] # {{ھێما|B}} [[John Muir]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ڕۆزا پارکس]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[Margaret Sanger]] # {{ھێما|GA}} [[ئیلیزابێت کادی ستانتۆن]] # {{ھێما|B}} [[Sojourner Truth]] # {{ھێما|FA}} [[Harriet Tubman]] # {{ھێما|C}} [[Booker T. Washington]] ====Africa (3 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[ستیڤ بیکۆ]] # {{ھێما|B}} [[سەید قوتب]] # {{ھێما|C}} [[Ken Saro-Wiwa]] ====Asia (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ئامبەدکار]] # {{ھێما|C}} [[Aung San]] # {{ھێما|B}} [[ئون سان سو چی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئوسامە بن لادن]] # {{ھێما|C}} [[Subhas Chandra Bose]] # {{ھێما|Start}} [[Diponegoro]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[مەھاتما گاندی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Hong Xiuquan]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[خۆزێ ڕیزاڵ]] # {{ھێما|C}} [[ڕانی لاکشمیبای]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[سون یات سێن]] # {{ھێما|C}} [[Bal Gangadhar Tilak]] ====Europe (6 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ھێنری دونان]] # {{ھێما|FA}} [[ئێما گۆڵدمان]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[تیۆدۆر ھێرتسل]] # {{ھێما|C}} [[ڕۆزا لوکسەمبورگ]] # {{ھێما|GA}} [[Nestor Makhno]] # {{ھێما|FA}} [[Emmeline Pankhurst]] {{Div col end}} ==<span id="Scientists, inventors and mathematicians"></span>Scientists, inventors and mathematicians (254 articles)== ===Ancient figures (25 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Ancient (13 articles)==== # {{ھێما|C}} [[ئاپۆلۆنیوس]] # {{ھێما|FA}} '''[[ئارکیمیدز]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[دیۆفانتوس]] # {{ھێما|B}} [[ئەراتۆستێن]] # {{ھێما|B}} '''[[ئیقلیدس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[گالێن]] # {{ھێما|B}} [[Hipparchus]] # {{ھێما|GA}} [[ھیپاتیا]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[ھیپۆکرات]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Pliny the Elder]] # {{ھێما|C}} [[بەتڵیمۆس]] # {{ھێما|GA}} [[پیتاگۆرس]] # {{ھێما|FA}} [[Zhang Heng]] ====Post-classical (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[زەھراوی|Abu al-Qasim al-Zahrawi]] # {{ھێما|B}} [[بیروونی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[ئیبن ئەلھەیسەم]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Aryabhata]] # {{ھێما|B}} '''[[ئیبن سینا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[براھماگوپتا]] # {{ھێما|C}} [[فیبۆناچی]] # {{ھێما|B}} [[جابیر کوڕی حەییان]] # {{ھێما|B}} '''[[محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ئەبووبەکر ڕازی]] # {{ھێما|B}} [[نەسیرەددینی تووسی]] # {{ھێما|FA}} '''[[شێن کوۆ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) {{Div col end}} ===Physics (66 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Early modern (5 articles)==== # {{ھێما|C}} [[William Gilbert (physician)]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت ھوک]] # {{ھێما|GA}} [[Christiaan Huygens]] # {{ھێما|C}} [[Mikhail Lomonosov]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ئایزک نیوتن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) ====Late modern (51 articles)==== # {{ھێما|C}} [[ئامێدیۆ ئاڤۆدگادرۆ]] # {{ھێما|C}} [[ئاندریە ماری ئەمپێر]] # {{ھێما|C}} [[ھێنری بێکەرێل]] # {{ھێما|GA}} [[Hans Bethe]] # {{ھێما|FA}} [[نیلس بۆر]] # {{ھێما|B}} [[Ludwig Boltzmann]] # {{ھێما|GA}} [[ماکس بۆرن]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام ھێنری براگ]] # {{ھێما|B}} [[نیکۆلا لێونارد سادی کارنۆ]] # {{ھێما|B}} [[Henry Cavendish]] # {{ھێما|FA}} [[جەیمز چەدویک]] # {{ھێما|GA}} '''[[ماری کووری]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[پیەر کووری]] # {{ھێما|B}} [[جۆن داڵتۆن]] # {{ھێما|B}} [[پۆل دیراک]] # {{ھێما|GA}} {{ھێما|FFA}} '''[[ئەلبەرت ئاینشتاین]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} '''[[مایکل فارادەی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|FA}} [[ئێنریکۆ فێرمی]] # {{ھێما|FA}} [[ڕیچارد فاینمان]] # {{ھێما|C}} [[Léon Foucault]] # {{ھێما|GA}} [[Augustin-Jean Fresnel]] # {{ھێما|Start}} [[Murray Gell-Mann]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[ستیڤن ھۆکینگ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڤێرنەر ھایزنبێرگ]] # {{ھێما|C}} [[Hermann von Helmholtz]] # {{ھێما|C}} [[Heinrich Hertz]] # {{ھێما|B}} [[جەیمز پرێسکۆت جووڵ]] # {{ھێما|B}} [[Charles K. Kao]] # {{ھێما|C}} [[Gustav Kirchhoff]] # {{ھێما|GA}} [[ئێرنست لۆرەنس]] # {{ھێما|Start}} [[Tsung-Dao Lee]] # {{ھێما|B}} [[ھێندریک لۆرێنتس]] # {{ھێما|C}} [[Ernst Mach]] # {{ھێما|GA}} '''[[جەیمز کلێرک ماکسوێڵ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|GA}} [[لیز مایتنەر]] # {{ھێما|B}} [[ئەلبەرت ئێبراھام مایکڵسۆن]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆبێرت میلیکان]] # {{ھێما|Start}} [[گیۆرگ زیمۆن ئۆم]] # {{ھێما|FA}} [[جەی. ڕۆبێرت ئۆپنھایمەر|ڕۆبێرت ئۆپنھایمەری]] # {{ھێما|C}} [[ھانس ئۆرستێد]] # {{ھێما|B}} [[وۆڵفگانگ پاولی]] # {{ھێما|C}} [[ماکس پلانک]] # {{ھێما|GA}} [[چاندراسێخارا ڕامان]] # {{ھێما|C}} [[ڤیلھێڵم ڕۆنتگن]] # {{ھێما|B}} [[Andrei Sakharov]] # {{ھێما|C}} [[ئێرڤین شروێدینگەر]] # {{ھێما|FA}} [[Edward Teller]] # {{ھێما|B}} [[جۆزێف جۆن تۆمسۆن]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[لۆرد کێلڤن|لۆرد کێلڤەن]] # {{ھێما|C}} [[یۆھانس دیدێریک ڤان دێر ڤالس]] # {{ھێما|C}} [[Thomas Young (scientist)]] ====Astronomy (10 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[تیچۆ براھی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} '''[[نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[گالیلێو گالیلەی]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[ئێدمۆند ھاڵی]] # {{ھێما|C}} [[کارۆلین ھێرشێل]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام ھێرشل]] # {{ھێما|B}} [[Edwin Hubble]] # {{ھێما|FA}} [[یۆھانس کێپلەر]] # {{ھێما|C}} [[Georges Lemaître]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[کارڵ سەیگن]] {{Div col end}} ===Chemistry (23 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[ساڤانتێ ئەرێنیەس]] # {{ھێما|Start}} [[Jöns Jacob Berzelius]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Robert Boyle]] # {{ھێما|C}} [[ھومفری داڤی]] # {{ھێما|B}} [[Peter Debye]] # {{ھێما|Start}} [[Joseph Louis Gay-Lussac]] # {{ھێما|FA}} [[Josiah Willard Gibbs]] # {{ھێما|C}} [[Fritz Haber]] # {{ھێما|GA}} [[Otto Hahn]] # {{ھێما|C}} [[یاکوبس ھێنریکس ڤانت ھوف]] # {{ھێما|C}} [[دۆرۆتی ھۆدگکین]] # {{ھێما|B}} [[Irving Langmuir]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} '''[[ئانتوان لاڤوازیێ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Gilbert N. Lewis]] # {{ھێما|C}} [[Justus von Liebig]] # {{ھێما|C}} '''[[دمیتری مەندەلیێڤ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[لاینس پۆلینگ]] # {{ھێما|FA}} [[Joseph Priestley]] # {{ھێما|B}} [[ئێرنست ڕەدەرفۆرد]] # {{ھێما|B}} [[Frederick Sanger]] # {{ھێما|GA}} [[Harold Urey]] # {{ھێما|C}} [[Friedrich Wöhler]] # {{ھێما|B}} [[Robert Burns Woodward]] {{Div col end}} ===Life sciences (41 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Biology (29 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Louis Agassiz]] # {{ھێما|B}} [[John James Audubon]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Banks]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Norman Borlaug]] # {{ھێما|FA}} [[Rachel Carson]] # {{ھێما|C}} [[جۆرج واشینتگتن کارڤەر]] # {{ھێما|FA}} [[Edward Drinker Cope]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[فڕانسس کریک]] # {{ھێما|B}} [[Georges Cuvier]] # {{ھێما|FA}} '''[[چارڵز داروین]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[ڕۆزەلیند فرانکلین]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Jane Goodall]] # {{ھێما|GA}} [[ستیڤن جەی گۆلد]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ernst Haeckel]] # {{ھێما|C}} [[W. D. Hamilton]] # {{ھێما|B}} [[Joseph Dalton Hooker]] # {{ھێما|C}} [[Thomas Henry Huxley]] # {{ھێما|B}} [[Alfred Kinsey]] # {{ھێما|C}} [[ھانس ئەدۆڵف کریبس]] # {{ھێما|B}} [[Jean-Baptiste Lamarck]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ئانتۆنی ڤان لیڤنھووک]] # {{ھێما|GA}} '''[[کارڵ لینایۆس|کارڵ لینە]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[کۆنراد لۆرێنز]] # {{ھێما|FA}} [[باربارا مەککلینتۆک]] # {{ھێما|C}} [[گریگۆر مەندل]] # {{ھێما|Start}} [[سانتیاگۆ ڕامۆن ئی کاخال]] # {{ھێما|FA}} [[ئەلفرێد ڕەسڵ واڵس]] # {{ھێما|C}} [[Eugenius Warming]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جەیمس واتسن]] ====Medicine (12 articles)==== # {{ھێما|B}} [[ئەلیکساندەر فلیمین]] # {{ھێما|C}} [[ویلیام ھارڤی]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[ئێدوارد جێنەر]] # {{ھێما|C}} [[ڕۆبێرت کۆخ]] # {{ھێما|B}} [[Li Shizhen]] # {{ھێما|C}} [[Joseph Lister]] # {{ھێما|B}} '''[[فلۆرەنس نایتینجڵ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[Paracelsus]] # {{ھێما|B}} '''[[لوی پاستێر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Jonas Salk]] # {{ھێما|B}} [[Ignaz Semmelweis]] # {{ھێما|C}} [[ئەندریاس ڤێزالیوس]] {{Div col end}} ===Physical geography (5 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[Jacques Cousteau]] # {{ھێما|B}} [[James Hutton]] # {{ھێما|B}} [[Charles Lyell]] # {{ھێما|Start}} [[Marie Tharp]] # {{ھێما|C}} [[ئەلفرێد وێگنێر]] {{Div col end}} ===Inventors and engineers (37 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|C}} [[Leo Baekeland]] # {{ھێما|B}} [[جۆن لۆگی بێرد]] # {{ھێما|C}} [[جۆن باردین]] # {{ھێما|B}} [[ئەلێکساندەر گراھام بێڵ]] # {{ھێما|C}} [[کارڵ بێنز]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Isambard Kingdom Brunel]] # {{ھێما|Start}} [[Emile Berliner]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[وێرنەر ڤۆن بڕاون]] # {{ھێما|FA}} [[چای لون]] # {{ھێما|B}} [[Wallace Carothers]] # {{ھێما|C}} [[لوی داگێر]] # {{ھێما|C}} [[ڕوودۆلف دیزڵ]] # {{ھێما|B}} [[Lee de Forest]] # {{ھێما|C}} [[George Eastman]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} '''[[تۆماس ئێدیسۆن]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[گوستاڤ ئیفێل]] # {{ھێما|B}} [[Philo Farnsworth]] # {{ھێما|Start}} [[Robert Fulton]] # {{ھێما|B}} [[Robert H. Goddard]] # {{ھێما|C}} '''[[یۆھانس گووتنبێرگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[Jack Kilby]] # {{ھێما|C}} [[Sergei Korolev]] # {{ھێما|B}} [[گولیێلمۆ مارکۆنی]] # {{ھێما|C}} [[Cyrus McCormick]] # {{ھێما|C}} [[Montgolfier brothers]] # {{ھێما|B}} [[Samuel Morse]] # {{ھێما|C}} [[Nicéphore Niépce]] # {{ھێما|C}} [[ئەلفرێد نۆبێل]] # {{ھێما|C}} [[Charles Algernon Parsons]] # {{ھێما|B}} [[William Shockley]] # {{ھێما|C}} [[George Stephenson]] # {{ھێما|GA}} '''[[نیکۆلا تێسلا]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|Start}} [[ئەلیساندرۆ ڤۆڵتا]] # {{ھێما|B}} [[جەیمز وات]] # {{ھێما|B}} [[Eli Whitney]] # {{ھێما|B}} [[ستیڤ وۆزنیاک]] # {{ھێما|GA}} [[برایانی ڕایت]] {{Div col end}} ===Mathematicians (45 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Early modern (9 articles)==== # {{ھێما|C}} [[جان لێرۆند دالامبر]] # {{ھێما|C}} [[Daniel Bernoulli]] # {{ھێما|C}} [[Jacob Bernoulli]] # {{ھێما|Start}} [[Johann Bernoulli]] # {{ھێما|C}} [[جێرۆلامۆ کاردانۆ]] # {{ھێما|FA}} '''[[لیۆنارد ئۆیلەر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|C}} [[پیێر دێ فێرما]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} [[گۆتفرید لایبنیتس]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[بلێز پاسکال]] ====Late modern (36 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Niels Henrik Abel]] # {{ھێما|C}} [[ئێستێفان باناخ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[جۆرج بووڵ]] # {{ھێما|FA}} [[گیۆرگ کانتۆر]] # {{ھێما|B}} [[ئۆگوستین-لوی کۆشی]] # {{ھێما|B}} [[Arthur Cayley]] # {{ھێما|C}} [[Peter Gustav Lejeune Dirichlet]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ronald Fisher]] # {{ھێما|C}} [[ژۆزێف فووریێ]] # {{ھێما|B}} [[Gottlob Frege]] # {{ھێما|B}} [[ئێڤاریست گالوا]] # {{ھێما|B}} [[Francis Galton]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FFA}} '''[[کارڵ فریدریش گاوس]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} '''[[Kurt Gödel]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Alexander Grothendieck]] # {{ھێما|B}} [[William Rowan Hamilton]] # {{ھێما|C}} [[Charles Hermite]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|DGA}} [[دەیڤد ھیلبێرت]] # {{ھێما|Start}} [[Carl Gustav Jacob Jacobi]] # {{ھێما|C}} [[ئاندرێ کۆلمۆگۆرۆڤ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ژۆزێف لوی لاگرانژ]] # {{ھێما|B}} [[Pierre-Simon Laplace]] # {{ھێما|C}} [[نیکۆلای لۆباچێڤسکی]] # {{ھێما|B}} [[Benoit Mandelbrot]] # {{ھێما|C}} [[Gaspard Monge]] # {{ھێما|GA}} [[John von Neumann]] # {{ھێما|FA}} '''[[ئێمی نۆتر]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Karl Pearson]] # {{ھێما|B}} [[ھێنری پۆینکارێ]] # {{ھێما|B}} [[Siméon Denis Poisson]] # {{ھێما|GA}} [[Srinivasa Ramanujan]] # {{ھێما|C}} [[بێرنارد ڕیمان]] # {{ھێما|B}} [[کڵۆد شانن]] # {{ھێما|B}} [[Alfred Tarski]] # {{ھێما|B}} [[کارڵ ڤایەرشتراس]] # {{ھێما|B}} [[Hermann Weyl]] {{Div col end}} ===Computer scientists (12 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} # {{ھێما|B}} [[چارڵز بابیج]] # {{ھێما|C}} [[تیم بێرنەرز لی]] # {{ھێما|B}} [[Seymour Cray]] # {{ھێما|C}} [[ئێدگار دایکسترا]] # {{ھێما|GA}} [[دۆگلاس ئینگێلبارت]] # {{ھێما|B}} [[گرەیس مۆرای ھۆپەر]] # {{ھێما|B}} [[Donald Knuth]] # {{ھێما|B}} [[ئەیدا لەڤلەس]] # {{ھێما|Start}} [[دێنیس ڕیتچی]] # {{ھێما|B}} [[لینوس تۆرڤاڵدس]] # {{ھێما|GA}} '''[[ئەلن تیورینگ]]''' ([[Wikipedia:Vital articles|Level 3]]) # {{ھێما|B}} [[Konrad Zuse]] {{Div col end}} ==<span id="Sports figures"></span>Sports figures (97 articles)== ===Individual sports (54 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====Athletics (14 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Fanny Blankers-Koen]] # {{ھێما|GA}} [[یووسێن بۆڵت]] # {{ھێما|C}} [[Sergey Bubka]] # {{ھێما|C}} [[Pierre de Coubertin]] # {{ھێما|B}} [[Hicham El Guerrouj]] # {{ھێما|B}} [[Haile Gebrselassie]] # {{ھێما|C}} [[Florence Griffith Joyner]] # {{ھێما|C}} [[Jackie Joyner-Kersee]] # {{ھێما|C}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Carl Lewis]] # {{ھێما|C}} [[Edwin Moses]] # {{ھێما|GA}} [[Paavo Nurmi]] # {{ھێما|C}} [[Jesse Owens]] # {{ھێما|C}} [[Wilma Rudolph]] # {{ھێما|C}} [[Emil Zátopek]] ====Auto racing (4 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Juan Manuel Fangio]] # {{ھێما|C}} [[A. J. Foyt]] # {{ھێما|GA}} [[مایکل شوماخەر]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Ayrton Senna]] ====Biathlon (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Ole Einar Bjørndalen]] ====Boxing (3 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[محەممەد عەلی کلای]] # {{ھێما|B}} [[Joe Louis]] # {{ھێما|GA}} [[Sugar Ray Robinson]] ====Chess (2 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Bobby Fischer]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FFA}} [[Garry Kasparov]] ====Climbing and mountaineering (3 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[ئێدمۆند ھیلاری]] # {{ھێما|GA}} [[Junko Tabei]] # {{ھێما|B}} [[تێنزینگ نۆرگای]] ====Cycling (1 article)==== # {{ھێما|GA}} [[Eddy Merckx]] ====Figure skating (2 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[Yuzuru Hanyu]] # {{ھێما|Start}} [[Sonja Henie]] ====Golf (3 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Jack Nicklaus]] # {{ھێما|A}} {{ھێما|GA}} [[Annika Sörenstam]] # {{ھێما|GA}} [[تایگەر وودز]] ====Gymnastics (2 articles)==== # {{ھێما|B}} [[Nadia Comăneci]] # {{ھێما|C}} [[Larisa Latynina]] ====Martial arts (1 article)==== # {{ھێما|B}} [[برووس لی]] ====Skiing (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Marit Bjørgen]] # {{ھێما|Start}} [[Ingemar Stenmark]] ====Speed skating (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Bonnie Blair]] # {{ھێما|Start}} [[Eric Heiden]] ====Swimming (3 articles)==== # {{ھێما|GA}} [[مایکڵ فێڵپس]] # {{ھێما|B}} [[Mark Spitz]] # {{ھێما|B}} [[Johnny Weissmuller]] ====Tennis (8 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Margaret Court]] # {{ھێما|GA}} [[ڕۆجەر فێدێرێر]] # {{ھێما|B}} [[Steffi Graf]] # {{ھێما|B}} [[Rod Laver]] # {{ھێما|FA}} [[Suzanne Lenglen]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[ڕافایێل نادال]] # {{ھێما|B}} [[Martina Navratilova]] # {{ھێما|B}} [[سیرینا ویلیامز]] ====Wrestling (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Aleksandr Karelin]] ====Multiple sports (2 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[Jim Thorpe]] # {{ھێما|C}} [[Babe Didrikson Zaharias]] {{Div col end}} ===Team sports (43 articles)=== {{Div col|colwidth=15em}} ====American football (4 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Jim Brown]] # {{ھێما|GA}} [[Jerry Rice]] # {{ھێما|B}} [[Vince Lombardi]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Tom Brady]] ====Association football (14 articles)==== # {{ھێما|B}} [[فرانتس بێکنباوەر]] # {{ھێما|B}} [[یۆھان کرۆیف]] # {{ھێما|B}} [[ئالفرێدۆ دی ستیفانۆ]] # {{ھێما|C}} [[Eusébio]] # {{ھێما|GA}} [[میا ھام]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[دیێگۆ مارادۆنا]] # {{ھێما|GA}} [[لیۆنێل مێسی]] # {{ھێما|GA}} [[پێلێ]] # {{ھێما|B}} [[میشێل پلاتینی]] # {{ھێما|B}} [[پوشکاش]] # {{ھێما|B}} [[ڕۆناڵدۆ]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ]] # {{ھێما|B}} [[لەڤ یاشین]] # {{ھێما|B}} [[زینەدین زیدان]] ====Baseball (6 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Hank Aaron]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} {{ھێما|DGA}} [[Ty Cobb]] # {{ھێما|GA}} [[Willie Mays]] # {{ھێما|C}} [[Sadaharu Oh]] # {{ھێما|FA}} [[Jackie Robinson]] # {{ھێما|FA}} [[Babe Ruth]] ====Basketball (6 articles)==== # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Kareem Abdul-Jabbar]] # {{ھێما|GA}} [[Wilt Chamberlain]] # {{ھێما|GA}} [[LeBron James]] # {{ھێما|FA}} [[Magic Johnson]] # {{ھێما|FA}} [[مایکڵ جۆردن]] # {{ھێما|GA}} [[James Naismith]] ====Rugby union (2 articles)==== # {{ھێما|C}} [[Gareth Edwards]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|DGA}} [[Jonah Lomu]] ====Cricket (6 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[دۆن برادمان]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[W. G. Grace]] # {{ھێما|C}} [[Viv Richards]] # {{ھێما|C}} [[Garfield Sobers]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Sachin Tendulkar]] # {{ھێما|B}} {{ھێما|FGAN}} [[Shane Warne]] ====Field hockey (2 articles)==== # {{ھێما|Start}} [[Luciana Aymar]] # {{ھێما|Start}} [[Dhyan Chand]] ====Ice hockey (2 articles)==== # {{ھێما|FA}} [[Wayne Gretzky]] # {{ھێما|B}} [[Gordie Howe]] ====Rowing (1 article)==== # {{ھێما|C}} [[Steve Redgrave]] {{Div col end}} <noinclude> {{Core topics}} </noinclude> [[Category:Wikipedia article lists|All languages should have]] [[Category:Wikipedia core topics|Vital articles]] [[Category:Wikipedia vital articles| ]] glvv5gs47az9om9qbhg1iwhoxinm92t 0 43206 1623887 1458850 2026-08-12T13:34:19Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (سیاسەت-کۆلکە) 1623887 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕێکخراو |ناو = ئینتەرناسیۆنالی سۆشیالیستی |ڕەنگی باگراوند = |ڕەنگی نووسین = |وێنە =Socialist International logo.png |قەبارە = 150px |لێدوان = |سەردێڕ = |نەخشە =Parties of Socialist International.svg |قەبارەی نەخشە = |لێدوانی نەخشە =<small>سووری سووک: ئەو وڵاتانەی کە پارتێکی سیاسییان ھەیە کە ئەندامی ئینتەرناسیۆنالی سۆسیالیستییە{{ھن}}سووری تۆخ: ئەو وڵاتانەی کە پارتی دەسەڵاتداریان ئەندامی ئینتەرناسیۆنالی سۆسیالیستییە</small> |سەردێڕی نەخشە = |کورتکراوەی ناو =SI |دروشم = |دامەزراندن = ٣ی حوزەیرانی ١٩٥١ |نەمان = |جۆر = |ئامانج = |نووسینگەکان = |شوێن = |خزمەت لە ناوچەکانی = |ئەندامیەتی = |زمان = |سکرتێری گشتی = لویز ئایالا |ناونیشانی سەرۆک = |ناوی سەرۆک =جۆرج پاپاندریۆو |ناونیشانی سەرۆک٢ = |ناوی سەرۆک٢ = |ناونیشانی سەرۆک٣ = |ناوی سەرۆک٣ = |ناونیشانی سەرۆک٤ = |ناوی سەرۆک٤ = |کەساییەتیەکان = |خێزانی ڕێکخراو = |لایەنگیرییەکان = |بودجە = |ژ.ستاف = ١٦٠ وڵات |ژ.خۆبەخشان = |ماڵپەڕ = http://www.socialistinternational.org/ |ناوی پێشوو = }} '''ئینتەرناسیۆنالی سۆشیالیستی''' (بە [[ئینگلیزی]]:Socialist International) [[ڕێکخراوی سیاسی]]ی جیھانییە کە کۆمەڵەیەکی زۆری لە [[سۆسیالدیموکراسی]]یەکان یان سۆسیالیستەکانی جیھان لەخۆ کۆکردۆتەوە، داھاتی ڕێکخراوەکە لەساڵی ٢٠١١ بریتیبوو لە ١.٤ میلیۆن [[پاوەندی ستەرلینگی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.socialistinternational.org/viewArticle.cfm?ArticleID=2134 |سەردێڕ="داھاتی ڕێکخراو" |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170808000239/http://www.socialistinternational.org/viewArticle.cfm?ArticleID=2134 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەنێو حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] و [[حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران]] و لەنێو حیزبەکانی باشووری کوردستان [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] و [[حیزبی دیموکراتی کوردستان]] ئەندامی ئینتەرناسیۆنالی سۆشیالیستین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.socialistinternational.org/viewArticle.cfm?ArticlePageID=931 |سەردێڕ="لیستی ئەندامانی ڕێکخراوی ئینتێرناسیۆناڵ سۆسیالیست" |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20131103120922/http://www.socialistinternational.org/viewArticle.cfm?ArticlePageID=931 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ==سەرچاوە== {{Reflist}} {{پۆلی کۆمنز|Socialist International}} {{تووڵی دەروازە|سۆشیالیزم|ئابووری|سیاسەت|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} {{سیاسەت-کۆلکە}} [[پۆل:ڕێکخراوەکان، دامەزرانی ١٩٥١]] [[پۆل:مێژووی سۆسیالیزم]] [[پۆل:سۆشیالیزم]] [[پۆل:دیموکراسیی کۆمەڵایەتی]] [[پۆل:رێکخراوە سۆسیالیستە نێودەوڵەتییەکان]] [[پۆل:نێودەوڵەتی جیھانی]] j8k1rr0z8bn78q54k4cnjtbbosxzb3l 0 43384 1624168 1619384 2026-08-13T01:37:34Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئیسپانیا-کۆلکە) 1624168 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناوی_خۆماڵی = Hernán Cortés | ناو = ئێرنان کۆرتێس | زمانی_ناوی_خۆماڵی = ئیسپانی | وێنە = Retrato de Hernán Cortés.jpg | قەبارەی وێنە = | جێگری_وێنە = | سەردێری وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = ئێرنان کۆرتێس دێ پیزاررۆ | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٤٨٥ | شوێنی لەدایکبوون = مێدێلین، [http://en.wikipedia.org/wiki/Crown_of_Castile ئیمپراتۆری کاستیل] | ڕێکەوتی_ونبوون = | شوێنی_ونبوون = | ڕەوشی_ونبوون = | ڕێکەوتی مردن = ٢ی دیسەمبری ١٥٤٧ | شوێنی مردن = کاستیێلا دێ لا کوێستا، [http://en.wikipedia.org/wiki/Crown_of_Castile ئیمپراتۆری کاستیل] | ھۆکاری مردن = شوێندۆز، جیھانگەڕ | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | مۆنۆمێنتەکان = | نیشتەجێ = | نەتەوە = | ناوەکانی تر = | نەژاد = | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | پیشە = | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | ڕێکخراو = | ناسراو_بە_ھۆی = زاڵکردنی ئیمپراتۆری کاستیل بە سەر ئیمۆراتۆری ئازتێک | کارە_دیارەکان = | شێواز = | کاریگەر_بووە = | کاریگەری_بووە = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | تەلەفزیۆن = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = | بزاڤ = | بەرانبەرەکان = | ئایین = | سزای_تاوانباری = | ڕەوشی_تاوانباری = | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | واژۆ = Hernan Cortes Signature.svg | جێگری_واژۆ = | قەبارەی_واژۆ = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = }} '''ئێرنان کۆرتێس''' (١٤٨٥-١٥٤٧) ژنڕاڵ، شوێندۆز و جیھانگەڕی [[ئیسپانیا|ئیسپانی]] بوو کە ڕۆڵیێکی گرینگی بوو لە ڕووخانی ئیمپراتۆری [[ئازتێک]] و ئیستیعمار کردنی ناوچەکانی [[مەکسیک]]ی ھاوچەرخ.<ref>http://www.thelatinlibrary.com/imperialism/notes/cortez.html</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.san.beck.org/11-2-SpanishConquest.html#3 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170108155519/http://www.san.beck.org/11-2-SpanishConquest.html#3 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == <references/> {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسپانیا|شەڕ}} {{پۆلی کۆمنز|Hernán Cortés}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئیسپانیا-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:دۆزەرەوەکانی مەکسیک]] [[پۆل:مێژووی باھا کالیفۆرنیا]] [[پۆل:مێژووی کەنداوی کالیفۆرنیا]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٤٨٥]] [[پۆل:مردووانی ١٥٤٧]] [[پۆل:گەلی ئیسپانی سەدەی ١٦یەم]] [[پۆل:دامەزرێنەرانی شار]] bmlzgwuqtfmcnsm55qxkqrk7bo3mslm 0 43398 1623958 1347538 2026-08-12T16:35:28Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە، فیلم-کۆلکە) 1623958 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = ئینگمار بێرگمەن | ناوی_خۆماڵی = Ernst Ingmar Bergman | زمانی_ناوی_خۆماڵی = سویدی | وێنە = Ingmar Bergman Smultronstallet.jpg | قەبارەی وێنە = | جێگری_وێنە = | سەردێری وێنە = "بێرگمەن لە کاتی دروست کردنی فیلمی: ''Wild Strawberries''" | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = {{Birth date|df=yes|١٩١٨|٧|١٤}} | شوێنی لەدایکبوون = ئاپسالا، [[سوید]] | ڕێکەوتی_ونبوون = | شوێنی_ونبوون = | ڕەوشی_ونبوون = | ڕێکەوتی مردن = {{Death date and age|df=yes|٢٠٠٧|٧|٣٠|١٩١٨|٧|١٤}} | شوێنی مردن = فوارێ، [[سوید]] | ھۆکاری مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | مۆنۆمێنتەکان = | نیشتەجێ = | نەتەوە = | ناوەکانی تر = | نەژاد = | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | پیشە = بەرھەمھێنەر، دەرھێنەر، فیلمنامەنووس | ساڵانی چالاکی = ١٩٤٤–٢٠٠٥ | خاوەنکار = | ڕێکخراو = | ناسراو_بە_ھۆی = | کارە_دیارەکان = | شێواز = | کاریگەر_بووە = | کاریگەری_بووە = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | تەلەڤیزیۆن = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = | بزاڤ = | بەرانبەرەکان = | ئایین = | سزای_تاوانباری = | ڕەوشی_تاوانباری = | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | واژوو = Ingmar Bergman Signature.png | جێگری_واژوو = | قەبارەی_واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان =}} '''ئێرنێست ئینگمار بێرگمەن''' ({{بە سویدی|Ernst Ingmar Bergman}}) (١٤ی تەممووزی ١٩١٨ – ٣٠ی تەممووزی ٢٠٠٧) دەرھێنەری [[سوید]]ییە. بێرگمەن خاوەنی چەندین کاری بەناوبانگە لە جیھانی سینەمادا وەکوو "''Wild Strawberries''". وودی ئالێن دەرھێنەری بەناوبانگی [[ئامریکا]]یی، بێرگمەن بە گەورەترین ئەکتەر، فیلمنامەنووس و دەرھێنەری مێژووی سینەما دەزانێت لە تەواوی بوارەکانی ھونەرییەوە.<ref>http://www.nytimes.com/2007/07/30/movies/30cnd-bergman.html</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1648917,00.html?iid=sphere-inline-bottom |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111120234211/http://www.time.com/time/arts/article/0%2C8599%2C1648917%2C00.html?iid=sphere-inline-bottom |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن|فیلم|شانۆ}} {{پۆلی کۆمنز|Ingmar Bergman}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئاڵمانی]] [[پۆل:گۆتلەند]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی سویدی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٨]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٤]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٧]] [[پۆل:دەرھێنەران لە بردنەوەی خەڵاتی گۆڵدن بێر]] [[پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست]] [[پۆل:براوەکانی دەیڤد دی دۆناتێلۆ]] [[پۆل:دەرھێنەرانی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی]] 1cfwrwqnyoplhs4cd4bo991pqki7xro 0 43561 1624030 1487171 2026-08-12T19:37:34Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کیمیا-کۆلکە، وزە-کۆلکە، پزیشکی-کۆلکە) 1624030 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{بنبەست|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} سوتەمەنی ئیسانۆل بریتیە لە (کحولی ئەسیل) , ھەمان شێوەی ئەو کحولەیە کە لە خواردنە کحولیەکان بەدەست دێت و بەکاردێت وەک و سوتەمەنی. وە زیاتر وەک سوتەمەنی بۆ ماتۆرەکان بەکاردێت، بەشێوەیەک کە سوتەمەنی سروشتی زیاد بکرێ بۆ گازۆلین. ووە یەکەم ئۆتۆمبێل کە بە شێوەیەیکی گشتی بە پشت بەستنی تەواو لەسەر ئیسانۆل دا بروا ئۆتۆمبێلی جۆری (فیات ١٤٧) بوو. [[File:Ethyl_alcohol_usp_grade.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ethyl_alcohol_usp_grade.jpg|وێنۆک|{{بەستەری مردوو|url=https://en.wikipedia.org/wiki/File%3AEthyl_alcohol_usp_grade.jpg%7C%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%86%DA%A9%7C |date=ئابی ٢٠٢١ }}[[:en:United_States_Pharmacopeia|USP]] grade ethanol for laboratory use.]] == ێکھاتەی کیمیایی == لە کاتی دروستبوونی ئیتانۆل بە ڕێگای فێراندن (تەخمیرکردن)، شەکرەکانی وەک گلوکۆز وە جۆرەکانی تر کە لەناو گەنمەکان و دەنکەکانی خواردەمەنیەکان ھەن دەگۆرێن بۆ ئیسانۆل و دوانە ئۆکسیدی کاربۆن C6H12O6 → 2 C2H5OH+ 2 CO2 + heat فیراندنی ئیسانۆل ھەموو کات بە شێوەیەکی خاوێن نابێت بە ڕێژەی ١٠٠٪ بەڵکو ماددەکانی وەک گلایکۆل و ئەسێتیک ئەسیدی لەگەڵدا ئەبێت {{پۆلی کۆمنز|Ethanol}} {{تووڵی دەروازە|کیمیا|وزە|پزیشکی|گەردوون|خواردنەوە}} {{کیمیا-کۆلکە}} {{وزە-کۆلکە}} {{پزیشکی-کۆلکە}} [[پۆل:ئێتانۆل]] ihv91flyfhaqpnk5710x2ryw1qcrgln 1624040 1624030 2026-08-12T20:00:52Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بنبەست|بنبەست]]}} 1624040 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} سوتەمەنی ئیسانۆل بریتیە لە (کحولی ئەسیل) , ھەمان شێوەی ئەو کحولەیە کە لە خواردنە کحولیەکان بەدەست دێت و بەکاردێت وەک و سوتەمەنی. وە زیاتر وەک سوتەمەنی بۆ ماتۆرەکان بەکاردێت، بەشێوەیەک کە سوتەمەنی سروشتی زیاد بکرێ بۆ گازۆلین. ووە یەکەم ئۆتۆمبێل کە بە شێوەیەیکی گشتی بە پشت بەستنی تەواو لەسەر ئیسانۆل دا بروا ئۆتۆمبێلی جۆری (فیات ١٤٧) بوو. [[File:Ethyl_alcohol_usp_grade.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ethyl_alcohol_usp_grade.jpg|وێنۆک|{{بەستەری مردوو|url=https://en.wikipedia.org/wiki/File%3AEthyl_alcohol_usp_grade.jpg%7C%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%86%DA%A9%7C |date=ئابی ٢٠٢١ }}[[:en:United_States_Pharmacopeia|USP]] grade ethanol for laboratory use.]] == ێکھاتەی کیمیایی == لە کاتی دروستبوونی ئیتانۆل بە ڕێگای فێراندن (تەخمیرکردن)، شەکرەکانی وەک گلوکۆز وە جۆرەکانی تر کە لەناو گەنمەکان و دەنکەکانی خواردەمەنیەکان ھەن دەگۆرێن بۆ ئیسانۆل و دوانە ئۆکسیدی کاربۆن C6H12O6 → 2 C2H5OH+ 2 CO2 + heat فیراندنی ئیسانۆل ھەموو کات بە شێوەیەکی خاوێن نابێت بە ڕێژەی ١٠٠٪ بەڵکو ماددەکانی وەک گلایکۆل و ئەسێتیک ئەسیدی لەگەڵدا ئەبێت {{پۆلی کۆمنز|Ethanol}} {{تووڵی دەروازە|کیمیا|وزە|پزیشکی|گەردوون|خواردنەوە}} {{کیمیا-کۆلکە}} {{وزە-کۆلکە}} {{پزیشکی-کۆلکە}} [[پۆل:ئێتانۆل]] m289ujqu9wskn7bpbxqrk5310s1f17o 1624074 1624040 2026-08-12T21:03:52Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1624074 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} سوتەمەنی ئیسانۆل بریتیە لە (کحولی ئەسیل) , ھەمان شێوەی ئەو کحولەیە کە لە خواردنە کحولیەکان بەدەست دێت و بەکاردێت وەک و سوتەمەنی. وە زیاتر وەک سوتەمەنی بۆ ماتۆرەکان بەکاردێت، بەشێوەیەک کە سوتەمەنی سروشتی زیاد بکرێ بۆ گازۆلین. ووە یەکەم ئۆتۆمبێل کە بە شێوەیەیکی گشتی بە پشت بەستنی تەواو لەسەر ئیسانۆل دا بروا ئۆتۆمبێلی جۆری (فیات ١٤٧) بوو. [[File:Ethyl_alcohol_usp_grade.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ethyl_alcohol_usp_grade.jpg|وێنۆک|{{بەستەری مردوو|url=https://en.wikipedia.org/wiki/File%3AEthyl_alcohol_usp_grade.jpg%7C%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%86%DA%A9%7C |date=ئابی ٢٠٢١ }}[[:en:United_States_Pharmacopeia|USP]] grade ethanol for laboratory use.]] == ێکھاتەی کیمیایی == لە کاتی دروستبوونی ئیتانۆل بە ڕێگای فێراندن (تەخمیرکردن)، شەکرەکانی وەک گلوکۆز وە جۆرەکانی تر کە لەناو گەنمەکان و دەنکەکانی خواردەمەنیەکان ھەن دەگۆرێن بۆ ئیسانۆل و دوانە ئۆکسیدی کاربۆن C6H12O6 → 2 C2H5OH+ 2 CO2 + heat فیراندنی ئیسانۆل ھەموو کات بە شێوەیەکی خاوێن نابێت بە ڕێژەی ١٠٠٪ بەڵکو ماددەکانی وەک گلایکۆل و ئەسێتیک ئەسیدی لەگەڵدا ئەبێت {{پۆلی کۆمنز|Ethanol}} {{تووڵی دەروازە|کیمیا|وزە|پزیشکی|گەردوون|خواردنەوە}} {{کیمیا-کۆلکە}} {{وزە-کۆلکە}} {{پزیشکی-کۆلکە}} [[پۆل:ئێتانۆل]] [[پۆل:داڕێژە کۆلکەکان]] ga399lf0u9ul4xjrmagbhabk1ta168g 0 51960 1624269 1373684 2026-08-13T08:49:18Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[شارۆچکەی خەلیفان]] 1624269 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[شارۆچکەی خەلیفان]] f6fmh3egfrvvwzlmedi8tjybxc7bo65 0 90280 1624271 1373686 2026-08-13T08:49:38Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[شارۆچکەی خەلیفان]] 1624271 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[شارۆچکەی خەلیفان]] f6fmh3egfrvvwzlmedi8tjybxc7bo65 4 90420 1624131 1623552 2026-08-13T00:04:47Z CdRBot 8950 Updated by Bot *** لەگەڵ دەقەکەیدا جێگۆڕ کرا *** 1624131 wikitext text/x-wiki <div style="background: #E5E4E2; padding: 0.5em; font-size: 130%; -moz-border-radius: 0.3em; border-radius: 0.3em;"> <center> پێڕستی ١٠٠ بەشداربووی بەرزتر بەپێی ژمارەی دروستکردنی پەڕەکان (بە بۆتەوە). ھەروەھا بڕوانە: [[ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی نووسەرانی ویکیپیدیا بەپێی ژمارەی دروستکردنی پەڕەکان|ئەم ئامارە بەبێ بۆت]] '''دوایین نوێکردنەوە لە لایەن [[user:CdRBot|CdRBot]]''': ''٠٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC)'' {| |- style="vertical-align:text-top;" | {| class="wikitable" border="1" style="margin:0px;" |- ! زنجیرە |- | ١ |- | ٢ |- | ٣ |- | ٤ |- | ٥ |- | ٦ |- | ٧ |- | ٨ |- | ٩ |- | ١٠ |- | ١١ |- | ١٢ |- | ١٣ |- | ١٤ |- | ١٥ |- | ١٦ |- | ١٧ |- | ١٨ |- | ١٩ |- | ٢٠ |- | ٢١ |- | ٢٢ |- | ٢٣ |- | ٢٤ |- | ٢٥ |- | ٢٦ |- | ٢٧ |- | ٢٨ |- | ٢٩ |- | ٣٠ |- | ٣١ |- | ٣٢ |- | ٣٣ |- | ٣٤ |- | ٣٥ |- | ٣٦ |- | ٣٧ |- | ٣٨ |- | ٣٩ |- | ٤٠ |- | ٤١ |- | ٤٢ |- | ٤٣ |- | ٤٤ |- | ٤٥ |- | ٤٦ |- | ٤٧ |- | ٤٨ |- | ٤٩ |- | ٥٠ |- | ٥١ |- | ٥٢ |- | ٥٣ |- | ٥٤ |- | ٥٥ |- | ٥٦ |- | ٥٧ |- | ٥٨ |- | ٥٩ |- | ٦٠ |- | ٦١ |- | ٦٢ |- | ٦٣ |- | ٦٤ |- | ٦٥ |- | ٦٦ |- | ٦٧ |- | ٦٨ |- | ٦٩ |- | ٧٠ |- | ٧١ |- | ٧٢ |- | ٧٣ |- | ٧٤ |- | ٧٥ |- | ٧٦ |- | ٧٧ |- | ٧٨ |- | ٧٩ |- | ٨٠ |- | ٨١ |- | ٨٢ |- | ٨٣ |- | ٨٤ |- | ٨٥ |- | ٨٦ |- | ٨٧ |- | ٨٨ |- | ٨٩ |- | ٩٠ |- | ٩١ |- | ٩٢ |- | ٩٣ |- | ٩٤ |- | ٩٥ |- | ٩٦ |- | ٩٧ |- | ٩٨ |- | ٩٩ |- | ١٠٠ |} | {| class="wikitable" !بەکارھێنەر!!ژمارەی وتارەکان |- | [[Special:Contributions/AramBot|AramBot]] || ١٩١٨٨ |- | [[Special:Contributions/Tessla|Tessla]] || ١٠٦٤٤ |- | [[Special:Contributions/MFTG|MFTG]] || ٦٦٥٨ |- | [[Special:Contributions/Sakura emad|Sakura emad]] || ٣٠٢٥ |- | [[Special:Contributions/1silent scientist|1silent scientist]] || ٢٩٤٩ |- | [[Special:Contributions/CalakBot|CalakBot]] || ٢٧٣٥ |- | [[Special:Contributions/DarafshBot|DarafshBot]] || ٢٢٣١ |- | [[Special:Contributions/Kushared|Kushared]] || ٢١٢٨ |- | [[Special:Contributions/Kurd2021|Kurd2021]] || ١٨٣٧ |- | [[Special:Contributions/Zemen|Zemen]] || ١٣٨٤ |- | [[Special:Contributions/Min.neel|Min.neel]] || ١٣٧٨ |- | [[Special:Contributions/Danial2703kurdistan|Danial2703kurdistan]] || ١١٩٣ |- | [[Special:Contributions/مامۆستا|مامۆستا]] || ١٠٣٤ |- | [[Special:Contributions/Serchia|Serchia]] || ٩٥٠ |- | [[Special:Contributions/Ebrambot|Ebrambot]] || ٩٣١ |- | [[Special:Contributions/Diyar se|Diyar se]] || ٨٦٨ |- | [[Special:Contributions/Aza|Aza]] || ٨٥٦ |- | [[Special:Contributions/Hamaredha|Hamaredha]] || ٨٥٣ |- | [[Special:Contributions/Paraw|Paraw]] || ٧٧٠ |- | [[Special:Contributions/Shahid tahir|Shahid tahir]] || ٧٦١ |- | [[Special:Contributions/ئاسۆ|ئاسۆ]] || ٧٢٠ |- | [[Special:Contributions/Ahrir|Ahrir]] || ٦٥٥ |- | [[Special:Contributions/Merkhas|Merkhas]] || ٦١١ |- | [[Special:Contributions/Épine|Épine]] || ٥٧٧ |- | [[Special:Contributions/Aro Salar|Aro Salar]] || ٥٤٦ |- | [[Special:Contributions/ساکاتا گینتۆکی|ساکاتا گینتۆکی]] || ٥٠٠ |- | [[Special:Contributions/Amine yousefi|Amine yousefi]] || ٤٩٥ |- | [[Special:Contributions/Ari Qasm|Ari Qasm]] || ٤٨٠ |- | [[Special:Contributions/Pirehelokan|Pirehelokan]] || ٤٧٣ |- | [[Special:Contributions/Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]] || ٤٦٦ |- | [[Special:Contributions/Khoshhat|Khoshhat]] || ٣٩٧ |- | [[Special:Contributions/Kován|Kován]] || ٣٩٧ |- | [[Special:Contributions/Calak|Calak]] || ٣٩٦ |- | [[Special:Contributions/Rebin galaly|Rebin galaly]] || ٣٨١ |- | [[Special:Contributions/Diyako kazm|Diyako kazm]] || ٣٧٣ |- | [[Special:Contributions/دیاکۆ|دیاکۆ]] || ٣٦١ |- | [[Special:Contributions/Khabat4545|Khabat4545]] || ٣٠٨ |- | [[Special:Contributions/Ibrahim aziz|Ibrahim aziz]] || ٣٠٢ |- | [[Special:Contributions/Sorou6sh|Sorou6sh]] || ٢٨٠ |- | [[Special:Contributions/Rahel khdhr|Rahel khdhr]] || ٢٧٥ |- | [[Special:Contributions/Broosk|Broosk]] || ٢٦٥ |- | [[Special:Contributions/فەرهاد|فەرهاد]] || ٢٦٤ |- | [[Special:Contributions/DiyarKamaran|DiyarKamaran]] || ٢٥٢ |- | [[Special:Contributions/Mamozk|Mamozk]] || ٢٤٩ |- | [[Special:Contributions/هیوا|هیوا]] || ٢٤٢ |- | [[Special:Contributions/Muhammed taha|Muhammed taha]] || ٢٣٥ |- | [[Special:Contributions/کاردۆ جاف|کاردۆ جاف]] || ٢٣٢ |- | [[Special:Contributions/Keenîî|Keenîî]] || ٢٢٢ |- | [[Special:Contributions/Rannda|Rannda]] || ٢١٩ |- | [[Special:Contributions/Abdurhman Ahmad|Abdurhman Ahmad]] || ٢١٥ |- | [[Special:Contributions/Burhan br|Burhan br]] || ١٩٨ |- | [[Special:Contributions/AsoBot|AsoBot]] || ١٩١ |- | [[Special:Contributions/حوسێن|حوسێن]] || ١٨٩ |- | [[Special:Contributions/Aminijian|Aminijian]] || ١٨٦ |- | [[Special:Contributions/Ferxwaz|Ferxwaz]] || ١٨٠ |- | [[Special:Contributions/Blqk yeloow|Blqk yeloow]] || ١٨٠ |- | [[Special:Contributions/Cyrus abdi|Cyrus abdi]] || ١٧٤ |- | [[Special:Contributions/Hivja|Hivja]] || ١٧٢ |- | [[Special:Contributions/Shaxstan|Shaxstan]] || ١٦٥ |- | [[Special:Contributions/Ali Sardar 06|Ali Sardar 06]] || ١٦١ |- | [[Special:Contributions/Halbast1|Halbast1]] || ١٤٩ |- | [[Special:Contributions/محمد فاتح حامد|محمد فاتح حامد]] || ١٤٢ |- | [[Special:Contributions/Jutyaar|Jutyaar]] || ١٣٨ |- | [[Special:Contributions/Ibrahim N. Qader|Ibrahim N. Qader]] || ١٣٧ |- | [[Special:Contributions/Helen S Abdulrahman|Helen S Abdulrahman]] || ١٣٦ |- | [[Special:Contributions/Maniu13|Maniu13]] || ١٣٠ |- | [[Special:Contributions/Ara Qadir|Ara Qadir]] || ١٢٨ |- | [[Special:Contributions/Twana.ismail|Twana.ismail]] || ١٢٧ |- | [[Special:Contributions/DreamHourFlight|DreamHourFlight]] || ١٢٧ |- | [[Special:Contributions/ZheenCenter|ZheenCenter]] || ١٢٤ |- | [[Special:Contributions/Gyan333|Gyan333]] || ١٢٣ |- | [[Special:Contributions/Barham|Barham]] || ١٢١ |- | [[Special:Contributions/Rabar ajax1|Rabar ajax1]] || ١٢١ |- | [[Special:Contributions/Saad Goran|Saad Goran]] || ١٢٠ |- | [[Special:Contributions/Cwtiyar|Cwtiyar]] || ١١٨ |- | [[Special:Contributions/Ilamxan|Ilamxan]] || ١١٣ |- | [[Special:Contributions/Abdullah Arfa|Abdullah Arfa]] || ١١٣ |- | [[Special:Contributions/Hîwa Seqiz|Hîwa Seqiz]] || ١١١ |- | [[Special:Contributions/Aram|Aram]] || ١٠٩ |- | [[Special:Contributions/Ismail.Sharifi|Ismail.Sharifi]] || ١٠٩ |- | [[Special:Contributions/ئاراس نوری|ئاراس نوری]] || ١٠٨ |- | [[Special:Contributions/GoRaN909|GoRaN909]] || ١٠٨ |- | [[Special:Contributions/Daniiiar|Daniiiar]] || ١٠٤ |- | [[Special:Contributions/Cyrus abdi~ckbwiki|Cyrus abdi~ckbwiki]] || ٩٠ |- | [[Special:Contributions/عبد الله عرفة (بيت الحكمة)|عبد الله عرفة (بيت الحكمة)]] || ٨٥ |- | [[Special:Contributions/HivjaBot|HivjaBot]] || ٨٥ |- | [[Special:Contributions/-Haryad|-Haryad]] || ٨١ |- | [[Special:Contributions/Bilalinfo|Bilalinfo]] || ٨٠ |- | [[Special:Contributions/Ferhad y|Ferhad y]] || ٧٨ |- | [[Special:Contributions/Marmzok|Marmzok]] || ٧٥ |- | [[Special:Contributions/Nskoalj|Nskoalj]] || ٧١ |- | [[Special:Contributions/Yosf Mstf|Yosf Mstf]] || ٦٤ |- | [[Special:Contributions/Karwandoorandish|Karwandoorandish]] || ٦١ |- | [[Special:Contributions/Arya sarhan|Arya sarhan]] || ٦٠ |- | [[Special:Contributions/Hastyar Abdullah|Hastyar Abdullah]] || ٥٨ |- | [[Special:Contributions/Kareeeeem|Kareeeeem]] || ٥٣ |- | [[Special:Contributions/Ppkb Vcsk|Ppkb Vcsk]] || ٥٣ |- | [[Special:Contributions/444radio|444radio]] || ٥٠ |- | [[Special:Contributions/Baneh k|Baneh k]] || ٤٦ |- | [[Special:Contributions/Rauf t jabar|Rauf t jabar]] || ٤٦ |} </center> [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] </div> rj20qiqxac3w30lg3qaaund9itpj6ch 4 90421 1624132 1623553 2026-08-13T00:04:57Z CdRBot 8950 Updated by Bot *** لەگەڵ دەقەکەیدا جێگۆڕ کرا *** 1624132 wikitext text/x-wiki <div style="background: #E5E4E2; padding: 0.5em; font-size: 130%; -moz-border-radius: 0.3em; border-radius: 0.3em;"> <center> پێڕستی ١٠٠ بەشداربووی بەرزتر بەپێی ژمارەی دروستکردنی پەڕەکان (بەبێ بۆت). ھەروەھا بڕوانە: [[ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی نووسەرانی ویکیپیدیا بەپێی ژمارەی دروستکردنی پەڕەکان (بە بۆتەوە)|ئەم ئامارە بە بۆتەوە]] '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[user:CdRBot|CdRBot]]''': ''٠٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC)'' </center> {| |- style="vertical-align:text-top;" | {| class="wikitable" border="1" style="margin:0px;" |- ! زنجیرە |- | ١ |- | ٢ |- | ٣ |- | ٤ |- | ٥ |- | ٦ |- | ٧ |- | ٨ |- | ٩ |- | ١٠ |- | ١١ |- | ١٢ |- | ١٣ |- | ١٤ |- | ١٥ |- | ١٦ |- | ١٧ |- | ١٨ |- | ١٩ |- | ٢٠ |- | ٢١ |- | ٢٢ |- | ٢٣ |- | ٢٤ |- | ٢٥ |- | ٢٦ |- | ٢٧ |- | ٢٨ |- | ٢٩ |- | ٣٠ |- | ٣١ |- | ٣٢ |- | ٣٣ |- | ٣٤ |- | ٣٥ |- | ٣٦ |- | ٣٧ |- | ٣٨ |- | ٣٩ |- | ٤٠ |- | ٤١ |- | ٤٢ |- | ٤٣ |- | ٤٤ |- | ٤٥ |- | ٤٦ |- | ٤٧ |- | ٤٨ |- | ٤٩ |- | ٥٠ |- | ٥١ |- | ٥٢ |- | ٥٣ |- | ٥٤ |- | ٥٥ |- | ٥٦ |- | ٥٧ |- | ٥٨ |- | ٥٩ |- | ٦٠ |- | ٦١ |- | ٦٢ |- | ٦٣ |- | ٦٤ |- | ٦٥ |- | ٦٦ |- | ٦٧ |- | ٦٨ |- | ٦٩ |- | ٧٠ |- | ٧١ |- | ٧٢ |- | ٧٣ |- | ٧٤ |- | ٧٥ |- | ٧٦ |- | ٧٧ |- | ٧٨ |- | ٧٩ |- | ٨٠ |- | ٨١ |- | ٨٢ |- | ٨٣ |- | ٨٤ |- | ٨٥ |- | ٨٦ |- | ٨٧ |- | ٨٨ |- | ٨٩ |- | ٩٠ |- | ٩١ |- | ٩٢ |- | ٩٣ |- | ٩٤ |- | ٩٥ |- | ٩٦ |- | ٩٧ |- | ٩٨ |- | ٩٩ |- | ١٠٠ |} | {| class="wikitable sortable" !style="background-color:#808080" align="center"|بەکارھێنەر!!style="background-color:#808080" align="center"|وتار!!style="background-color:#808080" align="center"|داڕێژە!!style="background-color:#808080" align="center"|پەڕەی یارمەتی!!style="background-color:#808080" align="center"|پۆل!!style="background-color:#808080" align="center"|دەروازە!!style="background-color:#808080" align="center"|ویکیپرۆژە |- | [[Special:Contributions/Tessla|Tessla]] || ١٠٦٤٤ || ١٣٧ || ٠ || ٩١٤٢ || ١٤٧٢ || ٢ |- | [[Special:Contributions/MFTG|MFTG]] || ٦٦٥٨ || ٦٢ || ٠ || ٢١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Sakura emad|Sakura emad]] || ٣٠٢٥ || ٦٥٥ || ٢ || ٤٥٣١ || ٥ || ٤ |- | [[Special:Contributions/1silent scientist|1silent scientist]] || ٢٩٤٩ || ١ || ٠ || ٠ || ١ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Kushared|Kushared]] || ٢١٢٨ || ٩٧ || ٠ || ١١٤ || ١ || ٣ |- | [[Special:Contributions/Kurd2021|Kurd2021]] || ١٨٣٧ || ٨٧ || ٠ || ١٢٦ || ١٠ || ١ |- | [[Special:Contributions/Zemen|Zemen]] || ١٣٨٤ || ٢٩ || ١ || ٤٦ || ٣ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Min.neel|Min.neel]] || ١٣٧٨ || ٢٩ || ٠ || ٢١٥ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Danial2703kurdistan|Danial2703kurdistan]] || ١١٩٣ || ٣ || ٠ || ٨٤ || ٢٣ || ٠ |- | [[Special:Contributions/مامۆستا|مامۆستا]] || ١٠٣٤ || ٠ || ٠ || ٧٣١ || ١٠٢ || ٢ |- | [[Special:Contributions/Serchia|Serchia]] || ٩٥٠ || ١٠٩ || ٠ || ٤٣٤ || ١ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Diyar se|Diyar se]] || ٨٦٨ || ٣١٦ || ٠ || ٢٧ || ٥ || ١ |- | [[Special:Contributions/Aza|Aza]] || ٨٥٦ || ٩ || ٠ || ٢ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Hamaredha|Hamaredha]] || ٨٥٣ || ٠ || ٠ || ٩٧٩ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Paraw|Paraw]] || ٧٧٠ || ١٠١ || ٠ || ٩٨٦ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Shahid tahir|Shahid tahir]] || ٧٦١ || ٢ || ٠ || ٣ || ٢ || ٠ |- | [[Special:Contributions/ئاسۆ|ئاسۆ]] || ٧٢٠ || ٣٧٤ || ٤ || ٤٨ || ١٣ || ٤ |- | [[Special:Contributions/Ahrir|Ahrir]] || ٦٥٥ || ١٢٣ || ١ || ٤٣٦ || ٣٨٤ || ٧ |- | [[Special:Contributions/Merkhas|Merkhas]] || ٦١١ || ٢٠٧ || ٠ || ٥٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Épine|Épine]] || ٥٧٧ || ٨٩١ || ٩ || ٧١٥ || ٣١٩ || ١٢ |- | [[Special:Contributions/Aro Salar|Aro Salar]] || ٥٤٦ || ٥١ || ٠ || ٥٤ || ٢ || ٣ |- | [[Special:Contributions/ساکاتا گینتۆکی|ساکاتا گینتۆکی]] || ٥٠٠ || ٤١ || ٠ || ٢٣٤ || ١٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Amine yousefi|Amine yousefi]] || ٤٩٥ || ٥٢ || ٠ || ٣٧٤ || ١٧٦٩ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Ari Qasm|Ari Qasm]] || ٤٨٠ || ١٣ || ٠ || ٢١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Pirehelokan|Pirehelokan]] || ٤٧٣ || ٢ || ٠ || ١٩٦ || ٢ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]] || ٤٦٦ || ٤١ || ٠ || ٥ || ١ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Khoshhat|Khoshhat]] || ٣٩٧ || ٠ || ٠ || ٣١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Kován|Kován]] || ٣٩٧ || ٦٤ || ٠ || ١٧١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Calak|Calak]] || ٣٩٦ || ٤٦١ || ١ || ٢٠٠٤ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Rebin galaly|Rebin galaly]] || ٣٨١ || ٢٢ || ٠ || ٩ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Diyako kazm|Diyako kazm]] || ٣٧٣ || ١١٨ || ٠ || ٥٥٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/دیاکۆ|دیاکۆ]] || ٣٦١ || ٠ || ٠ || ١٨ || ٣٧٥ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Khabat4545|Khabat4545]] || ٣٠٨ || ٦ || ٠ || ٣٨ || ٠ || ١ |- | [[Special:Contributions/Ibrahim aziz|Ibrahim aziz]] || ٣٠٢ || ١٣ || ٠ || ٢٣ || ٣٨ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Sorou6sh|Sorou6sh]] || ٢٨٠ || ٦ || ٠ || ١٩٨ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Rahel khdhr|Rahel khdhr]] || ٢٧٥ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Broosk|Broosk]] || ٢٦٥ || ١١٧ || ٠ || ٣٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/فەرهاد|فەرهاد]] || ٢٦٤ || ١ || ٠ || ٠ || ٩٧ || ٠ |- | [[Special:Contributions/DiyarKamaran|DiyarKamaran]] || ٢٥٢ || ٣ || ٠ || ١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Mamozk|Mamozk]] || ٢٤٩ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/هیوا|هیوا]] || ٢٤٢ || ٥ || ١ || ١٥ || ٢ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Muhammed taha|Muhammed taha]] || ٢٣٥ || ١١٧ || ١ || ٥٦ || ٤ || ٠ |- | [[Special:Contributions/کاردۆ جاف|کاردۆ جاف]] || ٢٣٢ || ٢ || ٠ || ٢ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Keenîî|Keenîî]] || ٢٢٢ || ٢ || ٠ || ١٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Rannda|Rannda]] || ٢١٩ || ٦٥ || ٠ || ٦٩ || ١ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Abdurhman Ahmad|Abdurhman Ahmad]] || ٢١٥ || ٢ || ٠ || ٥٠ || ٣ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Burhan br|Burhan br]] || ١٩٨ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/حوسێن|حوسێن]] || ١٨٩ || ٣٧ || ٠ || ١١٧١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Aminijian|Aminijian]] || ١٨٦ || ٣ || ٠ || ٢ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Ferxwaz|Ferxwaz]] || ١٨٠ || ١ || ٠ || ١٤ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Blqk yeloow|Blqk yeloow]] || ١٨٠ || ٠ || ٠ || ٧ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Cyrus abdi|Cyrus abdi]] || ١٧٤ || ٠ || ٠ || ١٢ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Hivja|Hivja]] || ١٧٢ || ٤٠ || ٠ || ٨٠ || ٣٦ || ٨ |- | [[Special:Contributions/Shaxstan|Shaxstan]] || ١٦٥ || ٢ || ٠ || ٣ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Ali Sardar 06|Ali Sardar 06]] || ١٦١ || ٠ || ٠ || ١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Halbast1|Halbast1]] || ١٤٩ || ١٠٩ || ٢ || ٥٠ || ١ || ٠ |- | [[Special:Contributions/محمد فاتح حامد|محمد فاتح حامد]] || ١٤٢ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Jutyaar|Jutyaar]] || ١٣٨ || ٢ || ٠ || ٢ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Ibrahim N. Qader|Ibrahim N. Qader]] || ١٣٧ || ٠ || ٠ || ١ || ٤ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Helen S Abdulrahman|Helen S Abdulrahman]] || ١٣٦ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Maniu13|Maniu13]] || ١٣٠ || ٠ || ٠ || ١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Ara Qadir|Ara Qadir]] || ١٢٨ || ١٥ || ٠ || ١٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Twana.ismail|Twana.ismail]] || ١٢٧ || ٢٩ || ٠ || ١٥٢ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/DreamHourFlight|DreamHourFlight]] || ١٢٧ || ١٣ || ٠ || ٩ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/ZheenCenter|ZheenCenter]] || ١٢٤ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Gyan333|Gyan333]] || ١٢٣ || ٧ || ٠ || ١٩ || ٤٢ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Barham|Barham]] || ١٢١ || ١٣٩ || ٢ || ٣ || ١ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Rabar ajax1|Rabar ajax1]] || ١٢١ || ١ || ٠ || ١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Saad Goran|Saad Goran]] || ١٢٠ || ٠ || ٠ || ٥ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Cwtiyar|Cwtiyar]] || ١١٨ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Ilamxan|Ilamxan]] || ١١٣ || ٠ || ٠ || ١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Abdullah Arfa|Abdullah Arfa]] || ١١٣ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Hîwa Seqiz|Hîwa Seqiz]] || ١١١ || ٠ || ٠ || ٥ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Aram|Aram]] || ١٠٩ || ٩١٦ || ٠ || ١٢٩٣ || ٧١ || ١١ |- | [[Special:Contributions/Ismail.Sharifi|Ismail.Sharifi]] || ١٠٩ || ٦ || ٠ || ٥٨ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/ئاراس نوری|ئاراس نوری]] || ١٠٨ || ٣ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/GoRaN909|GoRaN909]] || ١٠٨ || ٤ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Daniiiar|Daniiiar]] || ١٠٤ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Cyrus abdi~ckbwiki|Cyrus abdi~ckbwiki]] || ٩٠ || ٠ || ٠ || ١٤ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/عبد الله عرفة (بيت الحكمة)|عبد الله عرفة (بيت الحكمة)]] || ٨٥ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/-Haryad|-Haryad]] || ٨١ || ٢٢ || ٠ || ٥٧ || ٧٧ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Bilalinfo|Bilalinfo]] || ٨٠ || ٨ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Ferhad y|Ferhad y]] || ٧٨ || ٣ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Marmzok|Marmzok]] || ٧٥ || ٦٤ || ٧ || ٣ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Nskoalj|Nskoalj]] || ٧١ || ٢٩ || ٠ || ٣٥ || ٦ || ٢ |- | [[Special:Contributions/Yosf Mstf|Yosf Mstf]] || ٦٤ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Karwandoorandish|Karwandoorandish]] || ٦١ || ٠ || ٠ || ١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Arya sarhan|Arya sarhan]] || ٦٠ || ٢٦ || ٠ || ١٧٨ || ٢١٦ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Hastyar Abdullah|Hastyar Abdullah]] || ٥٨ || ١١ || ٠ || ٣ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Kareeeeem|Kareeeeem]] || ٥٣ || ٣ || ٠ || ٩ || ٥ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Ppkb Vcsk|Ppkb Vcsk]] || ٥٣ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/444radio|444radio]] || ٥٠ || ٠ || ٠ || ٢ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Baneh k|Baneh k]] || ٤٦ || ٥ || ٠ || ١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Rauf t jabar|Rauf t jabar]] || ٤٦ || ٦ || ٠ || ١٠ || ٠ || ١ |- | [[Special:Contributions/بنار|بنار]] || ٤٤ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Sakaros sasan|Sakaros sasan]] || ٤٣ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Eng.dilan86|Eng.dilan86]] || ٤٣ || ٤ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/MeerFarhad97|MeerFarhad97]] || ٤١ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Houshang tabrizi|Houshang tabrizi]] || ٤١ || ٣ || ٠ || ١٣ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Hamedvahid|Hamedvahid]] || ٤٠ || ١١ || ٠ || ١٠ || ٠ || ٠ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] </div> p2k7ssm3f3xjgysr0j2wc5el1jwtjil 4 90816 1624130 1621771 2026-08-13T00:03:27Z CdRBot 8950 Updated by Bot *** لەگەڵ دەقەکەیدا جێگۆڕ کرا *** 1624130 wikitext text/x-wiki <div style="padding: 0.5em; font-size: 130%; text-align: center; -moz-border-radius: 0.3em; border-radius: 0.3em;"> پێڕستی ئامارەکانی پەیوەندیدار بە چالاکیی بەڕێوەبەران دوایین نوێکردنەوە لەلایەن '''[[User:CdRBot|CdRBot]]''' ''٠٠:٠٣، ١٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC)'' </div> __NOTOC__ <div style="padding: 0.5em; -moz-border-radius: 0.3em; border-radius: 0.3em;"> == سڕینەوە == {| class="wikitable sortable" |- style="white-space:nowrap;" ! پلە !! بەکارھێنەر !! پەڕە !! گەڕانەوە !! تۆمار !! پێداچوونەوە !! کۆی گشتی |- | ١ || [[user:Calak|Calak]] || ٥٧٠٧ || ٢٤٦ || ٤ || ٤٥ || ٦٠٠٢ |- | ٢ || [[user:Aram|Aram]] || ٢١٩٣ || ٢٤ || ٠ || ٢٤ || ٢٢٤١ |- | ٣ || [[user:Sakura emad|Sakura emad]] || ١٨٥٧ || ٧١ || ٢ || ٣٨ || ١٩٦٨ |- | ٤ || [[user:Kushared|Kushared]] || ٩٩٠ || ٩ || ١ || ٢ || ١٠٠٢ |- | ٥ || [[user:Pirehelokan|Pirehelokan]] || ٣٤٠ || ٨ || ٠ || ٠ || ٣٤٨ |} ئاماری گشتی لە [[{{FULLPAGENAME}}#ئاماری گشتی|ژێرەوەیە]]. == پاراستن == {| class="wikitable sortable" |- style="white-space:nowrap;" ! پلە !! بەکارھێنەر !! پاراستن !! گۆڕین !! لابردن !! کۆی گشتی |- | ١ || [[user:Sakura emad|Sakura emad]] || ١٧٢ || ٢٣ || ٢ || ١٩٧ |- | ٢ || [[user:Calak|Calak]] || ١٦١ || ١٧ || ١٦ || ١٩٤ |- | ٣ || [[user:Aram|Aram]] || ١١٥ || ٥ || ٧ || ١٢٧ |- | ٤ || [[user:Kushared|Kushared]] || ٨ || ٠ || ٠ || ٨ |- | ٥ || [[user:Pirehelokan|Pirehelokan]] || ٣ || ٠ || ٣ || ٦ |} ئاماری گشتی لە [[{{FULLPAGENAME}}#ئاماری گشتی|ژێرەوەیە]]. == بەربەستن == {| class="wikitable sortable" |- style="white-space:nowrap;" ! پلە !! بەکارھێنەر !! بەربەستن !! بەربەستنەوە !! لابردن !! کۆی گشتی |- | ١ || [[user:Calak|Calak]] || ٥٨ || ١ || ٢ || ٦١ |- | ٢ || [[user:Sakura emad|Sakura emad]] || ٤٠ || ١١ || ٤ || ٥٥ |- | ٣ || [[user:Aram|Aram]] || ٤٥ || ٣ || ٠ || ٤٨ |- | ٤ || [[user:Pirehelokan|Pirehelokan]] || ٢٩ || ٢ || ٠ || ٣١ |- | ٥ || [[user:Kushared|Kushared]] || ٢٠ || ٠ || ٠ || ٢٠ |} ئاماری گشتی لە [[{{FULLPAGENAME}}#ئاماری گشتی|ژێرەوەیە]]. == کردنەیەکی مێژوو == {| class="wikitable sortable" |- style="white-space:nowrap;" ! پلە !! بەکارھێنەر !! ژمارە |- | ١ || [[user:Calak|Calak]] || ١٢ |- | ٢ || [[user:Aram|Aram]] || ٣ |- | ٣ || [[user:Sakura emad|Sakura emad]] || ١ |- | ٤ || [[user:Kushared|Kushared]] || ٠ |- | ٥ || [[user:Pirehelokan|Pirehelokan]] || ٠ |} ئاماری گشتی لە [[{{FULLPAGENAME}}#ئاماری گشتی|ژێرەوەیە]]. == گۆڕینی مافی بەکارھێنەر == {| class="wikitable sortable" |- style="white-space:nowrap;" ! پلە !! بەکارھێنەر !! ژمارە |- | ١ || [[user:Sakura emad|Sakura emad]] || ١٠٣ |- | ٢ || [[user:Calak|Calak]] || ٨٤ |- | ٣ || [[user:Aram|Aram]] || ٦١ |- | ٤ || [[user:Kushared|Kushared]] || ٢٦ |- | ٥ || [[user:Pirehelokan|Pirehelokan]] || ٧ |} == گۆڕینی مۆدێلی ناوەڕۆک == {| class="wikitable sortable" |- style="white-space:nowrap;" ! پلە !! بەکارھێنەر !! نوێ !! گۆڕین !! کۆی گشتی |- | ١ || [[user:Aram|Aram]] || ٤ || ١١ || ١٥ |- | ٢ || [[user:Sakura emad|Sakura emad]] || ٠ || ٧ || ٧ |- | ٣ || [[user:Calak|Calak]] || ٠ || ٠ || ٠ |- | ٤ || [[user:Kushared|Kushared]] || ٠ || ٠ || ٠ |- | ٥ || [[user:Pirehelokan|Pirehelokan]] || ٠ || ٠ || ٠ |} == ئاماری گشتی == {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;" |- style="white-space:nowrap;" ! پلە !! بەکارھێنەر !! سڕینەوە !! پاراستن !! بەربەستن !! کردنەیەک !! مافی بەکارھێنەر !! مۆدێلی ناوەڕۆک !! کۆی گشتی |- | ١ || [[Special:Log/Calak|Calak]] || ٦٠٠٢ || ١٩٤ || ٦١ || ١٢ || ٨٤ || ٠ || ٦٣٥٣ |- | ٢ || [[Special:Log/Aram|Aram]] || ٢٢٤١ || ١٢٧ || ٤٨ || ٣ || ٦١ || ١٥ || ٢٤٩٥ |- | ٣ || [[Special:Log/Sakura emad|Sakura emad]] || ١٩٦٨ || ١٩٧ || ٥٥ || ١ || ١٠٣ || ٧ || ٢٣٣١ |- | ٤ || [[Special:Log/Kushared|Kushared]] || ١٠٠٢ || ٨ || ٢٠ || ٠ || ٢٦ || ٠ || ١٠٥٦ |- | ٥ || [[Special:Log/Pirehelokan|Pirehelokan]] || ٣٤٨ || ٦ || ٣١ || ٠ || ٧ || ٠ || ٣٩٢ |} </div> [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] 5yydtrq65ockyhd9187sh3gmb8xr2jo 0 91793 1624085 1619332 2026-08-12T22:32:25Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1624085 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Kean (Giles Overreach).jpg|250px|وێنۆک|چەپ|ئێدموند کین لە ساڵی ١٨١٦]] '''ئێدموند کین''' (بە [[ئینگلیزی]]: Edmund Kean) ([[٤ی تشرینی دووەم]]ی ١٧٨٧ – [[١٥ی ئایار]]ی ١٨٣٣) ئەکتەرێکی [[ئینگلیز]] بوو، لە سەردەمی خۆیدا بە مەزنترین ئەکتەر ناسرابوو.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Edmund_Kean {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829191746/https://en.wikipedia.org/wiki/Edmund_Kean |date=٢٩ی ئابی ٢٠١٧ }}</ref> ==پەراوێزەکان== <references/> {{پۆلی کۆمنز|Edmund Kean}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شانشینی یەکگرتوو|لەندەن|شانۆ}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٩]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئینگلیز]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٨٧]] [[پۆل:مردووانی ١٨٣٣]] [[پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی لەندەن]] oofgujgwj2ej6orj9j0362ubl11csnc 0 95266 1624270 1373685 2026-08-13T08:49:28Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[شارۆچکەی خەلیفان]] 1624270 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[شارۆچکەی خەلیفان]] f6fmh3egfrvvwzlmedi8tjybxc7bo65 0 99334 1624227 1487610 2026-08-13T07:33:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (پزیشکی-کۆلکە) 1624227 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[Image:Skeletpelvis-pubis.jpg|thumb|left|400px|ئێسکەکانی لەگەنە: ١. [[سێبەندە]] ٢. '''ئێسکی کەلەکە''' ٣. [[کڵۆک]] ٤. [[ئێسکی بەر]] ٥. [[لکانگەی بەر]] ٦. [[کاسە کڵۆک]] ٧. کونی ئۆبتوراتۆر ٨. [[کلێجە]] ]] '''ئێسکی کەلەکە''' یان '''باڵی [[کزیە]]''' ({{بە ئینگلیزی|Ilium}}) یەکێک لە ئێسکەکانی پێکھێنەری کزیەیە. [[Image: pelvis diagram.png |thumb|left|400px|نمای کەلەکە، گەورەترین ئێسکی لەگەنە، لە سەرەوە]] [[Image: Gray343.png |thumb|left|400px|کەپسوولی جومگەی کزیە]] کەلەکە، ئێسکێکی نیوە سێگۆشە، لێوارەی سەرووی ئەستوورترە و بە تاجی کەلەکە (Iliac crest) دەناسرێت. == وێنەخانە == <gallery> Image:Ornithischia.png|<!--Ornithischian pelvic structure (left side)--> Image:Saurischia.png|<!--Saurischian pelvic structure (left side). --> </gallery> == وتاری پێوەندیدار == * [[لەگەنە]] * [[کزیە]] * [[سێبەندە]] == سەرچاوەکان == * [//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=10343546 ویکیپدیای فارسی] * کتێبی آناتومی و فیزیولوژی پایە- دکتر حمیدرضا طھماسب پور {{Commons category|Ilium}}{{Authority control}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} {{پزیشکی-کۆلکە}} [[پۆل:لەگەنە]] chi0vx8ktmgtilnhvcmej3xk9sha6hy 0 99337 1624224 1487607 2026-08-13T07:33:11Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (پزیشکی-کۆلکە) 1624224 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[Image:Skeletal pelvis-pubis.svg|thumb|left|400px|ئێسکەکانی لەگەنە: ١. [[سێبەندە]] ٢. [[کەلەکە]] ٣. [[کڵۆک]] ٤. [[ئێسکی بەر]] ٥. [[لکانگەی شەرم]] ٦. [[کاسە کڵۆک]] ٧. کونی ئۆبتوراتۆر ٨. [[کلێجە]] ]] [[Image:Pelvic girdle illustration.svg |thumb|left|300px|پشتێنەی لەگەنە]] [[Image:Gray241.png|thumb|left|300px|ئێسکی لەگەنەی پیاو]] '''ئێسکی بەر''' ({{بە ئینگلیزی|Pubis}}) یەکێک لە سێ پاژی سەرەکی ئێسکی [[کزیە|کزیەیە]]، کە دەکەوێتە بەشی پێشەوەی لەگەنە و پاشان لە گەورەییدا لەگەڵ [[کڵۆک]] و [[ئێسکی کەلەکە|کەلەکە]] یەک دەگرن و ئێسکی [[کزیە]] پێک دێنن. ئێسکی بەر پێکھاتووە لە: * تەنێکی چوارگۆش * لقی سەروو کە بەشێک لە کاسەی کڵۆک (ئەسێتابولوم) پیک دێنێ * لقی خواروو کە لکاوە بە [[کڵۆک|کڵۆکەوە]] ئێسکی بەری ڕاست و چەپ لە ناوەڕاست و پێشەوەی لەگەنەدا یەک دەگرن و [[لکانگەی شەرم]] (سیمفیزی پووبیس) پێک دینن. لکانگەی شەرم لە ئەندازیاری ئێسکی لەگەنەدا بۆ لێکۆڵینەوە لە زانی ژنان جێگەی سەرنجە. == وێنەخانە == <gallery> Ornithischia pelvis structure.svg|<!--Ornithischian pelvic structure (left side)--> Saurischia pelvis structure.svg|<!--Saurischian pelvic structure (left side). --> </gallery> == وتاری پێوەندیدار == * [[لەگەنە]] * [[کزیە]] * [[ئێسکی کەلەکە|کەلەکە]] * [[سێبەندە]] == سەرچاوەکان == * [//fa.wikipedia.org/w/index.php?oldid=10343563 ویکیپیدیای فارسی] * کتێبی آناتومی و فیزیولوژی پایە - دکتر حمیدرضا طھماسب پور {{پۆلی کۆمنز|Pubis}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} {{پزیشکی-کۆلکە}} [[پۆل:لەگەنە]] c5c2az7f1blzk48m03y68j5zdg2720y 0 99405 1624170 1619385 2026-08-13T01:37:54Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە) 1624170 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:ErnestBorgnineApr10.jpg|thumb|چەپ|ئێرنست بۆرگناین]] '''ئێرنست بۆرگناین''' ({{بە ئینگلیزی|Ernest Borgnine}}) ([[٢٤ی کانوونی دووەم]] ١٩١٧ – [[٨ی حوزەیران]] ٢٠١٢) ئەکتەرێکی ئەمریکی بوو. لە ساڵی [[١٩٥٥]] [[خەڵاتی ئۆسکار]]ی بۆ باشترین ئەکتەر وەرگرت. ==پەراوێزەکان== {{پەراوێز}} ==سەرچاوەکان== [https://en.wikipedia.org/wiki/Ernest_Borgnine ویکی ئینگلیزی] {{خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین ئەکتەر}} {{خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین ئەکتەری فیلمی دراما}} {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|ئەکتەران|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن|ئەنیمەیشن|فیلم|دەیەی ٢٠١٠|کالیفۆڕنیا|شانۆ}} {{پۆلی کۆمنز|Ernest Borgnine}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:مەرگەکانی پەیوەندیدار بە نەخۆشی لە کالیفۆرنیا]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٧]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٢]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە وێستێرنەکان]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:مردن بەهۆی لەکارکەوتنی گورچیلەکان]] [[پۆل:مردن بەھۆی لەکارکەوتنی گورچیلەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی باشترین ئەکتەری بیانیی بافتا]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی لۆس ئانجلەس]] [[پۆل:خەڵاتی دەستکەوتی ژیانی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە]] orskao9caijrcs4ya522dpakwrn6jt0 0 99735 1624252 1487643 2026-08-13T07:37:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئیسپانیا-کۆلکە، یۆنان-کۆلکە) 1624252 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:El Expolio, por El Greco.jpg|٣٠٠px|وێنۆک|چەپ|تابلۆی دەرھێنانی جلەکانی مەسیح]] '''ئێل گرێکۆ'''(بە ئیسپانیایی: El Greco) (١٥٤١- ١٦١٤) شێوەکاری بەناوبانگی سەدەی شانزە و حەڤدەی ئیسپانیایە. == ژیان == سەبارەت بە ژیانی منداڵیی زانیاری زۆر کەمە. لە [[کرێت]]دا لە دایک بوو. لەوانەیە باپیرانی لە دوای ئەوەی کە ئەستەمووڵ کەوتە دەستی موسڵمانەکان لەوێوە چووبێتن بۆ کرێت لە [[یۆنان]]دا (1433). دواتر ڕۆشت بۆ [[ڤێنیز]] کە لەوێ مەشقی شێوەکاری بکا. لە بەردەستی [[تیسییەن]]دا (تیتان) شاگردیی کرد. دواتر ڕۆشت بۆ [[ڕۆم]]، دوای ئەوە بۆ [[مادرید]] بۆ لای [[فیلیپی دووھەم]]. لە ساڵی ١٦١٤دا لە [[تۆلێدۆ]]دا کۆچی دوایی کرد. == ناوەکەی == لە[[کرێت]] خۆی بەخۆی دەگوت '''کیریاکۆس سیۆتۆکۆپۆلۆس'''- واتە کوڕە خوداییەکە. لە ئیتالیادا بە ناوی '''دۆمێنیکۆ سیۆتۆکۆپۆلۆس'''ـەوە بانگ دەکر؛ لە ئیسپانیادا بە '''دۆمینگۆ تیۆکۆپۆلی'''؛ لە ئیمزاکەیدا کە بە ئەلفوبێی یۆنانی دەیکرد ناوی خۆی ئاوەھا دەنووسی '''دۆمێنیکۆس تێوتۆکۆپوولۆس'''؛ بە تێپەڕبوونی زەمەن ناوەکەی کورتەوە بوو و پێی دەوترێ '''ئێل گرێکۆ'''، ئەمە نازناوێک بوو کە لە ئیسپانیادا پێی درا (ئێل گرێکۆ بە زمانی ئیسپانیایی واتە پیاوە یۆنانییەکە). == کارەکانی == بەناوبانگترین کارەکانی بریتین لە: * [[ناشتنی کۆنت ئۆرگاز]] * [[دەرھێنانی جل و بەرگی مەسیح]] == سەرچاوەکان == Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp.&nbsp;380– 384, World Library, Inc., USA. {{پۆلی کۆمنز|El Greco}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسپانیا|یۆنان}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئیسپانیا-کۆلکە}} {{یۆنان-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥٤١]] [[پۆل:مردووانی ١٦١٤]] [[پۆل:شێوەکارە ئیسپانیاییەکان]] idtt4vwxtnk3nvsvj4vin3ga50eznfj 0 100913 1623915 1487014 2026-08-12T13:38:59Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کتێب-کۆلکە، شەتڕەنج-کۆلکە) 1623915 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} [[File:Encyclopaedia of Chess Openings (volume E; 1978 edition).jpg|وێنۆک|چەپ|چاپی ٥ی ئکش. یەک هێلی جووڵەکان واتای ئەوە دەگەیەنین کە سەرەتای کردنەوە {{چبڕ|1.d4 Nf6 2.c4 e6}} لەخۆ دەگرێت. هێلی دووەم ئەوە دەگەیەنێت کە کردنەوەکانی {{چبڕ|1.d4 Nf6 2.c4 g6}} لەخۆ دەگرێت، بەبێ {{چبڕ|d5-d7}} ی پێشینە.]] '''ئینسایکڵۆپیدیای کردنەوەکانی شەتڕەنج''' یان '''ئکش''' ({{بە ئینگلیزی|Encyclopaedia of Chess Openings}}، یان ECO) سیستەمێکی پۆڵێنە بۆ جووڵەکانی [[کردنەوە (شەتڕەنج)|کردنەوە]] لە [[شەتڕەنج]]دا. ئەم زانیارینامە بەشێوەی پەڕتووکێکی پێنج بەرگ بەردەستە (هەروەها وەک بنکەدراوەی کۆمپیوتەر هەیە) کە تیشک دەخاتە سەر [[کردنەوەی شەتڕەنج|کردنەوەکانی شەتڕەنج]]. جووڵەکان لەو سەدان هەزار یارییەوە وەرگیراوە کە لەنێوان مامۆستاکانی شەترەنجدا ئەنجامدراون کە لێکۆڵینەوەیان بۆ کراوە لە بڵاوکراوەی ''Chess Informant'' لە ١٩٦٦دا پاشان پێداچوونەوەی بۆ کراوە لەلایەن یاریزانانی شەتڕەنجەوە. ==کردنەوەکان== ===چاپی A: [[باڵە کردنەوەکان]]=== *[[کردنەوەی ئینگلیزی]] *[[بەرگری بێنۆنی]] *[[بەرگری هۆڵەندی]] *[[کردنەوەی ڕێتی]] *[[گامبتی بێنکۆ]] *[[بەرگری هیندی کۆن]] *[[کردنەوەی بێرد]] *[[کردنەوە ناباوەکانی شەتڕەنج|کردنەوە ناباوەکان]]، هتد. ===چاپی B: [[یاری نیمچەکراوە|یارییە نیمچەکراوەکان]] جگە لە بەرگری فەڕەنسی=== *[[بەرگری سیسیلی]] *[[بەرگری کارۆ-کان]] *[[بەرگری پیرتز]] *[[بەرگری ئاڵخین]] *[[بەرگری مۆدێرن]] *[[بەرگری ئیسکەندەناڤی]]، هتد. ===چاپی C: [[یاری کراوە|یارییە کراوەکان]] و بەرگری فەڕەنسی=== *[[ڕووی لۆپێز]] *[[بەرگری فەڕەنسی]] *[[بەرگری پێترۆڤ]] *[[گامبتی شا]] *[[بەرگری فیڵیدۆر]] *[[یاری ئیتاڵی|ئیتاڵی]] ([[ژویکۆ پیانۆ]]، [[گامبتی ئیڤانز]]، و [[بەرگری جووتە ئەسپ|جووتە ئەسپ]]) *[[یاری سکۆتلەندی]] *[[یاری چوارە ئەسپ]]، هتد. ===چاپی D: [[یاری داخراو|یارییە داخراوەکان]] و [[یاری نیمچەداخراو|یارییە نیمچەداخراوەکان]]=== ''(بەلەخۆگرتنی بەرگری گرونفیڵد بەبێ بەرگرییە هیندییەکانی دیکە)'' *[[گامبتی شالیار]] **[[گامبتی شالیار پەسەندکراو|پەسەندکراو]] **[[گامبتی شالیار پەسەندنەکراو|پەسەندنەکراو]] ([[بەرگری سلاڤ]]، ئۆرتۆدۆکس، [[بەرگری تەراش]]، تارتاکئۆوەر، [[دژەگامبتی ئەلبین]]، هتد.) *[[بەرگری گرونفیڵد]] *[[یاری سەربازی شالیار]]، هتد. ===چاپی E: [[بەرگری هیندی|بەرگرییە هیندییەکان]]=== ''(جگە لە بەرگری گرونفیڵد و بەرگری هیندی کۆن)'' *[[بەرگری نیمزۆ-هیندی]] *[[بەرگری هیندی شالیار]] *[[بەرگری هیندی شا]] *[[کردنەوەی کەتەلۆنی]] *[[بەرگری بۆگۆ-هیندی]]، هتد. ==کۆدی "ئکش" ی سەرەکی== {{سەرەکی|لیستی کردنەوەکانی شەتڕەنج}} ===A=== *جووڵە یەکەمینەکانی سپی جگە لە {{چبڕ|1.e4}} و {{چبڕ|1.d4}} (کۆد:A00–A39) *{{چبڕ|1.d4}} بەبێ {{چبڕ|1...d5}} و {{چبڕ|1...Nf6}}: وەڵامی ئاسایی بۆ {{چبڕ|1.d4}} (کۆد:A40–A44) *{{چبڕ|1.d4 Nf6}} بەبێ {{چبڕ|2.c4}}: وەڵامی ئاسایی بۆ {{چبڕ|1...Nf6}} (کۆد:A45–A49) *{{چبڕ|1.d4 Nf6 2.c4}} بەبێ {{چبڕ| 2...e6}} و {{چبڕ|2...g6}}: وەڵامی ئاسایی بۆ [[بەرگری هیندی|سیستەمی هیندی]] (کۆد:A50–A79) *{{چبڕ|1.d4 f5}}: [[بەرگری هۆڵەندی]] (کۆد:A80–A99) ===B=== *{{چبڕ|1.e4}} بەبێ {{چبڕ|1...c5}} و {{چبڕ|1...e6}} و {{چبڕ|1...e5}} (کۆد:B00–B09) *{{چبڕ|1.e4 c6}}: [[بەرگری کارۆ-کان]] (کۆد:B10–B19) *{{چبڕ|1.e4 c5}}: [[بەرگری سیسیلی]] (کۆد:B20–B99) ===C=== *{{چبڕ|1.e4 e6}}: [[بەرگری فەڕەنسی]] (کۆد:C00–C19) *{{چبڕ|1.e4 e5}}: [[یاری کراوە|یاری جووتە سەربازی شا]] (کۆد:C20–C99) ===D=== *{{چبڕ|1.d4 d5}}: [[یاری داخراو|یاری جووتە سەربازی شالیار]] (کۆد:D00–D69) *{{چبڕ|1.d4 Nf6 2.c4 g6}} لەگەڵ {{چبڕ|3...d5}}: [[بەرگری گروونفیڵد]] (کۆد:D70–D99) ===E=== *{{چبڕ|1.d4 Nf6 2.c4 e6}}: [[بەرگری هیندی|سیستمە هیندییەکان]] لەگەڵ {{چبڕ|...e6}} (کۆد:E00–E59) *{{چبڕ|1.d4 Nf6 2.c4 g6}} بەبێ {{چبڕ|3...d5}}: سیستمە هیندییەکان لەگەڵ {{چبڕ|...g6}} (جگە لە گروونفیڵد) (کۆد:E60–E99) ==چاپی یەکەم== چاپی یەکەم بەم شێوازەی خوارەوە دەرچووە: *چاپی A: ١٩٧٩ *چاپی B: ١٩٧٥ *چاپی C: ١٩٧٤ *چاپی D: ١٩٧٦ *چاپی E: ١٩٧٨ {| <!-- meta-table to contain the tables for each volume --> |-valign="top" | {| class="wikitable sortable" |+ چاپی D (١٩٧٦) ! کۆد !! نووسەر |- |{{چبڕ| 00–01 }}|| [[ڤلادیمێر باجیرۆڤ]] |- |{{چبڕ| 94–95 }}|| [[ڤلادیمێر باجیرۆڤ]] |- |{{چبڕ| 60–65 }}|| [[گێدیۆن بارچا]] |- |{{چبڕ| 60–65 }}|| تایبۆر فلۆریان |- |{{چبڕ| 70–79 }}|| [[میخایل بۆتڤینییک]] |- |{{چبڕ| 98–99 }}|| [[میخایل بۆتڤینییک]] |- |{{چبڕ| 70–79 }}|| لێڤ ئەبرامۆڤ |- |{{چبڕ| 98–99 }}|| لێڤ ئەبرامۆڤ |- |{{چبڕ| 56–57 }}|| ئێنڤەر بووکیچ |- |{{چبڕ| 02–05 }}|| سردان جڤێتکۆڤیچ |- |{{چبڕ| 02–05 }}|| ڤلادیمێر سۆکۆلۆڤ |- |{{چبڕ| 31–32 || [[ماکس ئیوو]] |- | 50–55 }}|| [[میرۆسلاڤ فیلیپ]] |- |{{چبڕ| 45–46 }}|| [[فلۆرین گیۆرگیو]] |- |{{چبڕ| 45–46 }}|| سێرجیو سامەریان |- |{{چبڕ| 38–39 }}|| [[ئەیڤارس جیبسڵس]] |- |{{چبڕ| 80 }}|| [[ئەیڤارس جیپسڵس]] |- |{{چبڕ| 90–91 }}|| [[ئەیڤارس جیپسڵس]] |- |{{چبڕ| 58–59 }}|| [[ڤلاستیمیڵ هۆرت]] |- |{{چبڕ| 66–69 }}|| میخایل جودۆڤیچ |- |{{چبڕ| 85–89 }}|| [[ئەناتۆڵی کارپۆڤ]] |- |{{چبڕ| 43–44 }}|| [[ڤیکتۆر کۆرچنۆی]] |- |{{چبڕ| 47–49 }}|| [[ڤیکتۆر کۆرچنۆی]] |- |{{چبڕ| 15–19 }}|| [[ئەلێکساندەر کۆتۆڤ]] |- |{{چبڕ| 33–34 }}|| [[بێنت لارسن]] |- | 30 }}|| [[ئەلێکساندەر ماتانۆڤیچ]] |- | 35–36 }}|| [[ئەلێکساندەر ماتانۆڤیچ]] |- |{{چبڕ| 30 }}|| دراگان ئۆگرینۆڤیچ |- |{{چبڕ| 35–36 }}|| دراگان ئۆگرینۆڤیچ |- |{{چبڕ| 25 }}|| [[میلان ماتولۆڤیچ]] |- |{{چبڕ| 25 }}|| زدینکۆ کرنیچ |- |{{چبڕ| 06–09 }}|| [[نیکۆلای مینۆڤ]] |- |{{چبڕ| 37–38 }}|| [[نیکۆلای مینۆڤ]] |- |{{چبڕ| 40–42 }}|| [[برونۆ پارما]] |- |{{چبڕ| 26–29 }}|| [[لێڤ پۆڵوگاڤێسکی]] |- |{{چبڕ| 96–97 }}|| [[ڤاسلی سمایسلۆڤ]] |- |{{چبڕ| 10–14 }}|| [[ئاڵێکسی سوێتین]] |- |{{چبڕ| 20–24 }}|| [[مارک تایمانۆڤ]] |- |{{چبڕ| 81–84 }}|| [[ڤوڵفگانگ ئوهڵمان]] |- |{{چبڕ| 92–93 }}|| [[ڤوڵفگانگ ئوهڵمان]] |- |} <!-- end of Volume D --> | {| class="wikitable sortable" |+ چاپی E (١٩٨٧) ! کۆد !! نووسەر |- |{{چبڕ| 00–05 }}|| [[یوری ئاڤەرباخ]] |- |{{چبڕ| 00–05 }}|| یاکۆڤ نێیشتاد |- |{{چبڕ| 32–37 }}|| [[ڤلادیمێر باجیرۆڤ]] |- |{{چبڕ| 67–69 }}|| [[ئایزاک بۆڵیسلاڤسکی]] |- |{{چبڕ| 67–69 }}|| ڤلادیمێر لێپشکین |- |{{چبڕ| 27–29 }}|| [[میخایل بۆتڤینییک]] |- |{{چبڕ| 47–49 }}|| [[میخایل بۆتڤینییک]] |- |{{چبڕ| 27–29 }}|| لێڤ ئەبرامۆڤ |- |{{چبڕ| 47–49 }}|| لێڤ ئەبرامۆڤ |- |{{چبڕ| 97–99 }}|| [[ڕۆبێرت بایەرن]] |- |{{چبڕ| 97–99 }}|| [[ئێدمار مێدنس]] |- |{{چبڕ| 90–92 }}|| [[ماکس ئیوو]] |- |{{چبڕ| 46 }}|| [[میرۆسلاڤ فیلیپ]] |- |{{چبڕ| 56–59 }}|| [[میرۆسلاڤ فیلیپ]] |- |{{چبڕ| 10–11 }}|| [[ئەیڤارس جیپسڵس]] |- |{{چبڕ| 20–23 }}|| [[ئەیڤارس جیپسڵس]] |- |{{چبڕ| 95–96 }}|| [[ڤلاستیمیڵ هۆرت]] |- |{{چبڕ| 54–55 }}|| [[بۆریسلاڤ ئیڤکۆڤ]] |- |{{چبڕ| 52 }}|| میخایل جودۆڤیچ |- |{{چبڕ| 83–84 }}|| [[ئەناتۆڵی کارپۆڤ]] |- |{{چبڕ| 83–84 }}|| [[یووری ڕازۆڤایەڤ]] |- |{{چبڕ| 43 }}|| [[ئەلێکساندەر ڤۆکۆڤ]] |- |{{چبڕ| 50–51 }}|| [[ئەلێکساندەر ڤۆکۆڤ]] |- |{{چبڕ| 06–07 }}|| زدینکۆ کرنیچ |- |{{چبڕ| 93–94 }}|| زدینکۆ کرنیچ |- |{{چبڕ| 06–07 }}|| سردان جڤێتکۆڤیچ |- |{{چبڕ| 93–94 }}|| سردان جڤێتکۆڤیچ |- |{{چبڕ| 85–86 }}|| [[بێنت لارسن]] |- |{{چبڕ| 87–89 }}|| [[ئاندۆر لیلێنتاڵ]] |- |{{چبڕ| 87–89 }}|| تایبۆر فلۆریان |- |{{چبڕ| 08–09 }}|| [[ئەلێکساندەر ماتانۆڤیچ]] |- |{{چبڕ| 15–19 }}|| [[ئەلێکساندەر ماتانۆڤیچ]] |- |{{چبڕ| 08–09 }}|| دراگان ئۆگرینۆڤیچ |- |{{چبڕ| 15–19 }}|| دراگان ئۆگرینۆڤیچ |- |{{چبڕ| 70–72 }}|| [[نیکۆلای مینۆڤ]] |- |{{چبڕ| 76–79 }}|| [[نیکۆلای مینۆڤ]] |- |{{چبڕ| 24–26 }}|| [[برونۆ پارما]] |- |{{چبڕ| 53 }}|| [[برونۆ پارما]] |- |{{چبڕ| 14 }}|| [[لێڤ پۆڵوگاڤێسکی]] |- |{{چبڕ| 73–75 }}|| [[لێڤ پۆڵوگاڤێسکی]] |- |{{چبڕ| 80–82 }}|| [[یووری ڕازۆڤایەڤ]] |- |{{چبڕ| 12–13 }}|| [[ئاڵێکسی سوێتین]] |- |{{چبڕ| 30–31 }}|| [[مارک تایمانۆڤ]] |- |{{چبڕ| 40–45 }}|| [[مارک تایمانۆڤ]] |- |{{چبڕ| 60–63 }}|| [[ڤوڵفگانگ ئوهڵمان]] |- |{{چبڕ| 38–39 }}|| [[ڤوڵڤگانگ ئونزیکەر]] |- |{{چبڕ| 64–66 }}|| [[ڕۆبێرت وەید]] |- |} <!-- end of Volume E --> |} <!-- end of meta-table --> ==چاپی دووەم== چاپی دووەم بەم شێوازەی خوارەوە دەرچووە: *چاپی A: ١٩٩٦ *چاپی B: ١٩٨٤ *چاپی C: ١٩٨١ *چاپی D: ١٩٨٧ *چاپی E: ١٩٩١ {| class="wikitable sortable" |+ چاپی B (١٩٨٤) ! کۆد !! نووسەر |- |{{چبڕ| 04–05 }}|| [[ڤلادیمێر باجیرۆڤ]] |- |{{چبڕ| 18–19 }}|| [[ڤلادیمێر باجیرۆڤ]] |- |{{چبڕ| 13–14 }}|| [[میخایل بۆتڤینییک]] |- |{{چبڕ| 13–14 }}|| لێڤ ئەبرامۆڤ |- | 10 || [[میرۆسلاڤ فیلیپ]] |- | 12 || [[میرۆسلاڤ فیلیپ]] |- | 15 || [[میرۆسلاڤ فیلیپ]] |- | 17 || [[میرۆسلاڤ فیلیپ]] |- |{{چبڕ| 36–39 }}|| [[میرۆسلاڤ فیلیپ]] |- |{{چبڕ| 70–79 }}|| [[ئێفی گێڵەر]] |- |{{چبڕ| 95–99 }}|| [[ئەیڤارس جیبسڵس]] |- |{{چبڕ| 20–21 }}|| [[ئێدوارد گووفێڵد]] |- |{{چبڕ| 23–26 }}|| [[ئێدوارد گووفێڵد]] |- |{{چبڕ| 02–03 }}|| [[ڤلاستیمیڵ هۆرت]] |- |{{چبڕ| 80–85 }}|| [[گاری کاسپارۆڤ]] |- |{{چبڕ| 30–31 }}|| [[ڤیکتۆر کۆرچنۆی]] |- |{{چبڕ| 34–35 }}|| [[ڤیکتۆر کۆرچنۆی]] |- |{{چبڕ| 28–29 }}|| زدینکۆ کرنیچ |- | 87 || زدینکۆ کرنیچ |- |{{چبڕ| 28–29 }}|| سردان جڤێتکۆڤیچ |- |{{چبڕ| 00–01 }}|| [[بێنت لارسن]] |- | 16 || [[بێنت لارسن]] |- |{{چبڕ| 60–69 }}|| [[ئەلێکساندەر ماتانۆڤیچ]] |- |{{چبڕ| 60–69 }}|| دراگان ئۆگرینۆڤیچ |- | 06 || [[نیکۆلای مینۆڤ]] |- | 11 || [[نیکۆلای مینۆڤ]] |- | 57 || [[جۆن نەن]] |- |{{چبڕ| 88–89 }}|| [[جۆن نەن]] |- |{{چبڕ| 07–09 }}|| [[برونۆ پارما]] |- | 44 || [[لێڤ پۆڵوگاڤێسکی]] |- |{{چبڕ| 50–53 }}|| [[لێڤ پۆڵوگاڤێسکی]] |- | 86 || [[لێڤ پۆڵوگاڤێسکی]] |- |{{چبڕ| 90–94 }}|| [[لێڤ پۆڵوگاڤێسکی]] |- | 96 || [[لێڤ پۆڵوگاڤێسکی]] |- | 27 || [[ئاڵێکسی سوێتین]] |- |{{چبڕ| 54–56 }}|| [[ئاڵێکسی سوێتین]] |- |{{چبڕ| 58–59 }}|| [[ئاڵێکسی سوێتین]] |- | 22 || [[ئێڤگێنی سڤێشنیکۆڤ]] |- | 33 || [[ئێڤگێنی سڤێشنیکۆڤ]] |- |{{چبڕ| 40–43 }}|| [[مارک تایمانۆڤ]] |- |{{چبڕ| 45–49 }}|| [[مارک تایمانۆڤ]] |- | 32 || [[ڤوڵفگانگ ئوهڵمان]] |} ==سەرچاوەکان== *Matanović, Aleksandar; Molorović, Milivoje; Božić, Aleksandar (1971). Classification of Chess Openings. Chess Informant. *Abramov, Lev; Bagirov, Vladimir; Botvinnik, Mikhail; Cvetkovic, Srdan; Filip, Miroslav; Geller, Efim; Gipslis, Aivars; Gufeld, Eduard; Hort, Vlastimil; Kasparov, Garry; Korchnoi, Viktor; Krnic, Zdenko; Larsen, Bent; Matanović, Aleksandar; Minev, Nikolay; Nunn, John; Parma, Bruno; Polugaevsky, Lev; Suetin, Alexey; Sveshnikov, Evgeny; Taimanov, Mark; Ugrinovic, Dragan; Uhlmann, Wolfgang (1984). Encyclopedia of Chess Openings, volume B (2nd ed.). Belgrade: Chess Informant. ISBN 0-7134-3716-2. ٍٍ {{تووڵی دەروازە|کتێب|شەتڕەنج}} {{کتێب-کۆلکە}} {{شەتڕەنج-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:کردنەوەکانی شەتڕەنج]] [[پۆل:کتێبەکانی شەتڕەنج]] [[پۆل:شەتڕەنج لە سربیا]] hjjdoqnrspbgb91rvggpxrcal3y3kq9 0 101373 1624198 1428968 2026-08-13T04:36:13Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ئایین-کۆلکە، کوردستان-کۆلکە، ئەرمەنستان-کۆلکە) 1624198 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە}} {{Infobox ethnic group |group = ئێزیدییەکان لە ئەرمەنستان {{flagicon|Armenia}} |pop = ٤٠٬٦٢٠ |popplace = پارێزگاکانی [[پارێزگای ئارمەڤیەر|ئارمەڤییەر]]، [[پارێزگای ئارەگاتسۆتن|ئارەگاتسۆتن]]، [[پارێزگای ئارارات|ئارارات]]، [[پارێزگای کۆتەیک|کۆتەیک]] و [[یەریڤان]] |languages = [[کوردی]]: ٣١٬٣١٠ (%٧٧٬١){{ھن}} [[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]]: ٥٬٢٧٨ (%١٢٬٩){{ھن}} [[زمانی ڕوسیی|ڕووسی]]: ٢٣٠ (%٠٬٦){{ھن}} ھیتر: ٣٬٨٠٢ (%٩٬٤) |religions = [[یەزدانێت]] |related = [[کورد]] }} {{Sidebar |bodystyle = border-color:#ffc000 |pretitle = بەشێک لە زنجیرەوتار لەسەر |title = [[ئەزدانێت]] |image = [[پەڕگە:Roj.png|frameless|Roj]] |caption = ڕۆژە زەردە خاوەن ٢١ تیشکەکە. ژمارە ٢١ گرنگییەکی زۆری ھەیە لە نەریتە کۆنە ئاینییەکانی '''یەزدانێت'''دا. |headingstyle = color:#ffffff; background-color:#ffc000 |contentclass = plainlist |above = |heading1 = لقەکان |content1 = * '''[[ئێزیدی]]''' * '''[[عیشقێتی]]''' * '''[[یارسانێتی]]''' * '''[[زەردەشتێتی]]''' |heading2 = کەسایەتییە پیرۆزەکان([[باخودا]]کان) لە ئاینی [[ئێزیدی]]دا |content2 = * '''[[شێخ ئادی کوڕی موسافیری]]''' * '''[[عەبدولڕەحمانی کوڕی مولجەم]]''' ''([[ڕەشەکوژیی|ڕەشەکوژ]]ی [[خەواریج]]ی [[عەلی|عەلی کوڕی ئەبوتالب]])'' |heading3 = نوسراوە پیرۆزەکان و پارستن لای [[ئێزیدی|ئێزیدییەکان]] |content3 = * '''[[کتێبی جلوە]]''' (کتێبی وەحی ئێزیدی) * '''[[مەسحەفا ڕەش]]''' (کتێبی ڕەشی ئێزیدی) |heading4 = کەسایەتییە پیرۆزەکان لە ئاینی [[یارسان]]دا |content4 = * '''سەردەمەکانی خوداوەند''' ''([[خودا]])'' * '''[[عەلی|عەلی کوڕی ئەبوتالب]]''' · '''شاخوشین''' * '''[[سوڵتان ئیسحاق]]''' |heading5 = نوسراوی پیرۆز و پەرستن لای [[یارسان]]ەکان |content5 = * '''[[نامەی سەرەنجام]]''' |heading6 = مێژوو و کەلتور |content6 = * '''[[نەورۆز لای گەلە ئێرانییەکان|نەورۆز]]''' و '''[[نەورۆز|نەورۆز لە کوردستان]]''' |heading7 = شوێنکەوتووەکان |content7 = * '''[[مھرداد ئیزدی]]''' · '''[[کورد]]''' · '''[[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]''' * '''[[ھەورامان]]''' · '''[[ھەورامی]]''' · '''[[گۆرانی (شێوەزار)|گۆرانی]]''' · '''[[سیروان|ڕوباری سیروان]]''' * '''[[گۆرانی-زازایی]]''' · '''[[سۆرانی]]''' · '''[[کوردیی باشووری]]''' * '''[[کوردستان]]''' · '''[[پارێزگای کوردستان|پارێزگای کوردستان لە ئێران]]''' * '''[[پارێزگای لوڕستان|پارێزگای]]''' · '''[[لالش]]''' · '''ئێزیدییەکان لە ئەرمەنستان''' |below = {{تووڵی دەروازە|کوردستان|ئاسیا|ئەرمەنستان|ئایین}} |name = Yazdânism }} '''[[ئێزیدی|ئێزیدییەکان]]''' (بە [[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]]: Եզդիներ ''یەزدینەر'') گەورەترین کەمینەی ئایینی و ڕەگەزیین لە [[ئەرمەنستان]]. [[ئازادیی ئایین]]یان ھەیە و دەست ناخرێتە ناو دابونەریت و کەلتوریانەوە. == مێژوو == === سەرەتای سەدەی ٢٠ === ئێزیدییەکی زۆر ھەڵھاتن بۆ ئەرمەنستان و [[گورجستان]] لە سەدەی ١٩ و ٢٠دا لەدەست [[چەوساندنەوە]]ی ئایینیان لەلایەن ئەو [[تورکە عوسمانیەکان|تورکە عوسمانی]] و [[کورد|کوردە]] [[سوننە|سوننیانەی]] کە دەیانویست [[وەرگێڕانی ئایینی|بیانکەن]] بە [[ئیسلام|موسوڵمان]]. یەزیدییەکانیش توشی گەلەکوژی و قەڵاچۆکردن ھاتن لەگەڵ ئەرمەنەکاندا لە [[جینۆسایدی ئەرمەنەکان]]دا، ئەمەش وای کرد کە زۆرینەیان ھەڵبێن بۆ ئەو بەشەی ئەرمەنستان کە لەژێر دەستی [[ڕووسیا]]دا بوو. یەکەمین خوێندنگای ئێزیدی لە ئەرمەنستان کرایەوە لە ١٩٢٠. === شەڕی ناگۆرنۆ-قەرەباغ === بەھۆی ئو گرژییە ڕەگەزییەی کە ئەنجامی شەڕ لەگەڵ [[ئازەربایجان]]دا دروستبوو، ئێزیدییەکان پەیوەندییەکانی بە کوردە موسوڵمانانە ھەڵھاتوەکانەوەکانەوە ھەڵەوشاندەوە و ۆاشگەست بووەوە لێی، ھەوڵیاندا خۆیان وەک نەتەوەیەکی جیا دامەزرێنن. ئێزیدییەکان ھاونیشتیمانیبوونی خۆیان وەک ئەرمەنستانییەک نیشاندا لە [[شەڕی ناگۆرنۆ-قەرەباغ]]دا کە زۆریان مردن لە خزمەتی سەربازیدا. === بارودۆخی ئێستا === بەپێی سەرژمێری ٢٠٠١، نزیکەی ٤٠٬٦٢٠ ئێزیدی لە ئەرمەنستان ھەن. ڕاپۆڕتەکان لەسەر پەیوەندی نێوان ئێزیدییەکان و حکوومەتی ئەرمەنیدا جۆراوجۆر بوون. بەپێی ڕاپۆرتێکی ٢٠٠٤ی [[ڕاپۆرتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ پەیڕەوکردنی مافی مرۆڤ لە وڵاتان|بەڕێوربەرایەتی دۆخی مافی مرۆڤی ئەمریکی]]، ئێزیدییەکان ھەراسانکراون لە ئەرمەنستان. ڕێژەیەکی بەرز لە منداڵی ئێزیدی ناچن بۆ خوێندنگە بەھۆی نەبوونی و نەبونی مامۆستا کە بە زمانی زگماکیان بدوێ. بەپێی ڕاپۆرتێکی ٢٠٠٧ی [[ڕاپۆرتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ پەیڕەوکردنی مافی مرۆڤ لە وڵاتان|بەڕێوربەرایەتی دۆخی مافی مرۆڤی ئەمریکی]]، «سەرۆکە ئێزیدییەکان ناڕەزایی ئەوەیان نەبوو کە پۆلیس و لێپرسراوانی ناوخۆیی کۆمەڵگاکەیان دەچەوسێننەوە، وەک لە ساڵانی پێشودا ڕوویدابوو». {| class="infobox" |colspan="8" style="background:#CF4A4A; color:white"|{{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''ئێزیدییەکان لە ئەرمەنستان بەپێی پارێزگا'''}}{{کۆتایی}} |- bgcolor="#95B2C9" | پارێزگا (''مەرز) | ئێزیدییەکان | %ی ئێزیدییەکان لە ئەرمەنستان |- | [[پارێزگای ئارمەڤیەر|ئارمەڤییەر]] | ١٧٬٦٦٥ | {{چینی ناوەند}}%٤٣٬٥{{کۆتایی}} |- | [[پارێزگای ئارەگاتسۆتن|ئارەگاتسۆتن]] | ٦٬٤٠٥ | {{چینی ناوەند}}%١٥٬٨{{کۆتایی}} |- | [[پارێزگای ئارارات|ئارارات]] | ٥٬٩٤٠ | {{چینی ناوەند}}%١٤٬٦{{کۆتایی}} |- | [[یەریڤان]] | ٤٬٧٣٣ | {{چینی ناوەند}}%١١٬٦{{کۆتایی}} |- | [[پارێزگای کۆتەیک|کۆتەیک]] | ٤٬٠٩٧ | {{چینی ناوەند}}%١٠٬١{{کۆتایی}} |- | [[پارێزگای شیراک|شیراک]] | ٩٧٤ | {{چینی ناوەند}}%٢٬٤{{کۆتایی}} |- | [[پارێزگای لۆوری|لۆوری]] | ٧٩٣ | {{چینی ناوەند}}%١٬٩{{کۆتایی}} |- | [[پارێزگای جێگھارکونک|جێگھارکونک]] | ٨ | |- | [[پارێزگای سیونک|سیونک]] | ٤ | |- | [[پارێزگای تاڤەش|تاڤەش]] | ١ | |- | [[پارێزگای ڤەیۆتس دزۆر|ڤەیۆتس دزۆر]] | ٠ | |- ! کۆی گشتی ! ٤٠٬٦٢٠ ! %١٠٠ |- |} == دابەشبوونیان == ٢٢ نیشتگەی دەرەوەی شارەکان ھەیە لە ئەرمەنستاندە کە زۆرینەی دانیشتووانەکەی ئێزیدی بێت. [[ڤێرین ئەرتەشات]] لە [[پارێزگای ئارارات]] گەورەترین شارۆچکەی ئێزیدییە لە ئەرمەنستاندا و ژمارەی دەنیشتوانی ٤٬٢٧٠یە. === پارێزگای ئارەگاتسۆتن === ١٩ گوندی ئێزیدی-نشین لەم پارێزگایە ھەیە. {| ! قەزای ئاراگاتس ! قەزای تالین ! قەزای ئەشتەراک |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | * [[سەدونتس]] (ئامری تازە) * [[ئەڤشین]] * [[دێرید، ئەرمەنستان|دێریک]] * [[میراک، ئەرمەنستان|میراک]] * [[شێنکانی]] * [[جامشلو]] * [[ڕیا تازە]] * [[سەنگیار]] * [[سیپان، ئەرمەنستان|سیپان]] * [[ۆرتاچیا]] | * [[مێدسادسۆر]] (ئەڤتۆنە) * [[بایسز]] * [[بەرۆژ]] * [[گیالتۆ]] * [[تلیک]] * [[ھەککۆ]] * [[گابەتەپە]] * [[سۆریک]] | * [[شەمێران، ئەرمەنستان|شەمێران]] |} === پارێزگای ئارمەڤییەر === دوو گوندی ئێزیدی ھەیە لەم پارێزگایە. گوندی [[یاراسکاون]] و [[فێریک (گوند)|فێریک]] لە قەزای ئیجمیاتسن. لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٢دا، ئێزیدییەکان یەکەم پەرستگایان کردەوە لە دەرەوەی نیشتیمانی خۆیان [[لالش]] - پەرستگای «زەریات» لە [[پارێزگای ئارمەڤیەر]]ی ئەرمەنستان. === پارێزگای ئارارات === تەنیا گوندی ئێزیدی [[ڤێرین ئەرتەشات]]ە نزیک [[ئەرتەشات]]. == دیارترین کەسایەتییە ئێزیدییە ئەرمەنستانییەکان == * [[فەیزۆ پۆلەتۆڤ]] * [[ئەمار سولۆڤ]] * [[ڕۆمان ئەمۆیەن]] * [[ئەسلان ئوسۆیان|ئەسلان ئۆسۆیان]] * [[حەجی جندی]] * [[عەرەبی شەمۆ]] * [[قەناتی کوردۆ]] {{تووڵی دەروازە|ئەرمەنستان}} {{پۆلی کۆمنز|Yazidis in Armenia}} {{ئایین-کۆلکە}} {{کوردستان-کۆلکە}} {{ئەرمەنستان-کۆلکە}} [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئەرمەنستان]] [[پۆل:کورد]] [[پۆل:ئێزیدی]] [[پۆل:پەرتبوونی کورد]] [[پۆل:ئێزدییەکانی عێراق]] [[پۆل:کوردەکانی ئەرمەنستان]] qzn67y4cnub5do9ko54dfkdpy4t90yw 0 103939 1624212 1555115 2026-08-13T04:38:33Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (پزیشکی-کۆلکە، سێکسناسی-کۆلکە) 1624212 wikitext text/x-wiki {{نوێکردنەوە}}[[پەڕگە:Estriol.svg|وێنۆک|ساختمانی ئێستریۆل، جۆرێک لە ئێسترۆجین]] '''ئێستڕۆجین''' ({{بە ئینگلیزی|Estrogen}}) [[ھۆرمۆن]]ێکە [[توخمە پەرەسەندن]] و فرمانەکانی زۆربوون لە مێیەدا ڕێکدەخات. ئیسترۆجین بەرپرسە لە گەشەپێدان و ڕێکخستنەوەی لاشەی مرۆڤ بە شێوەی مێینە کاتێک مرۆڤەکە لە ھەرزەکاریدایە ئەوە ھۆرمۆنەکە یارمەتی دەدات بەشێوەیی مێینە گەشە بکات{{ژێدەر پێویستە}} == کارکردن == '''کارەکانی ئیسترۆجین لەلاشەدا:''' ئەگەر بێت و ڕێژەی ئیسترۆجین نۆرمال بێت ئەوا لاشە: * ڕێکخستنەوە و گەشە بە شێوەی مێینە * ڕێکخستنەوە و گەشە بە ئەندامی زاوزێ * ڕێکخستنەوە و گەشەی پێکھاتەکانی تری جەستە بە شێوەی مێینە (قژ، ڕووخسار، پێست، لاشە) '''کارەکانی پرۆجسترۆن لەجەستەدا:''' * یارمەتی [[سووڕی مانگانە]] و دووگیانی دەدات<ref name=":0">ماڵپەری تەندروستی ھۆرمۆنەکانی تۆ ، [https://www.yourhormones.info/hormones/progesterone/ پرۆجسترۆن]، بەزمانی ئینگلیزی، تشرینی دووەمی ٢٠١٨</ref> * یارمەتی (لاکتۆز) گەشەی شیر دەدات لە مەمک<ref>ماڵپەری ئافرەتی تەندروست ، [https://www.healthywomen.org/your-health/progesterone پرۆجسترۆن چ ھەستێکت پێ دەبەخشێ؟]، بە زمانی ئینگلیزی،</ref> * لەکاتی سووری مانگانە کاتێک ھێلکە لە جەستە دەردەچێت لە ڕۆژی چواردەیەمین کە ھێلکە ئامادە دەبێت پرۆجسترۆن لاشە ئامادە دەکات بۆ دوگیانی کاتێک ھێلکەکە بەر ھیچ شتێک ناکەوێت ئەوا گەشەی پرۆجسترۆن دەکەوێ و شوێنی ئامادەبوونی بۆ دووگیانی دادەرمێ و ئەو خوێنەی لە ژوورەوەیە دێتە دەرەوە دوبارە لاشە خۆی ئامادە دەکاتەوە بۆ ماوەیەکی تری دووگیانی<ref name=":0"/> '''کەمی ھۆرمۆنی ئیسترۆجین لەلاشەدا:''' * گۆرانی بار و دۆخ (خەمباری، دڵخۆشی) * ئێش لە مەمک * ئازاری زۆر (لەکاتی سێکس) بەھۆی وشکی ئەندامی زاوزێ * [[خەمۆکی]] * کێشە لە خۆکۆکردنەوە (تەرکیز، بیرکردنەوەی ورد) * ماندوویەتی (ھیلاکی)<ref name=":1">ماڵپەری ھێلس لاین ، [https://www.healthline.com/health/womens-health/low-estrogen-symptoms کەمی ھۆرمۆنی ئیسترۆجین لەلاشەدا]، September 28, 2018</ref> '''ھۆکاری کەمی ئیسترۆجین لەلاشەدا:''' * کەمی کارکردنی (pituitary gland) پارچەیەکە لە مێشک بەرپرسە لە ڕێکخستنەوە و گەشەپێدانی ھۆرمۆنەکانی لاشە<ref>ماڵپەری تەندروستی Pituitary, [https://www.pituitary.org.uk/information/hormones/ زانیاریەکان لەسەر ھۆرمۆنەکانی Pituitary]</ref> * سترێس، خەمۆکی، مێژووی خێزانی * زۆر ڕێجیم کردن، کێشە لەخواردن،<ref name=":1"/> == کاریگەری ھۆرمۆنەکان == ئەو ئافرەتانەی ڕێژەیەکی بەرز لە ھۆرمۆنی تێستۆستیرۆنیان ھەیە، لەوانەیە سایزی مەمکیان بچووکتر ببێت لەوانەی ھۆرمۆنەکەیان کەمتر ھەیە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠١٥|سەردێڕ=Testosterone — What It Does And Doesn't Do|ناونیشان=https://www.health.harvard.edu/drugs-and-medications/testosterone--what-it-does-and-doesnt-do|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Harvard Health|زمان=en}}</ref> == لە جوانکاریدا == ئەکرێت ئێسترۆجین و [[پڕۆجێسترۆن]] ڕۆلێکی گرنگ ببینن لە جوانی ڕووخسار<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hoffman|یەکەم=Bill|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥|سەردێڕ=ESTROGEN MAKES FACE SEXIER: DOC|ناونیشان=https://nypost.com/2005/11/03/estrogen-makes-face-sexier-doc/|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=New York Post|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Which Hormones Make You Look Younger?|ناونیشان=https://www.dfwantiagingwellness.com/2020/01/24/which-hormones-make-you-look-younger/|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Rani Anbarasu MD PA|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Information on Estrogen Hormone Therapy {{!}} Gender Affirming Health Program|ناونیشان=https://transcare.ucsf.edu/article/information-estrogen-hormone-therapy|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=transcare.ucsf.edu}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=April 2016|یەکەم=Christopher Wanjek 26|ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠١٦|سەردێڕ=Scientists Find New Way to Tan or Lighten Skin|ناونیشان=https://www.livescience.com/54564-how-skin-color-changes.html|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=livescience.com|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=July 2008|یەکەم=Robert Roy Britt 29|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠٠٨|سەردێڕ=5 Things You Must Know About Skin Cancer|ناونیشان=https://www.livescience.com/7546-5-skin-cancer.html|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=livescience.com|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Melanocyte-stimulating hormone {{!}} You and Your Hormones from the Society for Endocrinology|ناونیشان=https://www.yourhormones.info/hormones/melanocyte-stimulating-hormone/|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.yourhormones.info}}</ref> لەبەر ئەوەی ئێسترۆجین پەیوەندیەکی باشی ھەیە لەگەڵ تەڕکردنەوەی پێستی ڕووخسار و باشترکردنی کوالێتی پێستی ڕووخسار و کۆلاجین <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Thornton|یەکەم=M. Julie|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=Estrogens and aging skin|ناونیشان=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3772914/|journal=Dermato-endocrinology|بەرگ=٥|issue=2|پەڕەکان=٢٦٤–٢٧٠|doi=10.4161/derm.23872|issn=1938-1972|pmc=٣٧٧٢٩١٤|pmid=٢٤١٩٤٩٦٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Rzepecki|یەکەم=Alexandra K.|دوایین٢=Murase|یەکەم٢=Jenny E.|دوایین٣=Juran|یەکەم٣=Rupal|دوایین٤=Fabi|یەکەم٤=Sabrina G.|دوایین٥=McLellan|یەکەم٥=Beth N.|ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Estrogen-deficient skin: The role of topical therapy|ناونیشان=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6451761/|journal=International Journal of Women's Dermatology|بەرگ=٥|issue=2|پەڕەکان=٨٥–٩٠|doi=10.1016/j.ijwd.2019.01.001|issn=2352-6475|pmc=٦٤٥١٧٦١|pmid=٣٠٩٩٧٣٧٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Thornton|یەکەم=M. Julie|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=Estrogens and aging skin|ناونیشان=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3772914/|journal=Dermato-endocrinology|بەرگ=٥|issue=2|پەڕەکان=٢٦٤–٢٧٠|doi=10.4161/derm.23872|issn=1938-1972|pmc=٣٧٧٢٩١٤|pmid=٢٤١٩٤٩٦٦}}</ref> لەکاتی نەمانی سووڕی مانگانەدا چرچی ڕووخسار بەدیار دەکەوێت ئەمەش یەکێک لە ھۆکارەکانی کەمبوونەوەی ھۆڕمۆنی ئێسترۆجینە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Better Skin After Menopause|ناونیشان=https://www.webmd.com/menopause/ss/slideshow-better-skin-after-menopause|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=WebMD|زمان=en}}</ref> === ئیسترۆجین === ئەو کارانەی ئیسترۆجین ئەتوانێت بیکات لەسەر پێست و ڕووخسار:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Nast|یەکەم=Condé|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Sex Health News: Want to Know if He's Into You? Smell His Sweat|ناونیشان=https://www.glamour.com/story/sex-health-news-want-to-know-i|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Glamour|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Uses of Estrogen in Treating the Skin|ناونیشان=https://scalemusiccity.com/uses-of-estrogen-in-treating-the-skin/|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Music City SCALE|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210803162502/https://scalemusiccity.com/uses-of-estrogen-in-treating-the-skin/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Vince|یەکەم=Gaia|سەردێڕ=Hormone levels predict attractiveness of women|ناونیشان=https://www.newscientist.com/article/dn8251-hormone-levels-predict-attractiveness-of-women/|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=New Scientist|زمان=en-US}}</ref> * تەڕکردنەوەی پێست<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Skin and the cycle: how hormones affect your skin|ناونیشان=https://helloclue.com/articles/cycle-a-z/skin-and-the-cycle-how-hormones-affect-your-skin|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=helloclue.com|زمان=en}}</ref> * یارمەتی ساڕێژبوونی برین<ref name=":02" /> * زیادبوونی کۆلاجین<ref name=":02" /><ref name=":12">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Estrogen & other hormones in Skin Creams|ناونیشان=https://www.hcompound.com/estrogen-other-hormones-in-skin-creams/|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Haldey Compounding Pharmacy|زمان=en-US}}</ref> * ھەستکردن بە جوانی<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Feeling pretty? Hormones may lead to more...|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-estrogen-affairs-idUSTRE50D03O20090114|newspaper=Reuters|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|زمان=en|یەکەم=Reuters|دوایین=Staff}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥|سەردێڕ=Attractive women tend to have higher oestrogen levels|ناونیشان=https://www.medicalnewstoday.com/articles/32924|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.medicalnewstoday.com|زمان=en}}</ref> * باشترکردنی کوالێتی ڕووخسار و کۆنتڕۆلکردنی چەوری ڕووخسار<ref name=":12" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Can 'Resetting' Your Hormones Improve Your Skin {{!}} Everyday Health|ناونیشان=https://www.everydayhealth.com/skin-beauty/can-resetting-your-hormones-improve-your-skin/|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=EverydayHealth.com|زمان=en}}</ref> *ھاوکارە لە دژە پیربوون و چرچبوون<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Shah|یەکەم=M. G.|دوایین٢=Maibach|یەکەم٢=H. I.|ڕێکەوت=٢٠٠١|سەردێڕ=Estrogen and skin. An overview|ناونیشان=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11705091/|journal=American Journal of Clinical Dermatology|بەرگ=٢|issue=3|پەڕەکان=١٤٣–١٥٠|doi=10.2165/00128071-200102030-00003|issn=1175-0561|pmid=١١٧٠٥٠٩١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Information on Estrogen Hormone Therapy {{!}} Gender Affirming Health Program|ناونیشان=https://transcare.ucsf.edu/article/information-estrogen-hormone-therapy|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=transcare.ucsf.edu}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Stevenson|یەکەم=Susan|دوایین٢=Thornton|یەکەم٢=Julie|ڕێکەوت=2007-9|سەردێڕ=Effect of estrogens on skin aging and the potential role of SERMs|ناونیشان=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2685269/|journal=Clinical Interventions in Aging|بەرگ=٢|issue=3|پەڕەکان=٢٨٣–٢٩٧|issn=1176-9092|pmc=٢٦٨٥٢٦٩|pmid=١٨٠٤٤١٧٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Thornton|یەکەم=M. Julie|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=Estrogens and aging skin|ناونیشان=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3772914/|journal=Dermato-endocrinology|بەرگ=٥|issue=2|پەڕەکان=٢٦٤–٢٧٠|doi=10.4161/derm.23872|issn=1938-1972|pmc=٣٧٧٢٩١٤|pmid=٢٤١٩٤٩٦٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Does Estrogen Help Age Skin Better?|ناونیشان=https://www.urmc.rochester.edu/ob-gyn/ur-medicine-menopause-and-womens-health/menopause-blog/august-2015/does-estrogen-help-age-skin-better.aspx|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.urmc.rochester.edu|زمان=en}}</ref> *کۆنتڕۆلی مووی ڕووخسار<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Excessive Or Unwanted Hair In Women|ناونیشان=https://www.healthline.com/health/excessive-or-unwanted-hair-in-women|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Healthline|زمان=en}}</ref> (بە پێچەوانەوە [[تێستۆستێرۆن]] مووەکان بەھێزدەکات<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hirsutism (excessive hair) - women - Better Health Channel|ناونیشان=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/hirsutism-excessive-hair-women|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.betterhealth.vic.gov.au}}</ref>) === تەندروستی === ھەرچۆنێک بێت وەرگرتنی چارەسەری ئێسترۆجین لە کەسانی تەمەن گەورە کێشە بۆ زەھایمەر و Demntia دروست دەکات<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Estrogen Therapy's Link With Dementia Risk Depends on Age When Taken, Study Finds|ناونیشان=https://www.ucsf.edu/news/2011/02/98174/estrogen-therapys-link-dementia-risk-depends-age-when-taken-study-finds|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Estrogen Therapy's Link With Dementia Risk Depends on Age When Taken, Study Finds {{!}} UC San Francisco|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١) {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|سێکسناسی}} {{پۆلی کۆمنز|Estrogens}} {{پزیشکی-کۆلکە}} {{سێکسناسی-کۆلکە}} [[پۆل:ھۆرمۆنەکانی مرۆڤ]] [[پۆل:دژە گۆنادۆترۆپینەکان]] [[پۆل:بەبەری]] [[پۆل:ھۆرمۆنی دووگیانی]] [[پۆل:ھۆرمۆنەکانی سێکس]] jyw1dxad3yaubb2hdwr566x1xfb9x6d 0 104393 1624248 1570209 2026-08-13T07:37:11Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، کوردستان-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1624248 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{نامەی ڕوونکردنەوە|ئێل بەگی جاف|جاف (ڕوونکردنەوە)}} '''ئێل بەگی جاف''' (١٤٩٢ – ١٥٥٣) شاعیرێکی [[کورد]]ی [[عەشیرەتی جاف]] تیرەی ئێناخی بووە کە شیعرەکانی وەک "ئەفسانە"، "موعجیزە" و "خوێندنەوەی دواڕۆژ" ناوبانگی دەرکردووە. == ژیاننامە == ئێل بەگی جاف لە ساڵی ٨٩٨ی کۆچیی (١٤٩٢ زایینی) لە [[شارەزوور]] لە بنەماڵەیەکی [[جاف]] لەدایکبووە. لەوانەیە لە سەر ئایینی یارسان بووبێت چونکە ڕۆژگاری دەسەڵاتی بنەماڵەی سەفەوی ماوەی نەشونەمای ئایینی یارسان بوو و بەشێکی زۆر لە ناوچە شاخاوییەکانی ھەورامان و ھەرد و پانایییەکانی شارەزوور تا پەیدابوونی [[ئیسماعیل ولیانی|شێخ ئیسماعیلی ولیانی]] (١٦٩٢ مردووە) لەسەر ئایینی یارسان بووە.<br> ئێل بەگی جاف سەرەتای خوێندنی لە شارەزوور بووە، ئینجا ماوەیەک گۆشەگیر بووە، لە پاشاندا بۆ ڕێبەری ئایینی یارسان گەشتی بەغدا و ئێرانی کردووە. مشتومڕ و زۆرانبازی لە نێوان ئایینی یارسان و ئایینەکانی تر لە شارەزوور لە ناوەوە بووە، دوژمنانی یارسان ویستوویانە ئێل بەگی جاف بکوژن، لەبەرئەوە ڕایکردووە بۆ [[ھەورامان]] و لەگەڵ یارسانان تێکەڵ بووە و لەوێ ژیاوە. عێل بەگی جاف لە ساڵی ٩٦١ی کۆچیی (١٥٥٣ زایینی) کۆچی دواییی کردووە. == بەرھەمەکان == ئەوەی لە ئێل بەگی مابێتەوە و ناوی پێ دەرکردبێ، ئەو بەیتەیەتی کە بەناوی «کێ وە قەوڵی کێ دەکا»یە. ئەم شیعرە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی]]یە بەڵام ھەوای گۆرانی پێوە دیارە. بەیتی ئێل بەگی لەسەر شێوەی بەند ڕێککراوە، ھەر بەندی لە پێنج دێڕ بریتییە. کێشی ھەشت سیلابی خۆماڵییە، یەکێتیی قافیەی تێدایە. ھەموو چوار دێڕی یەکەمی بەندەکان لەسەر یەک قافیەن، دێڕی پێنجەم «ھەروا بووە و ھەر وا دەبێ» لە ھەموو بەندێکدا دووبارە دەبێتەوە. لە ھەندێ لە دەسنووسەکاندا ئەو دێڕە شیعرە بەم شێوەیە: «ھەر وا بییە و ھەر وا ئەوێ». دەستنووسێکی زۆری بەرھەمی ئێل بەگی لە ڕۆژگارانی جیاجیا نووسراونەتەوە؛ باوەڕ پێکراوترین دەسنووس ئەوەیە کە لە ساڵی ١٨٥٤ ڕوونووس کراوە، ئەمە ئەوە دەگەیێنێ کە ماوەی سێ سەد ساڵێک شیعرەکانی ئێل بەگی لەسەر زار پارێزراون. کە بەیتی «ھەروا بووە و ھەر وا دەبێ» دەخوێنینەوە، بەرامبەر بەرھەمێک ناوەستین کە لە سەدەی شازدەم داھێنرابێت، بەڵکو بەرامبەر بەرھەمێک دەبین ئەدگاری نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمی پێوەیە. لەوانەیە چونکوو شیعرەکانی خۆش و ڕەوان بوون و ڕەنگدانەوەی ھیوا و ئامامی خەڵکی ساکاربوون، چوونە ناو دڵی میللەتەوە و بە درێژایی مێژوو شتی دەرەوەی بێگانەی خراوەتە سەر و شتی ناوەوەی ڕەسەنی خۆی لێ کەوتووە، دەنا باوەڕ ناکرێ باس لە کەسان و ڕووداوی سەدەکانی داھاتوو بکات وەکوو ڕۆژگارانی قەرمانڕەوایی نادرشا، زەند، [[قاجاڕەکان|قاجار]] و پەھلەوی. == نموونەی ھۆنراوە == {{شیعر}} {{ب|ئێران پر لە ئاگر دەبێ|حوکمی سۆلتان قاھر دەبێ}} {{ب|ستەم لە خەڵق سادر دەبێ|دەورە دەورەی نادر دەبێ}} {{م|ھەر وا بووە و ھەر وا دەبێ}} {{ب|خاسان وە بێ وەتەن دەبێ|مورغان دوور لە چەمەن دەبێ}} {{ب|شاھان وە بێ کەفەن دەبێ|دەوران وە کامی زەند دەبێ}} {{م|ھەر وا بووە و ھەر وا دەبێ}} {{ب|دەوران بە دەست قەجەر دەبێ|تەیموور لە خەو خەبەر دەبێ}} {{ب|گەلێ سەران بێ سەر دەبێ|ئاشووب و شۆڕ و شەڕ دەبێ}} {{م|ھەر وا بووە و ھەر وا دەبێ}} {{ب|نیوەی ئێران ھی رووس دەبێ|ئاوای ھیچ بێ نامووس دەبێ}} {{ب|ئەوسا زەڕیان لە مس دەبێ|دین و ئیمان زۆر سس دەبێ}} {{م|ھەر وا بووە و ھەر وا دەبێ}} {{ب|چابوک سوارێ دەنگ دەکا|سەید و شکار پەڵەنگ دەکا}} {{ب|ھەر ساعەتێ سەد رەنگ دەکا|دنیا و خەڵق پڕ شەنگ دەکا}} {{م|ھەر وا بووە و ھەر وا دەبێ}} {{ب|مەردان مەردی گەزاف دەکەن|ھەم بە راستی خەلاف دەکەن}} {{ب|قسان بە تیر قەڵاف دەکەن|بە رێگەی دوور مەساف دەکەن}} {{م|ھەر وا بووە و ھەر وا دەبێ}} {{ب|گەلێ دڵم بە تەنگ دەبێ|سەدای تۆپ و تفەنگ دەبێ}} {{ب|شەڕی سەرباز بە شەنگ دەبێ|ئێران دیلی فەرەنگ دەبێ}} {{م|ھەر وا بووە و ھەر وا دەبێ}} {{ب|رەخشی روستەم ئیزھار دەبێ|ئەسپی ئاسن رەھوار دەبێ}} {{ب|دوڵدڵ شەودێز بە کار دەبێ|گەلێ شت ھەن ئاشکار دەبێ}} {{م|ھەر وا بووە و ھەر وا دەبێ}} {{ب|دەورە دەورەی رەزا دەبێ|لە دوای رەزا غەزا دەبێ}} {{ب|لە دوای غەزا فەزا دەبێ|مەردوم دەست بە نزا دەبێ}} {{م|ھەر وا بووە و ھەر وا دەبێ}} {{ب|تەیرێ وەک رەعد و بەرق دەبێ|گوێچکەی لە دووکەڵ غەرق دەبێ}} {{ب|دەشت و دەری پێ لەق دەبێ|بە رووی ھەوا مۆلەق دەبێ}} {{م|ھەر وا بووە و ھەر وا دەبێ}} {{ب|ئێران وەکوو فەرەنگ دەبێ|پڕ نەقش و رەنگاڕەنگ دەبێ}} {{ب|کوڕ وەکوو کچ قەشەنگ دەبێ|مایل بە شۆخ و شەنگ دەبێ}} {{م|ھەر وا بووە و ھەر وا دەبێ}} {{ب|ھەمووی شاھان بێڕا دەبێ|لە پڕ شەڕ و ھەرا دەبێ}} {{ب|کەم خەڵق وە حوکمی شا دەبێ|چەرخ و چرا وە پا دەبێ}} {{م|ھەر وا بووە و ھەر وا دەبێ}} {{ب|تاعەت بە مەجبووری دەبێ|دی بازاڕی بلووری دەبێ}} {{ب|چینی و فەغفووری دەبێ|گوڵبانگی جەمھووری دەبێ}} {{م|ھەر وا بووە و ھەر وا دەبێ}} {{ب|کاری مەردان نامەردی بۆ|دەورانەکەی رەنگ زەردی بۆ}} {{ب|دەواکەیشی دڵدەردی بۆ|رۆزگاری دڵسەردی بۆ}} {{م|ھەر وا بووە و ھەر وا دەبێ}} {{ب|دیوانی گورگ و مەڕ دەبێ|دەشتی بەغداد بە شەڕ دەبێ}} {{ب|گشتی بۆ زێو و زەڕ دەبێ|شەڕی سەرباز بە شەنگ دەبێ}} {{م|ھەر وا بووە و ھەر وا دەبێ}} {{ب|ھەفتا و دوو دین یەک دین دەبێ|سەردەفتەری ئەمین دەبێ}} {{ب|زاڵم لە زاری و شین دەبێ|دڵی گەلێ بە کین دەبێ}} {{م|ھەر وا بووە و ھەر وا دەبێ}} {{کۆتاییی شیعر}} == سەرچاوەکان == * مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی دووەم، [[مارف خەزنەدار]]، لاپەڕەکانی ٢٧ تا ٣٥، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٢. * مێژووی وێژەی کوردی، بەرگی یەکەم، سدیق بۆرەکەیی (سەفی زادە)، لاپەڕەکانی ٤١٤ تا * ٤٣٠، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر ٢٠٠٨. {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|کوردستان|عێراق|وێژەی کوردی}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{کوردستان-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:شاعیرانی کورد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٤٩٢]] [[پۆل:مردووانی ١٥٥٣]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:جاف]] auqdlqbobx3jwsbaobg2u7xan2p0et9 0 115859 1624277 430214 2026-08-13T08:50:48Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[پزیشکیی کۆن]] 1624277 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[پزیشکیی کۆن]] i4zlvdg8pd4fnqyk3haw7ooxrb4yl8d 1 116838 1624294 431306 2026-08-13T09:25:47Z حوسێن 42516 /* */ وەڵامدانەوە 1624294 wikitext text/x-wiki بەمە ('''نیمچەگەیەنەر''') دەڵێین، و بارەکانی تریش '''گەیەنەر''' و '''نەگەیەنەر'''. --[[بەکارھێنەر:Sarchia_Banokay|<span style="color:purple">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا خورشید'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Sarchia_Banokay|'''<span style="color:green">وتووێژ</span>''']]} ‏١١:٠٤، ٢٦ی ئابی ٢٠١٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] بۆچی بڵێین ''نیمچە''؟ ''نیمچە'' فارسییە و ''نیوە'' کوردییە. ''گەیەنەر''یش دەبێ ''گەیێنەر'' بێ، چونکە ''گەیێن'' ڕەگی ڕانەبووردووی ''گەیاندن''ە. یانی، ئەمە دەبێ بە ''نیوەگەیێنەر''. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٠٩:٢٥، ١٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) hf5wef2z6u3dzb4r4e0ytwgqwr7ufdp 1624295 1624294 2026-08-13T09:26:30Z حوسێن 42516 1624295 wikitext text/x-wiki == ناوی وتار == بەمە ('''نیمچەگەیەنەر''') دەڵێین، و بارەکانی تریش '''گەیەنەر''' و '''نەگەیەنەر'''. --[[بەکارھێنەر:Sarchia_Banokay|<span style="color:purple">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا خورشید'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Sarchia_Banokay|'''<span style="color:green">وتووێژ</span>''']]} ‏١١:٠٤، ٢٦ی ئابی ٢٠١٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] بۆچی بڵێین ''نیمچە''؟ ''نیمچە'' فارسییە و ''نیوە'' کوردییە. ''گەیەنەر''یش دەبێ ''گەیێنەر'' بێ، چونکە ''گەیێن'' ڕەگی ڕانەبووردووی ''گەیاندن''ە. یانی، ئەمە دەبێ بە ''نیوەگەیێنەر''. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٠٩:٢٥، ١٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) qj4n7y0k0qrzmhy75xiomm154q8nwkm 0 118020 1624005 1619291 2026-08-12T19:33:24Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، وێژە-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە) 1624005 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:Ivan Cankar 1915.jpg|وێنۆک|ئیڤان کانکار]] '''ئیوان کانکار''' (ماوەی ژیان:١٠ی ئایاری ١٨٧٦ تاکوو ١١ی کانوونی یەکەمی ١٩١٨)، بە ھۆی نووسینی کورتەچیرۆک و شانۆنامە لە سەرەتای سەدەی بیستەم‌دا ناوبانگی دەرکرد. ئەو خەڵکی [[سلۆڤێنیا|ئسلوون]] بوو. [[سلۆڤێنیا|ئسلوون]] دەگەڵ [[سربیا|سێرب]] و [[کرواتیا|کرۆواسییەکان]] بە یەکەوە "[[یووگۆسلاڤیا|نەتەوەی یوگسلاو]]"یان پێکھێنابوو. کانکار ساڵی ١٩١٨ی زایینی کۆچی دوایی کرد. ژمارەیەکی زۆری ڕۆمان، شانۆنامە و چیرۆکی کورت لە پاش بەجێ ما. == سەرچاوە == * [[گۆڤاری مەھاباد]]، ساڵی چاردە، ژمارە ١٦٢، منداڵەکان و گەورەکان، وەرگێڕانی مەنیژە میرموکری {{پۆلی کۆمنز|Ivan Cankar}} {{تووڵی دەروازە|وێژە|ژیاننامە|سیاسەت|شانۆ}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{وێژە-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٦]] [[پۆل:مردووانی ١٩١٨]] [[پۆل:نووسەرە مۆدێرنەکان]] [[پۆل:سیاسەتمەدارە سلۆڤینیایییەکان]] fm60oh76hrf46sipdufog9yijt9fzug 0 118323 1624094 1487264 2026-08-12T22:33:55Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، پزیشکی-کۆلکە، ژینناسی-کۆلکە) 1624094 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Edward Jenner2.jpg|وێنۆک]] '''ئێدوارد جێنێر''' پزیشکێکی [[بەریتانیای گەورە|ئینگلیزی]] بووە و یەکەم کەس بووە کە کوتانی نەخۆشی دڕکە و [[مێکوتە]]ی دۆزیوەتەوە، لە ١٧ مایۆیی ساڵی ١٧٤٩ لە بیرکلی لەدایک بووە. لە کۆتایەکانی سەدەی ھەژدەھەم ئێدوارد جینەر خوێندنەوەی بۆ حاڵەتی خاتوو سارە نیلمسی مانگا دۆش کردووە کە پێشووتر دووچاری نەخۆشی دڕکە و مێکوتە بۆتەوە و بۆی دەرکەوتووە کە وەرگرتنی چەند مادەیەکی ناو لەشی ئەو نەخۆشەی دووچاری دڕکە و مێکوتە بۆتەوە و گواستنەوەی بۆ ناو لەشی نەخۆشێکی دیکە کە دووچاری ھەمان نەخۆشی بۆتەوە بۆ ھەتاھەتایە تووشی ئەو نەخۆشیە نابێتەوە، دوای ھەوڵ و ماندوبونێکی دوورودرێژیش دەستی کردووە بەھەڵمەتی کوتاندنی نەخۆشی دڕکە و مێکوتە و بەردەوام بووە لەم ھەڵمەتەشی تاکو لەساڵی ١٩٨٠ ڕێکخروای تەندروستی جیھانی تۆبڕکردنی نەخۆشی دڕکە و [[مێکوتە]]ی لەجیھاندا ڕاگەیاندووە. ئەو کوتانانەی لەیەکەم مانگی لەدایک بوونێوە دەدرێت بەمنداڵان لەزۆر نەخۆشی دەیان پارێزێت، چیرۆکی ئەم کوتانانە دەگەڕێتەوە بۆ شاری برکلی لە[[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] لە کۆتایی سەدەی ھەژدەھەم و سەرەتای سەدەی نۆزدەھەم، کاتێک کە ئێدوارد جینەر گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە تووشبون بە ڤایرۆسی دڕکەومێکوتەی مانگا مرۆڤ دەپارێزێت لەئاکامە خراپەکانی تووش بوون بەنەخۆشی دڕکەو مێکوتە کە بەمەترسیردارترین نەخۆشی دادەنرا لەو کاتەدا. یەکەم بەشی چیرۆکی کوتانن لە ساڵی ١٧٩٨ دەستی پێکرد کاتێک ئافرەتێک بەناوی تستشیر ھات بۆ لای ئێدوارد جینەر و پێی ووت توشی نەخۆشیەک بومە ئەویش لێی پرسی تووشی دڕکە و مێکوتە بویتە ئەویش لەوەڵامدا ووتی کە ھەرگیز تووشی دڕکەومێکوتە نابێت چونکە تووشی درکەومێکوتەی [[مانگا]] بووە ئیتر کەوتە سەودای ئەم نھێنییەوە و مانگاکەی خۆی بەکارھێناوە و نەخۆشی دڕکەومێکوتەی مانگاکەی لە ڕێگای دەرزیەوە گواستۆتەوە بۆ کچەکەی کە چیتر دووچاری نەخۆشی دڕکەومێکوتە نەبۆتەوە. ئەم سەرەتای دۆزینەوەی کوتان بووە کە دواتر بەدەیان کوتان داھێنراوە و تاکو گەیشتونەتە زانستێکی بێکەموکوڕی لەبواری کوتانا و ناویان ناوە (علیم المناعە) بەڵام سەرجەم ئەو زانیاریانەی پێی گەیشتونە لەڕوی کوتانەوە دەستپێشخەرێکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئێدوارد جینەر. ئێدوارد جینەر خاوەنی بڕوانامەی زانکۆی [[لەندەن]] بووە لە بەشی زانست و بە دۆزینەوەی کوتانی [[دڕکەومێکوتە]] ناوبانگی دەکردووە و لە ٢٦ یەنایری ساڵی ١٨٢٣ لەتەمەنی ٧٣ ساڵیدا لەشاری بیرکلی زێدی باوباپیرانی کۆچی دوایی کردووە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای عەرەبی {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|پزیشکی|ئینگلتەرا|شانشینی یەکگرتوو|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژینناسی}} {{پۆلی کۆمنز|Edward Jenner}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پزیشکی-کۆلکە}} {{ژینناسی-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی]] [[پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست]] [[پۆل:زانایانی ئینگلیز]] [[پۆل:مردووانی ١٨٢٣]] [[پۆل:مەرگەکان بە سەکتە]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٤٩]] [[پۆل:ژینناسانی ئینگلیز]] [[پۆل:دکتۆرە ئینگلیزەکانی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی ست ئاندروس]] [[پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد]] [[پۆل:ھاوڵە]] msn3vqf9o9ujr23eo7shx6l6jdrgsc5 0 118361 1624002 1487109 2026-08-12T19:32:54Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، پزیشکی-کۆلکە، دەروونناسی-کۆلکە) 1624002 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Underlinked|date=نیسان ٢٠١٧}} }} {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''ئیڤان بترۆڤیتش باڤلۆڤ''' (ماوەی ژیان:٢٦ی ئەیلوولی ١٨٤٩ تاکوو ٢٧ی شووباتی ١٩٣٦)، زانایەکی بواری پزیشکی ڕوسی بووە و [[خەڵاتی نۆبێل]]ی لەبواری پزیشکدا وەرگرتووە، لە تەمەنی ٧ ساڵیدا فێری خوێندن بووە بەڵام بەھۆی کەوتنی لەشوێنێکی بەرزەوە جەستەی تووشی زیانێکی زۆربۆتەوە و لە تەمەنی ١١ ساڵیدا چۆتە قوتابخانە، ساڵی ١٨٧٠ وازی لە پەیمانگا ھێناوە و پەوەندی بەزانکۆی سانت بترسبۆرگەوە کردووە. لە ساڵی ١٨٧٠ لەزانکۆی بترسبۆرگ لەبەشی فیزیا و بیرکاری خوێندوێتی، لەچوارەم ساڵی خوێندنی زانکۆ بەدواداچونێکی بۆ [[پەنکریاس]] کردووە و خەڵاتی زانکۆی باڵای بەدەستھێناوە، ساڵی ١٨٧٥ بەسەرکەوتنێکی گەورەوە زانکۆی لە بواری زانستی سروشتی تەواوکردووە، دواتر پەیوەندی بە ئەکادیمیای پزیشکی نەشتەرگەریەوە کردووە و لەساڵی ١٨٧٨ بڕوانامەی دکتۆرای بەدەستھێناوە، لەساڵی ١٨٧٩ بەھۆی پیچشکەوتنەکانێوە خەڵاتی ئاڵتونی وەرگرتووە. ئیڤان باڤلۆڤ لە پێشبڕکێیەکی ئەکادیمیا یەکەمی بەدەستھێناوە و بۆتە بەڕێوەبەری تاقیگەی زانستی کارەکانی ئەندامی لەش لەلای سێرگی بۆتکینی پزیشکی بەناوبانگ، ئەندامی ئەکادیمیای زانستی بووە، تاکو ساڵی ١٩٢٤ یش مامۆستا و سەرۆکی بەشی فیزۆلۆجیا بووە لەئەکادیمیای پزیشکی سەربازی، توانیوێتی یاس و بنەما سەرەکیەکانی چالاکی مێشک بدۆزێتەوە، بەگشتی ڕێڕەوەکەی بەنەمایەکی زانستی سروشتی بووە بۆ زانستی دەرونی. ئیڤان باڤلۆڤ دوو پەرتوکی نووسیوە یەکیەکیان ٢٠ ساڵ لەدیراسەکردنی چالاکی [[مێشک]]ی باڵای ئاژەڵەکانە و ئەوی تریشیان وانە ووتنەوە لەکاکردنی نیوەی تۆپی مۆخ، لەساڵی ١٩٠٤ خەڵاتی نۆبڵی لە بواری پزیشکدا وەرگرتووە، لە ٢٧ی شووباتی ساڵی ١٩٣٦ لەتەمەنی ٨٦ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە. == سەرچاوەکان == * [//ar.wikipedia.org/wiki/إيفان_بافلوف ویکیپیدیای عەرەبی] {{خەڵاتی نۆبێل لە پزیشکی}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|زانست|پزیشکی|ڕووسیا|دەروونناسی}} {{پۆلی کۆمنز|Ivan Pavlov}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پزیشکی-کۆلکە}} {{دەروونناسی-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٩]] [[پۆل:مردووانی ١٩٣٦]] [[پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە]] [[پۆل:بیانییە پەیوەندیدارەکان بە ئەکادیمیایی نەتەوەیی بۆ زانست]] [[پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی]] [[پۆل:زانایانی سۆڤیەت]] [[پۆل:دەروونناسانی سەدەی ١٩ەم]] [[پۆل:دەروونناسانی سەدەی ٢٠ەم]] 5pstyyw9b36xmu7o5kmk84y99omc09j 0 118490 1624320 1619446 2026-08-13T10:33:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624320 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس-کەسایەتی}} [[پەڕگە:Elizabeth Taylor 2.jpg|وێنۆک|ئیلیزابێت]] '''ئیلیزابێس تایلۆر''' (ماوەی ژیان:٢٧ ی شووباتی ١٩٣٢ لە [[لەندەن]] لە [[ئینگلستان]] تاکوو ٢٣ی ئازاری ٢٠١١ [[لۆس ئانجلەس]] لە ویلایەتی نیویۆرک لە [[ئەمریکا]]) ھونەرمەندێکی بواری ئەکتەری سینەما بووە و بە پشیلە بەنازەکەی ھۆلیۆد ناسراوە، لە ٢٧ی شوباتی ساڵی ١٩٣٢ لە خێزانێکی دەوڵەمەند لە [[لەندەن]] لەدایک بووە، لەدوای ھەڵگیرسانی [[شەڕی جیهانیی دووەم]] لە [[ئەمریکا]] جێنشین بوون، باوکی بەڕەچەڵەک ئەمریکی بووە و دایکیشی بەڕەچەڵەک ئەمریکی بووە، خاوەنی ھەردوو ڕەگەزنامەی بەریتانی و ئەمریکی بووە. ئیلیزابێس تایلۆر لەتەمەنی ١٢ ساڵیدا بۆ یەکەمجار لە فیلمی ناشیۆناڵ فیلیفیت لەسەر شاشە دەرکەوتووە، لەتەمەنی ١٥ ساڵیدا بەشداری لەفیلمی سینیتا کردووە و بەپێشکەشکردنێکی جوان و بەنەرم و نیانی وەکو مێینەیەک سەرنجی بینەرانی بۆلای خۆی ڕاکێشاوە، لە ١٩ ساڵیشدا فیلمی جێگایەک لەژێر خۆری پێشکەشکردووە، بەڵام بەبەشداریکردنی لە فیلمی کلیۆپاترا ناوبانگی بڵاوبۆتەوە و میلیۆنێ دۆلاری پێداروە بەرامبەر بە فیلمە. ھەرچەندە ئیلیزابێس تایلۆر ناوبانگی ھونەری بڵابۆتەوە و ناو و وێنەی لە بەرگی گۆڤار و ڕۆژنامە جیھانێکاندا ھەبووە بەڵام ژیانی جێگیر نەبووە و لەژیانیدا ٧ جار ھاوسەرگیرێتی کردووە، سەرەتا ھاورسەرگیری لەگەڵ میلیۆنێر نیک ھیلتۆن کردووە، دواتر لەگەڵ مایکڵ وایڵدنجی ھونەرمەندی بەریتانی بەناوبانگ کردووە، پاشان شوی بە دەرھێنەری ئەمریکی مایک توود کردووە و لەڕوداوێکی کەوتنەخوارەوەی فڕۆکە پیاوەکەی گیانی لەدەستداوە و ھاوسەرگیری لەگەڵ ئیدی فیشەری گۆرانیبێژی جولەکەی بەناوبانگ کردووە، دوای ئەویش ھاوسەرگیری لەگەڵ ئەستێرەی ھۆلیۆد ریتشارد بیرتۆن کردووە و دووجار لەیەک جیابونەتەوە و گەڕاونەتەوە بۆ ھێلانەی ھاوسەرگیرێتی. ئیلیزابێس تایلۆر بۆ دووجار خڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین ئەکتەر وەرگرتووە و لە ٢٣ ئازاری ساڵی ٢٠١١ و لەتەمەنی ٧٩ ساڵیدا لە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا کۆچی دوایی کردووە. ==سەرچاوە== *[https://web.archive.org/web/20160801214756/https://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A5%D9%84%D9%8A%D8%B2%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D8%AB_%D8%AA%D8%A7%D9%8A%D9%84%D9%88%D8%B1 ویکیپیدیای عەرەبی] {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|ژن|شانشینی یەکگرتوو|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|بەلجیکا|ئەنیمەیشن|فیلم|شانۆ}} {{پۆلی کۆمنز|Elizabeth Taylor}} {{فیلم-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١١]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی بیستەم]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:چالاکوانانی کالیفۆڕنیا]] [[پۆل:خانمەکتەرانەی کە خەڵاتی دەیمھودی بەریتانیان بردۆتەوە.]] [[پۆل:خانمەکتەرانی لەندەن]] [[پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج]] [[پۆل:نووسەرانی خۆژیاننامە بەریتانییەکان]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی بەڕیتانی]] [[پۆل:دەیمەکانی فەرماندەی نیشانەی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی]] [[پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:باشترین خانمەکتەران لە وەرگری خەڵاتی ورچی زیو]] [[پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی]] [[پۆل:بەخاک سپاردن لە پارکی یادگاری فۆڕێست لاون (گلێندەیل)]] [[پۆل:خانمەکتەرە جووە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:چالاکوانە جووەکان]] [[پۆل:براوەکانی دەیڤد دی دۆناتێلۆ]] [[پۆل:مەسیحییە پێشووە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:خەڵاتی دەستکەوتی ژیانی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە]] [[پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی]] [[پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم]] [[پۆل:خانمەکتەرانی لۆس ئەنجلەس]] [[پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئینگلیزی]] [[پۆل:خانمەکتەرانی سەر ستەیجی ئینگلیزی]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئینگلیز]] cuhik0ftti51sw8w2228cv3z5vf2thj 0 118612 1624009 1487124 2026-08-12T19:34:04Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە، ڕووسیا-کۆلکە) 1624009 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Ivan IV by anonim (18th c., GIM).jpg|وێنۆک|ئیڤانی چوارەم]] '''ئیڤانی چوارەم''' ناسراوە بە '''ئیڤانی ترسناک''' (ماوەی ژیان٢٥ی ئابی ١٥٣٠ تاکوو ١٨ی ئازاری ١٥٨٤)، شای مۆسکۆ و قەیسەری ھەموو ڕوسیا بووە، لە ساڵی ١٥٣٣ لەتەمەنی ٣ ساڵیدا کراوە بە شای [[مۆسکۆ]]، لەساڵی ١٥٤٧ لەتەمەنی ١٦ ساڵیدا کراوە بە قەیسەری [[ڕووسیا]]، لەبەر ئەوەی تەمەنی منداڵبووە چەند ڕاوێژکارێکی توانا و شارەزا یارمەتیانداوە لەبەڕێوەبردنی وڵات. لەمێژووی [[ڕووسیا]] ئیڤانی چوارەم یەکەم کەس بووە بۆتە قەیسەری ڕوسیا و سیاسەتی ناوەندی دەسەڵاتی پەیڕەوکردووە، لە سەردەمی ئەودا [[تاتارستان]] و سیبیریا فەتحکراوە و ڕوسیا بۆتە وڵاتێکی فرە نەتەوە، لەساڵی ١٥٣٠ بۆ ساڵی ١٥٨٤ چەند جەنگێکی بەرپاکردووە و چەند ناوچەیەکی دیکەی خستۆتە سەر روسیا و ڕوسیای کردووە بە ئیمبڕاتۆڕییەت. ئیڤانی چوارەم لەتەمەنی ٣ ساڵیدا بۆتە شای مەملەکەتی مۆسکۆڤیا بەڵام ئەنجومەنی خاوەن پێگەکان کاروباری وڵاتیان دەبردەڕێوە تاکو لەساڵی ١٥٤٤ بەشێوەیەکی ڕەسمی دەسەڵاتی وڵاتی گرتە دەست و لەدوای ٣ ساڵی دیکە بووە بە قەیسەر کە بۆ یەکەم جاربوو ڕوسیا قەیسەر بەخۆیەوە ببینێت. ئیڤانی چوارەم بەترسناک ناسرابوو چونکە بەتوندوتیژی و بەبێبەزاییانە ئەو شۆڕشانەی سەرکوتدەکرد کە دژی بەرپایان کردووە، بەڵام ھەڵەیە ئەگەر بە سەرکردەیەکی دڕندە و ھەمەجی باسبکرێت، چونکە ڕۆشنبیر بووە و ھانی ھونەری داوە و بازرگانیشی پتەوکردووە و پەیمانێکی بازرگانیشی لەگەڵ ئەلیزابێسی یەکەمی شاژنی ئینگلیزدا بەستووە و دەستی کردووە بە جوانکردن و نۆژەنکردنەوەی شاری مۆسکۆ. ئیڤانی چوارەم دوای ئەوەی دووچاری نەخۆشیەکی سەیربۆتەوە و جەستەی ئاوسانووە و بۆنێکی ناخۆش لە جەستەیەوە دەرچووە لە ١٨ ی ئازاری ساڵی ١٥٨٤ کۆچی دوایی کردووە. == سەرچاوە == * [//ar.wikipedia.org/wiki/إيفان_الرابع ویکییدیای عەرەبی] {{پۆلی کۆمنز|Ivan IV of Russia}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ڕووسیا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{ڕووسیا-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥٣٠]] [[پۆل:مردووانی ١٥٨٤]] rmrjnswehe1zgomuxvaqwtnbik4yslx 0 118643 1624171 1487440 2026-08-13T01:38:04Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، پزیشکی-کۆلکە، ئەڵمانیا-کۆلکە) 1624171 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''ئێرنست چەین'' ناوی تەواوی '''ئەلسێر ئێرنست بۆریس چەین''' (ماوەی ژیان:٩ی حوزەیرانی ١٩٠٦ تاکوو ١٢ی ئابی ١٩٧٩) زانایەکی [[کیمیا]]زانی بەریتانی بە ڕەچەڵەک ئەڵمانی بووە، ساڵی ١٩٤٥ بەھاوبەشی لەگەڵ زانای بەریتانی ئەلسێر ئەلکسەندەر فیلمنگ و زانای ئوستورالی ھاوارد فلۆری[[خەڵاتی نۆبێل]]یان لەبواری پزیشکیدا بەدەستھێناوە. باوکی ڕوسی بووە و بەمەبەستی خوێندنی [[کیمیا]] ھاتووە بۆ [[ئاڵمانیا]] و لە بەرھەمھێنانی کیامیایی کاری کردووە و دایکیشی ھەر لە بنەڕەتدا لە [[بەرلین]] لە دایک بووە. ساڵی ١٩٣٠ تشین بڕوانامەی لەبواری کیمیا لە زانکۆی فردریش فیلھیلم بەدەستھێناوە کە ئێستا پێی دەڵین زانکۆی ھۆمبۆڵت، کاتێک کە نازیەکان دەسەڵاتیان لە ئەڵمانیا گرتۆتە دەست لەبەر ئەوەی جولەکە بووە لەگیانی خۆی ترساوە و لە ساڵی ١٩٣٣ ئەڵمانیای جێھێشتووە و لە ئینگلتەرا جێگیربووە. تشین لە ئینگلتەرا لە زانکۆی کامبردج لەژێر چاودێری ئەلسێر فریدریک ھۆیکنس دەستی کردووە بە توێژینەوەکانی، ساڵی ١٩٣٥ لە زانکۆی ئکسفۆرد وانەی لە زانستی نەخۆشیەکان وتۆتەوە و ھەر لەو ماوەیەدا توێژینەوەیەکی زۆری لەبوارە جیاجیاکاندا کردووە، ساڵی ١٩٣٩ لە گەڵ فلۆری و فلیمنگ توێژینەوەکانی لەسەر بنسلین و چۆنێتی پێکھاتەکانی و بەکارھێنانی چڕکردۆتەوە و لەساڵی ١٩٤٥ لەبواری پزیشکیدا خەڵاتی نۆبڵی بەدەستھێناوە. پێش کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانی دووەم تشین ھەواڵی کوژرانی دایک و خوشکی بیست و لەدوای کۆتایی ھاتنی جەنگەکەش ڕۆشتووە بۆ ڕۆما و لە پەیمانگای باڵای پزیشکی کاری کردووە، ساڵی ١٩٦٤ لەبەریتانیا لە زانکۆی شاھانەی لەندەن بەشی کیمیای دامەزراندووە و سەرپەرشتیشی کردووە، ساڵی ١٩٤٨ ھاوسەرگیری لەگەڵ ھاوسەرگیری لەگەڵ مێژوو نووسی بەریتانی بەڕەچەڵەک جوولەکە ماکس بیلۆڤ کردووە. ئیرنست تشین لە کۆتایی ژیانیدا زۆر گرنگی بە ڕەچەڵەکی خۆی داوە و منداڵەکانی لەسەر بنەماکانی جولەکە پەروەردەکردووە و فێری ئایینی جولەکەشی کردوون، ساڵی ١٩٦٩ نازناوی ئەلسێری بەدەستھێناوە، لە ١٢ ئۆغۆستسی ساڵی ١٩٧٩ لە ڕۆژئاوای کۆماری ئێرلەندا لە نەخۆشخانەی مایۆی گشتی گیانی لەدەستداوە. == سەرچاوە == * [//ar.wikipedia.org/wiki/إرنست_تشين ویکیپیدیای عەرەبی] {{خەڵاتی نۆبێل لە پزیشکی}} {{پۆلی کۆمنز|Ernst Boris Chain}} {{تووڵی دەروازە|ئەڵمانیا|ژیاننامە|پزیشکی|شانشینی یەکگرتوو}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پزیشکی-کۆلکە}} {{ئەڵمانیا-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦]] [[پۆل:مردووانی ١٩٧٩]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی بریتانی]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی]] [[پۆل:کیمیازانانی ئاڵمانی]] [[پۆل:جووە ئاڵمانییەکان]] [[پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی]] [[پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل]] [[پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست]] 1bztf9q1nmp68u7y4kfs2fubwwhko5l 0 118683 1624114 1487316 2026-08-12T22:37:15Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە، فەڕەنسا-کۆلکە) 1624114 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Underlinked|date=نیسان ٢٠١٧}} }} [[پەڕگە:Edgar Degas self portrait 1855.jpeg|وێنۆک|ئیدگار دیگا]] '''ھیلاری گێرمەن ئیدگار دیگا''' ناسراو بە '''دۆگاس''' (ماوەی ژیان: ١٩ی تەمموزی ١٨٣٤ لە [[پاریس]] تاکوو ٢٧ی ئەیلوولی ١٩١٧ لە [[پاریس]]) ھونەرمەندێکی تەشکیلی و وێنەکێش و پەیکەرتاشێکی فەرەنسی بووە، لەپێشەنگەکانی بزوتنەوەی ئینتیباعیە، لە وێنەکێشانی سەماکەرانی بالییە تواناکانی دەرکەوتووە، لە ساڵی ١٨٤٥ وە بۆ ساڵی ١٨٥٣ لە قوتابخانەی ناوەندی لویسی گەورە خوێندوێتی، ھەرچەندە گرنگیەکی زۆری بە وێنەکێشان داوە بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لەخوێندنی پەیمانگای یاسا بەردەوام بووە بەڵام نەیتوانیوە تەواوی بکات. دۆگاس بەبەردەوامی لەگەڵ باوکیا سەردانی مۆزەخانەی لۆفەریان کردووە، ھەر ئەمەش وایلێکردووە ھونەری وێنەکێشان و پەیکەر تاشی خۆش بوێت، ساڵی ١٨٥٦ گەشتێکی بۆ بەریتانیا کردووە تاکو وێنەکانی ھونەرمەندی ئیتاڵی جیۆتیۆ ببینێ، ھەر کە گەیشتۆتە ئیتاڵیا ڕاستەوخۆ ڕۆشتووە بۆ شاری نابل بۆ لەلای باپیرەی، کاتێک کە سەردانی شاری ڕۆمای کردووە ھونەرمەند گۆستاف مۆرۆی ناسیوە و پێکەوە سەردانی زۆربەی زۆری مۆزەخانەکانی ڕۆمایان کردووە. دۆگاس لە ساڵی ١٨٥٨ سەردانی فلۆرەنسا و فیتارب و ئۆرفیتییو و ئیسیز و ئەریزۆی کردووە و دڵی بە سروشتەکانی ئەو شوێنانە ئاشنابووە، ساڵی ١٨٥٩ گەڕاوەتەوە بۆ پاریس و بە فالارناسی ھاوڕێی ووتوە گەشتەکەی بۆ ئیتاڵیا لەخۆشترین قۆناغەکانی ژیانی بووە، لە ساڵی ١٨٥٥ وە بۆ ساڵی ١٨٦٥ ھەموو کاتەکانی خۆی بۆ وێنەکێشان تەرخان کردووە و ژمارەیەک وێنەی مێژووی کێشاوە، لە ساڵی ١٨٧٠ وەکو سەربازێک بەشداری لەشەڕی فەرەنسا و ئەڵمانیا کردووە، ساڵی ١٨٧٢ لەگەڵ ڕۆنی برای گەشتیان کردووە بۆ لەندەن و نیویۆرک و و ماوەی ٥ مانگ لە لویزیان ماوەتەوە و ساڵی ١٨٧٣ گەڕاوەتەوە بۆ پاریس. ئیدگار دیگا ناسراو بە دۆگاس لەزۆربەی زۆری پێشانگا ئینتیباعیەکان بەشداری کردووە و کارەکانی خۆی لە ساڵی ١٨٨٣ لەلەندەن نمایشکردووە و لە ساڵی ١٩٠١ دووچاری نیمچە گۆریەک بۆتەوە و نەیتوانیوە وێنەبکێشێت تەنھا بەپێوەری گەورە و ھێڵی پان نەبێت، لە ٢٧ سپتەمبەری ساڵی ١٩١٧ کۆچی دوایی کردووە و لەگۆڕستانی مۆنتمارتەر لە فەرەنسا تەرمەکەی نێژراوە. == سەرچاوە == * [//ar.wikipedia.org/wiki/إدغار_ديغا ویکیپیدیای عەرەبی] {{پۆلی کۆمنز|Edgar Degas}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە|فەڕەنسا|ھونەرەکان}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} {{فەڕەنسا-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٤]] [[پۆل:مردووانی ١٩١٧]] [[پۆل:ھونەرمەندانی پاریس]] pw3n1lxrgoaqr1uifazj1angb9kzn14 0 118973 1624115 1487320 2026-08-12T22:37:25Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، کۆمپیوتەر-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1624115 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی زانا |ناو = ئێدگار فرانک کۆد | image = Edgar F Codd.jpg |قەبارەی وێنە = |لێدوان = |سەردێڕ = |ڕێکەوتی لەدایکبوون =١٩ی ئابی ١٩٢٣<ref name="bio">چۆن ئێدگار کۆد بنکەدراوەی گۆڕی، ماڵپەڕێی زە ڕێجیستەر. [http://www.theregister.co.uk/2013/08/19/ted_codd_90_relational_daddy/?page=2 بەستەر]، دوا سەردان ٢٧/١٢/٢٠١٤</ref> |شوێنی لەدایکبوون = [[دوورگەی پۆرتلاند]]، ئینگلتەرا |ڕێکەوتی مردن ={{death date and age|df=yes|٢٠٠٣|٤|١٨|١٩٢٣|٨|٢٣}} |شوێنی مردن = دوورگەی ویلیامز، [[ئەڤێنتورا، فلۆریدا]]، ویلایەتە یەکگرتووەکان |نیشتەجێ = |سەردەم = |نەتەوە = [[ئینگلتەرا|ئینگلیز]] |بواری زانستی = [[زانستی کۆمپیوتەر]] |شوێنی کار = |شوێنی بڕوانامە = |ناونیشانی تێز = Propagation, Computation, and Construction in Two-dimensional cellular spaces |ماڵپەڕی تێز = http://search.proquest.com/docview/302172044 |ساڵی تێز = ١٩٦٥ |ڕاوێژکاری دکتۆرا = |ڕاوێژکاری پەیمانگا = |قوتابیانی دکتۆرا = |قوتابییە دیارەکان = |ناسراو بەھۆی = مۆدێلی پەیوەندیدار لە بنکەدراوە، یاساکانی کۆد |کاریگەر بووە بە = |کاریگەری بووە لەسەر = |خەڵاتەکان = [[خەڵاتی تیورینگ]] <ref name="turingaward">ژیاننامەی ئێدگار لەسەر ماڵپەڕی خەڵاتی تیورینگ. سی جی دەیت [http://amturing.acm.org/award_winners/codd_1000892.cfm بەستەر]، دوا سەردان ٢٧/١٢/٢٠١٤</ref> |ئیمزا = |لێدوانی ئیمزا = |ماڵپەر = |تێبینی = |خێزان = }} '''ئێدگار کۆد''' (١٩ی ئابی ١٩٢٣ – ١٨ی نیسانی ٢٠٠٣) <ref name="turingaward"/> زانای ئینگلیز بوو لە بواری زانستی کۆمپیوتەردا، لە کاتی کارکردنیدا بۆ کۆمپانیای IBM، توانی [[مۆدێلی پەیوەندیدار]] دابهێنێت لە بواری بەڕێوەبردنی [[بنکەدراوە]]دا. ئەم کارەی دیاترین داهێنانیەتی کە تا ئەمڕۆش بناغەی سیستەمەکانی [[تەکنۆلۆژیای زانیاری]]ـە. == کورتەی ژیانی == ئێدگار لە دورگەی پۆرتلاندی [[ئینگلتەرا]] لەدایک بوە. دوای دەرچوونی لە قوتابخانەی پووڵ ئەچێتە [[زانکۆی ئێگزێتەر]] و بەشی کیمیا تەواو ئەکات. دوای ئەوە ئەچێتە هێزی ئاسمانی بەریتانی لە کاتی جەنگی جیهانی دوەمدا. لە ١٩٤٨ ئەڕوات بۆ نیویۆرک تا کار بکات بۆ IBM وەک بیرکاریزانێکی پرۆگرامکار. لە ١٩٥٣دا، دوای ئەوەی سیناتۆرێک توڕەی ئەکات ئێدگار بار ئەکات بۆ ئۆتتاوا لە کەنەدا. دوای ١٠ ساڵ لەوێ ئەگەڕێتەوە بۆ ئەمریکا و لە [[زانکۆی میشیگان]] دکتۆرا وەرئەگرێ لەبواری زانستی کۆمپیوتەردا. == یاساکانی کۆد == لە زانستی کۆمپیوتەر و بنکەدراوەدا، یاساکانی کۆد تا ئێستاش بایەخ و گرنگی خۆیان هەیە و ئەخوێنرێن. ==پەراوێزەکان == <references/> == سەرچاوەکان == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Edgar_F._Codd ویکی ئینگلیزی] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Codd%27s_12_rules بابەتی یاساکانی کۆد] ویکیی ئینگلیزی {{پۆلی کۆمنز|Edgar F. Codd}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شانشینی یەکگرتوو|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کۆمپیوتەر|زانستی کۆمپیوتەر}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٣]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٣]] [[پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ]] [[پۆل:توێژەرانی بنکەدراوە]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی میشیگان]] [[پۆل:خەڵکی دوورگەی پۆرتلاند]] k2bwvsc6q4ey47rk74znbdwo5svudng 0 119504 1624326 1619448 2026-08-13T10:34:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە) 1624326 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئێلینۆر ئۆسترۆم''' (ماوەی ژیان: ٧ی ئابی ١٩٣٣ تاکوو ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢) ژنە زانایەکی سیاسەتمەداری ئەمریکی بووە، لە ٧ی ئابی ساڵی ١٩٣٣ لەدایک بووە، ساڵی ٢٠٠٩ [[خەڵاتی نۆبێل]]ی لە زانستی ئابووریدا وەرگرتووە و یەکەم ئافرەتە ئەم خەڵاتە لەم بوارەدا وەربگرێت. ئیلینۆر ئۆسترۆم ساڵی ٢٠٠١ ئەندامی ئەکادیمیای نیشتیمانی زانست بووە لە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا و لە زانکۆی ئەندیانا ببلۆمنگتۆن وەکو مامۆستای زانستی سیاسی کاری کردووە و بەڕێوەبەری ناوەندی خوێندنی دامودەزگا ھەمە جۆرەکان بووە لە زانکۆی ئەریزۆنا. توێژینەوەکانی خاتوو ئیلینۆر لە بواری ئابووری ژینگەدا خۆی بینیوەتەوە و لەڕێگای خوێندنەوە بۆ ئابووری ڕاوکردنی ماسی و ئابووری دارستان، بابەتی چۆنێتی ھەڵسوکەوتکردنی خەڵکی لەگەڵ ژینگە و قۆستنەوەی خستۆتە ڕوو، لەدوا ساڵەکانی تەمەنیشی دەستی کردووە بە بڵاوکردنەوەی زانست و زانیاری و بابەتی مافی داھێنان. چۆنێتی خۆڕێکخستنی مرۆڤەکان بۆ خودی خویان بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێکی گشتی بۆ چەند کێشەیەکی ئاڵۆز، خوێندنەوەیەکی دیکەی خاتوو ئیلینۆر ئۆسترۆمە، ھەروەھا شیکردنەوەی بۆ گاریگەری دامەزراوەکان و ئامۆژگاری دامودەزگاکان لەسەر کاری خەڵکی کردووە و چۆنێتی ھاندانی خەڵک بۆ بڕیاردان لەلایەن خۆیانەوە لەکاتی ئیشکردندا و چەند چارەسەرێکی زۆر تۆکمەی لەم بوارەدا خستۆتە ڕوو. سەبارەت بەو کارانەی پەیوەندیان بە ژینگەوە ھەیە ئیلینۆر ئەوەی خستۆتە ڕوو کە ھەوڵ و ماندووبونی تاکە کەس لەسەر ئاستی ناوخۆیی ڕەنگە زیاتر لەو ھەوڵانە سەرکەوتوتربێت کە حکومەت دەیدات و بیروبۆچونەکانی لەلایەن [[نەمسا]] و [[ئاڵمانیا]] و [[سویس]]راوە لەسەر سیستمی سندوقی چارەسەری پزیشکی جێبەجێدەکرێت. خاتوو ئیلینۆر ئۆسترۆم لە ١٢ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٢ کۆچی دوایی کردووە. == سەرچاوە == * [//ar.wikipedia.org/wiki/إلينور_أوستروم ویکی عەرەبی] {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|ئابووری|مێژوو|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{پۆلی کۆمنز|Elinor Ostrom}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٣]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٢]] [[پۆل:ئابوورزانانی ئەمریکی]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی]] [[پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم]] [[پۆل:ژنە ئەمریکییە سیاسەتوانە زانستخوازەکان]] [[پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی ئامادەیی بێڤرڵی ھیڵس]] [[پۆل:مردنەکان بە شێرپەنجەی پەنکریاس]] [[پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست]] [[پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل]] [[پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئابووری]] [[پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل]] [[پۆل:نووسەرانی ناخەیاڵی ئەمریکا لە سەدەی ٢١]] [[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] luqzrf4jros3n7htmpjuad1mthg4eyj 0 120687 1623978 1619280 2026-08-12T16:38:38Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (تەلەڤیزیۆن-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1623978 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:Itchy&Scratchy.jpg|وێنۆک|ئیچی و سکراچی]] '''ئیچی و سکراچی''' ({{بە ئینگلیزی|Itchy & Scratchy}}) کارتۆنێکە کە لە ناو زنجیرەی تەلەڤزیۆنیی [[سیمپسۆنەکان]]دا پیشان دەدرێت. کاراکتەرە سەرەکییەکانی کارتۆنەکە دوانن، سکراچی کە [[پشیلە]]یەکە و ئیچی کە [[مشک]]ێکە. ئەم کارتۆنە وەکوو بەشێک لە بەرنامەکەی [[کراستی]] لە زنجیرەی تەلەڤزیۆنیی [[سیمپسۆنەکان]]دا پیشان دەدرێت و [[بارت سیمپسۆن|بارت]] و [[لیسا سیمپسۆن|لیسا]] سەیری دەکەن. ماوەی کارتۆنەکە لە ٦٠ چرکە کەمترە و ناوەرۆکەکەی بریتییە لە توندوتیژیی ئەو کاراکتەرە بەرامبەر یەک بە جۆرێکی کۆمیدی. ==سەرچاوەکان== #[http://simpsons.wikia.com/wiki/The_Itchy_%26_Scratchy_Show سیمسۆن ویکیا] #[https://en.wikipedia.org/wiki/The_Itchy_%26_Scratchy_Show ویکیی ئینگلیزی، نیسانی ٢٠١٥] {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن|ئەنیمەیشن|کۆمیدیا}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:چاندی ئەمریکی]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی سیمپسۆنەکان]] [[پۆل:کەسایەتییە کارتۆنییەکان]] [[پۆل:خوێن لە خەیاڵدا]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە خەیاڵییەکان]] [[پۆل:مردن لە خەیاڵدا]] fk4zlnskj5kh9xyio1ktomtj5lbmg9d 0 121765 1624185 1487536 2026-08-13T04:34:03Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، فیلم-کۆلکە) 1624185 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Underlinked|date=نیسان ٢٠١٧}} }} {{Infobox person | name = Eric Mabius<br>ئێریک مابیۆس | image = Eric Mabius Gitmo.jpg | caption = مابیۆس لە ٢٠٠٨ | birthname = ئێریک هاری تیمۆسی مابیۆس | birth_date = {{birth date and age|mf=yes|١٩٧١|٤|٢١|٤١}} | birth_place = هاریسبوورگ، پەنسیلڤینیا، {{flag|ویلایەتە یەکگرتووەکان}} | occupation = ئەکتەر | yearsactive = ١٩٩٥- ئێستا | spouse = Ivy Sherman (لە ٢٠٠٦ـەوە) | children = ٢ }} '''ئێریک مابیۆس''' (لە دایکبووی ٢٢ی نیسانی ١٩٧١)، ئەکتەرێکی ئەمریکییە ناسرا لە کارەکەی وەک (Daniel Meade) لە (MBC)، لە زنجیرە درامای (Ugly Betty). هەروەها بەشداری کردبوو لە فیلمەکانی (Cruel Intentions)، (The Crow: Salvation)، ([[رێزیدێنت ئیڤڵ (فیلم ٢٠٠٢)|Resident Evil]]). == سەرچاوە == *[https://en.wikipedia.org/wiki/Eric_Mabius ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Eric Mabius] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ھۆڵیوود|ئەکتەران|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیلم|تەلەڤیزیۆن}} {{پۆلی کۆمنز|Eric Mabius}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ئەکتەری ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری]] [[پۆل:خەڵکی تۆپانگا، کالیفۆرنیا]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] szikmanngnjggtnh52r7a9yi048iscy 0 122203 1624099 1552909 2026-08-12T22:34:45Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، وێژە-کۆلکە) 1624099 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ئێدوارد مۆردێیک''' ({{بە ئینگلیزی|Edward Mordake}}) کەسایەتییەکی خەیاڵییە و ڕاستی نییە، چیرۆکەکە ئاماژە بەوە دەکات کە لە [[سەدەی نۆزدەھەم]]دا لەدایکبووە و بەدەست دوو ڕووخسارییەوە دەناڵێنێت چونکە بەپێی چیرۆکە ناسراوەکە ڕووخسارێکی دیکەی ھەبوو لە پشت سەریەوە.<ref>https://web.archive.org/web/20180918123555/https://link.springer.com/article/10.1007/s00381-014-2581-6</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171114145102/https://www.newspapers.com/image/69698561/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200212140348/https://books.google.com/books?id=TDZvCfUVO0QC&pg=PA124</ref> == دۆخە دەگمەنەکەی ئێدوارد == ئەو دەمووچاوەی دیکە کە لە پشت سەری ئێدواردە بەگوێرەی ئەو چیرۆکەی کە باوە دەوترێت کە ئەو ڕووخسارە نە نانی خواردووە و نە دوواوە، بەڵکو دەتوانێت پێبکەنێت و بگری. ئێدوارد داوای لە پزیشکەکان کرد ئەم دەمووچاوە لاببەن کە کێشەی بۆ ژیانی دروست دەکرد، شەوانیش لەکاتی خەوتنیدا گوێی لە چرپە چرپەی بوو، بەڵام پزیشکەکان ترسان لە لابردنی. == مردن == ئێدوارد لە تەمەنی ٢٣ ساڵیدا پەیامێکی بۆ پزیشکێک بەجێھێشتبوو و داوای لێکردبوو ئەم دەمووچاوە لەناو ببات و لەگەڵیدا نەنێژرێت (نامەوێت ئەم بەدکارە لە گۆڕەکەم لەگەڵمدا بژی وەک چۆن لە ژیانمدا لەگەڵم ژیاوە). == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|وێژە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{وێژە-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:ئینگلیزە خەیاڵییەکان]] [[پۆل:ئەفسانە شارییەکان]] [[پۆل:خۆکوشتنی خەیاڵی]] l1bu9xwc9wm1d2hlzjy7phrtnqcw09j 0 122829 1624119 1619367 2026-08-12T22:38:05Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە) 1624119 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox person |name =ئێدی ڕێدمەین |honorific_suffix ={{small||]]}} |image = Eddie Redmayne by Gage Skidmore.jpg |caption = ڕێدمەین لە ۲۰۱٦ |image_size = |birth_name = ئێدوارد جۆن دەیڤد ڕێدمەین |birth_date = {{birth date and age|df=yes|1982|1|6}} |birth_place = [[لەندەن]], [[ئینگلتەرا]] |occupation =[[ئەکتەر]],[[گۆرانیبێژ]], [[مۆدێل]] |yearsactive = ۱۹۹٨_ئێستا |spouse ={{marriage| هانا باگشاوی|2014}} |children = ۱ |education =Eton College |alma_mater =}} '''ئێدوارد جۆن دەیڤد ڕێدمەین '''ئەکتەرێکی بەریتانیە، سەرەتا ژیانی [[ئەکتەر]]ی لە [[شانۆ]]<nowiki/>کان و هەندێک ڕۆڵی بچووکی تیڤیەوە دەستپێکردووە لەساڵی ٢٠٠٠ەکان ، و دواتر لەساڵی ٢٠٠٦ لە یەکەم [[فیلم]]یدا بەشداری کرد بەناوی (Like Minds) لەساڵی ٢٠٠٦.دواتر لە فیلمەکانی (The Good Shepherd , Savage  Les Miserables , The Theory iof Everything و فیلمی سەرکەوتوو Jupiter Ascending دا دەرکەوت لەساڵی ٢٠١٥. ڕێدمەین توانی خەڵاتێکی [[ئۆسکار]] بباتەوە دوای ئەوەی لە فیلمی ( بیردۆزی هەمووشتێک - The Theory of Everything)دا ڕۆڵی زانایی بەناوبانگ [[ستیڤن ھۆکینگ|ستێفن هۆکینگ]]<nowiki/>ی بینی. جگە لەمانەش خەڵاتێکی [[گۆڵدن گڵۆب]] و بافتاشی بردەوە. نوێترین دەرکەوتنیشی لە فیلمی (The Danish Girl) دەبێت کە باس لە کوڕێک دەکات ڕەگەزی خۆی مێینە دەگۆڕێت و ڕووبەرووی چەندان گرفتی جۆراوخۆر دەبێتەوە. [[پەڕگە:Eddie_Redmayne_at_TIFF_2014.jpg|thumb|ڕێدمەین لەساڵی ٢٠١٤ ، لە فیستیڤاڵی فیلمی تۆرۆنتۆ]] ==سەرچاوە== [//en.wikipedia.org/wiki/Eddie_Redmayne ویکی ئینگلیزی] {{خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین ئەکتەر}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن|فیلم|شانۆ|مۆسیقا}} {{پۆلی کۆمنز|Eddie Redmayne}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئینگلیزی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین ئەکتەر]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی باشترین ئەکتەری فیلمی دراما]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئینگلیز]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی ئینگلیز]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئینگلیز]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ڕاسپبێری زێڕین]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی تۆنی]] [[پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی باشترین ئەکتەری بافتا]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی نمایشی نایاب لەلایەن ئەکتەری پیاو لە ڕۆڵێکی پێشەنگی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە]] [[پۆل:ئەکتەرە دەنگییە پیاوە ئینگلیزەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی لەندەن]] [[پۆل:ئەفسەرانی نیشانی ئیمپڕاتۆریەتی بەڕیتانی]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە بۆ نمایشی نایابی کاستێک لە فیلمێکی سینەماییدا]] g00d0w8tbgjjd64vqf2jr7dch5318uf 0 123684 1624102 1619347 2026-08-12T22:35:15Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە) 1624102 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Edward Norton 2012.jpg|thumb|ئێدوارد لە ساڵی ٢٠١٢]] '''ئێدوارد هاریسن نۆرتن ''' (بە [[ئینگلیزی]]: Edward Norton) (لەدایکبووی ١٨ی ئابی ١٩٦٩) ئەکتەرێکی ئەمەریکییە. تاکوو ئێستا سێ جار پاڵێوراو کراوە بۆ [[خەڵاتی ئۆسکار]] بۆ هەریەکە لە فیلمەکانی (Priman Fear) , (American History X , (Birdman)، لە دیارترین ڕۆڵەکانی ئەم ئەکتەرە بریتین لەFight Club) ، Kingdom of Heaven) ،(THe Illusiont) ،(The Score). هەروەها ئێدوارد ڕۆڵی هوڵکی بینیوە لە فیلمی (The Incredible Hulk) لەساڵی ٢٠٠٨. ئێدوارد یەکێکە لەو ئەکتەرانەی پارەیەکی هەمیشەیی دەدات بە ڕێکخراوە [[خێرخوازی]]یەکان و هەروەها ئەندامە لە یەکێتیی پاراستنی ئاژەڵان. {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ھۆڵیوود|ئەکتەران|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن|فیلم}} {{پۆلی کۆمنز|Edward Norton}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە ویلایەتی میریلاند]] [[پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی ویلایەتی میریلاند]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:براوەکانی باشترین ئەکتەری پاڵپشتی گۆڵدن گڵۆب (فیلم)]] [[پۆل:ڕێبازەکانی ئەکتەران]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە بۆ نمایشی نایابی کاستێک لە فیلمێکی سینەماییدا]] 995rrsa5lkr91ac4zb2xer8bobo516b 0 124032 1623954 1487047 2026-08-12T16:34:48Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (زمان-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1623954 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ئینگلیزی بەریتانی''' (or '''BrEn''', '''BrE''', '''BE''', '''en-UK''' or '''en-GB''')<ref><code>en-GB</code> is the [[language code]] for ''British English'' , as defined by ڕێکخراوی نێونەتەوەیی ستندارکردن (see [[ISO 639-1]] and [[ISO 3166-1 alpha-2]]) and standard|Internet standards]] (see [[IETF language tag]]).</ref> زاراوەیەکی بڵاوە کە بۆ لێک جیا کردنەوەی [[زمانی ئینگلیزی]] [[شانشینی یەکگرتوو]] لە جۆرەکانی تری ئەم زمانە لە شوێنەکانی تری جیهان بەکار دێت. لە نێوان جۆرەکانی نوسینی ئینگلیزی بەریتانی هەندێک جیاوازی بچووک بوونیان هەیە. == سەرچاوە== {{Reflist}} * [http://en.wikipedia.org/wiki/British_English ویکی ئینگلیزی] {{شوێنە ئینگلیزی زمانەکان}} {{پۆلی کۆمنز|British English}} {{تووڵی دەروازە|زمان|شانشینی یەکگرتوو}} {{زمان-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} [[پۆل:ئینگلیزی بەریتانی]] [[پۆل:زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:زاراوەکانی ئینگلیزی]] [[پۆل:زمانەکانی گیبرالتار]] [[پۆل:زمانەکانی شانشینی یەکگرتوو]] 11z6i4xmgbco6xdmzfk05oomnfazxhy 0 124494 1624175 1619393 2026-08-13T01:38:44Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624175 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox person | name = ئێرۆل فلین | image = Errol Flynn1.jpg | caption = فلین لە{{circa}} ١٩٤٠ | birth_name = ئێرۆل لێزلی تۆمسن فلین | birth_date = {{birth date|١٩٠٩|٦|٢٠|df=y}} | birth_place = باتری پۆینت، [[هۆبارت]]، [[تاسمانیا]]، {{ئاڵا|ئۆسترالیا}} | death_date = {{death date and age|1959|10|14|1909|6|20|df=y}} | death_place = [[ڤەنکوڤەر]]، [[بریتیش کۆڵۆمبیا]]، {{Flag|Canada}} | death_cause = [[جەڵدەی دڵ]] | years_active = ١٩٣٢–٥٩ | occupation = ئەکتەر | spouse = {{marriage|[[لیلی دامیتا]]|1935|1942|end=divorced}}<br>{{marriage|[[نۆرا ئێدینگتن]]|1943|1949|end=divorced}}<br>{{marriage|[[پاتریک ویمۆر]]|1950|1959|end=his death}} | children = {{Plainlist| * شان فلین (فۆتۆژورنالیست) * دێیردرێ( * ڕاری * ئارنێلا ڕۆما }} }} '''ئێرۆل لێزلی تامسن فلین''' ({{بە ئینگلیزی|Errol Leslie Thomson Flynn}}) ( لە دایکبووی [[٢٠ی کانوونی دووەم]]ی [[١٩٠٩]] - کۆچی دوایی [[١٤ی تشرینی یەکەم]]ی [[١٩٥٩]])، ئەکتەری [[ئازی|ئوسترالی]] بوو. ئەو ژیاتری کارەکانی خۆی لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بە ئەنجام گەیاندن. ئێرۆل لە [[١٤ی تشرینی یەکەم]]ی [[١٩٥٩]] و لە تەمەنی ٥٠ ساڵی بە هۆی [[جەڵدەی دڵ]] کۆچی دوایی کرد و لە [[لۆس ئەنجلۆس]]ی [[کالیفۆرنیا]] بەخاک سپێردرا. == سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{commons category|Errol Flynn}} * [http://nla.gov.au/nla.party-880227 Flynn, Errol (1909–1959)] National Library of Australia, ''Trove, People and Organisation'' record for Errol Flynn * [http://colsearch.nfsa.afc.gov.au/nfsa/search/summary/summary.w3p;adv=yes;group=;groupequals=;page=0;parentid=;query=Number:360461%20|%20Number%3A353658%۲۰|%20Number%3A355510;querytype=;resCount=10 Errol Flynn at the National Film and Sound Archive]{{بەستەری مردوو|url=http://colsearch.nfsa.afc.gov.au/nfsa/search/summary/summary.w3p%3Badv%3Dyes%3Bgroup%3D%3Bgroupequals%3D%3Bpage%3D0%3Bparentid%3D%3Bquery%3DNumber%3A360461%20%7C%20Number%3A353658%25%DB%B2%DB%B0%7C%20Number%3A355510%3Bquerytype%3D%3BresCount%3D10 |date=تشرینی دووەمی ٢٠١٨ }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩]] [[پۆل:ئوسترالیە دوورە نیشتیمانەکان لە بریتانیا]] [[پۆل:ئوسترالیە دوورە نیشتیمانەکان لە جامایکا]] [[پۆل:ئەمریکیە دوورە نیشتیمانەکان لە جامایکا]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئوسترالی]] [[پۆل:ئوسترالییەکانی بەڕەگەز ئیری]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی]] [[پۆل:ئوسترالییەکانی بە ڕەچەڵەک ئینگلیز]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز]] [[پۆل:ئوسترالییەکانی بە ڕەچەڵەک سکۆتلاندی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری]] [[پۆل:خەڵکی هۆبارت]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئوسترالییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ڕادیۆی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئوسترالی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە وێستێرنەکان]] [[پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ]] [[پۆل:مردووانی ١٩٥٩]] [[پۆل:کۆچەرانی ئەمریکی لە شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:بەخاک سپاردن لە پارکی یادگاری فۆڕێست لاون (گلێندەیل)]] [[پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست هێناوە]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوەکان لە سیدنی]] [[پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست ھێناوە]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] hxvhrzak2qr4l728x0nuaaf3quvpdb0 0 125268 1624173 1487465 2026-08-13T01:38:24Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئایین-کۆلکە) 1624173 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کەمبەستەر|date=حوزەیران ٢٠١٧}} }} [[پەڕگە:Eros-piccadilly-circus.jpg|وێنۆک|چەپ|]] '''ئێرۆس''' کوڕی ئافرۆدیت، لە بنەڕەتدا کوڕی [[خودای خۆشەویستی]] یۆنانی کەونارایە (وشەی ئێرۆس لەلای ڕۆمانییەکان بووە بە وشەی ئامۆر). بە پێی نووسراوەکان ھەندێ جار ئێرۆس زۆرزان بووە، بەڵکوو تا ڕادەیەکیش نیەتی خراپیی بووە؛ کوڕێکی گەنج و جوانە، یان بە تیروکەوانێکەوە یان بە مەشخەڵێکەوە دەسووڕێتەوە. ھیچ کەسێک لە بەرامبەریدا ھەست بە دڵنیایی ناکات، لەوانەیە ئەم حاڵەتەش لایەنێکی جوانی سیحری خۆشەویستیی پێک بھێنێت. دواتر لایەنە مرۆڤایەتییەکەیان لە ئێرۆس داماڵی و لێرەشەوە بارە دەمدەمییەکەی لەدەست دا؛ [[پلاتۆن]] ئێرۆس دەکاتە ھێزێکی پاکی جوانیناسی (ئێرۆس واتە گەڕان بە دوای ئەو شتە جوان و باشانەدا کە مرۆڤ دەگەیێنێتە پیرۆزی). بەڵام بێگومان پیرۆزیش (بەپێی ئەم فەیلەسوفە) دەبێ لە شتێکەوە بەرەو شتێکی تر سەرکەوێت؛ دەبێت لە قووڵایی ھەستەکانەوە بۆ سەر ترۆپکی چیای ڕۆح بەرز بێتەوە، لەوێدا مرۆڤ بە چاکی دیمەنی جیھانی بیر و ئەندێشە دەبینێت. ==سەرچاوەکان == *بیوھمە، ئۆتە(؟)، فەرھەنگی سۆفیا، وەرگێڕان لە دانیمارکییەوە بەھرووز حەسەن. {{پۆلی کۆمنز|Eros}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|ژیاننامە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئایین-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:میتۆلۆژیای یۆنانی]] dkxyubtt86vpu6gsd0rgs8cazbrm5tf 0 125566 1624160 1487426 2026-08-13T01:36:14Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە، ھیندستان-کۆلکە) 1624160 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{Infobox film | name = ئێرلیفت | image = Airlift poster.jpg | alt = | caption = پۆستەری سینەما | film name = | director = [[ڕاجا کریشنا مینۆن]] | producer = {{Plainlist| * [[نیکیل ئەدڤانی]] * مۆنیشا ئەدوینی * ئەرونا باتیا * مادو گی بۆجوانی * بوشان کومار * کریشان کومار * ڤیکرام مەلهۆترا }} | writer = {{Plainlist| * ڕاجا کریشنا مینۆن * سوریش نایر * ڕاهول نانگیا * ڕیتیش شا }} | starring = {{Plainlist| <!--- Please keep this section for main cast. Rest supporting cast can go to the cast section ---> * [[ئاکشە کومار]] * [[نیمرات کاور]] }} | music = {{Plainlist| * '''گۆرانییەکان:''' * [[ئەمال مالیک]] * [[ئەنکیت تیواری]] * '''ئاواز:''' * ئاریجیت دەتا }} | cinematography = پریا سیت | editing = هیمانتی سەرکار | studio = {{Plainlist| * Abundantia Entertainment * Cape of Good Films * Emmay Entertainment * [[Hari Om Entertainment]] * [[T-Series]] }} | distributor = Prateek Entertainment | released = {{unbulleted list|{{Film date|df=yes|2016|01|21|[[دوبەی]]|2016|01|22|[[هیندستان]]}}}} | runtime = ١٢٥ خوولەک<!--Theatrical runtime: 125:00--><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.bbfc.co.uk/releases/airlift-film | سەردێڕ=''AIRLIFT'' (12A) |ئیش=[[British Board of Film Classification]] | ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦| ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦| ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ | ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160126055655/http://www.bbfc.co.uk/releases/airlift-film}}</ref> | country = هینستان | language = هیندی<!--Field is for original language the film was shot in, *not* dubs. This field typically only contains one value, unless it was shot in two languages, ex: Baahubali.--> | budget = ٣٠ کرۆر ڕووپییە<br> ٤.٤ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی |gross = ١٩٣ کرۆر ڕووپییە<br> ٢٨ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی }} '''ئێرلیفت ''' (بەئینگلیزی: Airlift) فیلمێکی [[بۆلیوود]]ی ٢٠١٦ەیە لەدەرهێنانی ڕاجا کریشنا مینۆن. هەریەکە لە [[ئاکشەی کومار]] و [[نیمرات کاور]] ڕۆڵی سەرەکی لەفیلمەکە دەگێڕن. فیلمەکە ڕۆژی ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ لەسینەماکان دەستکرا بەنمایشکردنی فیلمەکە. چیڕۆکی فیلمەکە لەڕووداوی ڕاستەقینەی چۆڵکردنی ١٧٠ هەزار هاونیشتمانی هیندییە لەمیانی [[شەڕی عێراق و کوەیت]]. فیلمەکە پێشوازییەکی باشی لە بۆکس ئۆفیس و ڕەخنەگران لێکرا، زۆربەی ڕەخنەگرەکان ٤ یان ٣.٥ لەسەر (٥)ییان بەفیلمەکەدا. وە فیلمەکە لەماوەی دوو حەوتەی سەرەتای نمایشکردنیدا نزیکەی ١٩٠ کرۆر ڕووپییەی بەدەستهێنا کەدەکاتە نزیکەی ٢٨ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی لەوکاتەی تێچوونی فیلمەکە ٤.٤ ملیۆن دۆلار بوو وە لەگەڵ ڕێکلامکردن بوو بە ٦ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی. ==چیڕۆک== ڕانجیت (ئاکشەی کومار) سەرمایەدارێکە لە کوەیت دەژی، ڕۆژێک لەماڵەکەی هەڵدەستێت دەبینێت سوپاسی عێراق هێرشی داگیرکاری بۆ کوەیت هێناوە و تەواوی وڵاتەکەی کاولکردووە، ڕانجت هەوڵدەدات خۆی و خێزانەکەی لەکوەیت بڕۆن بەڵام لەو ساتووەختە ڕۆژێک سوپای عێراق لەبەرچاوی ئەودا شوفێرەکەی دەکووژن بۆیەش بڕیاردەدات لەپاڵ خێزانەکەی ئەوا ژن و منداڵی شوفێرەکەش لەگەڵ خۆی بباتە دەرەوەی کوەیت... دواتر لەکونسڵخانە و قوتابخانەیەکی هیندی هەزاران هاونیشتمانی هیندی دەبینێت لەدۆخێکی خراپدان ئەوەش وایلێدەکات بیرێکیش لەڕزگارکردنی ئەوانیش بکاتەوە بۆئەو مەبەستەش پەیوەندی بە کونسڵی هیندی دەکات و چەندین پەیوەندی ڕێکدەخات بەڵام بێسوود دەبێت تاکوو پێی دەڵێن حکوومەتی عێراقی پەیوەندی لەگەڵ هیند باشە بڕۆ بەغداد بۆئەوەی لەگەڵ حکوومەتی عێراقی قسەبکەیت، ڕانجیت دەچێتە بەغداد و چاوی بە [[تارق عەزیز]] وەزیری دەرەوەی ئەوکاتەی عێراق دەکەوێت لەوێ [[تارق عەزیز]] پاپۆڕێک دەنێرێت بۆئەوەی هیندییەکان ڕزگاربکات بەڵام بەهۆی نەتەوەیەکگرتووەکانەوە پاپۆڕەکە نەیتوانی بگاتە جێگای مەبەست و هیندییەکان ڕزگاربکات وەپاپۆڕەکە لەنیوەی ڕێگادا دەگەڕێتەوە، دوای هەوڵدانێکی زۆر لەگەڵ دەلهی بڕیاردەدەن بەئوتومبێل و پاسی قوتابخانەکە بچنە ئەردەن وە لە هیندیشەوە دوو فڕۆکە ئامادەکرا تاکوو بگەنە [[ئەردەن]]، کۆتایی فیلمەکەدێت بەگەیشتنی ١٧٠ هەزار هیندی بۆ ئەردەن و لەوێشەوە بەفڕۆکە دەگەنەوە وڵاتی خۆیان و لەناهەمەتییە گەورەکە ڕزگارییاندەبێت ..... لەدوای تەواوبوونی فیلمەکە وێنەئەرشیڤی ڕاستەقینەی فیلمەکە پیشاندەدرێت لەگەڵ کەسایەتی ڕانجیتی ڕاستەقینە. ==بەشداربووان== *ئاکشەی کومار وەک ڕانجیت *نیمرات کاور وەک ئەمریتا *فەریانا وەژێر وەک تەنسیم *ئینامولحەق وەک خەلەفی کوڕی زەیید *عابد حوسەین وەک سیمو (سیمران) ==سەرچاوە== {{Reflist}} *[http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/749492 بۆلیوود هەنگاما] *[http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/boxoffice/id/749492 داهاتی ئێرلیفت، بۆلیوود هەنگاما] {{تووڵی دەروازە|فیلم|ھیندستان|بۆڵیوود|دەیەی ٢٠١٠}} {{فیلم-کۆلکە}} {{ھیندستان-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:فیلمە ھیندییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ھیندی]] [[پۆل:فیلمە ھیندی-زمانەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:مشتومڕەکانی فیلم لە ھیندستان]] [[پۆل:فیلمە وەرگێڕدراوەکان بۆ میدیاکانی تر]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری ڕاس ئەلخەیمە وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمە درامییەکان بە زمانی ھیندی]] [[پۆل:فیلمە ھیندییەکان کە لەسەر بنەمای ڕووداوە ڕاستەقینەکان دروستکراون]] [[پۆل:فیلمە ھیندییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمە قەدەغەکراوەکان]] sa3bo0u8x8ucbt67lgja8w09au9hsx5 0 125610 1623864 1623283 2026-08-12T12:14:51Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623864 wikitext text/x-wiki {{وەسف|کچەچالاکوانی مافەکانی مرۆڤی ئێزیدیی عێراقی و براوەی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل ٢٠١٨}} {{Infobox person |name = نادیە موراد |image = Nadia Murad in Washington - 2018 (42733243785) (cropped).jpg |alt = نادیە موراد لە ٢٠١٨ |caption = نادیە لە ٢٠١٨ |birth_name = نادیە موراد باسی تەھا |birth_date = {{birth year and age|١٩٩٣}} |birth_place = کۆچۆ، [[ڕژێمی بەعس|عێراق]] |death_date = |death_place = |nationality = [[کورد]] |spouse = {{marriage|عابد شەمدین|٢٠١٨}} |notable_works = ''دواھەمین کچ: چیرۆکی بندەستی و بەرھەڵسانەوەم لەدژی دەوڵەتی ئیسلامی''{{ھن}}ئینیسیاتیڤی نادیە |awards = {{Plainlist| * [[خەڵاتی ساخارۆڤ]] (٢٠١٦) * [[خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل]] (٢٠١٨) * خەڵاتی ڤاکلاڤ ھاڤێلی ئەنجومەنی ئەورووپا بۆ ئازادیی بیروڕا (٢٠١٦) * خەڵاتی ھاوڵاتیی جیھانیی کلینتۆن (٢٠١٦) * [https://giwps.georgetown.edu/award_type/hrc-award/ خەڵاتی ھیلاری کلینتۆن بۆ ژنانی بەھێز لە ئاشتی و سەلامەتی] (٢٠١٨) * خەڵاتی ئاشتیی کۆمەڵەی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئیسپانیا (٢٠١٧) * [https://www.dvf.com/dvf-awards/ خەڵاتی نێودەوڵەتیی DVF] (٢٠١٩) * خەڵاتی بامبی (٢٠١٩)}} }} '''نادیە موراد باسی تەھا''' ({{lang-ar|نادية مراد باسي طه}}؛ لەدایکبووی ١٩٩٣)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |نووسەر١=By Editorial Staff |سەردێڕ=Iraqi Yazidi human rights activist Nadia Murad gets married |ناونیشان=https://ekurd.net/yazidi-nadia-murad-married-2018-08-20 |وێبگە=Kurd Net - Ekurd.net Daily News |ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190103133235/https://ekurd.net/yazidi-nadia-murad-married-2018-08-20 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کچەچالاکوانی [[کورد]]ی [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]]ی<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3ONzDQAAQBAJ&q=many+yazidis+consider+yazidis+both+an+ethnic+religious+identity&pg=PT27|سەردێڕ=The Last Girl: My Story of Captivity and My Fight Against the Islamic State|دوایین١=Murad|یەکەم١=Nadia|دوایین٢=Krajeski|یەکەم٢=Jenna|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Little, Brown Book Group|ژپنک=٩٧٨٠٣٤٩٠٠٩٧٦٦|زمان=en}}</ref><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/live/2018/oct/05/nobel-peace-prize-2018-live-updates |سەردێڕ=Nobel peace prize 2018 won by Denis Mukwege and Nadia Murad – as it happened |یەکەم١=Haroon |دوایین١=Siddique |یەکەم٢=Ruth |دوایین٢=Maclean |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|journal=The Guardian}}</ref> [[مافەکانی مرۆڤ]]ە کە لە [[ئەڵمانیا]] دەژیێت.<ref name=":0"/> لە ٢٠١٤دا، لەلایەن [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|دەوڵەتی ئیسلامییەوە]] لە کۆچۆ ڕفێندرا بۆ ماوەی سێ مانگ.<ref name=Newsweek-Testimony-2016>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Westcott|یەکەم١=Lucy|سەردێڕ=ISIS sex slavery survivor on a mission to save Yazidi women and girls|ناونیشان=http://www.newsweek.com/nadia-murad-isis-sex-slavery-yazidi-438421|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ئیش=[[Newsweek]]|ڕێکەوت=١٩ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> نادیە دامەزرێنەری ئینیسیاتیڤی نادیەیە، کە ڕێکخراوێکی تایبەت بە «یارمەتیدانی ژنان و منداڵانی قوربانیی جینۆساید و توندوتیژی دڕندەیی و [[بازرگانیی مرۆڤ]] تا چاک ببنەوە و ژیان و کۆمەڵگەکەیان بونیاد بنێنەوە».<ref name="FM">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Nadia Murad |ناونیشان=https://www.forbes.com/profile/nadia-murad/ |ئیش=Forbes |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref> لە ٢٠١٨دا، ئەو و دێنیس موکوێگی بە ھاوبەشی [[خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل]]یان وەرگرت بەھۆی «کارەکانیان بۆ کۆتاییھێنانی بەکارھێنانی توندوتیژی سێکسی وەک چەکێک لە میانی جەنگ و ململانێکاندا».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://old.nobelprize.org/pea-press.pdf?_ga=2.201315175.873660876.1538722964-1765660518.1538398809|سەردێڕ=Announcement|ئیش=The [[Nobel Peace Prize]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181005154231/https://old.nobelprize.org/pea-press.pdf?_ga=2.201315175.873660876.1538722964-1765660518.1538398809|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ناوبراو یەکەمین ئێزیدیی عێراقییە کە خەڵاتی نۆبێلی وەرگرتبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-europe-45759669|سەردێڕ=Nobel Peace Prize winner Nadia Murad|journal=BBC News|ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref> لە ئێستادا، داکۆکیکارە بۆ Sustainable Development Goals کە لەلایەن [[سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان]]ەوە دیاریکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Nadia-Murad-Basee-Taha|ناونیشان=https://www.unsdgadvocates.org/nadia-murad-basee-tahal|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|وێبگە=SDG Advocates|زمان=en-US}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.unsdgadvocates.org/nadia-murad-basee-tahal |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢١ }}</ref> == ژیانی سەرەتایی و گیرانی لەلایەن داعشەوە == نادیە لە گوندی کۆچۆ لە [[شنگال]]، [[باشووری کوردستان|کوردستانی عێراق]] لەدایکبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.thenational.ae/world/mena/who-is-the-nobel-peace-prize-2018-winner-nadia-murad-1.777517|سەردێڕ=Who is the Nobel Peace Prize 2018 winner Nadia Murad?|وێبگە=The National}}</ref> خێزانەکەی، کە لە کەمینەی [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]]یەکان بوون، جوتیار بوون.<ref name=UNTV-Testimony-2015>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Murad Basee Taha|یەکەم١=Nadia|سەردێڕ=Nadia Murad Basee Taha (ISIL victim) on Trafficking of persons in situations of conflict – Security Council, 7585th meeting|ناونیشان=http://webtv.un.org/meetings-events/watch/nadia-murad-basee-taha-isil-victim-on-trafficking-of-persons-in-situations-of-conflict-security-council-7585th-meeting/4665835954001|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ئیش=[[United Nations Television]] (UNTV)|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|format=Video|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181226090928/http://webtv.un.org/meetings-events/watch/nadia-murad-basee-taha-isil-victim-on-trafficking-of-persons-in-situations-of-conflict-security-council-7585th-meeting/4665835954001|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا، نادیە قوتابی بوو لە گوندی کۆچۆی [[باشووری کوردستان]] کە چەکدارانی [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|داعش]] دەورەی کۆمەڵەی ئێزیدییەکانیان گرت لە گوندەکەدا، و ٦٠٠ کەسیان کوشت – لە نێوانیاندا شەش لە براکانی نادیەی تێدابوو – و ژن و کچە گەنجەکانیان بە دیل برد. ئەو ساڵە، نادیە یەکێک لەو ٦٠٠٠ کچ و ژنە ئێزیدییانە بوو کە لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراقدا زیندانی کرابوون.<ref name="UNTV-GoodwillAppointment-2016">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Appointment Ceremony of Ms. Nadia Murad Basee Taha As UNODC Goodwill Ambassador for the Dignity of Survivors of Human Trafficking on the Occasion of the International Day of Peace|ناونیشان=http://webtv.un.org/meetings-events/watch/appointment-ceremony-of-ms.-nadia-murad-basee-taha-as-unodc-goodwill-ambassador-for-the-dignity-of-survivors-of-human-trafficking-on-the-occasion-of-the-international-day-of-peace/5128825128001|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ئیش=[[United Nations Television]] (UNTV)|ڕێکەوت=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٦|format=Video|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181226090954/http://webtv.un.org/meetings-events/watch/appointment-ceremony-of-ms.-nadia-murad-basee-taha-as-unodc-goodwill-ambassador-for-the-dignity-of-survivors-of-human-trafficking-on-the-occasion-of-the-international-day-of-peace/5128825128001#full-text|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ١٥ی ئابی ٢٠١٤دا گیرا.<ref name="time">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Alter|یەکەم١=Charlotte|سەردێڕ=A Yezidi Woman Who Escaped ISIS Slavery Tells Her Story|ناونیشان=http://time.com/4152127/isis-yezidi-woman-slavery-united-nations/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ئیش=Time|ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181226090913/http://time.com/4152127/isis-yezidi-woman-slavery-united-nations/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> وەک دیلێک گیرا لە شاری [[مووسڵ]]، کە بە بەردەوامی لێیدەدرا، بە جگەرە دەسووتێنرا، و دەستدرێژی دەکرایە سەر. دواتر توانی بە سەرکەوتوویی ڕابکات دوای ئەوەی ئەو کەسەی بەندی کردبوو دەرگاکەی بە قفڵ نەکراوی بەجێھێشتبوو.<ref name="time" /> نادیە لەلایەن خێزانێکەوە پارێزرا، و توانیان بیبەنە دەرەوەی ناوچە کۆنترۆڵکراوەکانی دەوڵەتی ئیسلامی، و چووە کەمپێکی پەنابەرانی [[دھۆک]] لە [[ھەرێمی کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین١=Collard |یەکەم١=Rebecca |سەردێڕ=He Helped Iraq's Most Famous Refugee Escape ISIS. Now He's the One Who Needs Help |ناونیشان=http://time.com/longform/nadia-murad-isis-refugee-omar-jabar/ |وێبگە=[[Time (magazine)|Time]] |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |زمان=en |ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181030095428/http://time.com/longform/nadia-murad-isis-refugee-omar-jabar/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای ئەیلوول<ref name="lalibre">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Lamfalussy|یەکەم١=Christophe|ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=La sixième nuit j'ai été violée par tous les gardes, Salman a dit: elle est à vous maintenant|ناونیشان=http://www.lalibre.be/actu/international/la-sixieme-nuit-j-ai-ete-violee-par-tous-les-gardes-salman-a-dit-elle-est-a-vous-maintenant-54e9fd2a35701001a1dfe527}}</ref> یان تشرینی دووەمی ٢٠١٤دا<ref name="time" /> لە دەرەوەی ناوچەی داعشدا بوو. لە شوباتی ٢٠١٥دا، یەکەم لێدوانی دا بۆ ڕاپۆرتنوسانی ڕۆژنامەی بەلجیکیی ''La Libre Belgique'' کە لە کەمپی ڕوانگەدا دەژیا.<ref name="lalibre" /> لە ٢٠١٥دا، یەکێک بوو لەو ١٠٠٠ ژن و منداڵانەی کە سوودیان لە پڕۆگرامی پەنابەریی حکومەتی [[بادن-ڤویرتمبێرگ]] لە ئەڵمانیا وەرگرت و ئەوێ بووە شوێنی تازەی نیشتەجێبوونی.<ref name=Time-Escaped-2015>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Alter|یەکەم١=Charlotte|سەردێڕ=Yezidi Girl Who Escaped Isis Sex Slavery: Please Help Us|ناونیشان=http://time.com/4152127/isis-yezidi-woman-slavery-united-nations/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ئیش=[[Time (magazine)|Time]]|ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181226090913/http://time.com/4152127/isis-yezidi-woman-slavery-united-nations/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=Vice-Broadly-2016>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Whyte|یەکەم١=Lara|سەردێڕ='Every Part of Me Changed in Their Hands': A Former ISIS Sex Slave Speaks Out|ناونیشان=https://broadly.vice.com/en_us/article/every-part-of-me-changed-in-their-hands-former-isis-sex-slave-nadia-murad-speaks-out|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ئیش=Broadly|ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804120000/https://broadly.vice.com/en_us/article/every-part-of-me-changed-in-their-hands-former-isis-sex-slave-nadia-murad-speaks-out|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == چالاکییەکان == لە ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥، نادیە لە [[ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان]] باسی لە کێشە گرفتەکانی کڕین، فرۆشتن و بەکۆیلەکردنی مرۆڤی کرد. ئەمەش یەکەمجاربوو ئەنجومەنی ئاسایش باسی بابەتی کۆیلەداری بکات.<ref name=UNTV-Testimony-2015/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=ظهورجريء للفتاة الازيديية نادية مراد ابكى اعضاءً في مجلس الامن وصفق لها الحاضرون|ناونیشان=http://www.iraqpressagency.com/?p=175408&lang=ar|ئیش=عراق برس|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170804012507/https://www.iraqpressagency.com/?p=175408&lang=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> نادیە موراد ڕۆڵی بالیۆز و قسەکاری گێڕاوە لەئاستی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی بۆ ھۆشیارکردنەوە لەبابەتی پەنابەری و کۆیلەکردن.<ref name=WashingtonTimes-ClooneyMuradOverview-2016/> نادیە سەردانی کەمپی ئاوارەکان و ڕزگاربووەکانی کردووە بۆئەوەی گوێ لە قسەکان و شایەتییەکانیان بگرێت لەبارەی قوربانیدانیان وەک کۆیلە و جینۆسایدکردنی ئێزدییەکان.<ref name=NBC-ClooneyRepresentation-2016/> [[پەڕگە:Vienna+25 Building Trust – Making Human Rights a Reality for All (28411536318).jpg|وێنۆک|نادیە موراد لە ڤیەننا، لەکاتی بەشداریکردنی لەیەکێک لە پانێلەکان دەربارەی مافەکانی مرۆڤ.]] لە ئەیلوولی ٢٠١٦، ئەمەل کلوونی لەبەردەم ئۆفیسی تاوان و ماددەھۆشبەرەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان قسەی لەبارەی بڕیارەکانی نادیە کرد کە لە حوزەیرانی ٢٠١٦ دایبوو،<ref name=NYTimes-YazidiGenocide-Clooney-2016>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Allum|یەکەم١=Cynthia|سەردێڕ=Exclusive: Amal Clooney to represent ISIS survivor Nadia Murad and victims of Yazidi genocide|ناونیشان=http://nytlive.nytimes.com/womenintheworld/2016/06/09/amal-clooney-to-represent-isis-survivor-nadia-murad-and-victims-of-yazidi-genocide/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ئیش=[[The New York Times]]|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171217005331/http://nytlive.nytimes.com/womenintheworld/2016/06/09/amal-clooney-to-represent-isis-survivor-nadia-murad-and-victims-of-yazidi-genocide/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171217005331/http://nytlive.nytimes.com/womenintheworld/2016/06/09/amal-clooney-to-represent-isis-survivor-nadia-murad-and-victims-of-yazidi-genocide/ |date=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ }}</ref> کە ناوبراو دەبێتە نوێنەری نادیە وەک لایەنی یاسایی لەدژی فەرماندەکانی داعش.<ref name=WashingtonTimes-ClooneyMuradOverview-2016>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Harris|یەکەم١=Elise|سەردێڕ=Amal Clooney, George's wife, takes on U.N. and ISIS|ناونیشان=http://www.washingtontimes.com/news/2016/sep/19/amal-clooney-takes-on-isis-at-un/|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ئیش=[[The Washington Times]]|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref><ref name=NBC-ClooneyRepresentation-2016>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=McFadden|یەکەم١=Cynthia|دوایین٢=Whitman|یەکەم٢=Jake|دوایین٣=Rappleye|یەکەم٣=Hannah|سەردێڕ=Amal Clooney Takes on ISIS for 'Clear Case of Genocide' of Yazidis'|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/news/world/amal-clooney-takes-isis-clear-case-genocide-yazidis-n649126|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[NBC News]]|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref><ref name=People-ClooneyRepresentation-2016>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Lara|یەکەم١=Maria Mercedes|سەردێڕ=Watch: Amal Clooney Reveals She and George Talked About the 'Risks' of Taking on ISIS – 'I Mean, This Is My Work'|ناونیشان=http://www.people.com/article/amal-clooney-nadia-murad-isis-trafficking-victim-video|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ئیش=[[People (magazine)|People]]|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref> کلوونی لە وەسفی جینۆساید، دەستدرێژی سێکسی و کۆیلەکردن لەلایەن داعش وتی ئەوان کارگەی شەیتانی بیۆکراتین. ھەروەھا داعشی وەک بازاڕێکی کۆیلەکردنی مرۆڤ بەشێوەی ئۆنلاین وەسفکرد کە تاکوو ئێستاش لە فەیسبووک و تۆڕەکانی دیکە لە ڕۆژھەڵاتی ناوین بەردەوامە.<ref name=UNTV-GoodwillAppointment-2016/> نادیە لەبەرامبەر چالاکییەکانی چەندجارێک ھەڕەشە لەسەر سەلامەتی خۆی درووستبووە.<ref name=UNTV-Testimony-2015/> لە ئەیلوولی ٢٠١٦، نادیە ڕێکخراوێکی قازانج نەویستی بەناوی ''Initiative'' دامەزراند بۆ ھۆشیارکردنەوە و ھاوکاریکردنی قوربانیانی دەستدرێژی سێکسی و جینۆساید.<ref name=UncommonUnion-NadiasInitiative>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Nadia's Initiative|ناونیشان=http://uncommonunion.com/nadias-initiative/|وێبگە=Uncommon Union|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170131081319/http://uncommonunion.com/nadias-initiative/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕێکخراوەکەی نادیە لەبۆنەیەک لەلایەن تینا براون ئاشکراکرا لە نیویۆرک. لەھەمان مانگدا، نادیە وەک باڵیۆزی چاکەخوازی نەتەوەیەکگرتووەکان وەک شکۆی ڕزگاربووانی کۆیلەکردنی مرۆڤ ھەڵبژێردرا.<ref name=UNODC-GoodwillAmbassador-PostEvent-2016>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.unodc.org/unodc/en/frontpage/2016/September/human-trafficking-survivor-nadia-murad-named-unodc-goodwill-ambassador.html?ref=fs1|سەردێڕ=Human trafficking survivor Nadia Murad named UNODC Goodwill Ambassador|دوایین١=del Campo|یەکەم١=Carlos Gomez|وێبگە=[[United Nations Office on Drugs and Crime]] (UNODC)|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوت=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref>[[پەڕگە:NadiaMuradPlakatLalish300916.JPG|وێنۆک|پۆستەری نادیە لە لالش، وێنەی نادیە لەکاتی قسەکردنی لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان.|alt=|ڕاست]] لە ٣ی ئایاری ٢٠١٧، نادیە چاوی بە [[پاپا فرانسیس]] و پۆل گاگەر کەوت لە شاری ڤاتیکان. لەکاتی دیدارەکەی، نادیە داوای ھاوکاریکرد بۆ ئەو ئێزیدییانەی کە ھێشتا لەچنگی داعش ماون، ھەروەھا سووپاسی ڤاتیکانی کرد بۆ ئەو پشتگیرییانەی لە کەمایەتییە نەتەوەیی و ئاینییەکانی کردووە، و باسی لە درووستکردنی ھەرێمێکی ئۆتۆنۆمیکرد بۆ کەمایەتییەکان. ھەروەھا نادیە تیشکی خستەسەر چارەسەرە ھەنووکەییەکان و ئەو ئالنگارییانەی کە تووشی کەمایەتییە ئاینییەکانی عێراق و سووریا ھاتووە لە ونبوون لە زێدی خۆیان و بەپەنابەربوونیان.<ref name="pope">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.nadiamurad.org/blog/2017/5/8/a-meeting-with-his-holiness-pope-francis| سەردێڕ=A Meeting with his Holiness Pope Francis| ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠١٧| وێبگە=nadiamurad.org| ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171028134504/http://www.nadiamurad.org/blog/2017/5/8/a-meeting-with-his-holiness-pope-francis| ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧| ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧، یادەوەرییەکانی نادیە لەکتێبی «دوایین کچ، چیڕۆکی ھێزی من و جەنگانم لەدژی دەوڵەتی ئیسلامی» لەلایەن گرووپی پەبلیشین کرۆون بڵاوکرایەوە.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.nadiamurad.org/nadias-memoir/2017/8/17/the-last-girl| سەردێڕ=The Last Girl| ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠١٧| وێبگە=nadiamurad.org| ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171227172859/http://www.nadiamurad.org/nadias-memoir/2017/8/17/the-last-girl| ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧| ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی تویت|بەکارھێنەر=NadiaMuradBasee|ژمارە=٩٢٢٥٣٢٥٣٥٠٩١٠٤٠٢٥٦|سەردێڕ=Honored to announce my memoir THE LAST GIRL will be published by @CrownPublishingGroup on Nov 7th|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٨، دەرھێنەر ئەلێکسەندریا بۆمباخ فیلمێکی بەڵگەنامەیی (دۆکیومێنتاری) لەسەر ژیان و قوربانیدانی نادیە موراد بەناوی ([[لەسەر شانەکانی ئەو]]) بەرھەمھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://variety.com/2018/film/reviews/on-her-shoulders-review-1202679005/|سەردێڕ=Film Review: ‘On Her Shoulders’|دوایین=Weissberg|یەکەم=Jay|دوایین٢=Weissberg|یەکەم٢=Jay|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Variety|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.indiewire.com/2018/01/on-her-shoulders-review-nadia-murad-yazidi-sundance-2018-1201917595/|سەردێڕ=‘On Her Shoulders’ Review: A Documentary About Yazidi Activist Nadia Murad Becomes an Essential Portrait of the Strength Required to Speak Up — Sundance 2018|دوایین=Ehrlich|یەکەم=David|دوایین٢=Ehrlich|یەکەم٢=David|ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=IndieWire|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rogerebert.com/reviews/on-her-shoulders-2018|سەردێڕ=On Her Shoulders Movie Review (2018) {{!}} Roger Ebert|دوایین=Minow|یەکەم=Nell|وێبگە=www.rogerebert.com|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٩، نادیە لە دووەمین کۆڕبەندی ئازادی ئایینی بەشداربوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.state.gov/ministerial-to-advance-religious-freedom/|سەردێڕ=Ministerial to Advance Religious Freedom}}</ref> لەوێ باسی چیڕۆکی ژیانی خۆیکرد لەگەڵ ئەو ئالنگارییانەی کە ڕووبەڕووی ئێزیدییەکان ھاتوونەتە پێش دوای پێنج ساڵ لە ٣ی ئابی ٢٠١٤ کە داعش ھێرشی کردە سەریان،<ref name="Ochab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/ewelinaochab/2019/07/24/nadia-murad-explains-the-blueprint-to-help-religious-communities-in-iraq/|سەردێڕ=Nadia Murad Explains The Blueprint To Help Religious Communities In Iraq|دوایین=Ochab|یەکەم=Ewelina U.|وێبگە=Forbes|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٩}}</ref><ref name="youtube.com">{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Ministerial To Advance Religious Freedom (Tuesday Part 2 of 3)|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=4F8ypz9D8u8|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٩}}</ref> نادیە پێشنیاری خۆی بەپێنج خاڵ خستەڕوو.<ref name="Ochab"/><ref name="youtube.com"/> نادیە لەم کۆڕبەندە وەک یەکێک لە قوربانییە جیھانییەکان بانگێشت کرابوو. لەپاڵ کۆڕبەندەکە لە ڕۆژی ١٧ی تەممووزی ٢٠١٩، نادیە چاوی کەوت بە سەرۆککۆماری ئەمریکا [[دۆناڵد ترامپ]] لە نووسینگەی ھێلکەیی لەناو [[کۆشکی سپی]]. لە دیدارەکەیدا، نادیە باسی چیڕۆکی خۆی و لەدەستدانی خێزانەکەی لەنێویاندا دایکی و شەش براکەی بۆ تڕەمپ کرد و داوای لێکرد کە شتێک بکات بۆ ئێزدییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cnn.com/2019/07/19/politics/nobel-peace-price-yazidi-oval-office/index.html|سەردێڕ=Trump Oval Office exchange with Nobel Peace Prize winner highlights tension over immigration|نووسەر=Saffeya Ahmed|وێبگە=CNN|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٩}}</ref> == کتێب == * دوایین کچ، چیڕۆکی ھێزی من و جەنگانم لەدژی دەوڵەتی ئیسلامی (بە ئینگلیزی: ''The Last Girl: My Story of Captivity, and My Fight Against the Islamic State)،'' بە زمانی ئینگلیزی بڵاوکرایەوە لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧.<ref name=":1"/> * ژیانی نادیە موراد لەکتێبێک بەزمانی ئەڵمانی، "Nadia Murad: ''Ich bin eure Stimme: Das Mädchen, das dem Islamischen Staat entkam und gegen Gewalt und Versklavung kämpft"'' لە ٣١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ بڵاوکرایەوە.<ref>[https://www.droemer-knaur.de/buch/nadia-murad-ich-bin-eure-stimme-9783426789452 ژیانی نادیە موراد لەکتێبێک بەزمانی ئەڵمانی].</ref> == فیلمەکان == * [[لەسەر شانەکانی ئەو]]<ref>[https://www.theguardian.com/film/2019/jan/24/on-her-shoulders-review-nadia-murad-survivor-genocide-human-rights-documentary-iraqi-islamic-state On Her Shoulders review – the heartbreaking life of Nadia Murad, survivor of genocide]، ماڵپەڕی گاردیان (بەزمانی ئینگلیزی)، لە ١٠ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.</ref> == خەڵات و شانازییەکان == * ٢٠١٦: باڵیۆزی چاکەخوازی وەک شکۆیەک بۆ ڕزگاربووانی دەست کۆیلایەتیکردنی مرۆڤ لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان.<ref name=UNTV-GoodwillAppointment-2016/><ref name=UNODC-GoodwillAmbassador-PreEvent-2016>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Monasebian|یەکەم١=Simone|سەردێڕ=Nadia Murad Basee Taha to be appointed Goodwill Ambassador by United Nations Office on Drugs and Crime on 16th September|ناونیشان=http://www.unodc.org/unodc/en/press/releases/2016/September/nadia-murad-basee-taha-to-be-appointed-goodwill-ambassador-by-united-nations-office-on-drugs-and-crime-on-16-september.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ئیش=[[United Nations Office on Drugs and Crime]] (UNODC)|ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref> * ٢٠١٦: خەڵاتی ڤاللاڤ ھاڤیل بۆ مافەکانی مرۆڤ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://assembly.coe.int/nw/xml/News/News-View-en.asp?newsid=6344&lang=2|سەردێڕ=Václav Havel Human Rights Prize 2016 awarded to Nadia Murad|وێبگە=PACE News|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref> * ٢٠١٦: خەڵاتی ساخارۆڤ بۆ ئازادی بیرووڕا (بەھاوبەشی لەگەڵ [[لەمیا بەشار]])<ref name=Sakharov-BeatrizBecerra-2016>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Why I am nominating Nadia Murad for Sakharov Prize|ناونیشان=http://beatrizbecerra.eu/2016/09/12/why-i-am-nominating-nadia-murad-for-sakharov-prize/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ئیش=Beatriz Becerra|ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181226090958/https://beatrizbecerra.eu/2016/09/12/why-i-am-nominating-nadia-murad-for-sakharov-prize/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=EurActiv-Sakharov-2016>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Becerra Basterrechea|یەکەم١=Beatriz|سەردێڕ=Yazidi genocide victims deserve European Parliament prize|ناونیشان=https://www.euractiv.com/section/global-europe/opinion/yazidi-genocide-victims-deserve-european-parliament-prize/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ئیش=[[EurActiv]]|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref><ref name=Sakharov-Reuters-2016>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=EU Parliament awards Sakharov prize to Yazidi women|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-eu-prize-idUSKCN12R14X?il=0|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref> * ٢٠١٨: خەڵاتی نۆبێل لە ئاشتی (بەھاوبەشێ لەگەڵ دینیس مەکویگی)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2018/10/05/world/nobel-peace-prize.html|سەردێڕ=Nobel Peace Prize Awarded to Denis Mukwege and Nadia Murad for Fighting Sexual Violence|دوایین=Callimachi|یەکەم=Rukmini|ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ئیش=The New York Times|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|دوایین٢=Gettleman|یەکەم٢=Jeffrey|دوایین٣=Kulish|یەکەم٣=Nicholas|دوایین٤=Mueller|یەکەم٤=Benjamin}}</ref> * ٢٠١٩: خەڵاتی بامبی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rnd.de/medien/friedensnobelpreistragerin-nadia-murad-mit-bambi-geehrt-WJ6Z7R7DO4SOACR3QMKHOSLHO4.html|سەردێڕ=Friedensnobelpreisträgerin Nadia Murad mit Bambi geehrt|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=landeszeitung.de|زمان=de-DE|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * [https://web.archive.org/web/20170202021128/http://www.rudaw.net/sorani/middleeast/iraq/050120162 عێراق نادیە موراد بۆ وەرگرتنی خەڵاتی نۆبڵ بەربژێر دەکات | ڕووداو] == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Nadia Murad|نادیە موراد}} *[https://nadiasinitiative.org/ دەستپێشخەریی نادیە] * {{Twitter}} *[http://www.yazda.org/ Yazda.org] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|ئایین|کۆمەڵگا|کوردستان|عێراق|چین|مافەکانی مرۆڤ}} [[پۆل:ڕزگاربووان لەدەستی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣]] [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل]] [[پۆل:ژنانی عێراقی]] [[پۆل:ژنان لە پاراستنی مافی مرۆڤ]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێل لە وێژە]] [[پۆل:ئێزدییەکانی عێراق]] [[پۆل:پەنابەرە عێڕاقییەکان]] [[پۆل:چالاکوانە عێراقییەکانی مافەکانی مرۆڤ]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ساخارۆڤ]] [[پۆل:توند و تیژی دژی ژنان لە ئاسیا]] [[پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل]] [[پۆل:ئێزدییەکانی ئەڵمانیا]] [[پۆل:ژنە نووسەرە عێراقییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:نووسەرانی عێراقی سەدەی ٢١ەم]] 4indypeduei7dc6japn34wgpstcoi9v 0 126333 1623843 1623623 2026-08-12T12:07:51Z AramBot 39807 بۆت: پارامەترە دووبارەکان کە ھەمان نرخیان ھەیە لابران (بێجگە لە کۆتا دانە)؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623843 wikitext text/x-wiki {{Short description|پایتەخت و گەورەترین شاری کووبا}} {{formatnum:2142939}} {{Redirect2|هابانا|هاڤانیز|سەگی هاڤانیز|سەگی هاڤانیز||هاڤانا (ڕوونکردنەوە)|و|هابانا (ڕوونکردنەوە)}} {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{Infobox settlement | name = هاڤانا | settlement_type = {{بنز|پایتەخت|en|Capital city|lt=پایتەخت}} | native_name = {{native name|es|La Habana}} | native_name_lang = | nickname = شاری ستوونەکان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=How Obama's US-Cuba deal could shape Havana's future|ناونیشان=http://www.lonelyplanet.com/cuba/travel-tips-and-articles/how-obamas-us-cuba-deal-could-shape-havanas-future|بڵاوکەرەوە=Lonely Planet|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150110042047/http://www.lonelyplanet.com/cuba/travel-tips-and-articles/how-obamas-us-cuba-deal-could-shape-havanas-future|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥}}</ref> | image_map = | mapsize = 200px | map_caption = | pushpin_map = Cuba#Caribbean#North America | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{Coord|23|08|12|N|82|21|32|W|region:CU-03_type:city(2,100,000)|display=inline,title}} | motto = | image_flag = Official flag of Havana, Cuba.svg | flag_border = no | flag_size = 110px | image_shield = Coat_of_arms_of_La_Habana.svg | shield_size = 50px | shield_link = نیشانی هاڤانا | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | perrow = 1/2/2/2 | image1 = DJI 0197 crp wiki.jpg | caption1 = ئاسۆی {{بنز|مالێکۆن، هاڤانا|en|Malecón, Havana|lt=مالێکۆن}} | image2 = El Capitolio Havana Cuba.jpg | caption2 = {{بنز|کاپیتۆلی نیشتمانیی کووبا|en|National Capitol of Cuba}} | image3 = Castillo de la Real Fuerza (Jan 2014).jpg | caption3 = {{بنز|کاستیلۆ دێ لا ڕیال فوێرسا|en|Castillo de la Real Fuerza}} | image4 = Línea, La Habana, Cuba.jpg | caption4 = شەقامی لینیا | image5 = Havana (Cuba, February 2023) - 98.jpg | caption5 = {{بنز|سێنترۆ هابانا|en|Centro Habana|lt=گەڕەکی چینییەکان}} | image6 = Comité Central del Partido Comunista - Palacio de la Revolucion (18086011665).jpg | caption6 = {{بنز|کۆشکی شۆڕش|en|Palace of the Revolution}} | image7 = Havana (Cuba, February 2023) - 80.jpg | caption7 = {{بنز|کاستیلۆ دێل مۆرۆ|en|Castillo de los Tres Reyes Del Morro|lt=کاستیلۆ دێل مۆرۆ}} }} | image_caption = | imagesize = | subdivision_type = {{بنز|پێڕستی دەوڵەتە سەروەرەکان|en|List of sovereign states|lt=وڵات}} | subdivision_name = {{flag|Cuba}} | subdivision_type2 = {{بنز|پارێزگاکانی کووبا|en|Provinces of Cuba|lt=پارێزگا}} | subdivision_name2 = {{بنز|پارێزگای لا هابانا|en|La Habana Province|lt=لا هابانا}} | subdivision_type1 = هەرێم | subdivision_name1 = ڕۆژاوا | seat_type = | seat = | parts_type = {{بنز|شارەوانییەکانی کووبا#هاڤانا|en|Municipalities of Cuba#Havana|lt=شارەوانییەکان}} | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> | parts = [[#Municipalities|١٥]] | government_type = | governing_body = حکوومەتی پارێزگای لا هابانا | leader_title = {{بنز|پارێزگاکانی کووبا#سەرۆکەکانی مەجلیسە پارێزگاییەکانی دەسەڵاتی گەل|en|Provinces of Cuba#Presidents of the People's Power Provincial Assemblies|lt=پارێزگار}} | leader_name = {{بنز|یانێت هێرناندێز پێرێز|en|Yanet Hernández Pérez}} | leader_party = {{بنز|پارتی کۆمۆنیستی کووبا|en|Communist Party of Cuba|lt=PCC}} | established_title1 = گوازرایەوە | established_date1 = ١٦ی تشرینی دووەمی ١٥١٩<br>(شوێنی ئێستا) | established_title = دامەزراوە | established_date =١٥١٤<ref name=poster/> | area_total_km2 = 728.26 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | population_as_of = ٢٠٢٢ | population_footnotes = <ref name="h244">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ciudad de la Habana (City, Cuba) |وێبگە=Population Statistics, Charts, Map and Location |ڕێکەوت=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.citypopulation.de/en/cuba/admin/23__la_habana/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250820200815/https://www.citypopulation.de/en/cuba/admin/23__la_habana/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> | population_note = | population_total = 2137847 | population_density_km2 = 2,936 | population_urban = 2,146,237 | population_urban_footnotes = <ref name="j046">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Havana, Cuba Population (2025) |وێبگە=Population Stat |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ناونیشان=https://populationstat.com/cuba/havana |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250804011700/https://populationstat.com/cuba/havana |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> | population_demonym = هابانێرۆ، -ا | population_rank = {{بنز|پێڕستی شارەکانی باکووری ئەمریکا بەپێی ژمارەی دانیشتووان|en|List of North American cities by population|lt=٨ەم}} لە باکووری ئەمریکا<br />{{بنز|پێڕستی شارەکانی کووبا|en|List of cities in Cuba|lt=١ەم}} لە کووبا | blank3_name = {{بنز|پێوەرەی گەشەپێدانی مرۆیی|en|Human Development Index|lt=HDI}} (٢٠١٩) | blank3_info = ٠.٨٣٤<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://globaldatalab.org/shdi/shdi/CUB/|سەردێڕ= Subnational Human Development Index|بڵاوکەرەوە= Global Data Lab|ڕێکەوتی سەردان= ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20200617064237/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/CUB/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> – <span style="color:#090;">زۆر بەرز</span> <!-- GDP --------------->| demographics_type1 = تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی {{nobold|(نەختینەیی، ٢٠٢٣)}} | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = {{بنز|پایتەخت|en|Capital city}} | demographics1_info1 = $٢١.٤&nbsp;ملیار<ref name="TelluBase">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_cub.pdf|بڵاوکەرەوە=Tellusant|سەردێڕ=TelluBase—Cuba Fact Sheet|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240116222857/https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_cub.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> | demographics1_title3 = بۆ هەر تاکێک | demographics1_info3 = $٩,٩٠٠ | timezone = [[UTC−05:00]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[UTC−04:00]] | utc_offset_DST = −4 | elevation_m = 59 | elevation_ft = 195 | blank_name_sec1 = پیاوچاکی پارێزەر | blank_info_sec1 = {{بنز|قەشە کریستۆڤەر|en|Saint Christopher|lt=سان کریستۆڤاڵ}} | website = {{URL|www.lahabana.gob.cu}} | footnotes = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = {{بنز|هاڤانای کۆن|en|Old Havana}} و سیستەمی قەڵاکانی | designation1_date = ١٩٨٢ <small>({{بنز|لیژنەی کەلەپووری جیهانی|en|World Heritage Committee|lt=دانیشتنی ٦ەم}})</small> | designation1_type = کلتووری | designation1_criteria = iv, v | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/204 204] | designation1_free1name = هەرێم | designation1_free1value = {{بنز|پێڕستی شوێنەوارەکانی کەلەپووری جیهانی لە باکووری ئەمریکا|en|List of World Heritage Sites in North America|lt=کاریبی}} }} | official_name = | other_name = | population_metro = 2,156,350 | population_metro_footnotes = <ref name="j226">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Havana Population 2025 |وێبگە=World Population Review |ناونیشان=https://worldpopulationreview.com/cities/cuba/havana#:~:text=Havana's%202025%20population%20is%20now,represents%20a%200.18%25%20annual%20change. |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251008185328/https://worldpopulationreview.com/cities/cuba/havana#:~:text=Havana's%202025%20population%20is%20now,represents%20a%200.18%25%20annual%20change. |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> }} '''هاڤانا''' ({{IPAc-en|h|ə|ˈ|v|æ|n|ə}}، {{IPAc-en|USalso|h|ə|ˈ|v|ɑː|n|ə}}؛ بە ئیسپانی: {{langx|es|La Habana}} {{IPA|es|la‿aˈβana||HAV.ogg}})<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Anagó: vocabulario lucumí: El yoruba que se habla en Cuba|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YAqtDwAAQBAJ&dq=%22ain%C3%A1+yogo%22&pg=PT32|بڵاوکەرەوە=Linkgua|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠١٩|ژپنک=٩٧٨-٨٤-٩٠٠٧-٨٣٤-١|نووسەر=Cabrera, Lydia|زمان=es}}</ref> {{بنز|پایتەخت|en|Capital city}} و گەورەترین شاری {{بنز|کووبا|en|Cuba}}یە. دڵی {{بنز|پارێزگای لا هابانا|en|La Habana Province}}یە، هاڤانا بەندەر و سەنتەری سەرەکیی بازرگانیی وڵاتەکەیە.<ref name="CIA Factbook">[https://web.archive.org/web/20260112183129/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba Cuba]. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].</ref> پڕدانیشتووانترین شارە، و گەورەترینە لە ڕووی ڕووبەرەوە، و {{بنز|پێڕستی ناوچە گەورەشارەکان لە ناوچەی کاریبی|en|List of metropolitan areas in the West Indies|lt=دووەم گەورەترین ناوچەی گەورەشارە}} لە هەرێمی {{بنز|کاریبی|en|Caribbean}}. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٢١دا بریتی بوو لە کەس،<ref name= Official_census>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20131107resumenadelantado/Tablas/4.pdf|ئیش=2012 Official Census|سەردێڕ= Población total por color de la piel según provincias y municipios|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20131110011903/http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20131107resumenadelantado/Tablas/4.pdf|بڵاوکەرەوە= Oficina Nacional de Estadística e Información}}</ref><ref name="CIA Factbook"/> و ڕووبەرەکەی {{convert|728.26|km2|abbr=on}}<ref name=JJ>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://www.onei.gob.cu/sites/default/files/anuario_demografico_2021_0.pdf|سەردێڕ= Demographic Yearbook of Cuba 2021/Anuario Demografico de Cuba 2021 (in Spanish)|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی ئابی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20221118211559/http://www.onei.gob.cu/sites/default/files/anuario_demografico_2021_0.pdf}}</ref>ە بۆ شاری پایتەختەکە و ٨,٤٧٥.٥٧&nbsp;کم^٢یە بۆ ناوچەی گەورەشارەکەی.<ref name=Official_census/> لەگەڵ ئەوەشدا، ژمارەی دانیشتووانە فەرمییەکەی تا کۆتاییەکانی ٢٠٢٤ دابەزی بۆ ١,٧٤٩,٩٦٤ کەس.<ref name=ONEI>[https://www.facebook.com/ONEI.LaHabana/posts/oneilahabana-%EF%B8%8F-le-informa-hoy-sobre-la%EF%B8%8F-poblaci%C3%B3n-total-residente-en-lahabanadet/979087551446790/ #ONEILaHabana le informa hoy sobre la población total residente en #LaHabanaDeTodos y las estadísticas por género en la sección La Habana en Datos ] - Oficina Provincial de Estadística e Información en La Habana</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.aznations.com/population/cu/cities/havana|سەردێڕ=Population of Havana 2026|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210927202343/https://www.aznations.com/population/cu/cities/havana|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەم شارە لەلایەن {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی ئیسپانی|en|Spanish Empire}}یەوە لە ساڵی ١٥١٩ دامەزراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=La Habana: Fundación, evolución y papel político en el proceso de las independencias americanas (1514-1825)|ساڵ=٢٠٢١|شوێن=Seville|ناونیشان=https://www.upo.es/revistas/index.php/americania/article/view/6307/5455|بڵاوکەرەوە=[[Universidad Pablo de Olavide]]|journal=Americanía|doi=10.46661/americania.6307|یەکەم=Justo|دوایین=Cuño Bonito|پەڕە=٦٦|doi-access=free|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260415204833/https://www.upo.es/revistas/index.php/americania/article/view/6307/5455|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و لە ناوەڕاستی سەدەی ١٦ەمدا توانیبووی پێش {{بنز|سانتیاگۆ دێ کووبا|en|Santiago de Cuba|lt=سانتیاگۆ}} بکەوێت بەهۆی سوودە جیۆستراتیژییەکانی بەندەرەکەیەوە، و لە ساڵی ١٥٥٢دا بوو بە پایتەختی دوورگەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Siglo XVI. Bojeo, conquista y colonización de Cuba. Las primeras villas. Primeras epidemias. Ataques de corsarios y piratas. Primeras noticias médicas de las Actas del Cabildo de La Habana|journal=Cuadernos de Historia de la Salud Pública|issn=0045-9178|issue=96|ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0045-91782004000200006}}</ref> بوو بە شوێنێکی بنەڕەتی بۆ ئیمپراتۆریەتی کۆلۆنیالیزمی ئیسپانی لە ئەمریکاکاندا،{{Sfn|Cuño Bonito|2021|p=64}} و خاڵێکی وەستان بۆ ئەو {{بنز|گالیۆن|en|galleon|lt=گالیۆنانەی}} کە دەگەڕانەوە بۆ نیمچەدوورگەی ئیبیریا، و دیوار و قەڵای بۆ دروست کران بۆ پاراستنی لە هێرشە دەریاییەکان. شارەکە بارەگای {{بنز|حکوومەتی کووبا|en|Government of Cuba}} و چەندین وەزارەتە، بارەگای سەرەکیی چەندین بازرگانی و نیشتمانی زیاتر لە ١٠٠ نووسینگەی دیپلۆماسییە.<ref name="Embassies in Havana">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Cuba – Embassies and Consulates |ناونیشان= https://www.embassypages.com/cuba |بڵاوکەرەوە=Embassypages.com|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20181004144931/https://www.embassypages.com/cuba|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٩دا، شارەکە سێیەم بەرزترین داهاتی هەبوو لە وڵاتەکەدا.<ref name="Monthly Income by Province">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Workforce and Salary (Section 4.5) |بڵاوکەرەوە=Oficina Nacional de Estadisticas – Republica de Cuba |زمان=es|ناونیشان=http://www.one.cu/aec2009/esp/07_tabla_cuadro.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101216054154/http://www.one.cu/aec2009/esp/07_tabla_cuadro.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> هاڤانای هاوچەرخ دەکرێت لە بنەڕەتدا وەک سێ شار لە یەک شاردا وەسف بکرێت: {{بنز|هاڤانای کۆن|en|Old Havana}}، {{بنز|ڤێدادۆ|en|Vedado}} و گەڕەکە نوێیەکانی دەوروبەری.<ref name=":2" /> شارەکە زیاتر بەرەو ڕۆژاوا و باشوور لە {{بنز|کەنداوی هاڤانا|en|Havana Harbor|lt=کەنداوەکەوە}} درێژ دەبێتەوە، کە لە ڕێگەی دەروازەیەکی تەسکەوە دەچیتە ناوی و دابەش دەبێت بۆ سێ بەندەری سەرەکی: {{بنز|کەنداوی هاڤانا#دامەزراوەکان|en|Havana Harbour#Facilities|lt=ماریمێلێنا، گواناباکۆا و ئانتارێس}}. {{بنز|ڕووباری ئالمێندارێس|en|Almendares River}} لە باشوورەوە بۆ باکوور بەناو شارەکەدا تێدەپەڕێت، و لە چەند میلێک لە ڕۆژاوای کەنداوەکەوە دەچێتە ناو {{بنز|گەرووی فلۆریدا|en|Straits of Florida}}وە.<ref name="Anuario Estadistico">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Anuario Estadistico de Ciudad de La Habana|ناونیشان=http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110804121625/http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=ONE – Oficina Nacional de Estadisticas (National Statistics Office)|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|زمان=es}}</ref> شارەکە ساڵانە زیاتر لە ملیۆنێک گەشتیار ڕادەکێشێت<ref name="Havana Tourism">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Section 15 (Turismo), article 15.7 (Visitantes por mes)|ناونیشان=http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110804121625/http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=ONE- Oficina de Estadisticas de Cuba|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|زمان=es}}</ref> (١,١٧٦,٦٢٧ گەشتیاری نێودەوڵەتی لە ٢٠١٠،<ref name="Havana Tourism"/> کە زیادبوونێکی ٢٠٪ بوو لە ٢٠٠٥ەوە). هاڤانای کۆن لە ساڵی ١٩٨٢دا وەک شوێنەوارێکی کەلەپووری جیهانیی یوونێسکۆ ڕاگەیەندرا.<ref name="UNESCO Havana">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Old Havana and its Fortification System|ناونیشان=https://whc.unesco.org/en/list/204|بڵاوکەرەوە=UNESCO.ORG|وێبگە=UNESCO World Heritage Centre|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200605025659/http://whc.unesco.org/en/list/204|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شارەکە بە {{بنز|مێژووی هاڤانا|en|History of Havana|lt=مێژوو}}، کلتوور، تەلارسازی و مۆنۆمێنتەکانی ناسراوە.<ref>{{cite encyclopedia |url = https://www.britannica.com/EBchecked/topic/257242/Havana |encyclopedia = Encyclopædia Britannica |title = Havana |first = James Nelson |last = Goodsell |date = 11 April 2017 |access-date = 21 June 2022 |archive-date = 18 May 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150518020801/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/257242/Havana |url-status = live }}</ref> وەک شتێکی باو بۆ کووبا، هاڤانا خاوەنی {{بنز|کەشوهەوای خولگەیی|en|tropical climate}}ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=42287&cityname=Havana%2C+La+Habana%2C+Cuba&units=|سەردێڕ=Havana climate summary|بڵاوکەرەوە=Weatherbase|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161220065852/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=42287&cityname=Havana%2C+La+Habana%2C+Cuba&units=|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == وشەناسی == لە ساڵی ١٥١٤دا، {{بنز|دیێگۆ ڤێلاسکێز دێ کوێلار|en|Diego Velázquez de Cuéllar}} شارۆچکەی ''سان کریستۆباڵ دێ لا هابانا''ی دامەزراند، کە بە واتای '{{بنز|قەشە کریستۆڤەر|en|Saint Christopher}}ی هابانا' دێت. تیۆری ئەوە هەیە کە ناوەکە لە {{بنز|هاباگوانێکس|en|Habaguanex}}ەوە وەرگیراوە، کە سەرۆکی هۆزێکی ناوخۆییی ئاخێوەری {{بنز|زمانی تاینۆ|en|Taíno language|lt=تاینۆ}} بووە کە زانیارییەکی کەمی لەسەر هەیە. لە زمانی ئیسپانیدا، ناوەکە بە شێوەیەکی باو وەک Havana یان Hauana دەنووسرا، هەروەک لە بەڵگەنامە مێژووییەکاندا دۆزراوەتەوە. ڕێنووسی "Habana" بە پیتی "b" لە دوای ساڵی ١٧٩٨ەوە زیاتر بەکارهێنرا، و تا ساڵی ١٨٢١ بوو بە شێوازی ستاندارد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=Why Is Havana Named Havana? |ناونیشان=https://www.cubaheadlines.com/articles/303241 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦|وێبگە=CubaHeadlines |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251118041358/https://www.cubaheadlines.com/articles/303241 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کاتێک وشەی Habana گونجێنرا بۆ ناو زمانی ئینگلیزی، پیتی ⟨b⟩ گۆڕدرا بۆ ⟨v⟩ بەهۆی دیاردەیەکی زمانەوانییەوە کە پێی دەوترێت {{بنز|بیتاسیزم|en|betacism}}، کە لێکچوونێکی دەنگەکانی {{بنز|نەبزوێنی لێوی|en|voiced bilabial plosive}} و {{بنز|نەبزوێنی لێوی-ددانی|en|voiced labiodental fricative}}یە کە لە زۆربەی شێوەزارەکانی ئیسپانیی مۆدێرندا ڕوودەدات. بەکارهێنانی وشەی ''Havana'' لە ئەدەبیاتدا بە شێوەیەکی تێگەیشتراو لە کاتی {{بنز|جەنگی ئیسپانی-ئەمریکی|en|Spanish–American War}}دا گەیشتە لوتکە، بەڵام هەروەها نوێنەرایەتی جۆرێک لە {{بنز|جگەرە|en|cigar}}، ڕەنگێک، و جۆرێک لە کەروێشکیش دەکات هەروەها وەک شارەکەش.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Aleksic |یەکەم١=Adam |سەردێڕ=HABAGUANEX |ناونیشان=https://www.etymologynerd.com/blog/habaguanex |وێبگە=The Etymology Nerd |ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220626115548/https://www.etymologynerd.com/blog/habaguanex |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> Havana ئەو ناوە زاڵەیە بۆ شارەکە کە لە فەرهەنگەکانی زمانی ئینگلیزیدا دەدۆزرێتەوە. == مێژوو == {{Main|{{بنز|مێژووی هاڤانا|en|History of Havana}}}} {{For timeline}} === سەدەی ١٦ەم === ====سەرەتاکان==== دیێگۆ ڤێلاسکێز لە بنەڕەتدا لە ساڵی ١٥١٤ هاڤانای دامەزراند، لە کەناراوەکەی بەرامبەر، بە دووریی {{convert|69|km|mi|abbr=on}} لە باشووری شوێنەکەی ئێستای. نەخشەیەکی سەرەتایی کووبا کە لە ساڵی ١٥١٤ کێشراوە، دەیکاتە دەمی {{بنز|ڕووباری مایابێک|en|Mayabeque River}}، کە ئێستا شارۆچکەی {{بنز|باتابانۆ، کووبا|en|Batabanó, Cuba|lt=باتابانۆ}}یە.<ref name=poster>{{in lang|es}} [[commons:File:LaHabanaalSur.jpg|Fundación de La Habana a orillas del Río Onicajinal o Mayabeque]]</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://mayabeque.blogia.com/2009/092601-san-cristobal-de-la-habana-en-el-sur-analisis-historico-geografico-de-su-localiz.php |سەردێڕ=San Cristóbal de La Habana en el Sur |بڵاوکەرەوە=Mayabeque.blogia.com |ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190913141534/http://mayabeque.blogia.com/2009/092601-san-cristobal-de-la-habana-en-el-sur-analisis-historico-geografico-de-su-localiz.php |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەم نیشتەجێبوونە شکستی هێنا، بە پلەی یەکەم بەهۆی نزم و زۆنگاویی خاکی دەوروبەری ڕووبارەکەوە. هەموو هەوڵەکانی ئیسپانییەکان بۆ دروستکردنی نیشتەجێبوونێک لەم ناوچەیەدا لە کۆتاییدا شکستیان هێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.guije.com/pueblo/habana/historia01/c10/index.htm|سەردێڕ=Una población que cambia su asiento o lugar|زمان=es|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260317074429/http://guije.com/pueblo/habana/historia01/c10/index.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە نێوان ساڵانی ١٥١٤ و ١٥١٩دا، ئیسپانییەکان یەکەمین نیشتەجێبوونەکانیان لەسەر کەناراوەکانی باکووری کووبا لە نزیک هاڤانای ئێستا دامەزراند. یەکێکیان ناوی ''لا چۆرێرا'' بوو، لەسەر شوێنی ئێستای {{بنز|قەڵای چۆرێرا|en|Torreón de la Chorrera|lt=قەڵای لا چۆرێرا}}، لە تەنیشت دەمی {{بنز|ڕووباری ئالمێندارێس|en|Almendares River}}. ئەم نیشتەجێبوونە لە شوێنێکی باشتردا بوو لە چاو یەکەمین نیشتەجێبوون لە کەناراوەکانی باشووردا، چونکە زەویی دەوروبەری بەرزتر بوو و دیمەنەکەش کەمتر زۆنگاوی بوو. لا چۆرێرا لە کۆتاییدا بوو بە گەڕەکەکانی {{بنز|ڤێدادۆ|en|Vedado}} و {{بنز|میرامار، هاڤانا|en|Miramar, Havana|lt=میرامار}}. ئەو شارۆچکەیەی کە بوو بە هاڤانا، لە تەنیشت ئەو شوێنەی کە لەو کاتەدا پێی دەگوترا ''پوێرتۆ دێ کارێناس'' (بە واتای وشەیی، 'بەندەری {{بنز|پاچەوەرکردن|en|Careening}}')، لە ساڵی ١٥١٩ سەرچاوەی گرت. کوالێتیی کەنداوی هاڤانا و کەنداوەکەی دەوروبەری ئەوەیە کە بووە هۆی گۆڕینی شوێنەکەی. {{بنز|پانفیلۆ دێ نارڤایز|en|Pánfilo de Narváez}} ناوەکەی بە هاڤانا بەخشی – کە شەشەمین شارۆچکە بوو لە کووبا دامەزرابێت: ''سان کریستۆباڵ دێ لا هابانا''. ''سان کریستۆباڵ'' {{بنز|پیاوچاکی پارێزەر|en|patron saint}}ی هاڤانایە. یەکەمین شارەکان کە لە دوورگەکەدا دامەزران، وەک بنکەیەک بوون بۆ داگیرکردنی زەوییەکانی تر. ====هێرشەکان==== {{see also|چەتەیی لە کاریبی}} [[File:Jacquesdesores.jpg|thumb|{{بنز|کۆرسێرە فەڕەنسییەکان|en|French corsairs|lt=کۆرسێری فەڕەنسی}} {{بنز|ژاک دێ سۆرێس|en|Jacques de Sores}} هاڤانا تاڵان دەکات و دەیسووتێنێت لە ساڵی ١٥٥٥دا]] لەبەر ئەوەی هاڤانا وەک بەندەرێکی بازرگانی لە کاریبی دەستی پێکرد، ڕووبەڕووی هێرشی بەردەوامی {{بنز|چەتەی دەریایی|en|buccaneer|lt=چەتەکانی دەریا}}، {{بنز|چەتەی دەریایی|en|pirate|lt=چەتەکان}}، و {{بنز|کۆرسێرە فەڕەنسییەکان|en|French corsairs}} بووەوە. یەکەمین هێرش و سووتاندنی شارەکە کە لێی کەوتەوە لەلایەن کۆرسێری فەڕەنسی {{بنز|ژاک دێ سۆرێس|en|Jacques de Sores}}ەوە بوو لە ساڵی ١٥٥٥دا. ئەم جۆرە هێرشانە {{بنز|تاجی ئیسپانی|en|Spanish Crown}}یان قایل کرد کە پارە بۆ دروستکردنی یەکەمین قەڵاکان لە شارە سەرەکییەکاندا دابین بکات – نەک تەنها بۆ بەرەنگاربوونەوەی چەتەکان و کۆرسێرەکان، بەڵکو بۆ سەپاندنی کۆنترۆڵی زیاتر بەسەر بازرگانیدا لە {{بنز|دوورگەکانی هیندستانی ڕۆژاوا|en|West Indies}} و سنووردارکردنی قاچاغچیێتییە بەرفراوانەکە کە بەهۆی کۆتوبەندە بازرگانییەکانی سەپێنراو لەلایەن {{بنز|کاسا دێ کۆنتراتاسیۆن|en|Casa de Contratación}}ی {{بنز|سێڤیلیا|en|Seville}}ەوە سەریهەڵدابوو (کە ماڵێکی بازرگانیی ژێر کۆنترۆڵی تاج بوو و قۆرخکاریی بەسەر بازرگانییدا هەبوو لە جیهانی نوێ).<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=Havana - Colonial, Revolution, Cuba {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Havana/History |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250323003544/https://www.britannica.com/place/Havana/History |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کەشتییەکان لە سەرتاسەری {{بنز|جیهانی نوێ|en|New World}}ەوە بەرهەمەکانیان سەرەتا دەهێنایە هاڤانا، بۆ ئەوەی لەلایەن کەشتیگەلەکانەوە ببرێن بۆ ئیسپانیا. ئەو هەزاران کەشتییەی کە لە کەنداوی شارەکەدا کۆدەبوونەوە، وزەیان بە پیشەسازییەکانی کشتوکاڵ و بەرهەمهێنانی هاڤانا دەبەخشی، چونکە دەبوو خۆراک، ئاو، و بەرهەمەکانی تری پێویست بۆ بڕینی زەریایان بۆ دابین بکرێت.<ref name=":1" /> لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٥٩٢دا، {{بنز|فیلیپی دووەمی ئیسپانیا|en|King Philip II of Spain}} نازناوی شاری بەخشی بە هاڤانا. دواتر، شارەکە بە فەرمی وەک "کلیل بۆ جیهانی نوێ و قەڵغانی دوورگەکانی هیندستانی ڕۆژاوا" لەلایەن تاجی ئیسپانییەوە دیاریکرا. لەم نێوەندەدا، هەوڵەکان بۆ دروستکردن یان باشترکردنی ژێرخانی بەرگریی شارەکە بەردەوام بوون.<ref name=":1"/> === سەدەی ١٧ەم === [[File:Panorama of La Habana (Amsterdam, 17th century).jpg|thumb|upright=1.15|هاڤانا لە ساڵی ١٦٩٠دا، بەپێی ئەتڵەسی ڤان دێر هاگن. کتێبخانەی بەریتانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://garystockbridge617.getarchive.net/media/atlas-van-der-hagen-kw1049b13-081-panorama-van-havana-a5ef76|سەردێڕ=Nederlands: Dit niet gesigneerde stadspanorama op Havana|وێبگە=garystockbridge617.getarchive.net|ڕێکەوت=١٧٠٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221227234823/https://garystockbridge617.getarchive.net/media/atlas-van-der-hagen-kw1049b13-081-panorama-van-havana-a5ef76|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>]] هاڤانا لە ماوەی سەدەی ١٧ەمدا بە شێوەیەکی گەورە فراوان بوو. بینای نوێ دروستکران لە زۆرترین کەرەستەکانی دوورگەکە، بەتایبەتی دار، بە تێکەڵکردنی شێوازە تەلارسازییە جیاوازەکانی {{بنز|نیمچەدوورگەی ئیبیریا|en|Iberian Peninsula|lt=ئیبیری}} هەروەها وەرگرتنی زۆرێک لە تایبەتمەندییەکانی دوورگەکانی {{بنز|دوورگەکانی کەناری|en|Canary Islands|lt=کەناری}}. لەم قۆناغەدا، شارەکە چەندین مۆنۆمێنتی مەدەنی و بینای ئایینیی دروستکرد، لەوانە {{بنز|قەڵای مۆرۆ|en|El Morro Castle}}، دێری سانت ئۆگستین، پەرستگای هومییادێرۆ، فوارەی دۆرۆتیا دێ لا لونین لا چۆرێرا، کڵێسای فریشتەی پیرۆز، {{بنز|نەخۆشخانەی سان لازارۆ، هاڤانا|en|Hospital de San Lazaro, Havana|lt=نەخۆشخانەی سان لازارۆ}}، دێری سانتا تێرێسا، و دێری سان فێلیپێ نێری. لە ساڵی ١٦٤٩دا، پەتایەکی کوشندەی {{بنز|تای زەرد|en|yellow fever}} کە لە {{بنز|کارتاگێنا، کۆلۆمبیا|en|Cartagena, Colombia|lt=کارتاگێنا}}وە هێنرابوو، یەک لەسەر سێی دانیشتووانی هاڤانای کوشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/fever-timeline-yellow-fever-america|بڵاوکەرەوە=PBS|سەردێڕ=Yellow Fever in America|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251202002244/https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/fever-timeline-yellow-fever-america/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.piratesurgeon.com/pages/surgeon_pages/nw_quarantine6.html|سەردێڕ=New World Quarantine During the Golden Age of Piracy, Page 6|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251222230429/https://www.piratesurgeon.com/pages/surgeon_pages/nw_quarantine6.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵی ١٦٧٤دا، دروستکردنی دیوارەکانی شارەکە دەستی پێکرد وەک بەشێک لە هەوڵەکانی قەڵابەندکردن. ئەمە تا ساڵی ١٧٤٠ تەواو دەبوو. ===سەدەی ١٨ەم=== [[File:Fachada principal de la catedral de la Habana, en La Ilustración Católica.jpg|thumb|right|{{بنز|کڵێسای سەرەکیی هاڤانا|en|Havana Cathedral}}، ١٧٤٨–١٧٧٧]] لە ناوەڕاستی سەدەی ١٨ەمدا، هاڤانا زیاتر لە حەفتا هەزار دانیشتووانی هەبوو، کە وایکرد ببێتە سێیەم گەورەترین شار لە ئەمریکاکاندا، لە دوای {{بنز|لیما|en|Lima}} و {{بنز|مەکسیکۆ سیتی|en|Mexico City}} بەڵام پێش {{بنز|بۆستن|en|Boston}} و {{بنز|نیویۆرک سیتی|en|New York City}}.<ref>Thomas, Hugh: ''Cuba, A pursuit of freedom'', 2nd Edition, p. 1.</ref> لەو کاتەدا، هاڤانا گرنگترین بەندەر بوو لە {{بنز|دوورگەکانی هیندستانی ڕۆژاوای ئیسپانی|en|Spanish West Indies}}، چونکە دامەزراوەکانی هەبوو کە تێیدا کەشتییەکان دەکرانە نۆژەن ببنەوە پێش بەردەوامبوونی گەشتەکەیان. تا ساڵی ١٧٤٠، ببووە گەورەترین و چالاکترین {{بنز|کەشتی‌سازی|en|shipyard}}ی ئیسپانیا و تەنها {{بنز|حەوزی وشک|en|drydock}} لە جیهانی نوێدا.<ref>Harbron, John D..''Trafalgar and the Spanish navy'', Lestrange Maritime Press, 2004, {{ISBN|0-87021-695-3}}, pp. 15–17. Havana built nearly 50% more Ships of the Line than any other Spanish dockyard during the 18th century.</ref> ====جەنگی حەوت ساڵە==== [[File:British ships in the Seven Years War before Havana.jpg|thumb|کەشتیگەلی بەریتانی دەچنە ناو هاڤاناوە]] شارەکە لەلایەن بەریتانییەکانەوە گەمارۆدرا لە کاتی {{بنز|گەمارۆدانی هاڤانا|en|Siege of Havana}} لە {{بنز|جەنگی حەوت ساڵە|en|Seven Years' War}}دا. {{بنز|شەڕی هاڤانا (١٧٦٢)|en|Battle of Havana (1762)|lt=ئەڵقە}}کە لە ٦ی حوزەیرانی ١٧٦٢ دەستی پێکرد، کاتێک لە بەرەبەیاندا، کەشتیگەلێکی بەریتانی کە لە زیاتر لە ٥٠ کەشتی و هێزێکی هاوبەشی زیاتر لە ١١,٠٠٠ پیاو لە {{بنز|هێزی دەریاییی شاهانە|en|Royal Navy}} و {{بنز|سوپای بەریتانیا|en|British Army|lt=سوپا}} پێکهاتبوو، چوونە ناو ئاوەکانی کووباوە و هێزێکی وشکانی و دەریاییان لە ڕۆژهەڵاتی هاڤانا دابەزاند.<ref name="Seven Years War">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Pocock |یەکەم= Tom|سەردێڕ= Battle for Empire: The very first world war 1756–63|chapter = Chapter Six|بڵاوکەرەوە=Michael O'Mara Books |ڕێکەوت= ١٩٩٨|ژپنک= ٩٧٨-١-٨٥٤٧٩-٣٩٠-٤}}</ref> دوای گەمارۆکە، بەریتانییەکان دەستبەجێ هاڤانایان کردەوە بۆ بازرگانیکردن لەگەڵ {{بنز|ئەمریکای باکووری بەریتانی|en|British North America}} و {{بنز|دوورگەکانی هیندستانی ڕۆژاوای بەریتانی|en|British West Indies|lt=داگیرگەلەکانی کاریبی}}یاندا، کە بووە هۆی گۆڕانکارییەکی خێرا لە کۆمەڵگەی کووبادا. کەمتر لە ساڵێک دوای داگیرکردنی هاڤانا، {{بنز|پەیماننامەی پاریس (١٧٦٣)|en|Treaty of Paris (1763)|lt=پەیماننامەی پاریس}} لە ساڵی ١٧٦٣دا لەلایەن سێ هێزە شەڕکەرەکەوە واژۆ کرا، کە کۆتایی بە جەنگەکە هێنا. پەیماننامەکە {{بنز|فلۆریدای ئیسپانی|en|Spanish Florida}}ی دایە بەریتانییەکان لە بەرامبەر گەڕاندنەوەی هاڤانا بۆ ئیسپانیا.<ref name="Siege">Thomas, Hugh: Cuba: The Pursuit of Freedom 2nd edition. Chapter One</ref> دوای گەڕاندنەوەی شارەکە، ئیسپانییەکان هاڤانایان گۆڕی بۆ قەڵابەندترین شار لە ئەمریکاکاندا؛ هاوشێوەی کارتاگێنا، شارێک کە لەژێر سەرکردایەتیی {{بنز|بلاس دێ لێزۆ|en|Blas de Lezo}}دا شکستی بە داگیرکارییەکی بەریتانیی ٣٠,٠٠٠ دەریاوان هێنا لە کاتی {{بنز|شەڕی کارتاگێنا دێ ئیندیاس|en|Battle of Cartagena|lt=شەڕی کارتاگێنا}} لە ساڵی ١٧٤١دا. دروستکردن دەستی پێکرد لەسەر ئەوەی کە دەبوو ببێتە {{بنز|لا کابانیا|en|La Cabaña|lt=قەڵای سان کارلۆس دێ لا کابانیا}}، سێیەم گەورەترین قەڵای ئیسپانی لە جیهانی نوێدا لە دوای {{بنز|کاستیلۆ سان کریستۆڤاڵ (سان خوان)|en|Castillo San Cristóbal (San Juan)|lt=کاستیلۆ سان کریستۆڤاڵ}} و {{بنز|کاستیلۆ سان فێلیپێ دێل مۆرۆ|en|Castillo San Felipe del Morro}}، کە هەردووکیان لە {{بنز|سان خوان، پۆرتۆ ڕیکۆ|en|San Juan, Puerto Rico|lt=سان خوان}}، پۆرتۆ ڕیکۆ هەڵکەوتوون. لە ١٥ی کانوونی دووەمی ١٧٩٦دا، پاشماوەکانی {{بنز|کریستۆفەر کۆڵومبس|en|Christopher Columbus}} لە {{بنز|سانتۆ دۆمینگۆ|en|Santo Domingo}}وە گوازرانەوە بۆ کووبا. لەوێ مانەوە تا ساڵی ١٨٩٨، کاتێک گوازرانەوە بۆ {{بنز|کڵێسای سەرەکیی سێڤیلیا|en|Seville Cathedral}} دوای ئەوەی ئیسپانیا کووبای لەدەستدا لە {{بنز|جەنگی ئیسپانی-ئەمریکی|en|Spanish-American War}}دا. ===سەدەی ١٩ەم=== [[File:Havana Harbor entrance (cropped, includes original border).jpg|thumb|right|دەروازەی کەنداوی هاڤانا لە ساڵی ١٨٤١ لەلایەن ببیلیۆگرافیشێس ئینستیتووت بۆ مەیێرس یونیڤێرسوم]] بەهۆی زیادبوونی بازرگانی لە نێوان کاریبی و ئەمریکای باکوور لە سەرەتای سەدەی ١٩ەمدا، هاڤانا بوو بە شارێکی ئاوەدان و گەشەسەندوو. شانۆکانی هاڤانا دیارترین ئەکتەرەکانی سەردەمەکەیان تێدا نمایش دەکرا، و خۆشگوزەرانی لە نێوان چینی ناوەندیی تازە پێگەیشتوودا بووە هۆی دروستکردنی کۆشکی نوێی کلاسیکیی گرانبەها. لەم قۆناغەدا، هاڤانا بە "پاریسی {{بنز|ئەنتێلیز|en|Antilles}}" ناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Exciting Story of Cuba|دوایین=Bracker|یەکەم=Hans|ساڵ=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[CreateSpace]]|ژپنک=٩٧٨١٤٨٤٨٠٩٤٥٧}}</ref> لە ساڵی ١٨٣٧دا، یەکەمین هێڵی ئاسنین لە وڵاتەکەدا لە هاڤانا دروست کرا، کە مەودایەکی {{convert|51|km|abbr=on}} بوو لە نێوان هاڤانا و {{بنز|بێخوکاڵ|en|Bejucal}}، کە بەکاردەهێنرا بۆ گواستنەوەی شەکر لە دۆڵی {{بنز|گوینێس|en|Güines}}ەوە بۆ بەندەری هاڤانا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Comisión Oficial para la Conmemoración del Primer Centenario del Ferrocarril en España|سەردێڕ=Cien años de ferrocarril en España, 1|بڵاوکەرەوە=Comisión|شوێن=Madrid|ساڵ=١٩٤٨}}</ref> بەمە، کووبا بوو بە حەوتەمین وڵات لە جیهاندا کە هێڵی ئاسنینی هەبێت، و یەکەمین وڵاتی {{بنز|ئەمریکای لاتین|en|Latin America|lt=ئەمریکای لاتینی}} و {{بنز|ئیسپانیزمان|en|Spanish-speaking}} بوو کە ئەمە بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Cuba's Railroad Museum Packed with History|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Havana Times]]|ناونیشان=https://havanatimes.org/other-galleries/cubas-railroad-museum-packed-with-history/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251207002818/https://havanatimes.org/other-galleries/cubas-railroad-museum-packed-with-history/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بە درێژایی سەدەکە، هاڤانا بەردەوام بوو لە دروستکردنی دامەزراوەی کلتووریی زیاتر، وەک {{بنز|شانۆی تاکۆن|en|Tacón Theatre}}، کە دواتر بوو بە {{بنز|شانۆی گەورەی هاڤانا|en|Gran Teatro de La Habana}}. لە ساڵی ١٨٦٣دا، دیوارەکانی شارەکە ڕووخێندران بۆ ئەوەی شارەکە بتوانرێت فراوان بکرێت. {{بنز|کۆیلایەتی لە کووبا|en|Slavery in Cuba}} تا ساڵی ١٨٨٦ یاسایی بوو، کە بووە هۆی دروستبوونی ئارەزوو لەلایەن کۆیلەدارەکانەوە لە {{بنز|باشووری ئەمریکا|en|American South}} کە بەدوای ڕێگەیەکدا دەگەڕان بۆ پاراستنی {{بنز|ویلایەتی کۆیلەدار|en|slave state}}. {{بنز|سوارچاکانی بازنەی زێڕین|en|Knights of the Golden Circle}} پێشنیاری 'بازنەی زێڕین'یان کرد بە نیوەتیرەی ١٢٠٠ میل کە تێیدا کۆیلایەتی هێشتا ڕێگەپێدراو دەبێت. بازنەکە لەسەر هاڤانا چەق دەبەستێت و بەشێکی زۆری ئەمریکای باکوور دەگرێتەوە. دوای ئەوەی {{بنز|ویلایەتە کۆنفیدڕاڵییەکانی ئەمریکا|en|Confederate States of America}} لە {{بنز|جەنگی ناوخۆییی ئەمریکا|en|American Civil War}}دا لە ساڵی ١٨٦٥ شکستیان هێنا، زۆرێک لە کۆیلەدارەکانی پێشوو بە کەشتی هەڵاتن بۆ هاڤانا، لەوانەش وەزیری دەرەوەی کۆنفیدڕاڵی {{بنز|جودا پی. بێنجامین|en|Judah P. Benjamin}} و جێگری سەرۆک و وەزیری جەنگی کۆنفیدڕاڵی {{بنز|جۆن سی. بڕێکینریج|en|John C. Breckinridge}}.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Heck|یەکەم=Frank H.|ساڵ=١٩٧٦|سەردێڕ=Proud Kentuckian: John C. Breckinridge, 1821–1875|شوێن=Lexington, Kentucky|بڵاوکەرەوە=The University Press of Kentucky|ژپنک=٠-٨١٣١-٠٢١٧-٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.essentialcivilwarcurriculum.com/confederate-diaspora.html|سەردێڕ=Confederate Diaspora|نووسەر=Dr. Claire M. Wolnisty|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251206184429/https://www.essentialcivilwarcurriculum.com/confederate-diaspora.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> زۆرێک لە پەنابەرەکان لە کووبا مانەوە تا ئەو کاتەی {{بنز|ئاندرو جۆنسۆن|en|Andrew Johnson}} لێخۆشبوونی گشتی بەخشی بە کۆنفیدڕاڵییەکانی پێشوو لە ساڵی ١٨٦٨دا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Davis|یەکەم=William|سەردێڕ=Breckinridge: Statesman, Soldier, Symbol|بڵاوکەرەوە=University Press of Kentucky|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨٠٨١٣١٥٩٩٧٣}}</ref> ====سەربەخۆیی کووبا==== [[File:Destruction of "Maine", Havana harbor, Cuba, Spanish-American War 1898 LCCN2013646059.jpg|thumb|right|وێرانبوونی {{بنز|یوو ئێس ئێس مەین (١٨٩٠)|en|USS Maine (1890)|lt=یوو ئێس ئێس مەین}} لە کەنداوی هاڤانادا]] نوقمبوونی کەشتی جەنگیی {{بنز|یوو ئێس ئێس مەین (١٨٩٠)|en|USS Maine (1890)|lt=یوو ئێس ئێس مەین}} لە کەنداوی هاڤانادا هۆکاری ڕاستەوخۆی {{بنز|جەنگی ئیسپانی-ئەمریکی|en|Spanish–American War}} بوو.<ref>{{in lang |en}} [http://www.humboldt.edu/~jcb10/spanwar.shtml#anchor433004/ Spanish–American War] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20011117054641/http://www.humboldt.edu/~jcb10/spanwar.shtml#anchor433004/ |date=17 November 2001 }}, Effects of the Press on Spanish-American Relations in 1898</ref> لە کووبا، جەنگەکە لوتکەی {{بنز|جەنگی سەربەخۆییی کووبا|en|Cuban War of Independence|lt=جەنگی سەربەخۆیی لەگەڵ ئیسپانیا}} بوو، کە پێشتر بۆ ماوەی سێ ساڵ بەردەوام بوو. لە ١٢ی ئابی ١٨٩٨دا، ئیسپانیا دەستبەرداری سەروەریی خۆی بوو بەسەر کووبادا، و بەمەش کۆتایی بە بوونی ئیسپانییەکان لە {{بنز|ئەمریکاکان|en|Americas}} هێنا. ===سەدەی ٢٠ەم === [[File:Raising the Cuban flag on the Governor General's Palace at noon on May 20, 1902.gif|thumb|بەرزکردنەوەی ئاڵای کووبا لەسەر کۆشکی پارێزگاری گشتی لە نیوەڕۆی ٢٠ی ئایاری ١٩٠٢دا]] [[File:Paseo del Prado in Havana in 1920.jpg|thumb|[[Paseo del Prado, Havana]] لە ١٩٠٩دا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-50322553?ocid=socialflow_twitter|سەردێڕ=In pictures: Havana celebrates 500 years of foundation|وێبگە=[[BBC News Online]]|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231001181708/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-50322553?ocid=socialflow_twitter|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>]] [[File:Havana - air view (cropped).jpg|thumb|right|ئێل کاپیتۆلیۆ لە ١٩٣٣دا، چاپێکی فۆتۆمیکانیکی (پۆستکارت)]] ====سەردەمی کۆماری==== هاڤانا بوو بە پایتەختی {{بنز|کۆماری کووبا (١٩٠٢-١٩٥٩)|en|Republic of Cuba (1902–1959)|lt=کۆماری کووبا}}ی تازە سەربەخۆ لە ساڵی ١٩٠٢دا. شارەکە میوانداریی مەراسیمی سوێندخواردنی یەکەمین سەرۆکی کووبا، {{بنز|تۆماس ئێسترادا پالما|en|Tomás Estrada Palma}}ی کرد، کە پێیان وابوو بەرزترین پێوەرەکانی دەستپاکی کارگێڕیی پاراستووە لە سەردەمی کۆمارەکەدا.<ref name=":13">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Historia de Cuba: la lucha de un pueblo por cumplir su destino histórico y su vocación de libertad |دوایین=Masó y Vázquez |یەکەم=Calixto |ساڵ=١٩٧٦|بڵاوکەرەوە=Ediciones Universal |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٩٧٢٩-٨٧٥-٩|edition=2nd|شوێن=Miami, Fla.}}</ref> لە تەممووزی ١٩٤٠دا، لە کاتی {{بنز|جەنگی جیهانیی دووەم|en|World War II}}دا، کووبا میوانداریی {{بنز|کۆنفرانسی هاڤانا (١٩٤٠)|en|Havana Conference (1940)|lt=کۆنفرانسی هاڤانا}}ی کرد، کە تێیدا نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ٢٠ وڵاتی تر لە ئەمریکای لاتین لە هاڤانا کۆبوونەوە و ڕێککەوتن لەسەر سیاسەتێکی بەرگریکردن لە داگیرگە و پاشکۆکانی خاوەندارێتی ئەورووپی لە باکوور و باشووری ئەمریکادا، ئەگەر وڵاتی خاوەندار بکەوێتە دەست {{بنز|هێزەکانی تەوەر|en|Axis powers}}. لە ساڵی ١٩٥٨دا، کووبا وڵاتێکی تا ڕادەیەک دەوڵەمەند بوو بەپێی پێوەرەکانی ئەمریکای لاتین، و لە هەندێک حاڵەتدا تەنانەت بەپێی پێوەرەکانی جیهانیش.<ref name=asce>{{Harvnb|Smith|Llorens|1998}}.</ref> سێیەم بەرزترین تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی بۆ هەر تاکێک لە ئەمریکای لاتین هەبوو لە کۆتاییەکانی ساڵانی ١٩٥٠ەکاندا، کە تەنها {{بنز|ڤێنیزوێلا|en|Venezuela}} و {{بنز|ئوروگوای|en|Uruguay}} پێشی کەوتبوون. کووبا لەوانەیە هەندێک لە گەورەترین یاساکانی پاراستنی کاری بۆ کرێکاران لە ئەمریکاکاندا جێبەجێ کردبێت، لەوانەش قەدەغەکردنی دەرکردن لە کار و پاراستن لە دژی {{بنز|میکانیزەکردن|en|mechanization}}. ئەمانە تا ڕادەیەکی زۆر بەدەستهێنران "لەسەر حیسابی بێکاران و جووتیاران"، کە بووە هۆی جیاوازیی ئابووری.<ref>{{Harvnb|Baklanoff|1998}}.</ref> لە نێوان ساڵانی ١٩٣٣ و ١٩٥٨دا، کووبا بە شێوەیەکی بەرچاو ڕێساکانی ئابووریی فراوان کرد، کە بووە هۆی کێشەی زیاتر.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Thomas |یەکەم= Hugh|ساڵ= ١٩٩٨|سەردێڕ=Cuba or the Pursuit of Freedom |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٦-٨٠٨٢٧-٢|پەڕە= ١١٧٣|بڵاوکەرەوە= Da Capo Press}}</ref> بێکاری بوو بە کێشەیەک کاتێک دەرچووانی زانکۆ کە دەچوونە ناو هێزی کارەوە نەیاندەتوانی کار بدۆزنەوە. چینی ناوەندی، کە لەو کاتەدا بەراورد دەکرا لەگەڵ ئەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ڕووی سامانەوە، تا دەهات زیاتر ناڕازی دەبوو لە بێکاری و چەوساندنەوەی سیاسی، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا سەندیکاکانی کرێکاران بەردەوام بوون لە پشتگیریکردنی {{بنز|فولگێنسیۆ باتیستا|en|Fulgencio Batista|lt=باتیستا}} تا دوا ساتەکان. هەرچەندە کووبا بەرزترین ڕێژەی {{بنز|جێگەی نەخۆشخانە|en|hospital bed}}ی هەبوو بۆ خەڵک لە کاریبیدا (٨٨ قەرەوێڵە بۆ هەر ٣٠٠ کەسێک)، نزیکەی ٨٠٪یان لە هاڤانا بوون. لە دەرەوەی پایتەخت، تەنها یەک نەخۆشخانەی گوندنشین هەبوو، کە بە ١٠ قەرەوێڵە ئامادە کرابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Report on the Situation of Human Rights in Cuba Inter-Am. C.H.R.|ساڵ=١٩٨٣|ناونیشان=https://humanrts.umn.edu/iachr/country-reports/cuba1983-ch13.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251223073536/https://humanrts.umn.edu/iachr/country-reports/cuba1983-ch13.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> {{بنز|لەشفرۆشی لە کووبا|en|Prostitution in Cuba}} بە شێوەیەکی بەرچاو گەشەی کرد لە نیوەی یەکەمی سەدەی ٢٠ەمدا، و بە شێوەیەکی سەرەکی لە هاڤانادا چڕببووەوە. ژمارەی لەشفرۆشان لە شارەکەدا لە ٤,٠٠٠ لە ساڵی ١٩١٢ەوە گەشەی کرد بۆ زیاتر لە ١١,٠٠٠ لە کۆتاییەکانی ساڵانی ١٩٥٠ەکاندا، کە ناوبانگێکی بەخشی بە شارەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=WBvTDQAAQBAJ|سەردێڕ=Inside Cuba: The History, Culture, and Politics of an Outlaw Nation|یەکەم١=John|دوایین١=Miller|یەکەم٢=Aaron|دوایین٢=Kenedi|ساڵ=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Da Capo Press|ژپنک=٩٧٨١٥٦٩٢٤٤٨٤٥}}</ref> ====دوای شۆڕش==== [[File:Paseo de Martí, szemben jobbra a San Lazaro. Fortepan 89075.jpg|thumb|پاسیۆ دێ مارتی لە ١٩٧٨دا]] دوای {{بنز|شۆڕشی کووبا|en|Cuban Revolution}} لە ساڵی ١٩٥٩دا، حکوومەتی نوێی شۆڕشگێڕ بە سەرۆکایەتیی {{بنز|فیدڵ کاسترۆ|en|Fidel Castro}} دەستی کرد بە باشترکردنی خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان، نیشتەجێکردنی گشتی، و بینا فەرمییەکان. سەرەڕای ئەوەش، دەستبەسەرداگرتنی لەناکاوی هەموو موڵک و پیشەسازییە تایبەتەکان لەلایەن کاسترۆوە (لەژێر مۆدێلێکی {{بنز|مارکسیست-لێنینیزم|en|Marxist-Leninist}}دا)، بەدوایدا {{بنز|گەمارۆی ئەمریکا بۆ سەر کووبا|en|United States embargo against Cuba|lt=گەمارۆی ئەمریکا بۆ سەر کووبا}} لە ساڵی ١٩٦٠دا، بووە هۆی کەمایەسییەک کە بە سەختی لێدانی دا لە کووبا و هاڤانا. تا ساڵانی ١٩٦٦-٦٨، حکوومەتی کووبا هەموو قەوارە بازرگانییە تایبەتەکانی لە کووبادا {{بنز|خۆماڵیکردن|en|nationalized|lt=خۆماڵی کرد}}، تا دەگاتە "جۆرە دیاریکراوەکانی فۆرمەکانی بازرگانیی تاکەکەسیی بچووک" وەک لە یاسای ژمارە ١٠٧٦دا هاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر= Nigel Hunt |ناونیشان= http://www.cubaheritage.org/articles.asp?lID=1&artID=236 |سەردێڕ= Cuba Nationalization Laws |بڵاوکەرەوە= cuba heritage .org |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تەممووزی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20100916065256/http://www.cubaheritage.org/articles.asp?lID=1&artID=236}}</ref> دابەزینێکی ئابووری ڕوویدا دوای {{بنز|هەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت|en|Dissolution of the Soviet Union|lt=داڕمانی یەکێتیی سۆڤیەت}} لە ساڵی ١٩٩١دا. ئەم دوو وڵاتە {{بنز|پەیوەندییەکانی کووبا و یەکێتیی سۆڤیەت|en|Cuba – Soviet Union relations|lt=پەیوەندییەکی نزیک}}یان هەبوو، و کاتێک یارمەتییە داراییەکانی سۆڤیەت کۆتاییان هات، ملیارەها دۆلار کە کووبا لە یەکێتیی سۆڤیەتەوە وەریدەگرت لەدەست چوون. زۆر کەس پێیان وابوو حکوومەتی شۆڕشگێڕ بەم زووانە دادەڕمێت، هەروەک چۆن بەسەر {{بنز|دەوڵەتی پاشکۆ|en|satellite state|lt=دەوڵەتە پاشکۆکانی}} سۆڤیەتدا هات لە {{بنز|ئەورووپای ڕۆژهەڵات|en|Eastern Europe}}. ===سەدەی ٢١ەم=== {{بنز|گەشتیاری لە کووبا|en|Tourism in Cuba}} وەبەرهێنەرانی بیانی هێناوە بۆ نۆژەنکردنەوەی بینای خۆماڵیکراوی مانزانا دێ گۆمێز و گۆڕینی بۆ {{بنز|هۆتێلی گەورەی مانزانا کێمپینسکی لا هابانا|en|Gran Hotel Manzana Kempinski La Habana}}، هۆتێلێکی {{بنز|پۆلێنکردنی هۆتێل|en|Hotel rating|lt=٥-ئەستێرە}}، کە هەوڵەکان بۆ پەرەپێدانی پیشەسازی میوانداریی شارەکە پیشان دەدات. لە {{بنز|هاڤانای کۆن|en|Old Havana}}، ژمارەیەک شەقام و گۆڕەپان نۆژەنکراونەتەوە لە هەوڵێکدا بۆ ڕاکێشانی گەشتیاریی زیاتر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20071012210544/http://granma.cu/ESPANOL/2006/diciembre/juev7/elogian-e.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ= Elogian capital humano en restauración de La Habana|ئیش= Digital Granma Internacional|ڕێکەوت= ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|ناونیشان= http://www.granma.cu/granmad/ESPANOL/2006/diciembre/juev7/elogian-e.html|زمان= es}}</ref> لە شەوی ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩دا، گێژەلوولەیەکی توند و وێرانکەری نائاسایی بەناو هاڤانادا تێپەڕی. گێژەلوولەکە هەشت کەسی کوشت و زیاتر لە ١٩٠ کەسی بریندار کرد. پۆلێنکردنێکی فەرمیی EF4ی پێدرا لەسەر {{بنز|پێوەری فووجیتای پێشکەوتوو|en|Enhanced Fujita scale}} لەلایەن {{بنز|پەیمانگای کەشناسیی کووبا|en|Instituto de Meteorología de Cuba|lt=پەیمانگای کەشناسیی کووبا}}وە، کە وایکرد ئەمە ببێتە یەکەمین گێژەلوولەی F4 یان EF4 لە کووبادا لە دوای ساڵی ١٩٤٠ەوە. == کارگێڕی == {{See also|{{بنز|پێڕستی سەرۆک شارەوانییەکانی هاڤانا|en|List of mayors of Havana}}}} ===پارێزگارێتی (١٥٥٠ - ١٦٠١) === ئەنجومەنی شاری هاڤانا بۆ یەکەمین جار لە ساڵی ١٥٥٠ دروست کرا، لە سەردەمی {{بنز|پارێزگارێتی کووبا|en|Governorate of Cuba}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=UNESCO recognizes the Acts of the Havana City Council {{!}} Arte por Excelencias |ناونیشان=https://www.arteporexcelencias.com/en/events-500-aniversario/unesco-recognizes-acts-havana-city-council |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.arteporexcelencias.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250323003547/https://www.arteporexcelencias.com/en/events-500-aniversario/unesco-recognizes-acts-havana-city-council |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵی ١٥٥٧دا، ئەنجومەنەکە دەنگیدا بە قەدەغەکردنی هەموو پیاوە ڕەشپێستە ئازادکراوەکان لە خاوەندارێتیکردنی مەیخانە، خان، و فرۆشتنی تووتن یان شەراب.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Cuban history timeline: 1492 thru 1775 |ناونیشان=http://www.historyofcuba.com/history/time/timetbl1.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.historyofcuba.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170222190050/http://historyofcuba.com/history/time/timetbl1.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === کاپتنی گشتی (١٦٠٧ - ١٨٩٨) === لە سەردەمی {{بنز|کاپتنی گشتیی کووبا|en|Captaincy General of Cuba}}، ئەنجومەنی شاری هاڤانا بوونی هەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Acts of the Havana City council (colonial period 1550-1898) - Memory of the World |ناونیشان=https://www.unesco.org/en/memory-world/acts-havana-city-council-colonial-period-1550-1898 |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241203232759/https://www.unesco.org/en/memory-world/acts-havana-city-council-colonial-period-1550-1898 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤}}</ref> [[File:Habana - Plaza de Armas y Ayuntamiento 01.jpg|thumb|هۆڵی شارەوانی و "پلازا دێ ئارماس"، ١٩٣٧]] === کۆماری کووبا (١٩٠١ - ١٩٥٩) === دوای {{بنز|جەنگی سەربەخۆییی کووبا|en|Cuban War of Independence|lt=جەنگی سەربەخۆییی کووبا}}، کووبا دەستوورێکی نوێی لە ساڵی ١٩٠١دا دروست کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Economic History and Economy of Cuba |ناونیشان=https://www.sjsu.edu/faculty/watkins/cuba.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.sjsu.edu |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110913044312/https://www.sjsu.edu/faculty/watkins/cuba.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەنجومەنی شاری هاڤانا لە ٢ی تەممووزی ١٩٠١دا دووبارە کرایەوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ١٩٠١|سەردێڕ=Havana City Council Inaugurated. |ناونیشان=https://www.nytimes.com/1901/07/02/archives/havana-city-council-inaugurated.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥|ئیش=The New York Times |زمان=en-US |issn=0362-4331 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251012012044/https://www.nytimes.com/1901/07/02/archives/havana-city-council-inaugurated.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەلفرێدۆ زایاس بۆ ماوەیەکی کورت وەک سەرۆک شارەوانی دیاریکرا، بەدوایدا دانانی {{بنز|میگێل خێنێر|en|Miguel Gener|lt=میگێل خێنێر ئی ڕینکۆن}}، وەزیری دادی بەوەکالەتی کووبا هات،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Department |یەکەم=United States War |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=4_hIAQAAMAAJ |سەردێڕ=Annual Reports of the War Department |ڕێکەوت=١٩٠١|بڵاوکەرەوە=U.S. Government Printing Office |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251123024552/https://books.google.com/books?id=4_hIAQAAMAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای بردنەوەی {{بنز|هەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی کووبا ١٩٠٠|en|1900 Cuban local elections}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Alfredo Zayas |ناونیشان=https://www.latinamericanstudies.org/zayas-bio.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.latinamericanstudies.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250323003544/https://www.latinamericanstudies.org/zayas-bio.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>Averhoff Purón, Mario. ''Los primeros partidos políticos''. La Habana: Instituto Cubano del Libro, 1971. p. 66</ref><ref name=":3" /> لە ساڵی ١٩٠٢دا، بەهۆی چاوەڕوانیی لێکۆڵینەوەیەکەوە لەلایەن {{بنز|ئێمیلیۆ نونێز|en|Emilio Núñez}}ەوە، خێنێر لە پۆستی سەرۆک شارەوانیی هاڤانا لەلایەن {{بنز|لیۆناردوود|en|Leonard Wood}}ەوە لادرا، دوای ئەوەی کە دەنگدانی بیست و سێ لە کۆی بیست و پێنج ئەندامی ئەنجومەنی شار داوایان لێکرد کە ئەوە بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Salt Lake Herald {{!}} 1902-01-09 {{!}} Page 7 {{!}} Mayor of Havana Said to be a Boodler Already |ناونیشان=https://newspapers.lib.utah.edu/details?id=10378420 |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=newspapers.lib.utah.edu |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250529070049/https://newspapers.lib.utah.edu/details?id=10378420 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ===کۆماری مۆدێرن=== دوای {{بنز|شۆڕشی کووبا|en|Cuban Revolution}} لە ساڵی ١٩٥٩دا، حکوومەتی شارەوانیی هاڤانا دووبارە پێکهێنرایەوە وەک بەشێک لە پێکهێنانەوەیەکی بەرفراوانتری دەوڵەتی کووبا لەلایەن حکوومەتی شۆڕشگێڕەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Toft |یەکەم=Nigel |ڕێکەوت=٢٠١١|سەردێڕ=Old Havana as an Exemplary Case of World Heritage Protection |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/41945926 |journal=International Journal of Cuban Studies |بەرگ=٣|issue=1 |پەڕەکان=٣٢–٤٢|jstor=41945926 |issn=1756-3461 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250323003544/https://www.jstor.org/stable/41945926 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەستووری ساڵی ١٩٧٦ کە {{بنز|ئەنجومەنی نیشتمانیی دەسەڵاتی گەل|en|National Assembly of People's Power}}ی دامەزراند، دەسەڵاتی سیاسیی ناوەندی کرد و حکوومەتی هاڤانای دووبارە گۆڕی. دەستوورەکە پێگەی هەردوو شار (شاری هاڤانا) و پارێزگا (پارێزگای هاڤانا)ی بە هاڤانا بەخشی، بەم شێوەیە هاڤانا وەک هەم شار و هەم پارێزگایەکی کووبا کار دەکات. لەلایەن ئەنجومەنێکی شار-پارێزگاوە بەڕێوەدەبرێت کە پارێزگارێک وەک ئەفسەری باڵا کاری تێدا دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Rodriguez |یەکەم=Andrea |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Cuba elige gobernadores ajustándose a nueva Constitución |زمان=es |ناونیشان=https://apnews.com/article/2fad9d6d53fa47b1a584e71fc5874506 |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221109162110/https://apnews.com/article/2fad9d6d53fa47b1a584e71fc5874506 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پارێزگاری ئێستا {{بنز|یانێت هێرناندێز پێرێز|en|Yanet Hernández Pérez}}ە، ئەو لە ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣دا هەڵبژێردرا. شارەکە سەربەخۆیییەکی کەمی هەیە و پشت بە حکوومەتی نیشتمانی دەبەستێت، بەتایبەتی بۆ زۆربەی کۆتوبەندە داراییەکانی و ئاڕاستە سیاسییەکەی. [[File:Comité Central PCC.jpg|thumb|left|لێژنەی ناوەندیی پارتی کۆمۆنیستی کووبا (لێژنەی ناوەندیی پارتی کۆمۆنیستی کووبایی)]] دەنگدەران نوێنەران هەڵدەبژێرن بۆ ئەنجومەنە شارەوانییەکان لە هەڵبژاردنە کێبڕکێکارییەکاندا هەموو پێنج ساڵ جارێک، و ئەنجومەنە شارەوانییەکان بەرپرسیارن لە هەر یەکێک لە ناوچەکانی شارەکە. ئەم ئەنجومەنانە سەرۆک و جێگری سەرۆک ناوچەکان هەڵدەبژێرن، کە هاوتای سەرۆک شارەوانییەکان و جێگرانی سەرۆک شارەوانییەکانن لە پارێزگاکانی تردا. تەنها یەک پارتی سیاسی هەیە، ئەویش {{بنز|پارتی کۆمۆنیستی کووبا|en|Communist Party of Cuba|lt=پارتی کۆمۆنیست}}ە، بەڵام لەبەرئەوەی دەبێت لایەنی کەم دوو کاندید هەبن، ئەندامانی پارتی کۆمۆنیست زۆرجار کێبڕکێی یەکتر دەکەن. داواکراو نییە کە کاندیدەکان ئەندامی پارتەکە بن. ئەوان ڕاستەوخۆ لەلایەن هاووڵاتیانەوە لە کۆبوونەوە کراوەکاندا لە ناو هەر بازنەیەکی هەڵبژاردندا کاندید دەکرێن. نوێنەرانی ئەنجومەنی شارەوانی لە ناو ناوچەکاندا لە بەرامبەردا ئەندامانی ئەنجومەنی پارێزگا هەڵدەبژێرن (تا ساڵی ٢٠١٩ ئەنجومەنی پارێزگا بوو)، کە لە هاڤانادا نزیکەی وەک ئەنجومەنی شار کار دەکات؛ سەرۆکەکەی پارێزگار و جێگری پارێزگار دیاری دەکات، کە وەک سەرۆک شارەوانی و جێگری سەرۆک شارەوانیی هاڤانا خزمەت دەکەن و دەتوانرێت یان لەلایەن ئەنجومەنەکەوە هەڵبژێردرێن یان لەلایەن سەرۆکەوە دەستنیشان بکرێن بە پەسەندکردنی ئەنجومەنەکە. هەڵبژاردنی ڕاستەوخۆ هەیە بۆ نوێنەرانی شارەکە بۆ ئەنجومەنی نیشتمانی لەسەر بنەمای لیستەکان، و بەشێک لە کاندیدەکان لەسەر ئاستی ناوخۆیی کاندید دەکرێن. ئەنجومەنەکانی گەل (Consejos Populares) لە نوێنەرانی شارە ناوخۆییەکان پێکدێن کە نوێنەرێکی تەواوکات هەڵدەبژێرن بۆ سەرۆکایەتیکردنی دەزگاکە. ئەم ئەنجومەنانە ڕاستەوخۆ بەرپرسیارن لە گەڕەک و ناوچەکانی شارەکە. سەرەڕای ئەوەش، بەشداریی "ڕێکخراوە جەماوەرییەکان" و نوێنەرانی دەزگا حکوومییە ناوخۆییەکان، پیشەسازییەکان و خزمەتگوزارییەکان هەیە. ١٠٥ ئەنجومەنی گەل لە هاڤانادا هەر یەکەیان تێکڕای ٢٠,٠٠٠ دانیشتوو دەگرێتەوە.{{Citation needed|date=December 2021}} پارێزگای پێشووی {{بنز|پارێزگای لا هابانا (١٩٧٦–٢٠١٠)|en|La Habana Province (1976–2010)|lt=لا هابانا}} (هاڤانا کامپۆ) لە ساڵی ٢٠١٠دا دابەشکرا بۆ {{بنز|پارێزگای ئارتێمیسا|en|Artemisa Province|lt=ئارتێمیسا}} و {{بنز|پارێزگای مایابێک|en|Mayabeque Province}}. مایابێک سنووری باشوور و ڕۆژهەڵات پێکدەهێنێت، و ئارتێمیسا سنووری ڕۆژاوا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Proponen en Pleno del Partido dos nuevas provincias cubanas: Artemisa y Mayabeque (+ Infografía) |ناونیشان=http://www.cubadebate.cu/noticias/2010/06/07/cuba-tiene-dos-nuevas-provincias-artemisa-y-mayabeque/ |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180424032912/http://www.cubadebate.cu/noticias/2010/06/07/cuba-tiene-dos-nuevas-provincias-artemisa-y-mayabeque/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == جوگرافیا == === شوێن === [[File:La_Habana._Fisico.png|thumb|نەخشەی تۆپۆگرافیی هاڤانا]] [[File:La Habana Nasa.jpg|thumb|دیمەنی مانگی دەستکردی هاڤانا لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥دا]] [[File:Paseo del Prado, La Habana.jpg|thumb|right|[[Paseo del Prado, Havana]] لە نیسانی ٢٠١٩دا]] هاڤانا دەکەوێتە سەر کەناراوەکانی باکووری کووبا بە درێژایی {{بنز|گەرووی فلۆریدا|en|Straits of Florida}}، لە باشووری {{بنز|کلیلی فلۆریدا|en|Florida Keys}}، لەو شوێنەی کە تێیدا {{بنز|کەنداوی مەکسیک|en|Gulf of Mexico}} بە زەریای ئەتڵەسییەوە دەبەسترێتەوە. شارەکە زۆربەی بەشەکانی بەرەو ڕۆژاوا و باشوور لە کەنداوەکەوە درێژ دەبێتەوە، کە لە ڕێگەی دەروازەیەکی تەسکەوە دەچیتە ناوی و دابەش دەبێت بۆ سێ بەندەری سەرەکی: ماریمێلێنا، گواناباکۆا، و ئانتارێس. {{بنز|ڕووباری ئالمێندارێس|en|Almendares River}} لە باشوورەوە بۆ باکوور بەناو شارەکەدا تێدەپەڕێت، و لە چەند میلێک لە ڕۆژاوای کەنداوەکەوە دەچێتە ناو گەرووی فلۆریداوە.{{citation needed|date=March 2024}} شارەکە بە زۆری لەسەر گردە نزمەکان هەڵکەوتووە کە بە نەرمی لە گەرووی فلۆریداوە بەرز دەبنەوە. بەرزبوونەوەیەکی شایەنی سەرنج، زنجیرە بەردە قسڵە بەرزەکەی ٢٠٠ پێ (٦٠ مەتر)یە کە لە ڕۆژهەڵاتەوە لێژ دەبێتەوە و لە بەرزاییەکانی {{بنز|لا کابانیا|en|La Cabaña}} و {{بنز|کاستیلۆ دێل مۆرۆ|en|Castillo de los Tres Reyes del Morro|lt=ئێل مۆرۆ}} کۆتایی دێت، کە شوێنی قەڵاکانی ئیسپانییە و بەسەر کەنداوی ڕۆژهەڵاتدا دەڕوانن. بەرزبوونەوەیەکی تری دیار، گردەکەی لای ڕۆژاوایە کە {{بنز|زانکۆی هاڤانا|en|University of Havana}} و {{بنز|قەڵای پادشا|en|Castillo del Príncipe (Havana)}}ی لەسەرە.{{citation needed|date=March 2024}} === کەشوهەوا === هاڤانا خاوەنی {{بنز|کەشوهەوای خولگەیی|en|tropical climate}}ە کە بەهۆی شوێنی دوورگەکەوە لە ناو پشتێنەی {{بنز|بای بازرگانی|en|trade wind}}ەکان و بەهۆی تەوژمە گەرمەکانی دەریاوە هاوسەنگ کراوە.{{clarify|date=December 2021}} بەپێی {{بنز|پۆلێنکردنی کەشوهەوای کۆپن|en|Köppen climate classification}}، هاڤانا خاوەنی {{بنز|کەشوهەوای ساڤانای خولگەیی|en|tropical savanna climate}}یە (''Aw'') کە زۆر نزیکە لە {{بنز|کەشوهەوای دارستانی باراناویی خولگەیی|en|tropical rainforest climate}} (''Af'') و {{بنز|کەشوهەوای مۆنسۆنی خولگەیی|en|tropical monsoon climate}} (''Am''). تێکڕای پلەکانی گەرما لە {{convert|22|°C|°F|abbr=on}} لە کانوونی دووەم و شوباتدا تا دەگاتە {{convert|28|°C|°F|abbr=on}} لە ئابدا دەگۆڕێت. پلەی گەرما دەگمەنە بۆ خوار {{convert|10|°C|°F|abbr=on}} دابەزێت. نزمترین پلەی گەرما {{convert|1|°C|°F|abbr=on}} بووە لە سانتیاگۆ دێ لاس ڤێگاس، بۆیێرۆس. نزمترین پلەی گەرمای تۆمارکراو لە کووبادا {{convert|0|°C|°F|abbr=on}} بووە لە باینۆا، {{بنز|پارێزگای مایابێک|en|Mayabeque Province}} (پێش ساڵی ٢٠١١ بەشی ڕۆژهەڵاتی پارێزگای هاڤانا بوو). بارانبارین قورسترینە لە حوزەیران و تشرینی یەکەمدا و سووکترینە لە کانوونی یەکەمەوە تا نیسان، کە تێکڕای ساڵانەی دەگاتە {{convert|1200|mm|in|abbr=on}}. زریانەکان ناوبەناو لە دوورگەکە دەدەن، بەڵام بە شێوەیەکی ئاسایی لە کەناراوەکانی باشوور دەدەن، و زیانەکان لە هاڤانا کەمتر بووە لە چاو شوێنەکانی تری وڵاتەکەدا.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Havana {{!}} History, Climate, Population, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Havana |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170730102720/https://www.britannica.com/place/Havana |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> تازەترین گەردەلوولی خولگەیی کە لە هاڤانا نزیک بووبێتەوە بە هێزی زریانەوە، {{بنز|گەردەلوولی ئیان|en|Hurricane Ian|lt=ئیان}} بوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا. گێژەلوولەکان دەکرێت تا ڕادەیەک دەگمەن بن لە کووبادا. سەرەڕای ئەوەش، لە ئێوارەی ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩دا، {{بنز|گێژەلوولەی هاڤانای ٢٠١٩|en|2019 Havana tornado|lt=گێژەلوولەیەکی توندی دەگمەنی EF4 لە لای ڕۆژهەڵاتی هاڤانای دا}}. گێژەلوولەکە زیانێکی زۆری لێکەوتەوە، و لایەنی کەم ٩٠ ماڵی وێران کرد، چوار کەسی کوشت و ١٩٥ کەسیشی بریندار کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Havana tornado: Cuba's capital hit by rare twister |ئیش=BBC News |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-47025852 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190514093709/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-47025852 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.startribune.com/the-latest-resident-havana-looks-like-a-horror-movie/504962142/ |سەردێڕ=The Latest: Havana hit by Category F3 tornado |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20190129181446/http://www.startribune.com/the-latest-resident-havana-looks-like-a-horror-movie/504962142/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ئیش= StarTribune.com|ڕێکەوت= ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|agency = Associated Press}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://www.cnn.com/2019/01/28/americas/cuba-tornado-dead-scli-intl/index.html|یەکەم= Jack|دوایین= Guy|سەردێڕ= Huge tornado in Cuba kills 4 and injures 195|ڕێکەوت= ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ئیش= CNN|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان= ٥ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20191223051119/https://www.cnn.com/2019/01/28/americas/cuba-tornado-dead-scli-intl/index.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Cappucci |یەکەم١=Matthew |سەردێڕ=A deadly tornado plowed through Havana on Sunday night. Here's how it happened. |ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/weather/2019/01/28/deadly-tornado-plowed-through-havana-sunday-night-heres-how-it-happened/?noredirect=on |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|newspaper=The Washington Post |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190129040901/https://www.washingtonpost.com/weather/2019/01/28/deadly-tornado-plowed-through-havana-sunday-night-heres-how-it-happened/?noredirect=on |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> تا ٤ی شوبات ژمارەی کوژراوان بۆ شەش کەس بەرزبووەوە، و ١١ کەسیش هێشتا لە دۆخێکی ناجێگیردابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Death Toll Rises to Six From Rare Havana Tornado |ناونیشان=https://www.wunderground.com/cat6/Death-Toll-Rises-Six-Rare-Havana-Tornado?cm_ven=cat6-widget |ڕێکەوتی سەردان=٥ی شوباتی ٢٠١٩|ئیش=Weather Underground |ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190207015253/https://www.wunderground.com/cat6/Death-Toll-Rises-Six-Rare-Havana-Tornado?cm_ven=cat6-widget |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەم خشتەیە تێکڕاکانی پلەی گەرما پیشان دەدات: {{Weather box |location = هاڤانا (پارێزگای هاڤانا، وێستگەی کاسا بلانکا) ناوەندییەکانی ١٩٩١–٢٠٢٠، توندترینەکانی ١٨٥٩–ئێستا) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 33.0 |Feb record high C = 34.5 |Mar record high C = 35.3 |Apr record high C = 37.0 |May record high C = 37.3 |Jun record high C = 35.4 |Jul record high C = 36.6 |Aug record high C = 37.7 |Sep record high C = 38.2 |Oct record high C = 39.6 |Nov record high C = 34.0 |Dec record high C = 33.2 |year record high C = 39.6 |Jan high C = 26.5 |Feb high C = 27.2 |Mar high C = 28.5 |Apr high C = 29.8 |May high C = 30.8 |Jun high C = 31.6 |Jul high C = 32.3 |Aug high C = 32.4 |Sep high C = 31.8 |Oct high C = 30.5 |Nov high C = 28.6 |Dec high C = 27.2 |year high C = 29.8 |Jan mean C = 22.2 |Feb mean C = 22.4 |Mar mean C = 23.7 |Apr mean C = 24.8 |May mean C = 26.1 |Jun mean C = 27.0 |Jul mean C = 27.6 |Aug mean C = 27.9 |Sep mean C = 27.4 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 24.5 |Dec mean C = 23.0 |year mean C = 25.2 |Jan low C = 19.3 |Feb low C = 19.4 |Mar low C = 20.3 |Apr low C = 21.6 |May low C = 23.0 |Jun low C = 24.1 |Jul low C = 24.4 |Aug low C = 24.5 |Sep low C = 24.1 |Oct low C = 23.4 |Nov low C = 21.8 |Dec low C = 20.3 |year low C = 22.2 |Jan record low C = 6.0 |Feb record low C = 11.9 |Mar record low C = 10.0 |Apr record low C = 15.1 |May record low C = 15.4 |Jun record low C = 20.0 |Jul record low C = 19.0 |Aug record low C = 20.0 |Sep record low C = 20.0 |Oct record low C = 18.0 |Nov record low C = 14.0 |Dec record low C = 10.0 |year record low C = 6.0 |Jan rain mm = 56.4 |Feb rain mm = 58.7 |Mar rain mm = 53.6 |Apr rain mm = 58.4 |May rain mm = 120.3 |Jun rain mm = 168.1 |Jul rain mm = 125.4 |Aug rain mm = 145.2 |Sep rain mm = 175.7 |Oct rain mm = 140.3 |Nov rain mm = 82.5 |Dec rain mm = 57.6 |rain colour = green |Jan humidity = 78 |Feb humidity = 77 |Mar humidity = 76 |Apr humidity = 74 |May humidity = 76 |Jun humidity = 79 |Jul humidity = 79 |Aug humidity = 79 |Sep humidity = 81 |Oct humidity = 80 |Nov humidity = 79 |Dec humidity = 79 |Jan rain days = 6.4 |Feb rain days = 5.8 |Mar rain days = 5.1 |Apr rain days = 5.3 |May rain days = 8.9 |Jun rain days = 12.6 |Jul rain days = 11.4 |Aug rain days = 12.3 |Sep rain days = 14.1 |Oct rain days = 11.8 |Nov rain days = 7.7 |Dec rain days = 6.5 |unit rain days = 1.0 mm |Jan sun = 217.0 |Feb sun = 203.4 |Mar sun = 272.8 |Apr sun = 273.0 |May sun = 260.4 |Jun sun = 237.0 |Jul sun = 272.8 |Aug sun = 260.4 |Sep sun = 225.0 |Oct sun = 195.3 |Nov sun = 219.0 |Dec sun = 195.3 |year sun = |Jand sun = 7.0 |Febd sun = 7.2 |Mard sun = 8.8 |Aprd sun = 9.1 |Mayd sun = 8.4 |Jund sun = 7.9 |Juld sun = 8.8 |Augd sun = 8.4 |Sepd sun = 7.5 |Octd sun = 6.3 |Novd sun = 7.3 |Decd sun = 6.3 |yeard sun = 7.8 |Jan uv = 6 |Feb uv = 7 |Mar uv = 9 |Apr uv = 11 |May uv = 12 |Jun uv = 12 |Jul uv = 12 |Aug uv = 12 |Sep uv = 11 |Oct uv = 9 |Nov uv = 7 |Dec uv = 6 |source 1 = ڕێکخراوی کەشناسیی جیهانی،<ref name= WMO >{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://worldweather.wmo.int/131/c00280.htm |سەردێڕ=World Weather Information Service – Havana |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Cuban Institute of Meteorology |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190107070304/http://worldweather.wmo.int/131/c00280.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> Climate-Charts.com<ref name = "Relative Humidity" >{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://www.climate-charts.com/Locations/c/CU78325.php |سەردێڕ= Casa Blanca, Habana, Cuba: Climate, Global Warming, and Daylight Charts and Data |ڕێکەوتی سەردان= ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110623233609/http://www.climate-charts.com/Locations/c/CU78325.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١}}</ref> |source 2 = Meteo Climat (بەرزترین و نزمترینەکانی تۆمارکراو)،<ref name = meteoclimat>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=2061 |سەردێڕ= Station La Havane |بڵاوکەرەوە= Meteo Climat |زمان= fr |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی نیسانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20220409230418/http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/index.php?page=stati&id=2061 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> خزمەتگوزاری کەشوهەوای ئەڵمانیا (خۆر)<ref name = DWD>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_783250_kt.pdf |سەردێڕ= Klimatafel von Havanna (La Habana, Obs. Casa Blanca) / Kuba |ئیش= Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |بڵاوکەرەوە= Deutscher Wetterdienst |زمان= de |ڕێکەوتی سەردان= ٢٩ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٠ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20190510033409/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_783250_kt.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |date=August 2010 }} <ref>|سەرچاوەی ١ = پەیمانگای کەشناسی (INSMET) / ڕێکخراوی کەشناسیی جیهانی |سەرچاوەی ٢ = Meteo Climat (توندترینەکانی ١٨٥٩–ئێستا) / خزمەتگوزاریی کەشوهەوای ئەڵمانیا (خۆر و شێ)</ref> {|class="wikitable" |+تێکڕای پلەی گەرمای دەریا |- !کانوونی دووەم !شوبات !ئازار !نیسان !ئایار !حوزەیران !تەممووز !ئاب !ئەیلوول !تشرینی یەکەم !تشرینی دووەم !کانوونی یەکەم |- |{{convert|23|°C|°F|abbr=on}} |{{convert|23|°C|°F|abbr=on}} |{{convert|24|°C|°F|abbr=on}} |{{convert|26|°C|°F|abbr=on}} |{{convert|27|°C|°F|abbr=on}} |{{convert|28|°C|°F|abbr=on}} |{{convert|28|°C|°F|abbr=on}} |{{convert|28|°C|°F|abbr=on}} |{{convert|28|°C|°F|abbr=on}} |{{convert|27|°C|°F|abbr=on}} |{{convert|26|°C|°F|abbr=on}} |{{convert|24|°C|°F|abbr=on}} |} === شارەوانییەکان === <!--linked section from "Municipalities of Havana" redirect--> شارەکە دابەشکراوە بۆ ١٥ شارەوانی<ref name=territorios>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.one.cu/aec2009/datos/01TERRITORIO.pdf |سەردێڕ=Statistical Yearbook of Cuba 2009 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111001220152/http://www.one.cu/aec2009/datos/01TERRITORIO.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}} Population by Province and Municipality</ref> – یان ''ناوچەکان''، کە ئەوانیش دابەشکراون بۆ ١٠٥ ''consejos populares'' (گەڕەکەکان)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Oficial Statistics for Havana|ناونیشان=http://www.one.cu/publicaciones/provincias_masinf/la%20habana.htm|بڵاوکەرەوە=Oficina Nacional de Estadisticas de Cuba (ONE)|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|زمان=Spanish|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181226003540/http://www.one.cu/publicaciones/provincias_masinf/la%20habana.htm}}</ref> [[File:Cuba May 2014 (14181430042).jpg|thumb|ئەم بینا ڕەنگاوڕەنگە پارێزراوانەی سەردەمی کۆلۆنیالیزمی {{بنز|تەلارسازیی ئیسپانی|en|Spanish architecture|lt=ئیسپانی}} دیمەنێکی باون لە سەرتاسەری هاڤانا.]] [[File:CU La Habana 9709 028 (17229424611).jpg|thumb|دەروازەی سەدەی ١٨ەمی {{بنز|قەڵای پادشا|en|Castillo del Príncipe (Havana)}}، وێنەکە لە ساڵی ١٩٩٧ گیراوە]] # '''{{بنز|پلایا، هاڤانا|en|Playa, Havana|lt=پلایا}}''': {{بنز|سانتا فێ، هاڤانا|en|Santa Fe, Havana|lt=سانتا فێ}}، سیبۆنێی، کووباناکان، ئامپلیاسیۆن ئالمێندارێس، {{بنز|میرامار، هاڤانا|en|Miramar, Havana|lt=میرامار}}، سیێرا، سێیبا، بوینا ڤیستا. # '''{{بنز|گۆڕەپانی شۆڕش|en|Plaza de la Revolución}}''': ئێل کارمێلۆ، ڤێدادۆ-مالێکۆن، ڕامپا، پرینسیپێ، پلازا، نویڤۆ ڤێدادۆ-پوێنتێس گراندێس، کۆلۆن-نویڤۆ ڤێدادۆ، {{بنز|ڤێدادۆ|en|Vedado}}. # '''{{بنز|سێنترۆ هابانا|en|Centro Habana}}''': {{بنز|کایۆ هوێسۆ، هاڤانا|en|Cayo Hueso, Havana|lt=کایۆ هوێسۆ}}، پویبلۆ نویڤۆ، لۆس سیتیۆس، دراگۆنێس، کۆلۆن. # '''{{بنز|هاڤانای کۆن|en|Old Havana|lt=لا هابانا ڤیێخا}}''': پرادۆ، کاتێدراڵ، {{بنز|مەیدانی ڤیێخا، هاڤانا|en|Plaza Vieja, Havana|lt=پلازا ڤیێخا}}، بێلێن، سان ئیسیدرۆ، خێسووس ماریا، تایاپیێدرا. # '''{{بنز|ڕێگلا|en|Regla}}''': گوایکانیمار، لۆما مۆدێلۆ، {{بنز|کازابلانکا، هاڤانا|en|Casablanca, Havana|lt=کازابلانکا}}. # '''{{بنز|هاڤانای ڕۆژهەڵات|en|Habana del Este|lt=لا هابانا دێل ئێستێ}}''': کامیلۆ سینفوێگۆس، {{بنز|کۆخیمار|en|Cojímar}}، گیتێراس، ئەلتوراس دێ ئالامار، ئالامار ئێستێ، {{بنز|گوانابۆ|en|Guanabo}}، کامپۆ فلۆریدۆ، {{بنز|ئالامار|en|Alamar|lt=ئالامار-پلایا}}. # '''{{بنز|گواناباکۆا|en|Guanabacoa}}''': مانیانا-هابانا نویڤا، ڤییا I، ڤییا II، شیڤاس-رۆبلێ، دێبێچێ-نالۆن، هاتا-نارانخۆ، پێنیالڤێر-باکورانایۆ، میناس-بارێراس. # '''{{بنز|سان میگێل دێل پادرۆن|en|San Miguel del Padrón}}''': ڕۆکافۆرت، لویانۆ مۆدێرنۆ، {{بنز|دیێزمێرۆ|en|Diezmero}}، سان فرانسیسکۆ دێ پاولا، دۆلۆرێس-ڤێراکرۆز، خاکۆمینۆ. # '''{{بنز|دەی تشرینی یەکەم|en|Diez de Octubre}}''': لویانۆ، خێسووس دێل مۆنتێ، لاوتۆن، ڤیستا ئالێگرێ، گۆیلی، سێڤییانۆ، {{بنز|لا ڤیبۆرا، هاڤانا|en|La Víbora, Havana|lt=لا ڤیبۆرا}}، سانتۆس سوارێز، تاماریندۆ. # '''{{بنز|سێرۆ، هاڤانا|en|Cerro, Havana|lt=سێرۆ}}''': لاتینۆئەمێریکانۆ، پیلار-ئاتارێس، سێرۆ، لاس کانییاس، ئێل کەناڵ، پالاتینۆ، ئارمادا. # '''{{بنز|ماریاناو|en|Marianao}}''': CAI-لۆس ئانخێلێس، پۆسیتۆ-پالماس، زامۆرا-کۆکۆسۆلۆ، لیبەرتاد، پۆگۆلۆتی-بێلێن-فینلای، سانتا فێلیسیا. # '''{{بنز|لا لیسا|en|La Lisa}}''': ئەلتوراس دێ لا لیسا، بالکۆن ئاریماو، ئێل کانۆ-ڤالێ گراندێ-بێلۆ ٢٦ ئی مۆرادۆ، {{بنز|پونتا براڤا|en|Punta Brava}}، ئارۆیۆ ئارێناس، سان ئاگۆستین، ڤێرسایێس-کۆرۆنێلا. # '''{{بنز|بۆیێرۆس|en|Boyeros}}''': {{بنز|سانتیاگۆ دێ لاس ڤێگاس|en|Santiago de Las Vegas}}، نویڤۆ سانتیاگۆ، بۆیێرۆس، {{بنز|واخای|en|Wajay}}، {{بنز|کالابازار|en|Calabazar}}، ئەلتاهابانا-کاپدێڤیلا، ئارمادا-ئالدابۆ. # '''{{بنز|ئارۆیۆ نارانخۆ|en|Arroyo Naranjo}}''': لۆس پینۆس، پۆی، ڤیبۆرا پارک، مانتییا، پاراگا، کالڤاریۆ-فراتێرنیداد، گینێرا، ئێلێکتریکۆ، ماناگوا، کایێخاس. # '''{{بنز|کۆتۆرۆ|en|Cotorro}}''': سان پێدرۆ-سێنترۆ کۆتۆرۆ، سانتا ماریا دێل ڕۆزاریۆ، لۆتێریا، کواترۆ کامینۆس، ماگدالێنا-تۆریێنتێ، ئەلبێرۆ. == دیمۆگرافیا == {{Historical populations |type = |footnote = |1750 | 70,000 |1907|297,159<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1900/cuba-1907/04771803ch4.pdf |سەردێڕ=1907 census |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250924000656/https://www2.census.gov/library/publications/decennial/1900/cuba-1907/04771803ch4.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |1931 | 728,500 |1943 | 868,426 |1953 | 1,139,579 |1970 | 1,786,522 |1981 | 1,929,432 |2002 | 2,171,671 |2012 | 2,106,146 |2018 | 2,131,480 |2024 | 1,749,964 }} لە کۆتایی سەرژمێریی ٢٠١٢دا، ١٩.١٪ی دانیشتووانی کووبا لە هاڤانا دەژیان.<ref name=Official_census />، یان ٢,١٠٦,١٤٦ کەس.<ref name="Official_census" /> شارەکە تێکڕای {{بنز|تەمەنی پێشبینیکراو|en|life expectancy}}ی ٧٦.٨١ ساڵە لە کاتی لەدایکبووندا.<ref name=Official_census /> تا کۆتایی ٢٠٢٤، دوای {{بنز|قەیرانی کۆچبەریی کووبای ٢٠٢١-٢٠٢٣|en|2021–2023_Cuban_migration_crisis|lt=قەیرانی کۆچبەری کووبا}} لە ٢٠٢١-٢٠٢٣ کە تێیدا هاڤانا لەگەڵ پارێزگاکانی {{بنز|پارێزگای کاماگوێی|en|Camagüey Province|lt=کاماگوێی}} و {{بنز|پارێزگای سینفوێگۆس|en|Cienfuegos Province|lt=سینفوێگۆس}} زۆرترین زیانیان بەرکەوت، ژمارەی دانیشتووان دابەزی بۆ ١,٧٤٩,٩٦٤ کەس، بەپێی نووسینگەی ئامار و زانیاریی لا هابانا.<ref name=ONEI/><ref>[https://eldespertador.com.mx/poblacion-de-cuba-cae-mas-de-1-4-millones-en-4-anos/ Población de Cuba cae más de 1.4 millones en 4 años - El Despertador]</ref> ناوچەی گەورەشاری هاڤانا بە خێرایی گەشەی کرد لە ماوەی نیوەی یەکەمی سەدەی ٢٠ەمدا و گەیشتە ملیۆنێک دانیشتوو لە سەرژمێریی ١٩٤٣دا. پەرەسەندنی شارنشینی فراوان بوو بۆ دەرەوەی سنوورەکانی شارەوانیی هاڤانا و گەیشتە شارەوانییە دراوسێکانی ماریاناو، ڕێگلا و گواناباکۆا. لە ساڵانی ١٩٨٠ەکانەوە، دانیشتووانی شارەکە بە هێواشی گەشە دەکات لە ئەنجامی سیاسەتەکانی گەشەپێدانی هاوسەنگ، ڕێژەی کەمی لەدایکبوون، ڕێژەی تا ڕادەیەک بەرزی کۆچکردن بۆ دەرەوەی وڵات، و کۆچبەریی ناوخۆیی کۆنترۆڵکراو. بەهۆی ڕێژەی کەمی لەدایکبوون و بەرزی تەمەنی پێشبینیکراوی شارەکە و وڵاتەکە،<ref name="CIA Factbook" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=656&crid=192|سەردێڕ=Millennium Indicators|بڵاوکەرەوە=Mdgs.un.org|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120121152701/http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=656&crid=192|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پێکهاتەی تەمەنی هاوشێوەی وڵاتێکی پێشکەوتووە، و هاڤانا تەنانەت ڕێژەیەکی بەرزتری کەسانی بەتەمەنی هەیە لە چاو وڵاتەکە بە گشتی.<ref name=Official_census /> ===دابەشبوونی نەتەوەیی=== بەپێی {{بنز|سەرژمێریی کووبا ٢٠١٢|en|2012 Cuba census|lt=سەرژمێریی نیشتمانیی ٢٠١٢}} بۆ دانیشتووانی هاڤانا (سەرژمێریی کووبا و توێژینەوە هاوشێوەکان زاراوەی "ڕەنگی پێست" بەکاردەهێنن لەبری "ڕەگەز").<ref name="Official_census" /> * {{بنز|کووباییە سپیپێستەکان|en|White Cubans|lt=سپیپێست}}: ٥٨.٤٪، (ڕەچەڵەکی ئیسپانی زۆرترین بوون)<ref name="Official_census" /><ref name= immigracion>[http://embacuba.cubaminrex.cu/Default.aspx?tabid=5598 Embassy of Cuba in Beijing – History of Immigration in Cuba] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203174406/http://embacuba.cubaminrex.cu/Default.aspx?tabid=5598 |date=February 3, 2009 }} "The first (immigrants) came from various regions of Spain, mostly peasants from the Canaries and Galicia, which like those from China, were subjected to conditions of living and working conditions similar to those of slaves."</ref> * ''{{بنز|مەستیزۆ|en|Mestizo}} یان {{بنز|مولاتۆ|en|Mulatto}}'' (ڕەگەزی تێکەڵ): ٢٦.٤٪ * {{بنز|کووباییە ئەفریقییەکان|en|Afro-Cuban|lt=ڕەشپێست}}: ١٥.٢٪ * {{بنز|کووباییە چینییەکان|en|Chinese Cuban|lt=ئاسیایی}}: ٠.٢٪<ref name=immigracion/> هەروەک نەتەوەکانی تری کاریبی، ژمارەیەکی کەم لە مەستیزۆ لە هاڤانادا (و لە کووبا بە گشتی) هەن، بە پێچەوانەی وڵاتانی تری {{بنز|ئەمریکای لاتین|en|Latin America|lt=ئەمریکای لاتینی}}، چونکە دانیشتووانە ڕەسەنەکانی {{بنز|زمانی تاینۆ|en|Taíno language|lt=تاینۆ}} {{بنز|کۆمەڵکوژیی تاینۆ|en|Taíno genocide|lt=بە شێوەیەکی کردەیی لەناو چوون}} بەهۆی نەخۆشییە ئەوراسیاییەکانەوە لە سەرەتای سەردەمی داگیرکاریی ئیسپانییەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم= Joseph Patrick|دوایین=Byrne|سەردێڕ= Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A–M|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=kRAInwEACAAJ|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO|ساڵ= ٢٠٠٨|پەڕە= ٤١٣|ژپنک= ٩٧٨-٠-٣١٣-٣٤١٠٢-١}} </ref> حکوومەتی کووبا کۆنترۆڵی هاتوچۆی خەڵک بۆ ناو هاڤانا دەکات لەسەر ئەو بنەمایەی کە ناوچەی گەورەشاری هاڤانا (کە نیشتمانی نزیکەی ٢٠٪ی دانیشتووانی وڵاتەکەیە) فشاری زۆری لەسەرە لە ڕووی بەکارهێنانی زەوی، ئاو، کارەبا، گواستنەوە، و پێکهاتەکانی تری ژێرخانی شارنشینی. دانیشتووانێک لە کۆچبەرانی ناوخۆیی بۆ هاڤانا هەن کە بە ''"پالێستینۆس"'' (فەلەستینییەکان) ناسراون<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=Larry Rohter |سەردێڕ=Cuba's Unwanted Refugees Squatters in Havana's Shantytowns |ئیش=[[The New York Times]] |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٧|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1997/10/20/world/cuba-s-unwanted-refugees-squatters-in-havana-s-teeming-shantytowns.html |ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220605202143/https://www.nytimes.com/1997/10/20/world/cuba-s-unwanted-refugees-squatters-in-havana-s-teeming-shantytowns.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە بە زۆری خەڵکی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی پارێزگای ئۆریێنتێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.isreview.org/issues/36/farber_ext.shtml |سەردێڕ=Castro's Cuba in Perspective |بڵاوکەرەوە=Isreview.org |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تەممووزی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100715134448/http://www.isreview.org/issues/36/farber_ext.shtml}}</ref> کەمینەیەکی بەرچاوی چینییەکان لە شارەکەدا، کە زۆربەیان لە ڕەچەڵەکی {{بنز|گەلی کانتۆنی|en|Cantonese people|lt=کانتۆنی}}ن، لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩ەمدا لەلایەن دانیشتووە ئیسپانییەکانەوە هێنران لە ڕێگەی {{بنز|فلیپین|en|Philippines}}ەوە بە گرێبەستی کار و، دوای تەواوکردنی گرێبەستە هەشت ساڵییەکان، زۆرێک لە کۆچبەرە چینییەکان بە هەمیشەیی لە هاڤانا نیشتەجێ بوون.<ref name=immigracion/> پێش شۆڕش، ژمارەی دانیشتووانی چینی گەیشتە زیاتر لە ٢٠٠,٠٠٠ کەس،<ref>[http://www.cubanet.org/CNews/y01/apr01/27e5.htm Havana's Chinatown] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070927004533/http://www.cubanet.org/CNews/y01/apr01/27e5.htm |date=27 September 2007 }} – Cuba's Chinese population before the Revolution</ref> و ئەمڕۆ، نەوەی چینییەکان دەکرێت بگاتە ١٠٠,٠٠٠ کەس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260112183129/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Cuba|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Central Intelligence Agency|via=CIA.gov}}</ref>{{failed verification|date=June 2020}} چینییە لەدایکبووەکان/ ڕەسەنەکان (کە ئەوانیش زۆربەیان کانتۆنین) لە ئێستادا نزیکەی ٤٠٠ کەسن.<ref>[http://www.chinatoday.com.cn/hoy/2004/0409/24.htm In Havana there are now about 400 native Chinese, but their presence is being felt like a{{nbsp}}million] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320035737/http://www.chinatoday.com.cn/hoy/2004/0409/24.htm |date=2012-03-20 }} ("En La Habana quedan hoy unos 400 chinos oriundos, pero su presencia se está haciendo sentir como si fueran un millón".)</ref> نزیکەی ٣,٠٠٠ {{بنز|ڕووسەکان|en|Russians}} لە شارەکەدا دەژین؛ وەک ئەوەی لەلایەن باڵیۆزخانەی ڕووسیاوە لە هاڤانا ڕاپۆرت کراوە؛ زۆربەیان ئەو ژنانەن کە هاوسەرگیرییان لەگەڵ ئەو کووباییانە کردووە کە لە یەکێتیی سۆڤیەت دەیانخوێند.<ref>{{in lang|es}} [http://www.elnuevoherald.com/2008/10/22/307471/los-rusos-de-cuba-viven-en-el.html Russians in Cuba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101222852/http://www.elnuevoherald.com/2008/10/22/307471/los-rusos-de-cuba-viven-en-el.html |date=1 November 2011 }} Los rusos que se quedaron en la isla -unos 3.000 actualmente- son en su mayoría mujeres como Marina o Natalia que se casaron con cubanos que habían ido a la URSS a estudiar, indicó la embajada rusa en La Habana.</ref> هاڤانا هەروەها دانیشتووانی تری ناکووبایی لەخۆدەگرێت کە قەبارەیان نەزانراوە. دانیشتووانێکی چەند هەزار کەسی لە پەنابەرە هەرزەکار و پێش-هەرزەکارەکانی باکووری ئەفریقا هەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠٠٦|ناونیشان=http://www.moroccotimes.com/Paper/article.asp?idr=2&id=13816 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061125161820/http://www.moroccotimes.com/Paper/article.asp?idr=2&id=13816 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Sahrawi children inhumanely treated in Cuba, former Cuban official |بڵاوکەرەوە=MoroccoTimes.com |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٠٦}}</ref> لە سەرژمێریی نیوەی سەدەی ٢٠ەمەوە لە ساڵی ١٩٥٣ تا ٢٠١٨ (تازەترین سەرژمێری)، دانیشتووانی هاڤانا بە ڕێژەی مەزەندەکراوی ٨٧ لەسەدا گەشەی کردووە، کە ڕێژەیەکی گەشەی نموونەیییە بۆ زۆربەی شارەکانی کاریبی. <gallery> File:El zapateado (cropped).jpg|''ئێل زاپاتیادۆ''، هاڤانا، لە ١٨٤٧، لەلایەن فرێدێریک میالە<ref name="britishmuseum">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG181760|سەردێڕ=Frédéric Mialhe|وێبگە=[[British Museum]] website|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230905181331/https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG181760|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="ufdc.ufl">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ufdc.ufl.edu/es/UF00096150/00001|سەردێڕ=EARLY LITHOGRAPHED VIEWS OF HAVANA|وێبگە=[[University of Florida]] Digital Collections website|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231012174656/https://ufdc.ufl.edu/es/UF00096150/00001|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> File:El Casero (no caption).jpg|''ئێل کاسێرۆ''، هاڤانا، لە ١٨٥٥، لەلایەن بی. مەی و فرێدێریک میالە<ref name="britishmuseum"/><ref name="ufdc.ufl"/> File:Le Tour du monde-02-p353.jpg|دانیشتووانی هاڤانا لە ١٨٦٠دا کە لەلایەن جۆزێف ناڤلێتەوە کێشراوە File:Alumnos, La Habana, Cuba (9419813189).jpg|قوتابیانی قوتابخانە لە هاڤانا، ٢٠١٢ </gallery> === ئایین === [[File:Havana, Cuba (37585010486).jpg|thumb|{{بنز|کڵێسای سانتۆ کریستۆ دێل بوین ڤیاخێ، هاڤانا|en|Church Santo Cristo del Buen Viaje, Havana|lt=کڵێسای کۆلۆنیالیزمی سانتۆ کریستۆ دێل بوین ڤیاخێ}}، کە لە نێوان ساڵانی ١٦٠٤ و ١٦٩٣ دروست کراوە]] کاسۆلیکەکانی ڕۆما ({{بنز|کاسۆلیکی ڕۆمانی|en|Roman Catholic}}) گەورەترین گرووپی ئایینی پێکدەهێنن لە هاڤانادا. هاڤانا یەکێکە لە سێ ئەپقوفییە گەورەشارەکان لە دوورگەکەدا (ئەوانی تر بریتین لە کاماگوێی و سانتیاگۆ)، لەگەڵ دوو ئەپقوفیی پاشکۆ: ماتانزاس و پینار دێل ڕیۆ. پیاوچاکی پارێزەری شارەکە سان کریستۆباڵ ({{بنز|قەشە کریستۆڤەر|en|Saint Christopher}})ە، کە کڵێسای سەرەکی بۆ ئەو تەرخان کراوە. هەروەها خاوەنی {{بنز|بازیلیکای بچووک|en|minor basilica}}ێکە، بازیلیکای مەزارگەی نیشتمانیی خانمی خێرخوازیی کۆبرێ و دوو مەزارگەی نیشتمانیی تر، خێسووس نازارینۆ دێل ڕێسکاتێ و سان لازارۆ (ئێل ڕینکۆن). سەردانی پاپایی لەلایەن سێ پاپای یەک لە دوای یەکەوە بۆ کراوە: {{بنز|پاپا جۆن پۆڵی دووەم|en|Pope John Paul II}} (کانوونی دووەمی ١٩٩8)، {{بنز|پاپا بێنێدیکتی شازدەیەم|en|Pope Benedict XVI}} (ئازاری ٢٠١٢) و {{بنز|پاپا فرانسیس|en|Pope Francis}} (ئەیلوولی ٢٠١٥). کۆمەڵگەی جوولەکەکان لە هاڤانادا کەمبووەتەوە دوای شۆڕش لەوەی کە سەردەمانێک زیاتر لە ١٥,٠٠٠ جوولەکەی لەخۆدەگرت،{{Citation needed|date=July 2022}} کە زۆرێکیان لە چەوساندنەوەی نازییەکان هەڵاتبوون و دواتر کووبایان جێهێشت بۆ مەیامی یان ئیسرائیل دوای ئەوەی کاسترۆ دەسەڵاتی گرتە دەست لە ساڵی ١٩٥٩. شارەکە سەردەمانێک پێنج کەنیسەی هەبوو، بەڵام تەنها سێیان ماونەتەوە (یەکێکیان {{بنز|جوولەکایەتیی ئۆرتۆدۆکسی مۆدێرن|en|Modern Orthodox Judaism|lt=ئۆرتۆدۆکس}}ە، و دووانەکەی تریان {{بنز|جوولەکایەتیی پارێزگار|en|Conservative Judaism|lt=پارێزگار}}ن: یەکێکیان پارێزگاری {{بنز|ئەشکەنازی|en|Ashkenazi}}یە و ئەوی تریان پارێزگاری {{بنز|سەفاردی|en|Sephardic}}ە)، {{بنز|پەرستگای بێت شالۆم (هاڤانا، کووبا)|en|Beth Shalom Temple (Havana, Cuba)|lt=کەنیسەی گەورەی بێت شالۆم}} یەکێکیانە و یەکێکی تریش کە تێکەڵەیەکە لە هەر سێکیان پێکەوە. لە شوباتی ٢٠٠٧دا، ''لێ نیویۆرک تایمز'' مەزەندەی کرد کە نزیکەی ١,٥٠٠ جوولەکەی ناسراو لە هاڤانادا دەژین.<ref>[http://travel.nytimes.com/2007/02/04/travel/04journeys.html?em&ex=1170824400&en=254a263b2686376e&ei=5087%0A 1,500 Jews who live in Cuba; 1,100 reside in Havana, and the remaining 400 are spread among the provinces.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510211942/http://travel.nytimes.com/2007/02/04/travel/04journeys.html?em&ex=1170824400&en=254a263b2686376e&ei=5087%0A |date=2011-05-10 }} In Cuba, Finding a Tiny Corner of Jewish Life.</ref> == ئابووری == [[File:Lonja del Comercio de La Habana vista desde la Avenida del Puerto.jpg|thumb|{{بنز|بینای لۆنجا دێل کۆمێرسیۆ|en|Lonja del Comercio building}}]] ئابووریی شارەکە سەرەتا لەسەر بنەمای شوێنەکەی گەشەی کرد، کە وایکرد ببێتە یەکێک لە سەرەتاییترین سەنتەرە گەورەکانی بازرگانی لە جیهانی نوێدا. شەکر و بازرگانییەکی گەشەسەندووی {{بنز|کۆیلە|en|slave}} سەرەتا سامانیان بۆ شارەکە هێنا، و دواتر، دوای سەربەخۆیی، بوو بە هاوینەهەوارێکی ناسراو. سەرەڕای هەوڵەکانی حکوومەتی فیدڵ کاسترۆ بۆ بڵاوکردنەوەی چالاکییە پیشەسازییەکانی کووبا بۆ هەموو بەشەکانی دوورگەکە، هاڤانا وەک سەنتەری بەشێکی زۆری پیشەسازیی نەتەوەکە دەمێنێتەوە.<ref>{{cite encyclopedia | url=https://www.britannica.com/place/Havana/People | title=Havana - People &#124; Britannica | encyclopedia=Encyclopedia Britannica | access-date=2022-10-05 | archive-date=2022-10-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221005163719/https://www.britannica.com/place/Havana/People | url-status=live }}</ref> ئەمڕۆ هاڤانا ئابوورییەکی هەمەچەشنی هەیە، بە کەرتە نەریتییەکانەوە، وەک بەرهەمهێنان، بیناسازی، گواستنەوە و پەیوەندییەکان، و ئەوانەی نوێن یان بووژاونەتەوە وەک بایۆتەکنەلۆژیا و گەشتیاری.{{Citation needed|date=December 2021}} پیشەسازیی نەریتیی شەکر، کە ئابووریی دوورگەکە بۆ ماوەی سێ سەدە لەسەری دامەزراوە، لە شوێنی تری دوورگەکە چەقی بەستووە و کۆنترۆڵی نزیکەی سێ لەسەر چواری ئابووریی هەناردەکردن دەکات. بەڵام دامەزراوە سووکەکانی بەرهەمهێنان، کارگەکانی ئامادەکردنی گۆشت، و ئۆپەراسیۆنە کیمیایی و دەرمانسازییەکان لە هاڤانادا چڕبوونەتەوە. پیشەسازییەکانی تری دروستکردنی خۆراکیش گرنگن، لەگەڵ کەشتیسازی، دروستکردنی ئۆتۆمۆبیل، بەرهەمهێنانی خواردنەوە کحولییەکان (بە تایبەتی ڕۆم)، ڕستن و چنران، و بەرهەمەکانی تووتن، بە تایبەتی جگەرەکانی {{بنز|هاڤانۆس|en|Habanos S.A.|lt=هاڤانۆس}} کە بەناوبانگی جیهانین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.macalester.edu/courses/geog61/jtahtinen/economy.html |سەردێڕ=The economy of Havana |بڵاوکەرەوە=Macalester.edu |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئابی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20120805052129/http://www.macalester.edu/courses/geog61/jtahtinen/economy.html}}</ref> هەرچەندە بەندەرەکانی سینفوێگۆس و ماتانزاس، بەتایبەتی، لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی شۆڕشگێڕدا پەرەیان پێدراوە، هاڤانا وەک دامەزراوەی سەرەکیی بەندەری کووبا دەمێنێتەوە؛ ٥٠٪ی هاوردە و هەناردەی کووبا بە هاڤانادا تێدەپەڕێت. بەندەرەکە هەروەها پشتگیریی پیشەسازییەکی بەرچاوی ماسیگرتنیش دەکات.{{Citation needed|date=December 2021}} لە ساڵی ٢٠٠٠دا، نزیکەی ٨٩٪ی هێزی کاری تۆمارکراوی فەرمیی شارەکە بۆ دەزگا، دامەزراوە یان کۆمپانیا بەڕێوەبراوەکانی حکوومەت کاریان دەکرد. هاڤانا، بە تێکڕا، بەرزترین داهات و پێوەرەکانی گەشەپێدانی مرۆیی هەیە لە وڵاتەکەدا. دوای داڕمانی یەکێتیی سۆڤیەت، کووبا دووبارە جەختی لەسەر گەشتیاری کردەوە وەک پیشەسازییەکی سەرەکی کە بووە هۆی بووژانەوەی. گەشتیاری ئێستا سەرچاوەی سەرەکیی ئابووریی هاڤانا و کووبایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.uiowa.edu/ifdebook/conferences/cuba/TLCP/Volume%201/Facio.pdf |سەردێڕ=Tourism in Cuba during the Special Period |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20100725185350/http://www.uiowa.edu/ifdebook/conferences/cuba/TLCP/Volume%201/Facio.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٠}}</ref> ئابووریی هاڤانا هێشتا لە گۆڕاندایە، سەرەڕای باوەشکردنەوەی ڕاول کاسترۆ بۆ کۆمپانیا ئازادەکان لە ساڵی ٢٠١١. هەرچەندە لە ساڵی ٢٠١١دا بەرزبوونەوەیەک لە بازرگانییە بچووکەکاندا هەبوو، بەڵام زۆرێکیان لەو کاتەوە شکستیان هێناوە، بەهۆی نەبوونی بازرگانی و داهات لەلایەن دانیشتووانی ناوخۆییەوە، کە تێکڕای مووچەیان ٢٠ دۆلارە لە مانگێکدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=AP|سەردێڕ=Lack of Customers Dooms Many Cuban Businesses|ناونیشان=http://weeklytimes.com/lack-of-customers-dooms-many-cuban-businesses/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131228034327/http://weeklytimes.com/lack-of-customers-dooms-many-cuban-businesses/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Weekly Times|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref> === بازرگانی و دارایی === دوای شۆڕش، سیستەمی کۆمپانیای ئازادی سەرمایەداریی نەریتیی کووبا جێگەی گیرایەوە بە سیستەمێکی ئابووریی زۆر بە کۆمەڵایەتی کراو. لە هاڤانا، بازرگانییەکانی خاوەندارێتی کووبایی و ئەمریکی خۆماڵی کران و ئەمڕۆ زۆربەی بازرگانییەکان تەنها لەژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتدا کار دەکەن.{{Citation needed|date=December 2021}} لە هاڤانای کۆن و سەرتاسەری ڤێدادۆ چەندین بازرگانیی بچووکی تایبەت هەن، وەک دوکانی چاککردنەوەی پێڵاو یان شوێنی دروستکردنی جلوبەرگ. بانکی بە هەمان شێوە لەژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتدایە، و {{بنز|بانکی نیشتمانیی کووبا|en|National Bank of Cuba}}، کە بارەگاکەی لە هاڤانایە، سەنتەری کۆنترۆڵی ئابووریی کووبایە. لقەکانی لە هەندێک حاڵەتدا لەو بینایانەدان کە لە سەردەمی پێش شۆڕشدا نووسینگەی بانکەکانی کووبا یان بیانی بوون.{{Citation needed|date=December 2021}} لە کۆتاییەکانی ساڵانی ١٩٩٠ەکاندا ڤێدادۆ، کە بە درێژایی کەناراوەکانی زەریای ئەتڵەسییە، دەستی کرد بە نوێنەرایەتیکردنی ناوچەی بازرگانیی سەرەکی. بە شێوەیەکی بەرفراوان لە نێوان ساڵانی ١٩٣٠ و ١٩٦٠ گەشەی پێدرا، کاتێک هاڤانا وەک شوێنێکی سەرەکی بۆ گەشتیارانی ئەمریکی گەشەی کرد؛ هۆتێلی بەرز، {{بنز|کازینۆ|en|casino}}کان، چێشتخانەکان، و دامەزراوە بازرگانییە ئاست بەرزەکان، کە زۆریان ڕەنگدانەوەی شێوازی ئارت دیکۆ بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=De una casa colonial a una mansión del Vedado |ناونیشان=http://www.paseosporlahabana.com/cats.asp?cID=83 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20041013131209/http://www.paseosporlahabana.com/cats.asp?cID=83 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١١|زمان=es}}</ref> ڤێدادۆ ئەمڕۆ ناوچەی داراییی هاڤانایە، و بانکە سەرەکییەکان، نووسینگەی کۆمپانیاکانی هێڵی ئاسمانی، دوکانەکان، بارەگای زۆربەی بازرگانییەکان، چەندین شوقەی بەرز و هۆتێلەکان، لەم ناوچەیەدا هەڵکەوتوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=britannica.com |ناونیشان=https://www.britannica.com/eb/topic-624418/Vedado |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071012165946/https://www.britannica.com/eb/topic-624418/Vedado |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> زانکۆی هاڤانا لە ڤێدادۆدایە. === گەشتیاری === [[File:Havana sightseeing bus.jpg|thumb|right|پاسەکانی سەیرانکردن لە {{بنز|گۆڕەپانی ناوەندی، هاڤانا|en|Parque Central, Havana|lt=گۆڕەپانی ناوەندی}}]] شارەکە لە مێژە سەرنجڕاکێشییەکی باو بووە بۆ گەشتیاران. لە نێوان ساڵانی ١٩١٥ و ١٩٣٠دا، هاڤانا میوانداریی گەشتیاری زیاتری دەکرد لە چاو هەر شوێنێکی تری کاریبی.<ref name="Miguel">{{cite conference |last1=Figueras |first1=Miguel Alejandro |title=International Tourism and the Formation of Productive Clusters in the Cuban Economy |url=http://www.world-tourism.org/quality/E/docs/trade/cubacontrib.pdf |conference=[[Latin American Studies Association]], 22nd Congress |access-date=27 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040805035546/http://www.world-tourism.org/quality/E/docs/trade/cubacontrib.pdf |archive-date=2004-08-05 |location=Washington, D.C. |date=September 2001 }}</ref> ئەم لێشاوە بەشێکی زۆری بەهۆی نزیکیی کووبا بوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، کە تێیدا {{بنز|قەدەغەکردنی مەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان|en|Prohibition in the United States|lt=قەدەغەکردنی}} توند بۆ سەر {{بنز|مەی (ماددەی هۆشبەر)|en|alcohol (drug)|lt=مەی}} و کات بەسەربردنەکانی تر جیاوازییەکی گەورەی هەبوو لەگەڵ هەڵوێستی ئارامی نەریتیی دوورگەکە بەرامبەر بە کاتبەسەربردنەکان. نامیلکەیەک کە لەلایەن E.C. Kropp Co., Milwaukee, WI، بڵاوکراوەتەوە لە نێوان ساڵانی ١٩٢١ و ١٩٣٩ کە بانگەشە بۆ گەشتیاری دەکات لە هاڤانا، کووبا، دەکرێت لە کتێبخانەی دیجیتاڵیی زانکۆی هیۆستن بدۆزرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://digitalcollections.lib.uh.edu/collections/44558f90v?locale=en |سەردێڕ=Havana, Cuba: The Summer Land of the World // Digital Collections |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250419155414/https://digitalcollections.lib.uh.edu/collections/44558f90v?locale=en |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەگەڵ تێکچوونی پەیوەندییەکانی کووبا و ویلایەتە یەکگرتووەکان و سەپاندنی گەمارۆی بازرگانی بەسەر دوورگەکەدا لە ساڵی ١٩٦١، گەشتیاری بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزی و نەگەڕایەوە بۆ ئاستێک کە نزیک بێت لە ئاستەکانی پێش شۆڕش تا ساڵی ١٩٨٩. حکوومەتی شۆڕشگێڕ بە گشتی، و فیدڵ کاسترۆ بە تایبەتی، دژی هەر پەرەپێدانێکی بەرچاوی گەشتیاری بوون. لە ساڵی ١٩٨٢، حکوومەتی کووبا کۆدێکی وەبەرهێنانی بیانی پەسەند کرد کە چەندین کەرتی بەڕووی سەرمایەی بیانی کردەوە.{{Citation needed|date=December 2021}} لە ڕێگەی دروستکردنی ئەو کۆمپانیایانەی کە کراوە بوون بۆ ئەم جۆرە وەبەرهێنانە بیانییە (وەک ''Cubanacan'')، کووبا دەستی کرد بە ڕاکێشانی سەرمایە بۆ پەرەپێدانی هۆتێلەکان، و توانیی ژمارەی گەشتیاران لە ١٣٠,٠٠٠ (لە ١٩٨٠دا) بەرزبکاتەوە بۆ ٣٢٦,٠٠٠ (تا کۆتایی ئەو دەیەیە).<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wilkinson |یەکەم=Stephen |ڕێکەوت=٢٠٠٨|سەردێڕ=Cuba's Tourism 'Boom': A Curse or a Blessing? |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/20455086 |journal=Third World Quarterly |بەرگ=٢٩|issue=5 |پەڕەکان=٩٧٩–٩٩٣|doi=10.1080/01436590802106189 |jstor=20455086 |issn=0143-6597|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> هاڤانا هەروەها جێگەیەکی باوی {{بنز|گەشتیاریی تەندروستی|en|health tourism}} بووە بۆ زیاتر لە ٢٠ ساڵ. نەخۆشە بیانییەکان سەردانی کووبا دەکەن، بەتایبەتی هاڤانا، بۆ کۆمەڵێک چارەسەری فراوان لەوانە {{بنز|نەشتەرگەریی چاو|en|eye-surgery}}، نەخۆشییە {{بنز|دەمارناسی|en|neurological}}یەکانی وەک {{بنز|سکلیڕۆسیسی فرەجۆر|en|multiple sclerosis}} و {{بنز|نەخۆشیی پارکینسۆن|en|Parkinson's disease}}، و {{بنز|ئێسکناسی|en|orthopaedics|lt=ئێسک و شکان}}. زۆرێک لە نەخۆشەکان خەڵکی ئەمریکای لاتینن، هەرچەندە چارەسەری پزیشکی بۆ {{بنز|کۆنیشانی ڕێتینای بۆیاخکراو|en|retinitis pigmentosa}}، کە زۆرجار بە {{بنز|شەوکوێری|en|night blindness}} دەناسرێت، چەندین نەخۆشی لە ئەورووپا و ئەمریکای باکوورەوە ڕاکێشاوە.<ref>[http://www.caribbeannetnews.com/news-3085--6-6--.html A Novel Tourism Concept] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100128054658/http://www.caribbeannetnews.com/news-3085--6-6--.html |date=28 January 2010 }} Caribbean News Net</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3284995.stm|سەردێڕ= Cuba sells its medical expertise|ئیش= BBC News|یەکەم= Tom|دوایین= Fawthrop|ڕێکەوت= ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان= ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20251117065354/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3284995.stm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> هاڤانا ساڵانە زیاتر لە ملیۆنێک گەشتیار ڕادەکێشێت،<ref name="Havana Tourism"/> سەرژمێریی فەرمی بۆ هاڤانا ڕایدەگەیەنێت کە لە ساڵی ٢٠١٠دا شارەکە لەلایەن ١,١٧٦,٦٢٧ گەشتیاری نێودەوڵەتییەوە سەردان کراوە،<ref name="Havana Tourism"/> کە زیادبوونێکی ٢٠٪ بوو لە ٢٠٠٥ەوە. === هەژاری و گەڕەکە هەژارنشینەکان === {| border="1" style="float:right;" cellpadding="6" cellspacing="0" |+ |- !colspan=9| یەکەکانی نیشتەجێبوون و دانیشتووانی گەڕەکە هەژارنشینەکانی هاڤانا<ref name=Censo_vivienda>INV, Instituto Nacional de la Vivienda (2001a) Boletín Estadístico Anual. 2001. INV, Havana.</ref><ref name=Problemas_socioambientales /> |- ! style="background:#efefef;"|جۆری نیشتەجێبوون ! style="background:#efefef;"|ساڵ ! style="background:#efefef;"|یەکەکان ! style="background:#efefef;"|دانیشتووان ! style="background:#efefef;"|٪ی کۆی دانیشتووان |- | '''''cuartería^(a)''''' || 2001 || 60,754 || 206,564 || 9.4 |- | '''{{بنز|گەڕەکی هەژارنشین|en|slum|lt=گەڕەکە هەژارنشینەکان}}''' || 2001 || 21,552 || 72,986 || 3.3 |- | '''{{بنز|پەناگەی پەنابەران|en|Refugee shelter|lt=پەناگەکان}}''' || 1997 || 2,758 || 9,178 || 0.4 |- |colspan=5|<small>^'''(a)''' '''''کوارتێریایەک''''' (یان '''''سیودادێلا''''', '''''سۆلار''''') کۆشکێکی گەورەی کۆنی ناوەندی شار یان هۆتێل یان<br /> خانەیەکی کرێچیانە کە دابەشکراوە بۆ ژوور، هەندێک جار زیاتر لە ٦٠ خێزانی تێدایە.<ref name=cuarteria_def>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Dick Cluster|نووسەر٢=Rafael Hernández|سەردێڕ=The History of Havana|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6-yxUyss_ycC&pg=PA145|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٣٩-٧١٠٧-٤|پەڕە=١٤٥}}</ref></small> |} لە ساڵانی دوای داڕمانی یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١دا، شارەکە، و کووبا بە گشتی بەدەست دەیان ساڵ تێکچوونی ئابوورییەوە ناڵاندوویانە، لەوانەش قۆناغی تایبەتی ساڵانی ١٩٩٠ەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Cuba - Overview|ناونیشان=http://topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/cuba/index.html|newspaper=New York Times|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|یەکەم=Victoria|دوایین=Burnett|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111124054534/http://topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/cuba/index.html?|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> حکوومەتی نیشتمانی پێناسەیەکی فەرمیی بۆ هەژاری نییە.<ref name=Cub_eco>Angela, Ferriol Maruaga; et al.: ''Cuba crisis, ajuste y situación social (1990–1996)'', La Habana, Cuba : Editorial de Ciencias Sociales, 1998, Champter 1</ref> توێژەرانی حکوومەت دەڵێن کە "هەژاری" بە باوترین واتا قبووڵکراوەکان بەڕاستی لە کووبادا بوونی نییە، بەڵکو ئەوەیە کە کەرتێک لە دانیشتووان هەیە کە دەکرێت بە "لە مەترسیدا" یان "نەپارێزراو" وەسف بکرێت بە بەکارهێنانی پێوەرە قبووڵکراوە نێودەوڵەتییەکان.<ref name=Cub_eco /> دەستەواژەی گشتیی "{{بنز|گەڕەکی هەژارنشین|en|slum|lt=گەڕەکە هەژارنشینەکان}}" دەگمەن لە کووبادا بەکاردێت، نیشتەجێبوونی ژێر-پێوەر بەم شێوەیە وەسف دەکرێت: جۆری نیشتەجێبوون، بارودۆخی نیشتەجێبوون، کەرەستەی بیناسازی، و جۆری نیشتەجێبوون. پەیمانگای نیشتمانیی نیشتەجێبوون ئەو یەکانەی لە ''سۆلارێس''دان (کۆشکێکی گەورەی کۆنی ناوەندی شار یان هۆتێل یان خانەیەکی کرێچیانە کە دابەشکراوە بۆ ژوور، هەندێک جار زیاتر لە ٦٠ خێزانی تێدایە)<ref name=cuarteria_def /> و {{بنز|شاری پەڕپووت|en|shanty towns}} بە "خانووبەرەی نالەبار" دادەنێت و ژمارەیان دەژمێرێت. زۆربەی یەکەکانی گەڕەکە هەژارنشینەکان لە شارەوانییەکانی ناوەندی شاری هاڤانای کۆن و سێنترۆ هابانا چڕبوونەتەوە، هەروەها لە گەڕەکەکانی وەک ''ئاتارێس'' لە ڕێگلا.<ref name=Problemas_socioambientales>González Rego, R. 1999. "Una Primera Aproximación al Análisis Espacial de los Problemas Socioambientales en los Barrios y Focos Insalubres de Ciudad de La Habana". Facultad de Filosofía e Historia. Departamento de Sociología, Universidad de La Habana. 250 p.</ref> ئەو کەسانەی لە گەڕەکە هەژارنشینەکاندا دەژین دەستڕاگەیشتنیان بە هەمان پەروەردە، چاودێری تەندروستی، هەلی کار و ئاسایشی کۆمەڵایەتی هەیە وەک ئەوانەی لە گەڕەکە پێشتر ئیمتیازدارەکاندا دەژین. شارە پەڕپووتەکان لە سەرتاسەری شارەکەدا بڵاوبوونەتەوە جگە لە چەند ناوچەیەکی ناوەندی نەبێت.<ref name=Problemas_socioambientales /> زیاتر لە ٩٪ی دانیشتووانی هاڤانا لە ''کوارتێرییا'' (''سۆلارێس، سیودادێلا'') دەژین، ٣.٣٪ لە شارە پەڕپووتەکاندا، و ٠.٣٪ لە پەناگەکانی پەنابەراندا دەژین.<ref name=Censo_vivienda /><ref name=Problemas_socioambientales /> ئەمە خەمڵاندنی ژمارەی ئەو کەسانە لەخۆناگرێت کە لە نیشتەجێبوونی بارودۆخ "مامناوەند" یان "خراپ"دا دەژین چونکە لە زۆر حاڵەتدا ئەم یەکانە مەرج نییە ببنە نیشتەجێبوونی گەڕەکی هەژارنشین بەڵکو لە بنەڕەتدا شوێنی نیشتەجێبوونی باشن کە پێویستیان بە چاککردنەوە هەیە. بەپێی ئامارە فەرمییەکانی ''پەیمانگای نیشتمانیی نیشتەجێبوون''، لە ساڵی ٢٠٠١دا، ٦٤٪ی ئەو ٥٨٦,٧٦٨ یەکەیەی هاڤانا بە دۆخی "باش" دادەنران، کە لە ساڵی ١٩٩٠دا ٥٠٪ بوو. نزیکەی ٢٠٪ لە دۆخی "مامناوەند"دا بوون و ١٦٪ لە دۆخی "خراپ"دا بوون.<ref name=Problemas_socioambientales /> داڕمانی بەشەکی یان تەواوەتیی بیناکان شتێکی دەگمەن نییە، هەرچەندە ژمارەکە تا کۆتاییەکانی ساڵانی ١٩٩٠ەکان بۆ نیوە کەمببووەوە لە کاتێکدا خراپترین یەکەکان نەمان و ئەوانی تریش چاککرانەوە. بیناکانی هاڤانای کۆن و سێنترۆ هابانا بە تایبەتی ڕووبەڕووی هۆکارە سروشتییەکان دەبنەوە: شێی بەرز، کاریگەرییە داخورێنەرەکانی پرژەی خوێ بەهۆی نزیکی لە کەناراوەکانەوە، و لافاوی ناوبەناو. زۆربەی ناوچەکانی شارەکە، بەتایبەتی قەزا پڕدانیشتووانەکان، تووشی {{بنز|داتەپینی شار|en|urban decay}} بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠٠٧|سەردێڕ=Havana's former grandeur decays and crumbles|ئیش=Reuters|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-cuba-havana-idUSN2034616720070324|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200717113902/https://www.reuters.com/article/us-cuba-havana-idUSN2034616720070324|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == گواستنەوە == === فڕۆکەخانەکان === {{Unreferenced section|date=January 2022}} هاڤانا لەلایەن {{بنز|فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی خۆسێ مارتی|en|José Martí International Airport}}ەوە خزمەتگوزاریی پێشکەش دەکرێت. فڕۆکەخانەکە دەکەوێتە نزیکەی {{convert|11|km|mi|0|sp=us}} لە باشووری سەنتەری شارەکەوە، لە شارەوانیی بۆیێرۆس، و وێستگەی سەرەکییە بۆ {{بنز|هێڵی ئاسمانیی نیشتمانی|en|flag carrier}} وڵاتەکە {{بنز|کوبانا دێ ئاڤیاسیۆن|en|Cubana de Aviación}}. فڕۆکەخانەکە دەروازەی سەرەکیی نێودەوڵەتی و ناوخۆییی کووبایە، هاڤانا بە بەشەکانی تری کاریبی، ئەمریکای {{بنز|ئەمریکای باکوور|en|North America|lt=باکوور}}، {{بنز|ئەمریکای ناوەندی|en|Central America|lt=ناوەند}} و باشوور، ئەورووپا و یەک شوێن لە ئەفریقاوە دەبەستێتەوە. شارەکە هەروەها لەلایەن {{بنز|فڕۆکەخانەی پلایا باراکۆا|en|Playa Baracoa Airport}}ەوە خزمەتگوزاریی پێشکەش دەکرێت، کە فڕۆکەخانەیەکی بچووکە لە ڕۆژاوای شارەکە و بۆ هەندێک گەشتی ناوخۆیی بەکاردەهێنرێت، بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن {{بنز|ئێرۆگاڤیۆتا|en|Aerogaviota}}ەوە. === هێڵی ئاسنین === [[File:Inside train station Havana.jpg|thumb|left|بەشی ناوەوەی {{بنز|وێستگەی شەمەندەفەری ناوەندی، هاڤانا|en|Central Railway Station, Havana|lt=وێستگەی شەمەندەفەری ناوەندی}}]] هاڤانا تۆڕێکی هێڵی ئاسنینی دەوروبەری شار، نێوان شارەکان و مەودای درێژی هەیە. هێڵی ئاسنینەکان خۆماڵی کراون و لەلایەن FFCC ({{بنز|هێڵی ئاسنینی کووبا|en|Ferrocarriles de Cuba}})ەوە بەڕێوەدەبرێن. FFCC هاڤانا بە هەموو پارێزگاکانی کووباوە دەبەستێتەوە، و {{بنز|هێڵی ئاسنینی دەوروبەری هاڤانا|en|Havana Suburban Railway}} خزمەتی شارەکە دەکات. وێستگە سەرەکییەکانی شەمەندەفەر بریتین لە: وێستگەی شەمەندەفەری ناوەندی، وێستگەی شەمەندەفەری لا کوبرێ، وێستگەی کازابلانکا، و ئیستاسیۆن دێ تولیپان. لە ساڵی ٢٠٠٤دا قەبارەی ساڵانەی سەرنشینان نزیکەی ١١ ملیۆن بوو،<ref name=Censo_transporte>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.one.cu/aec2009/datos/13TRANSPORTE.pdf |سەردێڕ=Statistical Yearbook of Cuba 2009 |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110822200546/http://www.one.cu/aec2009/datos/13TRANSPORTE.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئابی ٢٠١١}} National Statistics Census of Cuba – Transportation p. 6</ref> بەڵام خواست بە دوو هێندە و نیو بۆ سێ هێندەی ئەم بەهایە خەمڵێنراوە، و قەرەباڵغترین ڕێگا لە نێوان هاڤانا و سانتیاگۆ دێ کووبادایە، کە نزیکەی {{convert|836|km|mi|sp=us}} لە یەکترییەوە دوورن بە هێڵی ئاسنین. لە ساڵی ٢٠٠٠دا یەکێتیی هێڵی ئاسنینی کووبا عەرەبانەی پلە یەکی فەڕەنسیی کڕی کە سیستەمی فێنککەرەوەیان هەبوو. عەرەبانەی نوێی دروستکراوی چینی و ڕووسی بۆ شەمەندەفەری مەودای درێژ لە دەیەی ٢٠١٠دا دەستیان بە کارکردن کرد، و هەندێکیان ئێستا خزمەتگوزاریی دەوروبەری شار پێشکەش دەکەن. لە ساڵانی ١٩٨٠ەکاندا پلان هەبوو بۆ سیستەمێکی {{بنز|ترانزێتی خێرا|en|Rapid Transit|lt=سیستەمی مێترۆ}} لە هاڤانا هاوشێوەی مێترۆی {{بنز|مێترۆی مۆسکۆ|en|Moscow Metro|lt=مۆسکۆ}}، لە ئەنجامی کاریگەریی یەکێتیی سۆڤیەت لە کووبا لەو کاتەدا. توێژینەوەکانی جیۆلۆجی و دارایی کە لەلایەن شارەزایانی کووبایی، چیکی و سۆڤیەتییەوە کرابوون لە ساڵانی ١٩٨٠ەکاندا زۆر پێشکەوتبوون.<ref name=Hav_metro>[http://www.cubanet.org/sindical/news/y07/03290701.html Havana Metro] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120119181627/http://www.cubanet.org/sindical/news/y07/03290701.html |date=19 January 2012 }} Hace unos años parecía que la capital cubana tendría metro, cuando en la década de 1980 los estudios de geología y finanzas realizados por especialistas cubanos y soviéticos iban muy adelantados.</ref> ڕۆژنامەوانی کووبا پڕۆژەی دروستکردنەکە و ڕێگاکەی پیشان دا، کە شارەوانییەکان و گەڕەکەکانی پایتەختی بە یەکەوە دەبەستەوە.<ref name=Hav_metro/> لە کۆتاییەکانی ساڵانی ١٩٨٠ەکاندا پڕۆژەکە پێشتر دەستی پێکردبوو، هەر میلێک (١.٦ کم) لە هێڵەکە لەو کاتەدا ملیۆنێک دۆلاری تێدەچوو، بەڵام بەهۆی داڕمانی یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١دا پڕۆژەکە دواتر وازی لێ هێنرا.<ref name=Hav_metro/> === نێوان شارەکان === هێڵێکی نێوان شارەکان،{{efn|ئەم زاراوەیە هاوتای ترام وەسف دەکات.}} کە بە {{بنز|هێڵی ئاسنینی کارەبایی هێرشی|en|Hershey Electric Railway}} ناسراوە و لە ساڵی ١٩١٧ دروست کراوە، لە کازابلانکاوە (لەودیوی کەنداوەکە لە هاڤانای کۆنەوە) دەڕوات بۆ هێرشی و پاشان بۆ {{بنز|ماتانزاس|en|Matanzas}}.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Conner Gorry|نووسەر٢=David Stanley|سەردێڕ=Cuba|ناونیشان=https://archive.org/details/cuba00gorr|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration|ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Lonely Planet|ژپنک=٩٧٨-١-٧٤٠٥٩-١٢٠-١|پەڕە=[https://archive.org/details/cuba٠٠gorr/page/١٤٢ ١٤٢]}}</ref> === تراموای === [[File:Havana tram surf.jpg|thumb|تۆڕی ترامی هاڤانا لە ساڵی ١٩٥٠دا]] هاڤانا تا ساڵی ١٩٥٢ سیستەمێکی ترامی بەڕێوەدەبرد، کە وەک سیستەمێکی {{بنز|عەرەبانەی ئەسپ|en|horsecar}} بە ناوی Ferro Carril Urbano de la Habana لە ساڵی ١٨٥٨ دەستی پێکرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tramz.com/cu/hb/hb.html|سەردێڕ=The Tramways of Cuba|ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200121091121/http://www.tramz.com/cu/hb/hb.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ١٨٦٣ لەگەڵ کۆمپانیای ڕکابەری گواستنەوەدا یەکیگرت وەک Empresa del Ferro-Carril Urbano y Omnibus de La Habana و دواتر لە ساڵی ١٩٠٠ لەژێر دەستی خاوەنە بیانییە نوێیەکاندا بەناوی کۆمپانیای هێڵی ئاسنینی کارەبایی هاڤانا کارەبایی کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tramz.com/cu/hb/hbb.html|سەردێڕ=The Tramways of Cuba|ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200122140446/http://www.tramz.com/cu/hb/hbb.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کەمبوونەوەی سەرنشینان بووە هۆی ئیفلاسبوون لە ساڵی ١٩٥٠ و خاوەنی نوێ Autobus Modernos SA وازی لە سیستەمەکە هێنا لە بەرژەوەندیی پاسەکان و عەرەبانە ماوەکانیش لە ساڵی ١٩٥٢ فرۆشران بە ماتانزاس.{{Citation needed|date=December 2021}} === ڕێگاوبانەکان === تۆڕی ڕێگاوبانی شارەکە تا ڕادەیەک بەرفراوانە، و شەقامی فراوان، ڕێگای سەرەکی و ڕێگای گەیشتنی گەورەی بۆ شارەکە هەیە وەک ئەوتۆپیستا ناسیۆناڵ (A1)، {{بنز|کارێتێرا سێنتراڵ (کووبا)|en|Carretera Central (Cuba)|lt=کارێتێرا سێنتراڵ}} و {{بنز|ڤیا بلانکا (کووبا)|en|Via Blanca (Cuba)|lt=ڤیا بلانکا}}. تۆڕی ڕێگاوبانەکان لە سەردەمی ئیسپانییەکانەوە لە قۆناغی دروستکردن و گەشەکردندایە بەڵام بەهۆی کەمیی چاککردنەوەوە ڕووبەڕووی تێکچوونێکی گەورە بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Transporte publico en La Habana|ناونیشان=http://transporte-publico-en-la-habana.mundoviajero.net/|بڵاوکەرەوە=Mundo Viajero|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|زمان=es|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئەیلوولی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110903022831/http://transporte-publico-en-la-habana.mundoviajero.net/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ڕێگا خێراکان ({{بنز|ڕێگای خێرا|en|Controlled-access highway|lt=ئۆتۆپیستاکان}}) بریتین لە: * A1 – ئەوتۆپیستا ناسیۆناڵ، لە هاڤاناوە بۆ {{بنز|سانتا کلارا، کووبا|en|Santa Clara, Cuba|lt=سانتا کلارا}} و {{بنز|سانکتی سپیریتوس، کووبا|en|Sancti Spiritus, Cuba|lt=سانکتی سپیریتوس}}، لەگەڵ بەشی کورتی زیادە لە نزیک سانتیاگۆ و گوانتانامۆ * A4 – ئەوتۆپیستا ئێستێ-ئۆستێ، لە هاڤاناوە بۆ {{بنز|پینار دێل ڕیۆ|en|Pinar del Río}} * ڤیا بلانکا، بۆ ماتانزاس و {{بنز|ڤارادێرۆ|en|Varadero}} * ڕێگای ئەڵقەیی هاڤانا ({{langx|es|Primer anillo|links=no}})، کە لە {{بنز|تونێلی هاڤانا|en|Havana tunnel|lt=تونێل}}ێکەوە لەژێر دەروازەی کەنداوی هاڤانادا دەست پێدەکات * ئەوتۆپیستا دێل مێدیۆدیا، لە هاڤاناوە بۆ {{بنز|سان ئەنتۆنیۆ دێ لاس بانیۆس|en|San Antonio de los Baños}} * ئۆتۆپیستایەک لە هاڤاناوە بۆ {{بنز|مێلێنا دێل سور|en|Melena del Sur}} * ئۆتۆپیستایەک لە هاڤاناوە بۆ {{بنز|ماریێل، کووبا|en|Mariel, Cuba|lt=ماریێل}} == پەروەردە == {{Further|{{بنز|پەروەردە لە کووبا|en|Education in Cuba}}}} {{Recentism|date=December 2021}} [[File:Facultad de Matemáticas y Ciencias de la Computación.JPG|thumb|کۆلێژی بیرکاری و زانستی کۆمپیوتەر، زانکۆی هاڤانا]] حکوومەتی نیشتمانی هەموو بەرپرسیاریەتییەکی پەروەردە لە ئەستۆ دەگرێت، و قوتابخانەی سەرەتایی، ناوەندی، و ڕاهێنانی پیشەیی گونجاو لە سەرتاسەری کووبادا هەن. قوتابخانەکان کوالێتییان جیاوازە و پەروەردە لە هەموو ئاستەکاندا بێبەرامبەر و زۆرەملێیە جگە لە خوێندنی باڵا، کە ئەویش بێبەرامبەرە. زانکۆی هاڤانا، کە لە بەشی ڤێدادۆی هاڤانا هەڵکەوتووە، لە ساڵی ١٧٢٨ دامەزراوە و وەک دامەزراوەیەکی پێشەنگی خوێندنی باڵا لە {{بنز|نیوەگۆی ڕۆژاوا|en|Western Hemisphere}} سەیر دەکرا. ماوەیەکی کورت دوای شۆڕش، زانکۆکە، و هەروەها هەموو دامەزراوە پەروەردەییەکانی تر، خۆماڵی کران. لەو کاتەوە چەندین زانکۆی تریش کراونەتەوە، وەک {{بنز|پۆلیتەکنیکی خۆسێ ئەنتۆنیۆ ئێچێڤێریا|en|Polytechnic José Antonio Echeverría|lt=پەیمانگای باڵای پۆلیتەکنیکی خۆسێ ئەنتۆنیۆ ئێچێڤێریا}} کە تێیدا زۆرینەی ڕەهای ئەندازیارانی ئەمڕۆی کووبای تێدا دەخوێنن. {{بنز|قوتابخانەی نیشتمانیی بالێی کووبا|en|Cuban National Ballet School}} بە ٤,٣٥٠ قوتابییەوە یەکێکە لە گەورەترین قوتابخانەکانی بالێ لە جیهاندا و بەپڕستیژترین قوتابخانەی بالێیە لە کووبا.<ref>{{in lang|es}} [http://www.bohemia.cubasi.cu/2006/04/28/cultura/ballet-formacion-humanista.html La Escuela Nacional de Ballet] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090623000202/http://www.bohemia.cubasi.cu/2006/04/28/cultura/ballet-formacion-humanista.html |date=23 June 2009 }} – La Escuela desarrolla una experiencia única en el mundo, enmarcada en la Batalla de Ideas.</ref> == شوێنەوارەکان و سەنتەرە مێژووییەکان == [[File:James Gay Sawkins - Vista de la Plaza de San Francisco.jpg|thumb|دیمەنی {{بنز|گۆڕەپانی سان فرانسیسکۆ دێ ئاسیس|en|Plaza de San Francisco de Asís|lt=گۆڕەپانی سان فرانسیسکۆ}}ی هاڤانا لە ساڵی ١٨٤١ لەلایەن {{بنز|جەیمس جی. ساوکینز|en|James G. Sawkins}}ەوە]] * '''هاڤانای کۆن (Habana Vieja)''': کرۆکی شاری ڕەسەنی هاڤانا لەخۆدەگرێت. وەک شوێنەوارێکی کەلەپووری جیهانیی یوونێسکۆ ڕاگەیەندرا. * '''{{بنز|مەیدانی ڤیێخا، هاڤانا|en|Plaza Vieja, Havana|lt=پلازا ڤیێخا}}''': گۆڕەپانێکە لە هاڤانای کۆن، شوێنی لەسێدارەدان، ڕێپێوانەکان، شەڕی گا، و ''{{بنز|فیستیڤاڵ|en|Festival|lt=ڤیستیڤاڵەکان}}'' بووە. * '''{{بنز|لا کابانیا|en|La Cabaña|lt=قەڵای سان کارلۆس دێ لا کابانیا}}''': قەڵایەکە کە دەکەوێتە لای ڕۆژهەڵاتی کەنداوی هاڤانا، لا کابانیا سەرنجڕاکێشترین قەڵایە لە سەردەمی ئیسپانییەکاندا، بەتایبەتی دیوارەکانی کە لە کۆتایی سەدەی ١٨ەمدا دروست کراون. * '''{{بنز|کاپیتۆلی نیشتمانیی کووبا|en|National Capitol of Cuba|lt=ئێل کاپیتۆلیۆ ناسیۆناڵ}}''': لە ساڵی ١٩٢٩ وەک ئەنجومەنی پیران و ئەنجومەنی نوێنەران دروست کراوە، ئەم بینا زەبەلاحە بە قوبەکەی دەناسرێتەوە، کە زاڵە بەسەر ئاسۆی شارەکەدا. لە ناوەوەیدا سێیەم گەورەترین پەیکەری ناوماڵ لە جیهاندا هەیە، بە ناوی ''La Estatua de la República''. لەم ڕۆژانەدا، بارەگای {{بنز|ئەنجومەنی زانستیی کووبا|en|Cuban Academy of Sciences}} و مۆزەخانەی نیشتمانیی مێژووی سروشتی لە ناو بیناکەدان و گەورەترین کۆمەڵەی مێژووی سروشتی لە وڵاتەکەدا لەخۆدەگرێت. * '''{{بنز|کاستیلۆ دێل مۆرۆ|en|Castillo de los Tres Reyes del Morro|lt=قەڵای ئێل مۆرۆ}}''': قەڵایەکە کە دەروازەی کەنداوی هاڤانا دەپارێزێت؛ قەڵای مۆرۆ بەهۆی هەڕەشەی چەتەکانی دەریا بۆ سەر بەندەرەکە دروست کرا. * '''{{بنز|کاستیلۆ دێ لا ڕیال فوێرسا|en|Castillo de la Real Fuerza|lt=قەڵای سان سەلڤادۆر دێ لا پونتا}}''': قەڵایەکی بچووکە کە لە سەدەی ١٦ەمدا دروست کراوە، لە خاڵی چوونەژوورەوەی ڕۆژاوا بۆ بەندەری هاڤانا، ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا لە پاراستنی هاڤانا لە ماوەی سەدەکانی سەرەتای بوونی ئیسپانییەکان. نزیکەی بیست تۆپی کۆن و ئەنتیکەی سەربازی لەخۆدەگرێت. * '''{{بنز|مەسیحی هاڤانا|en|Christ of Havana}}''': پەیکەری مەڕمەڕیی ٢٠ مەتریی مەسیحی هاڤانا (١٩٥٨) لە لای ڕۆژهەڵاتی گردەکەی کەنداوەکەوە شارەکە پیرۆز دەکات، زۆر هاوشێوەی {{بنز|مەسیحی ڕزگارکەر (پەیکەر)|en|Christ the Redeemer (statue)|lt=مەسیحی ڕزگارکەر}}ی بەناوبانگ لە ڕیۆ دێ ژانێرۆ. * '''{{بنز|شانۆی گەورەی هاڤانا|en|Great Theatre of Havana}}''': ئۆپێراخانەیەکە کە بە تایبەتی بە خاوەندارێتیی تیپی نیشتمانیی بالێی کووبا بەناوبانگە، هەندێک جار میوانداریی نمایشەکانی ئۆپێرای نیشتمانی دەکات. شانۆکە هەروەها وەک هۆڵی کۆنسێرت ناسراوە، هۆڵی {{بنز|گارسییا لۆرکا|en|Federico García Lorca|lt=گارسییا لۆرکا}}، کە گەورەترینە لە کووبا. * '''{{بنز|مالێکۆن، هاڤانا|en|Malecón, Havana|lt=مالێکۆن/دیواری دەریا}}''': ئەو شەقامەیە کە بە درێژایی کەناراوەکانی باکووری شارەکە دەڕوات، لە تەنیشت {{بنز|بەربەستی دەریا|en|seawall}}کەوە. مالێکۆن بەناوبانگترین شەقامی هاڤانایە، بە خۆرئاوابوونەکانی ناسراوە. * '''{{بنز|هۆتێل ناسیۆناڵ دێ کووبا|en|Hotel Nacional de Cuba}}''': هۆتێلێکی نیشتمانیی شێوازی {{بنز|ئارت دیکۆ|en|Art Deco}}یە کە لە ساڵانی ١٩٥٠ەکاندا وەک کۆمەڵگەیەکی قومار و کاتبەسەربردن بەناوبانگ بوو. * '''{{بنز|مۆزەخانەی شۆڕش (کووبا)|en|Museum of the Revolution (Cuba)|lt=مۆزەخانەی شۆڕش}}''': لە ناو {{بنز|کۆشکی سەرۆکایەتی|en|Presidential Palace}}ی پێشوودایە، لەگەڵ یەختی {{بنز|گرانما (یەخت)|en|Granma (yacht)|lt=گرانما}} کە لە پشت مۆزەخانەکەوە نمایش کراوە. * '''{{بنز|گۆڕستانی کۆڵۆن، هاڤانا|en|Colon Cemetery, Havana|lt=گۆڕستانی کریستۆڤاڵ کۆلۆن}}''': گۆڕستانێک و مۆزەخانەیەکی کراوەیە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.carilat.de/stories/cubas_necropolis.htm |سەردێڕ=Havana's magnificent necropolis tells a story of wealth and freedom |بڵاوکەرەوە=Carilat.de |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20090801201611/http://www.carilat.de/stories/cubas_necropolis.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> یەکێکە لە بەناوبانگترین گۆڕستانەکانی ئەمریکای لاتین، بە جوانی و شکۆمەندییەکەی ناسراوە. گۆڕستانەکە لە ساڵی ١٨٧٦ دروست کراوە و نزیکەی یەک ملیۆن گۆڕی تێدایە. هەندێک لە بەردی گۆڕەکان بە پەیکەرەکانی ڕامۆس بلانکۆس، لە نێوان ئەوانی تردا، ڕازێنراونەتەوە. == کلتوور == === هێماکان === {{Main|{{بنز|نیشانی هاڤانا|en|Coat of arms of Havana}}}} [[File:Coat of arms of La Habana.svg|thumb|upright|نیشانی لا هابانا]] نیشانی هاڤانا لە سێ قەڵا پێکدێت کە نوێنەرایەتیی ئەو سێ قەڵایە دەکەن کە بەرگرییان لە شارەکە دەکرد: قەڵای فوێرسا، قەڵای مۆرۆ و قەڵای پونتا. کلیلەکە نوێنەرایەتیی ئەوە دەکات کە هاڤانا دەروازەی چوونە ژوورەوەی {{بنز|جیهانی نوێ|en|New World}} بووە. قەڵغانەکە، کە لە لایەکەوە بە لقێکی بەڕوو و لە لایەکی ترەوە بە {{بنز|تاجەگوڵینەی لاورێل|en|laurel wreath}} پشتگیری کراوە، هێمایە بۆ هێزی نەتەوەکە، تاجەگوڵینەی لاورێلیش بۆ شەرەف و شکۆمەندییە. ئەم هێمایانە نوێنەرایەتیی مافەکانی مرۆڤ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.opushabana.cu/index.php?option=com_content&view=article&id=260&Itemid=43|سەردێڕ=El escudo de la villa de La Habana|یەکەم=Alicia Melis|دوایین=Cappa|وێبگە=www.opushabana.cu|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٩٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220607193212/http://www.opushabana.cu/index.php?option=com_content&view=article&id=260&Itemid=43|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === تەلارسازی === [[File:Plaza del Vapor, Calle Galiano, Havana.jpg|thumb|right|{{بنز|مەیدانی ڤاپۆر، هاڤانا|en|Plaza del Vapor, Havana|lt=مەیدانی ڤاپۆر}}، نزیکەی ١٩٠٠]] هاڤانا شێوازی جۆراوجۆری تەلارسازی هەیە، لە قەڵاکانی سەدەی ١٦ەمەوە، تا باڵەخانە بەرزە مۆدێرنەکان. بارودۆخی ئێستای زۆرێک لە پێکهاتەکان لە دوای ساڵی ١٩٥٩ەوە تێکچووە یان ڕووخێندراون، لەوانەش ڕووخاندنی {{بنز|مەیدانی ڤاپۆر، هاڤانا|en|Plaza del Vapor, Havana|lt=مەیدانی ڤاپۆر}}، کە لە ساڵی ١٨٣٥ لەلایەن تەلارسازەکەی {{بنز|کۆشکی مارکیزا دێ ڤیلالبا|en|Palacio de la Marquesa de Villalba}}، یۆجێنیۆ ڕاینێری سۆرێنتینۆ، باوکی {{بنز|ئێوخێنیۆ ڕاینێری پیێدرا|en|Eugenio Rayneri Piedra}} تەلارسازەکەی کاپیتۆلیۆی ساڵی ١٩٢٩ دروست کرابوو. مەیدانی ڤاپۆر لە ساڵی ١٩٥٩ لەلایەن حکوومەتی نوێی شۆڕشگێڕەوە ڕووخێندرا.{{efn|مەیدانی ڤاپۆر لە ساڵی ١٩٥٩ ڕووبەڕووی چارەنووسێکی هاوشێوەی بازاڕی خۆراکی پاریس {{بنز|لێ ئال|en|Les Halles}} بووەوە لە ساڵی ١٩٧١دا. لێ ئال، کە نەیدەتوانی کێبڕکێ لە بازاڕی ئابووریی نوێدا بکات و پێویستی بە چاککردنەوەی گەورە هەبوو، ئەو ژینگە ڕەنگاوڕەنگەی کە سەردەمانێک پەیوەست بوو بە ناوچە قەرەباڵغەکەی دوکانەکانی بازرگانانەوە، بە تەواوی نەما کاتێک لێ ئال هەڵوەشێنرایەوە؛ بازاڕی کۆمەڵە گوازرایەوە بۆ دەوروبەری شار لە {{بنز|مەرشێ دێ ئینتێریت ناسیۆناڵ دێ ڕەنجیس|en|Marché d'Intérêt National de Rungis|lt=ڕەنجیس}}. دوو لە کۆشکە شووشە و ئاسنینەکانی بازاڕەکە هەڵوەشێنرانەوە و لە شوێنی تر دووبارە دروستکرانەوە؛ یەکێکیان لە دەوروبەری پاریس لە {{بنز|نۆژەن-سور-مارن|en|Nogent-sur-Marne}}، ئەوی تریان لە {{بنز|یۆکۆهاما|en|Yokohama}}، ژاپۆن.<ref name="auto">Parimage, "Les Halles, The New Heart of Paris". Mairie de Paris and SemPariSeine, July 2012.</ref> لە سەرەتای شۆڕشی ١٩٥٩ فیدڵ کاسترۆ فەرمانی دا بە وەستاندنی هەموو بیناسازییەک لە کووبا، و ڕووخاندنی مەیدانی ڤاپۆر؛ ''وەزارەتی تەندروستیی گشتی'' مەیدانی ڤاپۆری بە ناتەندروست ڕاگەیاند و فرۆشیارەکانی لەسەر زەوییەکانی شەقامی ئامیستاد لە نێوان شەقامەکانی ئێسترێیا و مۆنتێ نیشتەجێ کردەوە کە ئەکادیمیای سەمای مەریخ و بێلۆنای ڕووخێندراو بۆ چەندین ساڵ تێیدا کاری دەکرد. ''پەیمانگای نیشتمانیی پاشەکەوت و نیشتەجێبوون'' (INAV) جێگەی لۆتەری نیشتمانیی باتیستای گرتەوە، کە لەلایەن حکوومەتی شۆڕشگێڕەوە هەڵوەشێنرابووەوە، و لۆتەرییەکی نوێ بۆ کۆکردنەوەی پارە بۆ بیناسازیی نوێ، و بە سەرپەرشتیی پاستۆریتا نونیێز کە پڕۆژەی ئەوەی کرد کە بینایەکی نوێ و مۆدێرن، نەک جیاواز لەوانەی کە لەلایەن {{بنز|خۆسێپ لویز سێرت|en|Josep Lluís Sert}}ەوە پێشنیار کرابوون ساڵێک پێشتر لە {{بنز|پلان پیلۆتۆی هاڤانا|en|Havana Plan Piloto}}ی ١٩٥٥-١٩٥٨ی خۆیدا ئێستا لە شوێنە بەتاڵەکەدا دروست بکرێت.<ref name="fracasados">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://carlosbua.com/los-proyectos-inconclusos-o-fracasados-de-fidel-castro/|سەردێڕ=Los proyectos inconclusos o fracasados de Fidel Castro|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200108124810/http://carlosbua.com/los-proyectos-inconclusos-o-fracasados-de-fidel-castro/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>}}{{efn|(INAV) دەزگایەکی دەوڵەتییە کە بە ئامانجی دروستکردنی خانوو بۆ هەموو ئەو کووباییانەی کە نەیانبوو لە ڕێگەی لۆتەرییەوە دروست کرا،<ref name="fracasados"/>}} چەندین داڕمانی بیناکان لە سەرتاسەری شارەکەدا بووەتە هۆی برینداربوون و گیانلەدەستدان بەهۆی کەمیی چاککردنەوەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-17935769|سەردێڕ=Cuba's crumbling buildings mean Havana housing shortage|دوایین=Rainsford|یەکەم=Sarah|ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠١٢|newspaper=BBC News|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی شوباتی ٢٠١٧|زمان=en-GB|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170224132501/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-17935769|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.havanatimes.org/?p=112640|سەردێڕ=Old Havana Building Collapse Kills Four - Havana Times.org|وێبگە=www.havanatimes.org|ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠١٥|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170224141543/http://www.havanatimes.org/?p=112640|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ==== ئیسپانی ==== [[File:Parte lateral del Castillo de la Real Fuerza.jpg|thumb|[[Castillo de la Real Fuerza|قەڵای لا ڕیال فوێرسا]]، ١٥٧٧]] سامانەکان لەلایەن ئیسپانییەکانەوە دەهێنرانە ناو هاڤانا و بەناو هاڤانادا تێدەپەڕین چونکە خاڵێکی سەرەکیی گواستنەوە بوو لە نێوان جیهانی نوێ و جیهانی کۆندا. لە ئەنجامدا، هاڤانا قەڵابەندترین شار بوو لە ئەمریکاکاندا. زۆربەی نموونەکانی تەلارسازیی سەرەتایی دەکرێت لە قەڵا سەربازییەکاندا ببینرێن وەک لا فۆرتالێزا دێ سان کارلۆس دێ لا کابانیا (١٥٥٨-١٥٧٧) کە لەلایەن باتیستا ئەنتۆنێلییەوە دیزاین کرابوو و قەڵای مۆرۆ (١٥٨٩-١٦٣٠). ئەمە دەکەوێتە دەروازەی کەنداوی هاڤانا و تێڕوانینێک دەدات لە باڵادەستی و سامانی ئەوکاتە. هاڤانای کۆن هەروەها بە دیوارێکی بەرگری دەپارێزرا کە لە ساڵی ١٦٧٤ دەستی پێکردبوو بەڵام کاتێک لە ساڵی ١٧٦٧ تەواو بوو پێشتر لە سنوورەکانی تێپەڕیبوو، کە بوو بە گەڕەکی نوێی سێنترۆ هابانا. کاریگەریی شێوازە جیاوازەکان و کلتوورەکان دەکرێت لە تەلارسازیی ئیسپانیی هاڤانادا ببینرێت، لەگەڵ کۆمەڵێک جۆراوجۆر لە {{بنز|هونەری مودیخار|en|Mudéjar art|lt=تەلارسازیی مودیخار}}، {{بنز|تەلارسازیی ئیسپانی|en|Spanish architecture|lt=ئیسپانی}}، {{بنز|تەلارسازیی ئیتاڵیا|en|Architecture of Italy|lt=ئیتاڵی}}، {{بنز|تەلارسازیی یۆنانیی کۆن|en|Ancient Greek architecture|lt=یۆنانی}} و {{بنز|تەلارسازیی ڕۆمانی|en|Roman architecture|lt=ڕۆمانی}}. {{بنز|سیمیناری سان کارلۆس و سان ئەمبڕۆسیۆ|en|San Carlos and San Ambrosio Seminary}} (سەدەی ١٨ەم) نموونەیەکی باشە لە تەلارسازیی سەرەتاییی ژێر کاریگەریی ئیسپانی. کڵێسای سەرەکیی هاڤانا (١٧٤٨-١٧٧٧) کە زاڵە بەسەر گۆڕەپانی کاتێدراڵدا (١٧٤٩) باشترین نموونەی بارۆکی کووباییە. لە دەوروبەریدا کۆشکەکانی پێشووی کاونت دێ کاسا-بایۆنا (١٧٢٠-١٧٤٦) مارکیس دێ ئارکۆس (١٧٤٦) و مارکیس دێ ئاگواس کلاراس (١٧٥١-١٧٧٥) هەن. {{بنز|کڵێسای ڕۆحی پیرۆز، هاڤانا|en|Iglesia del Espíritu Santo, Havana|lt=کڵێسای ڕۆحی پیرۆز}} لە ساڵی ١٦٣٨دا تەرخان کرا. ڕۆحی پیرۆز چەندین تابلۆی شایەنی سەرنجی تێدایە لەوانەش مەسیحێکی دانیشتووی دوای-لەخاچدان لەسەر دیواری ڕاست، و کاتاکۆمبەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sacred-destinations.com/cuba/havana-iglesia-del-espiritu-santo|سەردێڕ=Sacred Destinations_havana-iglesia-del-espiritu-santo|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181105202757/http://www.sacred-destinations.com/cuba/havana-iglesia-del-espiritu-santo|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بە یەکێک لە کۆنترین پەرستگاکانی هاڤانا دادەنرێت و دەوترێت کە سەرنجڕاکێشیی سەرەکییەکەی لە بنەڕەتدا لە سادەیی بیناسازییە بەردینە جوانەکەیدایە.{{citation needed|date=August 2022}} کڵێساکە لە ساڵی ١٦٤٨ نۆژەنکرایەوە و فراوان کرا و پلەی پەرەشی پێدرا. لە سەردەمی ئیسپانییەکاندا گرنگییەکی ناوازەی هەبوو، چونکە بەپێی {{بنز|فەرمانی پاپایی|en|Papal Bull}}یەکی ساڵی ١٧٧٢ و بڕوانامەیەکی شاهانەی ساڵی ١٧٧٣، لەلایەن {{بنز|چارلزی سێیەمی ئیسپانیا|en|Charles III of Spain}}ەوە، بە "Única Iglesia inmune en esta ciudad, construida en 1855." ("تاکە کڵێسای پارێزراو لەم شارەدا، کە لە ١٨٥٥ دروست کراوە") ڕاگەیەندرا، کە واتای ئەوە بوو هەر تاکێکی داواکراو دەیتوانی ئەمپارۆ (پەناگە) تێیدا بدۆزێتەوە لە دژی کردەوەی دەسەڵاتداران یان دادپەروەری. تابلۆیەکی کانزایی لە بناری تاوەری زەنگەکەدا شایەدیی ئەم ڕاستییە دەدات.{{citation needed|date=August 2022}} گەورەترین سەرنجڕاکێشیی کڵێسای ڕۆحی پیرۆز لە ڕوانگەی تەلارسازییەوە لە سادەیی بیناسازییە بەردینە مەرجانییەکەی و نەبوونی ڕازاندنەوەی گرانبەهادایە.<ref name="autogenerated1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.spc.int/DigitalLibrary/Doc/FAME/Reports/Anon_52_Coral_Building_Material.pdf|سەردێڕ=Coral as a Building_Material|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121224062446/http:// ۆس، لە ساڵی ١٦٦٤ فەرمانی دا بە دروستکردنی نەخۆشخانەیەک بۆ ژنان و کڵێسایەکی لکێنراو بەخشرابوو بە {{بنز|فرانسیسی پاولا|en|Francis of Paola|lt=قەشە فرانسیسی پاولا}} کە یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی ڕێبازی کاسۆلیکی ڕۆمانیی {{بنز|مینیمەکان (ڕێبازی ئایینی)|Minim (religious order)|نەخۆشخانەی سان فرانسیسکۆ دێ پاولا بۆ ژنان لە ساڵی ١٦٧٢ دەستی بە کارەکانی کرد، کە بە زۆری لە بارودۆخێکی قەرەباڵغدا پێشوازی لە نەخۆشە دەروونییە ڕەشپێست و سپیپێستەکان دەکرد. دیمەنی خەمۆکی بیناکە و هاواری ژنە نەخۆشەکان وایکردبوو ئەم شوێنە ببێتە شوێنێکی ناسراو لە ناوچەکەدا، بەڵام نەک لەبەر ئەو هۆکارانەی کە نەخۆشخانەکان حەز دەکەن پێی بناسرێن، بەڵکو وەک ئاماژەیەکی خەمناک. لە ڕۆمانی مەزنی کرایۆڵی سەدەی ١٩ەمدا، سێسیلیا ڤالدێس لە نووسینی سیریلۆ ڤییاڤێردێ، کڵێسا-نەخۆشخانەکە چەندین جار ئاماژەی پێدەکرێت چونکە، گوایە، دایکی سێسیلیا لەوێدا بەند کرابوو کاتێک توانای مێشکی لەدەستدا دوای کێشە و نەهامەتییەکانی پەیوەندییە خۆشەویستییەکەی لەگەڵ دۆن کاندیدۆ گامبۆا.}} هەردوو بیناکە لە ساڵی ١٧٣٠ بەهۆی زریانێکەوە بە تەواوی وێران بوون و لە ساڵی ١٧٤٥ بە شێوازی بارۆکی کە ئەمڕۆ دەبینرێت دووبارە دروستکرانەوە و گەورە کران.<ref name=vieja/> ==== نیۆکلاسیک ==== {{بنز|تەلارسازیی نیۆکلاسیک|Neoclassical architecture|ژان-کلۆد نیکۆلا فۆرێستیێ|Jean-Claude Nicolas Forestier}}، سەرۆکی پلاندانانی شارنشینی لە پاریس بۆ ماوەی پێنج ساڵ گوازرایەوە بۆ هاڤانا بۆ هاریکاریکردن لەگەڵ تەلارسازەکان و دیزاینەرانی دیمەنی سروشتی. لە پلاندانانی سەرەکی شارەکەدا ئامانجی ئەوە بوو کە هاوسەنگییەکی گونجاو لە نێوان فۆرمی بیناسازی کلاسیک و دیمەنی سروشتی خولگەیی دروست بکات. ئەو تۆڕی ڕێگاوبانەکانی شارەکەی لە ئامێز گرت و بەیەکەوەی بەستنەوە لە هەمان کاتدا جەختی لەسەر شوێنەوارە دیارەکان دەکردەوە. کاریگەرییەکەی شوێنەوارێکی گەورەی لەسەر هاڤانا بەجێهێشتووە هەرچەندە زۆرێک لە بیرۆکەکانی بەهۆی {{بنز|قەیرانی ئابووریی مەزن|Great Depression|ڤێدادۆ|Vedado|thumb|left|کۆشکی ڤیلالبا، وێنەی ١٨٩٨]] لە ساڵی ١٨٧٥ دروست کراوە، لە ڕێپارتۆ دێ لاس لاس مورایاس، (شریتێکی زەویی فراوان کە دوای ڕووخاندنی دیوارەکانی شار لە ساڵی ١٨٦٣ مایەوە)، کاری تەلارساز یۆجێنیۆ ڕاینێری ئی سۆرێنتینۆ بوو.{{efn|یۆجێنیۆ ڕاینێری ئی سۆرێنتینۆ باوکی {{بنز|ئێوخێنیۆ ڕاینێری پیێدرا|Eugenio Rayneri Piedra}} تەلارسازی {{بنز|کاپیتۆلی نیشتمانیی کووبا|National Capitol of Cuba}} لە دەوروبەری ساڵی ١٨٨٠ کۆشکەکە خاوەندارێتی دەکرا لەلایەن کاونتی کاسا مۆرێ. کارگەی تووتنی "لا فلۆر دێ خۆسێ موریاس" لە بیناکەدا دامەزرا. دواتر، لە ڕێگەی قۆستنەوەی کرێکانەوە، بوو بە خانوویەکی کرێچیانە. لە ساڵی ١٩٥١ هەندێک لە شوێنەکانی تەرخان کران بۆ نیشتەجێبوون. لە نهۆمی سەرەوەیدا، سەنتەری ئیسپانی و سەنتەری ئیسرائیلیی کووبا بارەگایان هەبوو. کۆشکی مارکیزا دێ ڤیلالبا و {{بنز|مەیدانی ڤاپۆر، هاڤانا|Plaza del Vapor, Havana|وێبگە=Facebook|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> موڵکەکە، لە دوای {{بنز|کۆشکی ئالداما|Palacio de Aldama}}، بەهێزترین نموونەی نیۆکلاسیزمی کووباییە. کۆشکی مارکیزا دێ ڤیلالبا لەسەر شێوازی نیۆکلاسیکییە، و لەوانەیە تەنها لە هاڤانا بەراورد بکرێت – بەپێی وتەی ئالینا کاستێلانۆس – بە کۆشکی ئالداما. بەڵام لە کاتێکدا ئەمیان ڕازاندنەوەکە سنووردار دەکات بە باریکیی سروشتی کۆڵۆنەکان، بە کلاسیکترین شێوەی پارتێنۆنی یۆنانی، ئەوی تریان وردەکاریی ڕۆمانی و ڕێنێسانس بەکاردەهێنێت، بۆیە، کەوانەکان لەسەر کۆڵەکەکاندان، و بیناکە بە کۆرنیسێکی بەرچاو تاجدار کراوە. ڕازاندنەوە نیۆکلاسیکییەکە هەروەها دەکرێت لە بەرگی پەنجەرەکاندا ببینرێت، کە شێوەی جێگرەوەی پێدیمێنتی سێگۆشە یان نیوە بازنەیی وەردەگرن، و شووشە بەسەر دەرگاکەدا، هاوشێوەی {{بنز|Palacio de Aldama}} کۆشکێکی نیۆکلاسیکییە کە دەکەوێتە بەرامبەری پێچەوانەی {{بنز|کامپۆ دێ مارتێ، هاڤانا|Campo de Marte, Havana|هۆتێلی ڕۆیاڵ پاڵم (هاڤانا)، دەروازە، نزیکەی ١٩٣٠]] هۆتێلی ڕۆیاڵ پاڵم دەکەوێتە سەر گۆشەی سان ڕافایل و ئیندۆستریا. وەک "ئێدیفیسیۆ لویز. ئی. دێل ڤایێ" کرایەوە، وەک ڕێزێک بۆ گەورە سەرمایەداری شەکر کە خاوەنی بیناکە بوو. هەرچەندە زوو فرۆشرا بە کەسێکی کەنەدی بە ناوی ویڵبێر ئی. تۆدگام، کە گۆڕی بۆ هۆتێلە بەناوبانگەکەی ڕۆیاڵ پاڵم.<ref name="Royal">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|بینای باکاردی]] {{بنز|بینای باکاردی (هاڤانا)|Bacardi Building (Havana)|هاڤانای کۆن|Old Havana}}. بیناکە لەسەر شێوازی {{بنز|ئارت دیکۆ|art deco}}یە کە لە دەیەکانی یەکەمی سەدەی ٢٠ەمدا لە ئاستی نێودەوڵەتیدا باو بوو. بینای باکاردی دیزاین کرابوو بۆ ئەوەی ببێتە بارەگای سەرەکیی کۆمپانیای ڕۆمی {{بنز|باکاردی|Bacardi}}؛ لە سەرەتای ساڵانی ١٩٦٠ەکاندا لەلایەن حکوومەتەکەی کاسترۆوە خۆماڵی کرا. لە ساڵی ٢٠٠١دا، بیناکە لەلایەن کۆمپانیایەکی بیناسازی ئیتاڵییەوە نۆژەن کرایەوە. بەشی ناوەوەی ڕازاندنەوە ڕەسەنەکانی لە مەڕمەڕ و گڕانیتدا پاراستووە. بە یەکێک لە باشترین بیناکانی {{بنز|Art Deco}} لە ئەمریکای لاتین دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بینای لۆپێز سێرانۆ]] لەلایەن تەلارساز ڕیکاردۆ میرا لە ساڵی ١٩٢٩ دیزاین کراوە، کە لە ساڵی ١٩٤١ کتێبفرۆشیی La Moderna Poesia لەسەر شەقامی ئۆبیسپۆ بۆ هەمان خاوەن دیزاین کرد، {{بنز|بینای لۆپێز سێرانۆ|López Serrano Building}} بەرزترین بینای نیشتەجێبوون بوو لە کووبا تا دروستکردنی {{بنز|بینای فۆکسا|FOCSA Building}} لە ساڵی ١٩٥٦دا. دروستکردنی بیناکە لەلایەن خۆسێ ئەنتۆنیۆ لۆپێز سێرانۆوە پێشنیار کرا، کە بڵاوکەرەوەیەک بوو و La Moderna Poesíaی بەڕێوەدەبرد.<ref name=paseosporlahabana>{{بیرخستنەوەی وێب|ئیش=Paseos por la Habana .com |تەلارسازیی مۆدێرنیست|modernist architecture}}، کە بە بینا کوالێتی بەرزەکان ناسراوە، بەشێکی زۆری شارەکەی گۆڕی. نموونەکان بریتین لە {{بنز|هۆتێلی هیلتۆن|Hilton Hotel|بینای ڕادیۆسێنتڕۆ CMQ|Radiocentro CMQ Building}} لە ١٩٥٥ لەلایەن {{بنز|مارتین دۆمینگێز ئێستێبان|Martín Domínguez Esteban}} تەلارسازی {{بنز|FOCSA Building}} لە ١٩٥٦، و {{بنز|بینای دڵنیایی پزیشکی، هاڤانا|Edificio del Seguro Médico, Havana|ئەنتۆنیۆ کینتانا سیمۆنێتی|Antonio Quintana Simonetti}}ەوە.{{citation needed|هۆتێل هابانا لیبرێ دەکەوێتە سەنتەریترین گۆشەی ڤێدادۆوە.]] هۆتێلی {{بنز|تریپ هابانا لیبرێ|Tryp Habana Libre}} یەکێکە لە هۆتێلە گەورەکان لە {{بنز|کووبا|Cuba}}، کە لە {{بنز|Vedado}}، هاڤانا هەڵکەوتووە. هۆتێلەکە ٥٧٢ ژووری هەیە<ref>[http://www.meliacuba.com/cuba-hotels/hotel-tryp-habanalibre Tryp Habana Libre] {{Webarchive|فولگێنسیۆ باتیستا|Fulgencio Batista}}. وەک وەبەرهێنانێک لەلایەن Caja de Retiro y Asistencia Social de los Trabajadores Gastronomicos دروست کرا،<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20170224211412/https://www.emporis.com/companies/168351/caja-de-retiro-y-asistencia-social-de-los-trabajadores-gastronomicos-havana-cuba Caja de Retiro y Asistencia Social de los Trabajadores Gastronomicos]}} Emporis. Retrieved 21 December 2018.</ref> کە پلانی خانەنشینی سەندیکای کرێکارانی میوانداری کووبایی بوو، بە پاڵپشتی دارایی زیادە لە بانکی فۆمێنتۆ ئەگریکۆلا و ئیندۆستریال دێ کووبا (BANFAIC). لەلایەن گرووپی ئەمریکی {{بنز|هۆتێلە نێودەوڵەتییەکانی هیلتۆن|Hilton Hotels & Resorts}}ەوە بەڕێوەدەبرا و لەلایەن تەلارسازی بەناوبانگی لۆس ئانجلەس {{بنز|وێڵتۆن بێکێت|Welton Becket}}ەوە دیزاین کرا، کە پێشتر {{بنز|بێڤرڵی هیلتۆن|Beverly Hilton}}ی بۆ زنجیرەکە دیزاین کردبوو. بێکێت هابانا هیلتۆنی ٢٧ نهۆمی بە هاوکاری لەگەڵ تەلارسازانی بنکە لە هاڤانا لین ئارۆیۆ،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|بڵاوکەرەوە=Cuban Architecture|نووسەر=Patrick McGrew|کۆمپانیای فرێدریک سنەیر|Frederick Snare Corporation}}ەوە دروست کرا.<ref>[http://www.hotelhabanalibre.com/en/architects,-builders.html Hotel Habana Libre, Architecture & Builders] {{Webarchive|لا ڕامپا|La Rampa}} لە {{بنز|ئێل ڤێدادۆ|El Vedado}}، کووبا. لەسەر شێوازی {{بنز|سەنتەری ڕۆکفێلەر|Rockefeller Center}}ی ١٩٣٣ی {{بنز|ڕایمۆند هوود|Raymond Hood}} لە نیویۆرک سیتی دروست کرا.<ref name=RadioCentro>{{بیرخستنەوەی وێب|ئابێل مێسترێ|Abel Mestre}}ەوە خاوەندارێتی دەکرا. ئەمڕۆ بیناکە وەک بارەگای سەرەکیی {{بنز|پەیمانگای کووبایی بۆ ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن|Cuban Institute of Radio and Television}} (ICRT) خزمەت دەکات. بۆ دروستکردنی ئەم بینایە، دەسەڵاتدارانی بیناسازیی هاڤانا لە ساڵی ١٩٤٧ مۆڵەتێکیان بەخشی کە ئەو ڕێسایانەی هەموار کردەوە کە لەو کاتەدا لە {{بنز|El Vedado}} لە کاردابوون و دروستکردنی بینای زیاتر لە سێ نهۆمیان قەدەغە دەکرد. ئەم یاسایە شەش ساڵ دواتر هەموار کرایەوە بۆ فراوانکردنی بیناسازی تا چوار نهۆم چونکە زۆرێک لە پلاندانەران و خاوەن موڵکەکان داوای پێویستیی ڕێگەپێدانیان دەکرد بۆ دروستکردنی بینای بەرزتر لە ناوچەکەدا.<ref name="Muñoz Hernández_1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین= Muñoz Hernández |یەکەم=R. |ساڵ= ٢٠١١|journal= Arquitectura y Urbanismo |بەرگ=XXXII|ژمارە=١|پەڕەکان= ٨٨–٨٩}}</ref> [[File:Martín Domínguez Esteban FOCSA.jpg|دیمەنی ئاسمانی بینای فۆکسا لە ڕۆژاواوە، بە ڕاڕەوە هەڵواسراوەکانەوە، نزیکەی ١٩٥٨]] {{بنز|FOCSA Building}} بلۆکێکی نیشتەجێبوونە لە گەڕەکی ڤێدادۆی هاڤانا، کووبا. بە ناوی کۆمپانیای بەڵێندەری ''Fomento de Obras y Construcciones, Sociedad Anónima''ەوە ناونراوە، و تەلارسازەکان بریتی بوون لە ئێرنێستۆ گۆمێز سامپێرا (١٩٢١-٢٠٠٤)، مێرسێدێس دایاز (هاوسەرەکەی)، و {{بنز|Martín Domínguez Esteban}} (١٨٩٧-١٩٧٠)، کە تەلارسازی {{بنز|Radiocentro CMQ Building}} بوو. ئەندازیاری پێکهاتەیی لویز سایێنز دوپلاسێ بوو، لە کۆمپانیای Sáenz, Cancio & Martín، و پرۆفیسۆری ئەندازیاری لە {{بنز|زانکۆی هاڤانا|University of Havana}}. ئەندازیارە شارستانییەکان بارتۆلۆمێ بێستارد و مانوێل پادرۆن بوون. گوستاڤۆ بێکێر و فێرناندۆ ئێچ. مێنێسێس ئەندازیاری میکانیکی و کارەبایی بوون، بە ڕێککەوت.<ref name=Fox>Fox, Arthur. "Concrete Apartment House 39 Stories High." Engineering News Record 7/1955:34-37. Print.</ref><ref name=Cuevas /> دەکەوێتە سەر شوێنێک کە سنووردارە بە شەقامەکانی ١٧ و M و شەقامەکانی ١٩ و N لە {{بنز|Vedado}}.<ref name=Cuevas>Juan de las Cuevas Toraya, published in 2001.[http://arquitectura-cuba.blogspot.com/2009/10/edificio-focsa-1956.html arquitecturacuba.blogspot.com] {{Webarchive|right|{{بنز|Antonio Quintana Simonetti}} {{بنز|ئێدیفیسیۆ دێل سێگورۆ مێدیکۆ، هاڤانا|Edificio del Seguro Médico, Havana}}، ١٩٥٨]] {{بنز|ئێدیفیسیۆ دێل سێگورۆ مێدیکۆ|Edificio del Seguro Médico}} بینایەکی بازرگانییە لە ئێل {{بنز|Vedado}}، هاڤانا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|Antonio Quintana Simonetti}}ەوە. ==== دیمەنی شار ==== {{Recentism|upright=1.5 |نەخشەی ناوچەکانی هاڤانا]] هاڤانای هاوچەرخ دەکرێت لە بنەڕەتدا وەک سێ شار لە یەک شاردا وەسف بکرێت: {{بنز|Old Havana}}، {{بنز|Vedado}}، و گەڕەکە نوێیەکانی دەوروبەری.<ref name=":2" /> هاڤانای کۆن، بە شەقامە تەسکەکانی و باڵکۆنە هەڵواسراوەکانیەوە، سەنتەری نەریتیی بەشێکە لە بازرگانی، پیشەسازی، و کاتبەسەربردنی هاڤانا، هەروەها ناوچەیەکی نیشتەجێبوونیشە. بۆ لای ڕۆژاوا بەشێکی نوێتر هەیە، کە چەقی بەستووە لەسەر ناوچەی سەرەوەی شار کە بە {{بنز|Vedado}} ناسراوە، و بووەتە ڕکابەری هاڤانای کۆن بۆ چالاکییە بازرگانییەکان و ژیانی شەوانە. بینای {{بنز|National Capitol Building (Havana)|کارگەی شاهانەی تووتنی پارتاگاس|Real Fabrica de Tabacos Partagás}}، کە یەکێکە لە کۆنترین کارگەکانی جگەرە لە کووبا، لەم ناوچەیەدان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ماریاناو|Marianao}} هەیە، کە یەکێکە لە بەشە نوێیەکانی شارەکە، و مێژووەکەی بە شێوەیەکی سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی ١٩٢٠ەکان. هەندێک لە تایبەتمەندیی دەوروبەری شار دوای شۆڕش لەدەستچوو، چونکە زۆرێک لە ماڵەکانی دەوروبەری شار لەلایەن حکوومەتی کووباوە خۆماڵی کران بۆ ئەوەی وەک قوتابخانە، نەخۆشخانە، و نووسینگەی حکوومی خزمەت بکەن. چەندین یانەی تایبەتیی دەرەوەی شار گۆڕدران بۆ سەنتەری کاتبەسەربردنی گشتی. {{بنز|میرامار، هاڤانا|Miramar, Havana|قوتابخانەی نێودەوڵەتیی هاڤانا|International School of Havana}} لە گەڕەکی میراماردایە. لە ساڵانی ١٩٨٠ەکاندا زۆر بەش لە {{بنز|Old Havana}}، لەوانەش پلازا دێ ئارماس، بوون بە بەشێک لە پڕۆژەیەکی نۆژەنکردنەوەی پێشبینیکراوی ٣٥-ساڵەی چەندین ملیۆن دۆلاری، بۆ ئەوەی کووباییەکان قەدری ڕابردوویان بزانن و گەشتیاری بەرز بکەنەوە. لە دە ساڵی ڕابردوودا{{which|واتسۆن و قرشەکە|Watson and the Shark}}}} [[File:1920 Centro Asturiano1.jpg|thumb|left|{{بنز|مۆزەخانەی نیشتمانیی هونەرە جوانەکانی هاڤانا|en|Museo Nacional de Bellas Artes de La Habana|lt=مۆزەخانەی نیشتمانیی هونەرە جوانەکان}}، وێنەی ١٩٢٧]] {{بنز|مۆزەخانەی نیشتمانیی هونەرە جوانەکانی هاڤانا|en|Museo Nacional de Bellas Artes de La Habana|lt=مۆزەخانەی نیشتمانیی هونەرە جوانەکان}} مۆزەخانەیەکی هونەرە جوانەکانە کە هونەری کووبایی و نێودەوڵەتی نمایش دەکات. مۆزەخانەکە یەکێک لە گەورەترین کۆمەڵەکانی تابلۆ و پەیکەر لە ئەمریکای لاتین لەخۆدەگرێت و گەورەترینە لە ناوچەی کاریبیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Historia del Museo Nacional|ناونیشان=http://www.museonacional.cult.cu/historia.php|ئیش=Museonacional.cult.cu|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١١|زمان=es|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110718163303/http://www.museonacional.cult.cu/historia.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> لەژێر سەرپەرشتی ''وەزارەتی کلتووری کووبا''دا، دوو شوێن داگیر دەکات لە دەوروبەری ''پاسیۆ دێل پرادۆ''ی هاڤانا، ئەمانەش بریتین لە ''کۆشکی هونەرە جوانەکان''، کە تەرخان کراوە بۆ هونەری کووبایی و ''کۆشکی سەنتەری {{بنز|ئاستوریاس|en|Asturias|lt=ئاستوری}}''، کە تەرخان کراوە بۆ هونەری جیهانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Centro Asturiano|ناونیشان=http://www.museonacional.cult.cu/asturiano/historia.php?&id=2|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080212132521/http://www.museonacional.cult.cu/asturiano/historia.php?&id=2|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی شوباتی ٢٠٠٨|ئیش=MuseoNacional.cult.cu|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> کەلەپوورە هونەرییەکەی لە زیاتر لە ٤٥,٠٠٠ پارچە پێکهاتووە.<ref name="Mario_Muñoz">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=(ES) El Alma de la nación no se vende |ناونیشان=http://www.lajiribilla.cubaweb.cu/2001/n12_julio/334_12.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20010822182815/http://www.lajiribilla.cubaweb.cu/2001/n12_julio/334_12.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئابی ٢٠٠١|ئیش=Cubaweb.cu |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٥ەوە پایتەخت میوانداریی بارەگای سەرەکیی {{بنز|دامەزراوەی لودڤیگی کووبا|en|The Ludwig Foundation of Cuba}} دەکات لە ڤێدادۆ، کە لەلایەن کۆکەرەوە ئەڵمانییەکان پیتەر و ئیرێن لودڤیگەوە دامەزراوە، و ڕێکخراوێکی ناحکوومی و قازانج نەویستە بۆ بڵاوکردنەوە و پاراستنی هونەری کووبایی. هونەرمەندە دیارەکانی پەیوەست بە شارەکەوە بریتین لە {{بنز|فێدێریکۆ بێلتران ماسێس|en|Federico Beltrán Masses}}،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.beltranmasses.com/biografia-beltran-masses/ |سەردێڕ=Biografiá |زمان=Spanish |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160513073202/http://www.beltranmasses.com/biografia-beltran-masses/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.stairsainty.com/artist/federico-beltran-masses/ |سەردێڕ=Federico Beltran Masses |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|وتەگێڕانەوە=...the only child of Luis Beltran Fernandez Estepona, a former Spanish army officer stationed in Cuba, and Dona Mercedes Masses Olives, the daughter of a doctor from Lleida, Catalonia, who himself had married the daughter of a wealthy Spanish Cuban-landowner. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161108192925/http://www.stairsainty.com/artist/federico-beltran-masses/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> {{بنز|ڤیکتۆر مانوێل گارسیا ڤالدێس|en|Víctor Manuel García Valdés}}،<ref>Cernuda Art: Victor Manuel Garcia; http://www.cernudaarte.com/artists/victor-manuel-garcia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200304060333/http://www.cernudaarte.com/artists/victor-manuel-garcia/ |date=2020-03-04 }}. Retrieved 12 September 2015</ref><ref name = AEX>Art Experts: Victor Manuel Garcia (1897–1969); http://www.artexpertswebsite.com/pages/artists/manuel.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180128132636/https://www.artexpertswebsite.com/pages/artists/manuel.php |date=28 January 2018 }}. Retrieved 12 August 2015</ref> و {{بنز|ویفرێدۆ لام|en|Wifredo Lam}}.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.lahabana.com/guide/centro-de-arte-contemporaneo-wifredo-lam/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151018234530/http://www.lahabana.com/guide/centro-de-arte-contemporaneo-wifredo-lam/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Centro de Arte Contemporáneo Wifredo Lam|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|وێبگە=Havana City Guide|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref><ref name="afar.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.afar.com/places/centro-de-arte-contemporaneo-wifredo-lam-la-habana|سەردێڕ=Centro de Arte Contemporáneo Wifredo Lam|ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠١٧|وێبگە=www.afar.com|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191212215647/https://www.afar.com/places/centro-de-arte-contemporaneo-wifredo-lam-la-habana|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === هونەرەکانی نمایش === [[File:Ballet Nacional de Cuba.jpg|thumb|left|بالێی نیشتمانیی کووبا نمایش دەکات لە شانۆی گەورەی هاڤانا]] لە بەرامبەر پارکی ناوەندیی هاڤانادا {{بنز|شانۆی گەورەی هاڤانا|en|Gran Teatro de La Habana}} هەیە بە شێوازی {{بنز|تەلارسازیی بارۆک|en|baroque architecture|lt=بارۆک}}، کە شانۆیەکە لە ساڵی ١٨٣٧ دروست کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hashtaginfluence.com/places/grand-theater |سەردێڕ=170 Aniversario Gran Teatro |ئیش=#Influence |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190108051006/https://hashtaginfluence.com/places/grand-theater |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> ئێستا نیشتمانی {{بنز|بالێی نیشتمانیی کووبا|en|Cuban National Ballet}} و {{بنز|فیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی بالێ لە هاڤانا|en|International Ballet Festival of Havana}}یە، کە یەکێکە لە کۆنترینەکان لە جیهانی نوێدا. ڕووبەری پێشەوەی بیناکە بە پەیکەرێکی بەرد و مەڕمەڕ ڕازێنراوەتەوە. هەروەها پارچە پەیکەرسازییەکانی تێدایە لەلایەن {{بنز|جوزێپێ مۆرێتی|en|Giuseppe Moretti}}ەوە،<ref>{{in lang|es}} [https://web.archive.org/web/20071020113649/http://www.radiohc.cu/espanol/turismo/kaleidoscopio/granteatro1.htm Radio Havana-Cuba]- Existen también piezas escultóricas en las cuatro cúpulas del techo realizadas por Giuseppe Moretti.</ref> کە نوێنەرایەتیی خوازەکان دەکەن بۆ وێناکردنی خێرخوازی، پەروەردە، مۆسیقا و شانۆ. شانۆ سەرەکییەکە هۆڵی {{بنز|فێدێریکۆ گارسییا لۆرکا|en|Federico García Lorca|lt=گارسییا لۆرکا}}یە، بە جێگەی دانیشتن بۆ ١,٥٠٠ کەس و باڵکۆنەکانەوە. لە شکۆمەندییەکانی مێژووە دەوڵەمەندەکەی؛ گۆرانیبێژی {{بنز|تێنۆر|en|tenor}}ی ئیتاڵی {{بنز|ئێنریکۆ کاروسۆ|en|Enrico Caruso}} تێیدا گۆرانی وتووە، سەماکاری بالێی ڕووسی {{بنز|ئانا پاڤلۆڤا|en|Anna Pavlova}} سەما تێیدا کردووە، و ئەکتەری فەڕەنسی {{بنز|سارا بێرنهارت|en|Sarah Bernhardt}} نواندنی تێدا کردووە. {{بنز|ئالیسیا ئالۆنسۆ|en|Alicia Alonso}} ''{{بنز|پریما بالێرینا ئاسۆلوتا|en|prima ballerina assoluta}}''یەکی کووبایی و کۆریۆگرافەر بوو کە کۆمپانیاکەی لە ساڵی ١٩٥٥دا بوو بە {{بنز|بالێی نیشتمانیی کووبا|en|Cuban National Ballet|lt=بالێ ناسیۆناڵ دێ کووبا}}.<ref>Mary Clarke and [[David Vaughan (dance archivist)|David Vaughan]] (eds) 1977. ''The encyclopedia of dance & ballet''. Pitmans, London. p. 16.<!--ISSN/ISBN needed--></ref> ئالۆنسۆ لە ساڵی ١٩٢٠ "لە پەراوێزی" هاڤانا لەدایک بووە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cubadebate.cu/noticias/2019/10/17/fallece-alicia-alonso-la-prima-ballerina-assoluta-del-ballet-nacional-de-cuba/|سەردێڕ=Alicia Alonso, Prima Ballerina Assoluta of the National Ballet of Cuba dies|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|وێبگە=CUBADEBATE|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191017205533/http://www.cubadebate.cu/noticias/2019/10/17/fallece-alicia-alonso-la-prima-ballerina-assoluta-del-ballet-nacional-de-cuba/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەو زیاتر بە ڕۆڵەکانی لە {{بنز|جیزێل|en|Giselle}} و {{بنز|سوویتی کارمن (بالێ)|en|Carmen Suite (ballet)|lt=وەشانی بالێی ''کارمن''}} ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Alicia-Alonso|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100429041909/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/16956/Alicia-Alonso|سەردێڕ=Alicia Alonso &#124; Cuban dancer &#124; Britannica|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠١٠|وێبگە=www.britannica.com}}</ref> === ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن === ==== CMQ ==== {{Main|{{بنز|CMQ (کووبا)|en|CMQ (Cuba)}}}} [[File:Radiocentro CMQ logo1950. Havana, Cuba.png|left|thumb|80px]] [[File:Radiocentro CMQ Building. Havana, Cuba.jpg|right|thumb|بینای ڕادیۆسێنتڕۆ CMQ، هاڤانا]] CMQ وێستگەیەکی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی کووبایی بوو کە لە هاڤانا، {{بنز|کووبا|en|Cuba}} هەڵکەوتبوو، کە لە ساڵانی ١٩٤٠ەکان و ١٩٥٠ەکاندا دەگەیشتە بینەران، و بینەر و بیسەرێکی زۆری ڕادەکێشا بە بەرنامەیەک کە لە مۆسیقاوە تا بڵاوکردنەوەی هەواڵ لەخۆدەگرت. دواتر فراوان بوو بۆ تۆڕەکانی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن. وەک تۆڕێکی ڕادیۆیی ڕکابەرێکی توندی تۆڕی {{بنز|RHC-کادێنا ئازول|en|RHC-Cadena Azul}} بوو. کۆمپانیاکە لە ١٢ی ئازاری ١٩٣٣ لەلایەن میگێل گابریێل و ئانخێل کامبۆوە دامەزرا. دە ساڵ دواتر، لە ١ی ئابی ١٩٤٣، نیوەی لەلایەن گرووپی بازرگانیی {{بنز|گۆار مێسترێ|en|Goar Mestre}}ەوە کڕدرا. لە سەرەتادا، تەنها لە پایتەختدا پەخشی دەکرد و دواتر فراوان بوو بۆ بەشەکانی تری وڵاتەکە. کووبای پێش شۆڕش هەڵگرێکی سەرەتایی تەکنەلۆژیای نوێ بوو، لەوانەش تەلەڤیزیۆن. کووبا یەکەم وڵاتی ئەمریکای لاتین بوو کە تەلەڤیزیۆنی هەبێت. لە کانوونی یەکەمی ١٩٤٦دا وێستگەی CM-21P پەخشێکی ڕاستەوخۆی ئەزموونیی فرە-خاڵی ئەنجامدا. پەخشی بازرگانیی ئاسایی لە تشرینی یەکەمی ١٩٥٠ بە {{بنز|یونیۆن ڕادیۆ تیڤی|en|Unión Radio TV}}ی گاسپار پومارێخۆ دەستی پێکرد. بەدوای ئەمەدا '''CMQ-TV'''ی گۆار مێسترێ ئیسپینۆسا هات لەسەر کەناڵی ٦ لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٠. CMQ بە فەرمی لە ١١ی ئازاری ١٩٥١ دەستی پێکرد، و دەبوو بە پاشکۆیەکی {{بنز|NBC|en|NBC}}. تا ساڵی ١٩٥٤، CMQ-TV فراوان ببوو بۆ تۆڕێکی حەوت وێستگەیی. بە تۆڕی CMQ، کووبا دووەم وڵات بوو لە جیهاندا، تەنها لە دوای ویلایەتە یەکگرتووەکان، کە تۆڕێکی تەلەڤیزیۆنیی نیشتمانیی هەبێت.<ref name=et>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CFXgj7a55agC&dq=cmq-tv&pg=PA636|سەردێڕ=Encyclopedia of Television |یەکەم١=Horace|دوایین١=Newcomb|یەکەم٢=Museum of Broadcast|دوایین٢=Communications|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Fitzroy Dearborn|ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٩٥٨-٣٩٤-١|via=Google Books}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://cuba1952-1959.blogspot.com/2009_02_01_archive.html|سەردێڕ=Cuba Baseball & TV- 1955 World Series|یەکەم=R.|دوایین=Aranda|ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120302035547/http://cuba1952-1959.blogspot.com/2009_02_01_archive.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە سەرەتای ساڵانی ١٩٥٠ەکاندا بە پەخشکردنی ڕۆمانی ''El Derecho de Nacer''، لەلایەن فێلیکس بی. کانیێتەوە، جێگەی وێستگەی ڕکابەر، RHC Cadena Azul گرتەوە. بەم سەرکردایەتییەوەیە کە دووەمین کەناڵی تەلەڤیزیۆنیی کووبایی، CMQ TV، کەناڵی ٦ لەدایک دەبێت. لە سەرەتادا لە شەقامی مۆنتێ بوو، لەسەر گۆشەی پاسیۆ دێل پرادۆ. لە ١٢ی ئازاری ١٩٤٨، ستۆدیۆی ڕادیۆکە گوازرایەوە بۆ {{بنز|بینای ڕادیۆسێنتڕۆ|en|Radiocentro CMQ Building}} لە لا ڕامپا و شەقامی L لە {{بنز|ئێل ڤێدادۆ|en|El Vedado}}.{{citation needed|date=August 2022}} === ڤیستیڤاڵەکان === {{بەرفراوانتر|{{بنز|ڤیستیڤاڵەکان لە هاڤانا|en|Festivals in Havana}}}} ==== ڤیستیڤاڵی فیلم ==== {{Main|{{بنز|ڤیستیڤاڵی فیلمی هاڤانا|en|Havana Film Festival}}}} ڤیستیڤاڵی فیلمی هاڤانا ڤیستیڤاڵێکی کووباییە کە جەخت دەکاتە سەر پێشخستنی سینەماکارانی ئەمریکای لاتین. هەروەها بە ئیسپانی بە ''Festival Internacional del Nuevo Cine Latinoamericano de La Habana'' ناسراوە، و بە ئینگلیزیش بە ڤیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی سینەمای نوێی ئەمریکای لاتینیی هاڤانا.<ref>[https://www.imdb.com/Sections/Awards/Havana_Film_Festival/ Havana Film Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314235628/http://www.imdb.com/Sections/Awards/Havana_Film_Festival/ |date=2009-03-14 }} at the [[Internet Movie Database]].</ref> هەموو ساڵێک لە ماوەی مانگی کانوونی یەکەمدا لە شاری {{بنز|هاڤانا|en|La Havana}}، کووبا بەڕێوەدەچێت. یەکەمین ڤیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی سینەمای نوێی ئەمریکای لاتینی لە ٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٩ بەڕێوەچوو، و زیاتر لە ٦٠٠ دەرهێنەری فیلمی ئەمریکای لاتین وەڵامی یەکەمین بانگەوازیان دایەوە کە لەلایەن {{بنز|پەیمانگای کووبایی بۆ هونەر و پیشەسازیی سینەمایی|en|Cuban Institute of the Cinematographic Art and Industry}} (ICAIC) کرا. دامەزرێنەرەکانی بریتی بوون لە سەرۆکی ICAIC، ئەلفرێدۆ گێڤارا، و سینەماکاران {{بنز|خولیۆ گارسیا ئێسپینۆسا|en|Julio García Espinosa}} و {{بنز|پاستۆر ڤێگا|en|Pastor Vega}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://habanafilmfestival.com/los-fundadores/ |سەردێڕ=Fundadores |وێبگە=Habana Film Festival |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230924174130/http://habanafilmfestival.com/los-fundadores/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> هەروەک لە بانگەوازی دامەزراندنیدا دەربڕدراوە، ڤیستیڤاڵەکە ئامانجی ئەوە بوو کە "پەرە بە کۆبوونەوەی بەردەوامی سینەماکارانی ئەمریکای لاتین بدات کە بە کارەکانیان کلتووری هونەریی وڵاتەکانمان دەوڵەمەند دەکەن (...)؛ دڵنیابوون لە پێشکەشکردنی هاوبەشی فیلمە خەیاڵییەکان، دۆکیۆمێنتارییەکان، کارتۆنەکان و ڕووداوەکانی ئێستا (...)، و بەشداریکردن لە بڵاوبوونەوە و سووڕانەوەی نێودەوڵەتیی بەرهەمە سەرەکی و گرنگەکانی سینەماکانمان".<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://habanafilmfestival.com/historia/ |سەردێڕ=Fundadores |وێبگە=Habana Film Festival |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171227161407/https://habanafilmfestival.com/historia/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٣دا ڤیستیڤاڵی فیلمی هاڤانا ڕایگەیاند کە دووبارە ئیڤان گیروود وەک سەرۆکی ڤیستیڤاڵەکە دیاری دەکاتەوە. گیروود پێشتر لە ساڵی ١٩٩٤ تا ٢٠١٠ وەک سەرۆک خزمەتی کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cinematropical.com/cinema-tropical/ivan-giroud-reappointed-director-of-the-havana-film-fest |سەردێڕ=Iván Giroud Reappointed Director of the Havana Film Fest |ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠١٣|وێبگە=Cinema Tropical |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230929180742/https://www.cinematropical.com/cinema-tropical/ivan-giroud-reappointed-director-of-the-havana-film-fest |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == تەندروستی == {{بەرفراوانتر|{{بنز|چاودێریی تەندروستی لە کووبا|en|Healthcare in Cuba}}}} {{Recentism|date=December 2021}} هەموو دانیشتووانی کووبا دەستڕاگەیشتنیان هەیە بە چاودێریی تەندروستی بێبەرامبەر لە نەخۆشخانەکاندا،<ref name="Harvard">[http://www.hsph.harvard.edu/review/review_summer_02/txt677cuba.html Harvard Public Health Review/Summer 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110705121500/http://www.hsph.harvard.edu/review/review_summer_02/txt677cuba.html |date=5 July 2011 }} The Cuban Paradox</ref> پۆلیکلینیکە ناوخۆییەکان، و پزیشکانی خێزانی گەڕەک کە هەر یەکەیان بە تێکڕا خزمەتی ١٧٠ خێزان دەکەن،<ref>[https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4583668.stm Medical know-how boosts Cuba's wealth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221006055926/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4583668.stm |date=2022-10-06 }} BBC online.</ref> کە ئەمەش یەکێکە لە بەرزترین ڕێژەکانی پزیشک بۆ نەخۆش لە جیهاندا.<ref>[http://hdr.undp.org/statistics/data/indicators.cfm?x=58&y=2&z=1 Commitment to health: resources, access and services] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060718084329/http://hdr.undp.org/statistics/data/indicators.cfm?x=58&y=2&z=1 |date=18 July 2006 }} United Nations Human Development report</ref> سەرەڕای ئەوەش، سیستەمی تەندروستی بەدەست کەمیی پێداویستییەکان، ئامێرەکان و دەرمانەکانەوە دەناڵێنێت کە بەهۆی کۆتایی هاتنی یارمەتییەکانی {{بنز|یەکێتیی سۆڤیەت|en|Soviet Union}} لە سەرەتای ساڵانی ١٩٩٠ەکان و {{بنز|گەمارۆی ئەمریکا بۆ سەر کووبا|en|United States embargo against Cuba|lt=گەمارۆی ئەمریکا}} دروست بووە.<ref name="US embargo">The effects of the U.S. embargo on medicines in Cuba have been studied in numerous reports.<br /> • '''R Garfield and S Santana'''. Columbia University, School of Nursing, New York; [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1380757/ "The impact of the economic crisis and the US embargo on health in Cuba"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200510111538/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1380757 |date=2020-05-10 }} "this embargo has raised the cost of medical supplies and food Rationing, universal access to primary health services" <br /> • '''American Association for World Health'''; [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=8150565&dopt=Abstract Online]. American Association for World Health Report. March 1997. Accessed ''6 October 2006''. Supplementary source : [http://www.apha.org/wfpha/cuba.htm American Public Health Association website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813155121/http://www.apha.org/wfpha/cuba.htm |date=13 August 2006 }} "After a year-long investigation, the American Association for World Health has determined that the U.S. embargo of Cuba has dramatically harmed the health and nutrition of large numbers of ordinary Cuban citizens." <br /> • '''Felipe Eduardo Sixto'''; [http://lanic.utexas.edu/project/asce/pdfs/volume12/sixto.pdf An evaluation of Four decades of Cuban Healthcare] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619225952/http://lanic.utexas.edu/project/asce/pdfs/volume12/sixto.pdf |date=19 June 2010 }}.<br /> "The lack of supplies accompanied by a deterioration of basic infrastructure (potable water and sanitation) resulted in a setback of many of the previous accomplishments. The strengthening of the U.S. embargo contributed to these problems." <br /> • '''Pan American Health organization'''; Health Situation Analysis and Trends Summary [http://www.paho.org/english/sha/prflcub.htm Regional Core Health Data System – Country Profile: CUBA] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016080815/http://www1.paho.org/english/sha/prflcub.htm |date=16 October 2015 }} "The two determining factors underlying the crisis are well known. One is the dissolution of the Soviet Union and the socialist bloc, and the other is the economic embargo the Government of the United States." <br /> • '''Harvard Public Health'''; [http://www.hsph.harvard.edu/review/review_summer_02/txt677cuba.html Review/Summer 2002 : The Cuban Paradox] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110705121500/http://www.hsph.harvard.edu/review/review_summer_02/txt677cuba.html |date=5 July 2011 }} "Because its access to traditional sources of financing is seriously hindered by the sanctions, which until recently included all food and medicine, Cuba has received little foreign and humanitarian aid to maintain the vitality of its national programs"<br /> • '''''[[The Lancet]]'' medical journal'''; [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=8942780 Role of USA in shortage of food and medicine]. "The resultant lack of food and medicines to Cuba contributed to the worst epidemic of neurological disease this century."</ref> سەرەڕای ئەوەش، {{بنز|ڕێژەی مردنی کۆرپە|en|infant mortality rate}}ی هاڤانا لە ساڵی ٢٠٠٩دا ٤.٩ بوو بۆ هەر ١,٠٠٠ لەدایکبوونێکی زیندوو،<ref name=Official_census /> ٥.١٢ لە سەرتاسەری وڵاتەکەدا، کە کەمترە لە زۆرێک لە {{بنز|وڵاتی پێشکەوتوو|en|Developed country|lt=وڵاتە پێشکەوتووەکان}}،<ref name=United_Nations>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/mortality.htm United Nations World Population Prospects: 2011 revision] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603014657/http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/mortality.htm |date=June 3, 2013 }} – 2011 revision</ref><ref name=Cia>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cia.gov/library/publications/download/download-2009/index.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150328230723/https://www.cia.gov/library/publications/download/download-2009/index.html|سەردێڕ=CIA World Factbook 2009|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref> و نزمترینە لە {{بنز|وڵاتانی تازەپێگەیشتوو|en|Developing country|lt=جیهانی تازەپێگەیشتوودا}}.<ref name= United_Nations /><ref name=Cia /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.publico.es/agencias/efe/39756/cuba-tiene-la-menor-mortalidad-infantil-del-mundo-en-desarrollo-segun-unicef |سەردێڕ=Cuba tiene la menor mortalidad infantil del mundo en desarrollo, según UNICEF |ئیش=Público.es |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Publico.es |ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130516083703/http://www.publico.es/agencias/efe/39756/cuba-tiene-la-menor-mortalidad-infantil-del-mundo-en-desarrollo-segun-unicef |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڕێوەبردنی سیستەمی چاودێریی تەندروستی بۆ وڵاتەکە تا ڕادەیەکی زۆر لە هاڤانادا چەقی بەستووە. نەخۆشخانەکانی هاڤانا لەلایەن حکوومەتی نیشتمانییەوە بەڕێوەدەبرێن، و هاووڵاتیان نەخۆشخانە و نۆرینگەیان بۆ دیاری دەکرێت کە دەتوانن بۆ چاودێری سەردانیان بکەن.{{Citation needed|date=December 2021}} == وەرزش == [[File:Latinoamericano02.JPG|thumb|{{بنز|یاریگای لاتینۆئەمێریکانۆ|en|Estadio Latinoamericano}}]] زۆرێک لە کووباییەکان هاندەری سەرسەختی وەرزشن و بە تایبەتی حەزیان لە بەیسبۆڵە. تیمی هاڤانا لە {{بنز|زنجیرەی نیشتمانیی کووبا|en|Cuban National Series}} بریتییە لە {{بنز|ئیندۆستریالێس|en|Industriales}}، کە یەکێکە لە سەرکەوتووترین تیمەکان لە پاڵەوانێتییەکەدا. لە ڕابردوودا، هەروەها نوێنەرایەتی کراوە لەلایەن {{بنز|هابانا (خولی کووبایی)|en|Habana (Cuban League)|lt=هابانا}} (لە {{بنز|خولی کووبایی|en|Cuban League}} پێش شۆڕش) هەروەها {{بنز|مێترۆپۆلیتانۆس|en|Metropolitanos}} و لا هابانا لە زنجیرەی نیشتمانیدا. شارەکە چەندین یاریگای وەرزشیی گەورەی هەیە، کە گەورەترینیان {{بنز|یاریگای لاتینۆئەمێریکانۆ|en|Estadio Latinoamericano}}یە، کە ئیندۆستریالێس یاریی تێدا دەکات. چوونە ژوورەوە بۆ بۆنە وەرزشییەکان بە گشتی بێبەرامبەرە، و یارییە کتوپڕەکان لە گەڕەکەکانی سەرتاسەری شارەکەدا ئەنجام دەدرێن. یانە کۆمەڵایەتییەکان لە کەناراوەکان دامەزراوە بۆ وەرزشە ئاوییەکان دابین دەکەن و چێشتخانە و هۆڵی سەمایان تێدایە. * هاڤانا میوانداریی {{بنز|یارییەکانی پانا ئەمریکانی ١٩٩١|en|1991 Pan American Games|lt=١١ەمین یارییەکانی پانا ئەمریکانی کرد لە ساڵی ١٩٩١}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Havana '91 Quadro de Medalhas|ناونیشان=http://www.quadrodemedalhas.com/jogos-pan-Americanos/jogos-pan-Americanos-1991-havana.htm|ئیش=Panamerican Games '91|بڵاوکەرەوە=quadrodemedalhas.com|زمان=pt|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160303183434/http://www.quadrodemedalhas.com/jogos-pan-americanos/jogos-pan-americanos-1991-havana.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> یاریگا و دامەزراوەکان بۆ ئەم مەبەستە لە دەوروبەری ڕۆژهەڵاتی شارەکە کە دانیشتووانیان کەم بوو دروستکران. * هاڤانا میوانداریی {{بنز|جامی جیهانیی یەکێتیی نێودەوڵەتیی فیدراسیۆنەکانی گۆڕەپان و مەیدان|en|IAAF World Cup|lt=جامی جیهانیی ئای ئەی ئەی ئێف (IAAF)}} لە گۆڕەپان و مەیدان کرد لە ساڵی ١٩٩٢.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IAAF WORLD CUP IN ATHLETICS|ناونیشان=http://www.gbrathletics.com/ic/wp.htm|بڵاوکەرەوە=gbrathletics.com|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101226115736/http://gbrathletics.com/ic/wp.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * هاڤانا خوازیار بوو بۆ میوانداریکردنی {{بنز|ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ٢٠٠٨|en|2008 Summer Olympics}} و {{بنز|ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ٢٠١٢|en|2012 Summer Olympics}}،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Olympic bids: The rivals|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/3068323.stm|بڵاوکەرەوە=BBC.co.uk|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠٠٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090210040857/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/3068323.stm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام نەخرایە لیستی کۆتاییەوە. * هاڤانا سێ جار میوانداریی {{بنز|سێنترۆباسکێت|en|Centrobasket}}ی کرد، کە بریتی بوون لە ساڵانی ١٩٦٩، ١٩٨٩ و ١٩٩٩. == کەسایەتییە دیارەکان == {{main|{{بنز|پۆل:کەسایەتییەکانی هاڤانا|en|Category:People from Havana}}}} == شارە دەستەخوشکەکان == {{بەرفراوانتر|{{بنز|پێڕستی شارە دەستەخوشکەکانی کووبا#هاڤانا|en|List of twin towns and sister cities in Cuba#Havana}}}} == ئەمانەش ببینە == {{Portal|Cuba|Cities}} * {{بنز|مێژووی هاڤانا|en|History of Havana}} * {{بنز|هاڤانای کۆن|en|Old Havana}} * {{بنز|جوزێپێ گاگینی|en|Giuseppe Gaggini}} * {{بنز|پێڕستی شارەکانی کاریبی|en|List of cities in the Caribbean}} * {{بنز|پلان پیلۆتۆی هاڤانا|en|Havana Plan Piloto}} * {{بنز|واتسۆن و قرشەکە|en|Watson and the Shark}} == تێبینییەکان == {{notelist}} == سەرچاوەکان == {{reflist|colwidth=30em}} == کتێبنامە == {{refbegin|26em}} * Eddie Lennon, Julie Napier and Farida Haqiqi. ''Wonderful Havana'' (1st ed.). Cool World Books, updated February 2013. * King, Charles Spencer (2009) ''Havana My Kind of Town''. US: [[CreateSpace]]. {{ISBN|978-1-4404-3269-9}}. * Alicia García Santana. ''Havana: History and Architecture of a Romantic City''. Monacelli, October 2000. {{ISBN|978-1-58093-052-9}}. * Angela, Ferriol Maruaga; ''et al.'': ''Cuba crisis, ajuste y situación social (1990–1996)'', Editorial de Ciencias Sociales, 1998. {{ISBN|978-959-06-0348-8}}. * ''The Rough Guide to Cuba'' (3rd ed.). [[Rough Guides]], May 2005. {{ISBN|978-1-84353-409-9}}. * Barclay, Juliet (1993). ''Havana: Portrait of a City''. London: Cassell. {{ISBN|978-1-84403-127-6}} (2003 paperback edition). گێڕانەوەیەکی گشتگیری مێژووی هاڤانا لە سەرەتای سەدەی ١٦ەمەوە تا کۆتایی سەدەی ١٩ەم. * Carpentier, Alejo. ''La ciudad de las columnas'' (شاری ستوونەکان). پێداچوونەوەیەکی مێژوویی شارەکەیە لەلایەن یەکێک لە گەورەترین نووسەرانی ئەدەبیاتی ئیبیرۆئەمەریکانی، کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم شارەیە. * Cluster, Dick, & Rafael Hernández, ''History of Havana.'' New York: Palgrave-MacMillan, 2006. {{ISBN|978-1-4039-7107-4}}. مێژوویەکی کۆمەڵایەتیی شارەکەیە لە ساڵی ١٥١٩ەوە تا ئێستا، کە بە هاوبەشی لەلایەن نووسەر و سەرنووسەرێکی کووبایی دانیشتووی هاڤانا و ڕۆماننووس و نووسەرێکی مێژووی باوی ئەمریکییەوە نووسراوە. * Eguren, Gustavo. ''La fidelísima Habana'' (هاڤانای زۆر دڵسۆز). پەڕتووکێکی وێنەداری بنەڕەتییە بۆ ئەوانەی دەیانەوێت مێژووی لا هابانا بزانن، کە تۆمارە مێژووییەکان، وتارەکان لە خەڵکی ڕەسەن و نا-ڕەسەن، بەڵگەنامەکانی ئەرشیف، و زیاتریش لەخۆدەگرێت. * United Railways of Havana. ''Cuba: A Winter Paradise''. 1908–1909, 1912–1913, 1914–1915 and 1915–1916 editions. New York, 1908, 1912, 1914 and 1915. نەخشەکان، وێنەکان و وەسفی هێڵە کارەباییەکانی دەوروبەری شار و نێوان شارەکان. * "Electric Traction in Cuba". ''Tramway & Railway World'' (London), 1 April 1909, pp.&nbsp;243–44. نەخشە، وێنەکان و وەسفی هێڵی ئاسنینی ناوەندیی هاڤانا. * "The Havana Central Railroad". ''Electrical World'' (New York), 15 April 1909, pp.&nbsp;911–12. Text, 4 photos. * "Three-Car Storage Battery Train". ''[[Electric Railway Journal]]'' (New York), 28 September 1912, p.&nbsp;501. وێنە و وەسفی ئۆتۆمۆبیلە پاترییەکانی کووبا. * Berta Alfonso Gallol. ''Los Transportes Habaneros. Estudios Históricos''. La Habana, 1991. ڕاپرسییەکی یەکلاکەرەوە (بەڵام بێ وێنە یان نەخشە). * James A. Michener and John Kings. ''Six Days in Havana''. University of Texas Press; first edition (1989). {{ISBN|978-0-292-77629-6}}. چاوپێکەوتن لەگەڵ نزیکەی ٢٠٠ کووبایی لە پاشخان و پێگەی زۆر جیاوازدا، و پەیوەندی بەوەوە هەیە کە وڵاتەکە چۆن پێشکەوتووە دوای ٩٠ ساڵ لە سەربەخۆیی لە ئیسپانیا و لەژێر سەرکردایەتیی ٣٠ ساڵەی کاسترۆدا. * تێبینییەکی تری سەرنجڕاکێش دەربارەی ئەو چاپیەی ''لێ نیویۆرک تایمز'': لە لاپەڕە ٥، کورتە هەواڵێک هەیە کە ئاماژە بەوە دەکات، "پلانەکە بۆ سازدانی پێشانگایەکی پانا-ئەمریکانی لە بوفالۆ بۆ کاتی ئێستا دواخراوە بەهۆی دۆخی ناسەقامگیری هۆشی گشتی لە ئەنجامی ئاڵۆزییەکانی ئیسپانیا-کووبا." سەرۆک {{بنز|ویلیام مەکینلی|en|William McKinley}} تیرۆر کرا لە پێشانگای پانا-ئەمریکانی کاتێک لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩٠١ بەڕێوەچوو. * Cathryn Griffith, ''Havana Revisited: An Architectural Heritage''. W. W. Norton 2010. {{ISBN|978-0-393-73284-9}} * Guadalupe Garcia, ''Beyond the Walled City: Colonial Exclusion in Havana''. 2015, Berkeley: University of California Press. {{ISBN|978-0-520-28604-7}} ([https://web.archive.org/web/20171022224033/https://cubacounterpoints.com/archives/5327 review]). * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Baklanoff |یەکەم=Eric N. |ساڵ=١٩٩٨|chapter=Cuba on the Eve of the Socialist Transition: A Reassessment of the Backwardness-Stagnation Thesis |chapter-url=http://www.ascecuba.org/c/wp-content/uploads/2014/09/v08-31baklanoff.pdf |سەردێڕ=Cuba in Transition, Volume&nbsp;8 |ناونیشان=http://www.ascecuba.org/publications/annual-proceedings/cuba-in-transition-volume-08/ |شوێن=Silver Spring,&nbsp;MD |بڵاوکەرەوە=ASCE |پەڕەکان=٢٦٠–٢٧٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٦٤٩٠٨٢-٧-٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230406061627/https://www.ascecuba.org/publications/annual-proceedings/cuba-in-transition-volume-08/}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Smith |یەکەم١=Kirby |دوایین٢=Llorens |یەکەم٢=Hugo |ساڵ=١٩٩٨|chapter=Renaissance and Decay: A Comparison of Socioeconomic Indicators in Pre-Castro and Current-Day Cuba |chapter-url=http://www.ascecuba.org/c/wp-content/uploads/2014/09/v08-30smith.pdf |سەردێڕ=Cuba in Transition, Volume&nbsp;8 |ناونیشان=http://www.ascecuba.org/publications/annual-proceedings/cuba-in-transition-volume-08/ |شوێن=Silver Spring, MD |بڵاوکەرەوە=ASCE |پەڕەکان=٢٤٧–٢٥٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٦٤٩٠٨٢-٧-٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230406061627/https://www.ascecuba.org/publications/annual-proceedings/cuba-in-transition-volume-08/}} {{refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Sister project links|voy=Havana}} * {{YouTube|jOUTPSnJ_fA|Alameda de Paula, old havana, the first promenade that had the capital of Cuba}} * [https://aap.cornell.edu/news-events/mart-n-dom-nguez-esteban Martín Domínguez Esteban] * [https://elpais.com/elpais/2018/01/05/eps/1515153311_985252.html La sombra del arquitecto Martín Domínguez Esteban] * [https://www.youtube.com/watch?v=su_VxdXN-wE Exploring Havana: The tallest building in Cuba, El Focsa.] * [https://www.nyc10009.com/focsa-havana FOCSA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211212180552/https://www.nyc10009.com/focsa-havana |date=12 December 2021 }} * [https://web.archive.org/web/20071219014124/http://concise.britannica.com/ebc/article-9355074/Alicia-Alonso Alicia Alonso entry], Concise Encyclopædia Britannica; accessed 5 May 2014. * [https://web.archive.org/web/20050306163804/http://www.abt.org/education/archive/ballets/carmen_alonso.html Profile], ABT Original Carmen premiere, abt.org; accessed 5 May 2014. * [https://web.archive.org/web/20051026100328/http://www.abt.org/education/archive/ballets/theme_and_variations.html ABT Original Theme and Variations], abt.org; accessed 5 May 2014. * ڤیدیۆ: [http://danceinteractive.jacobspillow.org/dance/alicia-alonso-erik-bruhn گرتە ڤیدیۆییەکانی ئەرشیف]، ئالۆنسۆ و {{بنز|ئێریک بروون|en|Erik Bruhn}} نمایشکردنی "پا دێ دوو" (Pas de Deux) لە ''جیزێل''، بەشی دووەم (١٩٥٥) لە جەیکۆبس پیلۆ * ڤیدیۆ: [https://www.bbc.co.uk/programmes/p035smnl ''شایەتحاڵ: خانمی یەکەمی بالێی کووبایی'']، چاوپێکەوتن پەخشکراوە لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥، لە {{بنز|خزمەتگوزاریی جیهانیی بی بی سی|en|BBC World Service}} {{Wikisource|1911 Encyclopædia Britannica/Havana}} {{Navboxes |title= Articles relating to Havana |list= {{Havana}} {{Havana municipalities}} {{Provinces of Cuba|+capitals}} {{List of North American capitals}} {{Havana landmarks|state=collapsed}} {{Pan American Games host cities}} {{World Heritage Sites in Cuba}} {{Cuba topics}} }} {{Havana landmarks|state=collapsed}} {{Authority control}} <!--Don't move the STANDARD empty space after pipe in cat:havana--> {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا}} [[پۆل:هاڤانا| ]] [[پۆل:پایتەختەکان لە باکووری ئەمریکا]] [[پۆل:پایتەختەکانی کاریبی]] [[پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکان لە کووبا]] [[پۆل:پارێزگاکانی کووبا]] [[پۆل:شوێنەوارەکانی کەلەپووری جیهانی لە کووبا]] [[پۆل:ئەو شوێنە دانیشتوواندارانەی لە ساڵی ١٥١٥ دامەزراون]] [[پۆل:دامەزراوەکانی سەدەی ١٦ەم لە کووبا]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ساڵی ١٥١٥ لە ئیمپراتۆریەتیی ئیسپانی]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ساڵی ١٥١٥ لە باکووری ئەمریکا]] [[پۆل:پایتەختەکانی ئەمریکای باکوور]] tpdd9wt91t5te0u4ferraucbgcyx4fn 0 126601 1624110 1619354 2026-08-12T22:36:35Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، وەرزش-کۆلکە، تۆپی پێ-کۆلکە) 1624110 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:Edwin van der Sar side.jpg|وێنۆک]] '''ئێدوین ڤان دێر سار''' (بە [[ھۆڵەندی]]: Edwin van der Sar؛ لەدایکبووی ٢٩ی ئابی ١٩٧٠ لە [[ڤۆرھۆت]]، [[ھۆڵەندا]]) گۆڵچی پێشووی ([[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا]]) بەو بە باشترین گۆڵچی لە مێژووی تۆپی پێی ھۆڵەندا ھەژمار دەکرێت. سەرەتای کاروانی (ڤان دێر سار) دەگەڕێتەوە بۆساڵی (١٩٩٠) لەگەڵ یانەی ([[ئەجاکس ئەمستەردام]])، ڤان دێر سار ٢٢٦ یاری بۆ ئەو یانەیە ئەنجامداوە گۆڵێکیشی بۆی تۆمارکرد، ئەو یەکێکە لەو یاریزانانەی کە خاوەن تاکە جامەکەی چامپیۆنسلیگن لە ساڵی (١٩٩٥) ئاستبەرزی ڤاندێر سار بەرپرسانی یانەی (ئەی سی میلان) ی ئیتاڵی ھاندا گرێبەستێکیان لەگەڵ مۆرکرد. دواتریش پەیوەندی کرد بەیانەی [[یوڤانتۆس]]ی ئیتاڵی و ٦٦ یاری لەگەڵ ئەمیانەیە ئەمجامداوە. دوای بەرزتر بوونی ئاستی، ڕووی کردە خوڵی (ئینگلیزی) لە ساڵی ٢٠٠١ چوە ڕیزەکانی (فولھام) و لەگەڵ ئەم یانەیە ١٢٧ یاری ئەنجامداوە. دواتر لە ساڵی ٢٠٠٥ چووە ڕیزەکانی یانەی ([[مانچستەر یونایتد]]) و بووە گۆڵچی سەرەکی یانەکە. ڤاندێر سار لە ساڵی ١٩٩٥ یەکەمین یاری نێودەوڵەتی خۆی ئەنجامداوە بەرامبەر (ھەڵبژاردەی بیلاڕووس). وە بەئەنجامدانی ١٧٠ یاری، خاوەن زۆرترین یاری نێودەوڵەتییە بۆ ھەڵبژاردەی [[ھۆڵەندا]]. «ڤان دێر سار» لە (٢٨ی ئایاری ٢٠١١) دوای دۆڕانیان بەرامبەر بە [[یانەی بەرشلۆنە]] لەیاری کۆتایی (چامپیۆنسلیگ) دا. بڕیاریدا بەشێوەیەکی یەکجارەکی واز لە تۆپی پێ و وەرزش بێنێت. ئێستا لە کارگێری [[یانەی تۆپی پێی ئایاکس ئامستردام]] کاردەکات. {{تووڵی دەروازە|وەرزش|تۆپی پێ|ژیاننامە|فیفا|وەرزش|تۆپی پێ}} {{پۆلی کۆمنز|Edwin van der Sar}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{وەرزش-کۆلکە}} {{تۆپی پێ-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٠]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ھۆڵەندی]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ھۆڵەندی]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا]] [[پۆل:کڵابی سەدەی فیفا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی یوڤێنتوس]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ١٩٩٦]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٠]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٤]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٨]] [[پۆل:گۆڵپارێزانی تۆپی پێ]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی فولام]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا]] ebwhgj4xksbjt0r6fwgy9fyhjlc6l49 0 126640 1624004 1487110 2026-08-12T19:33:14Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، وەرزش-کۆلکە، تۆپی پێ-کۆلکە) 1624004 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{نوێکردنەوە}} }} [[پەڕگە:2015 UEFA Super Cup 62 (cropped).jpg|ئیڤان ڕاکیتیچ|وێنۆک]] '''ئیڤان ڕاکیتیچ''' ([[ئینگلیزی]]: Ivan Rakitić) (لەدایکبووی ١٠ی ئاداری ۱٩۸٨). یاریزانێکی [[کڕواتیا|کڕواتی]]یە، کەیاری لە ھێڵی ناوەڕاستدا دەکات بۆیانەی [[بەرشلۆنە]]ی [[ئیسپانیا|ئیسپانی]] و [[ھەڵبژاردەی کڕواتیا]]. یەکەم دەرکەوتنی ئەم یاریزانە لەساڵی (٢٠٠٥) بوو لەگەڵ یانەی (بازلی سویسری). لەساڵی (٢٠١١) پەیوەندی کردووە بەیانەی (سیڤیلیە) و بەشداری لە (١١٧) یاری کردووە و (٢٧) گۆڵیشی تۆمارکردووە. "ئیڤان ڕاکیتیچ" لە دوای [[جامی جیھانی فیفای ٢٠١٤]]ی [[بەڕازیل]] لەیانەی [[سیڤیلیە]]وە پەیوەندی کرد بەیانەی [[بەرشلۆنە]]، بۆماوەی ٥ ساڵ و بەمووچەی ٨ میلیۆن یۆرۆی ساڵانە. == سەرچاوە == * ویکی ئینگلیزی * ھەفتەنامەی ڕووداوی وەرزشی (ژمارە ٣٠٥) {{تووڵی دەروازە|وەرزش|تۆپی پێ|ژیاننامە|فیفا|وەرزش|تۆپی پێ|سویس|دەیەی ٢٠١٠}} {{پۆلی کۆمنز|Ivan Rakitić}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{وەرزش-کۆلکە}} {{تۆپی پێ-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٨]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی کروات]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا]] [[پۆل:کڵابی سەدەی فیفا]] [[پۆل:یاریزانانی لا لیگا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی سویسی]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٨]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠١٢]] [[پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ]] [[پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا]] lq54zn2cswh8d1da0l0e3qjthahyz6g 0 126838 1624152 1444215 2026-08-13T01:34:54Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، ئایین-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1624152 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Greater Iran Map.png|وێنۆک|200px|خاکی داواکراوی ئێرانی مەزن]] '''ئێرانی مەزن'''، '''ئێرانی گەورە'''، '''ئێرانزەوی''' یان '''ئێرانشەھر''' ({{بە فارسی|ایران بزرگ، ایران زمین یا ایرانشهر}})<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Sasanian Empire|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sasanian_Empire&oldid=990406444|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> مەبەستێکی نافەرمییە بۆ ئاماژە بەو خاکانە کە [[پان ئێرانیزم|پان ئێرانیستەکان]] داوای دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=نام‌ھای ایران|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=نام‌های_ایران&oldid=30282118|ئیش=ویکی‌پدیا، دانشنامە آزاد|زمان=fa|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Name of Iran|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Name_of_Iran&oldid=983516424|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Ariyana Mezin|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Ariyana_Mezin&oldid=801423|ئیش=Wîkîpediya|زمان=ku|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=ایران بزرگ|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=ایران_بزرگ&oldid=30376552|ئیش=ویکی‌پدیا، دانشنامە آزاد|زمان=fa|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Greater Iran|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Greater_Iran&oldid=990727635|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> ئاماژە بەو ناوچە کۆمەڵایەتی و فەرھەنگییە بەربڵاوانە دەکات کە بەشێک لە ناوچەکانی [[ڕۆژاوای ئاسیا]]، [[باشووری ئاسیا]]، [[ئاسیای ناوەندی]]، [[قەوقاز]] و [[ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]] (بەتایبەتی [[شینجیانگ]]) دەگرێتەوە، کە ھەموویان ھەتا ئاستێک کەوتوونەتە ژێر کاریگەریی [[گەلانی ئێرانی]] و [[زمانە ئێرانییەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Frye |یەکەم١=Richard Nelson |ساڵ=١٩٦٢|سەردێڕ=Reitzenstein and Qumrân Revisited by an Iranian, Richard Nelson Frye, The Harvard Theological Review, Vol. 55, No. 4 (Oct. 1962), pp. 261–268 |ناونیشان=https://www.jstor.org/pss/1508723 |journal=The Harvard Theological Review |بەرگ=٥٥|issue=4 |پەڕەکان=٢٦١–٢٦٨|doi=10.1017/S0017816000007926 |jstor=1508723 |s2cid=162213219}}</ref><ref>[http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=1009412 International Journal of Middle East Studies]. (2007), 39: pp 307–309 Copyright © 2007 Cambridge University Press.</ref> == مێژوو == {{سەرەکی|مێژووی ئێرانی کۆن|مێژووی ئێران|مێژووی ئێران لە دوای ئیسلام}} [[پەڕگە:Median-empire-600BCE.png|وێنۆک|200px|[[ماد|ئیمپراتۆرییەتیی ماد]]]] [[پەڕگە:Achaemenid true extent.png|وێنۆک|200px|[[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]]] [[پەڕگە:ParthianEmpierTrueext.png|وێنۆک|200px|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]]]] [[پەڕگە:SassanidEmpireTrueExtent.png|وێنۆک|200px|[[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]]] == جوگرافیا == پان ئێرانیستەکان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە خاکی وڵاتەکانی ھەنووکەییی [[ئێران]]، [[ئەفغانستان]]، [[تاجیکستان]]، [[ئەرمەنستان]]، [[کۆماری ئازەربایجان|ئازەربایجان]]، [[تورکیا]] (باکووری کوردستان)، [[سووریا]] (ڕۆژاوای کوردستان)، [[عێراق]] (باشووری کوردستان)، [[ئۆزبەکستان]]، [[تورکمانستان]]، [[گورجستان]] ([[ئۆسێتیای باشوور]]) و [[پاکستان]] (پەشتوونستان و ڕۆژھەڵاتی بەلۆچستان) بەشێک لە خاکی داواکراوی ئێرانی مەزنە.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Gelên arî|ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Gelên_arî&oldid=795629|ئیش=Wîkîpediya|زمان=ku|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Greater Khorasan|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Greater_Khorasan&oldid=990238923|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Arran (Caucasus)|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Arran_(Caucasus)&oldid=990228815|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=مردمان ایرانی‌تبار|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=مردمان_ایرانی‌تبار&oldid=30415733|ئیش=ویکی‌پدیا، دانشنامە آزاد|زمان=fa|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Şarê İranki|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://diq.wikipedia.org/w/index.php?title=Şarê_İranki&oldid=426953|ئیش=Wikipedia|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> [[پەڕگە:Former Iranian regions.png|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|768x768پیکسڵ]] == بیروڕاکان == {{سەرەکی|پان ئێرانیزم}} [[پەڕگە:Flag of Pan-Iranist-Party.svg|وێنۆک|ئاڵای نیشانی [[حیزبی پان ئێرانیست|پان ئێرانیزم]]|270x270پیکسڵ]] [[پەڕگە:Civil flag of Iran (1964–1980).svg|وێنۆک|[[ئاڵای ئێران]] بەبێ نیشانەکانی شێر و خۆر یان ئەڵڵا|270x270پیکسڵ]] [[پان ئێرانیزم]] بزاڤێکی [[سیاسی]]ی و نیشتمانییە کە داوا دەکات ھەموو نەتەوەکانێک کە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیای ڕۆژاوادا لە ڕەگەزی سامی و ئالتایی نین، دەبێت بە ئێرانی بزانرێن و لەژێر دەسەڵاتی حکۆمەتێکی ناسیۆنالیستی ئێرانیدا بن. پان ئێرانیستەکان داوا دەکەن کە ئامانجیان یەکگرتنی ھەموو ئەو نەتەوانەیە کە بە ئێرانییان دەزانن. لە بیرو ڕای ئەوانە ئەو نەتەوانە لەناوی ناوچەی [[ڕەفەی ئێران]] و ناوچەکانی تر دەژێن و فەرھەنگێکیان ھەیە کە پێ دەڵێن فەرھەنگی ئێرانی. ئەم نەتەوانە لەلای پان ئێرانیستەکان بریتین لە [[خەڵکی فارس|فارسەکان]]، [[خەڵکی ئازەربایجانی|ئازەرییەکان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Farjadian|یەکەم=S.|دوایین٢=Ghaderi|یەکەم٢=A.|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=HLA class II similarities in Iranian Kurds and Azeris|journal=International Journal of Immunogenetics|زمان=en|بەرگ=٣٤|issue=6|پەڕەکان=٤٥٧–٤٦٣|doi=10.1111/j.1744-313x.2007.00723.x|pmid=١٨٠٠١٣٠٣|issn=1744-3121|وتەگێڕانەوە=Neighbor‐joining tree based on Nei's genetic distances and correspondence analysis according to DRB1, DQA1 and DQB1 allele frequencies showed a strong genetic tie between Kurds and Azeris of Iran. The results of AMOVA revealed no significant difference between these populations and other major ethnic groups of Iran}}</ref> [[لوڕ]]ەکان، [[خەڵکی گیلەک|گیلەکەکان]]، [[خەڵکی تەبەری|تەبەرییەکان]]، [[کورد]]ەکان، [[تاڵشەکان]]، [[خەڵکی تاجیک|تاجیکەکان]]، [[ئەرمەنییەکان]]، [[پەشتوونەکان]]، [[ئۆسیتییەکان]]، [[پامیرییەکان]] و [[خەڵکی بەلۆچ|بەلۆچەکان]]. لە باوەڕی پان ئێرانیستەکان ھیچ کام لەم نەتەوانە نابێت لەژێری دەوڵەتێکی سەربەخۆ بن و دەبێت دەسەڵاتێکی [[ناسیۆنالیزم]]ی ئێرانی لەسەر ھەموو ئەم نەتەوانە حکوومەت بکات. یەکەم کەسێک کە بەدوای ئەم بیردۆزە کەوت دکتۆر مەحموود ئەفشار یەزدی بوو.<ref>Professor Richard Frye states:The Turkish speakers of Azerbaijan are mainly descended from the earlier Iranian speakers, several pockets of whom still exist in the region (Frye, Richard Nelson, “Peoples of Iran”, in Encyclopedia Iranica).</ref><ref>[[Swietochowski, Tadeusz]]. “Azerbaijan, Republic of”,. , Vol. 3, Colliers Encyclopedia CD-ROM, 02-28-1996: “The original Persian population became fused with the Turks, and gradually the Persian language was supplanted by a Turkic dialect that evolved into the distinct Azerbaijani language. ”</ref><ref>Golden, P.B. “An Introduction to the History of the Turkic Peoples”, Otto Harrosowitz, 1992. “The Azeris of today are an overwhelmingly sedentary, detribalized people. Anthropologically, they are little distinguished from the Iranian neighbo”</ref><ref>Xavier Planhol, “Lands of Iran” in Encyclopedia Iranica. Excerpt: The toponyms, with more than half of the place names of Iranian origin in some areas, such as the Sahand, a huge volcanic massif south of Tabriz, or the Qara Dagh, near the border (Planhol, 1966, p. 305; Bazin, 1982, p. 28) bears witness to this continuity. The language itself provides eloquent proof. Azeri, not unlike Uzbek (see above), lost the vocal harmony typical of Turkish languages. It is a Turkish language learned and spoken by Iranian peasants. ”(Encyclopedia Iranica, “Lands of Iran”)</ref><ref>“Thus Turkish nomads, in spite of their deep penetration throughout Iranian lands, only slightly influenced the local culture. Elements borrowed by the Iranians from their invaders were negligible. ”(X.D. Planhol, Lands of Iran in Encyclopedia Iranica)</ref><ref>История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. Глава V. — М. : «Восточная литература» , 2002. — {{ISBN|5-02-017711-3}}. Excerpt: ""Говоря о возникновении азербайджанской культуры именно в XIV-XV вв. , следует иметь в виду прежде всего литературу и другие части культуры, органически связанные с языком. Что касается материальной культуры, то она оставалась традиционной и после тюркизации местного населения. Впрочем, наличие мощного пласта иранцев, принявших участие в формировании азербайджанского этноса, наложило свой отпечаток прежде всего на лексику азербайджанского языка, в котором огромное число иранских и арабских слов. Последние вошли и в азербайджанский, и в турецкий язык главным образом через иранское посредство. Став самостоятельной, азербайджанская культура сохранила тесные связи с иранской и арабской. Они скреплялись и общей религией, и общими культурно-историческими традициями." (History of the East. 6 v. 2. East during the Middle Ages. Chapter V. - M. : "Eastern literature» , 2002. - {{ISBN|5-02-017711-3}}.). Translation:"However, the availability of powerful layer of Iranians took part in the formation of the Azerbaijani ethnic group, left their mark primarily in the Azerbaijani language, in which a great number of Iranian and Arabic words. The latter included in the Azeri, and Turkish language primarily through Iranian mediation."</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Pan-Iranism|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pan-Iranism&oldid=984426152|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=پان‌ایرانیسم|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=پان‌ایرانیسم&oldid=30260046|ئیش=ویکی‌پدیا، دانشنامە آزاد|زمان=fa|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پان ئێرانیزم]] * [[زمانە ئێرانییەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|عێراق|جوگرافیا|ئەفغانستان|پاکستان|ئایین}} {{پۆلی کۆمنز|Greater Iran}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{ئایین-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:ئاسیای ناوەندی]] [[پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:ئێران]] [[پۆل:جوگرافیای ئێران]] [[پۆل:ناسیۆنالیزمی ئێرانی]] [[پۆل:پان ئێرانیزم]] [[پۆل:فاشیزم]] [[پۆل:دەسەڵاتخوازی]] [[پۆل:نیۆفاشیزم]] [[پۆل:سیاسەتی ئێران]] [[پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان]] [[پۆل:چاندی ئێرانی]] [[پۆل:مێژووی ئەفغانستان]] [[پۆل:مێژووی ئازەربایجان]] [[پۆل:مێژووی عێراق]] [[پۆل:مێژووی پاکستان]] [[پۆل:مێژووی تورکمانستان]] [[پۆل:مێژووی تاجیکستان]] [[پۆل:مێژووی ئەرمەنستان]] [[پۆل:مێژووی تورکیا]] [[پۆل:مێژووی داغستان]] [[پۆل:مێژووی ڕووسیا]] [[پۆل:مێژووی قەوقاز]] [[پۆل:مێژووی گورجستان]] quv2cchzcdxije5ja3n976g747e3m02 0 129559 1623993 1620009 2026-08-12T18:42:02Z Amine yousefi 16159 1623993 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Montgomery Anne of Green Gables.jpg|چەپ|وێنۆک|250px|وێنەی سەربەرگی ڕۆمانەکە]] '''ئانێ شێرلی''' ({{بە ئینگلیزی|Anne Shirley}}) ناوی کەسایەتییەکە لە چیرۆکێکی بەناوبانگدا لە ڕۆمانێک بە ناوی [[ئان لە گرین گەیبڵز|ئان شێرلی لە گرین گەیبڵز]] نوسراوەی [[لووسی ماد مۆنتگۆمێری]] لەساڵی ١٩٠٨ی [[زایینی]]. == کورتە == ئانێ کچێکی شڵەیە بە قژێکی سوورەوە کە لە ھەتیوخانە گەورە بووە. کچێکی ژیر بە خەیاڵێک کە ھیچ سنوورێک ناناسێ، کچێک بە دەیان ئاواتی جۆراوجۆر، بە ڕۆحێکی تێکۆشەر و بە ھەستێکی سادە و ساکار، تێدەکۆشێت ژیانێکی نوێ دەست پێ بکات. سەرەڕای ھەموو ئەو کێشانەی بۆ گەیشتن بە ئاواتەکانی دێنە سەر ڕێگەی؛ داھاتوو ھێندە لەپێش چاوی جوان و ڕوونە کە لەگەڵ ھەموو دۆخ و کێشەیەکدا بە ئاسانی ڕا دێت. ==ڕووداوەکان== ئانێ لە ھەتیوخانە گەورە بووە، تەمەنی کە دەبێتە یازدە ساڵ خوشک و برایەکی بەساڵاچوو، ماریلا و ماتیۆ کاتبێرت دەیھێننە لای خۆیان و لە کۆشکی گرین‌ گەیبڵز لە ئاوایی ئێڤێنلی بەخێوی دەکەن. ئانێ شێرلی لەم کۆشکەدا بەسەرھاتی زۆری دەبێت، گەورە دەبێت، ھاوڕێی زۆر دەبینێتەوە، لە زانکۆ دەرس دەخوێنێت، ھاوسەریگیری دەکات و... ==چیرۆکەکان== * [[ئان لە گرین گەیبڵز|ئانێ شێرلی لە گرین گەیبڵز]] (١٩٠٨) * [[ئانێ شێرلی لە ئێڤێنلی]] (١٩٠٩) * [[ئانێ شێرلی لە دووڕگە]] (١٩١٥) * [[ئانێ شێرلی لە ویندی پاپلز]] (١٩١٧) ==سەرچاوەکان== * آنی شرلی، ال.ام. مونتگومری، سارا قدیانی-نشر قدیانی-چاپ دوم-١٣٨٨ {{تووڵی دەروازە|ژن|وێژە|کەنەدا}} {{پۆلی کۆمنز|Anne of Green Gables}} {{وێژە-کۆلکە}} {{کەنەدا-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:وێژەی مناڵان]] hha1lglafstuwqdt0ugarmpqrqnfcll 1623994 1623993 2026-08-12T19:25:47Z Amine yousefi 16159 1623994 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئانێ شێرلی''' ({{بە ئینگلیزی|Anne Shirley}}) کەسایەتییەکی خەیاڵییە کە یەکەم جار لە ڕۆمانی [[ئان لە گرین گەیبڵز|ئان شێرلی لە گرین گەیبڵز]] بەرھەمی [[لووسی ماد مۆنتگۆمێری]] کە لە ساڵی ١٩٠٨ی [[زایینی]] بڵاو کرایەوە، ناسێنرا. == کورتە == ئانێ کچێکی شڵەیە بە قژێکی سوورەوە کە لە ھەتیوخانە گەورە بووە. کچێکی ژیر بە خەیاڵێک کە ھیچ سنوورێک ناناسێ، کچێک بە دەیان ئاواتی جۆراوجۆر، بە ڕۆحێکی تێکۆشەر و بە ھەستێکی سادە و ساکار، تێدەکۆشێت ژیانێکی نوێ دەست پێ بکات. سەرەڕای ھەموو ئەو کێشانەی بۆ گەیشتن بە ئاواتەکانی دێنە سەر ڕێگەی؛ داھاتوو ھێندە لەپێش چاوی جوان و ڕوونە کە لەگەڵ ھەموو دۆخ و کێشەیەکدا بە ئاسانی ڕا دێت. == ژیاننامەی کەسایەتییە خەیاڵییەکە == === سەرەتای ژیانی ئان === ئان شێرلی لە شارۆچکەی خەیاڵی بۆلینگبڕۆک لە پارێزگای نۆڤا سکۆشیا لەدایک بوو. دایک و باوکی، والتەر و بێرسا شێرلی (ناوی پێش هاوسەرگیری: ویلیس)، هەردووکیان مامۆستا بوون. ڕێکەوتی لەدایکبوونی لە چیرۆکەکاندا نەهاتووە، بەڵام ئاماژەکانی بەرهەمەکانی دواتر نیشان دەدەن کە لە ٥ی ئازاری ١٨٦٥ لەدایک بووبێت.<ref>Note that Montgomery was not always especially rigorous about maintaining a consistent chronology: a veiled reference in ''[[Anne's House of Dreams]]'' to what could be the [[1896 Canadian federal election|Canadian federal election of 1896]], which would be taking place when Anne was approximately 27, could be interpreted to date Anne's birth to approximately the spring of 1869.</ref> ئان کاتێک تەمەنی تەنیا 3 مانگ بوو، دایک و باوکی بەهۆی نەخۆشیی [[گرانەتا]] مردن و ئەو بە بێ‌سەرپەرشت مایەوە. چونکە هیچ خزمێکی نزیکی دیکەی نەبوو، خاتوو تۆماس، کاربەدەستی ماڵی شێرلییەکان، ئەوی بردە ژێر چاودێریی خۆی. دوای مردنی مێردەکەی، بەڕێز تۆماس، ئان ماوەی چەند ساڵێک لەگەڵ خێزانی هامۆند ژیا. لەو ماڵەدا زۆرتر وەک خزمەتکارێک مامەڵەی لەگەڵ دەکرا. دوای مردنی بەڕێز هامۆند، خاتوو هامۆند منداڵەکانی لە نێوان خزمەکانی دابەش کرد و ئانیش نێردرا بۆ هەتیوخانەی هۆپتاون. ئان خۆی بە «نەفرەت‌لێکراوی دوانەکان» دەزانی؛ چونکە خاتوو هامۆند سێ جار دوانەی هەبوو و ئان لە گەورەکردن و چاودێریکردنی ئەواندا یارمەتی دەدا. ==ڕووداوەکان== ئانێ لە ھەتیوخانە گەورە بووە، تەمەنی کە دەبێتە یازدە ساڵ خوشک و برایەکی بەساڵاچوو، ماریلا و ماتیۆ کاتبێرت دەیھێننە لای خۆیان و لە کۆشکی گرین‌ گەیبڵز لە ئاوایی ئێڤێنلی بەخێوی دەکەن. ئانێ شێرلی لەم کۆشکەدا بەسەرھاتی زۆری دەبێت، گەورە دەبێت، ھاوڕێی زۆر دەبینێتەوە، لە زانکۆ دەرس دەخوێنێت، ھاوسەریگیری دەکات و... == چیرۆکەکان == * [[ئان لە گرین گەیبڵز|ئانێ شێرلی لە گرین گەیبڵز]] (١٩٠٨) * [[ئانێ شێرلی لە ئێڤێنلی]] (١٩٠٩) * [[ئانێ شێرلی لە دووڕگە]] (١٩١٥) * [[ئانێ شێرلی لە ویندی پاپلز]] (١٩١٧) ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} * آنی شرلی، ال.ام. مونتگومری، سارا قدیانی-نشر قدیانی-چاپ دوم-١٣٨٨ == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{gutenberg|no=۴۵|name=(Books: Anne Shirley (sorted by popularity}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆمانەکان|ژن|وێژە|کەنەدا}} {{پۆلی کۆمنز|Anne of Green Gables}} {{وێژە-کۆلکە}} {{کەنەدا-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:وێژەی مناڵان]] po9zlblmlrjnkjjm6mmgffiapgs50e3 1623995 1623994 2026-08-12T19:26:57Z Amine yousefi 16159 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1623995 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئانێ شێرلی''' ({{بە ئینگلیزی|Anne Shirley}}) کەسایەتییەکی خەیاڵییە کە یەکەم جار لە ڕۆمانی [[ئان لە گرین گەیبڵز|ئان شێرلی لە گرین گەیبڵز]] بەرھەمی [[لووسی ماد مۆنتگۆمێری]] کە لە ساڵی ١٩٠٨ی [[زایینی]] بڵاو کرایەوە، ناسێنرا. == کورتە == ئانێ کچێکی شڵەیە بە قژێکی سوورەوە کە لە ھەتیوخانە گەورە بووە. کچێکی ژیر بە خەیاڵێک کە ھیچ سنوورێک ناناسێ، کچێک بە دەیان ئاواتی جۆراوجۆر، بە ڕۆحێکی تێکۆشەر و بە ھەستێکی سادە و ساکار، تێدەکۆشێت ژیانێکی نوێ دەست پێ بکات. سەرەڕای ھەموو ئەو کێشانەی بۆ گەیشتن بە ئاواتەکانی دێنە سەر ڕێگەی؛ داھاتوو ھێندە لەپێش چاوی جوان و ڕوونە کە لەگەڵ ھەموو دۆخ و کێشەیەکدا بە ئاسانی ڕا دێت. == ژیاننامەی کەسایەتییە خەیاڵییەکە == === سەرەتای ژیانی ئان === ئان شێرلی لە شارۆچکەی خەیاڵی بۆلینگبڕۆک لە پارێزگای نۆڤا سکۆشیا لەدایک بوو. دایک و باوکی، والتەر و بێرسا شێرلی (ناوی پێش ھاوسەرگیری: ویلیس)، ھەردووکیان مامۆستا بوون. ڕێکەوتی لەدایکبوونی لە چیرۆکەکاندا نەھاتووە، بەڵام ئاماژەکانی بەرھەمەکانی دواتر نیشان دەدەن کە لە ٥ی ئازاری ١٨٦٥ لەدایک بووبێت.<ref>Note that Montgomery was not always especially rigorous about maintaining a consistent chronology: a veiled reference in ''[[Anne's House of Dreams]]'' to what could be the [[1896 Canadian federal election|Canadian federal election of 1896]], which would be taking place when Anne was approximately 27, could be interpreted to date Anne's birth to approximately the spring of 1869.</ref> ئان کاتێک تەمەنی تەنیا ٣ مانگ بوو، دایک و باوکی بەھۆی نەخۆشیی [[گرانەتا]] مردن و ئەو بە بێسەرپەرشت مایەوە. چونکە ھیچ خزمێکی نزیکی دیکەی نەبوو، خاتوو تۆماس، کاربەدەستی ماڵی شێرلییەکان، ئەوی بردە ژێر چاودێریی خۆی. دوای مردنی مێردەکەی، بەڕێز تۆماس، ئان ماوەی چەند ساڵێک لەگەڵ خێزانی ھامۆند ژیا. لەو ماڵەدا زۆرتر وەک خزمەتکارێک مامەڵەی لەگەڵ دەکرا. دوای مردنی بەڕێز ھامۆند، خاتوو ھامۆند منداڵەکانی لە نێوان خزمەکانی دابەش کرد و ئانیش نێردرا بۆ ھەتیوخانەی ھۆپتاون. ئان خۆی بە «نەفرەتلێکراوی دوانەکان» دەزانی؛ چونکە خاتوو ھامۆند سێ جار دوانەی ھەبوو و ئان لە گەورەکردن و چاودێریکردنی ئەواندا یارمەتی دەدا. == ڕووداوەکان == ئانێ لە ھەتیوخانە گەورە بووە، تەمەنی کە دەبێتە یازدە ساڵ خوشک و برایەکی بەساڵاچوو، ماریلا و ماتیۆ کاتبێرت دەیھێننە لای خۆیان و لە کۆشکی گرین گەیبڵز لە ئاوایی ئێڤێنلی بەخێوی دەکەن. ئانێ شێرلی لەم کۆشکەدا بەسەرھاتی زۆری دەبێت، گەورە دەبێت، ھاوڕێی زۆر دەبینێتەوە، لە زانکۆ دەرس دەخوێنێت، ھاوسەریگیری دەکات و… == چیرۆکەکان == * [[ئان لە گرین گەیبڵز|ئانێ شێرلی لە گرین گەیبڵز]] (١٩٠٨) * [[ئانێ شێرلی لە ئێڤێنلی]] (١٩٠٩) * [[ئانێ شێرلی لە دووڕگە]] (١٩١٥) * [[ئانێ شێرلی لە ویندی پاپلز]] (١٩١٧) == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * آنی شرلی، ال.ام. مونتگومری، سارا قدیانی-نشر قدیانی-چاپ دوم-١٣٨٨ == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{gutenberg|no=٤٥|name=(Books: Anne Shirley (sorted by popularity}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆمانەکان|ژن|وێژە|کەنەدا}} {{پۆلی کۆمنز|Anne of Green Gables}} {{وێژە-کۆلکە}} {{کەنەدا-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:وێژەی مناڵان]] bnjz5iypkk5vy8shkfco85plf60w3i0 1623997 1623995 2026-08-12T19:31:56Z Amine yousefi 16159 1623997 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئان شێرلی''' ({{بە ئینگلیزی|Anne Shirley}}) کەسایەتییەکی خەیاڵییە کە یەکەم جار لە ڕۆمانی [[ئان لە گرین گەیبڵز|ئان شێرلی لە گرین گەیبڵز]] بەرھەمی [[لووسی ماد مۆنتگۆمێری]] کە لە ساڵی ١٩٠٨ی [[زایینی]] بڵاو کرایەوە، ناسێنرا. == کورتە == ئان کچێکی شڵەیە بە قژێکی سوورەوە کە لە ھەتیوخانە گەورە بووە. کچێکی ژیر بە خەیاڵێک کە ھیچ سنوورێک ناناسێ، کچێک بە دەیان ئاواتی جۆراوجۆر، بە ڕۆحێکی تێکۆشەر و بە ھەستێکی سادە و ساکار، تێدەکۆشێت ژیانێکی نوێ دەست پێ بکات. سەرەڕای ھەموو ئەو کێشانەی بۆ گەیشتن بە ئاواتەکانی دێنە سەر ڕێگەی؛ داھاتوو ھێندە لەپێش چاوی جوان و ڕوونە کە لەگەڵ ھەموو دۆخ و کێشەیەکدا بە ئاسانی ڕا دێت. == ژیاننامەی کەسایەتییە خەیاڵییەکە == === سەرەتای ژیانی ئان === ئان شێرلی لە شارۆچکەی خەیاڵی بۆلینگبڕۆک لە پارێزگای نۆڤا سکۆشیا لەدایک بوو. دایک و باوکی، والتەر و بێرسا شێرلی (ناوی پێش ھاوسەرگیری: ویلیس)، ھەردووکیان مامۆستا بوون. ڕێکەوتی لەدایکبوونی لە چیرۆکەکاندا نەھاتووە، بەڵام ئاماژەکانی بەرھەمەکانی دواتر نیشان دەدەن کە لە ٥ی ئازاری ١٨٦٥ لەدایک بووبێت.<ref>Note that Montgomery was not always especially rigorous about maintaining a consistent chronology: a veiled reference in ''[[Anne's House of Dreams]]'' to what could be the [[1896 Canadian federal election|Canadian federal election of 1896]], which would be taking place when Anne was approximately 27, could be interpreted to date Anne's birth to approximately the spring of 1869.</ref> ئان کاتێک تەمەنی تەنیا ٣ مانگ بوو، دایک و باوکی بەھۆی نەخۆشیی [[گرانەتا]] مردن و ئەو بە بێسەرپەرشت مایەوە. چونکە ھیچ خزمێکی نزیکی دیکەی نەبوو، خاتوو تۆماس، کاربەدەستی ماڵی شێرلییەکان، ئەوی بردە ژێر چاودێریی خۆی. دوای مردنی مێردەکەی، بەڕێز تۆماس، ئان ماوەی چەند ساڵێک لەگەڵ خێزانی ھامۆند ژیا. لەو ماڵەدا زۆرتر وەک خزمەتکارێک مامەڵەی لەگەڵ دەکرا. دوای مردنی بەڕێز ھامۆند، خاتوو ھامۆند منداڵەکانی لە نێوان خزمەکانی دابەش کرد و ئانیش نێردرا بۆ ھەتیوخانەی ھۆپتاون. ئان خۆی بە «خواگرتووی دوانەکان» دەزانی؛ چونکە خاتوو ھامۆند سێ جار دوانەی بووبوو و ئان لە گەورەکردن و چاودێریکردنی ئەواندا یارمەتی دەدا. == ڕووداوەکان == ئانێ لە ھەتیوخانە گەورە بووە، تەمەنی کە دەبێتە یازدە ساڵ خوشک و برایەکی بەساڵاچوو، ماریلا و ماتیۆ کاتبێرت دەیھێننە لای خۆیان و لە کۆشکی گرین گەیبڵز لە ئاوایی ئێڤێنلی بەخێوی دەکەن. ئانێ شێرلی لەم کۆشکەدا بەسەرھاتی زۆری دەبێت، گەورە دەبێت، ھاوڕێی زۆر دەبینێتەوە، لە زانکۆ دەرس دەخوێنێت، ھاوسەریگیری دەکات و… == چیرۆکەکان == * [[ئان لە گرین گەیبڵز|ئانێ شێرلی لە گرین گەیبڵز]] (١٩٠٨) * [[ئانێ شێرلی لە ئێڤێنلی]] (١٩٠٩) * [[ئانێ شێرلی لە دووڕگە]] (١٩١٥) * [[ئانێ شێرلی لە ویندی پاپلز]] (١٩١٧) == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * آنی شرلی، ال.ام. مونتگومری، سارا قدیانی-نشر قدیانی-چاپ دوم-١٣٨٨ == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{gutenberg|no=٤٥|name=(Books: Anne Shirley (sorted by popularity}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆمانەکان|ژن|وێژە|کەنەدا}} {{پۆلی کۆمنز|Anne of Green Gables}} {{وێژە-کۆلکە}} {{کەنەدا-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:وێژەی مناڵان]] f1s055jjoqfnjqgpomkx09f2j08pkpe 1624038 1623997 2026-08-12T19:57:54Z Amine yousefi 16159 چاکسازیی مەودای ڕاستەقینە، چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1624038 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئان شێرلی''' ({{بە ئینگلیزی|Anne Shirley}}) کەسایەتییەکی خەیاڵییە کە یەکەم جار لە ڕۆمانی [[ئان لە گرین گەیبڵز|ئان شێرلی لە گرین گەیبڵز]] بەرھەمی [[لووسی ماد مۆنتگۆمێری]] کە لە ساڵی ١٩٠٨ی [[زایینی]] بڵاو کرایەوە، ناسێنرا. == کورتە == ئان کچێکی شڵەیە بە قژێکی سوورەوە کە لە ھەتیوخانە گەورە بووە. کچێکی ژیر بە خەیاڵێک کە ھیچ سنوورێک ناناسێ، کچێک بە دەیان ئاواتی جۆراوجۆر، بە ڕۆحێکی تێکۆشەر و بە ھەستێکی سادە و ساکار، تێدەکۆشێت ژیانێکی نوێ دەست پێ بکات. سەرەڕای ھەموو ئەو کێشانەی بۆ گەیشتن بە ئاواتەکانی دێنە سەر ڕێگەی؛ داھاتوو ھێندە لەپێش چاوی جوان و ڕوونە کە لەگەڵ ھەموو دۆخ و کێشەیەکدا بە ئاسانی ڕا دێت. == ژیاننامەی کەسایەتییە خەیاڵییەکە == === سەرەتای ژیانی ئان === ئان شێرلی لە شارۆچکەی خەیاڵی بۆلینگبڕۆک لە پارێزگای نۆڤا سکۆشیا لەدایک بوو. دایک و باوکی، والتەر و بێرسا شێرلی (ناوی پێش ھاوسەرگیری: ویلیس)، ھەردووکیان مامۆستا بوون. ڕێکەوتی لەدایکبوونی لە چیرۆکەکاندا نەھاتووە، بەڵام ئاماژەکانی بەرھەمەکانی دواتر نیشان دەدەن کە لە ٥ی ئازاری ١٨٦٥ لەدایک بووبێت.<ref>Note that Montgomery was not always especially rigorous about maintaining a consistent chronology: a veiled reference in ''[[Anne's House of Dreams]]'' to what could be the [[1896 Canadian federal election|Canadian federal election of 1896]], which would be taking place when Anne was approximately 27, could be interpreted to date Anne's birth to approximately the spring of 1869.</ref> ئان کاتێک تەمەنی تەنیا ٣ مانگ بوو، دایک و باوکی بەھۆی نەخۆشیی [[گرانەتا]] مردن و ئەو بە بێسەرپەرشت مایەوە. چونکە ھیچ خزمێکی نزیکی دیکەی نەبوو، خاتوو تۆماس، کاربەدەستی ماڵی شێرلییەکان، ئەوی بردە ژێر چاودێریی خۆی. دوای مردنی مێردەکەی، بەڕێز تۆماس، ئان ماوەی چەند ساڵێک لەگەڵ خێزانی ھامۆند ژیا. لەو ماڵەدا زۆرتر وەک خزمەتکارێک مامەڵەی لەگەڵ دەکرا. دوای مردنی بەڕێز ھامۆند، خاتوو ھامۆند منداڵەکانی لە نێوان خزمەکانی دابەش کرد و ئانیش نێردرا بۆ ھەتیوخانەی ھۆپتاون. ئان خۆی بە «خواگرتووی دوانەکان» دەزانی؛ چونکە خاتوو ھامۆند سێ جار دوانەی بووبوو و ئان لە گەورەکردن و چاودێریکردنی ئەواندا یارمەتی دەدا. === گەیشتنی ئان بە گرین گەیبڵز لە ئەڤێنلی === ئان لە تەمەنی ١١ ساڵیدا لە ھەتیوخانەی ھۆپتاونەوە نێردرا بۆ دوورگەی پرنس ئێدوارد؛ پارێزگایەکی دراوسێ کە دواتر ئان بە ماڵی ڕاستەقینەی خۆی دەزانێت. مەتیۆ و ماریلا کاتبێرت، برا و خوشکێک کە لە گرین گەیبڵز دەژیان، دەیانویست کوڕێک بەخێو بکەن تا لە کارەکانی کێڵگەکەیاندا یارمەتییان بدات؛ بەڵام دراوسێکەیان، کە ئەم ئەرکەیان پێ سپاردبوو، بە ھەڵە وا تێگەیشتبوو کە ئەوان داوای کچێکیان کردووە. مەتیۆ لە یەکەم دیداردا دڵ بە دڵپاکی، تامەزرۆیی و خەیاڵی زیندووی ئان دەبەستێت و ھەر لە سەرەتاوە دەیەوێت ئەو لە گرین گەیبڵز بمێنێتەوە. بەڵام ماریلا سەرەتا پێی وایە باشترە ئان بگەڕێنرێتەوە بۆ ھەتیوخانەکە و لەجیات ئەو داوای کوڕێک بکەن. لە کۆتاییدا، خۆشحاڵی و جۆش و خرۆش و شێوازی تایبەتی ئان دڵی ماریلاش نەرم دەکاتەوە؛ بەتایبەتی کاتێک دەزانێت ئەگەر ئەوان ئان لەلای خۆیان نەھێڵنەوە، ژنێکی دیکە کە لە خۆی توندترە، ئامادەیە سرپەرشتیی ئەو بگرێتە ئەستۆ. زانای ئەمریکی جۆزێف برێنان ئاماژەی بەوە کردووە کە لە جیھانبینیی ئاندا ھەموو شتێک زیندووە. بۆ نموونە، ئان وا خەیاڵ دەکات دارەکانی سەر ڕێگا بەخێرھاتنی دەکەن کاتێک بەرەو گرین گەیبڵز دەڕوات و دارێکی گێلاس کە بەلادا ھاتووە، وەک پەردەیەکی تایبەت دەبینێت کە بۆ ئەو لا دەدرێت.<ref name="Brennan-1995">Brennan, Joseph Gerard "The Story of a Classic: Anne and After" pages 247-256 from ''The American Scholar'', Spring 1995.</ref>{{rp|page=249}} ئان لە شوێنێکدا دەڵێت: «دارە [[کەوت]]ەکان چەند کۆمەڵایەتین!» ھەروەھا حەزی لە کۆڵانی ئەویندارانە، چونکە، بە وتەی خۆی، «دەتوانیت لەوێ بە دەنگی بەرز بیر بکەیتەوە، بێ ئەوەی خەڵک پێت بڵێن شێتیت.»<ref name="Waterson-2008">Waterson, Elizabeth ''Magic Island'', Oxford: [[Oxford University Press]], 2008.</ref>{{rp|p=15}} == چیرۆکەکان == * [[ئان لە گرین گەیبڵز|ئانێ شێرلی لە گرین گەیبڵز]] (١٩٠٨) * [[ئانێ شێرلی لە ئێڤێنلی]] (١٩٠٩) * [[ئانێ شێرلی لە دووڕگە]] (١٩١٥) * [[ئانێ شێرلی لە ویندی پاپلز]] (١٩١٧) == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * آنی شرلی، ال.ام. مونتگومری، سارا قدیانی-نشر قدیانی-چاپ دوم-١٣٨٨ == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{gutenberg|no=٤٥|name=(Books: Anne Shirley (sorted by popularity}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆمانەکان|ژن|وێژە|کەنەدا}} {{پۆلی کۆمنز|Anne of Green Gables}} {{وێژە-کۆلکە}} {{کەنەدا-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:وێژەی مناڵان]] g5y11k2duuz8hytior5yh1q9w70bi4d 1624039 1624038 2026-08-12T19:58:07Z Amine yousefi 16159 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1624039 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئان شێرلی''' ({{بە ئینگلیزی|Anne Shirley}}) کەسایەتییەکی خەیاڵییە کە یەکەم جار لە ڕۆمانی [[ئان لە گرین گەیبڵز|ئان شێرلی لە گرین گەیبڵز]] بەرھەمی [[لووسی ماد مۆنتگۆمێری]] کە لە ساڵی ١٩٠٨ی [[زایینی]] بڵاو کرایەوە، ناسێنرا. == کورتە == ئان کچێکی شڵەیە بە قژێکی سوورەوە کە لە ھەتیوخانە گەورە بووە. کچێکی ژیر بە خەیاڵێک کە ھیچ سنوورێک ناناسێ، کچێک بە دەیان ئاواتی جۆراوجۆر، بە ڕۆحێکی تێکۆشەر و بە ھەستێکی سادە و ساکار، تێدەکۆشێت ژیانێکی نوێ دەست پێ بکات. سەرەڕای ھەموو ئەو کێشانەی بۆ گەیشتن بە ئاواتەکانی دێنە سەر ڕێگەی؛ داھاتوو ھێندە لەپێش چاوی جوان و ڕوونە کە لەگەڵ ھەموو دۆخ و کێشەیەکدا بە ئاسانی ڕا دێت. == ژیاننامەی کەسایەتییە خەیاڵییەکە == === سەرەتای ژیانی ئان === ئان شێرلی لە شارۆچکەی خەیاڵی بۆلینگبڕۆک لە پارێزگای نۆڤا سکۆشیا لەدایک بوو. دایک و باوکی، والتەر و بێرسا شێرلی (ناوی پێش ھاوسەرگیری: ویلیس)، ھەردووکیان مامۆستا بوون. ڕێکەوتی لەدایکبوونی لە چیرۆکەکاندا نەھاتووە، بەڵام ئاماژەکانی بەرھەمەکانی دواتر نیشان دەدەن کە لە ٥ی ئازاری ١٨٦٥ لەدایک بووبێت.<ref>Note that Montgomery was not always especially rigorous about maintaining a consistent chronology: a veiled reference in ''[[Anne's House of Dreams]]'' to what could be the [[1896 Canadian federal election|Canadian federal election of 1896]], which would be taking place when Anne was approximately 27, could be interpreted to date Anne's birth to approximately the spring of 1869.</ref> ئان کاتێک تەمەنی تەنیا ٣ مانگ بوو، دایک و باوکی بەھۆی نەخۆشیی [[گرانەتا]] مردن و ئەو بە بێسەرپەرشت مایەوە. چونکە ھیچ خزمێکی نزیکی دیکەی نەبوو، خاتوو تۆماس، کاربەدەستی ماڵی شێرلییەکان، ئەوی بردە ژێر چاودێریی خۆی. دوای مردنی مێردەکەی، بەڕێز تۆماس، ئان ماوەی چەند ساڵێک لەگەڵ خێزانی ھامۆند ژیا. لەو ماڵەدا زۆرتر وەک خزمەتکارێک مامەڵەی لەگەڵ دەکرا. دوای مردنی بەڕێز ھامۆند، خاتوو ھامۆند منداڵەکانی لە نێوان خزمەکانی دابەش کرد و ئانیش نێردرا بۆ ھەتیوخانەی ھۆپتاون. ئان خۆی بە «خواگرتووی دوانەکان» دەزانی؛ چونکە خاتوو ھامۆند سێ جار دوانەی بووبوو و ئان لە گەورەکردن و چاودێریکردنی ئەواندا یارمەتی دەدا. === گەیشتنی ئان بە گرین گەیبڵز لە ئەڤێنلی === ئان لە تەمەنی ١١ ساڵیدا لە ھەتیوخانەی ھۆپتاونەوە نێردرا بۆ دوورگەی پرنس ئێدوارد؛ پارێزگایەکی دراوسێ کە دواتر ئان بە ماڵی ڕاستەقینەی خۆی دەزانێت. مەتیۆ و ماریلا کاتبێرت، برا و خوشکێک کە لە گرین گەیبڵز دەژیان، دەیانویست کوڕێک بەخێو بکەن تا لە کارەکانی کێڵگەکەیاندا یارمەتییان بدات؛ بەڵام دراوسێکەیان، کە ئەم ئەرکەیان پێ سپاردبوو، بە ھەڵە وا تێگەیشتبوو کە ئەوان داوای کچێکیان کردووە. مەتیۆ لە یەکەم دیداردا دڵ بە دڵپاکی، تامەزرۆیی و خەیاڵی زیندووی ئان دەبەستێت و ھەر لە سەرەتاوە دەیەوێت ئەو لە گرین گەیبڵز بمێنێتەوە؛ بەڵام ماریلا سەرەتا پێی وایە باشترە ئان بگەڕێنرێتەوە بۆ ھەتیوخانەکە و لەجیات ئەو داوای کوڕێک بکەن. لە کۆتاییدا، خۆشحاڵی و جۆش و خرۆش و شێوازی تایبەتی ئان دڵی ماریلاش نەرم دەکاتەوە؛ بەتایبەتی کاتێک دەزانێت ئەگەر ئەوان ئان لەلای خۆیان نەھێڵنەوە، ژنێکی دیکە کە لە خۆی توندترە، ئامادەیە سرپەرشتیی ئەو بگرێتە ئەستۆ. زانای ئەمریکی جۆزێف برێنان ئاماژەی بەوە کردووە کە لە جیھانبینیی ئاندا ھەموو شتێک زیندووە. بۆ نموونە، ئان وا خەیاڵ دەکات دارەکانی سەر ڕێگا بەخێرھاتنی دەکەن کاتێک بەرەو گرین گەیبڵز دەڕوات و دارێکی گێلاس کە بەلادا ھاتووە، وەک پەردەیەکی تایبەت دەبینێت کە بۆ ئەو لا دەدرێت.<ref name="Brennan-1995">Brennan, Joseph Gerard "The Story of a Classic: Anne and After" pages 247-256 from ''The American Scholar'', Spring 1995.</ref>{{rp|page=249}} ئان لە شوێنێکدا دەڵێت: «دارە [[کەوت]]ەکان چەند کۆمەڵایەتین!» ھەروەھا حەزی لە کۆڵانی ئەویندارانە، چونکە، بە وتەی خۆی، «دەتوانیت لەوێ بە دەنگی بەرز بیر بکەیتەوە، بێ ئەوەی خەڵک پێت بڵێن شێتیت.»<ref name="Waterson-2008">Waterson, Elizabeth ''Magic Island'', Oxford: [[Oxford University Press]], 2008.</ref>{{rp|p=١٥}} == چیرۆکەکان == * [[ئان لە گرین گەیبڵز|ئانێ شێرلی لە گرین گەیبڵز]] (١٩٠٨) * [[ئانێ شێرلی لە ئێڤێنلی]] (١٩٠٩) * [[ئانێ شێرلی لە دووڕگە]] (١٩١٥) * [[ئانێ شێرلی لە ویندی پاپلز]] (١٩١٧) == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * آنی شرلی، ال.ام. مونتگومری، سارا قدیانی-نشر قدیانی-چاپ دوم-١٣٨٨ == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{gutenberg|no=٤٥|name=(Books: Anne Shirley (sorted by popularity}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆمانەکان|ژن|وێژە|کەنەدا}} {{پۆلی کۆمنز|Anne of Green Gables}} {{وێژە-کۆلکە}} {{کەنەدا-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:وێژەی مناڵان]] ksko7y8cf4zjso2sbx1p7j0xrqxb3hx 1624069 1624039 2026-08-12T20:14:48Z Amine yousefi 16159 1624069 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئان شێرلی''' ({{بە ئینگلیزی|Anne Shirley}}) کەسایەتییەکی خەیاڵییە کە یەکەم جار لە ڕۆمانی [[ئان لە گرین گەیبڵز|ئان شێرلی لە گرین گەیبڵز]] بەرھەمی [[لووسی ماد مۆنتگۆمێری]] کە لە ساڵی ١٩٠٨ی [[زایینی]] بڵاو کرایەوە، ناسێنرا. == کورتە == ئان کچێکی شڵەیە بە قژێکی سوورەوە کە لە ھەتیوخانە گەورە بووە. کچێکی ژیر بە خەیاڵێک کە ھیچ سنوورێک ناناسێ، کچێک بە دەیان ئاواتی جۆراوجۆر، بە ڕۆحێکی تێکۆشەر و بە ھەستێکی سادە و ساکار، تێدەکۆشێت ژیانێکی نوێ دەست پێ بکات. سەرەڕای ھەموو ئەو کێشانەی بۆ گەیشتن بە ئاواتەکانی دێنە سەر ڕێگەی؛ داھاتوو ھێندە لەپێش چاوی جوان و ڕوونە کە لەگەڵ ھەموو دۆخ و کێشەیەکدا بە ئاسانی ڕا دێت. == ژیاننامەی کەسایەتییە خەیاڵییەکە == === سەرەتای ژیانی ئان === ئان شێرلی لە شارۆچکەی خەیاڵی بۆلینگبڕۆک لە پارێزگای نۆڤا سکۆشیا لەدایک بوو. دایک و باوکی، والتەر و بێرسا شێرلی (ناوی پێش ھاوسەرگیری: ویلیس)، ھەردووکیان مامۆستا بوون. ڕێکەوتی لەدایکبوونی لە چیرۆکەکاندا نەھاتووە، بەڵام ئاماژەکانی بەرھەمەکانی دواتر نیشان دەدەن کە لە ٥ی ئازاری ١٨٦٥ لەدایک بووبێت.<ref>Note that Montgomery was not always especially rigorous about maintaining a consistent chronology: a veiled reference in ''[[Anne's House of Dreams]]'' to what could be the [[1896 Canadian federal election|Canadian federal election of 1896]], which would be taking place when Anne was approximately 27, could be interpreted to date Anne's birth to approximately the spring of 1869.</ref> ئان کاتێک تەمەنی تەنیا ٣ مانگ بوو، دایک و باوکی بەھۆی نەخۆشیی [[گرانەتا]] مردن و ئەو بە بێسەرپەرشت مایەوە. چونکە ھیچ خزمێکی نزیکی دیکەی نەبوو، خاتوو تۆماس، کاربەدەستی ماڵی شێرلییەکان، ئەوی بردە ژێر چاودێریی خۆی. دوای مردنی مێردەکەی، بەڕێز تۆماس، ئان ماوەی چەند ساڵێک لەگەڵ خێزانی ھامۆند ژیا. لەو ماڵەدا زۆرتر وەک خزمەتکارێک مامەڵەی لەگەڵ دەکرا. دوای مردنی بەڕێز ھامۆند، خاتوو ھامۆند منداڵەکانی لە نێوان خزمەکانی دابەش کرد و ئانیش نێردرا بۆ ھەتیوخانەی ھۆپتاون. ئان خۆی بە «خواگرتووی دوانەکان» دەزانی؛ چونکە خاتوو ھامۆند سێ جار دوانەی بووبوو و ئان لە گەورەکردن و چاودێریکردنی ئەواندا یارمەتی دەدا. === گەیشتنی ئان بە گرین گەیبڵز لە ئەڤێنلی === ئان لە تەمەنی ١١ ساڵیدا لە ھەتیوخانەی ھۆپتاونەوە نێردرا بۆ [[دوورگەی پرینس ئێدوارد]]؛ پارێزگایەکی دراوسێ کە دواتر ئان بە ماڵی ڕاستەقینەی خۆی دەزانێت. مەتیۆ و ماریلا کاتبێرت، برا و خوشکێک کە لە گرین گەیبڵز دەژیان، دەیانویست کوڕێک بەخێو بکەن تا لە کارەکانی کێڵگەکەیاندا یارمەتییان بدات؛ بەڵام دراوسێکەیان، کە ئەم ئەرکەیان پێ سپاردبوو، بە ھەڵە وا تێگەیشتبوو کە ئەوان داوای کچێکیان کردووە. مەتیۆ لە یەکەم دیداردا دڵ بە دڵپاکی، تامەزرۆیی و خەیاڵی زیندووی ئان دەبەستێت و ھەر لە سەرەتاوە دەیەوێت ئەو لە گرین گەیبڵز بمێنێتەوە؛ بەڵام ماریلا سەرەتا پێی وایە باشترە ئان بگەڕێنرێتەوە بۆ ھەتیوخانەکە و لەجیات ئەو داوای کوڕێک بکەن. لە کۆتاییدا، خۆشحاڵی و جۆش و خرۆش و شێوازی تایبەتی ئان دڵی ماریلاش نەرم دەکاتەوە؛ بەتایبەتی کاتێک دەزانێت ئەگەر ئەوان ئان لەلای خۆیان نەھێڵنەوە، ژنێکی دیکە کە لە خۆی توندترە، ئامادەیە سرپەرشتیی ئەو بگرێتە ئەستۆ. زانای ئەمریکی جۆزێف برێنان ئاماژەی بەوە کردووە کە لە جیھانبینیی ئاندا ھەموو شتێک زیندووە. بۆ نموونە، ئان وا خەیاڵ دەکات دارەکانی سەر ڕێگا بەخێرھاتنی دەکەن کاتێک بەرەو گرین گەیبڵز دەڕوات و دارێکی گێلاس کە بەلادا ھاتووە، وەک پەردەیەکی تایبەت دەبینێت کە بۆ ئەو لا دەدرێت.<ref name="Brennan-1995">Brennan, Joseph Gerard "The Story of a Classic: Anne and After" pages 247-256 from ''The American Scholar'', Spring 1995.</ref>{{rp|page=249}} ئان لە شوێنێکدا دەڵێت: «دارە [[کەوت]]ەکان چەند کۆمەڵایەتین!» ھەروەھا حەزی لە کۆڵانی ئەویندارانە، چونکە، بە وتەی خۆی، «دەتوانیت لەوێ بە دەنگی بەرز بیر بکەیتەوە، بێ ئەوەی خەڵک پێت بڵێن شێتیت.»<ref name="Waterson-2008">Waterson, Elizabeth ''Magic Island'', Oxford: [[Oxford University Press]], 2008.</ref>{{rp|p=١٥}} == چیرۆکەکان == * [[ئان لە گرین گەیبڵز|ئانێ شێرلی لە گرین گەیبڵز]] (١٩٠٨) * [[ئانێ شێرلی لە ئێڤێنلی]] (١٩٠٩) * [[ئانێ شێرلی لە دووڕگە]] (١٩١٥) * [[ئانێ شێرلی لە ویندی پاپلز]] (١٩١٧) == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * آنی شرلی، ال.ام. مونتگومری، سارا قدیانی-نشر قدیانی-چاپ دوم-١٣٨٨ == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{gutenberg|no=٤٥|name=(Books: Anne Shirley (sorted by popularity}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆمانەکان|ژن|وێژە|کەنەدا}} {{پۆلی کۆمنز|Anne of Green Gables}} {{وێژە-کۆلکە}} {{کەنەدا-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:وێژەی مناڵان]] 2ad82hsyhwwhai5rjra7jc2bx3hkabt 1624072 1624069 2026-08-12T20:58:51Z Amine yousefi 16159 1624072 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئان شێرلی''' ({{بە ئینگلیزی|Anne Shirley}}) کەسایەتییەکی خەیاڵییە کە یەکەم جار لە ڕۆمانی [[ئان لە گرین گەیبڵز|ئان شێرلی لە گرین گەیبڵز]] بەرھەمی [[لووسی ماد مۆنتگۆمێری]] کە لە ساڵی ١٩٠٨ی [[زایینی]] بڵاو کرایەوە، ناسێنرا. == کورتە == ئان کچێکی شڵەیە بە قژێکی سوورەوە کە لە ھەتیوخانە گەورە بووە. کچێکی ژیر بە خەیاڵێک کە ھیچ سنوورێک ناناسێ، کچێک بە دەیان ئاواتی جۆراوجۆر، بە ڕۆحێکی تێکۆشەر و بە ھەستێکی سادە و ساکار، تێدەکۆشێت ژیانێکی نوێ دەست پێ بکات. سەرەڕای ھەموو ئەو کێشانەی بۆ گەیشتن بە ئاواتەکانی دێنە سەر ڕێگەی؛ داھاتوو ھێندە لەپێش چاوی جوان و ڕوونە کە لەگەڵ ھەموو دۆخ و کێشەیەکدا بە ئاسانی ڕا دێت. == ژیاننامەی کەسایەتییە خەیاڵییەکە == === سەرەتای ژیانی ئان === ئان شێرلی لە شارۆچکەی خەیاڵی بۆلینگبڕۆک لە پارێزگای نۆڤا سکۆشیا لەدایک بوو. دایک و باوکی، والتەر و بێرسا شێرلی (ناوی پێش ھاوسەرگیری: ویلیس)، ھەردووکیان مامۆستا بوون. ڕێکەوتی لەدایکبوونی لە چیرۆکەکاندا نەھاتووە، بەڵام ئاماژەکانی بەرھەمەکانی دواتر نیشان دەدەن کە لە ٥ی ئازاری ١٨٦٥ لەدایک بووبێت.<ref>Note that Montgomery was not always especially rigorous about maintaining a consistent chronology: a veiled reference in ''[[Anne's House of Dreams]]'' to what could be the [[1896 Canadian federal election|Canadian federal election of 1896]], which would be taking place when Anne was approximately 27, could be interpreted to date Anne's birth to approximately the spring of 1869.</ref> ئان کاتێک تەمەنی تەنیا ٣ مانگ بوو، دایک و باوکی بەھۆی نەخۆشیی [[گرانەتا]] مردن و ئەو بە بێسەرپەرشت مایەوە. چونکە ھیچ خزمێکی نزیکی دیکەی نەبوو، خاتوو تۆماس، کاربەدەستی ماڵی شێرلییەکان، ئەوی بردە ژێر چاودێریی خۆی. دوای مردنی مێردەکەی، بەڕێز تۆماس، ئان ماوەی چەند ساڵێک لەگەڵ خێزانی ھامۆند ژیا. لەو ماڵەدا زۆرتر وەک خزمەتکارێک مامەڵەی لەگەڵ دەکرا. دوای مردنی بەڕێز ھامۆند، خاتوو ھامۆند منداڵەکانی لە نێوان خزمەکانی دابەش کرد و ئانیش نێردرا بۆ ھەتیوخانەی ھۆپتاون. ئان خۆی بە «خواگرتووی دوانەکان» دەزانی؛ چونکە خاتوو ھامۆند سێ جار دوانەی بووبوو و ئان لە گەورەکردن و چاودێریکردنی ئەواندا یارمەتی دەدا. === گەیشتنی ئان بە گرین گەیبڵز لە ئەڤێنلی === ئان لە تەمەنی ١١ ساڵیدا لە ھەتیوخانەی ھۆپتاونەوە نێردرا بۆ [[دوورگەی پرینس ئێدوارد]]؛ پارێزگایەکی دراوسێ کە دواتر ئان بە ماڵی ڕاستەقینەی خۆی دەزانێت. مەتیۆ و ماریلا کاتبێرت، برا و خوشکێک کە لە گرین گەیبڵز دەژیان، دەیانویست کوڕێک بەخێو بکەن تا لە کارەکانی کێڵگەکەیاندا یارمەتییان بدات؛ بەڵام دراوسێکەیان، کە ئەم ئەرکەیان پێ سپاردبوو، بە ھەڵە وا تێگەیشتبوو کە ئەوان داوای کچێکیان کردووە. مەتیۆ لە یەکەم دیداردا دڵ بە دڵپاکی، تامەزرۆیی و خەیاڵی زیندووی ئان دەبەستێت و ھەر لە سەرەتاوە دەیەوێت ئەو لە گرین گەیبڵز بمێنێتەوە؛ بەڵام ماریلا سەرەتا پێی وایە باشترە ئان بگەڕێنرێتەوە بۆ ھەتیوخانەکە و لەجیات ئەو داوای کوڕێک بکەن. لە کۆتاییدا، خۆشحاڵی و جۆش و خرۆش و شێوازی تایبەتی ئان دڵی ماریلاش نەرم دەکاتەوە؛ بەتایبەتی کاتێک دەزانێت ئەگەر ئەوان ئان لەلای خۆیان نەھێڵنەوە، ژنێکی دیکە کە لە خۆی توندترە، ئامادەیە سرپەرشتیی ئەو بگرێتە ئەستۆ. زانای ئەمریکی جۆزێف برێنان ئاماژەی بەوە کردووە کە لە جیھانبینیی ئاندا ھەموو شتێک زیندووە. بۆ نموونە، ئان وا خەیاڵ دەکات کاتێک بەرەو گرین گەیبڵز دەڕوات دارەکانی سەر ڕێگا بەخێرھاتنی دەکەن و دارە گێلاسێک کە بەلادا ھاتووە، وەک پەردەیەکی تایبەت دەبینێت کە بۆ ئەو لا دەدرێت.<ref name="Brennan-1995">Brennan, Joseph Gerard "The Story of a Classic: Anne and After" pages 247-256 from ''The American Scholar'', Spring 1995.</ref>{{rp|page=249}} ئان لە شوێنێکدا دەڵێت: «دارە [[کەوت]]ەکان چەند کۆمەڵایەتین!» ھەروەھا حەزی لە کۆڵانی ئەویندارانە، چونکە، بە وتەی خۆی، «دەتوانیت لەوێ بە دەنگی بەرز بیر بکەیتەوە، بێ ئەوەی خەڵک پێت بڵێن شێتیت.»<ref name="Waterson-2008">Waterson, Elizabeth ''Magic Island'', Oxford: [[Oxford University Press]], 2008.</ref>{{rp|p=١٥}} == چیرۆکەکان == * [[ئان لە گرین گەیبڵز|ئانێ شێرلی لە گرین گەیبڵز]] (١٩٠٨) * [[ئانێ شێرلی لە ئێڤێنلی]] (١٩٠٩) * [[ئانێ شێرلی لە دووڕگە]] (١٩١٥) * [[ئانێ شێرلی لە ویندی پاپلز]] (١٩١٧) == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * آنی شرلی، ال.ام. مونتگومری، سارا قدیانی-نشر قدیانی-چاپ دوم-١٣٨٨ == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{gutenberg|no=٤٥|name=(Books: Anne Shirley (sorted by popularity}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆمانەکان|ژن|وێژە|کەنەدا}} {{پۆلی کۆمنز|Anne of Green Gables}} {{وێژە-کۆلکە}} {{کەنەدا-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:وێژەی مناڵان]] 8zcje7xxynzfhzmm72onfs79n8kp4ue 1624217 1624072 2026-08-13T06:33:50Z Amine yousefi 16159 چاکسازیی مەودای ڕاستەقینە، چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1624217 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئان شێرلی''' ({{بە ئینگلیزی|Anne Shirley}}) کەسایەتییەکی خەیاڵییە کە یەکەم جار لە ڕۆمانی [[ئان لە گرین گەیبڵز|ئان شێرلی لە گرین گەیبڵز]] بەرھەمی [[لووسی ماد مۆنتگۆمێری]] کە لە ساڵی ١٩٠٨ی [[زایینی]] بڵاو کرایەوە، ناسێنرا. == کورتە == ئان کچێکی شڵەیە، بە قژێکی سوور کە لە ھەتیوخانەدا گەورە بووە. <ref>Note that Montgomery was not always especially rigorous about maintaining a consistent chronology: a veiled reference in ''[[Anne's House of Dreams]]'' to what could be the [[1896 Canadian federal election|Canadian federal election of 1896]], which would be taking place when Anne was approximately 27, could be interpreted to date Anne's birth to approximately the spring of 1869.</ref> کچێکی ژیرە و توانای خەیاڵکردنەوەی سنوور ناناسێت؛ پڕە لە ئاوات و ئارەزووی جۆراوجۆر، بە ڕۆحێکی تێکۆشەر و دڵێکی سادە و پاک، و ھەوڵ دەدات ژیانێکی نوێ بۆ خۆی دەست پێ بکات. سەرەڕای ھەموو ئەو کێشانەی لە ڕێگای گەیشتن بە ئاواتەکانی دەبنە بەربەست، ئان بە چاوێکی پڕ لە ھیوا و خەیاڵ سەیری داھاتوو دەکات؛ داھاتوویەک کە لەبەر چاوی جوان و ڕوونە، بۆیە دەتوانێت لەگەڵ زۆربەی دۆخ و کێشەکانی ژیان بە ئاسانی ڕابێت. == ژیاننامەی کەسایەتییە خەیاڵییەکە == === سەرەتای ژیانی ئان === ئان شێرلی لە شارۆچکەی خەیاڵی بۆلینگبڕۆک لە پارێزگای نۆڤا سکۆشیا لەدایک بوو. دایک و باوکی، والتەر و بێرسا شێرلی (ناوی پێش ھاوسەرگیری: ویلیس)، ھەردووکیان مامۆستا بوون. ڕێکەوتی لەدایکبوونی لە چیرۆکەکاندا نەھاتووە، بەڵام ئاماژەکانی بەرھەمەکانی دواتر نیشان دەدەن کە لە ٥ی ئازاری ١٨٦٥ لەدایک بووبێت.<ref>Note that Montgomery was not always especially rigorous about maintaining a consistent chronology: a veiled reference in ''[[Anne's House of Dreams]]'' to what could be the [[1896 Canadian federal election|Canadian federal election of 1896]], which would be taking place when Anne was approximately 27, could be interpreted to date Anne's birth to approximately the spring of 1869.</ref> ئان کاتێک تەمەنی تەنیا ٣ مانگ بوو، دایک و باوکی بەھۆی نەخۆشیی [[گرانەتا]] مردن و ئەو بە بێسەرپەرشت مایەوە. چونکە ھیچ خزمێکی نزیکی دیکەی نەبوو، خاتوو تۆماس، کاربەدەستی ماڵی شێرلییەکان، ئەوی بردە ژێر چاودێریی خۆی. دوای مردنی مێردەکەی، بەڕێز تۆماس، ئان ماوەی چەند ساڵێک لەگەڵ خێزانی ھامۆند ژیا. لەو ماڵەدا زۆرتر وەک خزمەتکارێک مامەڵەی لەگەڵ دەکرا. دوای مردنی بەڕێز ھامۆند، خاتوو ھامۆند منداڵەکانی لە نێوان خزمەکانی دابەش کرد و ئانیش نێردرا بۆ ھەتیوخانەی ھۆپتاون. ئان خۆی بە «خواگرتووی دوانەکان» دەزانی؛ چونکە خاتوو ھامۆند سێ جار دوانەی بووبوو و ئان لە گەورەکردن و چاودێریکردنی ئەواندا یارمەتی دەدا. === گەیشتنی ئان بە گرین گەیبڵز لە ئەڤێنلی === ئان لە تەمەنی ١١ ساڵیدا لە ھەتیوخانەی ھۆپتاونەوە نێردرا بۆ [[دوورگەی پرینس ئێدوارد]]؛ پارێزگایەکی دراوسێ کە دواتر ئان بە ماڵی ڕاستەقینەی خۆی دەزانێت. مەتیۆ و ماریلا کاتبێرت، برا و خوشکێک کە لە گرین گەیبڵز دەژیان، دەیانویست کوڕێک بەخێو بکەن تا لە کارەکانی کێڵگەکەیاندا یارمەتییان بدات؛ بەڵام دراوسێکەیان، کە ئەم ئەرکەیان پێ سپاردبوو، بە ھەڵە وا تێگەیشتبوو کە ئەوان داوای کچێکیان کردووە. مەتیۆ لە یەکەم دیداردا دڵ بە دڵپاکی، تامەزرۆیی و خەیاڵی زیندووی ئان دەبەستێت و ھەر لە سەرەتاوە دەیەوێت ئەو لە گرین گەیبڵز بمێنێتەوە؛ بەڵام ماریلا سەرەتا پێی وایە باشترە ئان بگەڕێنرێتەوە بۆ ھەتیوخانەکە و لەجیات ئەو داوای کوڕێک بکەن. لە کۆتاییدا، خۆشحاڵی و جۆش و خرۆش و شێوازی تایبەتی ئان دڵی ماریلاش نەرم دەکاتەوە؛ بەتایبەتی کاتێک دەزانێت ئەگەر ئەوان ئان لەلای خۆیان نەھێڵنەوە، ژنێکی دیکە کە لە خۆی توندترە، ئامادەیە سرپەرشتیی ئەو بگرێتە ئەستۆ. زانای ئەمریکی جۆزێف برێنان ئاماژەی بەوە کردووە کە لە جیھانبینیی ئاندا ھەموو شتێک زیندووە. بۆ نموونە، ئان وا خەیاڵ دەکات کاتێک بەرەو گرین گەیبڵز دەڕوات دارەکانی سەر ڕێگا بەخێرھاتنی دەکەن و دارە گێلاسێک کە بەلادا ھاتووە، وەک پەردەیەکی تایبەت دەبینێت کە بۆ ئەو لا دەدرێت.<ref name="Brennan-1995">Brennan, Joseph Gerard "The Story of a Classic: Anne and After" pages 247-256 from ''The American Scholar'', Spring 1995.</ref>{{rp|page=249}} ئان لە شوێنێکدا دەڵێت: «دارە [[کەوت]]ەکان چەند کۆمەڵایەتین!» ھەروەھا حەزی لە کۆڵانی ئەویندارانە، چونکە، بە وتەی خۆی، «دەتوانیت لەوێ بە دەنگی بەرز بیر بکەیتەوە، بێ ئەوەی خەڵک پێت بڵێن شێتیت.»<ref name="Waterson-2008">Waterson, Elizabeth ''Magic Island'', Oxford: [[Oxford University Press]], 2008.</ref>{{rp|p=١٥}} == چیرۆکەکان == * [[ئان لە گرین گەیبڵز|ئانێ شێرلی لە گرین گەیبڵز]] (١٩٠٨) * [[ئانێ شێرلی لە ئێڤێنلی]] (١٩٠٩) * [[ئانێ شێرلی لە دووڕگە]] (١٩١٥) * [[ئانێ شێرلی لە ویندی پاپلز]] (١٩١٧) == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * آنی شرلی، ال.ام. مونتگومری، سارا قدیانی-نشر قدیانی-چاپ دوم-١٣٨٨ == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{gutenberg|no=٤٥|name=(Books: Anne Shirley (sorted by popularity}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆمانەکان|ژن|وێژە|کەنەدا}} {{پۆلی کۆمنز|Anne of Green Gables}} {{وێژە-کۆلکە}} {{کەنەدا-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:وێژەی مناڵان]] d9p6negr40a5866wepc67plhyk92kjm 0 129608 1624251 1398141 2026-08-13T07:37:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە، کوردستان-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1624251 wikitext text/x-wiki {{سەبارەت بە|فیلمە کوردییەکە|یارییەکەی خولی ئیسپانیا|ئێل کلاسیکۆ}} {{زانیاریدانی فیلم | ناو = ئێل کلاسیکۆ El clásico | وێنە =El clasico poster.jpg | قەبارەی وێنە = | لێدوان = | سەردێڕ = | سەرباس = | دەرھێنەر = [[ھەڵکەوت مستەفا]] | بەرھەمھێنەر = ھەڵکەوت مستەفا | نووسین = ھەڵکەوت مستەفا{{ھن}}Anders Fagerholt | سەرچاوەی چیڕۆک= | کاست = | موزیک = Trond Bjerknes | وێنەگری سینەمایی = Kjell Vassdal | دەستکاری = Inge-Lise Langfeldt | ستۆدیۆ = ھێنێ فیلمز | کۆمپانیای بڵاوکەرەوە = | ڕێکەوتی دەرچوون = ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦ (باشووری کوردستان) | ماوەی فیلم = | وڵات = [[باشووری کوردستان]]{{ھن}}[[نەرویژ]] | زمان = [[کوردی]] | تێچوون = | داھات =}} '''ئێل کلاسیکۆ''' ({{بە ئیسپانی|El clásico}}) فیلمێکی ٢٠١٥ی [[کوردی]]یە لە جۆری دراما. فیلمەکە لەدەرھێنانی [[ھەڵکەوت مستەفا]]یە. ھەریەکە لە [[وریا ئەحمەد]] و [[دانا ئەحمەد]] ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن. ڕۆژی ١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦ لە جەژنی قوربان لە سینەماکانی [[باشووری کوردستان]] نمایش کرا. بەرلەوەش بەشداری لە چەندین فێستیڤاڵی جیھانیی وڵاتانی دەرەوە کردووە. فیلمی ئێل کلاسیکۆ بەربژێری عێراقە بۆ باشترین فیلمی بیانی بۆ [[خەڵاتی ئۆسکار]].<ref name="Iraq">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.vg.no/rampelys/film/el-cl-sico-blir-oscar-kandidat/a/23784677/ |سەردێڕ="El Clásico" blir Oscar-kandidat |دوایین=Østbø |یەکەم=Stein |ئیش=[[Verdens Gang]] |ڕێکەوت=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref><ref name="LP">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.latinpost.com/articles/123604/20160905/oscar-2017-predictions-el-clasico-represent-iraq-academy-awards.htm |سەردێڕ=Oscar 2017 Predictions: 'El Clasico' to represent Iraq at the Academy Awards |دوایین=Salazar |یەکەم=Francisco |ئیش=Latin Post |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref> == چیڕۆک == ئالان (وریا ئەحمەد) کورتەباڵایەکی چایەچییە کە لە گوندێکی [[ھەورامان]] دەژی وە لەخۆشەویستیدایە لەگەڵ کچێک بەناوی گۆنا (ڕۆژین شەریفی)، ئالان چەندین ساڵە پارە کۆدەکاتەوە بۆ کڕینی خانوویەک لە گوندەکەی بۆئەوەی خۆی و گۆنا بەیەکەوە ھاوسەرگیری بکەن و لەوێدا بەیەکەوە بژین. باوکی گۆنا ھاندەری یانەی ڕیاڵ مەدریدە و کلاشێکی کوردی بەلۆگۆی یانەکە درووستکردووە و ھیوای ئەوەی ھەیە ڕۆژێک بێت ئەم کلاشە بداتە یاریزانێکی ئەو یانەیە ئەویش [[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ]]یە لەشەوی یاری [[ئێلکلاسیکۆ|کلاسیکۆ]]دا، ئالان لەچایەخانەکەی یارییەکە لەڕیگای شاشەی تەلەفزیۆنەوە دەگووازێتەوە و خەڵکی گوندەکە ئامادەدەبن و یەکێکیش لەوانە باوکی گۆنایە کە ئالان ئەو کارەی کرد بۆئەوەی دڵی باوکی گۆنا بەدەستبھێنێت بەڵام بەدۆڕاندنی تیمی دڵخوازەکەی ([[ڕیال مەدرید]]) ئەوشەوە باوکی گۆنا تووڕەدەبێت و ھەرھەمان شەو ئالان پەیوەندی خۆی و گۆنا بۆ باوکی خۆشەویستەکەی ئاشکرادەکات، ئەمەش باوکی گۆنا زۆرتر تووڕەدەکات و سووکایەتی بە باڵاکەشی دەکات و دواتر برای ئالان کەناوی شیروان (دانا ئەحمەد) لەماڵ و کارەکەی دەردەکات. ئەمکارەی باوکی گۆنا وا لە ئالان دەکات کە بیرۆکەیەکی بۆبێت بۆئەوەی دڵی ئەو بەدەستبھێنێت و بەھاوسەرگیرییەکەی خۆی و گۆنا ڕازیبێت. بیرۆکەکەی ئالان بریتییە لە بردنی کلاشە کوردییەکەی کەلۆگۆی ڕیال مەدریدی لەسەرە بۆ لای [[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ]] و بۆئەمەش لەگەڵ براکەی دەچنە شاری [[بەغدا]] بۆئەوەی لەوێوە بچنە [[مەدرید]] بەڵام ڕێکارەکانی چوونە مەدرید بۆئەوان دژواردەبێت بۆیە پەنادەبەن بۆڕێگای نایاسایی بۆگەیشتن بە مەدرید بەڵام لەھەنگاوی یەکەمییان ڕێگرییان لێدەکرێت لەلایەن چەتە و ڕێگرەکان و پارە و ڤیزا ساختەکانییان لێوەردەگرن، دواتر ئالان و براکەی کۆڵنادەن ئەمجارەیان بۆ چوونە مەدرید ئەوا ئالان گورچیلەکەی خۆی دەفرۆشێت و بەمەش دەگاتە مەدرید و کلاشەکەی دەدات بە ڕۆناڵدۆ و دواتر لەڕێگای تەلەفزیۆنەوە ڕۆناڵدۆ داوا لەباوکی گۆنا دەکات کە ڕازی بێت بەو ھاوسەرگیرییە. شۆکبوونی باوکی گۆنا بەو کارەی ئالان کردی ئەوا وایلێدەکات ڕازبێت بە ھاوسەرگیری کچەکەی و ئالان. == بەشداربووان == * وریا ئەحمەد بەڕۆڵی ئالان * دانا ئەحمەد بەڕۆڵی شیروان * کامەران ڕەئووف بەڕۆڵی جەلال * ڕۆژین شەریفی بەڕۆڵی گۆنا == فیستیڤاڵەکان == بەرلەوەی لە [[جێژنی قوربان]]ی ٢٠١٦ لە کوردستان نمایشکرێت، ئەوا فیلمەکە بەشداریکردووە لەچەندین فیستیڤاڵی دەرەکی لەوانە.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt4796848/releaseinfo?ref_=tt_ov_inf نمایشی فیستیڤاڵەکان].</ref> # فیستیڤاڵی فیلمی نێودەوڵەتیی دوبەی (٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥). # لە وڵاتی [[نەرویژ]] لە ٢٦ی شووباتی ٢٠١٦. # لە فیستیڤاڵی فیلمی (Tribeca) لە ئەمریکا لە ڕۆژی ١٦ی نیسانی ٢٠١٦.<ref>[https://web.archive.org/web/20160909141456/https://tribecafilm.com/filmguide/el-clsico-2016 لە فیستیڤاڵی فیلمی (Tribeca) لە ئەمریکا لە ڕۆژی ١٦ی نیسانی ٢٠١٦.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160909141456/https://tribecafilm.com/filmguide/el-clsico-2016 |date= ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref> # لە فیستیڤاڵی فیلمی نێودەوڵەتی لە میونشن لە ئەڵمانیا لەڕۆژی ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦ نمایشکراوە. # لە ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦ لە فیستیڤاڵی شاری فیلمی تراڤیرسی نمایشکراوە. # لە٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦، لە فیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی سلێمانی نمایشکراوە. == نمایشکردن لە کوردستان == فیلمەکە لەجەژنی قوربانی ٢٠١٦ لە سینەماکانی باشووری کوردستان لە ھەولێر، سلێمانی و دھۆک نمایشکرا و پێشوازییەکی باشی لێکرا.<ref>[http://rudaw.net/sorani/culture/130920163 بلیتی فیلمی کلاسیکۆ بەرناکەوێ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161117124831/http://rudaw.net/sorani/culture/130920163 |date=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ }}، ڕووداو.</ref>بلیتی فیلمی کلاسیکۆ بەرناکەوێ. لەکاتی نمایشکردنی لەجەژن ئەکتەرەکانیش لە سلێمانی و ھەولێر ئامادەبوون بۆئەوەی لەگەڵ بینەرانی فیلمەکە وێنەبگرن. == تێبینییەکان == * ئەو پێڵاوەی لەفیلمەکە دەدرێت بە [[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ]] ئەوا کلاشی کوردی بوو. * وێنەگرتنی فیلمەکە بەشێکی لە [[ھەورامان]] وێنەی بۆ گیراوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{فەیسبووک|Film.ELClasico.2013}} * {{IMDb title|4796848}} * [https://www.youtube.com/watch?v=Ttxky8yoD3E تڕەیلەری فیلمی ئێل کلاسیکۆ] {{فیلمی کوردی}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|کوردستان|عێراق|دەیەی ٢٠١٠}} {{فیلم-کۆلکە}} {{کوردستان-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:فیلمە کوردییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٥]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی]] [[پۆل:فیلمە عێراقییەکان]] [[پۆل:فیلمە درامییەکانی ٢٠١٥]] cqmlnwq3meue9inrvhur5m5khn7ot44 0 129830 1624200 1487579 2026-08-13T04:36:33Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ئایین-کۆلکە، کوردستان-کۆلکە، ڕووسیا-کۆلکە) 1624200 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''[[ئێزیدی]]ەکانی [[ڕووسیا]]''' ئەو ئێزیدییانەن کە بەھۆی جینۆسایدەکانی پێشوو ئاوارەی ھەرێمەکانی یەکەتیی سۆڤیەتیی جاران بوون و ھەر لەوێ ماونەتەوە تاوەکوو ئەمڕۆ. نزیکەی ٩٠٠٠٠ کەسی ئێزیدی لە ڕووسیای ئەمڕۆ دەژین، زۆرینەی ئەم ڕێژەیە دانیشتووی [[مۆسکۆ]] و ھەرێمەکانی دەورو بەرین. == کەسایەتییە ئێزیدییەکانی ڕووسیا == * [[زەڵمیخان موتسۆیڤ]] * [[ئەسلان ئوسۆیان]] * [[میکایل ئەلۆیان|میشا ئەلۆیان]] * [[زارا|زارا مگۆیان]] * [[سەمەند سیاباندۆڤ]] * [[کسێنیا بۆڕۆدینا]] == ئەمانەش ببینە == * [[ئێزیدیخان]] * [[کۆمەڵکوژیی ئێزدییەکان لە سەردەمی داعش]] == سەرچاوەکان == *[[ویکیپیدیای ئینگلیزی]] {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|کوردستان|ڕووسیا|ئایین}} {{ئایین-کۆلکە}} {{کوردستان-کۆلکە}} {{ڕووسیا-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ڕووسیا]] [[پۆل:ئێزیدی]] [[پۆل:ڕووسەکانی بە ڕەچەڵەک کورد]] [[پۆل:ئێزدییەکانی عێراق]] [[پۆل:یەزیدییەکانی ڕووسیا]] ph5t9in8fonnjsf07gji5dbll38ktow 0 129875 1624201 1398129 2026-08-13T04:36:43Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕووسیا-کۆلکە) 1624201 wikitext text/x-wiki {{Infobox weapon |name=ئێس ٣٠٠ بنەماڵەی{{ھن}}<small>[[ناوی ڕا گەیاندنی ناتۆ]]:{{ھن}}SA-10 Grumble, SA-12 Giant/Gladiator, SA-20 Gargoyle</small> | image= [[پەڕگە:S-300 - 2009 Moscow Victory Day Parade (2).jpg|300px|بێچوارچێوە|سیستمی مووشەکی دژە بالافڕی]] | image_size = 300 |caption=سیستمی مووشەکی دژە بالافڕی ئێس-٣٠٠ |origin= [[یەکێتیی سۆڤیەت]] |type= سیستمی مووشەکی ڕووبەر بۆ ھەوا <!-- Type selection --> |is_bladed= |is_artillery= |is_vehicle=yes |is_UK=yes <!-- Service history --> |service= ١٩٧٨–ئێستا |used_by= |wars= <!-- Production history --> |designer= [[Almaz-Antey]]: : [[NPO Almaz]] (داھێنەری پێشەنگ) : [[Tikhomirov Scientific Research Institute of Instrument Design|NIIP]] (ڕادار) : [[MKB Fakel]] (missile داھێنەری مووشەکەکانی زنجیرەی S-300P) : [[NPO Novator]] (داھێنەری مووشەکەکانی زنجیرەی S-300V) : [[MNIIRE Altair]] (Naval داھێنەری وەشان) |design_date=١٩٦٧–٢٠٠٥<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Profile: Russia's S-300 missile system|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-22652131|وێبگە=BBC News|ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٠|زمان=en|ڕێکەوت=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}</ref> |manufacturer=[[MZiK]]<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Big Russian flotilla led by Admiral Kuznetsov carrier heads for Syrian port |ناونیشان= http://www.debka.com/headline.php?hid=5526 |ئیش= [[DEBKAfile]] |ڕێکەوت= ٢١ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئابی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20080823171949/http://www.debka.com/headline.php?hid=5526 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٣ی ئابی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |production_date= ١٩٧٥<ref name="km.ru">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.km.ru/node/720374/comments5|سەردێڕ=Кремль опроверг информацию о готовности РФ поставить Ирану С-300|وێبگە=KM.RU Новости - новости дня, новости России, последние новости и комментарии|ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150908212030/http://www.km.ru/node/720374/comments5|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>–2011 (for PS and PM)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://armstrade.org/includes/periodics/news/2011/0823/10109323/detail.shtml|سەردێڕ=ЦАМТО / Новости / Прекращение производства ЗРС С-300 касается систем С-300ПС и С-300ПМ|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠١١|وێبگە=armstrade.org|ڕێکەوتی سەردان=١ی نیسانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150408091455/http://www.armstrade.org/includes/periodics/news/2011/0823/10109323/detail.shtml|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی نیسانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> V/F - free. |variants= [[#جۆر و پلەبەرزکردنەوەکان|جۆرەکان]] ببینە }} [[پەڕگە:MoscowParade2009 7.jpg|300px|چەپ|سیستەمی جەکی دژە فڕۆکە (ئێس-٣٠٠)، لە مەیدانی سوور لە مۆسکۆ، ڕووسیا]] '''ئێس-٣٠٠''' (S-300) کە بە '''ئێس ئەی-١٠'''ەش دەناسرێت، موشەکێکی گەورەی ئاسمانییە. دروستکراوی (یەکێتی سۆڤییەتی) پێشوو و ڕووسیایە. موشەکەکە لەلایەن کۆمپانیای ئەلماز (Almaz Scientific Industrial Corporation) بەرھەم دەھێندرێت. موشەکەکە وەک و جەکێکی دژە فڕۆکە و دژە موشەک کردەکات. کە یەکێتی سۆڤیاتی پێشوو لە دژی موشەک و جۆرا موشەکەکانی (کرووس) بە کاری دەھێنا. بەڵام ماوەی دروستکردنی ئەو جۆرە موشەکە کۆتای ھاتووە کە لە نێوان ساڵانی (٢٠١١–١٩٧٨) دروست کراوە. == بەکارھێنەران == [[پەڕگە:S-300 operators.png|420px|وێنۆک|ناوەڕاست|بەکارھێنەرانی ئیستای سیستمی مووشەکی ئێس-٤٠٠ شین، بەکارھێنەرانی پێشوو سوور]] * {{ALG}} * {{ARM}} * {{AZE}} * {{BLR}} * {{BUL}} * {{EGY}} * {{IND}} * {{IRN}} * {{KAZ}} * {{PRK}} * {{RUS}} * {{SYR}} * {{UKR}} * {{VIE}} === بەکارھێنەرانی پێشوو === * {{flag|Czechoslovakia}} * {{flag|East Germany}} === ھەڵوەشاوە === * {{CYP}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[:ar:أس - ٣٠٠|ویکیپیدیای عەرەبی]]. {{تووڵی دەروازە|شەڕ|فڕین|ڕووسیا}} {{پۆلی کۆمنز|S-300}} {{ڕووسیا-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:مووشەکی ڕووبەر بۆ ھەوا]] [[پۆل:چەکە دژە بالافڕەکان]] lapv5n2dshg5fwjp8bo49kb1v4jtdo9 0 129924 1624331 1487722 2026-08-13T10:35:11Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624331 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|date=حوزەیران ٢٠١٧}} }} {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Barret M82 DA-ST-92-07336.jpg|وێنۆک|250px|ئێم-٨٢]] '''ئێم-٨٢''' بە (M-82) نیشانە شکێنێکی بواری چەنگی دروستکراوی وڵاتی ئەمریکایە. چەکەکە لە ساڵی ١٩٨٢وەوە دروست دەکرێت و بەکاردەهێندرێت. ==وڵاتانی بەکارهێنەر== * {{flag|Argentina}} * {{flag|Armenia}} * {{flag|Australia}} * {{flag|Austria}} * {{flag|Bahrain}} * {{flag|Belgium}}<ref name="Gander"/> * {{flag|Bhutan}}<ref name="Gander"/> * {{flag|Botswana}}<ref name="Gander"/> * {{flag|Brazil}}<ref name="Gander"/> * {{flag|Canada}} * {{flag|Chile}}<ref name="Gander"/> * {{flag|Czech Republic}} * {{flag|Denmark}}<ref name="Gander"/> * {{flag|Egypt}}. * {{flag|El Salvador}} * {{flag|Finland}} *{{flag|France}} * {{flag|Georgia}} * {{flag|Germany}} * {{flag|Greece}} * {{flag|India}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Israel}} * {{flag|Italy}} * {{flag|Kuwait}} * {{flag|Lebanon}} * {{flag|Lithuania}} * {{flag|Malaysia}} * {{flag|Mauritius}} * {{flag|Mexico}} * {{flag|Netherlands}} * {{flag|Norway}} * {{flag|Oman}} * {{flag|Philippines}} * {{flag|Poland}} * {{flag|Portugal}} * {{flag|Qatar}} * {{flag|Romania}} * {{flag|Saudi Arabia}} * {{flag|Singapore}} * {{flag|Spain}} * {{flag|Sweden}} * {{flag|South Korea}} * {{flag|Thailand}} * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Turkey}} * {{flag|Pakistan}} * {{flag|Republic of China}} * {{flag|Ukraine}} * {{flag|United Arab Emirates}} * {{flag|United Kingdom}} * {{flag|United States}} ==سەرچاوە== [https://en.wikipedia.org/wiki/Barrett_M82 ویکیپیدیای ئینگلیزی]. ==پەراوێز== {{پۆلی کۆمنز|Barrett M82}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:چەکی ئاگرین]] [[پۆل:تفەنگی قەناس]] 4am6anb950f0cwja3evszprmma6cdcz 0 129928 1624244 1487629 2026-08-13T07:36:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624244 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Army-fgm148.jpg|وێنۆک|350px|دوو سەربازی [[ئەمریکا|ئەمریکیی]]، لەکاتی هاویشتینی (ئێف جی ئێم ١٤٨-جافلین)]] '''ئێف جی ئێم ١٤٨-جافلین''' بە ([[ئینگلیزی]]:FGM-148 Javelin) موشەکێکی دەستی جەنگی، [[مووشەکی دژەتانک|دژە تانکە]]. دروستکراوی وڵاتی [[ئەمریکا]]یە. موشەکەکە تەواوکەر و شوێنگرەوەی موشەکی ( M47 Dragon )ی دژە تانکە. مووشەکەک لە ساڵی ''١٩٦٩''ەوە و تاووەکو ئێستا لە لایەن هێزەکانی (سووپای ئەمریکا، هێزەکانی مارێنزی ئەمریکا) بەکاردەهێندرێت. مووشەکەک بە (مووسەکی ئەژدیا) دەناسرێت، ئەویش بەهۆی نزیکی هێرشکردنی هەرددوکیان لە یەکتری. ==چۆنیەتی کارکردن== دەرجونی موشەکەکە لە سەرەتادا بە بڵند بونەوەیەکی پێوراو بۆ ئاسمان دەست پێدەکات بەشێوەیەکی ئۆتۆماتیکی. کە بە ڕێژەی ١٦٠ مەتر بۆ ئاسمان بەرز دەبێتەوە، لە کاتێکدا کە دووری ئامانج بریتیبێت لە ''٢٥٠٠'' مەتر. [[پەڕگە:1-27 Top attack flight path..PNG|وێنۆک|350px|لوتکەی هێرشکردن]] دوایی بەرز بونەوەی تەواو بۆ ئامانجاکە، بە شێوەیەکی خۆدکار موشەکەکە، دەست بە نزمبونەووە و چوون بۆ ئاماجی دیاری کراو دەکات. ==بەستەرەکان== • [[مووشەکی دژەتانک]]. ==سەرچاوەکان== •[https://en.wikipedia.org/wiki/FGM-148_Javelin ویکیپیدیای ئینگلیزی]. {{پۆلی کۆمنز|FGM-148 Javelin}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:مووشەکە دژەتانکەکان]] ptnq4l66n6y6bp649jmrw6srfktjacg 0 129965 1624330 1487721 2026-08-13T10:35:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624330 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|date=حوزەیران ٢٠١٧}} {{کەمبەستەر|date=نیسان ٢٠١٧}} }} [[پەڕگە:M67b.jpg|وێنۆک|350px|نارنجۆکی ئێم-٦٧]] '''نارنجۆکی ئێم-٦٧''' جۆرێکی نارنجۆکی دەستییە. کە لەلایەن وڵاتی ([[ئەمریکا]])اوە دروست دەکرێتو لە لایەن سووپای ئەو وڵاتە بە کار دەهێندرێت. نارنجۆکەکە لە هەریەکە لە (جەنگی ڤێتنام، کۆریا)دا بەکارهێندراوە. ==بەکارهێنەران== *{{flag|Argentina}} *{{flag|Canada}} *{{MAS}} *{{flag|Malta}} *{{flag|Turkey}} *{{flag|United States}} ==سەرچاوە== [https://en.wikipedia.org/wiki/M67_grenade ویکیپیدیای ئینگلیزی] {{بێ پۆل|date=نیسان ٢٠١٧}} {{پۆلی کۆمنز|M67 hand grenade}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] gsc4dg7nv7l22zyjbv0z6ylz1x9vo8x 0 130004 1624351 1487758 2026-08-13T10:38:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، پزیشکی-کۆلکە، فەلسەفە-کۆلکە) 1624351 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی فەیلەسووف | ناو = ئێمپیدۆکلس <br>Empedocles | وێنە = Empedocles_in_Thomas_Stanley_History_of_Philosophy.jpg | قەبارەی وێنە = 240 | لێدوان = | سەردێڕ = ئێمپیدۆکلس, تابلۆیەکی سەدەی ١٧یەم | ناوەکانی تر = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٤٩٠ پ.ز | شوێنی لەدایکبوون = ئەگریجەنتۆ، سیسیلی | ڕێکەوتی مردن = ٤٣٠ پ.ز | شوێنی مردن = سیسیلی | هۆکاری مردن = | نیشتەجێ = | نەتەوە = | سەردەم = فەلسەفەی پێش سوقرات | ناوچە = [[فەلسەفەی ڕۆژئاوایی]] | ئایین = | قوتابخانە = | بایەخە سەرەکییەکان = زانستی دروستبوونی گەردوون | کتێبەکان = | بیرۆکە گرنگەکان = هەموو ماددەکان لە چوار توخمی سەرەکی دروستبوون: زەوی (خاک)، ئاو، هەوا، ئاگر | کاریگەر بووە بە = [[پارمێنیدس]]، [[پیتاگۆرس]] | کاریگەری بووە لەسەر = [[ئەرەستوو]]، [[لوکرێتیوس]]، [[فریدریش نیچە]] | ئیمزا = | لێدوانی ئیمزا = | ماڵپەڕ = }} '''ئێمپیدۆکلس''' (بە ئینگلیزی: Empedocles) (٤٩٠ - ٤٣٠ پ.ز) فەیلەسووفێکی [[یۆنانی]] پێش سەردەمی [[سوقرات]] بوو. دانیشتووی ئاکراگاس بوو کە شارێکی یۆنانییە لە سیسیلی. فەلسەفەی ئێمپیدۆکلس بە سەرچاوەگرتنی بیردۆزی چوار ماددە کلاسیکییەکە ناسراوە کە لە [[یۆنانی کۆن]]<nowiki/>دا ناسراون بە ([[زەوی]]، [[ئاو]]، [[هەوا]]، [[ئاگر]]). هەروەها پێشنیاری دوو هێزی دیکەشی کردووە کە خۆی ناوی لێ ناون خۆشەویستی و ڕق کە دەتوانن هەم ماددەکان تێکەڵاو بکەن هەم جیایان بکەنەوە. ئەم تێڕوانینە فیزیکییانە بەشێک بوون لە مێژووی گەردوون کە باسیان لە دروستبوون و گەشەکردنی ژیان کردووە.  ==بابەتی پەیوەندیدار== * [[پێرستی فەیلەسووفانی زانست]] ==سەرچاوە== * [https://en.wikipedia.org/wiki/Empedocles ویکیپدیای ئینگلیزی] {{پۆلی کۆمنز|Empedocles}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|زانست|فەلسەفە|ژیاننامە|فیزیک}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پزیشکی-کۆلکە}} {{فەلسەفە-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٥ەمی پ.ز]] [[پۆل:شاعیرانی سەدەی ٥ەمی پ.ز]] [[پۆل:فەیلەسووفانی یۆنانی کۆن]] [[پۆل:فەیلەسووفانی سروشتی]] [[پۆل:فەیلەسووفانی زانست]] f1utjbduj52nc5papgzcm88eo7vwjiw 0 130875 1624347 1487747 2026-08-13T10:37:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، فیلم-کۆلکە) 1624347 wikitext text/x-wiki {{وەسف|خانمەئەکتەری ئینگلیزی}} {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox person | name = ئێما واتسن | image = Emma Watson interview in 2017.jpg | caption = واتسن لە ٢٠١٧ | birth_name = ئێما شارلۆت دوێر واتسن<ref name=letterman>{{بیرخستنەوەی ئەڵقە|سەردێڕ=Emma Watson |زنجیرە=Late Show with David Letterman |serieslink=Late Show with David Letterman |کەناڵ=CBS |airdate=8 July 2009 |ژمارە=٣١٤٥}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|١٩٩٠|٤|١٥}}<ref name=walker>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Walker |یەکەم=Tim |ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/emma-watson-is-there-life-after-hermione-8190401.html |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Emma Watson: Is there Life After Hermione? |ئیش=[[The Independent]] |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120930001033/http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/emma-watson-is-there-life-after-hermione-8190401.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٢}}</ref> | birth_place = [[پاریس]]، [[فەڕەنسا]] | nationality = بەڕیتانی | alma_mater = {{Plainlist| * زانکۆی بڕاون (AB) * ھۆڵی لەیدی مارگەرێت، ئۆکسفۆرد }} | occupation = {{hlist|خانمەئەکتەر|مۆدێل|چالاکوان}} | years_active = ١٩٩٩–٢٠٢٢ | signature = Emma Watson signature.svg }} '''ئێما شارلۆت دوێر واتسن''' (لەدایکبووی ١٥ی نیسانی ١٩٩٠)<ref name=emmanewbio>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.emmawatson.com/en/Emma/About/ |سەردێڕ=Life & Emma |بڵاوکەرەوە=Emma Watson official website |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100421082835/http://www.emmawatson.com/en/Emma/About/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠١٠}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402234829/http://www.emmawatson.com/en/Emma/About/ |date= ٢ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> خانمەئەکتەر، مۆدێل، و چالاکوانی ئینگلیزییە. لەدایکبوو لە [[پاریس]] و گەورەبوو لە ئۆکسفۆردشییەر، واتسن قوتابخانەی Dragon ی تەواوکردووە و وەک خانمەئەکتەر ھێنانی لە باشی ھونەر و سینەنەمای ئۆکسفۆرد کردووە. بە منداڵی، ناوبانگی دەرکرد بەیەکەم ڕۆڵی پڕۆفیشنالی وەک ھێرمۆینی گرەینجەر لە [[ھاری پۆتەر (زنجیرە فیلم)| زنجیرە فیلمی ''ھاری پۆتەر'']], کە پێشتر تەنیا لە شانۆی قوتابخانەکەی نواندنی ئەنجام داوە. واتسن لە دروستکراوەی تەلەڤیزیۆنی ٢٠٠٧ی ڕۆمانی ''Ballet Shoes'' دەرکەوتووە و ڕۆڵی دەنگی لە ''The Tale of Despereaux'' (٢٠٠٨) ھەبووە. دوای کۆتا فیلمی ''ھاری پۆتەر''، ئەو ڕۆڵی سەرەکی و یاریدەدەری ھەبووە لە ''My Week with Marilyn'' (٢٠١١)، ''The Perks of Being a Wallflower'' (٢٠١٢) و ''The Bling Ring'' (٢٠١٣)، دەرکەوتنێکی ھەبوو وەک جۆرێکی گەورەکراوی خۆی لە ''This Is the End'' (٢٠١٣)، و ڕۆڵی مناڵە ھەڵگیراوەکەی کارەکتەری سەرەکی لە ''Noah'' (٢٠١٤). ئەو ڕۆڵی بێڵی بەرجەستەکردووە لە فیلمی موزیکی ڕۆمانسی خەیاڵی ''Beauty and the Beast'' (٢٠١٧) و مێگ ماڕچ لە فیلمی ھاتنە ناو تەمەنی ھەرزەکاری ''Little Women'' (٢٠١٩)، کە بەھۆیەوە پاڵێورا بۆ [[خەڵاتی ئۆسکار]] بۆ باشترین وێنە. ڕۆڵەکانی تری لە فیلمدا بریتین لە ''Regression'' (٢٠١٥)، ''Colonia'' (٢٠١٥)، و ''The Circle'' (٢٠١٧). لە ٢٠١١ بۆ ٢٠١٤، واتسن کاتەکانی دابەشکردووە بۆ کاردکردن لەسەر فیلمەکانی و تەواوکردنی خوێندنی، دەرچوون لە زنکۆی بڕاون لەگەڵ بڕوانامەیەکی بەکالۆری لە ئەدەبی ئینگلیزیدا لە ئایاری ٢٠١٤. کارەکانی مۆدێلی بریتی بوون لە کامپەینئک لەگەڵ Burberry و Lancôme. ئەو ناوی خۆشی بەخشیوە بە براندێکی جلوبەرگ بۆ People Tree. ئەو ڕێزی لێگیراوە لەلایەن ئەکادیمیای بەڕیتانی بۆ فیلم و تەلەڤیزیۆن لە ٢٠١٤، بردنەوەی خەڵاتی ھونەرمەندی بەڕیتانی ئەو ساڵە. ھەر لەھەمان ساڵدا، ئەو کرا بە خانمێکی UN باڵوێزی گوودویڵ و یارمەتی خانمانی UN یدا لە دەستپێکردنی کامپەینی HeForShe، کە لایەنگری یەکسانی ڕەگەز دەکات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Emma Watson}} * [https://www.youtube.com/watch?v=gkjW9PZBRfk ئێما واتسن لە کامپەینی HeForShe لە ٢٠١٤] – ڤیدیۆی فەڕمی UN * {{IMDb name|0914612}} * {{Instagram|emmawatson}} * [http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/newsid_2380000/newsid_2381000/2381021.stm ڕێنیشاندەرەکان: ئەکتەرانی ھاری پۆتەر] لە BBC * {{Rotten-tomatoes-person|emma_watson}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ژن|فیلم|فەڕەنسا|ڕۆمانەکان|شانشینی یەکگرتوو|ئەکتەران}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە فەڕەنسا]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:خانمەئەکتەرە منداڵە ئینگلیزەکان]] [[پۆل:خانمە نمایشکارە ئینگلیزەکان]] [[پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئینگلیزی]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئینگلیز]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی برۆون]] [[پۆل:فێمینیستەکان]] [[پۆل:خانمەکتەرانی لەندەن]] [[پۆل:لەندەنیەکان]] [[پۆل:ئەو کەسانەی ناویان لە کاغەزەکانی پەنەمادا ھاتووە]] neighfvmj077hq0wlaj1g5p03ya8pnt 0 131043 1624000 1612912 2026-08-12T19:32:34Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، کۆمپیوتەر-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624000 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ئیڤان سپیگل | image = Evan Spiegel at TechCrunch 2.jpg | alt = | caption = سپیگل لە 2013 |birth_name=ئیڤان تۆماس سپیگلl<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://news.cnet.com/8301-1023_3-57613694-93/snapchats-evan-spiegel-saying-no-to-$3band-feeling-lucky/|سەردێڕ=Snapchat's Evan Spiegel: Saying no to $3B, and feeling lucky|بڵاوکەرەوە=CBS Interactive|ئیش=CNET}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1990|06|04}}<ref name=CNET>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Van Grove|یەکەم=Jennifer|ناونیشان=http://news.cnet.com/8301-1023_3-57613694-93/snapchats-evan-spiegel-saying-no-to-$3b-and-feeling-lucky|سەردێڕ=Snapchat's Evan Spiegel: Saying no to $3B, and feeling lucky|بڵاوکەرەوە=[[CNET]]|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣}}</ref> | birth_place = لۆسئانجلس، کایفۆرنیا، ئەمریکا. | education = Stanford University | known_for = دامەزرێنەری سناپ چات | religion = [[Christian]] ([[Episcopal Church (United States)|Episcopalian]])<ref name="laweekly1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.laweekly.com/2013-10-17/news/snapchat-evan-spiegel/?showFullText=true|سەردێڕ=Snapchat Went From Frat Boy Dream to Tech World Darling. But Will it Last?|نووسەر=Gene Maddaus|ئیش=L.A. Weekly|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140202093747/http://www.laweekly.com/2013-10-17/news/snapchat-evan-spiegel/?showFullText=true|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | net worth = {{Steady}} $2.1 میلیار دۆلار (ئۆگێستی 2016)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.forbes.com/profile/evan-spiegel/?list=billionaires|سەردێڕ=Evan Spiegel profile|بڵاوکەرەوە=Forbes|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref> }} '''ئیڤان سپیگل''' نای تەواوی '''یڤان تۆماس سپیگل''' بە([[ئینگلیزی]]:Evan Spiegel) لەدایکبووی (٤ی حوزەیرانی ١٩٩٠) [[لۆس ئانجلەس|لۆس ئانجلەسە]]. یەکێکە لە دامەزرێنەرانی پرۆگرامی سناپ چات، بە گەنجترین ملیاردێری جیھانی بۆ ساڵی (٢٠١٥) ناودەبرێت، چونکە لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا سەروەتەکەی (٢) ملیار [[دۆلاری ئەمریکی|دۆلار ئەمریکی]] تێپەڕاندا. سناپ چات؛ پرۆگرامێکە بۆ ئاڵوگۆڕی وێنە و گرتەی ڤیدیۆیی و نامە، بە جۆرێک کە بە شێوەی ئۆتۆماتیکی نامێنن و دەسڕێنەوە و بەکارھێنەر کاتی بۆ دیاریکراوی بۆ بینینی ھەر بڵاوکراوەیەک ھەیە و سەرەتا کردنەوەی ھەر بابەتێکی سناپ چات (١٠) چرکەی تێپەڕی نەدەکرد. == ژیاننامە == '''ئیڤان شبیگڵ''' داھێنەری پرۆگرامی سناپ چاتە لە ساڵی (١٩٩٠) لە شاری لۆس ئانجلیسی ویلایەتی [[کالیفۆرنیا|کالیفۆرنیای]] [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] لە دایکبووە، لەئێستادا بە بەڕێوبەر و دامەزرێنەر و سەرۆکی جێبەجێکاری سناپ چات ناودەبرێت، ئیڤان لە زانکۆی ستانفۆرد خوێندویەتی و ساڵی (٢٠١٢) ئەو زانکۆیەی بەجێھێشت تا ھەموو توانای بخاتەگەڕ بۆ برەودان بە پرۆگرامی سناپ چات. == بیرۆکەی درووستکردنی بەرنامەی سناپ چات == یەکیک لە ھاوڕێیەکانی ''ئیڤان ھۆی درووستبوونی بەرنامەکە دەگەڕێنێتەوە بۆ: بیرۆکەی سناپ چات کاتێک دروستبوو، کە هاوڕێکەی هیوای خواستووە دوای ناردنی ئەو وێنانەی بۆ خۆشەویستەکەی.. لای نەمێنێت و رەش ببێتەوە".ئەم رستەیە ئیڤانی توشی بیرکردنەوە كرد و هەستایە سەر پێ و وتی:"ئەم بیرۆکەیە یەکسانە بە یەک ملیۆن دۆلار"، بەڵام دواتر دەرکەوت کە وتەکەی ھەڵە بووە سسەبارەت بە مەزەندەی بڕی پارەکەی بەرنامەکە چونکە ئێستا بیرۆکەی درووستکردنی بەرنامەکە بەھاکەی (٢٠) میلیار دۆلاری تێپەڕاندووە. دوای ئەوەی ئیڤان بیرۆکەی ھاوڕێکەی بەھەند وەرگرت و لەگەڵ ریگی ھاوڕێی بڕیاری دامەزراندنی (سناپ چات)یاندا تا بیکەنە پرۆگرامێکی پێشکەوتوو، بەھۆی کەمی شارەزایشیان لە بواری تەکنەلۆژیا پشتیان بە بۆبی مۆرفی ھاوڕێیان بەست بۆ دیزاینکردنی تەواوی پرۆگرامەکە.لە ھاوینی (٢٠١١)دا ھەرسێکیان بەرنامەیەکیان بڵاوکردەوە بەناوی (پیکتابوو) و ئیڤان ھەستا بە دیزاینکردنی لۆگۆکەی و تائێستاش ھەمان ھێما بەکاردێت بۆ ناسینەوەی، ھەر ئەو کات ئیڤان کرا بە سەرۆکی جێبەجێکاری و بۆبی کرا بە بەڕێوبەری تەکنیکی و ریگیش کرا بەڕێوبەری بازاڕکردن لە کۆمپانیاکەیان. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://en.wikipedia.org/wiki/Evan_Spiegel ویکیپیدیای ئینگلیزی.] * https://web.archive.org/web/20160110111536/http://karwanit.com/ {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینتەرنێت|ژن|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فەڕەنسا|کالیفۆڕنیا}} {{پۆلی کۆمنز|Evan Spiegel}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:ئەمریکییەکان]] [[پۆل:دامەزرێنەرە ئەمریکیەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠]] [[پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:میلیاردێرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:بەڕێوەبەرانی جێبەجێکاریی تەکنەلۆژیای ئەمریکی]] oev05exrsj8xgy22xv9ecq9jppfhqe8 0 131127 1624206 1487584 2026-08-13T04:37:33Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1624206 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Underlinked|date=نیسان ٢٠١٧}} }} [[پەڕگە:Soldier firing L85A2 in Afghanistan (MoD).jpg|وێنۆک|وێنەی چەکی ئێس ئەی ٨٠، بەدەستی سەربازێکی بەریتانی]] '''ئێس ئەی ٨٠''' بە([[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: SA80) چەکێکی جەنگی هێرشبەری [[بەرتانیا]]یە. چەکەکە لەخێزانی چەکەکانی جۆری (5.56×45mm NATO small arms)ە. چەکەکە لساڵی ١٩٧٧ەوە تاوەکو ئێستا لەو وڵاتە درووستدەکرێت. کە هاوکاتی ساڵی تاقیکردنەوەی چەکەکە بوو، بەڵام چەکەکە لەساڵی ١٩٨٥ەوە چووەتە نێو خزمەتی سەربازی. هۆی دواکەتنیشی دەگەڕێتەوە بۆ ناڕەزایی ''ناتۆ'' بەرامبەر بە قەبارەی گوولەکانی چەکەکە کە سەرەتا (4.85X49) بوون، وەدواتر کرابە (5.56x45). چەکەکە لەساڵی ١٩٨٦ەوە تاوەکو ئێستا چەکی سەرەکی سووپای بەریتانیایە. تایبەتمەندی ئەم چەک بریتییە لەوەی کە دوربینی جۆری ( Susat ) لەسەر بەستراوە و بەهۆی بوونی گازی (Tritium ) لەناو دوربینەکە دەتوانرێت بە شەویش دوربینەکە بەکاربهێنرێت ، وە بەشێکی زۆری چەکە لە ماددەی ''پلاسکۆ'' دروستکراوە کە جۆرە ماددەیەکی پلاستیکیە بەرگەی گەرمی و کەوتن و پەستانی زۆر ئەگرێت و هەروەها تێچوویەکی کەمی هەیە بۆ دروستکردنی و پێویستی بەوە نییە کە زوو زوو چاکبکرێتەوە. == تایبەت مەندیەکان == * قەبارەی فیشەک : NATO 5.56X45 ملم * کێشی چەک : 4.59 کیلۆگرام ( بە بەتاڵی و بە دوربینەکەوە ) و 4.98 کیلۆگرام ( بە 30 فیشەک و دوربینەکەوە ) * درێژی چەک : 784.86 ملم * درێژی لوولە :518.16 ملم * خێرایی فیشەک : 906 م/چ * خێرایی تەقەکردن : 610 - 775 فیشەک/خولەک ، کە بە پێی مۆدیلەکان ئەگۆڕێ * مەودای کاریگەر : 600 مەتر * مەودای کۆتایی : نزیکی 2000 مەتر == لایەنە خراپەکان == دوای ئەوەی چەکەکە لە[[شەڕی کەنداو]] بەکارهێندرا چەند لایەنێکی خراپی تێدا بەدیار کەوتن کە ئەمانەن: * ئەگەر لەسەر لوولەکەی بە بەهێزی بەر زەوی بکەوێت و فیشەک لەبەرکار بێت ئەوا ڕاستەوخۆ فیشەک ئەتەقێنێ ، هەوڵیاندا ئەم عەیبەی چاکبکەنەوە ئەویش لەڕێگەی گۆڕینی چەکوشەکەیەوە بەڵام دەرکەوت چەکوشە نوێیەکە بۆشاییەک لەنێوان پارچەکانی چەکە دروست ئەکات بەوەش خۆڵ و لم ئەچووە ناو چەکەکەوە و ئەیوەستاند . * ئەگەر بە بەهێزی بەرزەوی بکەوتایە مەخزەنەکەی لێدەبوەوە . * هەر کام لە چەکەکان کە زۆر بەکارهاتبوون لە کاتی تەقەپێکردن دەرزییەکەی لە نەئەگەڕایەوە و لە پێش ئەوەستا بەوەش بەردەوام دەبوو لە تەقەکردن هەتا تەواودەرزیەکە ئەچوە دواوە بۆ ناو جێگەکەی خۆی ، چونکە لە دوای فڕێدانی فیشەکی تەقیو و پاڵنانی فیشەکی نوێ بۆ ناو لولە ڕاستەوخۆ دەرزییەکە بەر فیشەکەکە ئەکەوت و ئەتەقاند . * هەندێکجار لەکاتی تەقەکردن پیمی ڕاگری بۆری غازەکەی دەرئەچوو بەوەش میلەکەی گیری ئەکرد و چەکەکە ئەوەستا . * ئاسانی شکانی پارچەی ئەمن و ئەو پارچەیەی میلەکە لەدوا ئەوەستێنێ لەکاتی تەواو بوونی فیشەک لەبەر ئەوەی لە پلاستیک دروستکرابوون . * خراپی دیزاینی هەردوو پیمی سەرەکی کە پارچە سەرەکییەکانی چەکەکە بەیەکەوە ئەبەستێتەوە چونکە وا دیزاین کرابوون کە بە دەرنەفیز بکرێنەوە ، و بۆیە لەکاتی زۆر کردنەوە و بەستنەوەیدا خراپ ئەبوون و ئیتر بۆی هەبوو نەکرێنەوە یاخود نەبەسترێنەوە . == بەکارهێنەران == * {{ئاڵا|شانشینی یەکگرتوو}} * {{ئاڵا|جامایکا}} * {{ئاڵا|بۆلیڤیا}} * {{ئاڵا|نیپال}} == سەرچاوەکان == * [https://en.wikipedia.org/wiki/SA80 ویکیپیدیای ئینگلیزی.] * http://www.army.mod.uk/equipment/23222.aspx {{پۆلی کۆمنز|SA80}} {{تووڵی دەروازە|شانشینی یەکگرتوو}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:چەکەکان]] [[پۆل:ئامرازەکانی شەڕ]] [[پۆل:درووستکراوانی بەریتانیا]] 8ydz0lhpzirsyklp1bjbrprpt6k9mkt 0 131134 1624239 1487623 2026-08-13T07:35:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624239 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:US Navy 051105-F-5480T-005 An F-14D Tomcat conducts a mission over the Persian Gulf-region.jpg|300px|وێنۆک|وێنەی فڕۆکەی F-14Dەی ھێزە ئاویەکانی ئەمریکا]] '''ئێف-١٤ تۆم کات''' بە([[ئینگلیزی]]: F-14 Tomcat) فڕۆکەیەکی جەنگی جۆری ''supersonic'' دوو بوێنەرییە. دوو کورسیە. فڕۆکەکە درووستکراوی کۆمپانیای ''Grumman''ی ئەمریکیە. یەکەم فڕینی فڕۆکەکە (٢١ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٠)بووە و لەن‌ێوان ساڵانی (١٩٦٩–١٩٩١) درووستکراوە. کە لەو نێوەندەدا ٧١٢ دانەی لێ درووست کراووە. بڕی ھەر یەکە لەو فڕۆکانە نزیکەی ٣٨ میلیۆن دۆلارە. فڕۆکەکە بە فەرمی لەلایەن وڵاتی [[ئیران]] بەکاردەھێندرێت (ئەمریکا لە ساڵی ١٩٧٤ تا ٢٠٠٦ ئێف-١٤ی بەکاردەھێنا). == سەرچاوەکان == * [[:en:Grumman F-14 Tomcat|ویکیپیدیای ئینگلیزی]] * https://web.archive.org/web/20070522222945/http://oea.larc.nasa.gov/PAIS/Partners/F_14.html {{بێ پۆل|date=نیسان ٢٠١٧}} {{تووڵی دەروازە|فڕین|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|شەڕی سارد}} {{پۆلی کۆمنز|Grumman F-14 Tomcat}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] 5d054e5ggdjak6pt0mjaa2h9dutqvt0 0 131566 1624066 1623497 2026-08-12T20:08:51Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1624066 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی فەیلەسووف | ناو = محەممەد ئیقبال | وێنە = Iqbal.jpg | قەبارەی وێنە = | لێدوان = | سەردێڕ = | ناوەکانی تر = ھۆزانڤانی ڕۆژاوا | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٩ی تشرینی یەکەم، ١٨٧٧ | شوێنی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی مردن = {{ڕێکەوتی مردن و تەمەن|df=yes|١٩٣٨|٤|٢١|١٨٧٧|١١|٩}} | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | نیشتەجێ = | نەتەوە = ھندی-بەریتانی | سەردەم = | ناوچە = | ئایین = [[ئیسلام]] | قوتابخانە = | بایەخە سەرەکییەکان = | کتێبەکان = ڕازەکانی خودبوون{{ھن}}ھێماکانی لە خۆبووران{{ھن}}پەیامی مەشریق{{ھن}}زەبووری عەجەم | بیرۆکە گرنگەکان = | کاریگەر بووە بە = | کاریگەری بووە لەسەر = | واژوو = | لێدوانی واژوو = (| ماڵپەڕ = {{url|http://www.allamaiqbal.com}}}} '''محەممەد ئیقبال''' (٩ی تشرینی یەکەم، ١٨٧٧ – ٢١ی ئازار، ١٩٣٨) کە بە شێوەیەکی باو بە عەلامە ئیقباڵ ناسراوە، شاعیر، فەیلەسوف، ڕامیار (سیاسی)، ئەکادیمی و پارێزەر و زانای موسوڵمانی ھیندستانی بەریتانی بوو، کە بە ئیلھامبەخشی بزووتنەوەی پاکستان دادەنرێت. ھەروەھا بە «باوکی ڕۆحی پاکستان» ناودەبرێت. ھەر وەک چۆن بە یەکێک لە گرنگترین ھێماکانی وێژەی ئوردو دادەنرێت؛ کە کارە ئەدەبییەکانی بە ھەردوو زمانی ئوردو و فارسی بووە. ئیقباڵ وەک شاعیرێکی دیار جێگای سەرنجی [[پاکستان|پاکستانییەکان]]، [[ئێران|ئێرانییەکان]]، [[ھیندستان|ھیندییەکان]]، بەنگلادیشییەکان، سریلانکییەکان و زانا نێودەوڵەتییەکانی تر بووە لە بواری وێژەییدا. ئەگەر چی ئیقباڵ زیاتر وەک شاعیرێکی گەورە ناسراوە، ئەو لە ھەمان کاتدا «بیریارێکی فەلسەفی ئیسلامە لە سەردەمی مۆدێرندا.»یەکەمین کتێبی شیعری ئەو، ڕازەکانی خودبوون (اسرار خودی) بە زمانی فارسی بڵاوکرایەوە لە ١٩١٥، و کتێبە شیعرییەکانی تریشی لەوانە: ھێماکانی لە خۆبووران (ڕموز بی خودی)، پەیامی مەشریق (پیام مشرق)، و زەبووری عەجەم (زبور عجم). لە نێوان کارە شیعرییەکانی تریدا ناسراوترین کارەکانی بەزمانی ئوردو بانگی دارا، بالی جبریل، زەربی کەلیم و بەشێک لە ئەرمەغانی حیجاز. لە پاڵ شیعرە فارسی و ئوردووەکانیدا، وتار و نامەکانی بە زمانی ئوردو و [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] کاریگەرییەکی زۆریان ھەبووە لە ڕووی کلتوری و کۆمەڵایەتی و ئایینی و ململانێ سیاسییەکاندا. لە ساڵی ١٩٢٢دا، خەڵاتی ڕێزلێنانی لەلایەن پاشا جۆرجی پێنجەمەوە پێدرا و نازناوی (سێر-Sir)ی پێبەخشرا، کاتێک کە لە لەندەن خەریکی خوێندنی یاسا و فەلسەفە بوو، بوو بە ئەندام لە لقی کۆمەڵەی گشتی موسوڵمانانی ھیند. دواتر، لە دانیشتنی کانوونی یەکەمی ١٩٣٠ی کۆمەڵەی گشتی موسوڵمانانی ھینددا، گرنگترین وتاری سەرۆکایەتی خۆی پێشکەشکرد کە بە ناوی وتاری ئەڵڵائاباد دەناسرێت، کە لەم وتارەدا بابەتی دروستکردنی وڵاتێکی موسوڵمانی لە باکووری ڕۆژاوای ھیندستاندا خستەڕوو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == کتێبنامە == * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Khurram Ali|دوایین=Shafique|سەردێڕ=Iqbal: His Life and Our Times|بڵاوکەرەوە=ECO Cultural Institute & Iqbal Academy Pakistan|ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٥٧١٤١٦-٦-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Kak|دوایین=Ram Nath|سەردێڕ=Autumn Leaves: Kashmiri Reminiscences|ناونیشان=http://www.koausa.org/Books/AutumnLeaves|بڵاوکەرەوە=Vitasta|شوێن=India|ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٨١-٨٦٥٨٨-٠٠-٠|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060630040911/http://www.koausa.org/Books/AutumnLeaves/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|یەکەم=Mir|دوایین=Mustansir|سەردێڕ=Iqbal|بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=١-٨٤٥١١-٠٩٤-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Munawwar|دوایین=Muhammad|بەستەری نووسەر=Muhammad Munawwar|سەردێڕ=Iqbal-Poet Philosopher of Islam|ژپنک=٩٦٩-٤١٦-٠٦١-٨|ساڵ=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Iqbal Academy Pakistan}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Debnath|دوایین=Sailen|سەردێڕ=Secularism: Western and Indian|ژپنک=٩٧٨-٨١-٢٦٩-١٣٦٦-٤|بڵاوکەرەوە=Atlantic Publishers|شوێن=New Delhi|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Naipaul|دوایین=V.S.|بەستەری نووسەر=V. S. Naipaul|سەردێڕ=Beyond Belief: Islamic Excursions Among the Converted Peoples|بڵاوکەرەوە=Random House|شوێن=USA|ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٠-٣٧٥-٥٠١١٨-٥}} * {{بیرخستنەوە|یەکەم=Schimmel|دوایین=Annemarie|بەستەری نووسەر=Annemarie Schimmel|سەردێڕ=Gabriel's Wing: a study of the religious ideas of Sir Muhammad Iqbal|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=goE3AAAAIAAJ |بڵاوکەرەوە=E. J. Brill|شوێن=Leiden, Netherlands|ساڵ=١٩٦٣}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Special report: The enduring vision of Iqbal 1877–1938|ناونیشان=https://www.dawn.com/news/1368130/special-report-the-enduring-vision-of-iqbal-1877-1938|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ئیش=DAWN|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Anjum|یەکەم=Zafar|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=infNBAAAQBAJ|سەردێڕ=Iqbal: The Life of a Poet, Philosopher and Politician|بڵاوکەرەوە=Random House India|ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨٨١٨٤٠٠٦٥٦٨|بەستەری نووسەر=Zafar Anjum}} * Burzine Waghmar, [https://www.iranicaonline.org/articles/schimmel-annmarie-iqbal-indomuslim Annemarie Schimmel: Iqbal and Indo-Muslim Studies], ''Encyclopædia Iranica'', New York: Encyclopædia Iranica Foundation, published online, 16 April 2018. * Md Mahmudul Hasan, "Iqbal's and Hassan's Complaints: A Study of "To the Holy Prophet" and "SMS to Sir Muhammad Iqbal"." The Muslim World 110.2 (2020): 195–216. [https://doi.org/10.1111/muwo.12335 Iqbal's and Hassan's Complaints: A Study of "To the Holy Prophet" and "SMS to Sir Muhammad Iqbal"] * {{cite encyclopedia |last1=S.Aydin |first1=Mehmet |title=İKBAL, Muhammed – An article published in Turkish Encyclopedia of Islam |date=2000 |encyclopedia=[[İslâm Ansiklopedisi|TDV Encyclopedia of Islam]] |location=Istanbul |isbn=978-975-389-449-4 |pages=17–23 |volume=22 (Ihvan-i Safa – Iskit)|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ikbal-muhammed |lang=tr}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Rehmat|دوایین=Farrukhabadi|بەستەری نووسەر=Rehmat Farrukhabadi|سەردێڕ=اقبال اور عورت [Iqbal and Women] in Urdu|بڵاوکەرەوە=Sukkur: Ajaib Store Publications|ساڵ=١٩٦٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شیعر|وێژە|ئەڵمانیا|ئیسلام|سیاسەت|پاکستان|فەلسەفە}} {{پۆلی کۆمنز|Muhammad Iqbal}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{وێژە-کۆلکە}} {{ئیسلام-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٧]] [[پۆل:مردووانی ١٩٣٨]] [[پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:فەیلەسووفانی ھیندیی ھاوچەرخ]] [[پۆل:نووسەرانی موسڵمان]] [[پۆل:شاعیران بە زمانی فارسی]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھایدلبێرگ]] [[پۆل:موسڵمانانی ھیندی]] [[پۆل:ئیسلام لە ھیندستان]] [[پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان]] [[پۆل:سوارچاکانی شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی پاکستان]] [[پۆل:پەنجابییەکان]] tlm08tc0dfzm1vtd5wzh3yo5772vwxa 0 134850 1623977 1274090 2026-08-12T16:38:28Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (سێکسناسی-کۆلکە، ژاپۆن-کۆلکە) 1623977 wikitext text/x-wiki '''ئیچی''' بە زمانی ژاپۆنی (エッチetchi) وشەیەکی ژاپۆنییە بە مانای "سەرنج ڕاکێش" و "سووک" یان "لاسار" دێت (کاتێک وەک سیفەتێک بەکار دێت)، زۆرجار وشەی ئیچی بۆ باسکردنی ئەو [[ئەنیمێ]] و [[مانگا (کۆمیک)|مانگایانەی]] کە گرتەی کەمێک ڕووتی تێدایە بەکار دێت، بۆ نموونە پۆشینی جل و بەرگی تەسک یان نیمچە ڕووت بەڵام تێیدا گرتەی پڕۆنۆگرافی بوونی نییە و نایگرێتەوە.<ref name="r.brenner">Robin E. Brenner: ''Understanding manga and anime.'' Libraries Unlimited, 2007, {{ISBN|978-1-59158-332-5}}, p. 89.</ref><ref name="askjohn">Ask John: [https://web.archive.org/web/20170704005408/http://www.animenation.net/ask-john-why-do-americans-hate-harem-anime/ Why Do Americans Hate Harem Anime?]. animenation.net. May 20. 2005. Note: fan service and ecchi refer to similar concepts. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704005408/http://www.animenation.net/ask-john-why-do-americans-hate-harem-anime/ |date= ٤ی تەممووزی ٢٠١٧ }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەنیمێ و مانگا|ژاپۆن|ئەنیمەیشن|سێکسناسی}} {{پۆلی کۆمنز|Ecchi}} {{سێکسناسی-کۆلکە}} {{ژاپۆن-کۆلکە}} [[پۆل:پۆڕنۆگرافی]] [[پۆل:ھێنتای]] [[پۆل:زاراوەکانی ئەنیمێ و مانگا]] [[پۆل:پۆرنۆگرافی]] [[پۆل:چەشنەکانی ئەنیمێ و مانگا]] hr6og7naeq8tnrxhpmyyo6hh7805ljm 0 134930 1624154 1552904 2026-08-13T01:35:14Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ئێران-کۆلکە) 1624154 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox ethnic group|group=* [[ئێرانیەکان لە لوبنان]]|poptime='''٤، ٠٠٠ - ٥، ٠٠٠'''|popplace=بەیرووت، نەبتیە|langs=فارسی، کوردی، و عەرەبی (عەرەبی)|rels=بەشێوەیەکی سەرەکی ئیسلام. کەمینە مەسیحی|related=ئێرانیەکان، عەرەبەکان، ئازەریەکان، ئەرمەنیەکان، لوبنانیەکان، تورکەکان،}} '''ئێرانیەکان لە لوبنان''' خەڵکانی بنچینە [[ئێران]]یین یان ئەو ئێرانییانەی کە ھاتوون و نیشتەجێن لە [[لوبنان]]. ھەندێکیان خەڵکانی لوبنانین لە کاتێک ھەندێکیان کۆچکەرن یان ھاتوون و لە لوبنان لەدایکبوون بە/لەگەڵ کەلەپووری ئێرانی. زۆربەی ئێرانییەکان لە لوبنان دەژین لە [[نەبتیە]]. زۆربەی ئێرانییەکان لە لوبنان بازرگانی بە مافوور دەکەن. == خەڵکانی دیار/بەناوبانگ == * [[موسا ئەل-سەدر]] (السید موسی الصدر‎‎) == ئەمانەش ببینە == * [[پەیوەندیەکانی ئێران و لوبنان]] * [[ئاوارەی ئێرانی]] * [[خەڵکانی لوبنانی لە ئێران]] * [[تەقاندنەوەی باڵوێزخانەی ئێرانی ٢٠١٣]] * [[کوردەکان لە لوبنان]] == سەرچاوەکان == *{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/Iranians_in_Lebanon |سەردێڕ = «Iranians in Lebanon» |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٦ی ئایاری ٢٠١٧}} {{شریتی دەروازە|ئێران|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی لوبنان]] ojjgw99j196eyw6van8rbh32r24zlhw 0 135053 1623901 1501783 2026-08-12T13:36:39Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، خۆراک-کۆلکە) 1623901 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|date=حوزەیران ٢٠١٧}} }} {{داتابۆکس}} '''ئیندۆمی''' ڕەگەزێکی خواڕدنی خێڕایە، گەورەترین کارگەی بەرھەم ھێنانی ئەم خۆڕاکە لە [[ئیندۆنیزیا|ئیندۆنیسیایە]]. کە ڕێژەی ٢٪ ئیندۆمی ھەموو بازاڕی جیھان بەرھەم دێنێت. کە بەسەر ھەموو وڵاتانی [[ئوسترالیا|ئوستراڵیا]] و [[ئاسیا]] و [[ئەفریقا]] و [[نیوزیلاند|نیوزلەندا]] و وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا و [[کەنەدا]] [[ئەورووپا|وئەوڕووپا]] و خۆڕھەڵاتی ناوەڕاست دابەشی دەکات. ھەروەھا لە نێجیریاش ئیندۆمی بەرھەم دەھێنرێت کە ناوێکی تری میللی ھەڵگرتوە و نیشانەی بازڕگانی تایبەت بەخۆی ھەیە، کە لە ساڵی ١٩٩٥ کارگەکە دامەزڕاوە و ئیندۆمی بازاڕەکانی نێجیریا و وڵاتانی دڕاوسێی دابین دەکات. == مێژوو == بۆ یەکەم جار ئیندۆمی لە ساڵی ١٩٦٩ لە ئەندەنوسیا کەوتە بازاڕ، کە گەوڕەترین ھاوبەشگای بەرھەم ھێنانی خوارنە خێڕا و قوتووبەندەکانی ئەندەنووسیا بەرھەمی ھێنا. لە ساڵی ١٩٨٢ ھاوبەشگایەکی تر بەناوی سودۆنۆ ساڵم ئیندۆمی بەرھەم ھێنا، ئیندۆمی لە ساڵی ١٩٧٢ بۆ یەکەم جاڕ نیشانەی بازڕگانی وەرگرت، لە پۆڵی خواردەمەنییە خێڕاکان. ئیندۆمی بەشی زۆڕی خواردنی ئەندەنوسییەکانی داگیرکردوە و بازاڕەکانی ئەندەنووسیا تەنیوە، وە خاوەنی چەندین خەڵاتی جۆڕبەجۆڕە وەک خەڵاتی باشترین قوتوبەند و خەڵاتی باشترین نیشانەی بازڕگانی و خەڵاتی خاوێنترین خۆڕاکی ئەندەنوسیا. == ناونان == ئیندۆ"indo" کورتکراوەی ناوی وڵاتی ئیندۆنیسیایە، ھەروەھا می "mie"بەواتای ماکەروونی دێت لەزمانی ئەندەنووسی. ئینۆمی واتا مەکەروونی ئەندەنووسی. [[پەڕگە:2016_Indomie_Mi_Goreng_Rendang_NL_01.jpg|وێنۆک]] == ڕێڕەوی بەرھەمھێنان == * لە ٩ی ئەیلوولی ١٩٧٠ بۆ یەکەم جاڕ لەبازاڕەکانی ئەندەنوسیا برەوی پەیداکرد. * لە ساڵی ١٩٨٨ لە نێجیریا بەرھەم ھێنڕا. * لە ساڵی ١٩٩٥نێردەی دەرەوەی ئەندەنووسیا کرا. * لەنێجیرا ناوی دوفیڵ فریما ی وەرگرت. * وەکو خۆڕاک بەیەکەم خۆڕاکی ئامادەکراو دادەنڕێت. * لە ساڵی ٢٠٠٥ وەک پڕفڕۆشترین خواردنی جیھان تۆمار کرا. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://ar.wikipedia.org/wiki/إندومي|سەردێڕ = إندومی|زمان = ئینگلیزی|سەردان = ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Indomie instant noodles|ئیندۆمی}} {{تووڵی دەروازە|خۆراک|کۆمپانیا}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{خۆراک-کۆلکە}} [[پۆل:ئاسیا]] [[پۆل:خۆراک]] [[پۆل:خواردنی سەرشەقام]] [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] bb6j7avefsdrlz76zmebhlr7t23gxpd 0 139306 1623910 1398044 2026-08-12T13:38:09Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (گەردوون-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1623910 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}} [[پەڕگە:InSight Lander.jpg|وێنۆک|کەشتی ئاسمانی (ئینسایت)]] '''کەشتی ئاسمانی ئینسایت''' (بە [[ئینگلیزی]]: Insight) کەشتیەکی ئاسمانیە و لێکۆلینەوە لەسەر [[مەریخ]] ئەنجام دەدا، ناوی ئەو کەشتیە کورتکراوەی (Interior Exploration using Seismic Investigations, Geodesy and Heat Transport)یە، لێکۆلینەوە دەکا لە نێو جەرگەی [[مەریخ]] لێکۆلینەوە دەکا لەسەر ئەوەی چۆن [[بوومەلەرزە]] روو دەدا و پلەی گەرمی ناوەوەی [[مەریخ]]. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://mars.nasa.gov/insight/|سەردێڕ= زانیاری تەواو لەسەر ئامێری ئینسایت ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.}}</ref> [[پەڕگە:File:InSight Mission Logo.svg|100px|بێچوارچێوە|ناوەڕاست|درووشمی ئامێری ئینسایت]] ==ڕێکەوت== لە سالی ٢٠١٠ [[ناسا]] رایگەیاند کە (ئینسایت) یەکێکە لە ئامێرە ئاشکراکەرەکانی نھێنیەکانی [[مەریخ]] رایگەیاند کە یەکێکە لە پرۆژەکانی [[ناسا]] ئەو ئامێرەش نزیکی ٣ ملیار دۆلاری تێیدا خەرجکراوە بۆ گەران و لێکۆلینەوە، لە یەکەمدا ئامێری (ئینسایت) ناوی سەرەتایەکەی (جیمس GEMS) بوو بەلام دوای بە داواکردنی [[ناسا]] خۆی ناوەوکی گۆردرا بۆ (ئینسایت) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://marsmobile.jpl.nasa.gov/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1316|سەردێڕ=مۆبایلی سەر هەسارەی سۆر(مەریخ)|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160604121730/http://marsmobile.jpl.nasa.gov/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1316|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ==رووپۆشی ئامێرەکە== [[پەڕگە:PIA19144-MarsMission-InSight-Testing-20150304.jpg|وێنۆک|تاقی کردنەوەی بەشەکانی ئامێری ئینسایت لەسەر زەوی]] ئامێرەکە قەبارەی گەورەیە و ھاوشێوەی نزیکە لە کەشتی ئاسمانی [[فینێکس]] کە یەکێکە لە ئامێرە سەرکەوتوەکانی نێردراوی سەر [[مەریخ]] لە سالی ٢٠٠٨ ، و سەرچاوەی ھێزەکەی لە ‌‌ھێزی کارەباییەکەی وەردەگرێ، و رووپۆشکرایە لە [[وزەی خۆری بۆشایی]] == ئامانجەکانی== ئامانجی یەکەم: ناردنی ئەو کەشتیە بۆ زانین و ئاشکراکردنی شێوەی [[مەریخ]]ە بۆ ٤ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر ئامانجی دووەم: لێکۆلینەوەی لیجیوفیزیای ھەسارەکە ، زانینی چالاکیەکانی ھێڵی ھەڵە و کاریگەریەکانی بەرکەوتنی [[نەیزەک]] لەسەر ھەسارەی [[مەریخ]] ==سەرچاوە== {{سەرچاوەکان}} ==بەستەری دەرەکی== * [https://mars.nasa.gov/insight/ ئینسایت] ناسا - نیشتنەوە * [https://mars.nasa.gov/insight/multimedia/raw-images/?order=sol+desc%2Cdate_taken+desc&per_page=50&page=0&mission=insight ئینسایت] ناسا - وێنەی خام لە ئینسایت * [https://www.youtube.com/watch?v=-Emj8iPzzAw ئینسایت] ناسا - (ڤیدیۆ/٠٣:٣١؛ ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨؛ وردەکارییەکان) {{تووڵی دەروازە|گەردوون|کۆمەڵەی خۆر|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕینی بۆشایی|زانست}} {{کەشتییە ئاسمانییەکانی ھەسارەی بارام}} {{پۆلی کۆمنز|InSight}} {{گەردوون-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:ئامێرە گەردوونییەکان]] [[پۆل:ناسا]] [[پۆل:گەردوون]] [[پۆل:مەریخ]] [[پۆل:هەسارەی سۆر]] [[پۆل:بارام]] e2395rl6eud3qxa1v80wd1tzbt2ycoi 0 139563 1624241 1487625 2026-08-13T07:36:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624241 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''لۆکھید مارتن ئێف-٣٥ برووسکی دووەم''' ({{بە ئینگلیزی|Lockheed Martin F-35 Lightning II}}) کوژرێنەری فڕۆکەی (Multirole combat) سەربازییە ئەو فڕۆکەیە لە نەوەی پێنجەمی فڕۆکەکانی ئەمریکایە، ئەم فڕۆکەیە لەلایەنی کۆمپانیای [[لۆکھید مارتن]]ەوە دروستکراوە. لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٦ یەکەم فڕۆکەی (F-35A) کاری پێکرا لە ئێستادا لە خزمەتی سەربازیدا ھەیە و تا ئێسا نزیکی ٢٣١ دانەی لێدروستکراوە نرخی ھەر یەکێک لەو فرۆکەیە دەگاتە ٩٤٫٦ میلیۆن دۆلاری ئەمریکی == بەشەکان == فڕۆکەی ئێف-٣٥ پێکدێت لە ٣ بەش: * F-35A: ڕۆشتن و نیشتنەوەی وەکوو فڕۆکەیەکی ئاسایییە * F-35B: ڕۆشتن و نیشتنەوەی وەکوو ستوونییە * F-35C: ڕۆشتن و نیشتنەوە تایبەتە بە کەشتییە جەنگییەکان == تایبەتمەندییەکان == * '''دەستەی''':١ * '''درێژی''': ٥١٫٤ پێ \ ١٥٫٧ م * '''خێرای''': ١٩٣٠ کیلۆمەتر لە یەک کاژێردا * '''بۆشایی نێوان باڵەکانی''': ٣٥ پێ \ ١٠٫٧ م * '''رووبەری باڵەکان''': ٤٠٦ پێ٢ \٤٢٫٧ م٢ * '''کێشی باڵەکان''': ٥٢٦ کلیلۆگرام * '''کێشی فرۆکەکە''':٣١٫٨٠٠ کیلۆگرام \ بە لایەنی کەمی * '''جووڵەی فرۆکەکە''': 1× Pratt & Whitney F135 == سەرچاوەکان == * [http://www.aljazeera.net/encyclopedia/military/2016/12/14/أف-35-المقاتلة-المخیفة-الأکثر-تطورا-بید-إسرائیل ئێف-٣٥ لەلایەن ئیسرائیلەوە پەرەی پێدەدرێ]{{بەستەری مردوو|url=http://www.aljazeera.net/encyclopedia/military/2016/12/14/%D8%A3%D9%81-35-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AE%DB%8C%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%DA%A9%D8%AB%D8%B1-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%DB%8C%D8%AF-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84 |date=ئابی ٢٠٢١ }} * [http://www.marines.mil/News/News-Display/Article/611657/us-marines-corps-declares-the-f-35b-operational/ ئەمریکا_ فرۆکەی جەنگی ئێف-٣٥ بەکاردەھێنێ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220083455/http://www.marines.mil/News/News-Display/Article/611657/us-marines-corps-declares-the-f-35b-operational/ |date=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ }} * [https://www.flightglobal.com/news/articles/us-marines-stick-to-f-35b-dates-despite-new-problems-410518/ فرۆکەی f-35b کێشەی ھەیە!] {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فڕین|دەیەی ٢٠٠٠}} {{پۆلی کۆمنز|Lockheed Martin F-35 Lightning II}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:فڕۆکەکان]] b65lhpuamfalnwocnwy43h8nu9jjdfi 0 139591 1624097 1487272 2026-08-12T22:34:25Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، وێژە-کۆلکە، ئەڵمانیا-کۆلکە) 1624097 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:Eduard Sachau.png|وێنۆک|وێنەی ساخاو]] ئێدوارد سەخاو ({{بە ئاڵمانی|Eduard Sachau}}) ڕۆژھەڵاتناسی سەدەی نۆزدە و بیستی خەڵکی وڵاتی [[ئەڵمانیا]]یە. سەخاو مامۆستای زانکۆ بوو و شارەزایی لە بڕێک لە زمانەکانی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و [[باکووری ئەفریقا]]دا ھەبوو. ھەروەھا کاری لەسەر دەستنووسەکانی ئەدەبی کوردی و پاراستنیان کردووە. ==سەرچاوە== [http://www.medaratkurd.com/%D9%85%D9%85-%D9%88%D8%B2%D9%8A%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B3%D8%AE%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D8%BA%D8%B2-%D9%8A%D8%AD%D8%AA%D8%A7%D8%AC-%D8%A5/ نوسخەیەکی سریانیی مەم و زین (بە عەرەبی)؛ ٢٦ی تشرینی یەکەمی 2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018071013/http://www.medaratkurd.com/%D9%85%D9%85-%D9%88%D8%B2%D9%8A%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B3%D8%AE%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D8%BA%D8%B2-%D9%8A%D8%AD%D8%AA%D8%A7%D8%AC-%D8%A5/ |date=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ }} {{پۆلی کۆمنز|Eduard Sachau}} {{تووڵی دەروازە|وێژە|ژیاننامە|ئەڵمانیا|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{وێژە-کۆلکە}} {{ئەڵمانیا-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژھەڵاتناسانی ئەڵمانی]] [[پۆل:کوردناسەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٥]] [[پۆل:مردووانی ١٩٣٠]] [[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا]] 2yybw8isjbw5qv4nu6hxbshgr9obm5z 0 141503 1624242 1575196 2026-08-13T07:36:11Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (گەردوون-کۆلکە) 1624242 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:Asteroid 2004 FH.gif|وێنۆک|گەڕەستێرۆچکەی ئێف ئێچ ٢٠٠٤]] '''FH 2004''' (بە [[ئینگلیزی]]:2004 FH) گەڕستێرۆچکەیەکی نزیکی هەسارەی [[زەوی]]یە، ئەو گەڕستێرۆچکەیە ئاشکرا کرا لە ١٥ ئازاری ٢٠٠٤، ئەو دۆزینەوەیەش لەلایەن [[ناوەندی لێنکۆڵن بۆ گەڕان بە دوای گەڕەستێرەکانی نزیک زەوی]] دۆزرایەوە کە یەکەیەکی سەر بە [[ناسا]] و [[هێزی سەربازی ئەمەریکا]]یە وە تاقیگەی لێنکۆڵن سەر بە زانکۆیی [[ئەنستیتۆی تەکنۆلۆژیی ماساچووسیتس]] ئەو [[گەڕەستێرۆچکە]]یە نزیکی ٣٠ مەترە، یەکێکە لە ٤ گەورەترین [[گەڕەستێرۆچکە]]کانی نزیک هەسارەکەمان ==سەرچاوە== * [https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=3177202 ناوەندی لێکۆڵینەوەی ناسا] * [https://web.archive.org/web/20181225093556/https://cneos.jpl.nasa.gov/news/news142.html شوێنی گەڕەستێرۆچکەی ئێف ئێچ ٢٠٠٤ ] {{تووڵی دەروازە|گەردوون|کۆمەڵەی خۆر}} {{پۆلی کۆمنز|2004 FH}} {{گەردوون-کۆلکە}} [[پۆل:گەردوون]] [[پۆل:ئەو شتە ئەستێرەوانیانەی لە ٢٠٠٤ دۆزراونەتەوە]] qlawth4zx8ngs7unh0fd4594i05w265 0 146829 1624174 1487468 2026-08-13T01:38:34Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کتێب-کۆلکە، وێژە-کۆلکە، ژاپۆن-کۆلکە) 1624174 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{زانیاریدانی ئەنیمانگا/سەر | ناو = ئێرۆمانگا سێنسێ | وێنە = Eromanga Sensei, volume 1.jpg | سەردێڕ = بەرگی یەکەم ڕۆمانی سووکی زنجیرەکە | قەبارەی_وێنە = | ja_kanji = エロマンガ先生 | ja_romaji = | چەشن = [[کۆمیدیای ڕۆمانسی]]<ref name="announcement">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Oreimo Author's Ero Manga Sensei Light Novel Outlined|ناونیشان=http://www.animenewsnetwork.com/news/2013-11-09/oreimo-author-ero-manga-sensei-light-novel-outlined|بڵاوکەرەوە=[[ھێڵی ھەواڵی ئەنیمێ]]|ڕێکەوتی سەردان=۳۰ی ئابی ۲۰۱٨|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣}}</ref><!--ئاگاداری: سەرچاوەی باوەڕپێکراو بەکار بھێنە بۆ سەلماندنی چەشن بە پێی سیاسەتەکانی ویکیپیدیا.--> }}{{زانیاریدانی ئەنیمانگا/چاپ | جۆر = ڕۆمانی سووک | ناو = | نووسەر = [[تسوکاسا فوشیمی]] | وێنەکێش = ھیرۆ کانزاکی | بڵاوکەرەوە = ئەی ئێس سی دەبڵ ئێڵ میدیا وۆرکس | بڵاوکەرەوەی_ئینگلیزی = | دێمۆگرافیا = پیاوان | چاپمەن = [[دێنگیکی بونکۆ]] | گۆڤار = | گۆڤاری_ئینگلیزی = | بڵاوکراوەتەوە = | یەکەم = ۱۰ی کانوونی یەکەمی ۲۰۱۳ | کۆتا = | بەرگەکان = ۱۰ | پێڕستی بەرگەکان = }}{{زانیاریدانی ئەنیمانگا/چاپ | جۆر = مانگا | ناو = | نووسەر = تسوکاسا فوشیمی | وێنەکێش = رین | بڵاوکەرەوە = ئەی ئێس سی دەبڵ ئێڵ میدیا وۆرکس | بڵاوکەرەوەی_ئینگلیزی = | دێمۆگرافیا = [[شۆنن]] | چاپمەن = [[دێنگیکی کۆمیکس]] | گۆڤار = [[دێنگیکی دایۆ]] | گۆڤاری_ئینگلیزی = | بڵاوکراوەتەوە = | یەکەم = ۲۷ی ئایاری ۲۰۱٤ | کۆتا = | بەرگەکان = ۷ | پێڕستی بەرگەکان = }}{{زانیاریدانی ئەنیمانگا/ڤیدیۆ | جۆر = زنجیرەی تەلەفیزیۆنی | ناو = | دەرھێنەر = ریۆھێ تاکێشیتا | بەرھەمھێنەر = شینیچیرۆ کاشیوادا <br/> شۆکی نیوا <br/> کازوما میکی <br/> نۆریکۆ کۆسوکیگاوا <br/> کۆزوێ کانانیوا <br/> تۆمۆیوکی ئۆوادا | نووسەر = تاتسویا تاکاھیشی | مۆسیقا = تۆمۆکی کیکویا | ستودیۆ = [[ئەی-١ پیکچەرز]] | مۆڵەتنامە = | شەبەکە = [[تەلەڤیزیۆنی تۆکیۆ میترۆپۆڵیتان|تۆکیۆ ئێم ئێکس]]، [[ماینیچی بڕۆدکاستینگ سیستەم|ئێم بی ئێس]]، [[تەلەڤیزیۆنی ئایچی بڕۆدکاستینگ|تیڤی ئەی]]، جی تیڤی، جی وای تی، [[نیپۆن بی ئێس بڕۆدکاستینگ|بێ ئێس ۱۱]]، [[ئەی تی-ئێکس]] | شەبەکە_en = | یەکەم = ۹ی نیسانی ۲۰۱۷ | کۆتا = ۲٥ی حوزەیرانی ۲۰۱۷ | ئەڵقەکان = ۱۲ + ئۆڤا<!-- This parameter should only be incremented when new ئەڵقەکان air or when a [[Wikipedia:Identifying reliable sources|reliable source]] can confirm a specific number of ئەڵقەکان. --> | پێڕستی_ئەڵقە = }}{{زانیاریدانی ئەنیمانگا/چاپ | جۆر = مانگا | ناو = | نووسەر = | وێنەکێش = | بڵاوکەرەوە = ئەی ئێس سی دەبڵ ئێڵ میدیا وۆرکس | بڵاوکەرەوەی_ئینگلیزی = | دێمۆگرافیا = شۆنن | چاپمەن = دێنگیکی کۆمیکس | گۆڤار = دێنگیکی دایۆ | گۆڤاری_ئینگلیزی = | بڵاوکراوەتەوە = | یەکەم = ۲۷ی تەممووزی ۲۰۱٨ | کۆتا = | بەرگەکان = | پێڕستی بەرگەکان = }}{{زانیاریدانی ئەنیمانگا/پێ}} '''ئێرۆمانگا سێنسێ''' ({{بە ژاپۆنی|エロマンガ先生}}) زنجیرە [[ڕۆمانی سووک|ڕۆمانێکی سووکی]] [[ژاپۆن]]ییە لە لایەن [[تسوکاسا فوشیمی]] نووسراوە و لە لایەن ھیرۆ کانزاکی کێشراوە. ئەی ئێس سی دەبڵ ئێڵ میدیا وۆرکس نۆ کتێبی لە ژێر سەرپەرشتی [[دێنگیکی بونکۆ]]دا لە کانوونی یەکەمی ۲۰۱۳ بڵاو کردەوە. مانگاکەی کە لە لایەن رین کێشراوە لە [[دێنگیکی دایۆ]] لە ئایاری ۲۰۱٤ دەستی بە بڵاوکردنەوە کرد، و بۆ ئەنیمێیەک لە لایەن ستۆدیۆی [[ئەی-١ پیکچەرز]] گۆڕدرا و لە ۹ی نیسانی ۲۰۱۷ پەخشکرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Eromanga Sensei}} * {{ماڵپەڕی فەرمی|http://eromanga-sensei.com/}} {{ja icon}} * {{ماڵپەڕی فەرمی|http://eromanga-senseiusa.com/}} {{en icon}} * {{ماڵپەڕی فەرمی|http://dengekibunko.jp/title/eromanga/|''Eromanga Sensei''}} لەسەر [[دێنگیکی بونکۆ]] {{ja icon}} * {{ماڵپەڕی فەرمی|http://daioh.dengeki.com/contents/eromanga/|''Eromanga Sensei''}} لەسەر ''[[دێنگیکی دایۆ]]'' {{ja icon}} * {{ھێڵی ھەواڵی ئەنیمێ|ڕۆمانی سووک|18137}} {{تووڵی دەروازە|ئەنیمێ و مانگا|ژاپۆن|وێژە|ڕۆمانەکان|کتێب}} {{کتێب-کۆلکە}} {{وێژە-کۆلکە}} {{ژاپۆن-کۆلکە}} [[پۆل:زنجیرە مانگاکان]] [[پۆل:ئەنیمێی ڤیز میدیا]] [[پۆل:ئەنیمێ و مانگای ڕۆمانسی کۆمیدی]] [[پۆل:ئەی-١ پیکچەرز]] [[پۆل:ڕۆمانە سووکەکان]] [[پۆل:زنجیرە ڕۆمانەکان]] [[پۆل:شۆنن مانگا]] [[پۆل:پەخشی تەلەڤیزیۆنی تۆکیۆ]] [[پۆل:مانگای شوئیشا]] [[پۆل:مانگای ڤیز میدیا]] [[پۆل:ئەو زنجیرە ئەنیمێیانەی پشت بە مانگا دەبەستێت]] [[پۆل:مانگای کارەکانی ڕاگەیاندنی ئاسکی]] [[پۆل:مانگاکانی ٢٠١٨]] [[پۆل:مانگاکانی ٢٠١٤]] [[پۆل:ئەنیپلێکس]] [[پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەنیمێیانەی لە ٢٠١٧ دەستیان پێکردووە]] [[پۆل:دێنگێکی بونکۆ]] [[پۆل:زنجیرەڕۆمانەکان]] 0tbob1sa5jw9so6wjvmo7v5k1h50xdt 0 147223 1623973 1487077 2026-08-12T16:37:48Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، چین-کۆلکە) 1623973 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox martial artist |name = Ip Chun |image = ip_chun.jpg |image_size = |alt = |caption = |birth_name = |birth_date = {{birth date and age|١٩٢٤|٠٧|١٠|df=yes}} |birth_place = [[گوانگ دۆنگ]]/[[فۆشان]]/{{ئاڵا|چین}} |other_names = یەپ چان، یەپ جون |residence = {{ئاڵا|ھۆنگ کۆنگ}} |nationality = [[چین|چینی]] |height = |weight = |weight_class = |reach = |style = [[وینگ چون]] |stance = |fighting_out_of = |team = |trainer = |rank = |wrestling = |years_active = |occupation = مامۆستای ھونەرە جەنگییەکان |university = |spouse = |relatives = [[Ip Man]] (باوک; 1893-1972)<br/>[[Ip Ching]] (برا; b. 1936) |club = |school = |website = |footnotes = |updated =}} {{Chinese name|[[Ye (surname)|Ip]]}} {{Chinese |t=葉準 |s=叶准 |p=Yè Zhǔn |y=Yihp Jéun |j=Jip6 Zeon2}} ناوێکی [[چین]]ییە وە ناوی خێزانەکەی ''ئیپ'' یان ''یەپ''ە، ھەروەھا ناسراوە بە ئیپ چون یان یەپ جون، ئیپ چون لەدایک بووی {{ڕۆژی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٢٤|٧|١٠}}، تایبەتمەندە لە ھونەرە جەنگییەکانی وینگ چون، کوڕە گەورەی [[ئیپ مان]]ی مامۆستای [[بروس لی]] ییە. == ژیانی پێشوو == لە ساڵی ١٩٤٩، دوای ئەوەی کە [[حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان|کۆمەنیستەکان]] خەڵکی کۆماری چینیان دامەزراند لە بەشێکی خاکی چیندا، باوکی ئیپ چوو بۆ [[ھۆنگ کۆنگ]] و ئیپ دوای ٢٤ ساڵ گەڕایەوە بۆ فۆشان بۆ بەردەوامبوون لە توێژینەوەکانی لە زانکۆ. ھەرچۆنێک بێت لە ساڵی ١٩٦٢ ئیپ لەگەڵ برا بچوکەکەی ئیپ چینگ ناچار بوون بگەڕێنەوە بۆ لای باوکیان لە ھۆنگ کۆنگ. == پەروەردە == ئیپ لێکۆڵینەوەی لە بواری ''مێژووی چین'' و ''[[فەلسەفە]]'' و ''[[شیعر]] و [[ھۆنراوە]]'' و ''موزیکە تەقلیدییەکان'' وە ھەروەھا ''بوزییەتی'' کرد. لەساڵی ١٩٥٠ کۆتایی بە لێکۆڵینەوەکانی ھات وە پیشەی فێرکدنی ھەڵبژارد. سەرباری فێرکاری مێژووی چین وە موزیک و [[زانست]]، ئیپ بەشێکی [[ئۆپێرا]]ی ڕێکخست بۆ ئاسوودەیی چینیەکانی فۆشان. لەوماوەیەدا خەڵاتی "کسێک لەگەڵ زۆرترین شارەوەیەکانی ھونەری چینی" وەرگرت بەھۆی دۆزینەوەکانی لە بواری [[موزیک]]دا. == کار و پیشە == ئیپ لە ھۆنگ کۆنگ کاری ژمێریاری و پەیامنێری ڕۆژنامەی دەکرد لە ڕۆژدا وە لە ئێوارانیشدا ڕاھێنانی وینگ چونی دەکرد لەژێر سەرپەرشتی باوکیدا. لەو گونجاوییەیدا لەگەڵ ویستەکانی باوکیدا، لە ١٩٦٥بەشداریکرد لە کێشەی ''کۆمەڵەی وەرزشی ڤینگ تسون'' وە بوو بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی ئەندامان دوای ئەوەی بەڕەسەمی لە ساڵی ١٩٦٨ دامەزرا. لە سێ ساڵی یەکەمدا لە کۆمەڵەکەدا پۆستی گەنجینەوانی وەرگرد وە دواتر وەک سەرۆکی کۆمەڵە ھەڵبژێردرا. == تەواوکردنی فێرکارییەکان == لە ساڵی ١٩٦٧ دەستیکرد بە فێرکاری وینگ چون لە ھۆنگ کۆنگ وە ھەندێک قوتابی سەرەتایی ھەبوو وەک لیون چانگ-وەی و ھۆ کای ھۆ کای، ئەمانە بۆماوەی سی ساڵ قوتابی سەرۆکی وینگ چون و پەیمانگای ئیپ چون بوون. بەھێمنی مەشقی بە قوتابییەکان دەکرد. باوکی ئیپ لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٧٢ کۆچی دوایی کرد وە متمانەی پێیبوو کە درێژە بە فیلەمەکانی ''سیو نیم تاۆ'' وە ''چوم کیو'' ھەروەھا ''موک یان جۆنگ''. وە ئێستا مافی بڵاوکردنەوەی ھەموویان گیراوە لە لایەن ئیپ چون و ئیپ چینگ و لیونیگ تینگ. لە ساڵی ٢٠١٤ ئیپ چون دیاریکرا وەک پاڵێوراوی پیشاندەرەی وینگ چون وەک میراتگرێکی سپاردەی ستایلی وینگ چون. ئیپ چون سیمینار و فێرکاری لە زۆربەی سایتەکان کردووە، کە وڵاتانی تریشی دەگرێتەوە وەک [[ئوسترالیا|ئوستورالیا]] وە [[ئینگلتەرا]] وە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]. ئیپ پەلی ھاویشتووە بۆ وڵاتە دورەکان، لە شانشینی یەکگرتوو بە ڕەسمی پەخش دەدرێت لە لایەن شاون ڕیکلیف وە لە ئوسترالیا لە لایەن فیلیکس لانگ. == فیلم == ئیپ لە فیلمەکانی ئیپ مان وەک ڕاوێژکارێک خزمەتی کردووە، کە لە ساڵی ٢٠٠٨ لە ھۆنگ کۆنگ بوو دەربارەی ژیانی باوکی، وە دەورێکی تایبەتی ھەبوو کە ڕۆلی لیون بێگ کوڕی لیون جان ی دەبینی لە فیلمی '''ئەفسانەکە لەدایک بوو'''، وە لە ساڵێ ٢٠١٣ دا دەورێکی بەھاداری بینی لە فیلیم '''شەڕی کۆتایی'''. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://en.wikipedia.org/wiki/Ip_Chun|سەردێڕ = Ip Chun|زمان = ئینگلیزی|سەردان = ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨}} {{پۆلی کۆمنز|Ip Chun}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|چین}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{چین-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خەڵکی فۆشان]] iel1hjaq14h7jrfclsyxqvgcvglmymw 0 147684 1623947 1347535 2026-08-12T16:33:38Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپیوتەر-کۆلکە) 1623947 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | name = ئینکسکەیپ | logo = Inkscape Logo.svg | logo size = 120px | logo caption = <!--Something smarter than Inkscape logo! Everyone assumes that much. --> | screenshot = Inkscape.png | caption = Inkscape 0.91 لەسەر [[فیدۆرا|فیدۆرا ٢٤]] | collapsible = | author = | developer = <!--Something smarter than "Inkscape Team!" --> | released = {{start date and age|٢٠٠٣|١١|٢}} | discontinued = | programming language = [[سی پڵەس پڵەس]] لەگەڵ[[gtkmm]]، [[پایتن (زمانی پرۆگرامسازی)|پایتن]] (بۆ پێوەکراوەکان) | operating system = [[فری بی ئێس دی]]{{ھن}}[[لینوکس]]{{ھن}}[[ماک ئۆ ئێس]]{{ھن}}[[ویندۆز]] | platform = [[IA-32]] و [[x64]] | size = 81.6 [[مێگابایت|MB]] <!-- Windows msi 64bit for 0.92.3 --> | language count = ٩٠ | language footnote =<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gitlab.com/inkscape/inkscape/tree/INKSCAPE_0_92_3/po |سەردێڕ=List of language files at time of release of version 0.92.3 - gitlab.com repository |بڵاوکەرەوە=Inkscape |ڕێکەوت=٨ی ئازاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٨}}</ref> | status = چالاکە | genre = [[دەستکاریکەری نیگارەیی ڤێکتەر]] | license = [[GNU General Public License]], version 3 or later<ref>[https://gitlab.com/inkscape/inkscape/raw/master/COPYING COPYING in Inkscape source]</ref> | website = {{URL|https://inkscape.org}}}} '''ئینکسکەیپ''' ({{بە ئینگلیزی|Inkscape}}) نەرمەکالایێکی خۆڕایی و سەرچاوەکراوەی بۆ دەستکاریکردنی ڤێکتۆر گرافیکی پەڕگە. ئێوە دەتوانن بە یارمەتی ئەم نەرمەکالایە دەستکاری و خولقاندنی ڤێکتۆرەکان، دیاگرامەکان، ھونەری ھێلکاری، گرافیک، ئارم و بەنێر بکەن. ئێوە دەتوانن زۆر فۆرماتی پەڕگەی وینە بنێرنە نێو ئەم نەرمەکالا بەڵام فۆرماتی سەرەتایی ئەم نەمەکالا بە شیوازی [[SVG]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.inkscape.org/en/about/features/|سەردێڕ = Inkscape Features |ڕێکەوتی سەردان = ١١ی ئەیلوولی ٢٠١٤|وێبگە = Inkscape.org}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Inkscape}} {{تووڵی دەروازە|کۆمپیوتەر}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} [[پۆل:نەرمامێر]] [[پۆل:ئەو نەرمامێرانەی کە بە سی پڵەس پڵەس دروستکراون]] [[پۆل:نەرمامێری دەستکاریکەری نیگارەیی ڤێکتەر]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠٠٣]] kvtmjn81wb64tgeewbejxajooa2mlqc 0 150139 1623851 1623472 2026-08-12T12:10:31Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623851 wikitext text/x-wiki {{کورد}} {{ژیان لە کوردستان}} '''چاندی کوردی''' یان '''کەلتووری کوردی''' بریتییە لە کۆمەڵێک تایبەتمەندیی [[چاند]]یی جیاکەرەوە کە لەلایەن [[کورد]]ەوە پەیڕەو دەکرێت. چاندی کوردی میراتێکی دێرینە و لەو گەلانەوە بەجێماوە کە کوردی نوێ و کۆمەڵگەکەیان پێک ھێناوە. کورد یەکێکە لە [[گەلانی ئێرانی]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=John A. |دوایین=Shoup |سەردێڕ=Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=GN5yv3-U6goC&pg=PA159 |ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO |ژپنک=٩٧٨-١-٥٩٨٨٤٣٦٣٧}}</ref><ref name="NezanK">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Kendal |دوایین=Nezan |سەردێڕ=A brief survey of The History of the Kurds |ناونیشان=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |وێبگە=Kurdish Institute of Paris |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |last1=Bois|first1=Th.|last2=Minorsky|first2=V.|last3=MacKenzie|first3=D.N.|encyclopedia = Encyclopedia of Islam, Second Edition|publisher=Brill Online|title=Kurds, Kurdistān|date=24 April 2012|volume=5|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=53&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&s.start=40&s.q=nihawand|quote=The Kurds, an Iranian people of the Near East, live at the junction of (...)|page=439}}</ref> نەتەوەی ئێرانین کە لە باکووری [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] دەژین، لە ناوچەیەکدا کە کورد پێی دەڵێت [[کوردستانی گەورە]]. کوردستانی گەورە بە درێژایی [[زنجیرەچیاکانی زاگرۆس]] و [[زنجیرەچیای تۆڕۆس]] ھەڵکەوتووە، و ئەمڕۆ باکووری ڕۆژھەڵاتی [[عێراق]]، باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]]، باکووری ڕۆژھەڵاتی [[سووریا]] و باشووری ڕۆژھەڵاتی [[تورکیا]] دەگرێتەوە. == بابەتی ھەمەجۆر == [[File:Nowruz 2017 in Bisaran, Kurdistan province.jpg|thumb|داپیرەیەک و نەوەکەی سەیری ئاھەنگی «[[نەورۆز]]» دەکەن.]] مشتومڕێکی زۆر ھەیە لەبارەی گەلی کوردەوە، لە بنەچە و مێژوویانەوە بگرە تا داھاتووی سیاسییان. کورد یەکێکە لە گەورەترین ئەو نەتەوانەی کە خاوەنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی دانپێدانراوی جیھانی نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Who are the Kurds?|زمان=en-GB|ئیش=BBC News|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29702440|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}}</ref> == زمان == {{وتاری سەرەکی|زمانی کوردی}} [[زمانی کوردی]] (Kurdî) بەشێکە لە لقی باکووری-ڕۆژاوای لقی ئێرانیی [[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان|خێزانی زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان]]. == فۆلکلۆر == {{وتاری سەرەکی|ئەفسانەزانیی کوردی}} کورد خاوەنی فۆلکلۆرێکی دەوڵەمەندە کە بەھۆی مۆدێرنبوون، شارنشینی و سەرکوتی کولتوورییەوە، زیاتر لە مەترسیدایە. کورد ئاھەنگی ساڵی نوێ لە [[نەورۆز]]دا دەگێڕێت، کە ئاھەنگگێڕانەکەی زۆرجار لەلایەن دەسەڵاتدارانی تورکیا و سووریاوە قەدەغە دەکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Aykan|یەکەم=Bahar|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Whose Tradition, Whose Identity? The politics of constructing "Nevruz" as intangible heritage in Turkey|ناونیشان=http://journals.openedition.org/ejts/5000|journal=European Journal of Turkish Studies. Social Sciences on Contemporary Turkey|زمان=en|issue=19|doi=10.4000/ejts.5000|issn=1773-0546|doi-access=free}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Arab|یەکەم=The New|سەردێڕ=Turkey bans Newroz celebrations for Syrian Kurds in Afrin|ناونیشان=https://english.alaraby.co.uk/english/news/2019/3/17/turkey-bans-kurdish-newroz-celebrations-in-afrin|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=alaraby|ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠١٩|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210416171508/https://english.alaraby.co.uk/english/news/2019/3/17/turkey-bans-kurdish-newroz-celebrations-in-afrin|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> چیرۆکێکی ناسراوی کوردی [[مەم و زین]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lescot|یەکەم=Roger|بەستەری نووسەر=Roger Lescot|ڕێکەوت=١٩٤٢|سەردێڕ=Mame Alan|ناونیشان=https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/UQNEAG5YLD.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=Institute Kurde de Paris}}</ref> === زەمبیلفرۆش === زەمبیلفرۆش (سەبەتە فڕۆش) چیرۆکێکی فۆلکلۆریی باوە لە [[کوردستانی تورکیا|باکووری کوردستان]] و [[کوردستانی عێراق|باشووری کوردستان]]. زەمبیلفرۆش کوڕی فەرمانڕەوایەکی بەھێزی کورد بووە کە ماڵ و ژیانی خۆی بەجێھێشتووە تا وەک [[دەروێش|دەروێشێک]] بەدوای ژیانێکی ڕۆحانیدا بگەڕێت. ئەو لەگەڵ ھاوسەرە وەفادارەکەیدا بە گوندەکاندا دەگەڕێت و بە دروستکردن و فرۆشتنی زەمبیل بژێوی ژیانی دابین دەکات. ڕۆژێکیان دەگەنە پایتەختی میرنشینێکی کوردی، کە تێیدا ژنی میر زەمبیلفرۆش دەبینێت و عاشقی دەبێت. بانگی دەکات بۆ قەڵاکە و خۆشەویستیی خۆی بۆ دەردەبڕێت و ھەوڵ دەدات فریوی بدات. زەمبیلفرۆش ڕەتی دەکاتەوە، بەڵام ژنی میر سوور دەبێت و بەڵێنی سامانێکی زۆری پێدەدات. زەمبیلفرۆش باوەڕی پێناکات و ژنی میر لە تاوەرێکی قەڵاکەدا زیندانیی دەکات، بەڵام لە کۆتاییدا ھەڵدێت. دواتر ژنی میر خۆی دەگۆڕێت و دەست دەکات بە گەڕان بەدوای زەمبیلفرۆشدا، و لە کۆتاییدا دەیدۆزێتەوە. پاشان ژنی زەمبیلفرۆش ھەڵدەخەڵەتێنێت و ڕازیی دەکات کە جلەکانی بۆ ماوەیەک بداتێ و ماڵەکە بەجێبھێڵێت. کاتێک زەمبیلفرۆش ئەو شەوە دەگەڕێتەوە، تاریکە و ژنی میر ناناسێتەوە، کە پێشوازیی لێ دەکات و دەیباتە سەر جێگە. بەڵام، خلخاڵێکی زیو نھێنییەکە ئاشکرا دەکات، و ئەویش ڕادەکات، و ژنی میریش بەدوای دەکەوێت. کاتێک زەمبیلفرۆش دەبینێت ھەڵھاتن مەحاڵە، نزایەک لە خودا دەکات و داوای لێ دەکات لەم جیھانە پڕ ئازارە ڕزگاری بکات، و خوداش نزاکەی گیرا دەکات. کاتێک ژنی میر دەگاتە سەر لاشە بێ گیانەکەی زەمبیلفرۆش، ئەوەندە دڵی دەشکێت کە ئەویش دەمرێت. پاشان لە تەنیشت یەکەوە دەنێژرێن. شوێنی گۆڕەکەیان دەگوترێت لە شارۆچکەی باتیفا دایە، کە ناحیەیەکە سەر بە قەزای [[زاخۆ]] لە [[پارێزگای دھۆک]]، لە [[باشووری کوردستان]].<ref name="Christiane Bird">Christiane Bird, ''A Thousand Sighs, a Thousand Revolts: Journeys in Kurdistan'', Ballantine Books, 2004, {{ISBN|978-0345469397}}, {{ISBN|0345469399}} (see pp 149-150)</ref> == مۆسیقا == {{وتاری سەرەکی|مۆسیقای کوردی}} [[File:Ilham Aliyev and Mehriban Aliyeva attended opening of Kharibulbul Festival in Shusha 15.jpg|150px|thumb|right|تونار ڕەحمانئۆغلی سترانی کوردی «ڕیندا من» دەڵێت. (فێستیڤاڵی مۆسیقای خاری بولبول}]] مۆسیقای فۆلکلۆریی کوردی بەشێکی گرنگی چاندی کوردییە و بە شێوەیەکی نەریتی بۆ گێڕانەوەی چیرۆکەکانی مێژووی کورد لەلایەن [[دەنگبێژ]]ەکانەوە بەکارھاتووە. [[دەنگبێژی|دەنگبێژەکان]] (بە واتای "گۆرانیبێژ"<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Project |یەکەم=The Kurdish |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ=Kurdish Musical Tradition is Revived with Dengbej Culture |ناونیشان=https://thekurdishproject.org/kurdish-musical-tradition-is-revived-with-dengbej-culture/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=The Kurdish Project |زمان=en-US}}</ref>) بە گۆرانیی شیوەن، یان ''ستران''، ناسراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/|سەردێڕ=Kurdish Culture|وێبگە=thekurdishproject.org|بڵاوکەرەوە=The Kurdish Project|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref> زۆرێک لە مۆسیقاژەنە ناودارەکانی کوردی سەدەی بیستەم وەک [[حەسەن زیرەک]] و [[ئەحمەد کایا]] جگە لە زمانی کوردی، گۆرانییان بە [[زمانی تورکی|تورکی]] و [[زمانی فارسی]]ش وتووە. == سینەما == {{وتاری سەرەکی|سینەمای کوردی}} '''[[سینەمای کوردی]]''' تیشک دەخاتە سەر خەڵک و چاندی کورد. چارەنووسی کورد وەک نەتەوەیەکی بێ دەوڵەت، سینەماکەیانی داڕشتووە. فیلمە کوردییەکان زۆرجار باس لە ستەمی کۆمەڵایەتی، چەوسانەوە، [[ئەشکەنجە]]دان، [[مافەکانی مرۆڤ|پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ]] و ژیان وەک نامۆیەک دەکەن. سینەمای کوردی گرنگییەکی زۆری بۆ کورد ھەیە، چونکە دەرفەتی ئەوە دەڕەخسێنێت کە بە شێوەیەکی ھونەری سەرنج بۆ بارودۆخی خۆیان ڕابکێشن. بەڵام بەھۆی سەرکوتی دەوڵەتەکانەوە، زۆربەی فیلمەکان لە تاراوگە بەرھەم دەھێنرێن. باشترین نموونە بۆ ئەمە لە [[تورکیا]]دایە، کە تا ساڵی ١٩٩١ کورد ڕێگەی پێ نەدەدرا بە زمانی دایکیی خۆی قسە بکات، ئەمەش گەشەکردنی فیلمەکانیانی قورستر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://kurdishcinema.com/|سەردێڕ=KurdishCinemaHomePage|وێبگە=kurdishcinema.com|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200322073551/http://www.kurdishcinema.com/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> فیلمەکان دەربارەی کورد: * ''[[زارێ]]'' ([[ھامۆ بێکنازاریان]]، ١٩٢٦) * [[ڕان (فیلم)]] ([[یەڵماز گونەی]]، ١٩٧٨) * [[ڕێ (فیلم)]] (یەڵماز گونەی، ١٩٨٢) * ''[[کاتێک بۆ مەستیی ئەسپەکان]]'' ([[بەھمەن قوبادی]]، ٢٠٠٠) * ''[[کیسەڵەکانیش دەفڕن]]'' ([[بەھمەن قوبادی]]، ٢٠٠٤) * ''[[ھەزار و یەک سێو|١٠٠١ سێو]]'' ([[تەھا کەریمی|تاھا کەریمی]]، ٢٠١٣) * ''[[دەمەوێت بژیم]]'' ([[کارزان کاردۆزی]]، ٢٠١٥) * ''باکوور'' (چایان دەمیرەل، ٢٠١٥) == چێشتلێنان == {{وتاری سەرەکی|چێشتی کوردی}} [[پەڕگە:Xwarin-shingal1.jpg|وێنۆک|خواردنی نەریتیی کوردی]] خواردن وەک بەشێکی بنەڕەتیی شوناسی کوردی دادەنرێت. خواردنەکانی وەک ''کفتە'' (گۆشتی قیمەی بەھاراتدار کە بە بەرگێکی تەنک لە برنجی کوتراو پێچراوە)، ''سەروپێ'' (سەر و زمان و قاچی بزن)، ''شفتە'' (قراخی گۆشت)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.adventuressheart.com/2011/08/shfta-kurdish-meat-patties.html |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|وێبگە=www.adventuressheart.com |سەردێڕ=Shfta - Kurdish meat patties}}</ref> خواردنی نەریتیی کوردین. گۆشتی بەرخ و [[مریشک]] بۆ چەندین سەدەیە گۆشتی سەرەkiی چێشتی کوردی پێکدێنن. [[سەوزە|سەوزەکان]]، [[پڵاو]]، و بەرھەمە سپیاییەکان (شیرەمەنییەکان) بەشێکی گەورەی خواردنی نەریتیی کوردی پێکدێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-food/|سەردێڕ=Learn About Kurdish Food {{!}} The Kurdish Project|newspaper=The Kurdish Project|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref> [[چای|چاییش]] خواردنەوەیەکی سەرەکییە لە ژەمی کوردیدا. بە گشتی ڕۆژانە ٢-٣ جار وەک چالاکییەکی کۆمەڵایەتی دەخورێتەوە. کوردەکان ھەروەھا مەستاو/دۆ/[[دەو]] دەخۆنەوە، کە خواردنەوەیەکە لە ماست دروست دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://cabinet.gov.krd/p/p.aspx?l=12&s=020000&r=311&p=221 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171201043508/http://cabinet.gov.krd/p/p.aspx?l=12&s=020000&r=311&p=221 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Kurdistan's cuisine |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئایین == {{وتاری سەرەکی|ئێزیدی|یارسان|زەردەشتی|جووە کوردەکان}} گەلی کورد ئایینی جیاوازیان ھەیە بەپێی پەیوەندییە نەتەوەیییەکانیان و ئەو وڵاتەی تێیدا دەژین. باوترین ئایین لەنێو کوردەکاندا [[ئیسلامی سوننە|ئیسلامی سوننەیە]]، کە لەلایەن ٩٨٪ی ئەو کوردانەی لە [[باشووری کوردستان]] دەژین، پەیڕەو دەکرێت. کوردانی [[تورکیا]] ٣٠٪یان [[عەلەوی|عەلەوین]] لە کۆی نزیکەی ١٥–٢٢ ملیۆن کورد، و ٦٨٪یان پەیڕەوی ئیسلامی سوننەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hum.uu.nl/medewerkers/m.vanbruinessen/publications/Bruinessen_Religion_in_Kurdistan.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131109073537/http://www.hum.uu.nl/medewerkers/m.vanbruinessen/publications/Bruinessen_Religion_in_Kurdistan.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Religion of the Kurds |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[جلی کوردی]] * [[سینەمای کوردی]] * [[ھەڵپەڕکێی کوردی]] * [[بەڕەی کوردی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{چاندی کوردی}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|چاند|ئێران|عێراق|تورکیا|سووریا}} {{پۆلی کۆمنز|Kurdish culture}} [[پۆل:چاندی کوردی]] [[پۆل:چاندی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کوردەکان]] 2mgjwcwwozt7uca9tmt5kzbfwckyvvj 0 151997 1623972 1619277 2026-08-12T16:37:38Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1623972 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Ip Man 4 poster.png|وێنۆک|160px]] '''ئیپ مان ٤''' ({{بە ئینگلیزی|Ip Man 4}}) بەشی چارەمی زنجیرە فیلمی (ئیپ مان)ە و یەکێکە لە فیلمەکان لە بواری [[ژیاننامە]]ی کەسایەتییەکانی [[ھونەری جەنگی|ھونەرە جەنگی]]یەکان، کە لە [[ھۆنگ کۆنگ]] بەرھەمھێنرایە و لەلایەن ئیدمۆند ۆنگ نووسینی بۆ کراوە، ویلسۆن ییپ کاری دەرھێنانی بۆ ئەنجامداوە و لەلایەن ڕایمۆند ۆنگ بەرھەمھێنرا، و کۆمپانیای پێگاسەس مۆوشن پیکچەرز کاری وێنەگرتن و کارە ھونەرییەکانی لە ئەستۆدایە، و فیلمەکە بە زمانی کانتۆنی بەرھەم دەھێندرێت. فیلمەکە بەشی چوارەمە لە زنجیرە فلیمی سینەمایی [[ییپ مان]]، کە سەرچاوەکەی لە ژیانی مامۆستای وینگ چوون بە ناوی ییپ مان وەرگیراوە، و دۆننی یین ڕۆڵی ئەو دەبینێت. لە مانگی ھەشتەمی ساڵی ٢٠١٨دا کاری بەرھەمھێنانی دەستی پێکردووە و لە مانگی حەوتەمی ساڵی ٢٠١٩دا بڵاوکراوە، بڕی ٥٢ ملیۆن دۆلاری بۆ تەرخانکراوە. == بەرھەمھێنان == لە کۆتایی مانگی ھەشتەمی ساڵی ٢٠١٦ [[دۆنی یەن]] کە لەسێ بەشی پێشتردا دەوری ییپ مانی بینیوە، ڕای گەیاند کە ئەو لەگەڵ ویلسۆن ییپ و ئیدمۆند ۆنگ کار بۆ بەرھەمھێنانی بەشی چوارەم دەکەن؛ و ڕایمۆند ۆنگی بەرھەم ھێن بە یێنی گووت کە بەرھەمھێنانی ئەم بەشە نوێیە بەڕە پارەیەکی زۆری تێدەچێت؛ و کۆمپانیای بەرپرس دەستی بەکار کرد و پاش ماوەیەکی تر تەواو دەبێت؛ و لە چین کاری تێدا دەکرێت.","DS":"کاتی خۆی تازەکردنەوەی دەوێت == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://en.wikipedia.org/wiki/Ip_Man_4|سەردێڕ = Ip Man 4|زمان = ئینگلیزی|سەردان = ١٣ی ئازاری ٢٠١٩}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|دەیەی ٢٠١٠|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|چین|تەلەڤیزیۆن}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb title|2076298}} {{فیلم-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:فیلمەکانی داھاتوو]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩]] [[پۆل:فیلمەکانی ھۆنگ کۆنگ]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:پاشکۆی فیلمەکانی ھۆنگ کۆنگ]] [[پۆل:فیلمەکانی کۆنگ فو]] [[پۆل:فیلمەکانی وشوو]] [[پۆل:فیلمەکانی ھۆنگ کۆنگ لە دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمە درامییە ئەکشنییەکانی ساڵی ٢٠١٩]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھێزە دەریاییەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە ھۆنگ کۆنگ داندراون]] [[پۆل:فیلمە فرە زمانەکانی ھۆنگ کۆنگ]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە سان فرانسیسکۆ داندراون]] [[پۆل:فیلمەکانی ھۆنگ کۆنگ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمە ھونەرە جەنگییەکانی ھۆنگ کۆنگ]] jtemdbpo9ewlyhti7153t0jx69mjwnl 0 154767 1624127 1455076 2026-08-12T23:37:48Z Kawanii 76577 1624127 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نووسەر | ناو = حوسێن عارف | وێنە = Hisên Arif.jpg | قەبارەی وێنە = | لێدوان = | سەردێڕ = | ناوی خۆماڵی = | زمانی ناو = | ناوی کاتی لەدایکبوون = حوسێن عارف عەبدولڕەحمان | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٣٦ | شوێنی لەدایکبوون = [[سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]] | ڕێکەوتی مردن = ١٢ی ئۆگەستی ٢٠٢٦ | شوێنی مردن = سلێمانی | شوێنی گۆڕ = | پیشە = پارێزەر، ڕۆژنامەنووس و چیرۆکنووس | زمان = | نەتەوە = | ڕەگەز = | ڕەگەزنامە = | خوێندن = کۆلیژی یاسا | شوێنی بڕوانامە = | سەردەم = | بواری کارکردن = | قوتابخانەی ئەدەبی = | کارە دیارەکان = | خەڵاتە دیارەکان = | ساڵانی چالاکی = | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | خزمەکان = | واژوو = | لێدوانی واژوو = | ماڵپەڕ = }} '''حوسێن عارف عەبدولڕەحمان''' (١٩٣٦-٢٠٢٦ [[سلێمانی]]) پارێزەر، ڕۆژنامەنووس و چیرۆکنووسی [[کورد]]ی خەڵکی [[باشووری کوردستان]] و یەکێک لە دامەزرێنەرانی [[گرووپی ڕوانگە]] بوو. ئەو یاساناسە و لە [[خولی یەکەمی پەرلەمانی کوردستان-عێراق|خولی یەکەمی پەرلەمانی کوردستان]] ئەندامی پەرلەمانیش بووە. حسێن عارف ئەندامی [[یەکێتیی نووسەرانی کورد]] و [[سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی کوردستان]]ە.<ref name="پەرلەمانی کوردستان ۱">[https://www.parliament.krd/mps/previous-mps/mps-term-1/حسین-عارف-عبدلره-حمان/ پەرلەمانی کوردستان-عێراق: ''مێژووی ھەڵبژاردن خولی یەکەم ١٩٩٢'' (بە سۆرانی)، نووسراو لە ١٣ی شوباتی ٢٠٢١؛] سەردان لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣.</ref> == ئەندامێتی پەرلمان == حسێن عارف وەکوو ئەندامێکی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] لە [[خولی یەکەمی پەرلەمانی کوردستان-عێراق|خولی یەکەمی پەرلەمانی کوردستان]] ئەندامی پەرلەمانیش بوو. ئەو لە پەرلەمان ئەندامی فراکسیۆنی سەوز بوو و لەنێو لیژنەکانی پەرلەمانیش ئەندامی لیژنەی کاروباری یاسایی بوو.<ref name="پەرلەمانی کوردستان ۱">[https://www.parliament.krd/mps/previous-mps/mps-term-1/حسین-عارف-عبدلره-حمان/ پەرلەمانی کوردستان-عێراق: ''مێژووی ھەڵبژاردن خولی یەکەم ١٩٩٢'' (بە سۆرانی)، نووسراو لە ١٣ی شوباتی ٢٠٢١؛] سەردان لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣.</ref> بەدوای [[ڕووداوەکانی ٣١ی ئاب]]، حوسێن عارف لەگەڵ چەندین پەرلەمانتاری دیکە دژ بە شەڕی چەکداریی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] و [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] بۆ ماوەی زیاتر لە مانگێک لەناو پەرلەمانی کوردستاندا مانییان گرتەوە.<ref name="زەمەن ١">[https://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=3460 زەمەن: ''بیرەوەرییەکانی حسێن عارف''، ژمارەی ٥٧، نووسراوی ٢٣ی شوباتی ٢٠١٩؛]{{بەستەری مردوو|url=https://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=3460 |date=ئابی ٢٠١٩ }} سەردان لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٩.</ref> == بەرھەمەکان == * حسێن عارف، شار، بەرگی یەکەم: ١٩٨٦، بەرگی دووھەم: ٢٠٠١؛ سلێمانی. * حسەین عارف، چای شیرین: سەرجەم چیڕۆکە کورتەکان * حسێن عارف. گەلە گورگ. چوار چیرۆک. ١٩٨٣. * حسێن عارف، کۆکتێل، زنجیرەی کتێبی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، ٢٠٠٥؛ ٢٨٦ پ. * حسەین عارف، تەمەنێک لە بندەستی: ڕووداو و کارەساتەکانەوە، ٢ ب * حسەین عارف، توێشووی سەفەرێکی سەخت * حسەین عارف، بیبلیۆگرافیای دوو ساڵەی تەمەنی کاروان ١٩٨٤-١٩٨٢ * حسەین عارف، ئەندێشەی مرۆڤێک * حسێن عارف، ساڵێک لە تەمەن: بیرەوەری حسێن عارف * حسەین عارف، شانۆگەری جەنابی جانەوەر * حسێن عارف، قوتابخانەی شیعری تازە * حسەین عارف، ھێلانە * حسەین عارف، کڵافەیەک ژانی تووڕە === لێکۆڵینەوە === * حسەین عارف، چیڕۆکی ھونەریی کوردی * حسەین عارف، بیبلیۆگرافیای چیرۆکی کوردی * حسەین عارف، روانگە و یاران و نەیارانی * حسەین عارف، لە کۆڕی خەباتا: چیرۆک لە بەرھەمی دوای شۆڕش * حسەین عارف، نووسینەوەکانم لە بواری رەخنە و لێکۆڵینەوەدا ساڵانی ١٩٨٨-١٩٥٥ == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://archive.xelk.org/dreja.aspx?Jmare=27992&Jor=59 تۆڕی میدیایی خەڵک: لە شێرکۆ بێکەسەوە بۆ حسێن عارف: ئێوارە نامەیەک.]{{بەستەری مردوو|url=https://archive.xelk.org/dreja.aspx?Jmare=27992&Jor=59 |date=ئابی ٢٠٢١ }} == ئەمانەش ببینە == * [[خەڵاتی حسەین عارف]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆمانە کوردییەکان}} [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:خەڵکی سلێمانی]] [[پۆل:نووسەرانی کورد]] [[پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦]] [[پۆل:ئەندامانی خولی یەکەمی پەرلەمانی کوردستان-عێراق]] mg1we407klorazcukhd97n1xhrlahgz 1624289 1624127 2026-08-13T09:13:04Z Kawanii 76577 1624289 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نووسەر | ناو = حسێن عارف | وێنە = Hisên Arif.jpg | قەبارەی وێنە = | لێدوان = | سەردێڕ = | ناوی خۆماڵی = | زمانی ناو = | ناوی کاتی لەدایکبوون = حسێن عارف عەبدولڕەحمان | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٢١ی نۆڤەمبەری ١٩٣٦ | شوێنی لەدایکبوون = [[سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]] | ڕێکەوتی مردن = ١٢ی ئۆگەستی ٢٠٢٦ | شوێنی مردن = سلێمانی | شوێنی گۆڕ = | پیشە = پارێزەر، ڕۆژنامەنووس و چیرۆکنووس | زمان = | نەتەوە = | ڕەگەز = | ڕەگەزنامە = | خوێندن = کۆلیژی یاسا | شوێنی بڕوانامە = | سەردەم = | بواری کارکردن = | قوتابخانەی ئەدەبی = | کارە دیارەکان = | خەڵاتە دیارەکان = | ساڵانی چالاکی = | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | خزمەکان = | واژوو = | لێدوانی واژوو = | ماڵپەڕ = }} '''حسێن عارف عەبدولڕەحمان''' (١٩٣٦-٢٠٢٦ [[سلێمانی]]) پارێزەر، ڕۆژنامەنووس و چیرۆکنووسی [[کورد]]ی خەڵکی [[باشووری کوردستان]] و یەکێک لە دامەزرێنەرانی [[گرووپی ڕوانگە]] بوو. ئەو یاساناسە و لە [[خولی یەکەمی پەرلەمانی کوردستان-عێراق|خولی یەکەمی پەرلەمانی کوردستان]] ئەندامی پەرلەمانیش بووە. حسێن عارف ئەندامی [[یەکێتیی نووسەرانی کورد]] و [[سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی کوردستان]]ە.<ref name="پەرلەمانی کوردستان ۱">[https://www.parliament.krd/mps/previous-mps/mps-term-1/حسین-عارف-عبدلره-حمان/ پەرلەمانی کوردستان-عێراق: ''مێژووی ھەڵبژاردن خولی یەکەم ١٩٩٢'' (بە سۆرانی)، نووسراو لە ١٣ی شوباتی ٢٠٢١؛] سەردان لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣.</ref> == ئەندامێتی پەرلمان == حسێن عارف وەکوو ئەندامێکی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] لە [[خولی یەکەمی پەرلەمانی کوردستان-عێراق|خولی یەکەمی پەرلەمانی کوردستان]] ئەندامی پەرلەمانیش بوو. ئەو لە پەرلەمان ئەندامی فراکسیۆنی سەوز بوو و لەنێو لیژنەکانی پەرلەمانیش ئەندامی لیژنەی کاروباری یاسایی بوو.<ref name="پەرلەمانی کوردستان ۱">[https://www.parliament.krd/mps/previous-mps/mps-term-1/حسین-عارف-عبدلره-حمان/ پەرلەمانی کوردستان-عێراق: ''مێژووی ھەڵبژاردن خولی یەکەم ١٩٩٢'' (بە سۆرانی)، نووسراو لە ١٣ی شوباتی ٢٠٢١؛] سەردان لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣.</ref> بەدوای [[ڕووداوەکانی ٣١ی ئاب]]، حوسێن عارف لەگەڵ چەندین پەرلەمانتاری دیکە دژ بە شەڕی چەکداریی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] و [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] بۆ ماوەی زیاتر لە مانگێک لەناو پەرلەمانی کوردستاندا مانییان گرتەوە.<ref name="زەمەن ١">[https://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=3460 زەمەن: ''بیرەوەرییەکانی حسێن عارف''، ژمارەی ٥٧، نووسراوی ٢٣ی شوباتی ٢٠١٩؛]{{بەستەری مردوو|url=https://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=3460 |date=ئابی ٢٠١٩ }} سەردان لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٩.</ref> == بەرھەمەکان == * حسێن عارف، شار، بەرگی یەکەم: ١٩٨٦، بەرگی دووھەم: ٢٠٠١؛ سلێمانی. * حسەین عارف، چای شیرین: سەرجەم چیڕۆکە کورتەکان * حسێن عارف. گەلە گورگ. چوار چیرۆک. ١٩٨٣. * حسێن عارف، کۆکتێل، زنجیرەی کتێبی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، ٢٠٠٥؛ ٢٨٦ پ. * حسەین عارف، تەمەنێک لە بندەستی: ڕووداو و کارەساتەکانەوە، ٢ ب * حسەین عارف، توێشووی سەفەرێکی سەخت * حسەین عارف، بیبلیۆگرافیای دوو ساڵەی تەمەنی کاروان ١٩٨٤-١٩٨٢ * حسەین عارف، ئەندێشەی مرۆڤێک * حسێن عارف، ساڵێک لە تەمەن: بیرەوەری حسێن عارف * حسەین عارف، شانۆگەری جەنابی جانەوەر * حسێن عارف، قوتابخانەی شیعری تازە * حسەین عارف، ھێلانە * حسەین عارف، کڵافەیەک ژانی تووڕە === لێکۆڵینەوە === * حسەین عارف، چیڕۆکی ھونەریی کوردی * حسەین عارف، بیبلیۆگرافیای چیرۆکی کوردی * حسەین عارف، روانگە و یاران و نەیارانی * حسەین عارف، لە کۆڕی خەباتا: چیرۆک لە بەرھەمی دوای شۆڕش * حسەین عارف، نووسینەوەکانم لە بواری رەخنە و لێکۆڵینەوەدا ساڵانی ١٩٨٨-١٩٥٥ == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://archive.xelk.org/dreja.aspx?Jmare=27992&Jor=59 تۆڕی میدیایی خەڵک: لە شێرکۆ بێکەسەوە بۆ حسێن عارف: ئێوارە نامەیەک.]{{بەستەری مردوو|url=https://archive.xelk.org/dreja.aspx?Jmare=27992&Jor=59 |date=ئابی ٢٠٢١ }} == ئەمانەش ببینە == * [[خەڵاتی حسەین عارف]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆمانە کوردییەکان}} [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:خەڵکی سلێمانی]] [[پۆل:نووسەرانی کورد]] [[پۆل:ڕۆشنبیرانی کورد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٦]] [[پۆل:ئەندامانی خولی یەکەمی پەرلەمانی کوردستان-عێراق]] nk1fvala2u2elywv6dk1fz4heaawt7m 0 155022 1623945 1347534 2026-08-12T16:33:18Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1623945 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئینچە | ناوی_فەرمی = Incheh | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = İncə - اینچە | جۆری_نیشتنگە = [[دێ|گوند]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = ڕۆژھەڵاتی کوردستان | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iran | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی ساینقەڵا|ساینقەڵا]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناوچەی ناوەندی شارستانی ساینقەڵا|ناوەندی شارستانی ساینقەڵا]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[گوندەوار]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[گوندستانی سەفاخانە|سەفاخانە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = 2034 | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = 218 | دانیشتووان_لە = ٢٠١١ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[موکریانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە]] ([[شافعی]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٤٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ئینچە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[گوندستانی سەفاخانە]]، [[ناوچەی ناوەندی شارستانی ساینقەڵا]]، [[شارستانی ساینقەڵا]]، [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}}</ref><ref>http://kurdipedia.org/?q=20150921014425127062&lng=3</ref> == ناو == == جوگرافیا == '''ئینچە''' لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[خەزایی خواروو]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[بلوز، تیکاب|بلوز]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[مایین بڵاغ]] لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[باغچەمیشە]].<ref>http://wikimapia.org/</ref><ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = کوردی}}</ref> == مێژوو == ==دانیشتوان== * بە پێی [[سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران]] لە ساڵی [[٢٠٠٦]]دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٢١٨) کەس و (٤١) خێزان بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |سەردێڕ=ناوەندی ئاماری ئێران، '''فایلی XLSی ئەنجامەکانی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١''' |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141114042225/http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە تەواوی [[کورد]]ن و لە کوردە [[موکری]]ەکانن. * بە [[زمانی کوردی]] شێوەزاری [[موکریانی]] دەدوێن. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی گوندەکانی ساینقەڵا]]<ref>https://books.google.iq/books?</ref> {{شارستانی ساینقەڵا}} == پەراوێزەکان == {{پەراوێز}} {{تووڵی دەروازە|موکریان|جوگرافیا|ئێران}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:شارستانی ساینقەڵا]] [[پۆل:گوندەکانی ئێران بە پێی شارستان|ساینقەڵا]] [[پۆل:گوندەکانی کوردستان بە پێی شارستان|ساینقەڵا]] [[پۆل:گوندەکانی شارستانی ساینقەڵا]] 9xal5fue2fdvcuqbvtj3ra03m6t39od 0 155462 1624035 1347583 2026-08-12T19:38:24Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1624035 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئێخی جان | ناوی_فەرمی = Akhi Jan | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = Əxican - اخی‌جان | جۆری_نیشتنگە = [[دێ|گوند]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = ڕۆژھەڵاتی کوردستان | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iran | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی ساینقەڵا|ساینقەڵا]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناوچەی کشاوەرز|کشاوەرز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[گوندەوار]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[گوندستانی چەرداوڕۆ|چەرداوڕۆ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = 1681 | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = 159 | دانیشتووان_لە = ٢٠٠٦ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]، ([[کوردیی کەڵھوڕی|کەڵھوڕی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[شیعە]] [[دواانزە ئیمامی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٤٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ئێخی جان''' گوندێکە، کەوتووەتە [[گوندستانی چەرداوڕۆ]]، [[ناوچەی کشاوەرز]]، [[شارستانی ساینقەڵا]]، [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}}</ref><ref>http://kurdipedia.org/?q=20150921014425127062&lng=3</ref> == ناو == == جوگرافیا == '''ئێخی جان''' لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[سیوەرین]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[جۆشەتووی خواروو]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[ڕەزاقشڵاخ]] لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[ئۆبەبڵاغی]].<ref>http://wikimapia.org/</ref><ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = کوردی}}</ref> == مێژوو == ==دانیشتوان== * بە پێی [[سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران]] لە ساڵی [[٢٠٠٦]]دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (١٥٩) کەس و (٤٥) خێزان بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |سەردێڕ=ناوەندی ئاماری ئێران، '''فایلی XLSی ئەنجامەکانی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١''' |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141114042225/http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە تەواوی [[کورد]]ن و لە کوردە [[چەرداوڕۆ]]کانن. * بە [[زمانی کوردی]] شێوەزاری [[کوردیی کەڵھوڕی|کەڵھوڕی]] دەدوێن. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی گوندەکانی ساینقەڵا]]<ref>https://books.google.iq/books?</ref> {{شارستانی ساینقەڵا}} == پەراوێزەکان == {{پەراوێز}} {{تووڵی دەروازە|موکریان|جوگرافیا|ئێران}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:شارستانی ساینقەڵا]] [[پۆل:گوندەکانی ئێران بە پێی شارستان|ساینقەڵا]] [[پۆل:گوندەکانی کوردستان بە پێی شارستان|ساینقەڵا]] [[پۆل:گوندەکانی شارستانی ساینقەڵا]] [[پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] hnsko7amisy7zhd4af1vsgzifswv8b1 0 156201 1624243 1398139 2026-08-13T07:36:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مۆسیقا-کۆلکە، تەکنۆلۆژیا-کۆلکە، کۆمپیوتەر-کۆلکە) 1624243 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | name = ئیمج-ڵاین | title = ئێف ئێڵ ستودیۆ | logo = FL_Studio_11_just_logo.png | logo caption = | screenshot = FL Studio Interface.jpeg | caption = ئێف ئێڵ ستودیۆ ٢٠ | author = دیدیر دامبرن | developer = ئیمج-ڵاین | released = {{Start date and age|1997|12|18}} (سەرەتا بە ناوی فرووتی لووپز) | latest release version = ٢٠.٥ | latest release date = {{Start date and age|2019|06|28}}<ref name="DownloadPage">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Download FL Studio |ناونیشان=http://www.image-line.com/downloads/flstudiodownload.html |وێبگە=image-line.com |بڵاوکەرەوە=[[Image-Line Software]] |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190731235156/https://www.image-line.com/downloads/flstudiodownload.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | programming language = دێلفی | operating system = [[ماک ئۆ ئێس]]، [[ویندۆز]] | language = ئینگلیزی، ھۆڵەندی | genre = [[کارێستگەی دەنگی دیجیتاڵی]] | license = ترایالوێر<ref name="DownloadPage" /> | website = {{URL|image-line.com}} }} '''ئێف ئێڵ ستودیۆ''' ({{ئینگ|FL Studio}}؛ پێشووتر بە ناوی '''فرووتی لووپز''')<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://flstudio.image-line.com/documents/history.php?entry_id=1286984399&title=10|سەردێڕ=History|ئیش=FL Studio|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111026044232/http://flstudio.image-line.com/documents/history.php?entry_id=1286984399&title=10|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥}}</ref> [[کارێستگەی دەنگی دیجیتاڵی|کارێستگەیەکی دەنگی دیجیتاڵی]]یە کە لەلایەن کۆمپانیای بەلجیکیی ئیمج-ڵاینەوە دروست کراوە. یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی ئەم نەرمامێرە [[ناوبەستی نیگارەیی بەکارهێنەر|ناوبەستێکی نیگارەیی بەکارهێنەر]]ە کە لەسەر بنەمای [[ڕیزبەندکەری مۆسیقا]] دروست کراوە. پڕۆگرامەکە بە چوار وەشانی جیاواز لەسەر سیستمەکانی [[ویندۆز]] و [[ماک ئۆ ئێس]] بەردەستە، کە پێکھاتوون لە: وەشانی فرووتی، وەشانی بەرھەمھێنەر، دەستەی جیاواز، لەگەڵ دەستەی ھەموو تایبەتمەندییەکان.<ref name="what">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ = What is FL Studio?| ناونیشان = http://flstudio.image-line.com/documents/what.html| بڵاوکەرەوە = [[Image-Line Software]]| وێبگە = image-line.com| ڕێکەوتی سەردان = ٢٨ی ئایاری ٢٠١١| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20110626015548/http://flstudio.image-line.com/documents/what.html| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١١| ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەوانەی نەرمامێرەکە دەکڕن، ھەموو بەرزکردنەوەکان بۆ وەشانی نوێ بە خۆڕایی بەدەست دێنن.<ref name="flstudio">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ = FL Studio Overview| ناونیشان = http://www.image-line.com/documents/flstudio.html| بڵاوکەرەوە = [[Image-Line Software]]| وێبگە = image-line.com| ڕێکەوتی سەردان = ٢٨ی ئایاری ٢٠١١| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20110703100546/http://www.image-line.com/documents/flstudio.html| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٣ی تەممووزی ٢٠١١| ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئیمج-ڵاین وەشانێکی ئێف ئێڵ ستودیۆی بۆ ھەو مۆبایلانەی سیستمی [[ئەندرۆید]] و [[ئای ئۆ ئێس]] بەکار دەبەن بەرھەمھێناوە، وەک [[ئایپۆد]]، [[ئایفۆن]]، [[ئایپاد]] و ئامێرەکانی تر.<ref name="mobile">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ = FL Studio Mobile | ناونیشان = http://www.image-line.com/documents/flstudiomobile.html| بڵاوکەرەوە = [[Image-Line Software]] | وێبگە = image-line.com| ڕێکەوتی سەردان = ٢٨ی ئایاری ٢٠١١}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{وێبگەی فەرمی|https://www.image-line.com/flstudio/}} {{تووڵی دەروازە|مۆسیقا|تەکنۆلۆژیا|کۆمپیوتەر}} {{پۆلی کۆمنز|FL Studio}} {{مۆسیقا-کۆلکە}} {{تەکنۆلۆژیا-کۆلکە}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} [[پۆل:نەرمامێرەکانی بەرھەمھێنانی مۆسیقا]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٩٧]] 4a037ywkxenonenv29u40meom1tfkb6 0 158162 1623897 1347500 2026-08-12T13:35:59Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1623897 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئینجەدەرە | ناوی_فەرمی = Incheh Darrehsi | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = İncədərəsi - اینچه‌دره‌سی | جۆری_نیشتنگە = [[دێ|گوند]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = ڕۆژھەڵاتی کوردستان | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iran | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی پۆلدەشت|پۆلدەشت]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناوچەی ئاراس|ئاراس]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[گوندەوار]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[گوندستانی گەچلەراتی ڕۆژھەڵات|گەچلەراتی ڕۆژھەڵات]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = 970 | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = 84 | دانیشتووان_لە = ٢٠٠٦ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کرمانجی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[موسڵمان]] ([[سوننە|سونەی شافیعی]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٤٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ئینجەدەرە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[گوندستانی گەچلەراتی ڕۆژھەڵات]]، [[ناوچەی ئاراس]]، [[شارستانی پۆلدەشت]]، [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}}</ref><ref>http://kurdipedia.org/?q=20150921014425127062&lng=3</ref> == ناو == == جوگرافیا == '''ئینجەدەرە''' لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[عادل کەندی]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[دیوانخانە]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[ئیلانلو]] لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[عەزیزکەندی]].<ref>http://wikimapia.org/</ref><ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = کوردی}}</ref> == دانیشتوان == * بە پێی [[سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران]] لە ساڵی [[٢٠٠٦]]دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٨٤) کەس و (١٧) خێزان بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |سەردێڕ=ناوەندی ئاماری ئێران، '''فایلی XLSی ئەنجامەکانی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١''' |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141114042225/http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە سەرجەمیان لە نەتەوەی [[کورد]]ن. * بە [[زمانی کوردی]] شێوەزاری [[کوردیی باکووری|کرمانجی]] دەدوێن. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی گوندەکانی پۆلدەشت]]<ref>https://books.google.iq/books?</ref> {{شارستانی پۆلدەشت}} == پەراوێزەکان == {{پەراوێز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:شارستانی پۆلدەشت]] [[پۆل:گوندەکانی ئێران بە پێی شارستان|پۆلدەشت]] [[پۆل:گوندەکانی کوردستان بە پێی شارستان|پۆلدەشت]] [[پۆل:گوندەکانی شارستانی پۆلدەشت]] [[پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] meonh7h85lbz11leje5m0ys8ur2ua8e 0 158194 1624164 1619382 2026-08-13T01:36:54Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624164 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=The Irishman|image=The Irishman.jpg|border=no|director=[[ماڕتن سکۆڕسێزی]]|producer={{Plainlist| * ماڕتن سکۆرسێزی * [[ڕۆبێرت دێ نیرۆ]] * [[جەین ڕۆزنساڵ]] * [[گاستن پاڤلۆڤتچ]] * [[ڕاندال ئێمێت]] * [[ئێما تیلینگەر کۆسکۆف]] * [[جێڕالد شامالێس]] * [[ئروین وینکلەر]] }}|screenplay=[[ستیڤ زالیلیان]]|based on={{based on|''[[بیستوومە تۆ خانوو بۆیە دەکەیتەوە]]''|[[چارڵز بڕاندت]]}}|starring={{Plainlist| * [[ڕۆبێرت دێ نیرۆ]] * [[ئال پاچینۆ]] * [[جۆ پێشی]] }}|cinematography=[[ڕۆدریگۆ پریێتۆ]]|editing=[[سێلما شونمەیکەر]]|production companies={{Plainlist| * [[تریبێکا پڕۆدەکشنز]] * [[ئێس تی ئێکس ئینتەرتەینمێنت]] * [[سیکێلیا پڕۆدەکشنز]] }}|distributor=[[نێتفلیکس]]|released={{Film date|2019|9|27|[[فیستیڤاڵی فیلمی نیویۆڕک]]|٢٠١٩|١١|١|ویلایەتە یەکگرتووەکان}}|runtime=٢٠٩ خولەک<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Sneider|یەکەم=Jeff|ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠١٩|سەردێڕ='The Irishman' Will Be 3.5 Hours Long Because Martin Scorsese Said So|ناونیشان=https://collider.com/the-irishman-running-time/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=Collider|زمان=en}}</ref>|country=[[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]|language=ئینگلیزی|budget=$١٥٩ ملیۆن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Irishman (2019) - Financial Information|ناونیشان=https://www.the-numbers.com/movie/Irishman-The-(2019)|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=The Numbers}}</ref>}} '''ئێرلەندییەکە''' فیلمێکی ئەمریکی [[فیلمی تاوان|تاوانکاری]] ساڵی ٢٠١٩یە لە بەرھەمھێنان و نووسینی [[ماڕتن سکۆڕسێزی]] و نووسینی [[ستیڤین زالیلیەن]]، کە چیرۆکەکەی وەرگرتووە لە یاداشتنامەی «بیستوومە تۆ خانوو ڕەنگ دەکەیت» لە نووسینی [[چارڵز بڕاندت]].<ref>https://www.nytimes.com/2019/11/27/movies/the-irishman-true-story.html</ref> فیلمەکە لە نواندنی [[ڕۆبێرت دێ نیرۆ]]، فڕانک شیڕن، [[ئال پاچینۆ]]، [[جیمی ھۆفا]]، [[جۆ پێشی]] و [[ڕەسڵ بوفالینۆ]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|سەردێڕ=The Irishman (Movie) Cast - All Actors and Actresses|ناونیشان=https://televisionstats.com/m/the-irishman/cast|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=Television Stats|زمان=en}}</ref> چیرۆکی فیلمەکە باسی ژیانی فڕانک دەکات کەوا چیڕۆکی ئەو کوشتنانە دەگێڕێتەوە کە لەپێناوی خێزانی تاوانی بوفالینۆ ئەنجامیداوە. ئەم فیلمە دەبێتە نۆیەمین کاری ھاوبەشی دی نیرۆ و سۆڕکێزی و یەکەمین فیلمیان لەوەتەی ''فیلمی گازینۆ'' لە ساڵی ١٩٩٥، ھەروەھا دەبێتە چوارەم فیلم کە دی نیرۆ و پەچینۆ بەیەک شاد دەکاتەوە دوای ھەریەک لە (''The Godfather Part II'', ''Heat,'' and ''Righteous Kill'') و ھەروەھا پێنجەمین فیلمی دی نیرۆ و پێشی دەبیێت دوای (''Raging Bull'', ''Once Upon a Time in America'', ''[[ھاوڕێیە چاکەکان (فیلم)|ھاوڕێ چاکەکان]]'', و ''Casino)،'' جگە لەمانەش یەکەمین کاری پەچینۆیە لەگەڵ دەرھێنەر ماڕتن سکۆڕسێزی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The true story behind The Irishman|ناونیشان=https://www.irishtimes.com/culture/film/the-true-story-behind-the-irishman-1.4099082|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=The Irish Times|زمان=en}}</ref> لە ئەیلوولی ٢٠١٤دا، ''ئێرلەندییەکە'' وەک فیلمی داھاتووی سکۆڕسێزی ڕاگەیەنرا دوای ئەوەی لە فیلمی Silence (٢٠١٦) تەواو بوو. دی نیرۆ و پەچینۆ لە مانگی داھاتوودا خرانە کاستی فیلمەکە، بەڵام پێشی نزیکەی ٢٣ جار لەلایەن سکۆرسێزییەوە داوای لێکرا تاکو ڕازیبوو بە گەڕانەوە بۆ نواندن و بەشداریکردنی لەم فیلمە. وێنەگرتنی فیلمەکە لە ئەیلوولی ٢٠١٧دا دەستپێکرد لە [[نیویۆڕک ستی]] و لە ئایاری ٢٠١٨دا بەکۆتا ھات. ''ئێرلەندییەکە'' یەکەمین پەخشی لە ٥٧ەمین فیستیڤاڵی فیلمی نیویۆڕکدا بوو لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٩دا و بەشێوەیەکی سنووردار لە سینەماکان پەخشدەکرێت لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩، دواتر دەکەوێتە سەر تۆری [[نێتفلیکس]] لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩دا. فیلمەکە پێشوازییەکی گەرمی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە لێکرا کەوا ستایشی سیناریۆ، تەکنەلۆجیای گەنج کردنەوە، دەرھێنان، سیناریۆ و نواندنی ئەکتەران دی نیرۆ، پەچینۆ و پێشیان کرد. == چیرۆک == چیرۆکی فیلمەکە باسی ژیانی فڕانک دەکات کەوا چیڕۆکی ئەو کوشتنانە دەگێڕێتەوە کە لەپێناوی خێزانی تاوانی بوفالینۆ ئەنجامیداوە. == کاست == * [[ڕۆبێرت دی نیرۆ]] لەڕۆڵی فڕانک شیڕن «ئێرلەندییەکە» * [[ئال پاچینۆ|ئال پەچینۆ]] لەڕۆڵی [[جیمی ھۆفا]] * [[جۆ پێشی]] لەڕۆڵی ڕەسڵ بوفالینۆ * [[بۆبی کاناڤالێ]] لەڕۆڵی فێلیکس دیتولیۆ * [[ھاڕڤی کایتێل]] لەڕۆڵی ئانجێلۆ بڕونۆ * ستێفن گڕاھام لەڕۆڵی ئانتنی پڕۆڤێنزانۆ * کاترین ناردوچی لەڕۆڵی کاری بوفالینۆ * دۆمنیک لۆمباردۆزی لەڕۆڵی ئانتنی سالێرنۆ * [[ئانا پاکوین]] لەڕۆڵی پێگی شیڕن * سبەستیان مانیسکالۆ لەڕۆڵی جۆ گالۆی شێت * [[ڕەی ڕۆمانۆ]] لەڕۆڵی بیڵ بوفالینۆ * جێرێمی لوک لەڕۆڵی تۆماس ئاندرێتا * [[جێسی پلێمنس]] لەڕۆڵێ چەکی ئۆبڕاین * ستێفن کورتزوبا لەڕۆڵی ئایرن شیڕن * ئەلێکسا پالادینۆ لەڕۆڵی ماری شیڕن * جاک ھەستن لەڕۆڵی ڕۆبێرت کەنەدی * دەرھێنەری [[کورد]] [[بەھمەن قوبادی]] لە دیمەنێکی بجووکدا لەپاڵ ئەکتەر ئال پەچینۆدا وەک چێشتلێنەرێک دەردەکەوێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb title}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەیەی ٢٠١٠}} {{فیلم-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:فیلمە ڕاستەقینەکانی نێتفلیکس]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمەکانی مافیا]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی جیمی ھۆفایان لەخۆ گریووە]] [[پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی دەیەی ١٩٥٠]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمە داستانییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی نێتفلێکس بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلم دەربارەی مافیای ئەمریکی]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک وێنەیگیراون]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمە تاوانکارییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:وێناکردنی چاندی مافیاکان]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی پاسەوانەکان]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک داندراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە واشنت داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە دەیەی ١٩٤٠ داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە نیوجیرسی وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە واشینگتن داندراون]] [[پۆل:فیلمە درامییە تاوانکاریییەکانی ٢٠١٩]] [[پۆل:فیلمە درامییە تاوانکارییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە دراما تاوانە ئینگلیزی-زمانەکان]] 0h2y71vhhs86mh9vbrgsnfyr5qn8m0l 0 158864 1624037 1487233 2026-08-12T19:38:44Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (وەرزش-کۆلکە) 1624037 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''ئێدمنتن گرادز''' ({{بە ئینگلیزی|Edmonton Grads}}) تیپێکی کەنەدی خانمانەیە بۆ [[تۆپی دەست]]، تیپەکە خاوەنی بەرزترین ئاستی تۆماربووە لە ئەمەریکای باکوور بۆ ماوەیەکی درێژ، توانیویانە ڕکابەری ھەموو تیپە بەرھەڵستەکانیان بکەن ھەروەھا بگەن بە ڕێزبەندی دووەم لەHarlem Globetrotters بۆ تۆماری ساڵ لە ١٩٢٠ دا، ھەروەھا خاوەنی یەکەم نازناوی تیپی سەبەتەی خانمانە لە جیھاندا. == مێژووی تیپەکە == === بنەچە === لە ساڵی ١٩١٢ مامۆستا جۆن پێرسی لە [[ئۆنتاریۆ]]وە گوازرایەوە بۆ [[ئێدمنتن]] ([[ئەلبێرتا]])، لە خوێندنگەی ناوەندی بابەتە بازرگانیەکانی داوەتەوە، لەناوەندی ماکدوگال، کاتێک بڕیاردرا تیپێکی تۆپی سەبەتە بۆ قوتابخانە دروست بکرێت، مامۆستا جۆن قوتابیە کچەکانی ھەڵبژارد بۆ ڕاھێنان، کە لە ھەفتەیەک دوو جار ڕاھێنانی پێدەکردن، لەکاتێکدا ھیچ ھۆڵێکی ڕاھێنانیان نەبوو، یاریزانەکان وەک دڵسۆزیان لە ھۆڵە کراوەکان ڕاھێنانیان دەکرد لەژێڕ کاریگەری سەرمای زستانی کەنەدا، لە ساڵی ١٩١٤ وەک یەکەم ئەزموونیان نازناوی پاڵەوانێتی تۆپی سەبەتەی کچانیان بۆ قوتابخانەی ناوەندی ماکدۆگال بەدەست ھێنا. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://en.wikipedia.org/wiki/Edmonton_Grads|سەردێڕ = Edmonton Grads|زمان = ئینگلیزی|سەردان = ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش}} {{پۆلی کۆمنز|Edmonton Grads}} {{وەرزش-کۆلکە}} [[پۆل:وەرزش]] [[پۆل:وەرزشی کەنەدا]] [[پۆل:کەنەدا]] [[پۆل:تۆپی سەبەتە]] 6nkrmgemcykxoc8xgei8yl55pdpmzd3 0 159167 1624124 1487377 2026-08-12T22:38:55Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، کەنەدا-کۆلکە) 1624124 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:Air_Canada_HQ.jpg|وێنۆک|بارەگای سەرەکی ھاوبەشگای ئێر کەنەدا]] '''ھێلی ئاسمانی کەنەدا''' یان '''ئێر کەنەدا''' ({{بە ئینگلیزی|Air Canada}}) ھاوبەشگای نیشتمانی کەنەدیە لەبواری فڕۆکەوانیدا، بارەگای سەرەکی دەکەوێتە شاری مۆنتریاڵ لە ھەرێمی [[کێبێک]] لە کەنەدا، بەڵام ناوەندی چاڵاکیەکانی پتر لە فڕۆکەخانەی پێرسنی نێودەولەتیە لە تۆرەنتۆ، مێژووی دامەزراندنی بۆ ساڵی ١٩٣٦ دەگەڕێتەوە، کە ئێستا نۆیەمین گەورەترین ھێلی ئاسمانیە لە جیھاندا کە گەشتەکانی دەگاتە پتر لە ١٥٠ گەشت بۆ ھەریەکە لە ئەمەریکای باکور و ئەمەریکای باشوور و ئەورووپا و ئاسیا و ئوسترالیا، ھاوبەشگاکە ئەندامە لە ھاوپەیمانی ستار، ئێر کەنەدا بە پاشکۆی ھاوبەشگای ئێم ئی سی ئی دادەنرێت کە تایبەتە بۆ بواری فڕۆکەوانی. == کەشتیە ئاسمانیەکانی == ژمارەی کەشتیە ئاسمانیەکانی ھاوبەشگای ئێر کەنەدا بەم شێوازەی خوارەوەیە (٢١مایۆ٢٠١٦) کە ھەریەکەیان خزمەتگوزاری مۆنیتەر و ئەنتەرنێتی تێدایە، زۆرینەی فڕۆکەکانی مەزن و گەورەن وەک (بۆینگ ٧٦٧، بۆینگ٧٧٧، بۆینگ٧٨٧، ئێرباسA330) ھەریەکەیان کاردەکەن لە فڕۆکەخانەکانی تۆرەنتۆ و [[مۆنتریال]] و ڤانکۆڤەر و کالگاری. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://ar.wikipedia.org/wiki/طيران_كندا|سەردێڕ = طيران كندا|زمان = عەرەبی|سەردان = ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://www.aircanada.com/ وێبگەی فەرمی ھاوبەشگاکە] {{En icon}} * [https://web.archive.org/web/20190702143234/https://www.planespotters.net/airline/Air-Canada وردەکاری فڕۆکەکانی] {{En icon}} {{پۆلی کۆمنز|Air Canada|ئێر کەنەدا}} {{تووڵی دەروازە|فڕین|کەنەدا|کۆمپانیا}} {{زانیارییە کتێبخانەییەکان}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{کەنەدا-کۆلکە}} [[پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٩٣٧]] [[پۆل:کەنەدا]] [[پۆل:فڕۆکەخانەکان بە پێی وڵات]] 90m5lu1a1a5xf2wrb2tusjum322fied 0 159957 1623883 1486951 2026-08-12T13:33:39Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، کەنەدا-کۆلکە) 1623883 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ئینتراک''' ({{بە ئینگلیزی|Interac}}) تۆڕێکی ئەلیکترۆنیی کەنەدییە لەنێوان بەنکەکان، ئەم تۆڕە ئەلیکترۆنیە ھەموو دامەزراوە ئابوری و بانکیەکان بەیەک دەبەستێتەوە بەمەبەستی ئاسانی و ووردی چاودێری ئابوری و گواستنەوە و گەیاندنی پارەکان لەنێوان بەنکەکان. ئینتراک بەشێوەی پسولە (کارت)ێکی ئەلیکترۆنیە کە لە گیرفان ھەڵدەگیرێت لەلایەن حکومەتی کەنەدیەوە پاڵپشتی و چاودێری دەکرێت، پتر لە ٥٩٠٠٠ئامێری بەنکی(ATM) لە سەرانسەری کەنەدا ھەیە کە توانای خوێندنەوەی پسولەی ئینتراکیان ھەیە، ھەروەھا پتر لە ٤٥٠٠٠ کۆگا و فرۆشگا لەکەنەدا ھەیە کە کار بە ئینتراک کارد دەکەن == مێژوو == بۆ یەکەم جار تۆڕی ئینتراک لە ١٩٨٤ دروست کرا و کەوتە کار لەلایەن دەستەی ئینتراکی خۆبەخشەوە، کە پڕۆژەیەک بوو لە نێوان پێنج لەھەرە گەورەترین دامەزراوە بەنکیەکانی کەنەدا(RBC و CIBC و Scotiabank و TD و Desjardins)لەماوەی ساڵی ٢٠١٠ پتر لە ٨٠ڕێکخراو ھاتنە پاڵ پڕۆژەکە. دوای سەرکەوتن و باوبوونی پسولەکە پڕۆژەکە گۆڕدرا بۆ پسولەیەکی باجگر ئەمیش دوای ئەوەی دامەزراوەی Acxsys لە ساڵی ١٩٩٦چەندین خزمەتگوزاری زیاتری بۆ بەکاربەرەکانی خستە ڕوو و نیشانەی Interac خستە سەر پسولەکانی کە ئەمە بووە ھۆی ئەوەی ئینتراک ڕاستەوخۆ کرێی بەکارھێنان لە بەکاربەرەکانی وەربگرێت بەمە ناچاربوون لە ٢٠٠٨تا٢٠١٣ ھەردوو دامەزراوەی Interac و Acxsys یەک بگرن لەژێڕناوی Interac Corporation، بارەگای سەرەکی ئینتراک کەوتۆتە ڕۆیاڵ بانک پلازا لە [[تۆرنتۆ|تۆرەنتۆ]]. == خزمەتگوزارییەکان == ئینتراک بۆتە ڕێکخراوێکی نیشتمانی و بەرپرس لە چاودێری و خزمەتگوزاریە بەنکیە نێودەولەتیەکان و بەچەندین شێواز خزمەت پێشکەش دەکات وەک: == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://en.wikipedia.org/wiki/Interac|سەردێڕ = Interac|زمان = ئینگلیزی|سەردان = ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}} {{پۆلی کۆمنز|Interac}} {{تووڵی دەروازە|کۆمپانیا|کەنەدا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{کەنەدا-کۆلکە}} 2bi3h5zu4b1mhbm60rl08rou2qihbqe 0 160586 1624341 1620693 2026-08-13T10:36:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624341 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:MQ-9 Reaper CBP.jpg|وێنۆک|دیمەنێک لە فڕۆکەی MQ-9|alt=|چەپ]] '''ئێم کیو -٩ ریپەر''' [[فڕۆکە]]یەکی بێ [[فڕۆکەوان]]ە، لە دوورەوە [[مرۆڤ]] کۆنرتۆڵی دەکات و بۆیەکەم جار لە ساڵی ٢٠٠١ فڕیندرا بە ئاسماندا و پاشان لە بەفەرمی لە ساڵی ٢٠٠٧ ناسێندرا. گوژمەی پرۆژەی ئەم فرۆکەیە نزیکەی ١٢ میلیارد [[دۆلاری ئەمریکی]]ە و نرخی ھەر دانەیەک لەم فڕۆکەیەش نزیک ١٦ میلیۆن [[دۆلاری ئەمریکی]]ە. ئەم فڕۆکەیە لەلایەن جێنێڕال ئەتۆمیکس ی ئەمریکیەوە پەرەی پێدەدرێت. ئێم کیو-٩ بە یەکەم راوچی بکوژ ناسرا لە ساڵی ٢٠٠٦ کە توانایەکی زۆری ھەیە لە مانەوە، بەرزبوونەوە و چاودێری کردن. ئەندازیار ئەبراھام کارم کە ئەندازیارێکی خەڵکی [[بەغدا]]یە و دانیشتووی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]یە، ئەم ئەندازیارە بە دیزانەری ئەم جۆرە فرۆکانە دادەنرێت کە سەرەتا فرۆکەیەکیان ناساند بە ناوەی B-001 لە ساڵی ٢٠٠١. == ئیشپێکردن == تاقمی کارپێکەری ئەم فرۆکەیە بریتیە لە کاپتن، ھەستیاری کارکردن و قۆناغی دیاریکردنی خاڵی مەبەست کە ئەمانەش لە وێستگەی تایبەتەوە کۆنترۆڵ دەکرێن لەسەر زەووی. ئەم فڕۆکەیە چەندین [[کامێرا]] و ھەستیاری ورد و بەھێزی ھەیە بە جۆرێک لە دووری ٣٬٢ [[کیلۆمەتر]]ەوە دەتوانێت ژمارەی [[ئۆتۆمبێل]] بخوێنێتەوە، وە لە بەرزایەکانیشەوە توانای ھەیە بەھۆی کامێرای گەرمیەوە وێنەی گەرمی بگرێت. کارپێکەری ئەم فرۆکەیە پێویستی بە ١٬٢ چرکەیە تا فەرمانەکانی بگەیەنێتە فرۆکەکە، ئەویش لەڕێگای لینکی سەتەلایتیەوە دەکرێت. ئێم کیو-٩ توانای ھەڵگرتنی ھەریەک لە مووشەکەکانی GBU-12 Paveway II , AGM-114 Hellfire و AIM-9 Sidewinder ی ھەیە. [[پەڕگە:MQ-1 Predator controls 2007-08-07.jpg|ناوەڕاست|وێنۆک|ژووری کۆنترۆڵ کردن و کارپێکردن]] == لە گرینگترین بەکارھێنانەکانی لە مێژوودا == '''ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا''' - لە ھاوینی ٢٠٠٧ لە جەنگی ئەفگانستان و [[عێراق]]دا بە کار ھاتووە. - لە ساڵی ٢٠٠٨ لە [[عێراق]] و زەریای ھیندی بۆ جەندین چالاکی بەکار ھاتووە. - لە ئەیلولی ٢٠٠٩ لە سەر سنووری ئەفگانستان و تاجکستان وونبووە و پاشان بە فرۆکەی ئێف ١٥ خرایە خوارەوە. - لەسالی ٢٠١٠ نزیکەی ٣٨ دانە لەم جۆرە فرۆکەیە وونبوون لە ئاسماندا بە تایبەتی لە [[عێراق]] و ئەفگانستاندا. - لە ساڵی ٢٠١٤ جۆری MQ-1 گەیشتە ٢ میلیۆن کاژیری فرین. - لە ساڵی ٢٠١٥ بە کارھێنرا بۆ کووشتنی ئەندامێکی [[داعش]] بە ناوی موحەمەد ئەموازی. - لە ساڵی ٢٠١٥ دا ٢٠ ڕووداوی تێکشانی ئەم جۆرە فرۆکەیە تۆمار کرا. - لە گرینگتررین کارەکانی ئەم فرۆکەیە [[ھێرشی ئاسمانیی ٢٠٢٠ی فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی بەغدا]]بوو کە تێیدا ھەریەک لە [[قاسم سولێمانی]] و [[ئەبوو مەھدی موھەندیس]] ی تێدا کوژرا لە نزیک فرۆکەخانەی بەغدا لە ٣ ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ و دواتر دەنگدانەوەیەکی گەورەی بەدوای خۆیدا ھێنا. '''[[ناسا]]''' دەزگای ناساش سوودێکی زۆری لەم جۆرە فڕۆکانە وەرگرتووە لە بواری کارەکانی خۆیدا بە تایبەتی فڕۆکەی جۆری B-002. '''وولاتانی تر''' ھەریەک لە [[ئەڵمانیا]]، [[فەرەنسا]]، ئوستوراڵیا، [[ئیتاڵیا]]، بەلجیکا، [[شانشینی یەکگرتوو]]، ھیندستان و کۆماری دۆمەنیکا سوودیان لەم فڕۆکەیە وەرگرتوە بۆ کارووبارە سەربازیەکانی خۆیان بەتایبەت لە شەڕی دژی [[داعش]] لە [[سووریا]]. == وڵاتانی بەکارھێنەر == - {{USA}}: کە لە بواری سەربازی و پاراستن بەکاری دەھێنن. ھەروەھا دەزگای ناسا ش سوود لەم جۆرە فرۆکانە دەبینێت. - {{FRA}}: لە ساڵی ٢٠١٣ رایگەیاند کە خاوەنی دوو جۆرە لەم فڕۆکەیە. - {{IND}} - {{ITA}} - {{NLD}} - {{ESP}} - {{GBR}} == تایبەتمەندییەکان == [[پەڕگە:MQ-9 Reaper dimensioned sketch.png|وێنۆک| دووریەکانی فرۆکەی ئێم کیو-٩]] '''ژمارەی تاقم لە کاتی فڕین :''' ٠ '''بزوێنەر :''' ھۆنیوێڵ ٩٠٠ ئەسپ لەگەل کۆنترۆلی ئەلیکترۆنی دیجیتاڵی '''کێش بە بەتاڵی :''' ٢٬٢ تۆن '''تەنکی سووتەمەنی :''' ١٫٨ تۆن '''زۆرترین قوورسای لە کاتی فڕین :''' ٤٬٧ تۆن '''زۆرتەین خێرایی :''' ٤٨٢ کیلۆمەتر لە کاژێرێکدا '''مەودای فڕین :''' نزیک ٢٠٠٠ کیلۆمەتر '''ماوەی فڕین :''' ١٤ کاتژمێر '''بەرزترین بەرزی فرین :''' ٧٫٥ کیلۆمەتر == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/General_Atomics_MQ-9_Reaper |سەردێڕ=General Atomics MQ-9 Reaper|زمان=ئینگلیزی|سەردان=٠٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|فڕین|دەیەی ١٩٩٠|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{پۆلی کۆمنز|General Atomics MQ-9 Reaper}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:فڕۆکەی ھێرشبەری ئەمریکا ساڵانی ٢٠٠٠]] [[پۆل:ڕێوشوێنی بەرپەرچدانەوەی ئەلیکترۆنی]] 0dhxscp1mrbj03707p3feurdpearxqh 0 161196 1624342 1487745 2026-08-13T10:37:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (گەردوون-کۆلکە) 1624342 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Dwarf Planet Makemake and Its Moon.jpg|وێنۆک|ھەسارۆکەی ماکێماکێ لەگەر مانگەکەی ئێم کەی ٢]] '''مانگی ئێس /٢٠١٥ (١٣٦٤٧٢''' مانگەکی [[ھەسارۆکەی ماکێماکێ]] ھەروەھا نازناوی '''MK2''' پێدرایەلەلایەن ئەو تیمەی کە مانگەکەیان دیتیتەوە لە ٢٦ی ئەپرێلی ٢٠١٦، ئەو مانگە تیرەکەی بە مەزەندەوە نێزیکەی ١٧٥ کیلۆمەترە، مانگی ئێم کەی ٢ بە ٢١٬٠٠٠ کیلۆمەتر لە ھەسارۆکەی ماکێماکێ دوورە. == سەرچاوەکان == * [https://web.archive.org/web/20181021071304/http://www.planetary.org/blogs/guest-blogs/2016/0502-a-moon-for-makemake.html مانگی ھەسارۆکەی ماکێماکێ] * [https://web.archive.org/web/20160801003027/http://www.popsci.com/hubble-spies-moon-orbiting-distant-dwarf-planet مانگی ئێم کەی ٢] {{کۆمەڵەی خۆر}} {{تووڵی دەروازە|گەردوون|کۆمەڵەی خۆر}} {{پۆلی کۆمنز|S/2015 (136472) 1}} {{گەردوون-کۆلکە}} [[پۆل:گەردوون]] [[پۆل:کۆمەڵەی خۆر]] [[پۆل:سیستمی خۆری]] o8asl4rp56207zzro7sy7ozc9v5ouen 0 161313 1624256 1553750 2026-08-13T07:38:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، کتێب-کۆلکە، بەڕازیل-کۆلکە) 1624256 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Elsevier.svg|وێنۆک|مۆری سەرەکی خانەوادەی ئێلزڤییر کە لە لایەن کۆمپانیەکەوە بەکار دێت.]] '''ئێلزڤییر''' ({{بە ئینگلیزی|Elsevier}}) بریتییە لە بڵاوکراوەیەکی ئەڵمانی کە لە بواری زانستی و تەکنیکی و پزیشکی شت بڵاو دەکاتەوە.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Elsevier</ref> بە ھەزاران گۆڤار لە خۆ دەگرێت کە ھەندێکیان بە شێوەی چاپ کراو ھەندێکیشیان وەک '''ساینس دایرێکت''' (science direct) تەنھا بە شێوەی ئەلێکتڕۆنی بڵاو دەکەنەوە. دوای ئەم بڵاوکراوەیە [[سپرینگەر ساینس+بزنس مدیا]] دێت کە هاوشێوەی ئەم بڵاوکراوەیە لە بابەتی بڵاوکردنەوەی پەرتووک و گۆڤاری زانستی لە چەندین بواری جیادا ئیش دەکات. ئێلزڤییر ساڵانە لە لایەن ٢٥٠٠ گۆڤارەوە نزیک ٤٧٠ ھەزار توێژینەوە و ووتار بڵاو دەکاتوە. نزیکەی ١٦ میلیۆن دۆکیۆمێنت و سی ھەزار پەرتوکی ئەرشیف کراوی ھەیە. ساڵانە نزیک بە میلیاردێک لە دۆکیۆمێنتەکانی دادەبەزێنرێن.<ref>"2018 RELX Group Annual Report" (PDF). ''RELX Company Reports''. RELX. March 2019.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Reed Elsevier}} {{تووڵی دەروازە|ئیسپانیا|ڕۆژنامەوانی|بەڕازیل|شانشینی یەکگرتوو|ھیندستان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کۆمپانیا|زانست|کتێب|کۆریای باشوور|میسر}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{کتێب-کۆلکە}} {{بەڕازیل-کۆلکە}} [[پۆل:کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان کە بارەگاکەیان لە ھۆڵەندایە]] o58p0njng50w2t4bunrqh600ixhdt1a 0 161712 1623950 1347536 2026-08-12T16:34:08Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (پزیشکی-کۆلکە، ژینناسی-کۆلکە، کیمیا-کۆلکە) 1623950 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Bacteriological_incubator.jpg|چەپ|وێنۆک|وێنەی ئینکیوبیتەرێک بۆ بەخێوکردنی [[بەکتریا|باکتریا]]]] [[پەڕگە:Binder_CB_210_incubator_interior.jpg|چەپ|وێنۆک|ناو ئینکیوبیتەرێک کە تێیدا گەشە بە خانەی زیندوی دەدرێت.]] '''ئینکیوبیتەر''' ({{بە ئینگلیزی|Incubator}}) ئامێرێکە کە لە تاقیگەدا بەکاردێت بۆ دروست کردنی ژینگەیەکی سازگار بۆ مایکڕۆئۆرگانیزمەکان، خانە زیندوەکان، باکتریا، ڤایرۆس، و ئەو ماددانەی لە زیندەوەران دا بە کار دێن. لەم ئامێرەدا دەشێ ھەر یەک لە [[شێ]]، [[پلەی گەرمی]]، بڕی [[ئۆکسجین]] و [[کاربۆن دووئۆکسید|دوانە ئۆکسیدی کاربۆن]] دەست کاری بکرێ بۆ ئەوەی ژینگەیەکی سازگار بەرھەم بھێنرێت. ئەم ئامێرە بۆ یەکەم جار لە لایەن پزیشکێکی بواری مناڵان بەناوی فیدێڵ مۆندۆ بەرھەمھێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.leec.co.uk/resources/uploads/files/LEEC%20Culture%20Safe%20CO2%20incubators.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304123356/http://www.leec.co.uk/resources/uploads/files/LEEC%20Culture%20Safe%20CO2%20incubators.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://fa.wikipedia.org/wiki/انکوباتور_(ابزار_آزمایشگاهی)|سەردێڕ=انکوباتور (ابزار آزمایشگاهی)|زمان=فارسی|سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٠}}</ref> == چەند خاڵێکی گرینگ == * ئینکیوبیتەر لە نزیک دەرگای ھاتنەژوورەوە و ھەواکێش و ئەو شوێنانەی جوڵەی ھەوای تێدایە نابێ دابنرێت. * پێویستە بە شێوەی ڕێک دابنرێت. * نابێ مەوادێک کە دەشێ ئاگر بگرێ لە ناوی دا دابنرێت. * پێویستە دەفری ئاوی ناو ئامێرەکە زوو زوو بگۆڕدرێت، بەتایبەت لە بواری بەخێو کردنی خانەی زیندوو. * بۆ پارێزگاری لە پیس بوونی ئامێرەکە پێویستە ناوەوەی بەتەواوی ویشک ڕابگیرێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ژینناسی|کیمیا|زانستی ماددە}} {{پۆلی کۆمنز|Incubators (microbiology)}} {{پزیشکی-کۆلکە}} {{ژینناسی-کۆلکە}} {{کیمیا-کۆلکە}} [[پۆل:خانە]] [[پۆل:کەرەستە پزیشکییەکان]] [[پۆل:زانستی ماددە]] [[پۆل:ژینناسیی خانەیی]] l411573wyckz2e8eluquhnn19ijblqy 100 162285 1623928 666423 2026-08-12T14:55:31Z ~2026-44219-27 78408 1623928 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:YPJ Fighters.jpg|center|250px]] <center>'''[[یەکینەکانی پاراستنی ژنان]]''' (یەپەگە) هێزێکی چەکداری تایبەتە بە ژنان کە باڵێکی [[یەکینەکانی پاراستنی گەل]]ن. <center/> بەس بەداخەوە لە هەرێمی کوردستان لە جیاتی پیاو ژنەکانیان ئەنێرن بۆ شەڕ بە ناوی قارەمانیەتی ژن و ژن ئەکەنە قوربانی جەنگ و خۆشیان لە ماڵەوە پاڵیان داوەتەوە و وە خەڵکی کوردستانیش پشت گیریان ئەکا ئەمە پێی ناوترێ پیاوەتی لە کاتێکا خۆت لە ڕیزی دواوەی شەڕ بی و ژن بخەیتە ڕیزی پێشەوە ئەمە ئەو پەڕی ستەمە لە ژن ئەکرێ لە کوردستان qo4trpn61s46a9t3uqvn5yr3ormt5u6 1623992 1623928 2026-08-12T18:27:55Z Amine yousefi 16159 دەستکاریی [[Special:Contributions/~2026-44219-27|~2026-44219-27]] ([[User talk:~2026-44219-27|لێدوان]]) بۆ دوایین پێداچوونەوەی [[User:Amine yousefi|Amine yousefi]] گەڕێندرایەوە 666423 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:YPJ Fighters.jpg|center|250px]] <center>'''[[یەکینەکانی پاراستنی ژنان]]''' (یەپەژە) هێزێکی چەکداری تایبەتە بە ژنان کە باڵێکی [[یەکینەکانی پاراستنی گەل]]ن. <center/> hg6yxja2h1my0cm8r0lahjaqwe2s8be 0 162987 1623878 1444205 2026-08-12T13:32:49Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە) 1623878 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ئیمێلی بیاتریک ئیپای<!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | image = Beatrice Epaye (Central African Republic) - International Women of Courage Awards 2015.jpg | alt = | caption = ئیمێلی لە ساڵی ٢٠١٥ | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = بەنزیکی. ١٩٥٦<!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} or {{Birth-date and age|birth date†}} --> | birth_place = | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|death date†|birth date†}} --> | death_place = | nationality = [[کۆماری ئەفریقای ناوەندی|ئەفریقای ناوەندی]] | other_names = | occupation = سیاسی{{ھن}}فێرکەر | years_active = | known_for = بەڕێوبەری ڕێکخراوی دەنگی دڵ{{ھن}}وەزیر | notable_works = }} '''ئیمێلی بیاتریک ئیپای''' (لە دایکبووی ١٩٥٦) کەسایەتی سیاسیی و فێرکەر لە [[کۆماری ئەفریقای ناوەندی]]. پێشتر وەزیر و ئەندام پەرلەمانی وڵات بووە. ئیپایی پارێزەربووە بۆ باشترکردنی حکوومەت، ئابووری، ئازادی کۆمەڵگای مەدەنی، بەرگریکردن لەمافەکانی مرۆڤ و گەیاندنی پەیامی یەکێتیی نەتەوەیی. لە ساڵی ٢٠١٥، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکا خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.<ref name="Women of Courage (2015)">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Biographies of 2015 Award Winners|ناونیشان=https://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2015/bio/index.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150307040454/http://www.state.gov/s/gwi/programs/iwoc/2015/bio/index.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=U.S. State Department|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٥}}</ref> == ژیان == ئیمێلی لە ساڵی ١٩٥٦ لەدایکبووە، ڕاھێنانی بۆ بوون بە مامۆستا کردووە. ئیمێلی تێکەڵی کاری بازرگانی بووە و لەبواری گواستنەوەی خێزانی کاریکردووە.<ref name="PanaPress (2001)">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=La Voix du coeur, dernier refuge des enfants de la rue de Bangui|ناونیشان=http://www.panapress.com/La-Voix-du-coeur,-dernier-refuge-des-enfants-de-la-rue-de-Bangui--12-611903-134-lang2-index.html|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Pana Press|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠١}}</ref> === ڕێکخراو === ڕێکخراوی دەنگی دڵ (La Fondation la Voix du coeur) لە ساڵی ١٩٩٤ لەلایەن لوسیان پاتاسی دامەزرا، ژنی سەرۆکی ئەوکاتەی وڵات، مەبەست لە ڕێکخراوەکە سەرپەرشتیکردنی منداڵانی سەرشەقام بوو.<ref name="PanaPress (2001)"/> ڕێکخراوەکە دەکەوێتە شاری بەنگویی.<ref name="Children of Africa Foundation">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Subvention au centre d’accueil La Voix du Cœur|ناونیشان=http://www.childrenofafrica.org/centres-subventionnes/subvention-au-centre-daccueil-la-voix-du-coeur|بڵاوکەرەوە=Children of Africa Foundation|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121118074001/http://www.childrenofafrica.org/centres-subventionnes/subvention-au-centre-daccueil-la-voix-du-coeur|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121118074001/http://www.childrenofafrica.org/centres-subventionnes/subvention-au-centre-daccueil-la-voix-du-coeur |date=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ }}</ref> ئەرکی ڕێکخراوەکە درووستکردنی بەھەشتێکی سەلامت بوو دوور لە تووندووتیژی بۆ منداڵان، گرنگیدان بەخوێندن، دابینکردنی پێداویستی تەندرووستی و سەلامەتی منداڵان بوو.<ref name="Bamford (2007)">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Bamford|یەکەم١=Emily|سەردێڕ=Voix du Coeur Centre provides a safe haven for Bangui’s street children|ناونیشان=http://www2.unicef.org:60090/protection/car_41176.html|بڵاوکەرەوە=UNICEF|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160303225900/http://www2.unicef.org:60090/protection/car_41176.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای مردنی لوسیان لە ساڵی ٢٠٠٠، ئەو ئیپای بووە بەڕێوبەری ڕێکخراوەکە.<ref name="PanaPress (2001)"/> === ژیانی سیاسی === لە ساڵی ٢٠٠٣، ژەنەراڵ فرانسیس بۆزیز کودەتایەکی بەسەر حوکمڕانی پاتاسی کرد، دەسەڵاتی لە کۆماری ئەفریقای ناوەندی گرت.<ref name="Osarge (2014)2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The History of Central African Republic|ناونیشان=http://www.osargenews.com/history-info/central-african-republic/|وێبگە=osargenews.com|بڵاوکەرەوە=Osarge News|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوت=٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190527145305/http://www.osargenews.com/history-info/central-african-republic/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئایاری ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> فرانسیس حکوومەتێکی ئینتقالی درووستکرد، بەبەشداریپێکردنی زۆربەی حیزبە ئۆپۆزسیۆنەکانیش. لە ساڵی ٢٠٠٤، ڕەشنووسی دەستووریان نووسیەوە. ئیپایی وەک سەرۆکی کارووباری دەرەوە لەپەرلەمان دەستبەکاربوو لەماوەی ٢٠٠٣ بۆ ٢٠٠٥، دواتر بوو بە وەزیری بازرگانی و پیشەسازی.<ref name="National Endowment">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Crisis in the Central African Republic|ناونیشان=http://www.ned.org/events/crisis-in-the-central-african-republic|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=National Endowment for Democracy|ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150415232143/http://ned.org/events/crisis-in-the-central-african-republic|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠١٥}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٣، ھاوپەیمانیەتیێکی سەربازی لەژێرناوی سیلیکا دەستیان بەسەر حکوومەتەکەی بۆزیزدا گرت. میشێل جۆتۆدیا خۆی بەسەرۆکی وڵات دانا و قەیرانێکیشی بەسەر وڵاتەکەیدا درووستکرد. جۆتۆدیا سەرکردەیەکی موسڵمانبوو کە حوکمی بەسەر وڵاتێکی زۆرینە کریستیاندا دەکرد کە لەئەنجامدا تووندووتیژی زۆر لە وڵاتەکە کەوتەوە، لەکۆتاییدا جۆتۆدیا دەستی لەکارکێشایەوە.<ref name="Paracchini (2014)">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Paracchini|یەکەم١=Andrea|سەردێڕ=Béatrice Epaye: la transition en Centrafrique a piétiné, maintenant la relance|ناونیشان=http://www.altermondes.org/beatrice-epaye-transition-en-centrafrique-pietine-maintenant-relance/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Alter Mondes|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190527145306/http://www.altermondes.org/beatrice-epaye-transition-en-centrafrique-pietine-maintenant-relance/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئایاری ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان]]، یەکێتیی ئەفریقا لەگەڵ حکوومەتی فەڕەنسا ھێزی سەربازیان ڕەوانی وڵاتەکە کرد بۆئەوەی ئارامی بەخۆیەوە ببینێت.<ref name="Osarge (2014)2"/> دواتر حوکمەتێکی کاتی پێکھێنرا و جارێکی تر ئیپای پلەیەکی وەرگرت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ژن}} {{پۆلی کۆمنز|Émilie Béatrice Epaye}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:ژنانی کۆماری ئەفریقای ناوەندی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:١٩٥٦]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١٩٥٠]] [[پۆل:ژنە سیاسەتوانەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە]] kmv3r8wfw2kiu1m9haf4p0u8kfyt2ml 0 163303 1624202 1398130 2026-08-13T04:36:53Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕووسیا-کۆلکە) 1624202 wikitext text/x-wiki {{Infobox weapon |name=ئێس-٤٠٠ تریومف | image= [[پەڕگە:С-400 «Триумф».JPG|300px|بێچوارچێوە]] | image_size = 300 |caption=سیستمی مووشەکی دژە بالافڕی ئێس-٤٠٠ تریومف |origin= [[ڕووسیا]] |type=سیستمی [[مووشەکی ڕووبەر بۆ ھەوا]]/[[مووشەکی دژە بالیستیکی]] بزۆک <!-- Type selection --> |is_ranged= |is_bladed= |is_explosive= |is_artillery= |is_vehicle=yes |is_missile= |is_UK=yes <!-- Service history --> |service=٢٨ نیسان ٢٠٠٧ – ئێستا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Зенитный ракетный комплекс ЗРК С-400 Триумф 2020 года, технические характеристики (ТТХ), скорость системы, фото и видео|ناونیشان=https://militaryarms.ru/boepripasy/rakety/zrk-s-400-triumf/|وێبگە=militaryarms.ru|ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٠|زمان=ru|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200406103010/https://militaryarms.ru/boepripasy/rakety/zrk-s-400-triumf/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی نیسانی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |used_by= بەکارھێنەری سەرەکی: [[ڕووسیا]]{{ھن}}بۆ ئەوانی تر[[#بەکارھێنەران|بەشی بەکارھێنەران]] ببینە |designer=[[Almaz-Antey]] |manufacturer=[[MKB Fakel|Fakel Machine-Building Design Bureau]] |unit_cost=٣٠٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی بۆ ھەر یەکە پێکدێ لە ٩ مووشەک ھاوێژ، ١٢٠ مووشەک، ئۆتۆمبیلەکانی فەرمان و پشتیوانی. |production_date= |number=~٤٢٠ (٢٠١٧)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Game Changer: China Will Soon Have S-400 Air Defense Systems Defending Its Skies|ناونیشان=https://sputniknews.com/military/201702151050707023-china-s400-production-stage-analysis/|وێبگە=sputniknews.com|ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٠|زمان=en}}</ref> |variants= <!-- General specifications NOTICE: THIS IS FOR THE SYSTEM, NOT THE MISSILE!!!--> |spec_label= |weight= |length= |part_length= |width= |height= |diameter= |crew= <!-- Vehicle specifications --> |armour= |primary_armament= |secondary_armament= |engine= [[YaMZ]]-٨٤٢٤٫١٠ دیزل V12 |engine_power= ٤٠٠ HP/294kW |pw_ratio= |transmission= [[YaMZ]] |payload_capacity= |suspension= Leaf spring |clearance= ٤٨٥ م. م |wingspan= |propellant= |fuel_capacity= |vehicle_range=٤٠٠ km (40N6E missile){{ھن}}250 km (48N6 missile){{ھن}}120 km (9M96E2 missile){{ھن}}40 km (9M96E missile) |ceiling= |altitude= |boost= |guidance= |steering= |accuracy= |launch_platform= |transport= }} '''ئێس-٤٠٠ تریومف''' ({{بە ڕووسی|C-400 Триумф}}) (ناوی ڕا گەیاندنی ناتۆ: '''SA-21 Growler''') پێشتر ناسراو بە '''S-300PMU-3'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://nationalinterest.org/blog/the-buzz/russias-s-400-game-changer-the-middle-east-america-should-22760|سەردێڕ=Russia's S-400 Is a Game Changer in the Middle East (and America Should Worry)|یەکەم=Stephen|دوایین=Bryen|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171019163832/http://nationalinterest.org/blog/the-buzz/russias-s-400-game-changer-the-middle-east-america-should-22760|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سیستمی مووشەکی دژە بالافڕی ڕووبەر بۆ ھەوای پەرەپیدراو لە ساڵەکانی ١٩٩٠ لەلایەن کۆمپانیای ئەلماز ڕووسیایە. ئێس-٤٠٠ پلەبەرزکردنەوەی بنەماڵەی سیستمی [[ئێس-٣٠٠ (مووشەک)|ئێس-٣٠٠]]یە. لە ساڵی ٢٠٠٧وە لە ھێزە چەکدارەکانی ڕووسیادا خزمەت دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Зенитная ракетная система С-400 Триумф {{!}} Каталог Рособоронэкспорт|ناونیشان=http://roe.ru/catalog/protivovozdushnaya-oborona/zenitnye-raketnye-kompleksy-i-ustanovki/s-400-triumf/|وێبگە=roe.ru|ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٠|زمان=ru|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200301180034/http://roe.ru/catalog/protivovozdushnaya-oborona/zenitnye-raketnye-kompleksy-i-ustanovki/s-400-triumf/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == بەکارھێنەران == [[پەڕگە:Current operators of the S-400 missile system.svg|350px|وێنۆک|ناوەڕاست|بەکارھێنەرانی ئیستای سیستمی مووشەکی ئێس-٤٠٠]] ;{{ئاڵا|ڕووسیا}} ;{{ئاڵا|بیلاڕووس}} ;{{ئاڵا|چین}} ;{{ئاڵا|تورکیا}} === بەکارھێنەران داھاتوو === ;{{ئاڵا|عەرەبستانی سعوودی}} ;{{ئاڵا|ھیندستان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|شەڕ|فڕین|ڕووسیا}} {{پۆلی کۆمنز|S-400 Triumf}} {{ڕووسیا-کۆلکە}} [[پۆل:مووشەکی ڕووبەر بۆ ھەوا]] [[پۆل:چەکە دژە بالافڕەکان]] 12ou5a74yvc0huzbc4m3d34pcr8zno0 0 163796 1624161 1619586 2026-08-13T01:36:24Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، وەرزش-کۆلکە، تۆپی پێ-کۆلکە) 1624161 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی یاریزانی تۆپی پێ |ناوی تەواو=ئێرلینگ براوت ھاڵاند<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Derfor byttet han fra Håland til Haaland |trans-title=The reason he changed from Håland to Haaland |زمان=no |newspaper=Dagbladet |ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.dagbladet.no/sport/derfor-byttet-han-fra-haland-til-haaland/71617171/amp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200203185824/https://www.dagbladet.no/sport/derfor-byttet-han-fra-haland-til-haaland/71617171/amp |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |goals2=٠ |years3=٢٠١٧ |years2=٢٠١٦ - ٢٠١٧ |years1=٢٠١٥ - ٢٠١٦ |caps4=٣٩ |caps3=٤ |caps2=١٦ |caps1=١٤ |goals4=١٤ |goals3=٢ |goals1=١٨ |clubs4=مۆڵدە |clubs3=مۆڵدە |clubs2=برینە |clubs1=برینە ٢ |یانەی ئێستا=[[یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی|مانچستەر سیتی]] |باڵا=١٫٩٤ مەتر |جێگای یاریکردن=[[ھێرشبەر (تۆپی پێ)|ھێرشبەر]] |ڕێکەوتی لەدایکبوون={{ڕێکەوتی لەدایکبوون و تەمەن|٢٠٠٠|٧|٢١}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/253989/erling-haaland |سەردێڕ=Erling Haaland: Overview |بڵاوکەرەوە=ESPN |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201127150717/https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/253989/erling-haaland |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |شوێنی لەدایکبوون=[[لیدز]]، ئینگلتەرا |years4=٢٠١٧ - ٢٠١٩ |وێنە=FC RB Salzburg versus SV Mattersburg (4. Juli 2019) 29.jpg|ناو=ئێرڵینگ ھاڵاند|سەردێڕ=ھاڵاند لە میانەی یارییەك لەگەڵ [[یانەی تۆپی پێی ڕێد بوڵ سالتزبورگ|ڕێد بوڵ ساڵزبۆڕگ]] ′′٢٠١٩″|ژمارەی یانە=٩|youthclubs1=برینە|youthyears1=٢٠٠٥ - ٢٠١٦|youthclubs2=مۆڵدە|youthyears2=٢٠١٧|clubs5=[[یانەی تۆپی پێی ڕێد بوڵ سالتزبورگ|ڕێد بوڵ سالتزبورگ]]|years5=٢٠١٩ - ٢٠٢٠|caps5=١٦|goals5=١٧|clubs6=[[بۆروسیا دۆرتمۆند]]|years6=٢٠٢٠ - ٢٠٢٢|caps6=٦٧|goals6=٦٢|clubs7=[[یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی|مانچستەر سیتی]]|years7=٢٠٢٢ - ئێستا|caps7=٥|goals7=٩|nationalteam1=هەڵبژاردەی نەرویج - خوار ١٥ ساڵ|nationalyears1=٢٠١٥|nationalcaps1=٤|nationalgoals1=٤|nationalteam2=هەڵبژاردەی نەرویج - خوار ١٦ ساڵ|nationalyears2=٢٠١٦|nationalcaps2=١٧|nationalgoals2=١|nationalteam3=هەڵبژاردەی نەرویج - خوار ١٧ ساڵ|nationalyears3=٢٠١٧|nationalcaps3=٥|nationalgoals3=٢|nationalteam4=هەڵبژاردەی نەرویج - خوار ١٨ ساڵ|nationalyears4=٢٠١٧|nationalcaps4=٦|nationalgoals4=٦|nationalteam5=هەڵبژاردەی نەرویج - خوار ١٩ ساڵ|nationalyears5=٢٠١٨|nationalcaps5=٦|nationalgoals5=٦|nationalteam6=هەڵبژاردەی نەرویج - خوار ٢٠ ساڵ|nationalyears6=٢٠١٩|nationalcaps6=٥|nationalgoals6=١١|nationalteam7=هەڵبژاردەی نەرویج - خوار ٢١ ساڵ|nationalyears7=٢٠١٨|nationalcaps7=٣|nationalgoals7=٠|nationalteam8=هەڵبژاردەی نەرویج|nationalyears8=٢٠١٩ - ئێستا|nationalcaps8=٢١|nationalgoals8=٢٠|club-update=٣١ی ئابی ٢٠٢٢|nationalteam-update=٢٧ی ئابی ٢٠٢٢}} '''ئێڕڵینگ بڕاوت ھاڵاند''' ({{بە نەرویژی|Erling Braut Haaland}}؛ لەدایکبووی ٢١ی تەممووزی ٢٠٠٠) [[تۆپی پێ|یاریزانێکی تۆپی پێی]] بەڕەگەز نەرویجیە کە وەک [[ھێرشبەر (تۆپی پێ)|ھێرشبەرێک]] یاری بۆ یانەی تۆپی پێی [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی|مانچستەر سیتی]] ئینگلیزی و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نەرویژ|ھەڵبژاردەی نیشتمانی نەرویج]] دەکات ، ھاڵاند دەیتوانی یاری بۆ ھەڵبژاردەی [[ئینگلتەرا]] بکات بەڵام ئەو [[نەرویژ|نەرویژی]] ھەڵبژارد. == سەرەتای کاروانی وەرزشی == سەرەتایی یاریکردنی ھاڵاند لەگەڵ یانەی [[براین]] بوو لە وەرزی ٢٠١٥–٢٠١٦، ھاڵاند یاری بۆ تیپی دووەمی یانەی [[براین]] دەکرد، توانی ١٨ گۆڵ بکات لە ١٤ یاری، ئەو کات تەمەنی ١٥ ساڵ بوو لە ساڵی ٢٠١٦ سەرخرا بۆ تیپی یەکەمی [[براین]]. == کاروانی وەرزشی لەگەڵ یانەکانی == سەرەتایی ژیانی وەرزشی لە یانەی شارەکەی بوو یانەی [[براین]] لە ٢٠١٦ ساڵی دواتر یانەی [[براینی]] بەرەو [[مۆڵدە]] بەجێھێشت ماوەی دوو ساڵ لەوێ بوو. لە زستانی ٢٠١٩ ڕوویکردە یانەی [[سالزبۆرگ]]ی [[نەمسا|نەمساوی]] بە بڕی ٢٠ ملیۆن پاوەند، لە وەرزی ٢٠١٨–٢٠١٩ لە [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا|خولی یانە پاڵەوانەکان]] لە قۆناغی کۆمەڵەکان لە کۆی ٦ یاری ٨ گۆڵی تۆمار کرد لەگەڵ [[سالزبۆرگ]]. ھاڵاند لە یەکەم وەرزی لەگەڵ [[ساڵزبۆرگ]] توانی خولی [[نەمسا|نەمساوی]] و جامی [[نەمسا]]ی بباتەوە لە ساڵی ٢٠١٩. == ئەزموونی لەگەڵ ھەڵبژاردە == لەکاتێکدا ھاڵاند دەیتوانی ھەڵبژاردەی [[ئینگلتەرا]] ھەڵبژێرێت بەڵام ھەڵبژاردەی [[نەرویژ|نەرویجی]] ھەڵبژارد. چەند یارییەکی لە چەند تەمەنێکی جیاوازدا بۆ ئەنجام داوە لە [[جامی جیھانی لاوان|مۆندیالی لاوانی]] ٢٠١٩ توانی ببێتە گۆڵکاری پاڵەوانێتییەکە بە تۆمارکردنی ٩ گۆڵ کە ھەر ٩ گۆڵەکە لە یاریکدا تۆماری کرد بەرامبەر [[ھۆندووراس|ھیندۆراس]]. لەگەڵ ھەڵبژاردەی [[نەرویژ|نەرویجی]] خوار تەمەن ١٩ ساڵ لە ٢٧ی ئازاری ساڵی ٢٠١٨ یەکەم ھاتریکی تۆمار کرد دژی [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] کاتێک بە ئەنجامی ٥–٤ سەرکەوتنیان بەدەستھێنا یارمەتی وڵاتەکەیدا بۆ سەرکەوتن بۆ [[یۆرۆی خوار تەمەن ١٩ ساڵ]]. لە ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨ ھاڵند گۆڵی بۆ [[نەرویژ|نەرویج]] کردووە لە یارییەک کە ١ بە ١ بەرامبەر [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]] بووە لە ٢٠١٨ لە جامی [[یۆرۆی خوار تەمەن ١٩ ساڵان]]. لە ٣٠ی ئایاری ٢٠١٩ ھاڵاند توانیویەتی ٩ گۆڵ بۆ [[نەرویژ]] بکات لە کۆی ١٢ گۆڵ بەرامبەر [[ھۆندووراس|ھیندۆراس]] کە [[نەرویژ]] براوە بووە لە ٢٠١٩ لە جامی [[مۆندیالی ھەڵبژاردەکان بۆ خوار ٢٠ ساڵان]] لە [[لوبلین]]، [[پۆڵەندا|پۆلەندا]]. ئەو بردنەوەی [[نەرویژ]] گەورەترین بردنەوەی جامەکە بوو بەرامبەر [[ھۆندووراس|ھیندۆراس]]. لە بەرامبەریش گەورەترین دۆران بوو لە مێژووی ھەڵبژاردەی [[ھۆندووراس]]. ئەم ئامارانە ھەموو لەلایەن یەک یاریزانەوە تۆمار کراون لە ١ یاری بتوانێ ئەوەندە گۆڵە بکات لەو جامە و ھەروەھا گەورترین بردنەوەی مێژووی ئەو جامەش بووە. سەڕەڕای سەرنەکەوتی [[نەرویژ]] بۆ قۆناغی ١٦، بەڵام ھاڵاند توانی ببێتە گۆڵـکاری پاڵەوانێتییەکە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [[:en:Erling_Braut_Håland|ویکیپیدیای ئینگلیزی]] * [https://www.transfermarkt.com/erling-haaland/profil/spieler/418560 وێبگەی ترانسفەر مارکێت] {{تووڵی دەروازە|وەرزش|تۆپی پێ|ژیاننامە|شانشینی یەکگرتوو|دەیەی ٢٠٠٠}} {{پۆلی کۆمنز|Erling Braut Haaland}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{وەرزش-کۆلکە}} {{تۆپی پێ-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٠]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی نەرویژی]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان]] [[پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ]] [[پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] [[پۆل:یاریزانانی بۆروسیا دۆرتموند]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] r2y8nnhnihmrmr3nbf9tipa69xnf3uo 0 166219 1624262 1503480 2026-08-13T08:04:55Z Cromenio 77516 1624262 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Psi2.svg|وێنۆک]] '''دەرونناسیی پیشەسازی''' ({{ئینگ|Industrial and organizational psychology}}) لقێکی زانستی [[دەروونناسی]]ە ھەولی زیادکردن و پەرەپێدانی بەرھەمی [[پیشەسازیە]] بنەماو یاساکانی دەرونناسی پەیرەودەکات لە بواری [[پیشەگەر]]ی و [[بەرھەم]] ھێنان دا ئامانجی بەرزکردنەوەی ئاستی بەرھەمھێنانی [[کرێکار]] و دەستەی کارگەران لە ڕێگەی پەیرەوکردنی ڕێنمایییەکانی دەروونناسی و بیردۆزەکانی کە دەبنە ھۆی چارەسەرکردنی ئەو گرفتانەی دێتە ڕێگای کرێکاران لە میانەی کارەکانیاندا یەکێکی دیکە لە ئامانجە کانی بەدەست ھێنانی ڕەزامەندی کرێکار لە ڕێگەی خۆکردنی کەشوھەوای ماددی و [[کۆمەڵایەتی]] ھەروەھا بەدەست ھێنانی زۆرترین بری بەرھەمھێنان و باشترین جۆر لە ماوەیکی کورتدا یەکێکی دیکە لە ئامانجەکانی دەرونناسی پیشەسازی شیکردنەوەی [[کار]] و مەشقی [[سەرباز]]ی و گەران بە دوای کرێکار و دەستنیشانکردن و پۆلین کردنی پیشەیی و [[نەخشە]]دانانی کار لە دواین ئامانج دابینکردنی [[ئاسایش]]ی پیشەسازی و کەمکردنەوەی ڕووداوەکانی کار و ماندووبوونی کرێکار. == ئەمانەش ببینە == *[[دەروونناسیی پەروەردەیی]] *[[دەروونناسیی فیزیۆلۆژی]] == سەرچاوەکان == * کتێبی سایکۆلۆژیای گشتی نوسینی دکتۆر کەریم شەریف قەرەچەتانی چاپۆ چوارەم ٢٠١٥ ژمارەی سپاردن ٨٢٣ سالی ٢٠٠٥ * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://ar.wikipedia.org/wiki/علم_النفس_الصناعی|سەردێڕ = علم النفس الصناعی|زمان = عەرەبی|سەردان = ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠}} * کتێبی دەرونناسی مێدیایی نوسینی نوسەران کەمال فاروق - محمد عبدوالە کەلاری چاپی یەکەم ٢٠١٣ ژمارەی سپاردن ٧٤ سالی٢٠١٣ {{تووڵی دەروازە|دەروونناسی|پەروەردە}} {{پۆلی کۆمنز|Industrial and organizational psychology}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 6warcq827wm0rslzbt853v5aqr1i81y 2 167640 1624373 1623755 2026-08-13T11:56:58Z Kushared 5048 1624373 wikitext text/x-wiki === بەشی یەکەم === <div style="border:1px solid #8a99d9; background-color:#ECECFF; padding:14px 70px 14px 15px; margin:10px auto; position:relative; border-radius:2px; direction:rtl; text-align:right; font-size:95%; line-height:1.6;"> ئەگەر ھێشتا وتارەکانت لە خشتەکانی خوارەوە تەواو نەبووە و گرنگیپێدانیان ماوە تکایە دوودڵ مەبە لە گرنگیپێدانیان و دەستکاریکردنەوەی خشتەکە <div style="position:absolute; top:50%; left:15px; transform:translateY(-50%); font-size:34px; line-height:1;">🔖</div> </div> ئەو خشتانەی کە تایبەتن بە خشتەی فیزیک و بەشی یەکەمی تەواوکراوە {| class="wikitable sortable" |- ! # !! ویکیپیدیای ئینگلیزی !! کوردی !قەبارەی وتار !ئەرک بۆ !ئاستی پەرەپێدان !ڕەوش !دادوەران !خاڵ(کان) !ڕێژە |- | 1 || [[:en:United_States_Physics_Olympiad|United_States_Physics_Olympiad]] || [[ئۆڵۆمپیادی نیشتمانی فیزیای ئەمریکا]] | |[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | |تەواو |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |100 |- | 2 || [[:en:His_Dark_Materials|His_Dark_Materials]] || [[کەرەستە تاریکەکانی]] | |[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | | |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |100 |- | 3 || [[:en:International_Physics_Olympiad|International_Physics_Olympiad]] || [[ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی فیزیا]] | |[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | |تەواو |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |100 |- | 6 || [[:en:The_Feynman_Lectures_on_Physics|The_Feynman_Lectures_on_Physics]]|| [[وانەکانی فیزیک لەلایەن فاینمان]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |100 |- | 7 || [[:en:Physical_Review|Physical_Review]]|| [[فیزیکاڵ ڕیڤیو]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |90 |- | 8 || [[:en:Physical_Review_Letters|Physical_Review_Letters]]|| [[فیزیکاڵ ڕیڤیو لێتەرز]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |100 |- | 9 || [[:en:On_the_Heavens|On_the_Heavens]]|| [[لەسەر ئاسمانەکان]] | |[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | |تەواو |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |90 |- | 10 || [[:en:Museo_Galileo|Museo_Galileo]]|| [[مۆزەخانەی گالیلۆ]] | |[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |100 |- | 11 || [[:en:Nature_Physics|Nature_Physics]]|| [[نەیچەر فیزیکس]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |100 |- | 12 || [[:en:A_Universe_from_Nothing|A_Universe_from_Nothing]]|| [[گەردوونێک لە هیچەوە]] | |[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | |تەواو |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |100 |- | 13 || [[:en:Physics_Today|Physics_Today]]|| [[فیزیکس تودەی]] | | [[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | | تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |95 |- | 14 || [[:en:On_Generation_and_Corruption|On_Generation_and_Corruption]]|| [[دەربارەی بوون و لەناوچوون]] | |[[بەکارهێنەر:Chinese Horse From Kaso Mall|Chinese Horse From Kaso Mall]] | |تەواو بووە. |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |2 |95 |- | 15 || [[:en:International_Young_Physicists'_Tournament|International_Young_Physicists'_Tournament]]|| [[پێشبڕکێی نێونەتەوەییی فیزیازانانی گەنج]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |2 |95 |- | 16 || [[:en:American_Journal_of_Physics|American_Journal_of_Physics]]|| [[ئەمریکان جۆرناڵ ئۆف فیزیکس]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |2 |95 |- | 17 || [[:en:Reviews_of_Modern_Physics|Reviews_of_Modern_Physics]]|| [[ڕیڤیوز ئۆف مۆدێرن فیزیکس]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو کراوە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |2 |90 |- | 18 || [[:en:New_York_Hall_of_Science|New_York_Hall_of_Science]]|| [[ھۆڵی زانستی نیویۆرک]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |2 |90 |- | 19 || [[:en:Physikalische_Zeitschrift|Physikalische_Zeitschrift]]|| [[فیزیکالیشە زایتشریفت]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |❌ ڕەتکرایەوە کەمتر لە ١٠٠٠ بایت |0 |- | 22 || [[:en:Journal_of_Applied_Physics|Journal_of_Applied_Physics]]|| [[ژوورناڵ ئۆف ئەپڵاید فیزیکس]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |2 |90 |- | 23 || [[:en:Course_of_Theoretical_Physics|Course_of_Theoretical_Physics]]|| [[خولی فیزیکی تیۆریک]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |90 |- | 25 || [[:en:Zeitschrift_für_Physik|Zeitschrift_für_Physik]]|| [[زایتشریفت فور فیزیک]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |90 |- | 26 || [[:en:Physics_Reports|Physics_Reports]]|| [[فیزیکس ڕیپۆرتس]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |❌ ڕەتکرایەوە کەمتر لە ١٠٠٠ بایت |0 |- | 27 || [[:en:Acta_Physica_Polonica|Acta_Physica_Polonica]] || [[ئاکتا فیزیکا پۆلۆنیکا]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |90 |- | 28 || [[:en:Langevin_dynamics|Langevin_dynamics]] || [[داینامیکی لانجێڤین]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |80 |- | 30 || [[:en:Mathematisch-Physikalischer_Salon|Mathematisch-Physikalischer_Salon]] || [[ماتیماتیش-فیزیکالیشەر سالۆن]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |70 |- | 31 || [[:en:Physics-Uspekhi|Physics-Uspekhi]] || [[فیزیکس-ئۆسپێخی]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |80 |- | 32 || [[:en:MinutePhysics|MinutePhysics]] || [[مینیت فیزیکس]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |95 |- | 33 || [[:en:Tempio_Voltiano|Tempio_Voltiano]] || [[تێمپیۆ ڤۆڵتیانۆ]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |2 |90 |- | 34 || [[:en:Gravitation_(book)|Gravitation_(book)]] || [[گراڤیتەیشن]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |80 |- | 35 || [[:en:The_Evolution_of_Physics|The_Evolution_of_Physics]] || [[پەرەسەندنی فیزیک]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |90 |- | 38 || [[:en:Living_Reviews_in_Relativity|Living_Reviews_in_Relativity]] || [[لیڤینگ ڕیڤیوز ئین ڕێلاتیڤیتی]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |90 |- | 39 || [[:en:Annals_of_Physics|Annals_of_Physics]] || [[ئاناڵز ئۆف فیزیکس]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |❌ ڕەتکرایەوە کەمتر لە ١٠٠٠ بایت |0 |- | 40 || [[:en:Ospedale_del_Ceppo|Ospedale_del_Ceppo]] || [[ئۆسپێدالێ دێل چێپۆ]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |2 |80 |- | 41 || [[:en:De_motu_corporum_in_gyrum|De_motu_corporum_in_gyrum]] || [[دی مۆتو کۆرپۆروم ئین گیروم]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |90 |- | 44 || [[:en:Journal_of_Chemical_&_Engineering_Data|Journal_of_Chemical_&_Engineering_Data]] || [[جۆرناڵ ئۆف کیمیکاڵ ئاند ئینجینییەرینگ داتا]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |90 |- | 45 || [[:en:Journal_of_Physics_A|Journal_of_Physics_A]] || [[جۆرناڵ ئۆف فیزیکس ئەی]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |❌ ڕەتکرایەوە کەمتر لە ١٠٠٠ بایت |0 |- | 46 || [[:en:Stanford_Physics_Information_Retrieval_System|Stanford_Physics_Information_Retrieval_System]] || [[ستانفۆرد فیزیکس ئینفۆرمەیشن ڕیتریڤاڵ]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |90 |- | 47 || [[:en:Physica_(journal)|Physica_(journal)]] || [[فیزیکا]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە |[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] |1 |90 |- | 48 || [[:en:Foundations_of_Physics|Foundations_of_Physics]] || [[بنەماکانی فیزیا]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 49 || [[:en:Société_Française_de_Physique|Société_Française_de_Physique]] || [[کۆمەڵگە فرانسیس دی فیزیک]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 51 || [[:en:Journal_of_Physics:_Condensed_Matter|Journal_of_Physics:_Condensed_Matter]] || [[گۆڤاری فیزیا: ماددە چڕکراوەکان]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 54 || [[:en:Seven_Brief_Lessons_on_Physics|Seven_Brief_Lessons_on_Physics]] || [[حەوت وانەی کورت لەسەر فیزیا]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 56 || [[:en:New_Journal_of_Physics|New_Journal_of_Physics]] || [[گۆڤاری نوێی فیزیا]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 57 || [[:en:EPL_(journal)|EPL_(journal)]] || [[نامەکانی یۆرۆفیزیک]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 60 || [[:en:Physical_Review_E|Physical_Review_E]] || [[پێداچوونەوەی فیزیکی E]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 62 || [[:en:Carbon_(journal)|Carbon_(journal)]] || [[کاربۆن]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 63 || [[:en:Chinese_Physics_B|Chinese_Physics_B]] || [[فیزیای چینی B]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 66 || [[:en:Proceedings_of_the_Russian_Academy_of_Sciences|Proceedings_of_the_Russian_Academy_of_Sciences]] || [[بەڵگەنامەکانی ئەکادیمیای زانستەکان]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 67 || [[:en:Középiskolai_Matematikai_és_Fizikai_Lapok|Középiskolai_Matematikai_és_Fizikai_Lapok]] || [[گۆڤاری بیرکاری و فیزیایی بۆ قوتابخانە ناوەندییەکان]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 68 || [[:en:Canadian_Journal_of_Physics|Canadian_Journal_of_Physics]] || [[گۆڤاری فیزیای کەنەدی]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 69 || [[:en:Modern_Physics_Letters_A|Modern_Physics_Letters_A]] || [[فیزیای مۆدێرن پیتەکان A]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 71 || [[:en:International_Journal_of_Theoretical_Physics|International_Journal_of_Theoretical_Physics]] || [[گۆڤاری نێودەوڵەتی فیزیای تیۆری]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 72 || [[:en:Applied_Physics_A|Applied_Physics_A]] || [[فیزیای کارپێکراو A]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 73 || [[:en:Pramana_(journal)|Pramana_(journal)]] || [[پرامانا]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 74 || [[:en:Berkeley_Physics_Course|Berkeley_Physics_Course]] || [[خولی فیزیای بێرکلی]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 75 || [[:en:Blue_Obelisk|Blue_Obelisk]] || [[ئۆبێلیسکی شین]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 76 || [[:en:Zeitschrift_für_Naturforschung_A|Zeitschrift_für_Naturforschung_A]] || [[Zeitschrift fÃ1⁄4r ناتورفۆرشونگ ئەی]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 77 || [[:en:Visions_(book)|Visions_(book)]] || [[دیدگاکان (کتێب)]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 79 || [[:en:Physical_Review_X|Physical_Review_X]] || [[پێداچوونەوەی فیزیکی X]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 80 || [[:en:International_Physicists'_Tournament|International_Physicists'_Tournament]] || [[پاڵەوانێتی نێودەوڵەتی فیزیازان]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 82 || [[:en:Physics_Letters_B|Physics_Letters_B]] || [[فیزیا پیتەکان B]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 83 || [[:en:Journal_of_Statistical_Physics|Journal_of_Statistical_Physics]] || [[گۆڤاری فیزیای ئاماری]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 85 || [[:en:International_Journal_of_Thermophysics|International_Journal_of_Thermophysics]] || [[گۆڤاری نێودەوڵەتی فیزیای گەرمی]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 86 || [[:en:Acta_Physica_Sinica|Acta_Physica_Sinica]] || [[ئاکتا فیزیکا سینیکا]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 87 || [[:en:Brazilian_Journal_of_Physics|Brazilian_Journal_of_Physics]] || [[گۆڤاری فیزیای بەڕازیلی]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 88 || [[:en:European_Physical_Journal_A|European_Physical_Journal_A]] || [[گۆڤاری فیزیایی ئەوروپی A]] | | | | | | | |- | 89 || [[:en:Open_Physics|Open_Physics]] || [[گۆڤاری فیزیای ئەوروپای ناوەڕاست]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 90 || [[:en:Chinese_Journal_of_Physics|Chinese_Journal_of_Physics]] || [[گۆڤاری فیزیای چینی]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 91 || [[:en:Frontiers_of_Physics|Frontiers_of_Physics]] || [[سنوورەکانی فیزیا لە چین]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 92 || [[:en:Journal_of_Physics_B|Journal_of_Physics_B]] || [[گۆڤاری فیزیا B]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 93 || [[:en:Physics_(magazine)|Physics_(magazine)]] || [[فیزیا]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 95 || [[:en:God_and_the_New_Physics|God_and_the_New_Physics]] || [[خودا و فیزیای نوێ]] | | | | | | | |- | 97 || [[:en:Journal_of_Renewable_and_Sustainable_Energy|Journal_of_Renewable_and_Sustainable_Energy]] || [[گۆڤاری وزەی نوێبووەوە و بەردەوام]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 98 || [[:en:Conceptual_physics|Conceptual_physics]] || [[فیزیای چەمکی]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 100 || [[:en:Ukrainian_Physicists'_Tournament_for_University_Students|Ukrainian_Physicists'_Tournament_for_University_Students]] || [[پاڵەوانێتی فیزیازانی ئۆکرانیا بۆ خوێندکارانی زانکۆ]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 102 || [[:en:The_Greatest_Story_Ever_Told—So_Far|The_Greatest_Story_Ever_Told—So_Far]] || [[گەورەترین چیرۆک کە تا ئێستا گێڕدرابێتەوە- تا ئێستا]] | | | | | | | |- | 103 || [[:en:The_Order_of_Time_(book)|The_Order_of_Time_(book)]] || [[ڕێکوپێکی کات]] | | [[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 104 || [[:en:Communications_Physics|Communications_Physics]] || [[فیزیای پەیوەندییەکان]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو کراوە | | | |- | 105 || [[:en:Physik_Journal|Physik_Journal]] || [[گۆڤاری فیزیک]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو کراوە | | | |- | 106 || [[:en:Bulletin_of_the_Lebedev_Physics_Institute|Bulletin_of_the_Lebedev_Physics_Institute]] || [[بولیتینی پەیمانگای فیزیای لێبێدێڤ]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو کراوە | | | |- | 107 || [[:en:Physics_of_the_Solid_State|Physics_of_the_Solid_State]] || [[فیزیای دۆخی ڕەق]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو کراوە | | | |- | 108 || [[:en:Journal_of_Low_Temperature_Physics|Journal_of_Low_Temperature_Physics]] || [[پ3127749]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو کراوە | | | |- | 109 || [[:en:The_Physics_of_Superheroes|The_Physics_of_Superheroes]] || [[فیزیای پاڵەوانە سەرەکییەکان]] | | | | | | | |- | 110 || [[:en:AIP_Advances|AIP_Advances]] || [[پێشکەوتنەکانی AIP]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو کراوە | | | |- | 111 || [[:en:AIP_Conference_Proceedings|AIP_Conference_Proceedings]] || [[بەڵگەنامەکانی کۆنفرانسی AIP]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 112 || [[:en:A_Different_Universe|A_Different_Universe]] || [[گەردوونێکی جیاواز]] | | | | | | | |- | 113 || [[:en:Anales_de_Física|Anales_de_Física]] || [[ئانالێس دی فیسکا]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 114 || [[:en:European_Physical_Journal_D|European_Physical_Journal_D]] || [[گۆڤاری فیزیایی ئەوروپی D]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 115 || [[:en:Infrared_Physics_and_Technology|Infrared_Physics_and_Technology]] || [[فیزیا و تەکنەلۆژیای ژێر سوور]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 117 || [[:en:Journal_of_the_Korean_Physical_Society|Journal_of_the_Korean_Physical_Society]] || [[گۆڤاری کۆمەڵەی فیزیایی کۆری]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 119 || [[:en:Journal_of_Physics:_Conference_Series|Journal_of_Physics:_Conference_Series]] || [[گۆڤاری فیزیا: زنجیرەی کۆنفڕانس]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 120 || [[:en:Phase_Transitions_and_Critical_Phenomena|Phase_Transitions_and_Critical_Phenomena]] || [[گواستنەوەی قۆناغەکان و دیاردە گرینگەکان]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 121 || [[:en:Classical_Mechanics_(Kibble_and_Berkshire)|Classical_Mechanics_(Kibble_and_Berkshire)]] || [[میکانیکی کلاسیک]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 122 || [[:en:Revista_Cubana_de_Física|Revista_Cubana_de_Física]] || [[ڕێڤیستا کوبانا دی فیسکا]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 123 || [[:en:Romanian_Journal_of_Physics|Romanian_Journal_of_Physics]] || [[گۆڤاری فیزیای ڕۆمانی]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 127 || [[:en:Wonders_of_the_Universe_(book)|Wonders_of_the_Universe_(book)]] || [[سەرسوڕھێنەرەکانی گەردوون]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 128 || [[:en:Wonders_of_the_Solar_System_(book)|Wonders_of_the_Solar_System_(book)]] || [[سەرسوڕھێنەرەکانی کۆمەڵەی خۆر]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 129 || [[:en:Black_Holes,_Wormholes_and_Time_Machines|Black_Holes,_Wormholes_and_Time_Machines]] || [[کونە ڕەش و کرم و ئامێری کات]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 130 || [[:en:Indian_Journal_of_Physics|Indian_Journal_of_Physics]] || [[گۆڤاری فیزیای هیندی]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 131 || [[:en:Bulletin_of_the_Russian_Academy_of_Sciences:_Physics|Bulletin_of_the_Russian_Academy_of_Sciences:_Physics]] || [[بولیتینی ئەکادیمیای زانستی ڕووسیا: فیزیا]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 132 || [[:en:Quantum_(journal)|Quantum_(journal)]] || [[کوانتەم - گۆڤاری کراوە بۆ زانستی کوانتەم]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 133 || [[:en:Advances_in_High_Energy_Physics|Advances_in_High_Energy_Physics]] || [[پێشکەوتن لە فیزیای وزەی بەرز]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 134 || [[:en:BCS:_50_Years|BCS:_50_Years]] || [[BCS: 50 ساڵ]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 136 || [[:en:Cosmic_Jackpot|Cosmic_Jackpot]] || [[جاکپۆتی گەردوونی]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 137 || [[:en:Journal_of_Luminescence|Journal_of_Luminescence]] || [[گۆڤاری ڕووناکی]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 138 || [[:en:Journal_of_Rheology|Journal_of_Rheology]] || [[گۆڤاری ڕیۆلۆژی]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 139 || [[:en:Journal_of_Sol-Gel_Science_and_Technology|Journal_of_Sol-Gel_Science_and_Technology]] || [[گۆڤاری زانست و تەکنەلۆژیای سۆل-جێل]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 140 || [[:en:Journal_of_Vacuum_Science_and_Technology|Journal_of_Vacuum_Science_and_Technology]] || [[گۆڤاری زانست و تەکنەلۆژیای بۆشایی]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 141 || [[:en:Lecture_Notes_in_Physics|Lecture_Notes_in_Physics]] || [[تێبینی وانە لە فیزیادا]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 142 || [[:en:Physical_Review_Focus|Physical_Review_Focus]] || [[فۆکۆسی پێداچوونەوەی فیزیکی]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 143 || [[:en:Physics_Research_International|Physics_Research_International]] || [[نامەی توێژینەوە لە فیزیادا]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 144 || [[:en:Romanian_Master_of_Mathematics_and_Sciences|Romanian_Master_of_Mathematics_and_Sciences]] || [[ماستەری ڕۆمانی لە بیرکاری و زانستەکان]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 145 || [[:en:Stochastic_Resonance_(book)|Stochastic_Resonance_(book)]] || [[دەنگدانەوە ستۆکاستیک]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 146 || [[:en:The_Physics_of_Basketball|The_Physics_of_Basketball]] || [[فیزیای تۆپی باسکە]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 147 || [[:en:United_States_Invitational_Young_Physicists_Tournament|United_States_Invitational_Young_Physicists_Tournament]] || [[پاڵەوانێتی بانگھێشتنامەی فیزیازانی گەنجانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 148 || [[:en:Modern_Physics_Letters_B|Modern_Physics_Letters_B]] || [[مۆدێرن فیزیک لێتەرز بی]] | |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] | |تەواو بووە | | | |- | 149 || [[:en:Boiling point|Boiling point]] || [[خاڵی کوڵان]] | |[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | |تەواو | | | |- | 150 || [[:en:Melting point|Melting point]] || [[خاڵی توانەوە]] | |[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] | |تەواو | | | |} h1orymwz7ehgb7eyigciwjc7i4pfi4q 0 167660 1624033 1579166 2026-08-12T19:38:04Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، کۆمپیوتەر-کۆلکە) 1624033 wikitext text/x-wiki {{Infobox currency | currency_name_in_local =Ethereum | image_1 =Ethereum-icon-purple.svg | image_title_1 =لۆگۆی ئێتێریوم | alt1 = | iso_code = | issuing_authority =بێ ناوەند | issuing_authority_website =ethereum.org | date_of_introduction = {{Start date and age|2015|07|30|df=yes}} | date_of_introduction_source = | using_countries =لەسەر ئاستی ھەموو جیھان | inflation_rate = | inflation_source_date = | subunit_ratio_1 = | subunit_name_1 = | symbol = | symbol_subunit_1 = | nickname = | nickname_subunit_1 = | plural = | plural_subunit_1 = | frequently_used_coins = | rarely_used_coins = | frequently_used_banknotes = | rarely_used_banknotes = | mint_website = | obsolete_notice = | footnotes = }} '''ئێتێریوم''' دووەمین سەکۆی گەورەی دراوی ڕەمزی لەپشت [[بیتکۆین]]ە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Cryptocurrency Market Capitalizations|ناونیشان=https://coinmarketcap.com/|وێبگە=CoinMarketCap|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Top 10 cryptocurrencies by market capitalisation|ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/top-10-cryptocurrencies-market-capitalisation-160046487.html|وێبگە=finance.yahoo.com|بڵاوکەرەوە=Yahoo Finance|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ethereum Price Index — CoinDesk 20|ناونیشان=https://www.coindesk.com/price/ethereum|وێبگە=CoinDesk|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200805051759/https://www.coindesk.com/price/ethereum|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە بازاڕ و ێەکەم [[زنجیرەی بلۆک]] ئۆپن سۆرس بێ ناوەندە کە تایبەندمەندی گرێبەستی زیرەک بەکار دەبات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=What is Ethereum?|ناونیشان=https://ethereum.org/en/what-is-ethereum/|وێبگە=ethereum.org|بڵاوکەرەوە=Ethereum|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠|زمان=en}}</ref> ئێتەریەم بە نەوەی دووهەمی بلۆکچەین دەناسڕێت. دوای پێکهاتنی بیتکۆین گۆرانکاری دە بلۆکچەین دا کرد تا بتووانێت جیا لە پارە کە بیتکۆین کردی بە دیجیتاڵ شێوازی گرێبەستی زیرەکیشی تێدا دروست کرد. گڕێبەستی زیرەک دەبێتە هۆی ئەوەی کە هەمو نەرم ئامێرێکی تر بتوانێت لە  سەر بلۆکچەین  دابەزێت بە بێ چاوەدێری بە  ڕێوە ببردرێت. ئێتەریەم دوای بیتکۆین گەورەترین قەباڕەی بازاری هەیە و بە ETH له ناو بازار دەناسرەت. <ref>https://kurdwallet.com/product-category/ethereum/{{بەستەری مردوو|url=https://kurdwallet.com/product-category/ethereum/ |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Ethereum|ئێتێریوم}} * {{وێبگەی فەرمی}} {{تووڵی دەروازە|ئینتەرنێت|ئابووری|کۆمپانیا|زانستی کۆمپیوتەر}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} [[پۆل:دراوی ڕەمزی]] [[پۆل:دراوی دیجیتاڵ]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١٥]] [[پۆل:زنجیرەبلۆکەکان]] lqrb7g62jxy7z24vr15lx7j412gifab 0 168720 1623898 1347501 2026-08-12T13:36:09Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1623898 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئینجەی حاجی محەمەد | ناوی_فەرمی = Incheh-ye Hajj Mohammad | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = İnci-i Hacıməhəmməd - اینچە‌حاج‌محمد | جۆری_نیشتنگە = [[دێ|گوند]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=12|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=39.4283|frame-long=44.6777|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = ڕۆژھەڵاتی کوردستان | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iran | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی ماکۆ|ماکۆ]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ|ناوەندی شارستانی ماکۆ]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[گوندەوار]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[گوندستانی چایپاساری باشوور|چایپاساری باشوور]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = 1624 | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = 34 | دانیشتووان_لە = ٢٠٠٦ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کرمانجی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[موسڵمان]] ([[سوننە|سونەی شافیعی]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٤٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ئینجەی حاجی محەمەد''' گوندێکە، کەوتووەتە [[گوندستانی چایپاساری باشوور]]، [[ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ]]، [[شارستانی ماکۆ]]، [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}}</ref><ref>http://kurdipedia.org/?q=20150921014425127062&lng=3</ref> == ناو == == جوگرافیا == '''ئینجەی حاجی محەمەد''' ھاوسنورە لەگەڵ ئەم گوندانە: * لە باکوورەوە لەگەڵ [[گوند]]ی [[میرزاخەلیل]]. * لە باشوورەوە لەگەڵ [[گوند]]ی [[مەحمودئاغول]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[گوند]]ی [[ئینجەی نورەڵا]]. * لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[گوند]]ی [[قوری شکاک]].<ref>http://wikimapia.org/</ref><ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = کوردی}}</ref> == دانیشتوان == * بە پێی [[سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران]] لە ساڵی [[٢٠٠٦]]دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٣٤) کەس و (٨) خێزان بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |سەردێڕ=ناوەندی ئاماری ئێران، '''فایلی XLSی ئەنجامەکانی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١''' |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141114042225/http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە سەرجەمیان لە نەتەوەی [[کورد]]ن. * بە [[زمانی کوردی]] شێوەزاری [[کوردیی باکووری|کرمانجی]] دەدوێن. == ئایین == دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی ([[سوننە]])ن. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی گوندەکانی ماکۆ]]<ref>https://books.google.iq/books?</ref> == پەراوێزەکان == {{پەراوێز}} {{شارستانی ماکۆ}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:شارستانی ماکۆ]] [[پۆل:گوندەکانی ئێران بە پێی شارستان|ماکۆ]] [[پۆل:گوندەکانی کوردستان بە پێی شارستان|ماکۆ]] [[پۆل:گوندەکانی شارستانی ماکۆ]] [[پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] b6xvxdbhaz5cdvct7ksvfy9afttccla 0 168721 1623899 1347502 2026-08-12T13:36:19Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1623899 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئینجەی نورەڵا | ناوی_فەرمی = Incheh-ye Nurollah | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = İncə-i Nurullah - اینچەنورالە | جۆری_نیشتنگە = [[دێ|گوند]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=12|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=39.4405|frame-long=44.6925|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = ڕۆژھەڵاتی کوردستان | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iran | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی ماکۆ|ماکۆ]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ|ناوەندی شارستانی ماکۆ]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[گوندەوار]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[گوندستانی چایپاساری باشوور|چایپاساری باشوور]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = 1518 | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = 39 | دانیشتووان_لە = ٢٠٠٦ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کرمانجی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[موسڵمان]] ([[سوننە|سونەی شافیعی]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٤٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ئینجەی نورەڵا''' گوندێکە، کەوتووەتە [[گوندستانی چایپاساری باشوور]]، [[ناوچەی ناوەندی شارستانی ماکۆ]]، [[شارستانی ماکۆ]]، [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}}</ref><ref>http://kurdipedia.org/?q=20150921014425127062&lng=3</ref> == ناو == == جوگرافیا == '''ئینجەی نورەڵا''' ھاوسنورە لەگەڵ ئەم گوندانە: * لە باکوورەوە لەگەڵ [[گوند]]ی [[میرزاخەلیل]]. * لە باشوورەوە لەگەڵ [[گوند]]ی [[حاسونی گەورە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[گوند]]ی [[عەبدوڵا کەندی]]. * لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[گوند]]ی [[ئینجەی حاجی محەمەد]].<ref>http://wikimapia.org/</ref><ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = کوردی}}</ref> == دانیشتوان == * بە پێی [[سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران]] لە ساڵی [[٢٠٠٦]]دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٣٩) کەس و (٧) خێزان بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |سەردێڕ=ناوەندی ئاماری ئێران، '''فایلی XLSی ئەنجامەکانی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١''' |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141114042225/http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە سەرجەمیان لە نەتەوەی [[کورد]]ن. * بە [[زمانی کوردی]] شێوەزاری [[کوردیی باکووری|کرمانجی]] دەدوێن. == ئایین == دانیشتوانی ئەم گوندە موسوڵمانن و لەسەر مەزھەبی ([[سوننە]])ن. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی گوندەکانی ماکۆ]]<ref>https://books.google.iq/books?</ref> == پەراوێزەکان == {{پەراوێز}} {{شارستانی ماکۆ}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|جوگرافیا}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:شارستانی ماکۆ]] [[پۆل:گوندەکانی ئێران بە پێی شارستان|ماکۆ]] [[پۆل:گوندەکانی کوردستان بە پێی شارستان|ماکۆ]] [[پۆل:گوندەکانی شارستانی ماکۆ]] [[پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] lkexmwmm80pb9kx4d258np7t1xivp9c 0 169097 1624319 1487693 2026-08-13T10:33:11Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، فیلم-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە) 1624319 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox person | name = ئێلیزا سکانلێن | image = Eliza Scanlen.jpg | caption = سکانلێن لە ٢٠١٩ | birth_name = ئێلیزا جەین سکانلێن | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1999|1|6}} | birth_place = [[سیدنی]]، [[نیو ساوت وێلز]]، ئوستورالیا | occupation = خانمەئەکتەر | years_active = ٢٠١٥-ئێستا }} '''ئێلیزا جەین سکانلێن''' ({{بە ئینگلیزی|Eliza Jane Scanlen}}؛ لەدایکبووی ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩) خانمەئەکتەرێکی ئوستراڵییە. سکانلێن ھەنگاوی نا بۆ پێشەوە بۆ ئەوەی ڕۆڵی «تابیتا فۆرد» لە ئۆپێرای «بۆ دواوە و پێش» ببینیت، پێش ئەوەی ستایشی ڕەخنەگرانە بکات بە بینینی ڕۆڵی ھەرزەکارێکی کێشەدار لە زنجیرەکانی «شتە تیژەکان». سکانلێن یەکەم دەرکەوتنی فیلمەکەی لە ساڵی ٢٠١٩ کرد، کە ڕۆڵی سەرەکی لە درامای «ددانی مناڵ» و درامای «سەردەمی گرێتا گێرویگ، ژنانی بچووک» ی تێدا بەرجەستە کرا. == ژیانی تایبەتی == سکانلێن لە شاری [[سیدنی]] لە [[نیو ساوت وێلز]]، لە ئوسترالیا لە دایک بووە، و خوشکێکی دوانەشی ھەیە بە ناوی ئانابێل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Smith |یەکەم١=Krista |سەردێڕ=Sharp Objects Star Eliza Scanlen Holds Her Own Opposite Her Childhood Idol |ناونیشان=https://www.vanityfair.com/hollywood/2018/07/sharp-objects-star-eliza-scanlen-holds-her-own-opposite-amy-adams |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠١٨|ئیش=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]] |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٨}}</ref> ئەو فێربوو پیانۆ بژەنێ کاتێک تەمەنی نزیکەی ٧ ساڵ بوو، بەڵام وازی لە یاریکردن ھێنا کاتێک تەمەنی ١٣ ساڵان بوو. بۆ ئەوەی خۆی ئامادە بکات وەک «بێت مارچ» لە «ژنانی بچووک ٢٠١٩»، جارێکی دیکە دەستی کردەوە بە ژەنینی مۆسیقا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Robinson |یەکەم١=Joanna |سەردێڕ=Sharp Objects Star Eliza Scanlen on Working with Greta Gerwig for Little Women |ناونیشان=https://www.vanityfair.com/hollywood/2018/08/sharp-objects-finale-who-plays-amma-eliza-scanlen-little-women |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠١٨|ئیش=Vanity Fair |ڕێکەوت=٢٦ی ئابی ٢٠١٨}}</ref> لە قوتابخانەی کیریبیلی شاری سیدنی ئامادەی بوو، و لە ساڵی ٢٠١٦ تەواو بوو. == پیشە == لەکاتێکدا لە قۆناغی ئامادەییدا بوو، سکانلێن لە ڕۆڵی دووبارەی «تابیتا فۆرد» لە ئۆپێرای تەلەفزیۆنی «بۆ دواوە و پێش» نمایشی دەکرد.<ref name="Clayton">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://thewest.com.au/entertainment/tv/from-home-and-away-to-hollywood-eliza-scanlen-sharpens-her-talent-ng-b88883940z|سەردێڕ=From Home and Away to Hollywood, Eliza Scanlen sharpens her talent|دوایین=Clayton|یەکەم=Cy|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠١٨|ئیش=[[The West Australian]]|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref> سکانلین ڕۆڵی کاراکتەری لە کورتە فیلمی «گرەیس ٢٠١٨» گێڕاوە. پاشان ناسینەوەی بۆ وێنەی ئاما کرێل لە HBO لە زنجیرەی «شتە تیژەکان» وەرگرت، کە لە تەنیشت [[ئەیمی ئادمز]] ئەستێرەی بۆ دەکرد.<ref name="Clayton">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://thewest.com.au/entertainment/tv/from-home-and-away-to-hollywood-eliza-scanlen-sharpens-her-talent-ng-b88883940z|سەردێڕ=From Home and Away to Hollywood, Eliza Scanlen sharpens her talent|دوایین=Clayton|یەکەم=Cy|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠١٨|ئیش=[[The West Australian]]|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref> یەکەم دەرکەوتنی پیشەگەرانەی خۆی لە ساڵی ٢٠١٩ لە شانۆی سیدنی کرد، خاوەنی کۆمپانیای Lord of the Fliesی شانۆکە لەلایەن (کیپ ویلیامز) دەرھێنراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/stage/2019/jul/23/reinventing-lord-of-the-flies-chaos-cruelty-and-not-an-alpha-male-in-sight|وێبگە=The Guardian|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=Reinventing Lord of the Flies: chaos, cruelty and not an alpha male in sight|دوایین=Dow|یەکەم=Steve}}</ref> سکانلێن ڕۆڵی ئیریکی کرد لە شانۆکەدا. سکانلێن یەکەم دەرکەوتنی لە فیلمی تایبەتمەندیی خۆی Milla Finlay لە کرد، کە لە پێشبڕکێی فیستیڤاڵی فیلمی ڤینیسیادا نمایش کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://variety.com/2019/film/news/babyteeth-eliza-scanlen-ifc-north-america-1203371280/|سەردێڕ=Eliza Scanlen Drama 'Babyteeth' Lands at IFC for North America (EXCLUSIVE)|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|وێبگە=Variety|دوایین=McNary|یەکەم=Dave}}</ref> == فیلمۆگرافی == === فیلم === {| class="wikitable sortable" !ساڵ !ناونیشان !ڕۆڵ !تێبینی |- |٢٠١٩ |''[[Babyteeth'' | میلا فینالی | |- |٢٠١٩ |''Little Women'' | ئێلیزا بێت | |- |٢٠٢٠ |''The Devil All the Time'' | لینۆرا لافێتی | |} === تەلەڤیزیۆن === {| class="wikitable sortable" !ساڵ !ناونیشان !ڕۆڵ !تێبینی |- |٢٠١٥ |''A Class Act'' |ئێلیزا |ڕۆڵی میوان؛ ئەڵقەی ١ |- |٢٠١٦ |''Home and Away'' |تابیتا فۆرد |ڕۆڵی دوبارەبونەوە؛ ئەلقەی ١٥ |- |٢٠١٨ |''Sharp Objects'' |ئاما کرێلین |کورتە زنجیرە؛ ئەڵقەی ٨ |} === شانۆ === {| class="wikitable sortable" !ساڵ !ناونیشان !ڕۆڵ !تێبینی |- |٢٠١٩ |''Lord of the Flies'' | ئێریک |شانۆی سیدنی |- |٢٠١٩ |''To Kill a Mockingbird'' | ماێلا ئێوێل |شانۆی شەبێرت |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەر دەرەکییەکان == * {{IMDb name|7340546}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|فیلم|تەلەڤیزیۆن}} {{پۆلی کۆمنز|Eliza Scanlen}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٩]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئوسترالییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئوسترالییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە ژنە ئوسترالییەکانی تیاتر]] [[پۆل:ئەکتەرە ژنە ئوسترالییەکانی تی ڤی]] [[پۆل:باشترین خانمەکتەران لە بردنەوەی خەڵاتی ئەکتا]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئوسترالییەکانی دوورە نیشتیمان، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] oup5ct02usy0fmc8lbyr1c0ih4j8ksi 0 169345 1624165 1487427 2026-08-13T01:37:04Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، وەرزش-کۆلکە) 1624165 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''ئێرن فیلیپس''' (بە [[ئینگلیزی]] :Erin Phillips ، لەدایکبووی ١٩ ی ئایاری ١٩٨٥ لە شاری مێلبۆرن لە ویلایەتی ڤیکتۆریا) ، یاریزانی [[تۆپی سەبەتە]]ی ژنانی ئوسترالیایە . لە ساڵی ٢٠٠٢ دەستی بەیاری پیشەی خۆی کرد یاری لەگەڵ یانەی دالاس لە خولی باسکەی ژنان ژمارە ٣١ ی دەپۆشی . ئەو نوێنەرایەتی تیمی نەتەوەیی وڵاتەکەی کرد لەئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨ لە [[چین]] بەشداری کرد .یەکەم جار لە جامی جیھانی تۆپی سەبەتەی ژنان ٢٠٠٦ لەگەڵ تیمەکەی نازناوەکەیان بردەوە . ئەو لە ساڵی ٢٠٠٦ دا بۆ سەنی کۆنێکتیکەت یاری کردووە، دواتر لە وەرزی ٢٠٠٨-٢٠٠٩ دا یاری بۆ کانێکتیکەت سەن کردووە، پاشان لە ساڵی ٢٠١١ تا ٢٠١٣ بۆ ئیندیانا فایفەر یاری کردووە، دواتر لە ساڵی ٢٠١٤ بۆ فۆنێکس مێرکوری یاری کردووە، دواتر لە ساڵی ٢٠١٥ بۆ سپارکس لە لۆس ئەنجلس یاری کردووە، دواتر لە ساڵی ٢٠١٦ دا بۆ دالاس یاری کردووە == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A5%D9%8A%D8%B1%D9%8A%D9%86_%D9%81%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%A8%D8%B3|سەردێڕ= إيرين فيليبس|زمان=عەرەبی |سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|ژیاننامە|ئۆڵۆمپیاد|ژن}} {{پۆلی کۆمنز|Erin Phillips}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{وەرزش-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٠٨]] [[پۆل:ئوسترالیا براوەکانی مەدالیای زیو]] [[پۆل:پاسەوانانی خاڵ]] fsw7wig0xum59wbob1ats6th68k6zrj 0 169361 1624166 1398115 2026-08-13T01:37:14Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە) 1624166 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئێرنا سۆلبێرگ''' (لە دایکبووی ٢٤ ی شوباتی ١٩٦١) سیاسەتوانێکی نەرویژییە و لە ساڵی ٢٠١٣ ەوە وەک سەرۆک وەزیرانی [[نەرویژ]] و سەرۆکی پارتی پارێزگاران لە مانگی ئایاری ٢٠٠٤ ەوە خزمەت دەکات. سۆلبێرگ لە ساڵی ١٩٨٩ تا ١٩٨٩ ئەندامی ستوۆرسینگ بووە و لە ساڵی ٢٠٠١ تا ٢٠٠٥ وەزیری حکوومەتی شێل ماگنا بووندویک بووە لە ماوەی وەزارەتەکەیدا سیاسەتی [[کۆچ]] و کۆچبەرانی چڕکردەوە و پێشنیارێکی بۆ گۆڕینی دابەشکارییەکانی وڵات کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Erna Solberg |ناونیشان=http://nbl.snl.no/Erna_Solberg|دوایین١=Hellberg|یەکەم١=Lars|بڵاوکەرەوە=Norsk biografisk leksikon|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠١٤|زمان=no}}</ref> دوای ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ٢٠١٥، بە سەرۆکی پارتی پارێزگاران ھەڵبژێردرا دوای بردنەوەی لە ھەڵبژاردنی ساڵی ٢٠١٣ دوای ھارلێم بۆرنماوس، بووە دووەم سەرۆک وەزیرانی ژنی [[نەرویژ]]، کابینەی سۆلبێرگ کە زۆرجار بە کابینەی شین ناودەبرێت، حکوومەتێکی دوو حیزبییە کە لە پارتی پارێزگاران و ھەروەھا پارتی گەشەپێدان پێکھاتوون. کابینەکە ھاوکاری فەرمی لەگەڵ پارتی لیبرالی ناسۆسیالیست و ھەروەھا دیموکراتە مەسیحییەکان ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠١٤|زمان=no |ناونیشان=https://www.hoyre.no/filestore/Filer/Politikkdokumenter/Samarbeidsavtale.pdf |سەردێڕ=Avtale mellom Venstre, Kristelig Folkeparti, Fremskrittspartiet og Høyre |بڵاوکەرەوە=Høyre |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140528191008/https://www.hoyre.no/filestore/Filer/Politikkdokumenter/Samarbeidsavtale.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠١٤}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140528191008/https://www.hoyre.no/filestore/Filer/Politikkdokumenter/Samarbeidsavtale.pdf |date=٢٨ی ئایاری ٢٠١٤ }}</ref> == ژیان == سۆلبێرگ لە شاری بێرگن لە نەرویج لە دایک بووە و لە شارۆچکەیەکی دراوسێی دا بە ناوی کالفارت گەورە بووە باوکی ڕاوێژکاری سیاسی بووە و دایکی شیکار بووە خاتوو سۆلبێرگ دوو خوشکی ھەیە، یەکێکیان گەورەترە و ئەوی دیکەشیان لەو بچووکترە، کاتێک ١٦ ساڵ بوو، لە قوتابخانە کێشەی ھەبوو و نەخۆشی [[دیسلێکسیا]] ھەبوو لەگەڵ ئەوەشدا قوتابییەکی چالاک بوو لە پۆلدا لە کۆتایی ساڵی ئامادەیی دا لە ساڵی ١٩٧٩ بۆ تیمی یەکێتی قوتابیانی نەرویژ (بۆ بەرگری لە مافی قوتابی) دەستنیشان کرا و ھەر لەو ساڵەدا سەرکردایەتی بۆنەیەکی [[خێرخوازی]] نەتەوەیی کرد بۆ یارمەتیدانی جامایکا. ساڵی ١٩٨٦ ماستەری لە کۆمەڵناسی و زانستی سیاسی و ئامار و ئابووری لە زانکۆی بێرگن وەرگرت. ساڵی ١٩٩٦ ھاوسەرگیری لەگەڵ بازرگانێک و ئەندامی پێشووی پارتی پارێزگاران، سیندرێ فینس کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dnaindia.com/world/1886754/report-after-softening-iron-erna-solberg-set-to-become-norway-s-pm |سەردێڕ=After softening, 'Iron Erna' Solberg set to become Norway's PM |agency=[[رویترز|Reuters]] |ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣|ئیش=[[خبر و تفسیر روز|Daily News and Analysis]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090630013226/http://www.dnaindia.com/world/1886754/report-after-softening-iron-erna-solberg-set-to-become-norway-s-pm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Erna Solberg}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|مێژوو|ژن|زانستی سیاسەت}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی نۆرویژ]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦١]] [[پۆل:ژنانی سەرۆک وەزیر]] pcqe98jw57in30khp5nl6flkk44qq48 0 169435 1624352 1619464 2026-08-13T10:38:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624352 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''ئێمی بارێت''' ({{بە ئینگلیزی|Amy Coney Barrett}}؛ لەدایکبووی ٢٨ی کانوونی دووەمی ١٩٧٢) پارێزەر و یاساناسێکی ئەمریکییە. لەلایەن [[دۆناڵد ترامپ]]ی سەرۆک کۆماری ئەمریکا بۆ پۆستی دادوەری دادگای باڵای ئەمریکا بەربژێر کرا. == سەرچاوەکان == * [https://www.theguardian.com/law/2020/sep/26/who-is-amy-coney-barrett-trump-conservative-supreme-court-nominee Who is Amy Coney Barrett?] == بەستەرە دەرەکییەکان == {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژن|سیاسەت|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{پۆلی کۆمنز|Amy Coney Barrett}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:ئەمریکییەکانی پەیڕەوی کلێسەی کاسۆلیکی ڕۆم]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٢]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری]] [[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ژنە ئەمریکییە نووسەرەکانی سەدەی ٢١ەکەم]] kcldkxdeselnpthfnuvprhybyx616qv 3 171678 1623937 1621178 2026-08-12T15:47:30Z DiyarKamaran 50583 /* داواکاری گواستنەوەی وتاری جەوهەر باپیر بۆ ڕەشنووس */ بەشی نوێ 1623937 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="position:absolute; top:-9999px;">User_Talk:</span>{{font color|#f207cb|'''Sakura emad'''}}}} <div style="position: fixed; left:20px; bottom:0; display:block; height:120px;">[[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|100px|Wikimedia Sverige]]</div> <!--- ئەرشیڤ بۆت ---> {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(20d) |counter = 7 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 2 }} {{ئەرشیڤەکان}} <!----------------------- تێبینی سڕینەوە --------------------------> <center>ئەگەر لێرەی بۆ ئەوەی بزانیت بۆچی وتارەکەت تاگی سڕینەوەی لەسەرە یان دەسڕدرێتەوە,</center> <center>باشترین شت ئەوەیە بچیت سەرچاوەی بۆ زیاد بکەیت.</center> <br /> {| style="background:gray;" |<span style="color: yellow">[[Image:{{{image|Emblem-important.svg}}}|20px|Caution]] '''تێبینی بکە'''</span> |} ئەگەر وتارەکەتم سڕیوەتەوە و دەتەوێ بزانیت بۆچی، ئەوا تکایە سەرەتا سەیرێکی ئەم سیاسەت و ڕێسایانەی ویکیپیدیا بکە لە خوارەوە: {{col-begin|width=50%}} |- | *[[وپ:بایەخ]] (بایەخداری) *[[وپ:ژکز]] (بایەخداری کەسایەتییەکان) *[[وپ:سب]] (سەلماندنیبوون) *[[وپ:دسب]] (ئاماژە بە سەرچاوە) *[[وپ:کۆپی پەیست]] و [[وپ:لک]] (لەبەرگرتنەوە (کۆپیکردن) {{col-end}}|} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٣٦، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!----------------------- تێبینی سڕینەوە --------------------------> == ترجمە == {{Pin message|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٦:٤١، ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٣١ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٥٥١١٩٣١٨}} دەمباش Sakura emad, تحدثنا سابقًا عن ترجمة مقالات نساء بارزات، فأنا جمعتُ الآن بعض الأسماء، وھن: * [[w:ar:وجدان النقیب]] * [[w:ar:حنان فوزی المسعودی]] * [[w:ar:فیفیان صلیوا]] ومن غیر عراقیات: * [[w:ar:عزیزة ھارون]] * [[w:ar:روز شحفة]] * [[w:ar:سلوی محمصانی مومنة]] * [[w:ar:جھان غزاوی عونی]] * [[w:ar:ثمار حلوانی]] وأظن فی البدایة تکفیک! زور سپاس. --[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ruwaym|لێدوان]]) ‏٠٠:٠١، ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :مرحبا @[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] نعم صح بذکر شکرا لک، {{Doing|یُنفَّذ}} :١. [[ڕۆوز شەحفە]] {{Done|تم}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٦:٣٤، ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :٢. [[ویجدان نەقیب]] --[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٥:٥٦، ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :٣. [[عەزیزە ھاڕوون]] --[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٣:٥٥، ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :: شکرا لک Sakura Hana. --[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ruwaym|لێدوان]]) ‏١٠:٠٦، ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ::::4. [[سەلوا محمەسانی]] [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٦:٥٦، ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) ::::ئەم بەریزە سینەماکار نیە، گوناحە لەپال بەهمەن و شەوکەت ناوی بنوسریت، ئەم بەریزە یەک فیلمی کوردی بەناوی هەنسکی ئاسمان دروست کردووە، کە فلمیکی لاوازە و ستافەکەی پەشیمانن لەو فیلمە، بەرهەمهینەرەکانی دوو گەنج بوون توشی زەرەریکی زۆر بوون، لە دوای ئەو زیان و شکستە بەرهەمهینەریکیان جوو بۆ هاندەران و ئەوی تریان وازی لەسینەما هینا. بۆیە باشتر وابە لابدریت بۆ سومعىی کورد جوان نیە و نابیت بکریتە نموونەی فیلمی کوردی. [[بەکارھێنەر:Cinamekurdi|Cinamekurdi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Cinamekurdi|لێدوان]]) ‏٠٢:٤٥، ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Cinamekurdi|Cinamekurdi]] نازانم باسی کێ دەکەیت بە دیاریکراوی بەڵام ھەموو ئەوانەی لە سەرەوە نووسراون زۆربەیان شاعیرن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٤:٥١، ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) :::::: [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٥٦، ٢ی نیسانی ٢٠٢٣ (UTC) == سەرخستنی ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٢:٢٨، ٢٥ی ئابی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٧٠٤٩٧٠٩}}{{Pin message|}} <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٠٥:٤٤، ٣٠ی ئایاری ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٦٩٥٠٨٦٨٣}} سڵاو، ئەم پەیامەت بۆ ھاتووە چونکە یان [https://meta.toolforge.org/catanalysis/?title=Wt%2Fckb&cat=0&wiki=incubatorwiki#Lists لێرە (لە ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی لە ئینکیوبەیتر)] بەشداریت کردووە یان [[Special:PermaLink/933823#چەند_پرسیارێک_لەسەر_ویکیوتە|لێرە]] ئامادەییت دەربڕیوە کە بەشداری بکەیت یانیش لەبەر چالاکیت لە ویکیپیدیا بۆت ھاتووە. ئەگەر ناتەوێت بەشداری بکەیت یان ئەم پەیامەت بەھەڵە بۆ ھاتووە، دەتوانیت فەرامۆشی بکەیت. ھەوڵێک ھەیە کە [[ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی]] دروست بکرێت. بۆ ئەمەش پەڕەیەکی ڕێنمایی دروست کراوە. بڕوانە [[incubator:Help:Wt/ckb/ڕێنماییی سەرەتایی بۆ دروستکردنی ویکیفەرھەنگ]]. پێشتر چەند جارێک ئەم ھەوڵە دراوە، بەڵام لەبەر کەمیی ژمارەی بەکارھێنەران، سەرکەوتوو نەبووە. گەر ئەم جارە بەشدارییەکی باش ھەبێت، دۆمەینی تایبەت بە خۆی دابین دەکرێت. تکایە سەرەتا ڕێنمایییەکان بخوێنەوە. بەپێی پیلان، پڕۆژەکە لە ماوەی ١ی حوزەیران تا ١ی تەممووزی ٢٠٢٢ دەچێت بەڕێوە و گەر ٥ بەکارھێنەر بەشدار بن، ئەوا دەبێت ھەر کەسێکیان ڕۆژانە تەنیا ١٠ پەڕە لە بۆشاییناوی سەرەکی دروست بکات. بەمەش بە ١٠ ڕۆژی یەکەم دەگەینە ٥٠٠ پەڕە (پێشتر ٣٩١ پەڕە دروست کراون) بەمەش زۆر نزیک دەبینەوە لە ٨٠٠ تا ١٬٠٠٠ پەڕە و ئەم بڕەش بەشی پێویستە و دەتواندرێت داوای دۆمەینی [https://ckb.wiktionary.org ckb.wiktionary.org] بکەین. گەر ھەر پرسیارێکت ھەبوو، ھەر لێرە بانگی [[بەکارھێنەر:Aram]] بکە و پرسیارەکەت بکە. گەر پێت خۆش بێت، دەتوانیت لە [https://discord.gg/TWyzqBv دیسکۆرد] قسەی لەگەڵ بکەیت. [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏١١:١٠، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) :[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|@MediaWiki message delivery]] شتێکی جوانە [[بەکارھێنەر:Ranjzaidan|Ranjzaidan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ranjzaidan|لێدوان]]) ‏١٢:٢٧، ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Aram@ckbwiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%81%DB%95%D8%B1%DA%BE%DB%95%D9%86%DA%AF&oldid=949701 --> {{وب|Sakura emad}} منیش دەمەوێت ببمە یەکێک لەوانەی کە دەیانەوێت ویکی فەرھەنگ سەربخەین، تکایە پێمبڵێ چۆن بیکەم؟ [[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|ئارۆ سالار محمود]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|لێدوان]]) ‏١٦:٢٠، ٢٣ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) == ئەو بابەتانەی کە بۆ دەنگدان کاندید کراون == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١١:٢٤، ٢ی ئابی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٥٠٥٨٦٩٨}}{{Pin message|}} سڵاو پرسیارێکم ھەیە، ئەو بابەتانەی کە وەک بابەتی ھەڵبژێردراو یان باش کاندید دەکەین تا کەی دەمێننەوە لە حاڵەتی دەنگدان و دەنگیان بۆ نییە، ژمارەیەک بابەت کە خۆم نووسیومە کاندید کراون بۆ دەنگدان، وە أ کاتێکی زۆر درێژ تێپەڕیوە و ھیچ دەنگێک نییە، و بێگومان ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی ئەندامانی کارلێککار لەناو ئینسایکلۆپیدیاکەدا، و بۆ ئەمەش، داواتان لێدەکەم پێداچوونەوە بەم بابەتانەدا بکەن و بە باشی بیانخوێننەوە، و ئێوەش دۆخیان دیاری بکەن .لە نێو بابەتە باشەکان و بابەتە ھەڵبژێردراوەکاندا قبوڵیان دەکەیت؟,, سوباس,, [[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hamaredha|لێدوان]]) ‏٢٢:١٠، ١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]]: زۆر سپاس بۆ بەشدارییە بەبەھاکانت و درووستکردنی وتاری گوونجاو و پاڵاوتنیان، قسەکانت لە جێگای خۆیانن و ماوەیەکی زۆرە داتناون: :* [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان/پاڵاوتن/تەھماسبی یەکەم|تەھماسبی یەکەم]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا|جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/مەمالیکی عێراق|مەمالیکی عێراق]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/گۆڕەپانی کۆماری|گۆڕەپانی کۆماری]] :ھەندێکیان دەنگیان بۆ دراوە تەنھا پێداچوونەوەیەکی پێویستە، ھەندێکیان ھێشتا دەنگیان نییە بەکورتی لە ئێستادا پێویست بە دەنگێکی زۆر ناکات بۆ ئەوەی ببن بە وتارێکی باش دوو دەنگ لەلایەن دوو بەکارھێنەری پێشکەوتوو بەبیرورای من بەسە بۆ ئەوەی ئەنجامێک بۆ وتارەکەت وەربگریت، :من ھەوڵ دەدەم بە یەک بە یەکیان دا بچمەوە و سەیریان بکەم دەر ئەنجامیان بزانین لە کاتێکی نزیکدا {{زۆر سپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٢:٢٠، ١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2022-34 == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٤:٤٥، ٦ی ئەیلوولی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٨٠٩٤٧٣٩}}{{Pin message|}} {| class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background:#DDDDDD; border:1px solid #BBBBBB; color:#000000; padding .4em;" |- |style="text-align:center;"| The winner this [[m:Translation of the week/2022 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:In the Arbour]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! ---- [[File:Gierymski In the arbour.png|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''In the Arbour''''' (Polish: W altanie) is an oil painting created by Polish Realist painter Aleksander Gierymski in 1882. It is displayed at the National Museum in Warsaw, Poland. In the painting is shown a social gathering of a group of aristocrats portrayed in 18th-century clothes, which takes place on a summer day in a garden. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] ‏١١:٤٧، ٢٢ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC)'' </div> |} <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=23685356 --> == دەنگ بدە بە بابەتەکان == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٢:٣٥، ٢١ی شوباتی ٢٠٣٣ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٩٢٦٠٢١١٩}}{{Pin message|}} سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]، بابەتی زۆرم هەیە کە کاندیدم کرد بۆ دەنگدان لەنێو بابەتی هەڵبژێردراو و باشی ناو ئینسایکلۆپیدیاکەدا، و ڕاشکاوانە، هەندێک کاندید بۆ هەندێک هاوکار دەبینم، بابەتەکە لە بابەتەکانی هەڵبژێردراودا هاتووە تەنها بە دوو دەنگ، بابەتەکانی هەڵبژێردراو، من هیوادارم دەنگ بدەن و بیانخەنە ناو لیستەکەوە، چونکە نزیکەی هەشت مانگ تێپەڕیوە، و ئەم بابەتانە هێشتا لە شوێنی خۆیانن بەبێ دەنگدان.سوپاس. [[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hamaredha|لێدوان]]) ‏١١:٤٤، ١٤ی شوباتی ٢٠٢٣ (UTC) :s [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٨:١٣، ١٠ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2026-30 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Immigration to Switzerland]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In 2023, resident foreigners made up 26.3% of Switzerland's population. Most of these (83%) were from European countries. Italy provided the largest single group of foreigners, accounting for 14.7% of total foreign population, followed closely by Germany (14.0%), Portugal (11.7%), France (6.6%), Kosovo (5.1%), Spain (3.9%), Turkey (3.1%), North Macedonia (3.1%), Serbia (2.8%), Austria (2.0%), United Kingdom (1.9%), Bosnia and Herzegovina (1.3%) and Croatia (1.3%). Immigrants from Sri Lanka (1.3%), most of them former Tamil refugees, were the largest group of Asian origin (7.9%). <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:١٨، ٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-31 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:fr:Study of Man's Impact on Climate]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> La '''Study of Man's Impact on Climate''' (traduisible en français par « Étude de l'impact de l'homme sur le climat ») est une conférence scientifique internationale consacrée à l'influence humaine sur le climat qui s'est tenue à Stockholm, en Suède, du 28 juin au 16 juillet 1971. Elle aborde diverses hypothèses parmi lesquelles la destruction de la couche d'ozone et le réchauffement (ou refroidissement) climatique, établit l'état du savoir à leur sujet et, soulignant les nombreuses inconnues qui demeurent, appelle à consacrer davantage de fonds à la recherche scientifique sur le climat. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٠٠، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30849684 --> == خەرمانەی ڕێزلێنان == خاتوو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سڵاوت لێبێت، لەبەر شارەزایت لە ویکیپیدیا و شارەزای بەڕێوبەرایەتیت و شارەزای یاساکانی ویکی میدیا، جەنابتان دەتوانن ببنە ئەندامی لیژنەی هەڵسەنگاندن و هەروەها سەرپەرشتیاری لیژنەکە، کارتان تەنها بەخشینی ڕێزلێنانەکە و وەرگرتنی ئەندامەکان دەبێت بۆ بوون بە ئەندامی لیژنە.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٤:٥١، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] قبووڵمە، ئەوەنەی پێم بکرێت! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٤٨، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::زۆر سوپاس، کەواتە بوویتە ئەندامی لیژنەی هەڵسەنگاندنی خەرمانەی ڕێزلێنان. ::{{بەکارھێنەر ئەندامی لیژنەی هەڵسەنگاندنی خەرمانەی ڕێزلێنان}}.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١١:٥٧، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == Update on Wikipedia Requirements / Rebaz Qaradaxi == "Dear Sakura, Thank you for your previous advice regarding the requirements for a Wikipedia article. I completely understand the importance of establishing independent notability through journalistic coverage. Following your guidance, I am currently working on connecting with reputable publications to feature my artistic journey as a poet and audio creator. Once I have secured these reliable sources, I would be grateful for your further guidance on the next steps to ensure my work meets Wikipedia's standards for inclusion. Thank you for your time and support. Best regards, Rebaz Qaradaxi" '''Would you like me to send it?''' [[بەکارھێنەر:Rebaz qaradaxi|Rebaz qaradaxi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rebaz qaradaxi|لێدوان]]) ١٢:٢٨، ٩ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) :i hope you have a enough journalistic coverage that establishes both the importance and notability of the said article. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٣٢، ٩ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) == داواکاری گواستنەوەی وتاری جەوهەر باپیر بۆ ڕەشنووس == سڵاو {{بەکارھێنەر|Sakura emad}}، هیوادارم باش بلیت. سەبارەت بە سڕینەوەی وتاری '''[[جەوهەر باپیر]]'''، تێگەیشتم کە بەهۆی نەبوونی سەرچاوەی پێویست سڕدراوەتەوە. دەمەوێت سەرچاوەی باوەڕپێکراوی زیاتری بۆ زیاد بکەم و وتارەکە بەپێی پێوەرەکانی ویکیپیدیا ڕێکبکەمەوە. تکایە ئەگەر دەکرێت دەقی وتارەکەم بۆ بگوازەرەوە بۆ '''ڕەشنووس''' (Sandbox)ەکەم، تاوەکو بتوانم کاری لەسەر بکەم و چاکی بکەمەوە. زۆر سوپاس. ⁠([[لێدوانی بەکارھێنەر:MuhammadKamaran|Detective Loki]]) [[بەکارهێنەر:MuhammadKamaran|Detective Loki]] ١٥:٤٧، ١٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC)⁠ ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MuhammadKamaran|Detective Loki]]) [[بەکارهێنەر:MuhammadKamaran|Detective Loki]] ١٥:٤٧، ١٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 9rz4vr5uylq5z9vh3sck4bnmqvx94rd 1623985 1623937 2026-08-12T16:57:13Z Sakura emad 42467 /* داواکاری گواستنەوەی وتاری جەوهەر باپیر بۆ ڕەشنووس */ وەڵامدانەوە 1623985 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="position:absolute; top:-9999px;">User_Talk:</span>{{font color|#f207cb|'''Sakura emad'''}}}} <div style="position: fixed; left:20px; bottom:0; display:block; height:120px;">[[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|100px|Wikimedia Sverige]]</div> <!--- ئەرشیڤ بۆت ---> {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(20d) |counter = 7 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 2 }} {{ئەرشیڤەکان}} <!----------------------- تێبینی سڕینەوە --------------------------> <center>ئەگەر لێرەی بۆ ئەوەی بزانیت بۆچی وتارەکەت تاگی سڕینەوەی لەسەرە یان دەسڕدرێتەوە,</center> <center>باشترین شت ئەوەیە بچیت سەرچاوەی بۆ زیاد بکەیت.</center> <br /> {| style="background:gray;" |<span style="color: yellow">[[Image:{{{image|Emblem-important.svg}}}|20px|Caution]] '''تێبینی بکە'''</span> |} ئەگەر وتارەکەتم سڕیوەتەوە و دەتەوێ بزانیت بۆچی، ئەوا تکایە سەرەتا سەیرێکی ئەم سیاسەت و ڕێسایانەی ویکیپیدیا بکە لە خوارەوە: {{col-begin|width=50%}} |- | *[[وپ:بایەخ]] (بایەخداری) *[[وپ:ژکز]] (بایەخداری کەسایەتییەکان) *[[وپ:سب]] (سەلماندنیبوون) *[[وپ:دسب]] (ئاماژە بە سەرچاوە) *[[وپ:کۆپی پەیست]] و [[وپ:لک]] (لەبەرگرتنەوە (کۆپیکردن) {{col-end}}|} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٣٦، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!----------------------- تێبینی سڕینەوە --------------------------> == ترجمە == {{Pin message|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٦:٤١، ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٣١ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٥٥١١٩٣١٨}} دەمباش Sakura emad, تحدثنا سابقًا عن ترجمة مقالات نساء بارزات، فأنا جمعتُ الآن بعض الأسماء، وھن: * [[w:ar:وجدان النقیب]] * [[w:ar:حنان فوزی المسعودی]] * [[w:ar:فیفیان صلیوا]] ومن غیر عراقیات: * [[w:ar:عزیزة ھارون]] * [[w:ar:روز شحفة]] * [[w:ar:سلوی محمصانی مومنة]] * [[w:ar:جھان غزاوی عونی]] * [[w:ar:ثمار حلوانی]] وأظن فی البدایة تکفیک! زور سپاس. --[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ruwaym|لێدوان]]) ‏٠٠:٠١، ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :مرحبا @[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] نعم صح بذکر شکرا لک، {{Doing|یُنفَّذ}} :١. [[ڕۆوز شەحفە]] {{Done|تم}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٦:٣٤، ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :٢. [[ویجدان نەقیب]] --[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٥:٥٦، ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :٣. [[عەزیزە ھاڕوون]] --[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٣:٥٥، ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :: شکرا لک Sakura Hana. --[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ruwaym|لێدوان]]) ‏١٠:٠٦، ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ::::4. [[سەلوا محمەسانی]] [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٦:٥٦، ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) ::::ئەم بەریزە سینەماکار نیە، گوناحە لەپال بەهمەن و شەوکەت ناوی بنوسریت، ئەم بەریزە یەک فیلمی کوردی بەناوی هەنسکی ئاسمان دروست کردووە، کە فلمیکی لاوازە و ستافەکەی پەشیمانن لەو فیلمە، بەرهەمهینەرەکانی دوو گەنج بوون توشی زەرەریکی زۆر بوون، لە دوای ئەو زیان و شکستە بەرهەمهینەریکیان جوو بۆ هاندەران و ئەوی تریان وازی لەسینەما هینا. بۆیە باشتر وابە لابدریت بۆ سومعىی کورد جوان نیە و نابیت بکریتە نموونەی فیلمی کوردی. [[بەکارھێنەر:Cinamekurdi|Cinamekurdi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Cinamekurdi|لێدوان]]) ‏٠٢:٤٥، ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Cinamekurdi|Cinamekurdi]] نازانم باسی کێ دەکەیت بە دیاریکراوی بەڵام ھەموو ئەوانەی لە سەرەوە نووسراون زۆربەیان شاعیرن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٤:٥١، ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) :::::: [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٥٦، ٢ی نیسانی ٢٠٢٣ (UTC) == سەرخستنی ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٢:٢٨، ٢٥ی ئابی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٧٠٤٩٧٠٩}}{{Pin message|}} <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٠٥:٤٤، ٣٠ی ئایاری ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٦٩٥٠٨٦٨٣}} سڵاو، ئەم پەیامەت بۆ ھاتووە چونکە یان [https://meta.toolforge.org/catanalysis/?title=Wt%2Fckb&cat=0&wiki=incubatorwiki#Lists لێرە (لە ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی لە ئینکیوبەیتر)] بەشداریت کردووە یان [[Special:PermaLink/933823#چەند_پرسیارێک_لەسەر_ویکیوتە|لێرە]] ئامادەییت دەربڕیوە کە بەشداری بکەیت یانیش لەبەر چالاکیت لە ویکیپیدیا بۆت ھاتووە. ئەگەر ناتەوێت بەشداری بکەیت یان ئەم پەیامەت بەھەڵە بۆ ھاتووە، دەتوانیت فەرامۆشی بکەیت. ھەوڵێک ھەیە کە [[ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی]] دروست بکرێت. بۆ ئەمەش پەڕەیەکی ڕێنمایی دروست کراوە. بڕوانە [[incubator:Help:Wt/ckb/ڕێنماییی سەرەتایی بۆ دروستکردنی ویکیفەرھەنگ]]. پێشتر چەند جارێک ئەم ھەوڵە دراوە، بەڵام لەبەر کەمیی ژمارەی بەکارھێنەران، سەرکەوتوو نەبووە. گەر ئەم جارە بەشدارییەکی باش ھەبێت، دۆمەینی تایبەت بە خۆی دابین دەکرێت. تکایە سەرەتا ڕێنمایییەکان بخوێنەوە. بەپێی پیلان، پڕۆژەکە لە ماوەی ١ی حوزەیران تا ١ی تەممووزی ٢٠٢٢ دەچێت بەڕێوە و گەر ٥ بەکارھێنەر بەشدار بن، ئەوا دەبێت ھەر کەسێکیان ڕۆژانە تەنیا ١٠ پەڕە لە بۆشاییناوی سەرەکی دروست بکات. بەمەش بە ١٠ ڕۆژی یەکەم دەگەینە ٥٠٠ پەڕە (پێشتر ٣٩١ پەڕە دروست کراون) بەمەش زۆر نزیک دەبینەوە لە ٨٠٠ تا ١٬٠٠٠ پەڕە و ئەم بڕەش بەشی پێویستە و دەتواندرێت داوای دۆمەینی [https://ckb.wiktionary.org ckb.wiktionary.org] بکەین. گەر ھەر پرسیارێکت ھەبوو، ھەر لێرە بانگی [[بەکارھێنەر:Aram]] بکە و پرسیارەکەت بکە. گەر پێت خۆش بێت، دەتوانیت لە [https://discord.gg/TWyzqBv دیسکۆرد] قسەی لەگەڵ بکەیت. [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏١١:١٠، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) :[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|@MediaWiki message delivery]] شتێکی جوانە [[بەکارھێنەر:Ranjzaidan|Ranjzaidan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ranjzaidan|لێدوان]]) ‏١٢:٢٧، ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Aram@ckbwiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%81%DB%95%D8%B1%DA%BE%DB%95%D9%86%DA%AF&oldid=949701 --> {{وب|Sakura emad}} منیش دەمەوێت ببمە یەکێک لەوانەی کە دەیانەوێت ویکی فەرھەنگ سەربخەین، تکایە پێمبڵێ چۆن بیکەم؟ [[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|ئارۆ سالار محمود]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|لێدوان]]) ‏١٦:٢٠، ٢٣ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) == ئەو بابەتانەی کە بۆ دەنگدان کاندید کراون == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١١:٢٤، ٢ی ئابی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٥٠٥٨٦٩٨}}{{Pin message|}} سڵاو پرسیارێکم ھەیە، ئەو بابەتانەی کە وەک بابەتی ھەڵبژێردراو یان باش کاندید دەکەین تا کەی دەمێننەوە لە حاڵەتی دەنگدان و دەنگیان بۆ نییە، ژمارەیەک بابەت کە خۆم نووسیومە کاندید کراون بۆ دەنگدان، وە أ کاتێکی زۆر درێژ تێپەڕیوە و ھیچ دەنگێک نییە، و بێگومان ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی ئەندامانی کارلێککار لەناو ئینسایکلۆپیدیاکەدا، و بۆ ئەمەش، داواتان لێدەکەم پێداچوونەوە بەم بابەتانەدا بکەن و بە باشی بیانخوێننەوە، و ئێوەش دۆخیان دیاری بکەن .لە نێو بابەتە باشەکان و بابەتە ھەڵبژێردراوەکاندا قبوڵیان دەکەیت؟,, سوباس,, [[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hamaredha|لێدوان]]) ‏٢٢:١٠، ١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]]: زۆر سپاس بۆ بەشدارییە بەبەھاکانت و درووستکردنی وتاری گوونجاو و پاڵاوتنیان، قسەکانت لە جێگای خۆیانن و ماوەیەکی زۆرە داتناون: :* [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان/پاڵاوتن/تەھماسبی یەکەم|تەھماسبی یەکەم]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا|جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/مەمالیکی عێراق|مەمالیکی عێراق]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/گۆڕەپانی کۆماری|گۆڕەپانی کۆماری]] :ھەندێکیان دەنگیان بۆ دراوە تەنھا پێداچوونەوەیەکی پێویستە، ھەندێکیان ھێشتا دەنگیان نییە بەکورتی لە ئێستادا پێویست بە دەنگێکی زۆر ناکات بۆ ئەوەی ببن بە وتارێکی باش دوو دەنگ لەلایەن دوو بەکارھێنەری پێشکەوتوو بەبیرورای من بەسە بۆ ئەوەی ئەنجامێک بۆ وتارەکەت وەربگریت، :من ھەوڵ دەدەم بە یەک بە یەکیان دا بچمەوە و سەیریان بکەم دەر ئەنجامیان بزانین لە کاتێکی نزیکدا {{زۆر سپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٢:٢٠، ١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2022-34 == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٤:٤٥، ٦ی ئەیلوولی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٨٠٩٤٧٣٩}}{{Pin message|}} {| class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background:#DDDDDD; border:1px solid #BBBBBB; color:#000000; padding .4em;" |- |style="text-align:center;"| The winner this [[m:Translation of the week/2022 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:In the Arbour]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! ---- [[File:Gierymski In the arbour.png|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''In the Arbour''''' (Polish: W altanie) is an oil painting created by Polish Realist painter Aleksander Gierymski in 1882. It is displayed at the National Museum in Warsaw, Poland. In the painting is shown a social gathering of a group of aristocrats portrayed in 18th-century clothes, which takes place on a summer day in a garden. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] ‏١١:٤٧، ٢٢ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC)'' </div> |} <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=23685356 --> == دەنگ بدە بە بابەتەکان == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٢:٣٥، ٢١ی شوباتی ٢٠٣٣ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٩٢٦٠٢١١٩}}{{Pin message|}} سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]، بابەتی زۆرم هەیە کە کاندیدم کرد بۆ دەنگدان لەنێو بابەتی هەڵبژێردراو و باشی ناو ئینسایکلۆپیدیاکەدا، و ڕاشکاوانە، هەندێک کاندید بۆ هەندێک هاوکار دەبینم، بابەتەکە لە بابەتەکانی هەڵبژێردراودا هاتووە تەنها بە دوو دەنگ، بابەتەکانی هەڵبژێردراو، من هیوادارم دەنگ بدەن و بیانخەنە ناو لیستەکەوە، چونکە نزیکەی هەشت مانگ تێپەڕیوە، و ئەم بابەتانە هێشتا لە شوێنی خۆیانن بەبێ دەنگدان.سوپاس. [[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hamaredha|لێدوان]]) ‏١١:٤٤، ١٤ی شوباتی ٢٠٢٣ (UTC) :s [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٨:١٣، ١٠ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2026-30 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Immigration to Switzerland]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In 2023, resident foreigners made up 26.3% of Switzerland's population. Most of these (83%) were from European countries. Italy provided the largest single group of foreigners, accounting for 14.7% of total foreign population, followed closely by Germany (14.0%), Portugal (11.7%), France (6.6%), Kosovo (5.1%), Spain (3.9%), Turkey (3.1%), North Macedonia (3.1%), Serbia (2.8%), Austria (2.0%), United Kingdom (1.9%), Bosnia and Herzegovina (1.3%) and Croatia (1.3%). Immigrants from Sri Lanka (1.3%), most of them former Tamil refugees, were the largest group of Asian origin (7.9%). <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:١٨، ٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-31 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:fr:Study of Man's Impact on Climate]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> La '''Study of Man's Impact on Climate''' (traduisible en français par « Étude de l'impact de l'homme sur le climat ») est une conférence scientifique internationale consacrée à l'influence humaine sur le climat qui s'est tenue à Stockholm, en Suède, du 28 juin au 16 juillet 1971. Elle aborde diverses hypothèses parmi lesquelles la destruction de la couche d'ozone et le réchauffement (ou refroidissement) climatique, établit l'état du savoir à leur sujet et, soulignant les nombreuses inconnues qui demeurent, appelle à consacrer davantage de fonds à la recherche scientifique sur le climat. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٠٠، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30849684 --> == خەرمانەی ڕێزلێنان == خاتوو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سڵاوت لێبێت، لەبەر شارەزایت لە ویکیپیدیا و شارەزای بەڕێوبەرایەتیت و شارەزای یاساکانی ویکی میدیا، جەنابتان دەتوانن ببنە ئەندامی لیژنەی هەڵسەنگاندن و هەروەها سەرپەرشتیاری لیژنەکە، کارتان تەنها بەخشینی ڕێزلێنانەکە و وەرگرتنی ئەندامەکان دەبێت بۆ بوون بە ئەندامی لیژنە.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٤:٥١، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] قبووڵمە، ئەوەنەی پێم بکرێت! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٤٨، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::زۆر سوپاس، کەواتە بوویتە ئەندامی لیژنەی هەڵسەنگاندنی خەرمانەی ڕێزلێنان. ::{{بەکارھێنەر ئەندامی لیژنەی هەڵسەنگاندنی خەرمانەی ڕێزلێنان}}.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١١:٥٧، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == Update on Wikipedia Requirements / Rebaz Qaradaxi == "Dear Sakura, Thank you for your previous advice regarding the requirements for a Wikipedia article. I completely understand the importance of establishing independent notability through journalistic coverage. Following your guidance, I am currently working on connecting with reputable publications to feature my artistic journey as a poet and audio creator. Once I have secured these reliable sources, I would be grateful for your further guidance on the next steps to ensure my work meets Wikipedia's standards for inclusion. Thank you for your time and support. Best regards, Rebaz Qaradaxi" '''Would you like me to send it?''' [[بەکارھێنەر:Rebaz qaradaxi|Rebaz qaradaxi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rebaz qaradaxi|لێدوان]]) ١٢:٢٨، ٩ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) :i hope you have a enough journalistic coverage that establishes both the importance and notability of the said article. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٣٢، ٩ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) == داواکاری گواستنەوەی وتاری جەوهەر باپیر بۆ ڕەشنووس == سڵاو {{بەکارھێنەر|Sakura emad}}، هیوادارم باش بلیت. سەبارەت بە سڕینەوەی وتاری '''[[جەوهەر باپیر]]'''، تێگەیشتم کە بەهۆی نەبوونی سەرچاوەی پێویست سڕدراوەتەوە. دەمەوێت سەرچاوەی باوەڕپێکراوی زیاتری بۆ زیاد بکەم و وتارەکە بەپێی پێوەرەکانی ویکیپیدیا ڕێکبکەمەوە. تکایە ئەگەر دەکرێت دەقی وتارەکەم بۆ بگوازەرەوە بۆ '''ڕەشنووس''' (Sandbox)ەکەم، تاوەکو بتوانم کاری لەسەر بکەم و چاکی بکەمەوە. زۆر سوپاس. ⁠([[لێدوانی بەکارھێنەر:MuhammadKamaran|Detective Loki]]) [[بەکارهێنەر:MuhammadKamaran|Detective Loki]] ١٥:٤٧، ١٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC)⁠ ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MuhammadKamaran|Detective Loki]]) [[بەکارهێنەر:MuhammadKamaran|Detective Loki]] ١٥:٤٧، ١٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:MuhammadKamaran|MuhammadKamaran]] ڕەشنووس و خۆڵەپەتانێ یەک شت نیین بیگوازمەوە کامەی؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٥٧، ١٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 0k5wa2l093lbk37v08k5kapp23x8p51 1624261 1623985 2026-08-13T07:59:13Z SakuraBot 51806 Bot: open global permission requests on Meta 1624261 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="position:absolute; top:-9999px;">User_Talk:</span>{{font color|#f207cb|'''Sakura emad'''}}}} <div style="position: fixed; left:20px; bottom:0; display:block; height:120px;">[[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|100px|Wikimedia Sverige]]</div> <!--- ئەرشیڤ بۆت ---> {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(20d) |counter = 7 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 2 }} {{ئەرشیڤەکان}} <!----------------------- تێبینی سڕینەوە --------------------------> <center>ئەگەر لێرەی بۆ ئەوەی بزانیت بۆچی وتارەکەت تاگی سڕینەوەی لەسەرە یان دەسڕدرێتەوە,</center> <center>باشترین شت ئەوەیە بچیت سەرچاوەی بۆ زیاد بکەیت.</center> <br /> {| style="background:gray;" |<span style="color: yellow">[[Image:{{{image|Emblem-important.svg}}}|20px|Caution]] '''تێبینی بکە'''</span> |} ئەگەر وتارەکەتم سڕیوەتەوە و دەتەوێ بزانیت بۆچی، ئەوا تکایە سەرەتا سەیرێکی ئەم سیاسەت و ڕێسایانەی ویکیپیدیا بکە لە خوارەوە: {{col-begin|width=50%}} |- | *[[وپ:بایەخ]] (بایەخداری) *[[وپ:ژکز]] (بایەخداری کەسایەتییەکان) *[[وپ:سب]] (سەلماندنیبوون) *[[وپ:دسب]] (ئاماژە بە سەرچاوە) *[[وپ:کۆپی پەیست]] و [[وپ:لک]] (لەبەرگرتنەوە (کۆپیکردن) {{col-end}}|} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٣٦، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!----------------------- تێبینی سڕینەوە --------------------------> == ترجمە == {{Pin message|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٦:٤١، ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٣١ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٥٥١١٩٣١٨}} دەمباش Sakura emad, تحدثنا سابقًا عن ترجمة مقالات نساء بارزات، فأنا جمعتُ الآن بعض الأسماء، وھن: * [[w:ar:وجدان النقیب]] * [[w:ar:حنان فوزی المسعودی]] * [[w:ar:فیفیان صلیوا]] ومن غیر عراقیات: * [[w:ar:عزیزة ھارون]] * [[w:ar:روز شحفة]] * [[w:ar:سلوی محمصانی مومنة]] * [[w:ar:جھان غزاوی عونی]] * [[w:ar:ثمار حلوانی]] وأظن فی البدایة تکفیک! زور سپاس. --[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ruwaym|لێدوان]]) ‏٠٠:٠١، ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :مرحبا @[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] نعم صح بذکر شکرا لک، {{Doing|یُنفَّذ}} :١. [[ڕۆوز شەحفە]] {{Done|تم}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٦:٣٤، ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :٢. [[ویجدان نەقیب]] --[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٥:٥٦، ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :٣. [[عەزیزە ھاڕوون]] --[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٣:٥٥، ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :: شکرا لک Sakura Hana. --[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ruwaym|لێدوان]]) ‏١٠:٠٦، ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ::::4. [[سەلوا محمەسانی]] [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٦:٥٦، ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) ::::ئەم بەریزە سینەماکار نیە، گوناحە لەپال بەهمەن و شەوکەت ناوی بنوسریت، ئەم بەریزە یەک فیلمی کوردی بەناوی هەنسکی ئاسمان دروست کردووە، کە فلمیکی لاوازە و ستافەکەی پەشیمانن لەو فیلمە، بەرهەمهینەرەکانی دوو گەنج بوون توشی زەرەریکی زۆر بوون، لە دوای ئەو زیان و شکستە بەرهەمهینەریکیان جوو بۆ هاندەران و ئەوی تریان وازی لەسینەما هینا. بۆیە باشتر وابە لابدریت بۆ سومعىی کورد جوان نیە و نابیت بکریتە نموونەی فیلمی کوردی. [[بەکارھێنەر:Cinamekurdi|Cinamekurdi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Cinamekurdi|لێدوان]]) ‏٠٢:٤٥، ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Cinamekurdi|Cinamekurdi]] نازانم باسی کێ دەکەیت بە دیاریکراوی بەڵام ھەموو ئەوانەی لە سەرەوە نووسراون زۆربەیان شاعیرن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٤:٥١، ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) :::::: [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٥٦، ٢ی نیسانی ٢٠٢٣ (UTC) == سەرخستنی ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٢:٢٨، ٢٥ی ئابی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٧٠٤٩٧٠٩}}{{Pin message|}} <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٠٥:٤٤، ٣٠ی ئایاری ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٦٩٥٠٨٦٨٣}} سڵاو، ئەم پەیامەت بۆ ھاتووە چونکە یان [https://meta.toolforge.org/catanalysis/?title=Wt%2Fckb&cat=0&wiki=incubatorwiki#Lists لێرە (لە ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی لە ئینکیوبەیتر)] بەشداریت کردووە یان [[Special:PermaLink/933823#چەند_پرسیارێک_لەسەر_ویکیوتە|لێرە]] ئامادەییت دەربڕیوە کە بەشداری بکەیت یانیش لەبەر چالاکیت لە ویکیپیدیا بۆت ھاتووە. ئەگەر ناتەوێت بەشداری بکەیت یان ئەم پەیامەت بەھەڵە بۆ ھاتووە، دەتوانیت فەرامۆشی بکەیت. ھەوڵێک ھەیە کە [[ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی]] دروست بکرێت. بۆ ئەمەش پەڕەیەکی ڕێنمایی دروست کراوە. بڕوانە [[incubator:Help:Wt/ckb/ڕێنماییی سەرەتایی بۆ دروستکردنی ویکیفەرھەنگ]]. پێشتر چەند جارێک ئەم ھەوڵە دراوە، بەڵام لەبەر کەمیی ژمارەی بەکارھێنەران، سەرکەوتوو نەبووە. گەر ئەم جارە بەشدارییەکی باش ھەبێت، دۆمەینی تایبەت بە خۆی دابین دەکرێت. تکایە سەرەتا ڕێنمایییەکان بخوێنەوە. بەپێی پیلان، پڕۆژەکە لە ماوەی ١ی حوزەیران تا ١ی تەممووزی ٢٠٢٢ دەچێت بەڕێوە و گەر ٥ بەکارھێنەر بەشدار بن، ئەوا دەبێت ھەر کەسێکیان ڕۆژانە تەنیا ١٠ پەڕە لە بۆشاییناوی سەرەکی دروست بکات. بەمەش بە ١٠ ڕۆژی یەکەم دەگەینە ٥٠٠ پەڕە (پێشتر ٣٩١ پەڕە دروست کراون) بەمەش زۆر نزیک دەبینەوە لە ٨٠٠ تا ١٬٠٠٠ پەڕە و ئەم بڕەش بەشی پێویستە و دەتواندرێت داوای دۆمەینی [https://ckb.wiktionary.org ckb.wiktionary.org] بکەین. گەر ھەر پرسیارێکت ھەبوو، ھەر لێرە بانگی [[بەکارھێنەر:Aram]] بکە و پرسیارەکەت بکە. گەر پێت خۆش بێت، دەتوانیت لە [https://discord.gg/TWyzqBv دیسکۆرد] قسەی لەگەڵ بکەیت. [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏١١:١٠، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) :[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|@MediaWiki message delivery]] شتێکی جوانە [[بەکارھێنەر:Ranjzaidan|Ranjzaidan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ranjzaidan|لێدوان]]) ‏١٢:٢٧، ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Aram@ckbwiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%81%DB%95%D8%B1%DA%BE%DB%95%D9%86%DA%AF&oldid=949701 --> {{وب|Sakura emad}} منیش دەمەوێت ببمە یەکێک لەوانەی کە دەیانەوێت ویکی فەرھەنگ سەربخەین، تکایە پێمبڵێ چۆن بیکەم؟ [[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|ئارۆ سالار محمود]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|لێدوان]]) ‏١٦:٢٠، ٢٣ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) == ئەو بابەتانەی کە بۆ دەنگدان کاندید کراون == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١١:٢٤، ٢ی ئابی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٥٠٥٨٦٩٨}}{{Pin message|}} سڵاو پرسیارێکم ھەیە، ئەو بابەتانەی کە وەک بابەتی ھەڵبژێردراو یان باش کاندید دەکەین تا کەی دەمێننەوە لە حاڵەتی دەنگدان و دەنگیان بۆ نییە، ژمارەیەک بابەت کە خۆم نووسیومە کاندید کراون بۆ دەنگدان، وە أ کاتێکی زۆر درێژ تێپەڕیوە و ھیچ دەنگێک نییە، و بێگومان ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی ئەندامانی کارلێککار لەناو ئینسایکلۆپیدیاکەدا، و بۆ ئەمەش، داواتان لێدەکەم پێداچوونەوە بەم بابەتانەدا بکەن و بە باشی بیانخوێننەوە، و ئێوەش دۆخیان دیاری بکەن .لە نێو بابەتە باشەکان و بابەتە ھەڵبژێردراوەکاندا قبوڵیان دەکەیت؟,, سوباس,, [[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hamaredha|لێدوان]]) ‏٢٢:١٠، ١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]]: زۆر سپاس بۆ بەشدارییە بەبەھاکانت و درووستکردنی وتاری گوونجاو و پاڵاوتنیان، قسەکانت لە جێگای خۆیانن و ماوەیەکی زۆرە داتناون: :* [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان/پاڵاوتن/تەھماسبی یەکەم|تەھماسبی یەکەم]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا|جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/مەمالیکی عێراق|مەمالیکی عێراق]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/گۆڕەپانی کۆماری|گۆڕەپانی کۆماری]] :ھەندێکیان دەنگیان بۆ دراوە تەنھا پێداچوونەوەیەکی پێویستە، ھەندێکیان ھێشتا دەنگیان نییە بەکورتی لە ئێستادا پێویست بە دەنگێکی زۆر ناکات بۆ ئەوەی ببن بە وتارێکی باش دوو دەنگ لەلایەن دوو بەکارھێنەری پێشکەوتوو بەبیرورای من بەسە بۆ ئەوەی ئەنجامێک بۆ وتارەکەت وەربگریت، :من ھەوڵ دەدەم بە یەک بە یەکیان دا بچمەوە و سەیریان بکەم دەر ئەنجامیان بزانین لە کاتێکی نزیکدا {{زۆر سپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٢:٢٠، ١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2022-34 == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٤:٤٥، ٦ی ئەیلوولی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٨٠٩٤٧٣٩}}{{Pin message|}} {| class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background:#DDDDDD; border:1px solid #BBBBBB; color:#000000; padding .4em;" |- |style="text-align:center;"| The winner this [[m:Translation of the week/2022 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:In the Arbour]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! ---- [[File:Gierymski In the arbour.png|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''In the Arbour''''' (Polish: W altanie) is an oil painting created by Polish Realist painter Aleksander Gierymski in 1882. It is displayed at the National Museum in Warsaw, Poland. In the painting is shown a social gathering of a group of aristocrats portrayed in 18th-century clothes, which takes place on a summer day in a garden. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] ‏١١:٤٧، ٢٢ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC)'' </div> |} <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=23685356 --> == دەنگ بدە بە بابەتەکان == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٢:٣٥، ٢١ی شوباتی ٢٠٣٣ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٩٢٦٠٢١١٩}}{{Pin message|}} سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]، بابەتی زۆرم هەیە کە کاندیدم کرد بۆ دەنگدان لەنێو بابەتی هەڵبژێردراو و باشی ناو ئینسایکلۆپیدیاکەدا، و ڕاشکاوانە، هەندێک کاندید بۆ هەندێک هاوکار دەبینم، بابەتەکە لە بابەتەکانی هەڵبژێردراودا هاتووە تەنها بە دوو دەنگ، بابەتەکانی هەڵبژێردراو، من هیوادارم دەنگ بدەن و بیانخەنە ناو لیستەکەوە، چونکە نزیکەی هەشت مانگ تێپەڕیوە، و ئەم بابەتانە هێشتا لە شوێنی خۆیانن بەبێ دەنگدان.سوپاس. [[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hamaredha|لێدوان]]) ‏١١:٤٤، ١٤ی شوباتی ٢٠٢٣ (UTC) :s [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٨:١٣، ١٠ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2026-30 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Immigration to Switzerland]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In 2023, resident foreigners made up 26.3% of Switzerland's population. Most of these (83%) were from European countries. Italy provided the largest single group of foreigners, accounting for 14.7% of total foreign population, followed closely by Germany (14.0%), Portugal (11.7%), France (6.6%), Kosovo (5.1%), Spain (3.9%), Turkey (3.1%), North Macedonia (3.1%), Serbia (2.8%), Austria (2.0%), United Kingdom (1.9%), Bosnia and Herzegovina (1.3%) and Croatia (1.3%). Immigrants from Sri Lanka (1.3%), most of them former Tamil refugees, were the largest group of Asian origin (7.9%). <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:١٨، ٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-31 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:fr:Study of Man's Impact on Climate]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> La '''Study of Man's Impact on Climate''' (traduisible en français par « Étude de l'impact de l'homme sur le climat ») est une conférence scientifique internationale consacrée à l'influence humaine sur le climat qui s'est tenue à Stockholm, en Suède, du 28 juin au 16 juillet 1971. Elle aborde diverses hypothèses parmi lesquelles la destruction de la couche d'ozone et le réchauffement (ou refroidissement) climatique, établit l'état du savoir à leur sujet et, soulignant les nombreuses inconnues qui demeurent, appelle à consacrer davantage de fonds à la recherche scientifique sur le climat. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٠٠، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30849684 --> == خەرمانەی ڕێزلێنان == خاتوو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سڵاوت لێبێت، لەبەر شارەزایت لە ویکیپیدیا و شارەزای بەڕێوبەرایەتیت و شارەزای یاساکانی ویکی میدیا، جەنابتان دەتوانن ببنە ئەندامی لیژنەی هەڵسەنگاندن و هەروەها سەرپەرشتیاری لیژنەکە، کارتان تەنها بەخشینی ڕێزلێنانەکە و وەرگرتنی ئەندامەکان دەبێت بۆ بوون بە ئەندامی لیژنە.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٤:٥١، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] قبووڵمە، ئەوەنەی پێم بکرێت! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٤٨، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::زۆر سوپاس، کەواتە بوویتە ئەندامی لیژنەی هەڵسەنگاندنی خەرمانەی ڕێزلێنان. ::{{بەکارھێنەر ئەندامی لیژنەی هەڵسەنگاندنی خەرمانەی ڕێزلێنان}}.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١١:٥٧، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == Update on Wikipedia Requirements / Rebaz Qaradaxi == "Dear Sakura, Thank you for your previous advice regarding the requirements for a Wikipedia article. I completely understand the importance of establishing independent notability through journalistic coverage. Following your guidance, I am currently working on connecting with reputable publications to feature my artistic journey as a poet and audio creator. Once I have secured these reliable sources, I would be grateful for your further guidance on the next steps to ensure my work meets Wikipedia's standards for inclusion. Thank you for your time and support. Best regards, Rebaz Qaradaxi" '''Would you like me to send it?''' [[بەکارھێنەر:Rebaz qaradaxi|Rebaz qaradaxi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rebaz qaradaxi|لێدوان]]) ١٢:٢٨، ٩ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) :i hope you have a enough journalistic coverage that establishes both the importance and notability of the said article. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٣٢، ٩ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) == داواکاری گواستنەوەی وتاری جەوهەر باپیر بۆ ڕەشنووس == سڵاو {{بەکارھێنەر|Sakura emad}}، هیوادارم باش بلیت. سەبارەت بە سڕینەوەی وتاری '''[[جەوهەر باپیر]]'''، تێگەیشتم کە بەهۆی نەبوونی سەرچاوەی پێویست سڕدراوەتەوە. دەمەوێت سەرچاوەی باوەڕپێکراوی زیاتری بۆ زیاد بکەم و وتارەکە بەپێی پێوەرەکانی ویکیپیدیا ڕێکبکەمەوە. تکایە ئەگەر دەکرێت دەقی وتارەکەم بۆ بگوازەرەوە بۆ '''ڕەشنووس''' (Sandbox)ەکەم، تاوەکو بتوانم کاری لەسەر بکەم و چاکی بکەمەوە. زۆر سوپاس. ⁠([[لێدوانی بەکارھێنەر:MuhammadKamaran|Detective Loki]]) [[بەکارهێنەر:MuhammadKamaran|Detective Loki]] ١٥:٤٧، ١٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC)⁠ ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MuhammadKamaran|Detective Loki]]) [[بەکارهێنەر:MuhammadKamaran|Detective Loki]] ١٥:٤٧، ١٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:MuhammadKamaran|MuhammadKamaran]] ڕەشنووس و خۆڵەپەتانێ یەک شت نیین بیگوازمەوە کامەی؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٥٧، ١٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) == Global permission requests on Meta == The following request is open at [[m:Steward requests/Global permissions|Steward requests/Global permissions]] and may be worth your comment: * [[m:Steward requests/Global permissions#Global sysop for NDG|Global sysop for NDG]] — <small>Requests for global sysop permissions</small> : <small>4 other requests are also open (rename / IP block exemption); stewards action those without a vote.</small> [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٧:٥٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 993nih2c9ddudwltzrfmzlc8a1tv4fb 1624263 1624261 2026-08-13T08:28:02Z SakuraBot 51806 Bot: open advanced-rights requests on Meta 1624263 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="position:absolute; top:-9999px;">User_Talk:</span>{{font color|#f207cb|'''Sakura emad'''}}}} <div style="position: fixed; left:20px; bottom:0; display:block; height:120px;">[[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|100px|Wikimedia Sverige]]</div> <!--- ئەرشیڤ بۆت ---> {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(20d) |counter = 7 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 2 }} {{ئەرشیڤەکان}} <!----------------------- تێبینی سڕینەوە --------------------------> <center>ئەگەر لێرەی بۆ ئەوەی بزانیت بۆچی وتارەکەت تاگی سڕینەوەی لەسەرە یان دەسڕدرێتەوە,</center> <center>باشترین شت ئەوەیە بچیت سەرچاوەی بۆ زیاد بکەیت.</center> <br /> {| style="background:gray;" |<span style="color: yellow">[[Image:{{{image|Emblem-important.svg}}}|20px|Caution]] '''تێبینی بکە'''</span> |} ئەگەر وتارەکەتم سڕیوەتەوە و دەتەوێ بزانیت بۆچی، ئەوا تکایە سەرەتا سەیرێکی ئەم سیاسەت و ڕێسایانەی ویکیپیدیا بکە لە خوارەوە: {{col-begin|width=50%}} |- | *[[وپ:بایەخ]] (بایەخداری) *[[وپ:ژکز]] (بایەخداری کەسایەتییەکان) *[[وپ:سب]] (سەلماندنیبوون) *[[وپ:دسب]] (ئاماژە بە سەرچاوە) *[[وپ:کۆپی پەیست]] و [[وپ:لک]] (لەبەرگرتنەوە (کۆپیکردن) {{col-end}}|} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٣٦، ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!----------------------- تێبینی سڕینەوە --------------------------> == ترجمە == {{Pin message|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٦:٤١، ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٣١ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٥٥١١٩٣١٨}} دەمباش Sakura emad, تحدثنا سابقًا عن ترجمة مقالات نساء بارزات، فأنا جمعتُ الآن بعض الأسماء، وھن: * [[w:ar:وجدان النقیب]] * [[w:ar:حنان فوزی المسعودی]] * [[w:ar:فیفیان صلیوا]] ومن غیر عراقیات: * [[w:ar:عزیزة ھارون]] * [[w:ar:روز شحفة]] * [[w:ar:سلوی محمصانی مومنة]] * [[w:ar:جھان غزاوی عونی]] * [[w:ar:ثمار حلوانی]] وأظن فی البدایة تکفیک! زور سپاس. --[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ruwaym|لێدوان]]) ‏٠٠:٠١، ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :مرحبا @[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] نعم صح بذکر شکرا لک، {{Doing|یُنفَّذ}} :١. [[ڕۆوز شەحفە]] {{Done|تم}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٦:٣٤، ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :٢. [[ویجدان نەقیب]] --[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٥:٥٦، ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :٣. [[عەزیزە ھاڕوون]] --[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٣:٥٥، ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :: شکرا لک Sakura Hana. --[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ruwaym|لێدوان]]) ‏١٠:٠٦، ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ::::4. [[سەلوا محمەسانی]] [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٦:٥٦، ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) ::::ئەم بەریزە سینەماکار نیە، گوناحە لەپال بەهمەن و شەوکەت ناوی بنوسریت، ئەم بەریزە یەک فیلمی کوردی بەناوی هەنسکی ئاسمان دروست کردووە، کە فلمیکی لاوازە و ستافەکەی پەشیمانن لەو فیلمە، بەرهەمهینەرەکانی دوو گەنج بوون توشی زەرەریکی زۆر بوون، لە دوای ئەو زیان و شکستە بەرهەمهینەریکیان جوو بۆ هاندەران و ئەوی تریان وازی لەسینەما هینا. بۆیە باشتر وابە لابدریت بۆ سومعىی کورد جوان نیە و نابیت بکریتە نموونەی فیلمی کوردی. [[بەکارھێنەر:Cinamekurdi|Cinamekurdi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Cinamekurdi|لێدوان]]) ‏٠٢:٤٥، ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Cinamekurdi|Cinamekurdi]] نازانم باسی کێ دەکەیت بە دیاریکراوی بەڵام ھەموو ئەوانەی لە سەرەوە نووسراون زۆربەیان شاعیرن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٤:٥١، ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) :::::: [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٥٦، ٢ی نیسانی ٢٠٢٣ (UTC) == سەرخستنی ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٢:٢٨، ٢٥ی ئابی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٧٠٤٩٧٠٩}}{{Pin message|}} <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٠٥:٤٤، ٣٠ی ئایاری ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٦٩٥٠٨٦٨٣}} سڵاو، ئەم پەیامەت بۆ ھاتووە چونکە یان [https://meta.toolforge.org/catanalysis/?title=Wt%2Fckb&cat=0&wiki=incubatorwiki#Lists لێرە (لە ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی لە ئینکیوبەیتر)] بەشداریت کردووە یان [[Special:PermaLink/933823#چەند_پرسیارێک_لەسەر_ویکیوتە|لێرە]] ئامادەییت دەربڕیوە کە بەشداری بکەیت یانیش لەبەر چالاکیت لە ویکیپیدیا بۆت ھاتووە. ئەگەر ناتەوێت بەشداری بکەیت یان ئەم پەیامەت بەھەڵە بۆ ھاتووە، دەتوانیت فەرامۆشی بکەیت. ھەوڵێک ھەیە کە [[ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی]] دروست بکرێت. بۆ ئەمەش پەڕەیەکی ڕێنمایی دروست کراوە. بڕوانە [[incubator:Help:Wt/ckb/ڕێنماییی سەرەتایی بۆ دروستکردنی ویکیفەرھەنگ]]. پێشتر چەند جارێک ئەم ھەوڵە دراوە، بەڵام لەبەر کەمیی ژمارەی بەکارھێنەران، سەرکەوتوو نەبووە. گەر ئەم جارە بەشدارییەکی باش ھەبێت، دۆمەینی تایبەت بە خۆی دابین دەکرێت. تکایە سەرەتا ڕێنمایییەکان بخوێنەوە. بەپێی پیلان، پڕۆژەکە لە ماوەی ١ی حوزەیران تا ١ی تەممووزی ٢٠٢٢ دەچێت بەڕێوە و گەر ٥ بەکارھێنەر بەشدار بن، ئەوا دەبێت ھەر کەسێکیان ڕۆژانە تەنیا ١٠ پەڕە لە بۆشاییناوی سەرەکی دروست بکات. بەمەش بە ١٠ ڕۆژی یەکەم دەگەینە ٥٠٠ پەڕە (پێشتر ٣٩١ پەڕە دروست کراون) بەمەش زۆر نزیک دەبینەوە لە ٨٠٠ تا ١٬٠٠٠ پەڕە و ئەم بڕەش بەشی پێویستە و دەتواندرێت داوای دۆمەینی [https://ckb.wiktionary.org ckb.wiktionary.org] بکەین. گەر ھەر پرسیارێکت ھەبوو، ھەر لێرە بانگی [[بەکارھێنەر:Aram]] بکە و پرسیارەکەت بکە. گەر پێت خۆش بێت، دەتوانیت لە [https://discord.gg/TWyzqBv دیسکۆرد] قسەی لەگەڵ بکەیت. [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏١١:١٠، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) :[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|@MediaWiki message delivery]] شتێکی جوانە [[بەکارھێنەر:Ranjzaidan|Ranjzaidan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ranjzaidan|لێدوان]]) ‏١٢:٢٧، ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Aram@ckbwiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%81%DB%95%D8%B1%DA%BE%DB%95%D9%86%DA%AF&oldid=949701 --> {{وب|Sakura emad}} منیش دەمەوێت ببمە یەکێک لەوانەی کە دەیانەوێت ویکی فەرھەنگ سەربخەین، تکایە پێمبڵێ چۆن بیکەم؟ [[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|ئارۆ سالار محمود]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|لێدوان]]) ‏١٦:٢٠، ٢٣ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) == ئەو بابەتانەی کە بۆ دەنگدان کاندید کراون == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١١:٢٤، ٢ی ئابی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٥٠٥٨٦٩٨}}{{Pin message|}} سڵاو پرسیارێکم ھەیە، ئەو بابەتانەی کە وەک بابەتی ھەڵبژێردراو یان باش کاندید دەکەین تا کەی دەمێننەوە لە حاڵەتی دەنگدان و دەنگیان بۆ نییە، ژمارەیەک بابەت کە خۆم نووسیومە کاندید کراون بۆ دەنگدان، وە أ کاتێکی زۆر درێژ تێپەڕیوە و ھیچ دەنگێک نییە، و بێگومان ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی ئەندامانی کارلێککار لەناو ئینسایکلۆپیدیاکەدا، و بۆ ئەمەش، داواتان لێدەکەم پێداچوونەوە بەم بابەتانەدا بکەن و بە باشی بیانخوێننەوە، و ئێوەش دۆخیان دیاری بکەن .لە نێو بابەتە باشەکان و بابەتە ھەڵبژێردراوەکاندا قبوڵیان دەکەیت؟,, سوباس,, [[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hamaredha|لێدوان]]) ‏٢٢:١٠، ١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]]: زۆر سپاس بۆ بەشدارییە بەبەھاکانت و درووستکردنی وتاری گوونجاو و پاڵاوتنیان، قسەکانت لە جێگای خۆیانن و ماوەیەکی زۆرە داتناون: :* [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان/پاڵاوتن/تەھماسبی یەکەم|تەھماسبی یەکەم]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا|جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/مەمالیکی عێراق|مەمالیکی عێراق]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/گۆڕەپانی کۆماری|گۆڕەپانی کۆماری]] :ھەندێکیان دەنگیان بۆ دراوە تەنھا پێداچوونەوەیەکی پێویستە، ھەندێکیان ھێشتا دەنگیان نییە بەکورتی لە ئێستادا پێویست بە دەنگێکی زۆر ناکات بۆ ئەوەی ببن بە وتارێکی باش دوو دەنگ لەلایەن دوو بەکارھێنەری پێشکەوتوو بەبیرورای من بەسە بۆ ئەوەی ئەنجامێک بۆ وتارەکەت وەربگریت، :من ھەوڵ دەدەم بە یەک بە یەکیان دا بچمەوە و سەیریان بکەم دەر ئەنجامیان بزانین لە کاتێکی نزیکدا {{زۆر سپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٢:٢٠، ١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2022-34 == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٤:٤٥، ٦ی ئەیلوولی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٨٠٩٤٧٣٩}}{{Pin message|}} {| class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background:#DDDDDD; border:1px solid #BBBBBB; color:#000000; padding .4em;" |- |style="text-align:center;"| The winner this [[m:Translation of the week/2022 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:In the Arbour]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! ---- [[File:Gierymski In the arbour.png|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''In the Arbour''''' (Polish: W altanie) is an oil painting created by Polish Realist painter Aleksander Gierymski in 1882. It is displayed at the National Museum in Warsaw, Poland. In the painting is shown a social gathering of a group of aristocrats portrayed in 18th-century clothes, which takes place on a summer day in a garden. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] ‏١١:٤٧، ٢٢ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC)'' </div> |} <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=23685356 --> == دەنگ بدە بە بابەتەکان == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٢:٣٥، ٢١ی شوباتی ٢٠٣٣ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٩٢٦٠٢١١٩}}{{Pin message|}} سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]، بابەتی زۆرم هەیە کە کاندیدم کرد بۆ دەنگدان لەنێو بابەتی هەڵبژێردراو و باشی ناو ئینسایکلۆپیدیاکەدا، و ڕاشکاوانە، هەندێک کاندید بۆ هەندێک هاوکار دەبینم، بابەتەکە لە بابەتەکانی هەڵبژێردراودا هاتووە تەنها بە دوو دەنگ، بابەتەکانی هەڵبژێردراو، من هیوادارم دەنگ بدەن و بیانخەنە ناو لیستەکەوە، چونکە نزیکەی هەشت مانگ تێپەڕیوە، و ئەم بابەتانە هێشتا لە شوێنی خۆیانن بەبێ دەنگدان.سوپاس. [[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hamaredha|لێدوان]]) ‏١١:٤٤، ١٤ی شوباتی ٢٠٢٣ (UTC) :s [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٨:١٣، ١٠ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2026-30 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Immigration to Switzerland]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In 2023, resident foreigners made up 26.3% of Switzerland's population. Most of these (83%) were from European countries. Italy provided the largest single group of foreigners, accounting for 14.7% of total foreign population, followed closely by Germany (14.0%), Portugal (11.7%), France (6.6%), Kosovo (5.1%), Spain (3.9%), Turkey (3.1%), North Macedonia (3.1%), Serbia (2.8%), Austria (2.0%), United Kingdom (1.9%), Bosnia and Herzegovina (1.3%) and Croatia (1.3%). Immigrants from Sri Lanka (1.3%), most of them former Tamil refugees, were the largest group of Asian origin (7.9%). <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:١٨، ٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-31 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:fr:Study of Man's Impact on Climate]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> La '''Study of Man's Impact on Climate''' (traduisible en français par « Étude de l'impact de l'homme sur le climat ») est une conférence scientifique internationale consacrée à l'influence humaine sur le climat qui s'est tenue à Stockholm, en Suède, du 28 juin au 16 juillet 1971. Elle aborde diverses hypothèses parmi lesquelles la destruction de la couche d'ozone et le réchauffement (ou refroidissement) climatique, établit l'état du savoir à leur sujet et, soulignant les nombreuses inconnues qui demeurent, appelle à consacrer davantage de fonds à la recherche scientifique sur le climat. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٠٠، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30849684 --> == خەرمانەی ڕێزلێنان == خاتوو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سڵاوت لێبێت، لەبەر شارەزایت لە ویکیپیدیا و شارەزای بەڕێوبەرایەتیت و شارەزای یاساکانی ویکی میدیا، جەنابتان دەتوانن ببنە ئەندامی لیژنەی هەڵسەنگاندن و هەروەها سەرپەرشتیاری لیژنەکە، کارتان تەنها بەخشینی ڕێزلێنانەکە و وەرگرتنی ئەندامەکان دەبێت بۆ بوون بە ئەندامی لیژنە.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٤:٥١، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] قبووڵمە، ئەوەنەی پێم بکرێت! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٤٨، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::زۆر سوپاس، کەواتە بوویتە ئەندامی لیژنەی هەڵسەنگاندنی خەرمانەی ڕێزلێنان. ::{{بەکارھێنەر ئەندامی لیژنەی هەڵسەنگاندنی خەرمانەی ڕێزلێنان}}.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١١:٥٧، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) == Update on Wikipedia Requirements / Rebaz Qaradaxi == "Dear Sakura, Thank you for your previous advice regarding the requirements for a Wikipedia article. I completely understand the importance of establishing independent notability through journalistic coverage. Following your guidance, I am currently working on connecting with reputable publications to feature my artistic journey as a poet and audio creator. Once I have secured these reliable sources, I would be grateful for your further guidance on the next steps to ensure my work meets Wikipedia's standards for inclusion. Thank you for your time and support. Best regards, Rebaz Qaradaxi" '''Would you like me to send it?''' [[بەکارھێنەر:Rebaz qaradaxi|Rebaz qaradaxi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rebaz qaradaxi|لێدوان]]) ١٢:٢٨، ٩ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) :i hope you have a enough journalistic coverage that establishes both the importance and notability of the said article. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٣٢، ٩ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) == داواکاری گواستنەوەی وتاری جەوهەر باپیر بۆ ڕەشنووس == سڵاو {{بەکارھێنەر|Sakura emad}}، هیوادارم باش بلیت. سەبارەت بە سڕینەوەی وتاری '''[[جەوهەر باپیر]]'''، تێگەیشتم کە بەهۆی نەبوونی سەرچاوەی پێویست سڕدراوەتەوە. دەمەوێت سەرچاوەی باوەڕپێکراوی زیاتری بۆ زیاد بکەم و وتارەکە بەپێی پێوەرەکانی ویکیپیدیا ڕێکبکەمەوە. تکایە ئەگەر دەکرێت دەقی وتارەکەم بۆ بگوازەرەوە بۆ '''ڕەشنووس''' (Sandbox)ەکەم، تاوەکو بتوانم کاری لەسەر بکەم و چاکی بکەمەوە. زۆر سوپاس. ⁠([[لێدوانی بەکارھێنەر:MuhammadKamaran|Detective Loki]]) [[بەکارهێنەر:MuhammadKamaran|Detective Loki]] ١٥:٤٧، ١٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC)⁠ ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MuhammadKamaran|Detective Loki]]) [[بەکارهێنەر:MuhammadKamaran|Detective Loki]] ١٥:٤٧، ١٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:MuhammadKamaran|MuhammadKamaran]] ڕەشنووس و خۆڵەپەتانێ یەک شت نیین بیگوازمەوە کامەی؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٥٧، ١٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) == Global permission requests on Meta == The following request is open at [[m:Steward requests/Global permissions|Steward requests/Global permissions]] and may be worth your comment: * [[m:Steward requests/Global permissions#Global sysop for NDG|Global sysop for NDG]] — <small>Requests for global sysop permissions</small> : <small>4 other requests are also open (rename / IP block exemption); stewards action those without a vote.</small> [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٧:٥٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests on Meta (13 August 2026) == The following requests are open on Meta and may be worth your comment: === [[m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[m:Steward requests/Permissions#Htawmonzel@mnw.wiktionary|Htawmonzel@mnw.wiktionary]] — <small>Administrator access · filed 2026-08-02</small> * [[m:Steward requests/Permissions#B722N@lgwikipedia|B722N@lgwikipedia]] — <small>Administrator access · filed 2026-08-12</small> * [[m:Steward requests/Permissions#B722N@lgwikipedia_2|B722N@lgwikipedia]] — <small>Interface administrator access · filed 2026-08-12</small> * [[m:Steward requests/Permissions#Astroneering@global|Astroneering@global]] — <small>Removal of access · filed 2026-08-12</small> === [[m:Meta:Requests for adminship|Meta adminship]] === * [[m:Meta:Requests for adminship/Icodense|Icodense]] — <small>Requests for regular adminship</small> : <small>5 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 9trs0562qotkhyf6y2tjj4ecrnymfad 0 171815 1624134 1614879 2026-08-13T01:09:36Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1624134 wikitext text/x-wiki '''فرانچێسکا لویسا ڕیاڵی''' (لەدایکبووی ٢٣ی ئابی ١٩٩٤) خانمەئەکتەرێکی ئەمریکییە کە ناسراوە بە ڕۆڵەکانی لە زنجیرەی [[نێتفلیکس]]ی ''Haters Back Off'' و ''[[شتە نامۆکان]]''. == ژیانی سەرەتایی == ڕیاڵی لە لۆس ئەنجلس لەدایکبووە و گەورەبووە و بڕوانامەی ھونەرە جوانەکانی لە نواندنا بەدەستھێناوە لە زانکۆی نیویۆرک.<ref name=Nguyen>Nguyen, Stacey. [https://www.popsugar.com/entertainment/Who-Plays-Heather-Lifeguard-Stranger-Things-Season-3-46346915 "''Stranger Things'': Here's Why Heather the Lifeguard Looks So Familiar"], July 4, 2019</ref> ئەو لە پەیمانگای لی ستارسبێرگ بۆ شانۆ و فیلم و ستۆدیۆکانی ستۆنستریت خوێندویەتی. ئەو خەڵاتێکی سەرتاسەری ھونەرەکانی گەنجی ٢٠١٢ بەدەستھێنا بۆ باشترین کۆریۆگرافی گەنج بۆ "Bordan vi Haller" لە ''کۆنسێرتی وینتەر دانس''، ئەکادیمی ھامیڵتن بۆ مۆسیقا.<ref>[http://www.nationalyouththeatre.com/news/news_nya_awards2012.asp "2011–2012 Seventh Annual National Youth Arts Awards!"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231223840/http://www.nationalyouththeatre.com/news/news_nya_awards2012.asp |date=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ }}, National Youth Arts, 2012, accessed December 9, 2016</ref> == پیشە == ڕیاڵی بۆ دوو وەرز (٢٠١٦ و ٢٠١٧) دەرکەوت لە زنجیرەی ڕەسەنی [[نێتفلیکس]]ی ''Haters Back Off''، کە ڕۆڵی یاریدەدەری ئێمیڵی ئەگێڕێت، خوشکی میراندا.<ref>Lloyd, Robert.[http://www.latimes.com/entertainment/tv/la-et-st-haters-back-off-review-20161015-snap-story.html "''Haters Back Off'' offers the funny origin story of Miranda Sings"], ''[[Los Angeles Times]]'', October 13, 2016, accessed May 10, 2018</ref><ref>Vanbibber, Brittany. [https://www.aol.com/article/entertainment/2017/02/23/haters-back-off-star-francesca-reale-dishes-on-the-netflix-ori/21710681 "''Haters Back Off'' star Francesca Reale dishes on the Netflix original series"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210209101425/https://www.aol.com/article/entertainment/2017/02/23/haters-back-off-star-francesca-reale-dishes-on-the-netflix-ori/21710681/ |date= ٩ی شوباتی ٢٠٢١ }}, AOL.com, February 23, 2017</ref> لە ٢٠١٦ دا ڕۆڵی گابریێڵا مۆرێتی گێڕا لە ئەڵقەی "Down the Rabbit Hole" لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ''Blue Bloods''.<ref name=Nguyen/><ref>Thomas, Leah. [https://www.bustle.com/articles/189776-the-haters-back-off-cast-fills-out-the-world-of-miranda-sings "The ''Haters Back Off'' Cast Fills Out the World of Miranda Sings"], Bustle.com, October 15, 2016</ref> ئەو ڕۆڵی کەمی ھێذەر، ژیان ڕزگارکەرێک، ی گێڕاوە لە [[شتە نامۆکان (وەرزی سێیەم)|وەرزی سێیەم]]ی ''[[شتە نامۆکان]]''، زنجیرەیەکی ڕەسەنی دیکەی نێتفلیکس، کە کارەکتەرەکەی «پارچەی سەرەکی نھێنییەکی تاریکە.»<ref name=Otterson>Otterson, Joe. [https://variety.com/2018/tv/news/stranger-things-season-3-francesca-reale-1202804733 "''Stranger Things'' Season 3 Casts ''Haters Back Off'' Alum Francesca Reale"], ''[[Variety (magazine)|Variety]]'', May 9, 2018</ref> ئەو ڕۆڵی لاورا ئەگێڕێت لە [[فیلمی کۆمیدی]] ٢٠١٩ی ''Yes, God, Yes''.<ref name=Nguyen/> == فیلمۆگرافی == === فیلم === {| class="wikitable" !ساڵ !ناو !ڕۆڵ !تێبینییەکان |- |٢٠١٩ |''Yes, God, Yes'' |لاورا | |- | بۆ ئەوەی ڕابگەیەنرێت | ''Dating in New York'' | وێندی | لەبەرھەمھێناندایە |} === تەلەڤیزیۆن === {| class="wikitable" !ساڵ !ناو !ڕۆڵ !تێبینییەکان |- |٢٠١٦ |''Blue Bloods'' |گابریێڵا مۆرێتی |ئەڵقەی: "Down the Rabbit Hole" |- |٢٠١٦–٢٠١٧ |''Haters Back Off'' |ئێمیڵی |کاستی سەرەکی؛ ١٦ ئەڵقە |- |٢٠١٩ |''[[شتە نامۆکان]]'' |ھێذەر ھۆڵۆوەی |ڕۆڵێکی کەم؛ ٦ ئەڵقە |- |٢٠٢٠ |''Wireless'' | |زنجیرەی ھێشتا بڵاونەبووەوە |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDB name|5590588}} {{ئەکتەری-ئەمریکی-کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی]] [[پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی]] 7jykbv1er4axnd2dfplvordh6fwbm0y 0 172419 1623988 1407519 2026-08-12T17:03:51Z DiyarKamaran 50583 1623988 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | name = Sons of Anarchy | image = SOATitlecard.jpg | image_size = 250px | caption = | genre = [[فانتازی]]{{ھن}}[[فیلمی تاوان|درامای تاوانی]]{{ھن}}ترسناک<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tvguide.com/news/sons-of-anarchy-maggie-siff-tara-death-1074527/|سەردێڕ=Sons of Anarchy Postmortem: Maggie Siff Breaks Down the "Heartbreaking" Season 6 Finale|وتەگێڕانەوە=The show is an epic tragedy and a tragic love story.|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=۲ی کانوونی دووەمی ۲۰۲۱|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190525032400/https://www.tvguide.com/news/sons-of-anarchy-maggie-siff-tara-death-1074527/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.eonline.com/fr/news/605326/sons-of-anarchy-boss-explains-why-that-series-finale-death-had-to-happen|سەردێڕ=Sons of Anarchy Boss Explains Why That Series Finale Death Had to Happen|وتەگێڕانەوە=Yo, what we're writing here is a tragedy. It's always been a tragedy in the Shakespearean or Greek sense. It has to end tragically and we all knew that when we were getting into it.|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=۲ی کانوونی دووەمی ۲۰۲۱|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190525041745/https://www.eonline.com/fr/news/605326/sons-of-anarchy-boss-explains-why-that-series-finale-death-had-to-happen|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>{{ھن}}ڕۆژاوای نوێ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/lifestyle/motoring/modern-day-western-two-wheels-5287008|ئیش=Daily Mirror|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ=A modern-day Western... on two wheels|ڕێکەوتی سەردان=۲ی کانوونی دووەمی ۲۰۲۱|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180117070157/https://www.mirror.co.uk/lifestyle/motoring/modern-day-western-two-wheels-5287008|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> | creator = کورت سوتەر | starring = چاڕڵی ھونام{{ھن}}کەیتی ساگال{{ھن}}مارک بۆون جونیۆر{{ھن}}کیم کۆتس{{ھن}}تۆمی فلاناگان{{ھن}}جۆنی لویس{{ھن}}ماگی سیف{{ھن}}ڕۆن پێرلمان{{ھن}}ڕایان ھورست{{ھن}}ولیام لاکینگ{{ھن}}سیۆ ڕۆسی{{ھن}}دایتۆن کالی{{ھن}}جیمی سمیتس{{ھن}}دریا دی ماتیۆ{{ھن}}دەیڤد لابراڤا{{ھن}}نیکۆ نیکۆتێرا | theme_music_composer = بۆب تیڵ جەی ئاڕ.{{ھن}}دەیڤ کوشنەر{{ھن}}کورتیس ستیگەرس | opentheme = ''ئەم ژیانە'' لەلایەن کورتیس ستیگەرس و دارستانی ڕاگرز | composer = بۆب تیڵ جەی ئاڕ. | country = ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا | language = ئینگلیزی | num_seasons = ٧ | num_episodes = ٩٢ | list_episodes = List of Sons of Anarchy episodes | executive_producer =کورت سوتەر{{ھن}}جۆن لینسۆن{{ھن}}فیل لۆدیکینا{{ھن}}جەیمس دی. پاریۆت{{ھن}}پاریس بارکلی{{ھن}}دەیڤ ئیریکسۆن | producer = جۆن پاری{{ھن}}ڕیجینا کۆرادۆ{{ھن}}لیز ساگال{{ھن}}کریگ یاھاتا{{ھن}}کریس کۆلینز{{ھن}}گریس وایت ھاوس | location = ستۆدیۆی ئۆکسیدنتاڵ، نۆرس ھۆڵیوود، کالیفۆڕنیا | cinematography = پۆل مەیباوم | editor = پاوڵ فونتین{{ھن}}ئیتین دیس لاوریرس{{ھن}}لۆرێن پێندەرگراس | runtime = ٣٩–٨١ خولەک | company = Linson The Company{{ھن}}سوتەر ئینک{{ھن}}فۆکس ٢١{{ھن}}ئێف ئێکس پڕۆدەکشنز | distributor = ٢٠ھەمین تەلەڤیزیۆنی | network = ئێف ئێکس | picture_format = | first_aired = {{ڕێکەوتی سەرەتا|٢٠٠٨|٩|٣}} | last_aired = {{ڕێکەوتی کۆتا|٢٠١٤|١٢|٩}} | website = }} '''کوڕەکانی ئاژاوە''' ({{بە ئینگلیزی|Sons of Anarchy}}) زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی [[فیلمی تاوان|درامای تاوانی]] [[ئەکشن]]ی ئەمریکییە لەلایەن کورت سوتەر دروست کراوە و لە ٢٠٠٨ بۆ ٢٠١٤ پەخشکرا. دوای ژیانی یانەیەکی ماتۆڕسواری لە یاسادەرچوو لە شاری خەیاڵی چاڕمینگ لە سێنتڕاڵ فالی لە [[کالیفۆرنیا]] دەکەوێت. ئەستێرەی نمایشەکە چاڕڵی ھونام وەک جاکسۆن [[جاکس تێلەر|جاکس تێڵەر]]، کە لە سەرەتادا جێگری سەرۆکی یانەکەیە و دواتر دەبێت بە سەرۆک. دوای ئەوەی پارچە نووسراوێک کە باوکە کۆچکردووکەی، جۆن، کە پێشتر یانەی ماتۆڕسوارەکانی بەڕێوە دەبرد، نووسیبووی دەدۆزێتەوە خێرا دەست بە گوومان کردن لە یانەکە و خۆی و پەیوەندییەکانی دەکات. بابەتەکانی خۆشەویستی، و برایەتی، و دڵسۆزی، و ناپاکی، و ڕزگارکردن بە درێژایی نمایشەکە دەرکەوتووە. ''کوڕەکانی ئاژاوە'' بۆ یەکەم جار لە ٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ لەسەر کەیبڵی تۆڕی ئێف ئێکس پەخشکرا. وەرزی سێیەمی مامناوەندی ٤٫٩ ملیۆن بینەری ھەفتانەی بەدەستھێنا، کە کردییە بەرزترین زنجیرەی ئەو کاتەی ئێف ئێکس، و ئەوانەی تری سەری قەڵغان، نیپ/تک، ڕزگارم بکە، تێپەڕان. یەکەم پەخشی وەرزی چوارەم و پێنجەم بەرزترین ڕێژەی بینینی لە مێژووی ئێف ئێکسدا ھەبوو.<ref name="deadline.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.deadline.com/2012/09/sons-of-anarchy-season-5-premiere-hits-series-high-to-become-fxs-no-1-telecast/|سەردێڕ='Sons Of Anarchy' Season 5 Premiere Hits Series High, To Become FX's No. 1 Telecast|یەکەم=Nellie|دوایین=Andreeva|وێبگە=Deadline Hollywood|ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=۳ی کانوونی دووەمی ۲۰۲۱|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131125233642/http://www.deadline.com/2012/09/sons-of-anarchy-season-5-premiere-hits-series-high-to-become-fxs-no-1-telecast/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی شەشەم لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣ بۆ ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ پەخشکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wegotthiscovered.com/tv/sons-of-anarchy-season-7/|سەردێڕ=Sons of Anarchy Still Riding Into The Sunset After Season 7|یەکەم=Lindsay|دوایین=Sperling|بڵاوکەرەوە=We Got This Covered|ڕێکەوت=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=۳ی کانوونی دووەمی ۲۰۲۱|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130728131220/http://wegotthiscovered.com/tv/sons-of-anarchy-season-7/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی حەوتەمەی کۆتایی لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤ پەخشکرا. کۆتاییی وەرزەکە لە ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ پەخشکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/sons-of-anarchy-renewed-kurt-sutter-fx-287031|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]|یەکەم=Lacey|دوایین=Rose|سەردێڕ='Sons of Anarchy' Renewed for Two Seasons, Creator Kurt Sutter Inks First Overall Deal (Exclusive)|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=۳ی کانوونی دووەمی ۲۰۲۱|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131103044049/http://www.hollywoodreporter.com/news/sons-of-anarchy-renewed-kurt-sutter-fx-287031|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="people.com">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Talarico|یەکەم=Brittany|ناونیشان=https://people.com/tv/sons-of-anarchys-kurt-sutter-says-discussions-are-happening-about-spinoff/|سەردێڕ=Sons of Anarchy's Kurt Sutter Says 'Discussions Are Happening' About Spinoff|وێبگە=People|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=۳ی کانوونی دووەمی ۲۰۲۱|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191002203754/https://people.com/tv/sons-of-anarchys-kurt-sutter-says-discussions-are-happening-about-spinoff/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەم زنجیرەک ئاگەداری، و گەندەڵی حکوومەت، و ڕەگەزپەرەستێتی، و کێشانی ماتۆڕسوارە لە یاسا دەرچووەکان بۆ کێشانی گۆڕانی مرۆڤ پیشان دەدات. دەیڤد لابراڤا، ئەندامێکی ڕاستەقینەی لقی فریشتەکانی دۆزەخ لە ئۆکلاند، وەک ڕاوێژکاری تەکنیکی خزمەتی کرد، و ھەروەھا ڕۆڵی دووبارەبووەوەی تیرۆرکەری یانەکە، ھاپی ڵۆومان، گێڕا. لە تشرینی دووەمی ٢٠١٣دا، سوتەر وتی کە ئەو لە گوفتوگۆ لەگەڵ ئێف ئێکسدایە دەربارەی کردنی کارێکی پێشووی ''کوڕەکانی ئاژاوە'' لە ١٩٦٠کاندا.<ref name="people.com"/> لە شوباتی ٢٠١٥دا، ئەو وتی کە لەسەر ھەڵبژاردنی پێشوو کار ناکات، کە بە ناونیشانی «٩ یەکەمەکە» بڵاو دەکرایەوە. لە تشرینی دووەمی ٢٠١٦دا، ئێف ئێکس دەربارەی پێشخستنی زنجیرەیەکی ھاوشێوە، مایانز ئێم سی، کە لە دەروبەری یانەیەکی لاتینی دەسوڕێتەوە، کە وەرزی یەکەمی لە ٢٠١٨دا پەخشکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Encina |یەکەم=Edson Kyle |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Sons of Anarchy Spinoff Now Officially Being Developed |ناونیشان=http://www.movienewsguide.com/sons-anarchy-spin-off-now-developed-revolves-around-mayans-group/304653 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161106174211/http://www.movienewsguide.com/sons-anarchy-spin-off-now-developed-revolves-around-mayans-group/304653 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=Movie News Guide |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ۲۰۲۱ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرنجێکی گشتی زنجیرەکە == ھەموو وەرزەکان ھێڵەکانی پیلانگێڕی تەریبی تێدابوو، کە سەرنج دەخاتە سەر ھەر یەکێک لە ژانی کەسی و خێزانی جاکسۆن [[جاکس تێلەر|جاکس تێڵەر]] (چاڕڵی ھونام) و سامکرۆ (یانەی ماتۆڕسواری کوڕەکانی ئاژاوە، داری سووری ڕاستەقینە). سامکرۆ لە قاچاغکردنی چەک لە ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکان تێوەگلاوە، و پێویستە لەسەریان مامەڵە لەگەڵ چەتە ڕکابەرەکان، و سیاسەتمەدارەکان، و دەسەڵاتدا بکەن. وەک جێگری سەرۆک و دواتر سەرۆکی سامکرۆ، جاک بۆ بەڕێوبردنی یانەکە و میراتی دروستکەرەکەی، باوکی کۆچکردووی جۆن تێڵەر دەناڵێنێت. زۆربەی کات ڕایدژی مێردی دایکی کڵەی مۆڕۆیە، کە دوای مردنی باوکی جاک یانەکە بەڕێوە دەبات، و ئێستاش مێردی دایکی جاک جێما تێڵەر مۆڕۆیە. جاکس ھەروەھا لەگەڵ پەیوەندییەکەی لەگەڵ خۆشەویستەکەی قوتابخانەی ئامادەیی تارا نۆڵز و باشترین ھاوڕێی ئۆبی وینستۆن ئەمسەر و ئەوسەر دەکات. سامکرۆ لێکچووی یانەی ماتۆڕسواری فریشتەکانی دۆزەخە، زنجیرەکە میوانی تایبەتی وەک دەیڤد لابراڤا (ھاپی)، [[چەک زیتۆ]] (فڕانکی دایمۆنز)، ڕوستی کۆنز (کوین) سۆنی بارجەر (لێنی «گەواد» جانۆویتز) کە ئەندامی ڕاستەقینەی فریشتەکانی دۆزەخن، تێدا دەرکەوتووە. === وەرزی ١ (٢٠٠٨) === === وەرزی ٢ (٢٠٠٩) === === وەرزی ٣ (٢٠١٠) === === وەرزی ٤ (٢٠١١) === === وەرزی ٥ (٢٠١٢) === === وەرزی ٦ (٢٠١٣) === === وەرزی ٧ (٢٠١٤) === == ئەکتەر و کەسایەتییەکان == ''کوڕەکانی ئاژاوە'' چیرۆکی خێزانی تێڵەر-مۆرۆی شاری چاڕمین، کالیفۆرنیایە، کە ئەندامەکانی تری یانەی ماتۆڕسواری کوڕەکانی ئاژاوە، و خێزانەکانیان، و خەڵکی شارەکە، و چەتە دژ و ھاوپەیمانەکانی، پەیوەندیدارەکانی، و دەزگا یاسایییەکان کە یان ھێرش دەکات یان پاڵپشتیان دەکات جا لە کارە یاسییەکان یان نائاسایییەکاندا بێت. === سەرەکی === === دووبارەبووەکان === == پێکھاتەکان == == بەرھەمھێنان == === دەستەی کارکردن === === تۆمارکردن === == ئەڵقەکان == == پێشوازیکردن == == مۆسیقا == == بووارەکانی تری ڕاگەیاندن == == پەخشکردن == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Sons of Anarchy|کوڕەکانی ئاژاوە}} * {{IMDb title|1124373}} * {{tv.com show|sons-of-anarchy|Sons of Anarchy}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن|ھۆڵیوود|پۆلیس|دەیەی ٢٠٠٠|دەیەی ٢٠١٠|کالیفۆڕنیا}} [[پۆل:کوڕەکانی ئاژاوە]] [[پۆل:زنجیرە ئەکشنە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:کار دەربارەی کارتێڵە ھۆشبەرە مەکسیکییەکان]] [[پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان]] [[پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی دەربارەی تاوانی ڕێکخراو]] [[پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنییەکانی فۆکس لە سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان دەربارەی خێزانە ناکارامەکان]] [[پۆل:زنجیرە ئەکشنییە ئەمریکییەکان]] c1eagmjowzpz3g5uxemg2pgfws0ard1 1624076 1623988 2026-08-12T21:08:04Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1624076 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | name = Sons of Anarchy | image = SOATitlecard.jpg | image_size = 250px | caption = | genre = [[فانتازی]]{{ھن}}[[فیلمی تاوان|درامای تاوانی]]{{ھن}}ترسناک<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tvguide.com/news/sons-of-anarchy-maggie-siff-tara-death-1074527/|سەردێڕ=Sons of Anarchy Postmortem: Maggie Siff Breaks Down the "Heartbreaking" Season 6 Finale|وتەگێڕانەوە=The show is an epic tragedy and a tragic love story.|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=۲ی کانوونی دووەمی ۲۰۲۱|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190525032400/https://www.tvguide.com/news/sons-of-anarchy-maggie-siff-tara-death-1074527/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.eonline.com/fr/news/605326/sons-of-anarchy-boss-explains-why-that-series-finale-death-had-to-happen|سەردێڕ=Sons of Anarchy Boss Explains Why That Series Finale Death Had to Happen|وتەگێڕانەوە=Yo, what we're writing here is a tragedy. It's always been a tragedy in the Shakespearean or Greek sense. It has to end tragically and we all knew that when we were getting into it.|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=۲ی کانوونی دووەمی ۲۰۲۱|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190525041745/https://www.eonline.com/fr/news/605326/sons-of-anarchy-boss-explains-why-that-series-finale-death-had-to-happen|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>{{ھن}}ڕۆژاوای نوێ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/lifestyle/motoring/modern-day-western-two-wheels-5287008|ئیش=Daily Mirror|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ=A modern-day Western... on two wheels|ڕێکەوتی سەردان=۲ی کانوونی دووەمی ۲۰۲۱|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180117070157/https://www.mirror.co.uk/lifestyle/motoring/modern-day-western-two-wheels-5287008|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> | creator = کورت سوتەر | starring = چاڕڵی ھونام{{ھن}}کەیتی ساگال{{ھن}}مارک بۆون جونیۆر{{ھن}}کیم کۆتس{{ھن}}تۆمی فلاناگان{{ھن}}جۆنی لویس{{ھن}}ماگی سیف{{ھن}}ڕۆن پێرلمان{{ھن}}ڕایان ھورست{{ھن}}ولیام لاکینگ{{ھن}}سیۆ ڕۆسی{{ھن}}دایتۆن کالی{{ھن}}جیمی سمیتس{{ھن}}دریا دی ماتیۆ{{ھن}}دەیڤد لابراڤا{{ھن}}نیکۆ نیکۆتێرا | theme_music_composer = بۆب تیڵ جەی ئاڕ.{{ھن}}دەیڤ کوشنەر{{ھن}}کورتیس ستیگەرس | opentheme = ''ئەم ژیانە'' لەلایەن کورتیس ستیگەرس و دارستانی ڕاگرز | composer = بۆب تیڵ جەی ئاڕ. | country = ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا | language = ئینگلیزی | num_seasons = ٧ | num_episodes = ٩٢ | list_episodes = List of Sons of Anarchy episodes | executive_producer =کورت سوتەر{{ھن}}جۆن لینسۆن{{ھن}}فیل لۆدیکینا{{ھن}}جەیمس دی. پاریۆت{{ھن}}پاریس بارکلی{{ھن}}دەیڤ ئیریکسۆن | producer = جۆن پاری{{ھن}}ڕیجینا کۆرادۆ{{ھن}}لیز ساگال{{ھن}}کریگ یاھاتا{{ھن}}کریس کۆلینز{{ھن}}گریس وایت ھاوس | location = ستۆدیۆی ئۆکسیدنتاڵ، نۆرس ھۆڵیوود، کالیفۆڕنیا | cinematography = پۆل مەیباوم | editor = پاوڵ فونتین{{ھن}}ئیتین دیس لاوریرس{{ھن}}لۆرێن پێندەرگراس | runtime = ٣٩–٨١ خولەک | company = Linson The Company{{ھن}}سوتەر ئینک{{ھن}}فۆکس ٢١{{ھن}}ئێف ئێکس پڕۆدەکشنز | distributor = ٢٠ھەمین تەلەڤیزیۆنی | network = ئێف ئێکس | picture_format = | first_aired = {{ڕێکەوتی سەرەتا|٢٠٠٨|٩|٣}} | last_aired = {{ڕێکەوتی کۆتا|٢٠١٤|١٢|٩}} | website = }} '''کوڕەکانی ئاژاوە''' ({{بە ئینگلیزی|Sons of Anarchy}}) زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیی [[فیلمی تاوان|درامای تاوانی]] [[ئەکشن]]ی ئەمریکییە لەلایەن کورت سوتەر دروست کراوە و لە ٢٠٠٨ بۆ ٢٠١٤ پەخشکرا. دوای ژیانی یانەیەکی ماتۆڕسواری لە یاسادەرچوو لە شاری خەیاڵی چاڕمینگ لە سێنتڕاڵ فالی لە [[کالیفۆرنیا]] دەکەوێت. ئەستێرەی نمایشەکە چاڕڵی ھونام وەک جاکسۆن [[جاکس تێلەر|جاکس تێڵەر]]، کە لە سەرەتادا جێگری سەرۆکی یانەکەیە و دواتر دەبێت بە سەرۆک. دوای ئەوەی پارچە نووسراوێک کە باوکە کۆچکردووکەی، جۆن، کە پێشتر یانەی ماتۆڕسوارەکانی بەڕێوە دەبرد، نووسیبووی دەدۆزێتەوە خێرا دەست بە گوومان کردن لە یانەکە و خۆی و پەیوەندییەکانی دەکات. بابەتەکانی خۆشەویستی، و برایەتی، و دڵسۆزی، و ناپاکی، و ڕزگارکردن بە درێژایی نمایشەکە دەرکەوتووە. ''کوڕەکانی ئاژاوە'' بۆ یەکەم جار لە ٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ لەسەر کەیبڵی تۆڕی ئێف ئێکس پەخشکرا. وەرزی سێیەمی مامناوەندی ٤٫٩ ملیۆن بینەری ھەفتانەی بەدەستھێنا، کە کردییە بەرزترین زنجیرەی ئەو کاتەی ئێف ئێکس، و ئەوانەی تری سەری قەڵغان، نیپ/تک، ڕزگارم بکە، تێپەڕان. یەکەم پەخشی وەرزی چوارەم و پێنجەم بەرزترین ڕێژەی بینینی لە مێژووی ئێف ئێکسدا ھەبوو.<ref name="deadline.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.deadline.com/2012/09/sons-of-anarchy-season-5-premiere-hits-series-high-to-become-fxs-no-1-telecast/|سەردێڕ='Sons Of Anarchy' Season 5 Premiere Hits Series High, To Become FX's No. 1 Telecast|یەکەم=Nellie|دوایین=Andreeva|وێبگە=Deadline Hollywood|ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=۳ی کانوونی دووەمی ۲۰۲۱|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131125233642/http://www.deadline.com/2012/09/sons-of-anarchy-season-5-premiere-hits-series-high-to-become-fxs-no-1-telecast/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی شەشەم لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣ بۆ ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ پەخشکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wegotthiscovered.com/tv/sons-of-anarchy-season-7/|سەردێڕ=Sons of Anarchy Still Riding Into The Sunset After Season 7|یەکەم=Lindsay|دوایین=Sperling|بڵاوکەرەوە=We Got This Covered|ڕێکەوت=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=۳ی کانوونی دووەمی ۲۰۲۱|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130728131220/http://wegotthiscovered.com/tv/sons-of-anarchy-season-7/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزی حەوتەمەی کۆتایی لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤ پەخشکرا. کۆتاییی وەرزەکە لە ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ پەخشکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/sons-of-anarchy-renewed-kurt-sutter-fx-287031|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]|یەکەم=Lacey|دوایین=Rose|سەردێڕ='Sons of Anarchy' Renewed for Two Seasons, Creator Kurt Sutter Inks First Overall Deal (Exclusive)|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=۳ی کانوونی دووەمی ۲۰۲۱|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131103044049/http://www.hollywoodreporter.com/news/sons-of-anarchy-renewed-kurt-sutter-fx-287031|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="people.com">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Talarico|یەکەم=Brittany|ناونیشان=https://people.com/tv/sons-of-anarchys-kurt-sutter-says-discussions-are-happening-about-spinoff/|سەردێڕ=Sons of Anarchy's Kurt Sutter Says 'Discussions Are Happening' About Spinoff|وێبگە=People|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=۳ی کانوونی دووەمی ۲۰۲۱|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191002203754/https://people.com/tv/sons-of-anarchys-kurt-sutter-says-discussions-are-happening-about-spinoff/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەم زنجیرەک ئاگەداری، و گەندەڵی حکوومەت، و ڕەگەزپەرەستێتی، و کێشانی ماتۆڕسوارە لە یاسا دەرچووەکان بۆ کێشانی گۆڕانی مرۆڤ پیشان دەدات. دەیڤد لابراڤا، ئەندامێکی ڕاستەقینەی لقی فریشتەکانی دۆزەخ لە ئۆکلاند، وەک ڕاوێژکاری تەکنیکی خزمەتی کرد، و ھەروەھا ڕۆڵی دووبارەبووەوەی تیرۆرکەری یانەکە، ھاپی ڵۆومان، گێڕا. لە تشرینی دووەمی ٢٠١٣دا، سوتەر وتی کە ئەو لە گوفتوگۆ لەگەڵ ئێف ئێکسدایە دەربارەی کردنی کارێکی پێشووی ''کوڕەکانی ئاژاوە'' لە ١٩٦٠کاندا.<ref name="people.com"/> لە شوباتی ٢٠١٥دا، ئەو وتی کە لەسەر ھەڵبژاردنی پێشوو کار ناکات، کە بە ناونیشانی «٩ یەکەمەکە» بڵاو دەکرایەوە. لە تشرینی دووەمی ٢٠١٦دا، ئێف ئێکس دەربارەی پێشخستنی زنجیرەیەکی ھاوشێوە، مایانز ئێم سی، کە لە دەروبەری یانەیەکی لاتینی دەسوڕێتەوە، کە وەرزی یەکەمی لە ٢٠١٨دا پەخشکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Encina |یەکەم=Edson Kyle |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Sons of Anarchy Spinoff Now Officially Being Developed |ناونیشان=http://www.movienewsguide.com/sons-anarchy-spin-off-now-developed-revolves-around-mayans-group/304653 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161106174211/http://www.movienewsguide.com/sons-anarchy-spin-off-now-developed-revolves-around-mayans-group/304653 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=Movie News Guide |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ۲۰۲۱ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرنجێکی گشتی زنجیرەکە == ھەموو وەرزەکان ھێڵەکانی پیلانگێڕی تەریبی تێدابوو، کە سەرنج دەخاتە سەر ھەر یەکێک لە ژانی کەسی و خێزانی جاکسۆن [[جاکس تێلەر|جاکس تێڵەر]] (چاڕڵی ھونام) و سامکرۆ (یانەی ماتۆڕسواری کوڕەکانی ئاژاوە، داری سووری ڕاستەقینە). سامکرۆ لە قاچاغکردنی چەک لە ڕۆژاوای ویلایەتە یەکگرتووەکان تێوەگلاوە، و پێویستە لەسەریان مامەڵە لەگەڵ چەتە ڕکابەرەکان، و سیاسەتمەدارەکان، و دەسەڵاتدا بکەن. وەک جێگری سەرۆک و دواتر سەرۆکی سامکرۆ، جاک بۆ بەڕێوبردنی یانەکە و میراتی دروستکەرەکەی، باوکی کۆچکردووی جۆن تێڵەر دەناڵێنێت. زۆربەی کات ڕایدژی مێردی دایکی کڵەی مۆڕۆیە، کە دوای مردنی باوکی جاک یانەکە بەڕێوە دەبات، و ئێستاش مێردی دایکی جاک جێما تێڵەر مۆڕۆیە. جاکس ھەروەھا لەگەڵ پەیوەندییەکەی لەگەڵ خۆشەویستەکەی قوتابخانەی ئامادەیی تارا نۆڵز و باشترین ھاوڕێی ئۆبی وینستۆن ئەمسەر و ئەوسەر دەکات. سامکرۆ لێکچووی یانەی ماتۆڕسواری فریشتەکانی دۆزەخە، زنجیرەکە میوانی تایبەتی وەک دەیڤد لابراڤا (ھاپی)، [[چەک زیتۆ]] (فڕانکی دایمۆنز)، ڕوستی کۆنز (کوین) سۆنی بارجەر (لێنی «گەواد» جانۆویتز) کە ئەندامی ڕاستەقینەی فریشتەکانی دۆزەخن، تێدا دەرکەوتووە. === وەرزی ١ (٢٠٠٨) === === وەرزی ٢ (٢٠٠٩) === === وەرزی ٣ (٢٠١٠) === === وەرزی ٤ (٢٠١١) === === وەرزی ٥ (٢٠١٢) === === وەرزی ٦ (٢٠١٣) === === وەرزی ٧ (٢٠١٤) === == ئەکتەر و کەسایەتییەکان == ''کوڕەکانی ئاژاوە'' چیرۆکی خێزانی تێڵەر-مۆرۆی شاری چاڕمین، کالیفۆرنیایە، کە ئەندامەکانی تری یانەی ماتۆڕسواری کوڕەکانی ئاژاوە، و خێزانەکانیان، و خەڵکی شارەکە، و چەتە دژ و ھاوپەیمانەکانی، پەیوەندیدارەکانی، و دەزگا یاسایییەکان کە یان ھێرش دەکات یان پاڵپشتیان دەکات جا لە کارە یاسییەکان یان نائاسایییەکاندا بێت. === سەرەکی === === دووبارەبووەکان === == پێکھاتەکان == == بەرھەمھێنان == === دەستەی کارکردن === === تۆمارکردن === == ئەڵقەکان == == پێشوازیکردن == == مۆسیقا == == بووارەکانی تری ڕاگەیاندن == == پەخشکردن == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Sons of Anarchy|کوڕەکانی ئاژاوە}} * {{IMDb title|1124373}} * {{tv.com show|sons-of-anarchy|Sons of Anarchy}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن|ھۆڵیوود|پۆلیس|دەیەی ٢٠٠٠|دەیەی ٢٠١٠|کالیفۆڕنیا}} [[پۆل:کوڕەکانی ئاژاوە]] [[پۆل:زنجیرە ئەکشنە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:کار دەربارەی کارتێڵە ھۆشبەرە مەکسیکییەکان]] [[پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان]] [[پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی دەربارەی تاوانی ڕێکخراو]] [[پۆل:زنجیرەی تەلەڤیزیۆنییەکانی فۆکس لە سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان دەربارەی خێزانە ناکارامەکان]] [[پۆل:زنجیرە ئەکشنییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان]] 6jqiyc0aqfp7hb4ft0b59x91znghfhh 0 175045 1624343 1619459 2026-08-13T10:37:11Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، فیلم-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1624343 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q168724|پێڕستی ڕەش=فیلمۆگرافی،Has list}} '''دام ئێما تامپسۆن''' (لە دایکبووی ١٥ی نیسانی ١٩٥٩) ئەکتەر، سیناریۆنووس، چالاکوان، نووسەر و کۆمێدیکاری [[بەریتانیا|بەریتانییە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Emma Thompson {{!}} Biography, Movies, & Facts|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Emma-Thompson|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=Encyclopedia Britannica|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Emma Thompson Gets a Shock at 60 (Published 2019)|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2019/05/23/movies/emma-thompson.html|newspaper=The New York Times|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢١|issn=0362-4331|زمان=en-US|یەکەم=Cara|دوایین=Buckley}}</ref> ئەو بەیەکێک لە ئەکتەرە ھەر دیارەکانی بریتانیا دادەرنێت، ئێما چەند خەڵاتێکی بەدەستھێناوە، لە نێویاندا دوو جار خەڵاتی [[خەڵاتەکانی ئۆسکار|ئۆسکار]]، دوو جار خەڵاتی [[خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب|گۆڵدن گلۆب]]، یەک جاریش [[خەڵاتی ئێمی پڕایم تایم]]، ھەروەھا سێ جار خەڵاتی [[خەڵاتەکانی فیلمی ئەکادیمیای بریتانی|فیلمی ئەکادیمیای بریتانی]] ناسراو بە بافتا. ئێما لە خێزانێکی ھونەرمەند لە لە [[لەندەن]] لە دایکبووە، باوکی ئیریک تامپسۆن ئەکتەرێکی ئینگلیز بوو، ھەروەھا دیکیشی فیلیدا لۆو، خانمەئەکتەرێکی سکۆتلادییە. ئێمە لە کۆلێژی نیونھام لە [[زانکۆی کامبریج]] خوێندوویەتی. دوای دەرکەوتنی لە چەند بەرنامەیەکی تەلەفزیۆنیی کۆمێدی، ئەوا دواجار لە دوو زنجیرەی زنجیرەی تەلەفزیۆنیی ''تاتی فرووتی،'' ھەروەھا زنجیرەی بەختی ''جەنگ'' دەرکەوت، ئەمەش لە ساڵی ١٩٨٧ بوو، بەھۆی دەرکەوتنی لە ھەردوو زنجیرەکە ئەوا خەڵاتی بافتای پێدرا بۆ باشترین خانمەئەکتەری تەلەڤیزیۆن. لە ساڵی ١٩٩٢، دوای دەرکەوتنی لە فیلمی ''کۆتایی ھاوارد'' (''Howards End)،'' خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین خانمەئەکتەر و خەڵاتی بافتاشی وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Emma Thompson Charms BAFTA Crowd With Tales of Oscar Wins, Acting Pet Peeves and Being Angry at John Travolta|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/emma-thompson-charms-bafta-crowd-659612|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=The Hollywood Reporter|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=100 BAFTA Moments – Emma Thompson wins the Leading Actress Award in 1993|ناونیشان=https://www.bafta.org/heritage/features/100-bafta-moments-20-days-to-go|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=www.bafta.org|زمان=en}}</ref> بۆ ساڵی دواتر، واتە لە ساڵی ٢٠١٣، ئێما بە دوو فیلم بووە پاڵێوراوی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین خانمەئەکتەر ئەمەش بە فیلمەکانی ''بەناوی باوکم'' (''In the Name of the Father'') ھەروەھا فیلمی ''ڕۆژگاری ماوە'' (''The Remains of the Day'')، بەمەش ئێما بووە ھەشتەمین ئەکتەر لە مێژوودا، کە لە ساڵێدا بە دوو فیلم بێتە ناو کێبڕکێی باشترین ئەکتەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Scarlett Johansson joins an exclusive club with these Oscar-nominated actors and actresses|ناونیشان=https://ew.com/oscars/actors-and-actresses-nominated-two-oscars-same-year/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=EW.com|زمان=EN}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}}{{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|فیلم|ھۆڵیوود|شانشینی یەکگرتوو|ڕۆمانەکان|ھونەرەکان}}{{براوەکانی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین خانمەئەکتەر|state=collapsed}} {{پۆلی کۆمنز|Emma Thompson}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر]] [[پۆل:نووسەرانی بریتانیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:بێدینەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩]] [[پۆل:خانمەکتەرانەی کە خەڵاتی دەیمھودی بەریتانیان بردۆتەوە.]] [[پۆل:خانمەکتەرانی لەندەن]] [[پۆل:باشترین خانمەکتەران لە بردنەوەی خەڵاتی ئەکادیمیای بەریتانی بافتا (تەلەڤیزیۆن)]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی بەڕیتانی]] [[پۆل:دەیمەکانی فەرماندەی نیشانەی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی]] [[پۆل:خانمەکتەرە بەریتانییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان]] [[پۆل:مولحیدانی بریتانیا]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی بافتای باشترین خانمەکتەر]] [[پۆل:بێخوایانی بەریتانی]] [[پۆل:لەندەنیەکان]] pa7eu0uf30ufy01w3grjsyj731mc4ey 0 175177 1624348 1619461 2026-08-13T10:38:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئایین-کۆلکە، فەلسەفە-کۆلکە) 1624348 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q79969|پێڕستی ڕەش=Convicted of، زمانەکانی ئاخاوتن، خوشک و برا، Hair color}} '''ئێما گۆڵدمان''' ({{بە ئینگلیزی|Emma Goldman}}؛ ١٨٦٩–١٤ی ئایاری ١٩٤٠) ژنە نووسەر و چالاکوانیی سیاسیی [[ئەنارکی]] بوو. ئەو ڕۆڵی بەرچاوی ھەبوو لە گەشەپێدانی فەلسەفەی سیاسیی ئەنارکیزم لە [[ئەمریکای باکوور]] و [[ئەورووپا]] لە نیوەی یەکەمی [[سەدەی ٢٠ەم|سەدەی بیستەمدا]]. ئێما لە دایکبووی خێزانێکی [[جوو]]لەکەی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Emma Goldman|ناونیشان=https://jwa.org/womenofvalor/goldman|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Jewish Women's Archive|زمان=en}}</ref> شاری [[کاوناس]]، لە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆری ڕووسیا]] (ئەمڕۆ دەکەوێتە [[لیتوانیا]]). ئەوان لە ساڵی ١٨٨٥ کۆچیان بەرەو [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] کرد.<ref name="UIC">University of Illinois at Chicago [http://www.uic.edu/depts/lib/specialcoll/services/rjd/findingaids/EGoldmanb.html Biography of Emma Goldman] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130911140147/http://www.uic.edu/depts/lib/specialcoll/services/rjd/findingaids/EGoldmanb.html|date=September 11, 2013}}. UIC Library Emma Goldman Collection. Retrieved on December 13, 2008.</ref> لەدوای ڕووداوەکەی ھایمارکێت لە شیکاگۆ، ئێما ھاتە پاڵ [[ئەنارکیزم]] کرد. دواتر گۆڵدمان بوو بە نووسەر و وانەی تایبەتی لەسەر فەلسەفەی ئەنارکی، مافەکانی ژنان و کێشە کۆمەڵایەتییەکان دەگووتەوە، ئەو سەرنجی ھەزاران کەسی بەلای خۆیەوە ڕاکێشا بوو. ئەو لەگەڵ ئەلێکساندەر بێرکمان، نووسەری ئەنارکی پلانیان داننا بۆ تیرۆرکردنی سەرمایەدار ھێنری کلای فریک،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Emma Goldman (1869–1940) {{!}} American Experience {{!}} PBS|ناونیشان=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/goldman-1869-1940/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=www.pbs.org|زمان=en}}</ref> بەڵام فریک ڕزگاری بوو، لە ئەنجامدا حوکمی ٢٠ ساڵ زیندانیکردن بۆ ئەلێکساندەر دەرچوو، ھەروەھا ئێماش چەند جارێک دەستگیرکرا بەتۆمەتی نانەوەی ئاژوەگێڕی و بڵاوکردنەوەی زانیاریی نایاسایی لەسەر [[کۆنتڕۆلی ھۆرمۆن]]. لە ساڵی ١٩٠٦، ئێما گۆڤارێکی ئەنارکی بەناوی ''دایکی زەوی (Mother Earth)'' دامەزراند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Biography & Facts|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Emma-Goldman|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Encyclopedia Britannica|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|ئایین|فەلسەفە|سیاسەت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کۆمەڵگا|سۆشیالیزم|شانشینی یەکگرتوو}} {{پۆلی کۆمنز|Emma Goldman}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئایین-کۆلکە}} {{فەلسەفە-کۆلکە}} [[پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە فەڕەنسا]] [[پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە کەنەدا]] [[پۆل:ڕەخنەگرانی ئایینەکان]] [[پۆل:شۆڕشگێڕە ڕووسەکان]] [[پۆل:فەیلەسووفانی جوو]] [[پۆل:کۆچەرانی ئەمریکی لە شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٩]] [[پۆل:مردووانی ١٩٤٠]] [[پۆل:مەرگەکان بە سەکتە]] [[پۆل:نووسەرانی سیاسیی ئەمریکی]] [[پۆل:نووسەرانی نیویۆرکی]] [[پۆل:چالاکوانەکانی مافەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:ژنە نووسەرەکانی خۆژیاننامە]] [[پۆل:فێمینیستە جووەکان]] [[پۆل:نووسەرانی ژنی ئەمریکی]] [[پۆل:نووسەرانی ئەمریکی]] [[پۆل:مولحیدانی ئەمریکا]] [[پۆل:بێخوایانی ئەمریکی]] [[پۆل:ڕەخنەگرانی دینەکان]] [[پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە]] ll0czwx9nf4yihtxmmxbkrzn141qt1x 0 175294 1624259 1401775 2026-08-13T07:39:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، فیلم-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە) 1624259 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q211144|پێڕستی ڕەش=فیلمۆگرافی،Hair color، زمانەکانی ئاخاوتن، شوێنی کارکردن، قوتابیی، زمانی زگماکی، خوشک و برا، ڕووداوە بەرچاوەکان، پۆستەکان، پاڵێوراوە بۆ، دانیشتووی}} '''ئێلن بورستین''' ({{بە ئینگلیزی|Ellen Burstyn}}؛ لە دایکبووی ٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٢) خانمەکتەری فیلم و شانۆی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکییە]]، ئەو بە بەرجەستەکردنی ژنی ئاڵۆز لە دراماکان ناسراوە. ئەو لە ماوەی ژیانی ھونەریدا چەندین خەڵاتی بەدەست ھێناوە، لە نێویاندا سێ جار [[خەڵاتەکانی ئۆسکار|خەڵاتی ئۆسکار]]، دوو [[خەڵاتی ئێمی پڕایم تایم|خەڵاتی ئێمی پرایم تایم]]، ھەروەھا خەڵاتێکی تۆنی. ئەو یەکێکە لەو خانمە ئەکتەرانەی کە سێ تاجی نواندنی وەرگرتبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ellen Burstyn {{!}} Biography, Movies, TV Series, Plays, & Facts|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Ellen-Burstyn|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=Encyclopedia Britannica|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Berkshire|یەکەم=Geoff|دوایین٢=Berkshire|یەکەم٢=Geoff|ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=Ellen Burstyn Recalls First Emmy Win, Missing Her Oscar Moment|ناونیشان=https://variety.com/2016/tv/awards/ellen-burstyn-emmy-oscar-house-of-cards-1201835740/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=Variety|زمان=en-US}}</ref> ئێلن لە دایکبووی دێترۆیتە. ئەو لە سەرەتادا قوتابخانەی جێھێشت و ڕووی کردە کاری نمایشکردنی جلووبەرگ و سەماکردن. لە ساڵی ١٩٥٧، بۆیەکەمینجار لە شانۆی برۆدوەی دەرکەوت، دوای ئەوەش لە چەند زنجیرەیەکی تەلەفزیۆنیی بەشداری کرد. دواتر ئێلن بۆیەکەمینجار لە ساڵی ١٩٦٩، لە فیلمی (''Pit Stop)'' دەرکەوت. لە ساڵی ١٩٧١، بەھۆی ڕۆڵگێڕانی لە فیلمی ''دوایین نمایشی فیلمەکە'' (''The Last Picture Show)،'' پاڵێوراوکرا بۆ خەڵاتی ئۆسکار لە پۆلینی باشترین خانمەکتەر بەڵام بەدەستی نەھێنا، سەربارەی ئەوەش بەھۆی ئەم فیلمەوە ناوبانگی دەرکرد. دوای ئەوە لە ساڵی ١٩٧٥، بەڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی ''چیتر ئەلیس لێرە ناژی (Alice Doesn't Live Here Anymore)'' دەرکەوت، بەھۆی ئەم فیلمەوە بووە براوەی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین خانمەکتەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Davidson|یەکەم=Denton|دوایین٢=Davidson|یەکەم٢=Denton|ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Ellen Burstyn (‘Pieces of a Woman’) poised to make Oscar history in two ways|ناونیشان=https://www.goldderby.com/article/2021/ellen-burstyn-pieces-of-a-woman-oscar-history/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=GoldDerby|زمان=en-US}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|فیلم|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن|فەڕەنسا|شانۆ}} {{براوەکانی خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین خانمەئەکتەر|state=collapsed}} {{پۆلی کۆمنز|Ellen Burstyn}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین خانمەئەکتەر]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی تۆنی]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج]] [[پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک کەنەدی]] [[پۆل:خەڵکی ئەمریکا بە ڕەچەڵەک پێنسیلڤانیای هۆڵەندین]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی]] [[پۆل:سۆفییەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:خەڵکی ئەمریکا بە ڕەچەڵەک پێنسیلڤانیای ھۆڵەندین]] [[پۆل:ژنە بیرەوەرییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی بافتای باشترین خانمەکتەر]] [[پۆل:ڕێبازەکانی ئەکتەران]] [[پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو]] 6fscll0spybfnu7z7vb3x3mqfwp5tyf 0 175399 1624258 1398145 2026-08-13T07:38:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە، وێژە-کۆلکە) 1624258 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q47243|پێڕستی ڕەش=زمانی زگماکی، زمانی زگماکی، Described at URL, Hair color,Eye color، زمانەکانی ئاخاوتن، خێزان، خزمەکان، Candidacy in election، حاڵەتی مافەکانی لەبەرگرتنەوە، کارە کۆکراوەکان}} '''ئێلفرێدە ئیلینێک''' ({{بە ئینگلیزی|Elfriede Jelinek}}؛ لە دایکبووی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٦) ڕۆماننووس و شانۆنووسێکی [[فێمینیزم|فێمێنیستی]] [[نەمسا]]یییە، و یەکێکە لە ھەڵگرانی خەڵاتی نۆبێل. ئێلفرێدە ئیلینێک لە ڕۆژی ١٢ی حوزەیرانی ١٩٧٤، ھاوسەرگیریی لەگەڵ گۆتفرێد ھەننگسبێرگ ئەنجامدا.<ref name="nobel">[http://nobelprize.org/mediaplayer/index.php?id=591&view=1 "Portrait of the 2004 Nobel Laureate in Literature"], nobelprize.org; retrieved 13 July 2010.</ref><ref>[https://www.imdb.com/name/nm0406161 Gottfried Hüngsberg profile] IMDb.com; accessed 13 July 2010</ref> == خەڵاتی نۆبێل == ئێلفرێدە لە ساڵی ٢٠٠٤، بووە براوەی خەڵاتی نۆبێل لە وێژە (ئەدەبیات). لەکاتی بردنەوەی خەڵاتەکە ئیلینێک ئەوەی درکاند لەنێو نووسەرە زمان ئەڵمانییەکان، پیتەر ھاندکی شایستەترین کەسە کە بووبێتە براوەی خەڵاتی نۆبێل لە ئاشتی.<ref name="Theater">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Honegger|یەکەم=Gitta|ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=How to Get the Nobel Prize Without Really Trying|ناونیشان=https://archive.org/details/sim_theater_2006_36_2/page/5|journal=Theater|بەرگ=٣٦|issue=2|پەڕەکان=٥–١٩|doi=10.1215/01610775-36-2-4}}</ref> لەکاتی دابەشکردنی خەڵاتەکە ئەوا خودی خۆی ئامادەنەبوو، بەڵام بە کورتە پەیامێکی ڤیدیۆیی بەشداربوو. لە ساڵی ٢٠٠٥، نووسەری سوێدی و ئەندام لە ئەکادیمیای سوێدی نوت ئەھنلوند، لە مەڕ ناڕەزایی خۆی لەسەر دەستنیشانکردنی ئێلفرێدە ئیلینێک، دەستی لەکار کێشایەوە لە کارەکەی لە ئەکادێمیای سوێدی، ناوبراو ڕەخنەی لە پێدانی خەڵاتەکە بە ئێلفرێدە ئیلینێک ھەبوو بەوەی پێی وابوو کە ئەو نووسەرێکی بێسەرووبەر و پۆرنۆگرافییە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2005/oct/12/books.booksnews|سەردێڕ=Nobel winner's work is violent porn, says juror|دوایین=Harding|یەکەم=Luke|ڕێکەوت=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥|ئیش=The Guardian|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٧|زمان=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> بەھۆی ئەندامێتییە ھەمیشەیییەکەوە ئەوا نوت ئەھنلوند نەیتوانی بەشێوەیەکی فەرمی دەستبەرداری کارەکەی بێت بەڵام لە ھیچێک لە چالاکییەکان ئامادەیی نەبوو، کورسییەکەشی تاکوو مردنی لە ساڵی ٢٠١٢ بە بەتاڵی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/sweden/1500487/Nobel-judge-quits-with-a-blast-at-winners-writing.html|سەردێڕ=Nobel judge quits with a blast at winner's writing|دوایین=Correspondent|یەکەم=By Julian Isherwood, Scandinavia|ئیش=Telegraph.co.uk|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٧|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|مێژوو|وێژە|شانۆ}} {{پۆلی کۆمنز|Elfriede Jelinek}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{وێژە-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆماننووسانی جوو]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی وێژە]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦]] [[پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل]] [[پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل]] [[پۆل:فێمینیستە جووەکان]] [[پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە]] 9v2z703xeqrsmv2215fddydk9ox36jx 0 175413 1623963 1386931 2026-08-12T16:36:18Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، وێژە-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1623963 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q192069|پێڕستی ڕەش=زمانی زگماکی، زمانی زگماکی، Described at URL, Hair color,Eye color، زمانەکانی ئاخاوتن، خێزان، خزمەکان، Candidacy in election، حاڵەتی مافەکانی لەبەرگرتنەوە، کارە کۆکراوەکان}} '''ئینید بلایتن''' ({{بە ئینگلیزی|Enid Blyton}}؛ ١١ی ئابی ١٨٩٧–٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩٦٨) ژنە شاعیر، چیڕۆکنووس و نووسەری [[ئینگلیز]] بوو، کتێبەکانی زیاتر بۆ [[وێژەی منداڵان|منداڵان]] بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Enid Blyton {{!}} British author|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Enid-Blyton|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Encyclopedia Britannica|زمان=en}}</ref> بەرھەمەکانی لە پڕفرۆشترینەکانن لەوەتەی دەیەی سییەکان لە سەدەی بیستەم، تا ئێستا زیاتر لە ٦٠٠ ملیۆن لە کتێبەکانی ئەو فرۆشراون. ناوبانگی ئەو ھێشتا ماوەتەوە، کتێبەکانی بۆ ٩٠ زمان وەرگێڕانیان بۆ کراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The enduring appeal of Enid Blyton|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/av/entertainment-arts-31123521|newspaper=BBC News|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢١|زمان=en-GB}}</ref> تاکوو ئامارەکانی تەممووزی ٢٠١٨، بلایتن چوارەم نووسەرە کە کتێبەکانی بۆ زۆرترین زمان وەرگێڕانیان بۆ کرابێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Finding Global Success: The Top 10 Most Translated Authors of All Time – Ulatus|ناونیشان=https://www.ulatus.com/translation-blog/most-translated-author/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Ulatus Translation Blog|زمان=en-US}}</ref> کتێبەکانی ئینید جۆراوجۆربوون، زیاتر لە بواری پەروەردەیی، مێژووی سرووشت، خەیاڵ، نھێنی و گێڕانەوەی [[ئینجیل]] بوون. لە ساڵی ١٩٢٢، یەکەم کتێبی بەناوی چرپەی منداڵ (''Child Whispers)'' بڵاوکردەوە، ئەم کتێبە ٢٤ لاپەڕەیی بوو کە چەند شیعرێکی لەخۆ گرتبوو. کتێبەکانی ئینید ڕەخەیان لێگیراوە کە بابەتی خانەدان و نوخبەیی، [[سێکسیزم]]، [[ڕەگەزپەرستی]] ھەروەھا ترسان لە کەسانی بیانی و بێگانە لەخۆگرتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Enid Blyton 50 years on: Let’s be more critical about books venerated in the past|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/features/enid-blyton-50-years-anniversary-death-legacy-childrens-books-author-a8648281.html|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=The Independent|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bickle|یەکەم=Kate Cantrell and Sharon|ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=How racism in Seuss books can teach readers about context|ناونیشان=https://www.smh.com.au/national/how-racism-in-seuss-books-can-teach-young-readers-about-history-and-context-20210304-p577s0.html|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=The Sydney Morning Herald|زمان=en}}</ref> ھەموو ئەوانەش لەوکاتەبوون کە ژینگەری بەریتانیا لەدوای جەنگی جیھانیی دووەم پێشکەوتنی بەخۆیەوە بینیبوو بەڵام کتێبەکانی ئینید بە بەردەوامیی لە پڕۆفرۆشترینەکان بووە تاکوو مردنی لە ١٩٦٨. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|وێژە|شانشینی یەکگرتوو|لەندەن}} {{پۆلی کۆمنز|Enid Blyton}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{وێژە-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆماننووسانی ژنی ئینگلیز]] [[پۆل:مەرگەکانی پەیوەندیدار بە نەخۆشی لە ئینگلستان]] [[پۆل:مردووانی ١٩٦٨]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧]] 9qtonnnduijug3gv6xr1qiigj2h0frn 0 175473 1623879 1446605 2026-08-12T13:32:59Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1623879 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q215139|پێڕستی ڕەش=زمانی زگماکی، زمانی زگماکی، Described at URL, Hair color,Eye color، زمانەکانی ئاخاوتن، خێزان، خزمەکان، Candidacy in election، حاڵەتی مافەکانی لەبەرگرتنەوە، کارە کۆکراوەکان، خوشک و برا، پاڵێوراوە بۆ، Jewish cemetery}}'''ئیمێلی گرین بالچ''' (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Emily Greene Balch؛ ٨ی کانوونی دووەمی ١٨٦٧ - ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٦١) ژنە ئابووریزان، کۆمەڵناس و ئاشتیخوازی ئەمریکی بوو، ئەو یەکێکە لە ھەڵگرانی [[خەڵاتی نۆبێل]]. ئەو کارکردنی ئەکادیمی لەگەڵ کۆلێجی وێڵێسیلێی گرێدا لەگەڵ کارەکانی لەبواری پرس و کێشەکانی کۆمەڵگا لەواننە ھەژاری، [[منداڵانی کار|کارکردنی منداڵان]] و پرسی پەنابەران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Emily Greene Balch {{!}} American political scientist|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Emily-Greene-Balch|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=Encyclopedia Britannica|زمان=en}}</ref> ئەو دەستپێکی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] لە ساڵی ١٩١٤، چووە پاڵ بزووتنەوە ئاشتی، لەگەڵ [[جەن ئادامس]] بەیەکەوە کاریان دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hamilton|یەکەم=Jane Addams, Emily G. Balch, and Alice|سەردێڕ=UI Press {{!}} Jane Addams, Emily G. Balch, and Alice Hamilton {{!}} Women at The Hague: The International Congress of Women and Its Results|ناونیشان=https://www.press.uillinois.edu/books/catalog/58fyh3nm9780252028885.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٩|وێبگە=www.press.uillinois.edu|زمان=en}}</ref> ئەو بووە سەرکردەی ناوەندی لە یەکێتیی نێونەتەوەیی ژنان بۆ ئاشتی و ئازادی (WILPF)، بنکەی سەرەکییان لە [[سویس|سوویسرا]] بوو، لەبەرامبەر ئەو کارانەی بۆ ئاشتی کردنی، لە ساڵی ١٩٤٦ لە پاڵ ئاشتیخوازی ئەمریکی جۆن مۆت [[خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل|خەڵاتی نۆبێلی لە ئاشتی]] پێدرا.<ref name="Nobel2">{{Nobelprize|accessdate=2020-04-29}} including the Nobel Lecture, April 7, 1948 ''Toward Human Unity or Beyond Nationalism''</ref><ref name="Clark1987">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Judith Freeman Clark|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ryMqAAAAYAAJ|سەردێڕ=Almanac of American Women in the 20th Century|بڵاوکەرەوە=Prentice Hall|ساڵ=١٩٨٧|ژپنک=٩٧٨-٠-١٣-٠٢٢٦٥٨-٧|پەڕە=٨٨}}</ref> ئەو بڕە پارەیەی کە بەھۆی خەڵاتەکەوە دەستی کەوت، بەخشییە ڕێکخراوەکەی یەکێتیی نێونەتەوەیی ژنان بۆ ئاشتی و ئازادی (WILPF).<ref name="Nobel2"/> ئیمێلی گرین بالچ لە ژیانیدا ھاوسەرگیری نەکرد. لە ڕۆژی ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٦١، ئیمێلی گرین بالچ لە تەمەنن ٩٤ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Emily Greene Balch|ئیمێلی گرین بالچ}} * {{Nobelprize}} {{Authority control}}{{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|ڕۆژنامەوانی|سۆشیالیزم|ئابووری|مێژوو|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی]] [[پۆل:مردووانی ١٩٦١]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٧]] [[پۆل:چالاکوانە ئەمەریکییەکانی مافی ژنان]] [[پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل]] er0dxknfzo96hrk4jw58gxe1g3f24ne 0 175632 1623884 1486952 2026-08-12T13:33:49Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە) 1623884 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس|بەند=Q105759723|پێڕستی ڕەش=فیلمۆگرافی،Has list، Married name، زمانەکانی ئاخاوتن، دەستپێکی چالاکی، Second family name in Spanish name}}'''ئینتسار سەعید''' ({{بە عەرەبی|انتصار سعيد}}) کەسایەتی ژنە چالاکوانی [[مافەکانی ژنان|مافەکانی ژنانی]] [[میسر|میسرە]]، ئەو دامەزرێنەر و بەڕێوەبەری دامەزراوەی قاهیرەیە بۆ گەشەپێدان و یاسا، ڕێکخراوەکەی ئامانجی بنبڕکردنی خەتەنەکردنی مێینەیە، هەروەها یارمەتیدانی قوربانیانی دەستدرێژیی و پێدانی زانیاری لەسەر پەروەردەی سێکس. == چالاکییەکان == لەکاتی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا، بەهۆی زۆرتر مانەوەی پیاوان لە ماڵەوە ئەوا توندووتیژی و دەستدرێژییەکان بۆ سەر مێینە زیادی کرد، ئەمەش بەتایبەت لە میسر. بەڵام ڕێکخراوەکەی ئینتسار بەردەوام بوو لە چالاکییەکان بە ڕەچاوکردنی ئەو باروودۆخە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=OHCHR {{!}} Egyptian women and COVID-19|ناونیشان=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/EgyptianWomenCOVID-19.aspx|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=www.ohchr.org|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Egyptian Women Can Be Themselves In The ‘Girl Zone’|ناونیشان=https://archive.thinkprogress.org/egyptian-women-can-be-themselves-in-the-girl-zone-7eadd0d59e32/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢١|زمان=en-US}}</ref> میسر یەکێکە لەو وڵاتانەی کە زۆرترین مێینە تووشی خەتەنەکردن دەکرێنەوە. ئینتسار سەعید بەردەوام لەڕێی کاری ڕێکخراوەییەوە دژایەتی بۆ خەتەنەکردنی مێینە دەربڕیوە. ئەو لەگەڵ هەنگاوەکانی حکوومەت جووڵاوەتەوە بۆ سزادانێکی تووند بۆ ئەو کەسانەی کە خەتەنەی مێینە دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Egypt's cabinet toughens law banning female genital mutilation {{!}} Reuters|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/egypt-women-law/egypts-cabinet-toughens-law-banning-female-genital-mutilation-idUSL8N2JW26Z|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210121163056/https://www.reuters.com/article/egypt-women-law/egypts-cabinet-toughens-law-banning-female-genital-mutilation-idUSL8N2JW26Z|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە پاڵ ئەوانەش، ئینتسار سەعید کاری بۆ ئازادی ڕادەربڕینی ژنان و لاوانی میسر کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Egyptian women jailed over TikTok posts to face trafficking charge|ناونیشان=https://news.trust.org/item/20210115154559-d4d1d/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210116080010/https://news.trust.org/item/20210115154559-d4d1d/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] kr432mjkg6s0jlvq8cih6hvqu4eipvk 0 175636 1623900 1478264 2026-08-12T13:36:29Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە) 1623900 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q1149|پێڕستی ڕەش=فیلمۆگرافی،Has list، Married name، زمانەکانی ئاخاوتن، دەستپێکی چالاکی، Second family name in Spanish name، حاڵەتی مافەکانی لەبەرگرتنەوە، کارە کۆکراوەکان، ڕووداوە بەرچاوەکان، ھۆی مەرگ}}'''ئیندریا پریادراشینی گاندی''' (Indira Gandhi؛ ١٩ی تشرینی دووەمی ١٩١٧ - ٣١ی تشریننی یەکەمی ١٩٨٤) کەسایەتیی ژنە سیاسەتوانی هیندی و یەکێک لە کەسایەتییە گەورەکانی ناو [[حیزبی کۆنگرێسی هیندی]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/bloody-mary/19th-november-2017-100-years-of-indira-gandhi-she-was-the-mother-of-every-indian-supremo/|سەردێڕ=19th November 2017: 100 years of Indira Gandhi. She was the mother of every Indian supremo|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|newspaper=[[The Times of India]]|یەکەم=Sagarika|دوایین=Ghose|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190122154211/https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/bloody-mary/19th-november-2017-100-years-of-indira-gandhi-she-was-the-mother-of-every-indian-supremo/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەو یەکەمین و تاکە ژنە [[سەرۆک وەزیران]] بووە لە [[ھیندستان|هیندستان]]. ئەو کچی [[جەواھرلەعل نەھرۆ]]، یەکەم سەرۆک وەزیرانی هیندستان بوو. ئیندریا لە ماوەی ٢٤ی کانوونی دووەمی ١٩٦٦ بۆ ٣١ی تشریننی یەکەمی ١٩٨٤ (مردن)، سێیەمین سەرۆکوەزیرانی هیندستان بوو. ئەو دووەم زۆرترین مانەوەی هەبووە لەم پۆستەدا لەدوای باوکی.<ref name="tandon">{{بیرخستنەوەی گۆڤار|دوایین١=Tandon|یەکەم١=P.D.|سەردێڕ=The truth about Indira|ناونیشان=https://www.outlookindia.com/magazine/story/the-truth-about-indira/211665|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٨|magazine=[[Outlook India]]|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠٠١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180612142538/https://www.outlookindia.com/magazine/story/the-truth-about-indira/211665|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەماوەی کارکردنی جەواھرلەعل نەھرۆ وەک سەرۆک وەزیرانی هیندستان لە ماوەی ١٩٤٧ بۆ ١٩٦٤، ئینندریا وەک یاریدەدەرێکی سەرەکی بوو بۆ باوکی، هەروەها هاوسەفەری بوو لەکۆمەڵێک گەشت بۆ وڵاتانی دەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.dw.com/en/indira-gandhi-indias-democrat-with-an-authoritarian-bent/a-41427087|سەردێڕ=Indira Gandhi – India's democrat with an authoritarian bent|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|newspaper=DW}}</ref> لە ساڵی ١٩٥٩، ئینریا گاندی بووە سەرۆکی حیزبی کۆنگرێسی هیندی. لەدوای مردنی باوکی لە ساڵی ١٩٦٤، ئەو بووە ئەندام لە ئەنجومەنی باڵای بەڕێوەبردن ناسراو بە ڕاجیا سابها. هەروەها بووە ئەندام لە کابینەی وەزارەتی بەهادور شاستری وەک وەزیری زانیاری و پەخشکردن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Smt. Indira Gandhi|ناونیشان=https://www.inc.in/en/our-inspiration/smt-indira-gandhi|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191007232756/https://www.inc.in/en/our-inspiration/smt-indira-gandhi|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=[[Indian National Congress]]}}</ref> لە سەرەتاکانی ١٩٦٦، لەدوای مردنی سەرۆکوەزیران لال بەهادور شاستری، ئیندریا گاندی لە هەڵبژاردنی ڕێبەرایەتیی حیزبەکەی بەسەر مۆراجی دێسای سەرکەوت، بەمەش بووە سێیەمین سەرۆکوەزیرانی هیندستان. سەردەمی سەرۆکوەزیرانی ئیندریا بە سەردەمی ناتەبایی و ناکۆییە سیاسییەکان ناسرا، هەروەها بە ناوەندیکردنی بڕیاردانی حکوومی. ئەو لەگەڵ پاکستان کەوتە جەنگێک، لەو جەنگەدا ئیندریا پشتگیری لە بزووتنەوە جووداخوازییەکانی ڕۆژهەڵاتی پاکستان دەکرد، کە دواتر سەرکەوتنیان بەدەستهێنا و وڵاتی [[بەنگلادێش|بەنگلادیشی]] لی درووست بوو، هەر لەم جەنگەدا هیندستانی کردە یەکێکە لە زلهێز و وڵاتە کاریگەرەکانی ناوچەکە (بەتایبەت لە [[باشووری ئاسیا]]). لە ماوەی ١٩٧٥ بۆ ١٩٧٧، ئیندریا گاندی باری لەناکاوی ڕاگەیاند بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ جوداخوازەکانی وڵات هەروەها لەو سەردەمە میدیاکان سانسۆریان کەوتە سەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The darkest phase in Indira's tenure as PM – Emergency!|ناونیشان=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/democracy-interrupted-some-lesser-known-facts-about-emergency-1975-77/emergency/slideshow/69940337.cms|وێبگە=The Economic Times}}</ref> لە ساڵی ١٩٨٠، کۆنتڕۆڵی دەسەڵاتی بەتەواوی گەڕایەوە دەست خۆی، ئەمەش لەدوای بەڕێوەچوونی هەڵبژاردنێکی ئازادانە. دوای ئەوەی ئیندریا گاندی بڕیاریدا کە هێزی چەکدار ببردرێتە ناو پەرستگای زێڕ لە ئەمریتسار. لە میانەی ئۆپەراسیۆنی ئەستێرەی شین، ئەوا پاسەوانە تایبەتەکەی خۆی کە سیخێکی نانسیۆنالیست بوو، ئیندریای لە ڕۆژی ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٤ تیرۆر کرد. لە ساڵی ١٩٩٩، بەپێی دەنگدانی ڕاپرسییەک لە تۆڕی [[بی بی سی]]، ئەوا ئیندریا گاندی ناوی وەک کەسایەتی ژنی میلینیۆم هات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/543743.stm|سەردێڕ=BBC Indira Gandhi 'greatest woman'|ئیش=BBC News|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> ئیندریا ناوی وەک یەکێک لە ١٠٠ کاریگەرترین ژنە کەسایەتییەکانی سەددەی بیستەم هات بەپێی [[تایم (کۆوار)|گۆڤاری تایم]].<ref name="auto">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/indira-gandhi-amrit-kaur-named-by-time-among-100-women-of-the-year/articleshow/74498165.cms|سەردێڕ=Indira Gandhi, Amrit Kaur named by TIME among '100 Women of the Year'|ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠٢٠|newspaper=The Economic Times}}</ref><ref name="Time1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=1976: Indira Gandhi|ناونیشان=https://time.com/5793650/indira-gandhi-100-women-of-the-year/|وێبگە=[[Time (magazine)|Time]]|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221012041724/https://time.com/5793650/indira-gandhi-100-women-of-the-year/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|سیاسەت|سۆشیالیزم|مێژوو|ھیندستان|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Indira Gandhi}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:ژنانی سەرۆک وەزیر]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی ھیندستان]] [[پۆل:ھیندییە ھیندۆسەکان]] [[پۆل:وەزیرانی دەرەوەی ژن]] [[پۆل:مردووانی ١٩٨٤]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٧]] [[پۆل:سەرۆکی حکوومەتە تیرۆرکراوەکان]] plzfh6ropfn26q0r9q7q30fzrcri49d 0 175872 1623964 1487061 2026-08-12T16:36:28Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە) 1623964 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس|بەند=Q233514|پێڕستی ڕەش=فیلمۆگرافی،Has list، Married name، زمانەکانی ئاخاوتن، وێبگە، خوشک و برا،}}'''ئینیسا ئارماند''' (Inessa Armand؛ ٨ی ئایاری ١٨٧٤ - ٢٤ی ئەیلوولی ١٩٢٠) ژنە سیاسەتوان و [[کۆمۆنیزم|کۆمۆنیستی]] [[فەڕەنسا|فەڕەنسی]] [[ڕووسیا|ڕووسی]] بوو. ئەو ئەندامی [[بۆلشێڤیک]] بوو، ھەروەھا کەسێکی [[فێمینیزم|فێمێنیست]] بوو، زۆربەی ژیانی لە ڕووسیا بەسەر برد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Francisca de Haan|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hsgQjbgBOAkC&pg=PA34|سەردێڕ=Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries|نووسەر٢=Krasimira Daskalova|نووسەر٣=Anna Loutfi|ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Central European University Press|ژپنک=٩٧٨-٩٦٣-٧٣٢٦-٣٩-٤|پەڕە=٣٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Martin Mccauley|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=uqWsAgAAQBAJ&pg=PA82|سەردێڕ=The Rise and Fall of the Soviet Union|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨١٣١٧٨٦٧٨٣٨|پەڕە=٨٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Gail Warshofsky Lapidus|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JNrx7oD42ScC&pg=PA47|سەردێڕ=Women in Soviet Society: Equality, Development, and Social Change|ڕێکەوت=١٩٧٨|بڵاوکەرەوە=University of California Press|ژپنک=٩٧٨٠٥٢٠٠٣٩٣٨٤|پەڕە=٤٧}}</ref> ئارماند بە کەسایەتییەکی گرنگ دادەنرێت لەسەردەمی پێش [[شۆڕشی ڕووسیا|شۆڕشی تشرینی یەکەم]] و دوای شۆڕش. ماوەیەکی زۆر ئینیسا لە یادکرابوو، ئەمەش ھۆکاری بۆ سسیستمی سانسۆرکردنی سەردەمی [[جۆزێف ستالین|ستالین]] بوو (بەشێک لە ھۆکارەکان ڕەنگە بەھۆی پەیوەندییەکەی نێوان ئینیسا و [[ڤلادیمیر لێنین|لێنین]] بووبێت). دواتر لەڕێی کردنەوەی ئەرشیڤی سۆڤییەت ئەوا بەشێک لە زانیارییەکان لەبارەی ئینیساوە زانیارییەکان دەرکەوتن، ھێشتا ھەندێک زانیاری ناڕوونن لەسەر ناوبراو.<ref name="b1">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Ralph Carter Elwood|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=orojrNeEiJQC&pg=PA112|سەردێڕ=The Non-geometric Lenin: Essays on the Development of the Bolshevik Party|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Anthem Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٢٨-٧٧٨-٦|پەڕە=١١٢}}</ref> ئینیسا لە پەیوەندییەکی سێکسی دابوو لەگەڵ ڤلادمیر لینین لە ماوەی ١٩١١ بۆ ١٩١٢ یان ١٩١٤، ئەم بابەتە ھێشتا لەلایەن مێژوونووسان بووەتە جێی سەرنج و مشوومڕ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Carter Elwood|ساڵ=٢٠١٥|سەردێڕ=Lenin and Armand: New Evidence on an Old Affair|journal=Canadian Slavonic Papers|بەرگ=٤٣|issue=1|پەڕەکان=٤٩–٦٥|doi=10.1080/00085006.2001.11092270|jstor=40870275|s2cid=143446664}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Richard B. Schoenbohm|ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=Bolshevik Love: Beyond the Icon|ناونیشان=http://www.ncsociology.org/torchmagazine/schoen.pdf|journal=The Torch Magazine|بەرگ=٨٧|issue=1}}</ref> بە قسەی مێژوو نووس مایکڵ پیارسن کە لەبارەی ئیننیسا کردوویەتی: "ئەو یارمەتی لێنینی دەدا بۆ ئەوەی بگاتە بە پلە و دەسەڵاتێکی زیاتر لە سزار، ئەمەش بۆ ئەوەی تا ساڵی ١٩١٩ ببێتە بەھێزترین ژن لە [[مۆسکۆ]]".<ref name="Lenin's lieutenant">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Michael Pearson|ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠١|سەردێڕ=Lenin's lieutenant|ناونیشان=https://www.theguardian.com/education/2001/sep/29/artsandhumanities.highereducation1|ئیش=The Guardian}}</ref> ئینیسا ئارماند لە ڕۆژی ٢٤ی ئەیلوولی ١٩٢٠، لە تەمەنی ٤٦ ساڵیدا بە نەخۆشی کۆلێرا کۆچی دواییی کرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|سیاسەت|مێژوو|فەڕەنسا|ڕووسیا}} {{پۆلی کۆمنز|Inessa Armand}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:ڤلادیمیر لێنین]] [[پۆل:کۆمۆنیستە فەڕەنسییەکان]] [[پۆل:مردووانی ١٩٢٠]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٤]] c8w7zzbiqox4ev453zggl7wzgfpx8vk 0 176240 1624011 1446618 2026-08-12T19:34:24Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە) 1624011 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q467838|پێڕستی ڕەش=فیلمۆگرافی،Has list, Married name,Time period، زمانەکانی ئاخاوتن، منداڵ، ھاوسەر ئەندامی حیزبی سیاسی، خوشک و برا، Candidacy in election}}'''ئیڤی ماتسیپی کاسابێری''' (Ivy Matsepe-Casaburri؛ ١٨ی ئەیلوولی ١٩٣٧ - ٦ی نیسانی ٢٠٠٩) کەسایەتی سیاسەتوانی [[ئەفریقای باشوور]] بوو.<ref>[http://www.info.gov.za/speeches/2005/05091515451001.htm Acting President for period 14 September to 18 September 2005] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604101951/http://www.info.gov.za/speeches/2005/05091515451001.htm|date=4 June 2011}}</ref> ئەو لە ڕۆژی ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٨، بە وەکالەت بووە سەرۆکی ئەفریقای باشوور. ئیڤی لە ماوەی حوزەیرانی ١٩٩٩ تاوەکوو ٦ی ننیسانی ٢٠٠٩ وەزیری گواستنەوە و گەیاندن و خزمەتگووزاری پۆستە بوو لە باشووری ئەفریقا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ivy Matsepe-Casaburri, Dr {{!}} South African Government|ناونیشان=https://www.gov.za/about-government/contact-directory/ivy-matsepe-casaburri-dr-0|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=www.gov.za|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210607004310/https://www.gov.za/about-government/contact-directory/ivy-matsepe-casaburri-dr-0|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Frank|دوایین=Chikane|سەردێڕ=Emotional farewell as Mbeki holds last cabinet meeting|ناونیشان=http://www.nation.co.ke/News/politics/Emotional+farewell+as+Mbeki+holds+last+cabinet+meeting+/-/1064/1395972/-/9cwuw2/-/index.html|ئیش=Daily Nation|ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> ئیڤی ماتسیپی کاسابێری لە ڕۆژی ٦ی نیسانی ٢٠٠٩، لە تەمەنی ٧١ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد، ئەو لە دەمی مردنی ھێشتا وەزیری گواستنەوە و گەیاندن بوو. == ژیان == ئیڤی ماتسیپی کاسابێری ھەڵگری بڕوانامەی بەکالۆریس بوو لە زانکۆی فۆرت ھاری، دوای تەواوکردنی بۆ دوو ساڵان بووە مامۆستا لە وڵاتەکەی خۆی. دواتر کاتێک تەمەنی ٢٨ ساڵان بوو ئەوا لە وڵاتەکەی دوورخرایەوە، سەرەتا بۆ کارکردن چووە [[سویس|سوویسرا]] وەک مامۆستایەک دامەزرا، لەوێ بۆ ماوەی دە ساڵێک کاری کرد و پاشان چووە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]. لە ئەمریکا درێژەی بەخوێندنەکەی دا و توانی بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرا بەدەست بھێنێت.<ref name=":0"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠١١|سەردێڕ=Ivy Matsepe-Casaburri|ناونیشان=https://www.sahistory.org.za/people/ivy-matsepe-casaburri|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=SA history.org|بڵاوکەرەوە=SAHO}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Cyril Ramaphosa|ئیڤی ماتسیپی کاسابێری}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|سیاسەت|مێژوو}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٩]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧]] 7btugfm2b5psfgzej1f15mw4tmk1rh5 0 176810 1623908 1553386 2026-08-12T13:37:49Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە) 1623908 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس|بەند=Q105759811|پێڕستی ڕەش=Has list، Married name، زمانەکانی ئاخاوتن، دەستپێکی چالاکی، باری تەندرووستی}}'''ئیندیرا باجرامۆڤیچ''' (Indira Bajramović) کەسایەتی ژنە چالاکوانی [[دۆم|قەرەجەکانە]]، ئەو لە [[بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا|بۆسنە]] دەژی. ئەو بەڕێوەبەری دامەزراوەی ژنانی قەرەجە لە شاری تزولا. ئەو دەستی هاریکاری بۆ قەرەجە گوندنشینەکانی بۆسنە درێژکردووە لەماوەی دوو دەیەی ڕابردوو. ئیندیرا بە چڕی کاری کردووە لە پشاندان و بڵاوکردنەوەی هۆشیاری لەبارەی ژنە قەرەجە بێ کارەکان و هەروەها ئەو هەراسانکردن و توندووتیژییانەی لەئاستی ناوخۆ دووچاریان بۆتەوە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Indira Bajramović: “We were the first to enter Roma communities and deliver packages that we personally prepared”|ناونیشان=https://eca.unwomen.org/en/news/stories/2020/7/indira-bajramovic-we-were-the-first-to-enter-roma-communities-and-deliver-packages|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=UN Women {{!}} Europe and Central Asia|زمان=en}}</ref> == چالاکی == ڕێکخراوەکەی ئیندیرا باجرامۆڤیچ تیشکی خستۆتە سەر دابینکردنی خۆراک و پێداویستییەکان، هەروەها دابینکردنی پێداویستی خوێندن بۆ منداڵە قەرەجە لاوەکان. زیاتر لەوەش، ڕێکخراوەکە کاردەکات بۆ باشترکردنی ڕەوشی تەندرووستی قەرەجەکان، لەم نێوانەدا پشکنینی [[شێرپەنجەی مەمک|شێرپەنجەی مەمکیش]] بۆ ژنەکان دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Redakcija|یەکەم=Piše:|ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Indira Bajramović: Romkinja koja pomjera granice|ناونیشان=https://azra.ba/intervju/138507/indira-bajramovic-romkinja-koja-pomjera-granice/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Azra Magazin|زمان=bs-BA}}</ref> لە ماوەی بڵاوبوونەوەی [[ڤایرۆسی کۆرۆنا|پەتای جیهانیی کۆڤید-١٩]]، ئیندیرا باجرامۆڤیچ لەپاڵ ڕێکخراوەکەی خۆی و خۆبەخشان ئەوا بەردەوام بوون لە چالاکییەکانیان بۆ هاوکاریکردنی قەرەجە گوندنشینەکان بەپێدانی خواردن هەروەها پڕۆژەی درووستکردنی یاریگایەکی تۆپی پێ.<ref name=":0" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=S|یەکەم=M. R.|سەردێڕ=Poražavajući podaci o životu Roma tokom pandemije: Plakali smo kad smo ih obišli|ناونیشان=https://radiosarajevo.ba/metromahala/zmajevi/alarmantan-izvjestaj-o-zivotu-roma-tokom-pandemije-plakali-smo-zbog-onoga-sta-smo-zatekli/394590|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Radio Sarajevo}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}}{{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|مافەکانی مرۆڤ}} {{پۆلی کۆمنز|Indira Bajramović}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] 5aqlmp2mavr2gvvrlhz3d9xexd9a2gf 0 177610 1624203 1487580 2026-08-13T04:37:03Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕووسیا-کۆلکە) 1624203 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox weapon | name = مووشەکی ئێس ٥٠٠ | image = | image_size = | caption = | origin = [[ڕووسیا]] | type = سیستمی [[مووشەکی رووبەر بۆ ھەوا]]/[[مووشەکی دژە بالیستیکی]] بزۆک <!-- Type selection -->| is_ranged = | is_bladed = | is_explosive = | is_artillery = | is_vehicle = بەڵێ | is_missile = | is_UK = بەڵێ <!-- Service history -->| service = ٢٠٢١ (پلان کراوە) | used_by = <!-- Production history --> | designer = [[ئەلماز-ئەنتی]] | manufacturer = | unit_cost = | production_date = بە گومانەوە ٢٠٢١ | number = | variants = <!-- General specifications NOTICE : THIS IS FOR THE SYSTEM, NOT THE MISSILE!!!--> | spec_label = | weight = | length = | part_length = | width = | height = | diameter = | crew = <!-- Vehicle specifications --> | armour = | primary_armament = | secondary_armament = | engine = | engine_power = | pw_ratio = | transmission = | payload_capacity = | suspension = | clearance = | wingspan = | propellant = | fuel_capacity = | vehicle_range = {{convert|٦٠٠|km|mi|abbr=on}}<ref name=S-500specs>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ria.ru/arms/20170219/1488319398.html |سەردێڕ=СТАЛО ИЗВЕСТНО, КОГДА ПОЯВИТСЯ ОПЫТНЫЙ ОБРАЗЕЦ НОВЕЙШЕЙ СИСТЕМЫ С-500 |بڵاوکەرەوە=ria.ru |ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> | ceiling = | altitude = | boost = | guidance = | steering = | accuracy = | launch_platform = | transport = }} '''مووشەکی ئێس-٥٠٠''' ({{بە ڕووسی|C-500 Прометей|lit=Prometheus}}) سیستمی [[مووشەکی رووبەر بۆ ھەوا]] و [[مووشەکی دژە بالیستیکی|دژە بالیستیکە]]، کە لەلایەن کۆمپانیای [[ئەلماز ئەنتی]]ی [[ڕووسیا]]وە لە حاڵی سازبوون دایە. ئێس-٥٠٠ پلەبەرزکردنەوەی بنەماڵەی سیستمی [[ئێس-٤٠٠]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=Armed forces plan to get first S-500 systems in 2021. (In Russian)|ناونیشان=https://ria.ru/20200508/1571131241.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|وێبگە=Ria Novosti}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|شەڕ|فڕین|ڕووسیا}} {{پۆلی کۆمنز|S-500}} {{ڕووسیا-کۆلکە}} [[پۆل:مووشەکی ڕووبەر بۆ ھەوا]] [[پۆل:چەکە دژە بالافڕەکان]] k06hk8neht9rmte70llwc058a3bygqr 0 177938 1624028 1487167 2026-08-12T19:37:14Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1624028 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ئییزە''' یان '''ماڵ ئەمیر''' شارێکە لە [[پارێزگای خووزستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref> {{زانیاریدانی نیشتنگە|ناوی_فەرمی=ئییزە|دامەزرێنەر=|قەبارەی_وێنە=|شرۆڤەی_وێنە=|جۆری_دابەشکراو٢=[[شارستان]]|ناوی_دابەشکراو٢=[[شارستانی ئییزە]]|سەردێڕی_دامەزران=|ڕێکەوتی_دامەزران=|ھۆکاری_ناونران=|شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە=|ژمارەی_دانیشتووان=١١٩،٣٩٩|جۆری_نیشتنگە=[[شار]]|دانیشتووان_لە=[[٢٠١٦]]|جۆری_دابەشکراو١=[[پارێزگا]]|ناوی_دابەشکراو={{ئاڵا|کوردستان}}|ناوی_دابەشکراو١=[[پارێزگای خووزستان|خووزستان]]|جۆری_دابەشکراو=[[وڵات]]|وێبگە=}} == ئەمانەش ببینە == [[پارێزگای خووزستان|پاریزگای خووزستان]] [[شارستانی ئییزە|شارستان ئییزە]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Izeh}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|جوگرافیا}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان]] 4fha016769qho3wuz4qs77go8e9rauk 0 178215 1624048 1623790 2026-08-12T20:04:33Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1624048 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Xia dynasty.svg|وێنۆک|شانشینی سیا لەسەر نەخشە]] '''شانشینی سیا''' (بە چینی:夏) یەکەم شانشینە لە مێژووی تۆماری دێرینی چین، بەپێی وتە دێرینەکان شانشینی سیا لەلایەن ئەفسانە [[یوی مەزن|(یـو)ی مەزن]] دامەزراوە. بەپێی مێژووە دێرینەکان دوای شانشنیی سیا، [[شانشینی شانگ|شانشنیی شانگ]] جێگای گرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ssuma Ch'ien's Historical Records. Chapter II.|ناونیشان=https://www.sacred-texts.com/journals/jras/1895-03.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=www.sacred-texts.com}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> === ئاماژە بەسەرچاوە === {{refbegin}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Shape of the Turtle: Myth, Art, and Cosmos in Early China|ساڵ=١٩٩١|postscript=.|بڵاوکەرەوە=[[State University of New York Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٠٤٥٩-١|surname=Allan|given=Sarah}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Erlitou and the Formation of Chinese Civilization: Toward a New Paradigm|journal=The Journal of Asian Studies|بەرگ=٦٦|issue=2|پەڕەکان=٤٦١–٤٩٦|ساڵ=٢٠٠٧|postscript=.|doi=10.1017/S002191180700054X|surname=Allan|given=Sarah|s2cid=162264919}} * {{cite Cambridge History of China|volume=ancient|given=David N.|surname=Keightley|author-link=David Keightley|chapter=The Shang: China's first historical dynasty|pages=232–291|mode=cs2|postscript=.}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Building the chronology of early Chinese history|ناونیشان=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/handle/10125/17161|journal=[[Asian Perspectives]]|بەرگ=٤١|issue=1|پەڕەکان=١٥–٤٢|ساڵ=٢٠٠٢|postscript=.|doi=10.1353/asi.2002.0006|given=Yun Kuen|surname=Lee|hdl=10125/17161|s2cid=67818363|hdl-access=free}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Flood Myths of Early China|ساڵ=٢٠١٢|postscript=.|بڵاوکەرەوە=SUNY Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٨٢٢٢-٣|given=Mark Edward|surname=Lewis}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Early China: A Social and Cultural History|ساڵ=٢٠١٣|postscript=.|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٩٥٥٢-١|surname=Li|given=Feng}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Academic freedom, political correctness, and early civilisation in Chinese archaeology: the debate on Xia-Erlitou relations|journal=Antiquity|بەرگ=٨٣|issue=321|پەڕەکان=٨٣١–٨٤٣|ساڵ=٢٠٠٩|postscript=.|doi=10.1017/S0003598X0009904X|surname=Liu|given=Li|hdl=1959.9/470918|s2cid=153335285}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Archaeology of China: From the Late Paleolithic to the Early Bronze Age|ساڵ=٢٠١٢|postscript=.|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٦٤٣١٠-٨|surname2=Chen|given2=Xingcan|surname1=Liu|given1=Li}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Rethinking Erlitou: legend, history and Chinese archaeology|journal=Antiquity|بەرگ=٨١|issue=314|پەڕەکان=٨٨٦–٩٠١|ساڵ=٢٠٠٧|postscript=.|doi=10.1017/S0003598X00095983|surname2=Xu|given2=Hong|surname1=Liu|given1=Li|hdl=1959.9/58390|s2cid=162644060}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Was There a Xià Dynasty?|ناونیشان=http://sino-platonic.org/complete/spp238_xia_dynasty_china.pdf|journal=Sino-Platonic Papers|بەرگ=٢٣٨|ساڵ=٢٠١٣|postscript=.|surname2=Brooks|given2=E. Bruce|given1=Victor|surname1=Mair}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Five "Confucian" Classics|ساڵ=٢٠٠١|postscript=.|بڵاوکەرەوە=Yale University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-٠٨١٨٥-٥|given=Michael|surname=Nylan}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Writing and the Ancient State: Early China in Comparative Perspective|ساڵ=٢٠١٤|postscript=.|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-٧٨٥٨٧-٨|given=Haicheng|surname=Wang}} {{refend}}{{History of China}} {{تووڵی دەروازە|چین|مێژوو}} {{پۆلی کۆمنز|Xia Dynasty}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{چین-کۆلکە}} [[پۆل:ئیمپراتۆریەتیی سیا]] [[پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین]] [[پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین]] [[پۆل:ویلایەت و ناوچەکان کە لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایین دامەزراون]] [[پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا]] [[پۆل:میتۆلۆژیای چینی]] hd5r7yshst0umnu3l1dd6e90bw4k5ee 0 178219 1624047 1623791 2026-08-12T20:04:23Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}؛ لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1624047 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Shang dynasty.svg|وێنۆک|نەخشەی شانگ، نەخشەکە ئەوە دەسەلمێنێ کۆمەڵگا سەرەتایەکان لە نزیک شانگ بوونیان ھەبووە.]] '''شانشینی شانگ''' (بە چینی: 商朝 خوێندنەوە: شانگچاۆ) لە مێژوودا بە شانشینی ین ناسراوە، (殷代 ین دای) شانشینێکی مێژوویی چینە کە لە ناوەند و خوارووی [[ڕووباری زەرد|رووباری زەردا]] بوە. کە لە دوایی [[شانشینی سیا]] دامەزرا دواتریش [[شانشینی ژۆو]] دامەزرا تۆماری شانشینی شانگ لە کتێبە مێژوویییەکانی ([[تۆمارەکانی بامبۆ]]، تۆماری مێژوویی [[شیجی]]) بەگوێرەی ڕوونکردنەوەکانی لیو سی شانشینی شانگ لە ١٧٧٦ی پێش زاین تا ١١٢٢ی پێش زاین شانشینەکە لەژیاندا بووە، بەڵام بەگوێرەی تێکستەکانی تۆماری ئێستای بامبۆ شانشینەکە لە نێوان ١٥٥٦ی پێش زاین تا ١٠٤٦ی پێش زاین ژیاوە، ھەرچۆنێک بێت پڕۆژەی [[پڕۆژەی ڕوونکردنەوە لەسەر شانشینەکانی سیا-شانگ-ژۆو|ڕوونکردنەوە لەسەر شانشینەکانی سیا-شانگ-ژۆو بەگوێرەی]] کاربۆن ١٤، ڕوونی کردووەتەوە شانشینەکە لە ١٦٠٠ تا ١٠٤٦ بوونی ھەبووە. شانشینی شانگ سەرەتاترین شانشینە کە بەبەڵگەی شوێنەوارناسی پشتگیر لێکرابێت دۆزینەوەکان لە [[ینسو|وێرانبووەکانی ینسو]] (لە جیھانی مۆدێرنی ئەمڕۆ [[ئانیانگ]]) کە بە دواین پایتەخەتی شانگ ناسراوە لە دۆزینەوەکان گۆڕی شاھانە و کەلوپەلی جەنگی و دەیەھا ھەزار لە [[بڕۆنز]] و [[بەرد]] و [[ئێسک]] و [[سێرامیک]] دۆزراوەتەوە، لە [[ئانیانگ]] سەرەتاترین نوسراوی چینی لەناویدا دۆزراوەتەوە لەنێوان ساڵانی ١٩٢٠کان و ١٩٣٠کان. جگە لەوەش لە دۆزینەوەکاندا چەندین شتی مێژوویی دێرین دۆزاراوەتەوە کە لەو ساتە بەکارھاتوون وەک پزیشکی-دەرمان، ھونەر، سیاسەت، ئیکۆنۆمی، کە ھی سەرەتای شارستانییەتی شانگن.{{sfnp|Keightley|2000}} == تۆمارە دێرینەکان == لە زۆربەی بەڵگەنامە دێرینەکان دەربارەی شانشینی شانگ تۆمارکراوە وەکوو [[کتێبی بەڵگەنامەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{تووڵی دەروازە|مێژوو|چین|کۆمەڵگا|پاشایەتی|وڵاتەکان}}{{History of China}} {{پۆلی کۆمنز|Shang Dynasty}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{چین-کۆلکە}} [[پۆل:پۆلی کۆمنز بە بەستەری خۆماڵیی یەکسان لەگەڵ ویکیدراوە]] [[پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین]] [[پۆل:١١ی پێش زاین لە چین]] [[پۆل:سەدەی ١١یەمی پ.ز]] [[پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین]] [[پۆل:ئیمپراتۆریەتیی شانگ]] 2bhmssp3kisxa048c1aspl6nujzh6mk 0 178859 1623960 1440248 2026-08-12T16:35:48Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، کوردستان-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1623960 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئینگیجە | ناوی_فەرمی = Yengejeh - ینگجە - Yengce | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=12|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=37.948|frame-long=44.802|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = ڕۆژھەڵاتی کوردستان | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iran | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی ورمێ|ورمێ]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناوچەی سۆما و برادۆست|سۆما و برادۆست]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[گوندەوار]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[گوندەواری سۆما ئەڤراز|سۆما ئەڤراز]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = 1944 | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = 474 | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٦]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کرمانجی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | کاتناوچە١ = [[زستان]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٤٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ئینگیجە''' گوندێکە، کەوتووەتە [[گوندەواری سۆما ئەڤراز]]، [[ناوچەی سۆما و برادۆست]]، [[شارستانی ورمێ]]، [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]، [[ئێران]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}}</ref><ref>http://kurdipedia.org/?q=20150921014425127062&lng=3</ref> == ناو == == جوگرافیا == '''ئینگیجە''' ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە: * لە باکوورەوە لەگەڵ [[گوند]]ی [[ڕکاوا، سۆما|ڕکاوا]]. * لە باشوورەوە لەگەڵ [[گوند]]ی [[نورەدیناوا]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[گوند]]ی [[قەھرەمان]]. * لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[گوند]]ی [[گەلەخڕ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = کوردی}}</ref> == دانیشتوان == * بە پێی [[سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران]] لە ساڵی [[٢٠٠٦]]دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٤٧٤) کەس و (٩١) خێزان بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |سەردێڕ=ناوەندی ئاماری ئێران، '''فایلی XLSی ئەنجامەکانی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١''' |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141114042225/http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * دانیشتووانی گوندەکە [[کورد]]ن. * بە [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کرمانجی]]) دەدوێن. == ئایین == * ئایینی خەڵکی ئەم گوندە [[ئیسلام]] ([[سوننە]])یە. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ]] == پەراوێزەکان == {{پەراوێز}} {{شارستانی ورمێ}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{کوردستان-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:شارستانی ورمێ]] [[پۆل:گوندەکانی ئێران بەپێی شارستان|ورمێ]] [[پۆل:گوندەکانی کوردستان بەپێی شارستان|ورمێ]] [[پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ]] [[پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ]] 7e3zisu53svz7hapzyxaachowdctrg8 0 179028 1623943 1487029 2026-08-12T16:32:58Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (قورئان-کۆلکە، ئایین-کۆلکە، ئیسلام-کۆلکە) 1623943 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:إنا_لله_وإنا_إليه_راجعون.jpg|alt=ئیننا لیللاھی وە ئیننا ئیلەیھی ڕاجیعوون بە فۆنتی حەفەس|وێنۆک|ئیننا لیللاھی وە ئیننا ئیلەیھی ڕاجیعوون، بە فۆنتی حەفەس]] '''ئیننا لیللاھی وە ئیننا ئیلەیھی ڕاجیعوون''' ({{بە عەرەبی|إنّا لله وإنّا إليهِ رَاجعُون}}؛ واتە ئێمە موڵکی ئەوین و ھەر بۆ لای ئەویش دەگەڕێینەوە) ھەروەھا بە '''ئیستیرجاع''' ({{بە عەرەبی|ٱسْتِرْجَاع‎}}) ناسراوە. لە [[ئیسلام]]دا بەشێکی ئایەتی ١٥٦ی [[بەقەرە|سووڕەتی بەقەڕەیە]]، و دروشمێکی [[قورئان]]ییە بۆ [[موسڵمان]]ان. واتە «بەڕاستی ئێمە موڵکی خواین و ھەر بۆ لای ئەویش دەگەڕێینەوە.» و ئامانجیش لێی، بەرزکردنەوەی ورە و ڕاگرتنی دۆخی دەروونی و بەرگریدانە بە موسڵمان تا نەکەوێتە دژایەتیکردن و ناڕەزاییدەربڕین لە دادپەروەری و [[قەزاوقەدەر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=" إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّـا إِلَيْهِ رَاجِعونَ " ليست مجرد تعزية|ناونیشان=http://www.saaid.net/Doat/nashmi/29.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170725114031/http://saaid.net/Doat/nashmi/29.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=www.saaid.net}}</ref> بەگشتی دەستەواژەکە لەلایەن موسڵمانانەوە دەوترێتەوە بەتایبەتی لەکاتی بیستنی مردنی کەسێک<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=موقف المؤمن من الابتلاء - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/71236/موقف-المومن-من-الابتلاء|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130812042325/http://islamqa.com/ar/ref/71236|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=islamqa.info|زمان=ar}}</ref> یان ھەواڵێکی ناخۆش کە بەسەر خۆی یان کەسێکی تر ھاتبێت وەک ھێمایەک بۆ ئارامی و داننان بەوەی کە خوا باڵادەستە، و زیاتر لە توانای بەرگەگرتنی خۆمان تاقیمان ناکاتەوە. == بەکارھاتن == * لە [[قورئان]]: {{قورئان|سوورەت=٢|ئایەت=١٥٥|ژمارە=١|کوردی=بەڵێ}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=القرآن الكريم - مشروع المصحف الإلكتروني بجامعة الملك سعود|ناونیشان=http://quran.ksu.edu.sa/index.php#aya=2_156&m=hafs&qaree=husary&trans=ku_asan|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=quran.ksu.edu.sa}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سوورەتی بەقەڕە، ئایەتی ١٥٦|ناونیشان=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2002.02.0006%3Asura%3D2%3Averse%3D156|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=www.perseus.tufts.edu}}</ref> * [[عەبدولڕەحمان کوڕی عەوف]] گێڕاویەتییەوە کە [[محەممەد|پێغەمبەر]] وتوویەتی «<nowiki>إذا أصابَ أحدَكم مصيبةٌ فليقل إنَّا للَّهِ وإنَّا إليهِ راجعونَ اللَّهمَّ عندَك احتسبتُ مصيبتي فأجرني فيها وأبدلني منها خيرًا</nowiki>».<ref>[[ترمزی]]، لە [[سونەنی ترمزی]]، ژمارە ٣٥١١ گێڕاویەتییەوە.</ref> واتە «گەر یەکێک لە ئێوە تووشی کارەساتێک بوو، با بڵێت ئیننا لیللاھی وە ئیننا ئیلەیھی ڕاجیعوون. خوایە، تۆ بە کارەساتەکەی منت زانی بۆیە، دەرم بێنە و لە کارەساتەکە بمگۆڕە.»<!-- تکایە گەر ماناکەی نادروستە، ڕاستی بکەرەوە و گەر سەرچاوەش بەردەستە، ئەوا داینێ --> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Inna Lillahi wa inna ilaihi raji'un}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|ئیسلام|قورئان}} {{قورئان-کۆلکە}} {{ئایین-کۆلکە}} {{ئیسلام-کۆلکە}} [[پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:قورئان]] [[پۆل:وشە و دەستەواژە قورئانییەکان]] [[پۆل:ویرد]] [[پۆل:دوعا]] hez7y40ltl1mwk4ms8dnoymfpqefith 0 179119 1623976 1440236 2026-08-12T16:38:18Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، کوردستان-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1623976 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئیچکەسۆ | ناوی_فەرمی = Îşkesû - ایشگەسو - Ishgeh Su | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=12|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=37.7347|frame-long=44.8313|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = ڕۆژھەڵاتی کوردستان | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iran | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی ورمێ|ورمێ]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناوچەی سۆما و برادۆست|سۆما و برادۆست]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[گوندەوار]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[گوندەواری برادۆست|برادۆست]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = 1697 | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = 126 | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٦]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کرمانجی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | کاتناوچە١ = [[زستان]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٤٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ئیچکەسۆ''' گوندێکە، کەوتووەتە [[گوندەواری برادۆست]]، [[ناوچەی سۆما و برادۆست]]، [[شارستانی ورمێ]]، [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]، [[ئێران]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}}</ref><ref>http://kurdipedia.org/?q=20150921014425127062&lng=3</ref> == ناو == == جوگرافیا == '''ئیچکەسۆ''' ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە: * لە باکوورەوە لەگەڵ [[گوند]]ی [[قەرەقاچ، برادۆست|قەرەقاچ]]. * لە باشوورەوە لەگەڵ [[گوند]]ی [[میرداوود]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[گوند]]ی [[پۆست]]. * لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[گوند]]ی [[خوشۆلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = کوردی}}</ref> == دانیشتوان == * بە پێی [[سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران]] لە ساڵی [[٢٠٠٦]]دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (١٢٦) کەس و (١٨) [[خێزان]] بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |سەردێڕ=ناوەندی ئاماری ئێران، '''فایلی XLSی ئەنجامەکانی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١''' |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141114042225/http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * دانیشتووانی گوندەکە [[کورد]]ن. * بە [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کرمانجی]]) دەدوێن. == ئایین == * ئایینی خەڵکی ئەم گوندە [[ئیسلام]] ([[سوننە]])یە. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ]] == پەراوێزەکان == {{پەراوێز}} {{شارستانی ورمێ}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{کوردستان-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:شارستانی ورمێ]] [[پۆل:گوندەکانی ئێران بەپێی شارستان|ورمێ]] [[پۆل:گوندەکانی کوردستان بەپێی شارستان|ورمێ]] [[پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ]] [[پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ]] 4i1mw2ly7ntr6c5hkk4j7r3k8pblwog 0 179812 1624050 1623786 2026-08-12T20:04:53Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1624050 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Jin_Dynasty_1141_(no_borders).png }} '''ئیمپراتۆریەتی جین''' ({{بە چینی|金朝}}، {{دەقاودەق|جین چاوۆ}}) بە فەرمی وەک چینی مەزن ناسراوە کە لە ١١١٥ تا ١٢٣٤ ی زاینی بەردەوام بوو یەکێکە لە دوایین زنجیرە فەرمانڕەوایییەکان لەسەر ھەبوونی دەسەڵاتی [[مەغۆل]]ەکان بەسەر [[چین]]، ناوەکەی وەک کین، جوچین جین، جین دەنوسرێت تا جیاواز بکرێتەوە لە [[ئیمپراتۆریەتی جین (٢٦٦-٤٢٠)|جینی پێشوو]] تر. ==بنەچە== ===گەلی مۆھێ=== [[گەلی مۆھێ]]ی [[زمانە تونگووسییەکان|تونگووسی]] ئاخێو کە لەو شوێنەی ئێستا [[باکووری ڕۆژھەڵاتی چین]]ە دەژیان، باوترین باوباپیرانی ئاماژەپێکراوی خانەدانی جین و گرووپی نەتەوەیی [[گەلی جورچێن|جورچێن]]ی فەرمانڕەوایانن. ئەوان لە دەقە چینییەکاندا لە کۆتاییی سەدەی پێنجەمی زایینیدا ئاماژەیان پێ کراوە.{{sfn|Twitchett|Fairbank|Franke|1994|p=218}} مۆھێیەکان بە پلەی یەکەم گەلێکی نیشتەجێ بوون کە خەریکی ڕاوکردن، بەخێوکردنی بەراز بوون و بەرھەمەکانی وەک پاقلەی [[سۆیا]]، [[گەنم]]، مەلووج و [[برنج]]یان دەچاند. [[ئەسپ]] لە ناوچەکەدا دەگمەن بوو تا سەردەمی [[خانەدانی تانگ|تانگ]] و ئاژەڵداری بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاونەبوو تا سەدەی ١٠ لەژێر دەسەڵاتی [[خیتانەکان]]دا. مۆھێیەکان بەرھەمەکانی ئایەزنیان (Reindeer) ھەناردە دەکرد و ڕەنگە سواریشیان بووبێتن. ئەوان [[کۆیلایەتی]]ی بەکۆمەڵیان ئەنجام دەدا و کۆیلەکانیان بۆ یارمەتیدان لە ڕاوکردن و کارە کشتوکاڵییەکاندا بەکاردەھێنا.{{sfn|Gorelova|2002|pp=13–14}}{{sfn|Crossley|1997|p=17}} تانگ مۆھێی وەک گەلێکی دڕندە و بێ کولتوور پەسن کردووە کە تیرە ژەھراوییەکانیان بەکارھێناوە.{{sfn|Crossley|1997|p=124}} دوو بەھێزترین گرووپی مۆھێ بریتی بوون لە [[ھێیشوی مۆھێ]] (مۆھێی ئاوی ڕەش) لە باکوور، کە بە ناوی [[ئامور|ڕووباری ھێیلۆنگ]] (ڕووباری ڕەش) ناونرابوو، و [[سۆمۆ مۆھێ]] لە باشوور، کە بە ناوی [[ڕووباری سۆنگھوا]] ناونرابوو. بەپێی نەریتە باوباپیرانییەکانی جورچێنەکانی سەرەتای سەدەی ١٢، گەلەکەیان لە ھێیشوی مۆھێ لە ناوچە شاخاوییە دارستانییەکانی ڕۆژھەڵاتی [[مەنچوریا]] و [[پریمۆرسکی کرای]] ڕووسیاوە دەرکەوتوون.{{sfn|Crossley|1997|pp=18–20}} لە سەدەی ١٠دا، مۆھێ گروپێکیان پێکھێنا کە بە یەکێتیی ووگوۆ ({{lang|zh|五國}}) («پێنج نەتەوە») ناسراوە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[جیلین]]ی مۆدێرن کە بەشداریشی لە بەرزبوونەوەی جورچێنەکاندا کردووە.{{sfn|Franke|1994|pp=217–220}} ڕەنگە باس لە جورچێنەکان وەک گەلی ڕووژێی بچووک کرابێت کە لە ساڵی ٧٤٨دا زیو و زێڕیان پێشکەشی دەرباری تانگ کردووە، ئەگەرنا جورچێنەکان لە تۆمارە مێژووییەکاندا تا سەدەی ١٠ وەک باجدەر بۆ دەربارەکانی [[خانەدانی لیاو|لیاو]]، [[تانگی دواتر]] و [[خانەدانی سۆنگ|سۆنگ]] دەرناکەون. باڵیۆزخانەیەکی جورچێن بۆ تانگی دواتر لە ساڵی ٩٢٥دا تۆمار کراوە و باڵیۆزخانەیەکیش بۆ سۆنگ لە ساڵی ٩٦١دا کە لە ڕێگەی دەریاوە لە نیمچە دوورگەی [[لیاوۆدۆنگ]] گەیشتوون. ئەوان خەریکی ڕاوکردن، ماسیگرتن بوون و گای ماڵییان ڕادەگرت، لەکاتێکدا ھەناردە سەرەکییەکەیان ئەسپ بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ١١دا ھیچ نووسین، ڕۆژژمێر یان فەرمانگەیەکیان نەبوو. جورچێنەکان لەو کاتەدا کارەکتەری سیاسیی بچووک بوون لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا. تا سەدەی ١٠، جورچێنەکان ببوونە شوێنکەوتەی خانەدانی لیاو، بەڵام ژمارەیەک نێردەی باجدان و بازرگانییان بۆ پایتەختی سۆنگ لە [[کایفێنگ]] نارد، کە لیاو بە بێسوود ھەوڵی ڕێگری لێ کرد.{{sfn|Franke|1994|pp=217–220}} ھەندێک جورچێن باجیان بە [[گۆریۆ]] دەدا و لە کاتی [[جەنگی گۆریۆ-خیتان]]دا لەگەڵ ئەوان بوون. ئەوان لەبەر پێویستیی سیاسی و بۆ سوودی ماددی باجیان پێشکەشی ھەردوو دەربارەکە دەکرد.{{sfn|Breuker|2010|pp=220–221}}{{sfn|Twitchett|Fairbank|Franke|1994|p=218}} لە سەدەی ١١دا، ناڕەزایەتییەکی بەرفراوان دژی دەسەڵاتی [[گەلی خیتان|خیتان]] لە نێوان جورچێنەکاندا ھەبوو، چونکە لیاو بە توندوتیژی باجی ساڵانەی لە ھۆزە جورچێنەکان وەردەگرت. بە سوودوەرگرتن لە ئارەزووی جورچێنەکان بۆ سەربەخۆیی لە خیتانەکان، سەرۆک [[ووگوونای]] (١٠٢١–١٠٧٤) لە عەشیرەتی [[وانیان]] ناوبانگی دەرکرد و باڵادەست بوو بەسەر ھەموو ڕۆژھەڵاتی مەنچوریا لە [[کێوی چانگبای]]یەوە تا ھۆزەکانی ووگوۆ. بەپێی نەریت، ووگوونای نەوەی نەوەی شەشەمی [[ھانپوو]] بوو، لەکاتێکدا باوکی خاوەنی نازناوێکی سەربازی بوو لە دەرباری لیاو، ھەرچەندە نازناوەکە ھیچ دەسەڵاتێکی ڕاستەقینەی پێ نەدەبەخشی یان نەبوو. دواجار نەوەکەی [[وانیان ئاگودا|ئاگودا]] خانەدانی جینی دامەزراند.{{sfn|Franke|1994|p=220}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Jin Dynasty (1115-1234)|ئیمپڕاتۆرییەتی چین (١١١٥–١٢٣٤)}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|چین}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{چین-کۆلکە}} [[پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە چین]] [[پۆل:وڵاتەکانی پێشوو لە مێژووی چین]] qfe4avjihsig639ogt5a338d90vkn79 0 181635 1624090 1621248 2026-08-12T22:33:15Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، پزیشکی-کۆلکە، کیمیا-کۆلکە) 1624090 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Edmond_Fischer_Nobel_Laureate_1992.jpg|وێنۆک]] '''ئێدمۆند ھێنری فیشەر''' کەسێکی ئەمەریکی زانای بواری زیندە کیمیایی، ئەو بەیەکەوە لەگەڵ [[ئێدوین گێرھارد کرێبس|ئێدوین کرێبس]] [[خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی|خەڵاتی نۆبێلیان لە پزیشکی ھێنا]] لە ١٩٩٢ بۆ کار و بەدشارییەکانیان لە ئەکتیڤ کردنی [[پرۆتین]] و ڕێککردنەوەی چەندین پرۆسەی خانەیی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1992 Press Release|ناونیشان=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1992/press.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Nobel Assembly at Karolinska Institutet]]}}</ref> لە ٢٠٠٧ تا ٢٠١٤، سەرۆکی ئەنجومەنی رۆشنبیری جیھانی بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Almada López|یەکەم=Carlos|سەردێڕ=World Cultural Council 24th Award Ceremony, Closing Remarks|ناونیشان=http://www.consejoculturalmundial.org/memories-ceremony2007-ClosingCarlosAlmadaLopez.php|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141225231035/http://www.consejoculturalmundial.org/memories-ceremony2007-ClosingCarlosAlmadaLopez.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣|زمان=es}}</ref><ref>Pacific Northwest Research Institute. ''[http://www.pnri.org/seminars/lang-vir/fischer.html About Edmond H. Fischer, Ph.D.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060925112257/http://www.pnri.org/seminars/lang-vir/fischer.html|date=2006-09-25}}''</ref><ref>Hughes, R. 1998. ''[http://www.washington.edu/alumni/columns/march98/nobels1.html After the Prize]''</ref><ref>[http://www.vega.org.uk/video/programme/38 Freeview video 'An Interview with Edmond Fischer' by the Vega Science Trust]</ref> == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|پزیشکی|کیمیا|سویس|فەڕەنسا}} {{پۆلی کۆمنز|Edmond H. Fischer}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پزیشکی-کۆلکە}} {{کیمیا-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی سویسی]] [[پۆل:جووەکانی وەرگری خەڵاتی نۆبێل]] [[پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە]] [[پۆل:ئەندامی ڕێکخراوی ئەوروپی زیندەزانی گەردیلەیی]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێل لە شەنگھای]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢١]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی]] [[پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو]] [[پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک نەمسا-جولەکە]] [[پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] fm29b646nyka52ucqezi8fhrini698a 0 181639 1624111 1619355 2026-08-12T22:36:45Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، کیمیا-کۆلکە، پزیشکی-کۆلکە) 1624111 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Underlinked|date=حوزەیران ٢٠٢١}} }} [[پەڕگە:Edwin_G._Krebs.jpg|وێنۆک]] '''ئێدوین گێرھارد کرێبس''' (لەدایکبووی ٦ی حوزەیرانی ١٩١٨ تا ٢١ کانونی یەکەمی ٢٠٠٩) کەسێکی ئەمەریکی زانای بواری زیندە کیمیایی بوو، خەڵاتی مەدالیای ئەلبێرت لاسکێری وەرگرت بۆ لێۆکلینەوە بنەڕەتیەکان و خەڵاتی لویسا گرۆس ھۆرویتزی زانکۆی کۆلۆمبیای وەرگرت بەیەکەوە لە ١٩٨٩ لەگەڵ ئەلرێد گیلمان و بەیەکەوە لەگەڵ [[ئێدمۆند ھێنری فیشەر|ئێدمۆند فیشەر]] خەڵاتی [[خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی|نۆبێلیان لە پزیشکی وەرگرت]] لە ١٩٩٢. == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{Nobelprize}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/Edwin_G._Krebs|سەردێڕ=Edwin G. Krebs|زمان=ئینگلیزی|سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١}} {{خەڵاتی نۆبێل لە پزیشکی}}{{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کیمیا|ژیاننامە|زانست|پزیشکی}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{کیمیا-کۆلکە}} {{پزیشکی-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٨]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٩]] [[پۆل:زانایانی بواری زیندەکیمیایی لە ئەمریکا]] [[پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی پزیشکی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] [[پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] 3uly04hh3kut1xf8i7c0vmo9sy50d92 0 182227 1623962 1619269 2026-08-12T16:36:08Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە) 1623962 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | name = Inhumans | image = Inhumans (TV series) logo.jpg | caption = | genre = {{Plainlist| * [[خەیاڵی ئەکشن|ئەکشن]] * [[ڕۆمانی سەرکێشی|سەرکێشی]] * [[خەیاڵی زانستی]] * [[خەیاڵی سووپەرھیرۆ|سووپەرھیرۆ]] * [[دراما (فیلم و تەلەڤیزیۆن)|دراما]] }} | creator = [[سکۆت باک]] | based_on = {{Based on|[[ئینھیومانز]]|[[ستان لی]]{{ھن}}[[جاک کیربی]]}} | starring = {{Plainlist|<!-- Per opening credits --> * [[Anson Mount]] * [[Serinda Swan]] * [[Ken Leung]] * [[Eme Ikwuakor]] * [[Isabelle Cornish]] * [[Ellen Woglom]] * [[Iwan Rheon]] <!-- Per opening credits--> }} | composer = [[Sean Callery]] | country = United States | language = English | num_seasons = 1 | num_episodes = 8 | list_episodes = #Episodes | executive_producer = {{Plainlist| * [[Roel Reiné]] (1x01-02 only) * [[Alan Fine (executive)|Alan Fine]] * [[Stan Lee]] * [[Joe Quesada]] * Jim Chory * [[Jeph Loeb]] * [[Scott Buck]] }} | producer = [[Jean Higgins]] | editor = {{Plainlist| * Radu Ion * Kristina Hamilton-Grobler * Lauren Schaffer * Jesse Ellis * Tim Mirkovich * Robert Ivison }} | location = [[Kalaeloa, Hawaii]] | cinematography = Jeff Jur | camera = | runtime = 42 minutes | company = {{Plainlist| * [[ABC Studios]] * [[Marvel Television]] * Devilina Productions }} | distributor = {{Plainlist| * [[IMAX Corporation|IMAX Entertainment]]<ref name="IMAXDistributor" /> * [[Disney-ABC Television Group]] }} | network = [[American Broadcasting Company|ABC]] | picture_format = [[IMAX]] | audio_format = | first_aired = {{Start date|2017|9|29}} | last_aired = {{End date|2017|11|10}} | preceded_by = | followed_by = | related = [[List of Marvel Cinematic Universe television series|Marvel Cinematic Universe television series]] | website = http://abc.go.com/shows/marvels-inhumans | website_title = Official website }} '''''مارڤڵ ئینھیومانز''''' یان تەنھا '''''ئینھیومانز'''''، زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکییە لەلایەن [[سکۆت باک]] بۆ [[ئەی بی سی]]، لەسەر ڕەگەزێکی [[مارڤڵ کۆمیکس]] بە [[ئینھیومانز|ھەمان ناوەوە]] دروستکراوە. زنجیرەکە دەکەوێتە [[جیھانی سینەماییی مارڤڵ]]ەوە (MCU) و لەگەڵ [[پێڕستی زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی جیھانی سینەماییی مارڤڵ|زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکانی تردا]] دەڕوات. لەلایەن [[ستۆدیۆکانی ئەی بی سی]] و [[تەلەڤیزیۆنی مارڤڵ]] بە ھاوبەشی لەگەڵ بەرھەمھێنانەکانی دێڤێلینا بەرھەمھێنراوە، و لەلایەن کۆمپانیای ئایماکس بوجەی بۆ دابینکراوە لە ڕێکەوتنێکدا کە نمایشێکی شانۆیی بە زنجیرەکە بەخشی. باک وەک [[شۆڕەنەر]]ی زنجیرەکە خزمەتی کردووە. زنجیرەکە لەسەر [[بلاک بۆڵت]]، لە لایەن [[ئانسۆن ماونت]] ڕۆڵی گێڕدراوە، و ئەندامەکانی تری [[پێڕستی ئینھیومانزەکان|خێزانی شاھانەی ئینھیومانز]] دەسوڕێتەوە. ئەکتەرانی [[سێریندا سوان]]، [[کێن لێونگ]]، [[ئیم ئایکواکۆر]]، [[ئیزابیل کۆرنیش]]، [[ئێڵن وۆگڵۆم]]، [[ئیوان رێۆن]] ئەستێرەی زنجیرەکەن. ستۆدیۆکانی مارڤڵ ڕایگەیاند فیلمێکی ئینھیومانز لە ۲۰۱٤ وەک بەشێک لە [[جیھانی سینەماییی مارڤڵ: قۆناغی سێیەم|قۆناغی سێیەم]] دەردەچێت، کاتێک ڕەگەزەکە بۆ یەکەم جار لە MCU لە ''[[بریکارەکانی شیڵد]]دا'' دەرکەوتن. فیلمەکە لە لیستی ستۆدیۆکانی مارڤڵ لە نیسانی ۲۰۱٦دا لابرا، و زنجیرەی ''ئینھیومانز'' لە تشرینی دووەم ڕاگەیەندرا، و بەشێکی بە کامێراکانی [[ئایماکس]] تۆمار کرا. باک لە تشرینی یەکەم ھاتە ناو زنجیرەکەوە، و ماونت لە شوباتی ۲۰۱۷ بۆ ڕۆڵگێڕان ھەڵبژێردرا. تۆمارکردن لە ئازار بۆ حوزەیرانی ۲۰۱۷ پێچوو، تۆمارکردنەکە لە فڕۆکەخانەی پێشووی [[خاڵی سەرتاشانی وێستگەی ئاسمانی دەریایی]] لە [[کاڵاێڵۆوا (ھاوایی)|کاڵاێڵۆوا]] و ناوچەی جیاواز لە دوورگەی [[ئۆواھوو]] ئەنجامدرا. ''ئینھیومانز'' لەسەر شاشەی ئایماکس لە ۱ی ئەیلوولی ۲۰۱۷ دەرکەوت، یەکەم زنجیرە تەلەڤیزیۆنی ڕاستەوخۆ بوو وا بکات. پێش ئەوەی زنجیرەکە لە ۲۹ی ئەیلوول لەسەر ئەی بی سی پەخش بکرێت و بە ھەشت ئەڵقە تەواو بوو، نمایشە شانۆییەکە دوو ھەفتە بەردەوامبوو، زنجیرەکە لە ۱۰ی تشرینی دووەم کۆتایی ھات. زنجیرەکە بەرەوڕووی بەسەرداچوونەوەی نەخوازراو و نرخاندنی تەلەڤیزیۆنی نزم بووەوە، لە ئایاری ۲۰۱٨ ئەی بی سی زنجیرەکەی ھەڵوەشاندەوە. == چیرۆک == دوای [[کوودەتا|کوودەتایەکی سەربازی]]، [[پێڕستی ئینھیومانزەکان#خێزانی شاھانەی ئینھیومانز|خێزانی شاھانەی ئینھیومانز]] بۆ [[ھاوایی]] ڕادەکەن، کە دەبێت خۆیان و جیھان ڕزگار بکەن.<ref name="Premise" /> == سەرچاوەکان == {{Reflist|refs= <ref name="IMAXDistributor">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=D'Alessandro |یەکەم=Alessandro |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠١٧|سەردێڕ=How Will Studios End The Lowest Summer in 25 Years? By Not Opening Any New Wide Releases Over Labor Day |ناونیشان=https://deadline.com/2017/08/labor-day-weekend-box-office-no-major-studio-releases-25-years-years-worst-summer-box-office-1202148544/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170905001731/http://deadline.com/2017/08/labor-day-weekend-box-office-no-major-studio-releases-25-years-years-worst-summer-box-office-1202148544/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠١٧|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> <ref name="Premise">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Damore |یەکەم=Meagan |ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠١٧|سەردێڕ=New Inhumans Synopsis Teases Military Coup, Royal Family in Hawaii |ناونیشان=http://www.cbr.com/marvels-inhumans-synopsis/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170407053808/http://www.cbr.com/marvels-inhumans-synopsis/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠١٧|وێبگە=[[Comic Book Resources]]}}</ref> }} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{Official website|http://abc.go.com/shows/marvels-inhumans/}} * {{IMDb title|4154858}} {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|فیلم|تەلەڤیزیۆن|کۆمەڵگا|مێژوو|ھۆڵیوود|خەیاڵی زانستی }} {{فیلم-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:زنجیرە ئەکشنە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:زنجیرە دراما زنجیرەییەکان]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان، دەستپێکردنی ٢٠١٧]] [[پۆل:زنجیرە ئەکشنییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە دراما ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان]] luoyn4k60715mbucydo7m901l2rqar0 0 182455 1624315 1398148 2026-08-13T10:32:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەڵمانیا-کۆلکە) 1624315 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=حوزەیران ٢٠٢١}} {{Orphan|date=حوزەیران ٢٠٢١}} '''ئێلڤیرا باش''' (لەدایکبووی ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٥١) وێنەکێشێکی ئەلمانیە بەھۆی کارە جوانیەکانیەوە لە وێنەکێشانی ئافرەتان ناسراوە.<ref name="LLC1987">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=New York Media, LLC|ڕێکەوت=٢٣ی ئازاری ١٩٨٧|سەردێڕ=New York Magazine|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=c-QCAAAAMBAJ&pg=PA72|journal=New York|بڵاوکەرەوە=New York Media, LLC|پەڕە=٧٢|issn=0028-7369|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref><ref name="Giessen2">Hahn, Werner (23 September 2011). [http://www.giessener-zeitung.de/giessen/beitrag/56568/gegenwarts-kunst-belanglos-niedergangmisere-werke-von-elvira-bach-postmoderne-junge-wilde-im-oberhessischen-museum-giessen-kino-film-gerhard/ "Gegenwarts-Kunst belanglos - NIEDERGANG/Misere: Werke von ELVIRA BACH (postmoderne „Junge Wilde“) im Oberhessischen Museum Gießen. KINO-Film „Gerhard RICHTER Painting“"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925025040/http://www.giessener-zeitung.de/giessen/beitrag/56568/gegenwarts-kunst-belanglos-niedergangmisere-werke-von-elvira-bach-postmoderne-junge-wilde-im-oberhessischen-museum-giessen-kino-film-gerhard/ |date=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١١ }}, ''[[Gießener Zeitung]]''.</ref> لە بەرلین ئەژیەت و کاردەکات.<ref name="Giessen2"/> == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|ھونەرەکان|ئەڵمانیا}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەڵمانیا-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:وێنەکێشە ئەڵمانییەکانی سەدەی بیستەم]] [[پۆل:وێنەکێشە ئەڵمانییەکانی سەدەی ٢١کەم]] ahz4fhd16awbskvbdpwz1nt57nipq64 0 182552 1623961 1553305 2026-08-12T16:35:58Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (تەلەڤیزیۆن-کۆلکە) 1623961 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox comics species and title <!--Wikipedia:WikiProject Comics--> |group = y <!-- Species section --> <!-- |species = Inhumans --> |image = Inhumans.jpg |imagesize = <!-- default 250 --> |caption = {{Descript-cvr-art|Inhumans|2|#1|November 1998|art=[[Jae Lee]]|type=comics}} |publisher = [[Marvel Comics]] |debut = ''[[Fantastic Four (comic book)|Fantastic Four]]'' #45 |debutmo = December |debutyr = 1965 |deities = |creators = [[Stan Lee]] (writer)<br />[[Jack Kirby]] (artist) |homeworld = [[Earth]] |members = [[List of Inhumans]]<br />'''Inhuman Royal Family:'''<br />[[Black Bolt]]<br />[[Medusa (comics)|Medusa]]<br />[[Karnak (comics)|Karnak the Shatterer]]<br />[[Gorgon (Inhuman)|Gorgon]]<br />[[Triton (comics)|Triton]]<br />[[Crystal (comics)|Crystal]]<br />[[Lockjaw (comics)|Lockjaw]]<br />[[Maximus (comics)|Maximus the Mad]]<br />[[The Unspoken]]<br />'''New generation:'''<br />[[Tonaja]]<br />[[Alaris (comics)|Alaris]]<br />[[San (comics)|San]]<br />[[Nahrees]]<br />[[Jolen (comics)|Jolen]]<br />[[Dewoz]]<br />'''Post-Infinity:'''<br />[[Inferno (Dante Pertuz)|Inferno]]<br />[[Lash (comics)|Lash]]<br />[[Ms. Marvel (Kamala Khan)|Ms. Marvel]]<br />[[Daisy Johnson|Quake]]<br />[[Reader (comics)|Reader]]<br />[[Synapse (comics)|Synapse]] II |powers = Varies <!-- Series section --> |title = The Inhumans'' or ''Inhumans |cvr_image = Inhumans vol.1-1 (October 1975).jpg |cvr_caption = {{Descript-cvr|Inhumans|1|#1|October 1975|pub=Marvel|art=[[Gil Kane]]}} |schedule = '''(vol. 1)'''<br />Bi-monthly<br />'''(vols. 2–4)'''<br />Monthly |format = '''(vols. 1 and 4)'''<br />[[Ongoing series]]<br />'''(vols. 2 and 3)'''<br />[[Limited series (comics)|Limited series]] |limited = Y |ongoing = Y |Superhero = y |pub_series = Marvel Comics |date = |1stishhead = vol. 1 |1stishyr = 1975 |1stishmo = October |endishyr = 1977 |endishmo = August |1stishhead1 = vol. 2 |1stishyr1 = 1998 |1stishmo1 = November |endishyr1 = 1999 |endishmo1 = October |1stishhead2 = vol. 3 |1stishyr2 = 2000 |1stishmo2 = June |endishyr2 = 2000 |endishmo2 = October |1stishhead3 = vol. 4 |1stishyr3 = 2003 |1stishmo3 = June |endishyr3 = 2004 |endishmo3 = June |issues = '''(vols. 1, 2, and 4)'''<br />12<br />'''(vol. 3)'''<br />4 |main_char_team = |writers = |artists = |pencillers = |inkers = |letterers = |colorists = |editors = |creative_team_month = |creative_team_year = |creators_series = |TPB = Inhumans |ISBN = 0-7851-0753-3 |TPB2 = Young Inhumans |ISBN2 = 0-7851-3382-8 <!-- Category section --> |subcat = Marvel Comics |altcat = Inhumans |alttop = y |sortkey = Inhumans }} '''ئینھیومانز''' گروپێکی [[سووپەرھیرۆ]]ی خەیاڵین لە [[کتێبی کۆمیکی ئەمریکی|کتێبە کۆمیکە ئەمریکییەکانی]] [[مارڤڵ کۆمیکس]]دا دەردەکەون. زنجیرەی کتێبە کۆمیکەکان بە گشتی سەرنج دەخاتە سەر سەرکێشییەکانی '''خێزانی شاھانەی ئینھیومانز'''، و زۆربەی خەڵک ناوی "ئینھیومانز" بە کەسایەتییەکانی ئەم گروپە بەھێزەوە دەبەستێتەوە. == بەستەرە دەرەکییەکان == *[http://toonopedia.com/inhumans.htm The Inhumans] at [[Don Markstein's Toonopedia]]. [https://archive.today/20161120112516/http://toonopedia.com/inhumans.htm Archived] from the original on September 17, 2016. * {{Marvelwiki|Inhumans|Inhumans}} * {{comicbookdb|type=team|id=51|title=Inhumans}} {{تووڵی دەروازە|ئەنیمەیشن|کۆمیک|تەلەڤیزیۆن}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} [[پۆل:ئینھیومانز]] [[پۆل:ئەو کارەکتەرانەی لەلایەن ستان لی درووستکراون]] [[پۆل:کۆمیکەکانی سوپەرهێرۆ]] [[پۆل:ئەو کارەکتەرانەی لەلایەن ستان لی دروستکراون]] [[پۆل:کۆمیکەکانی سوپەرھێرۆ]] [[پۆل:سووپەرھیرۆکانی مارڤڵ کۆمیکس]] ban6htkw5eg6nj7cczbuofsueirs03d 0 183542 1624105 1619351 2026-08-12T22:35:45Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، فیلم-کۆلکە) 1624105 wikitext text/x-wiki {{وەسف|ئەکتەرێکی ئەمریکی}} {{Infobox person | name = ئێدواردۆ فڕانکۆ |image = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|1995|11|11}} | birth_place = یوما، ئاریزۆنا، [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Betancourt |یەکەم=Manuel |ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Mexican-American Actor Eduardo Franco on the 'Booksmart' Role That Was Created Just for Him|ناونیشان=https://remezcla.com/features/film/booksmart-interview-eduardo-franco/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=[[Remezcla]]}}</ref> | occupation = ئەکتەر | spouse = | children = ٢{{citation needed|date=November 2020}} | website = | imagesize = | othername = | yearsactive = ٢٠١٥–ئێستا }} '''ئێدواردۆ فڕانکۆ''' (لەدایکبووی ١١ی تشرینی دووەمی ١٩٩٥) ئەکتەرێکی کۆمێدی ئەمریکییە. ناوبراو ناسراوە بە ڕۆڵەکانی وەک سپێنسەر دیاز لە ''American Vandal'' و تیۆ لە ''Booksmart''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Keaney |یەکەم=Quinn |ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=This Is Where You've Seen the Hilarious Cast of American Vandal Before|ناونیشان=https://www.popsugar.com/entertainment/photo-gallery/44085338/image/44085349/Eduardo-Franco-Spencer-Diaz|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=[[PopSugar]]}}</ref> فڕانکۆ لە چەندەھا ڕێکلامی بازرگانی جیھانیدا دەرکەوتووە، وەک ڕێکلامەکانی بۆ جی ئی ئای سی ئۆ، [[سامسۆنگ]]، و توربۆتاکس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Eduardo Franco TV Commercials Ads|ناونیشان=https://www.ispot.tv/topic/actor-actress/ZI3/eduardo-franco|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=iSpot.tv}}</ref> لە ٢٠٢٠دا، فڕانکۆ ڕۆڵی سەرەکی ئاندروی بەرجەستەکرد لە فیلمی ''The Binge''ی ھولو. == فیلمۆگرافی == === فیلم === {| class="wikitable sortable" |- ! ساڵ ! ناو ! ڕۆڵ ! class="unsortable" | تێبینییەکان |- | ٢٠١٨ | ''The Package'' | جێرێمی ئابێڵار | |- | rowspan=2|٢٠١٩ | ''Booksmart'' | تیۆ | |- | ''Labeled'' | پاسەوان | فیلمی تەلەڤیزیۆنی |- | rowspan=2|٢٠٢٠ | ''The Binge'' | ئاندرو | |- | ''Superintelligence'' | تۆد | |- | ٢٠٢١ | ''We Broke Up'' | مایک | |- | ٢٠٢٢ | ''Queenpins'' | گرێگ | لە بەرھەمھێنان دایە |} === تەلەڤیزیۆن === {| class="wikitable sortable" |- ! ساڵ ! ناو ! ڕۆڵ ! class="unsortable" | تێبینییەکان |- | ٢٠١٥–٢٠١٧ | ''Gamer's Guide to Pretty Much Everything'' | ستو | ٧ ئەڵقە |- | ٢٠١٥–٢٠١٧ | ''Adam Ruins Everything'' | گاڤیس | ٤ ئەڵقە |- | rowspan=2|٢٠١٦ | ''The Skinny'' | خۆزێ | ئەڵقەی: “Squad” |- | ''You're the Worst'' | جەستن | ئەڵقەی: “The Inherent, Unsullied Qualitative Value of Anything” |- | rowspan=5|٢٠١٧ | ''Lopez'' | یەکێک لە ئامادەبووان | ئەڵقەی: “George Gets Schooled” |- | ''Idiotsitter'' | | ٣ ئەڵقە |- | ''Good Game'' | یاریزان | ئەڵقەی: “Everyone Calls Everyone Else a Nazi” |- | ''American Vandal'' | سپێنسەر دیاز | ٦ ئەلقە |- | ''Lady Dynamite'' | جاڵجاڵۆکە | ئەڵقەی: “Goof Around Gang” |- | ٢٠١٨ | ''The Cool Kids'' | کێڤن، تۆمارەوانی گەیاندن | ئەڵقەی: “Pilot” |- | rowspan=2|٢٠١٩ | ''Those Who Can't'' | کێڤن | ئەڵقەی: “You Can't Go Homecoming Again” |- | ''Tacoma FD'' | | ئەڵقەی: “A New Hope’’ |- | ٢٠٢٠ | ''Conan'' | جەیکۆبی تازە دکتۆر | ئەڵقەی: "Kumail Nanjiani" |- | {{TBA}} | ''[[شتە نامۆکان]]'' | ئارگایڵ | ٩ ئەڵقە |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|7533568}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|ئەکتەران|کۆمیدیا}} {{پۆلی کۆمنز|Eduardo Franco (actor)}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥]] [[پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە نێرەکانی ئەریزۆنا]] bf7zy1xlxtdlet0qr5sjk3fy16ry4na 0 183852 1624024 1440242 2026-08-12T19:36:34Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، کوردستان-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1624024 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئیگدیر | ناوی_فەرمی = İqdır - ایگدیر - Igdir | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[گوند]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=12|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=37.5219|frame-long=45.2367|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = ڕۆژھەڵاتی کوردستان | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iran | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی ورمێ|ورمێ]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ|ناوچەی ناوەند]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[گوندەوار]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[گوندەواری بەکشلوچای|بەکشلوچای]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = 1280 | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = 350 | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٦]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی ئازەربایجانی|ئازەری]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[شیعە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | کاتناوچە١ = [[زستان]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٤٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ئیگدیر''' گوندێکە، کەوتووەتە [[گوندەواری بەکشلوچای]]، [[ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ]]، [[شارستانی ورمێ]]، [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|پارێزگای ورمێ]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]، [[ئێران]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}}</ref><ref>http://kurdipedia.org/?q=20150921014425127062&lng=3</ref> == ناو == == جوگرافیا == '''ئیگدیر''' ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە: * لە باکوورەوە لەگەڵ [[گوند]]ی [[قشڵاقا محەمەد قولی]]. * لە باشوورەوە لەگەڵ [[گوند]]ی [[تەپە تاڵیبەباد]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[دەریاچەی ورمێ]]. * لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[گوند]]ی [[لەشەنلی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = کوردی}}</ref> == دانیشتوان == * بە پێی [[سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران]] لە ساڵی [[٢٠٠٦]]دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٣٥٠) کەس و (١١٦) [[خێزان]] بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |سەردێڕ=ناوەندی ئاماری ئێران، '''فایلی XLSی ئەنجامەکانی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١'''}}</ref> * پێکھاتەی دانیشتوانی ئەم گوندە لە [[ئازەربایجانی|ئازەری]] پێکھاتووە. * بە [[زمانی ئازەربایجانی|ئازەری]] دەدوێن. == ئایین == ئایینی ئەم گوندە لە [[ئیسلام]] ([[شیعە]]) پێکھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = فرھنگ جغرافیائی ایران(ابادیھا)| ناونیشان = https://docviewer.yandex.ru/view/0/?page=1&*| نووسەر = «[[:fa:حاجعلی رزم‌آرا|سەرتیپ حاجعلی رزم‌آرا]]»| زمان = فارسی}}{{بەستەری مردوو|url=https://docviewer.yandex.ru/view/0/?page=1&* |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ }}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی گوندەکانی شارستانی ورمێ]] == پەراوێزەکان == {{پەراوێز}} {{شارستانی ورمێ}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{کوردستان-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:شارستانی ورمێ]] [[پۆل:گوندەکانی ئێران بەپێی شارستان|ورمێ]] [[پۆل:گوندەکانی کوردستان بەپێی شارستان|ورمێ]] [[پۆل:گوندەکانی شارستانی ورمێ]] [[پۆل:گوندەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ورمێ]] jit9mn8vf8yukvsxj2zzee74a0sn1wo 0 185003 1624236 1487619 2026-08-13T07:35:11Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە، فیلم-کۆلکە) 1624236 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox person|name=ئێسۆم|image=|caption=لە ٢٠١٨|othername=Lee Som|birth_name=Lee So-young|birth_date={{Birth date and age|1990|1|30}}|birth_place=[[Seoul]], [[South Korea]]|occupation=[[خانمەکتەر]], [[Model (person)|مۆدێل]]|agent=Artist Company|years_active=٢٠٠٨ بۆ ئێستا|module={{Infobox Korean name|child=yes|color=transparent| | hangulborn = {{linktext|이|소|영}} | hanjaborn = | rrborn = Iسۆ یۆنگ | mrborn = یی سۆ-یۆنگ | hangul = {{linktext|이|솜}} | hanja = | rr = I سۆم | mr = یی سۆم }}}}'''ئێسۆم''' (لەدایکبووی ٣٠ شوباتی ١٩٩٠) خانمەکتەر و مۆدێلی کۆریا یباشوورە، بەشداری لە چەندین درامای کۆری کردووە بەھۆی ڕۆلە سەرەکییەکەی لە فیلمەکەی ٢٠١٤ ناسراوە. بۆ ئەمەش وەک باشترین خانمەکتەر پاڵێوراوە لە پێنج بۆنەی خەڵاتکردنی جیاواز<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠١٦|سەردێڕ=[Interview #1] Esom, "Mysteriousness? I want to be a natural actress"|ناونیشان=https://www.hancinema.net/interview-nb1-esom-mysteriousness-i-want-to-be-a-natural-actress-91485.html|وێبگە=Hancinema}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠١٦|سەردێڕ=[Interview #2] Esom, "Jung Woo-sung is experienced, Kang Ha-neul is passionate"|ناونیشان=https://www.hancinema.net/interview-nb2-esom-jung-woo-sung-is-experienced-kang-ha-neul-is-passionate-91487.html|وێبگە=Hancinema}}</ref> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٢ی تەممووزی ٢٠٢١}} <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{HanCinema person}} * {{kmdb person|00153673|Esom}} * {{IMDb name|4619220|Esom}} {{Navboxes|title=خەڵاتەکانی ئێسۆم|list={{Busan Film Critics Awards for Best Actress}} {{Blue Dragon Film Award Best Supporting Actress}} {{Director's Cut Awards for Best New Actress}}}}{{authority control}}{{تووڵی دەروازە|کۆریای باشوور|تەلەڤیزیۆن|ژن|ژیاننامە|فیلم}} {{پۆلی کۆمنز|Esom (actress)}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:خانمە مۆدێلەکانی کۆریای باشوور]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور]] [[پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور]] [[پۆل:خانمەکتەرانی سێئول]] [[پۆل:مۆدێلەکانی سێئول]] 1lv077wjqp6fdq7ac7qllxq7klmy4ja 0 185068 1623967 1487066 2026-08-12T16:36:58Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە، فیلم-کۆلکە) 1623967 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ئاماژەی زیاتر}} }} {{Infobox person|name=ئیو|image=IU in "Love Poem" Concert in Seoul on 23rd November 2019.jpg|caption=IU performing at the [[Love Poem (EP)|Love Poem]] Concert in November 2019|signature=IU signature.svg|birth_name=لی جی-ئیو|birth_date={{birth date and age|1993|5|16}}|birth_place=[[سۆنجیۆنگ-دۆنگ, سێئول|سۆنجیۆنگ-دۆنگ]], [[سێئول]], South Korea<!-- Cited in body.-->|occupation={{hlist|گۆرانیبێژ-نوسەریگۆرانی|خانمەکتەر}}|years_active=٢٠٠٨ بۆ ئێستا|module={{Infobox musical artist|embed=yes | genre = {{hlist|[[K-pop]]|[[contemporary R&B|R&B]]|[[soul music|soul]]}} | instrument = دەنگەکان | label = {{hlist|[[List of Kakao M labels#EDAM Entertainment| EDAM]] ([[Kakao Entertainment|Kakao Ent.]])|[[Universal Music Group|Universal Japan]]|[[Warner Music Group|Warner Taiwan]]}} | associated_acts = | website = }}|module2={{Infobox Korean name|child=yes|headercolor=transparent | hangul = {{linktext|이|지|은}} | hanja = {{linktext|李|知|恩|}} | rr = I Ji-eun | mr = Yi Chi-ŭn | hangulstage = {{linktext|아|이|유|}} | hanjastage = | rrstage = Aiyu | mrstage = Aiyu }}}}'''لی جی ئیون''' (بە کۆری: لەدایکبووی ١٦ی ئایاری ١٩٩٣) گۆرانیبێژ، نوسەریگۆرانی، خانمەکتەری کۆریای باشوورە. لە ساڵی ٢٠٠٨ وەک گۆرانیبێژ دەستی بە کاری هونەری کردووە و بەهۆی دەنگە جوانەکانی و گۆرانییە بەسۆزەکانی ناوبانگی دەرکردووە. == ناوبانگ == بەهۆی بەهرەی گۆرانی وتن و نواندن لەلایەن زۆر کەسەوە خۆشەویستە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Marcus|یەکەم=Greil|ڕێکەوت=1987-01|سەردێڕ=The Billboard Book of Number One Hits. By Fred Bronson. New York: Billboard Publications (1515 Broadway, N.Y., N.Y. 10036), 1985. 616 pp.|ناونیشان=https://doi.org/10.1017/s0261143000006711|journal=Popular Music|بەرگ=٦|issue=1|پەڕەکان=١١٠–١١٢|doi=10.1017/s0261143000006711|issn=0261-1430}}</ref> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠٢١}} <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{commons category|IU (vocalist)|IU}} * [http://edam-ent.com/html/sub03/sub03_0301_view IU] at [http://edam-ent.com/eng/ EDAM] * [http://www.universal-music.co.jp/iu/ IU] at [[:en:Universal_Music_Group|Universal Music Japan]] {{in lang|ja}} {{Navboxes|title=خەڵاتەکانی ئیو|list1={{Baeksang Arts Award for Most Popular Actress}} {{Golden Disc Award Grand Prize Winners}} {{APAN Star Awards for Top Excellence in Acting, Actress}} {{Navboxes | title = [[Melon Music Awards]] | list = {{Melon Music Award for Artist of the Year}} {{Melon Music Award for Album of the Year}} {{Melon Music Award for Song of the Year}} {{Melon Music Award for Top 10 Artists}} {{Melon Music Award for R&B}} {{Melon Music Award for Rock}} }} {{Forbes Korea Power Celebrity}}}}{{تووڵی دەروازە|کۆریای باشوور|تەلەڤیزیۆن|ژن|ژیاننامە|فیلم|مۆسیقا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:نایاب لە ڕۆلگێران، و خانمەکتەرانی براوە خەڵاتی ئەستێرەیی ئاپان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:گیتارژەنەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:گۆرانیبێژەکانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:خانمە گۆرانیبێژەکانی سەدەی ٢١ەم لە کۆریای باشوور]] [[پۆل:ئیو (گۆرانیبێژ)]] [[پۆل:ژنە گیتارژەنەکان]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی کۆریای باشوور بە زمانی ژاپۆنی]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی میلۆنی مۆسیقا]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێم نێتی مۆسیقا لە ئاسیا]] [[پۆل:گۆرانیبێژەکانی سێئول]] [[پۆل:گۆرانیبێژە مناڵەکانی کۆریای باشوور]] [[پۆل:میوزیکژەنە سەماکەرەکانی کۆریای باشوور]] [[پۆل:خانمە گۆرانیبێژە پۆپەکانی کۆریای باشوور]] [[پۆل:گیتارژەنەکانی پۆپی کۆریای باشوور]] [[پۆل:پێشکەشکارانی ڕادیۆ لە کۆریای باشوور]] [[پۆل:کچە ئایدڵەکانی کۆریای باشوور]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی ریتم و بلوسی کۆریای باشوور]] [[پۆل:گۆرانیبێژ-نوسەری گۆرانی لە کۆریای باشوور]] [[پۆل:سۆپرانۆکانی کۆریای باشوور]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی کۆریای باشوور]] [[پۆل:پێشکەشکارانی تەلەڤیزیۆن لە کۆریای باشوور]] [[پۆل:ژنە پێشکەشکارەکانی تەلەڤیزیۆن لە کۆریای باشوور]] [[پۆل:خانمەکتەرانی دەنگ لە کۆریای باشوور]] [[پۆل:ژنە پێشکەشکارەکانی ڕادیۆ]] [[پۆل:گۆرانیبێژ و نووسەری گۆرانی کچ لە کۆریای باشوور]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی میوزیکی کۆری]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی کۆریای باشوور بە زمانی چینی]] [[پۆل:خانمەکتەرانی کۆریای باشوور لە سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرانی سێئول]] [[پۆل:خانمەکتەرانی فیلم لە کۆریای باشوور]] [[پۆل:خانمەکتەرانی زنجیرەکانی سەر وێب]] 80ywi14ihj0rwijxqkr05p9neng54kw 0 186371 1624157 1438205 2026-08-13T01:35:44Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە) 1624157 wikitext text/x-wiki '''ئێرج قوبادی''' (١٩٦٧ لە [[کرماشان]] - ) ھەڵبەستوان و شێوەکاری [[کورد]]ی خەڵکی کرماشانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]ە. قوبادی لە ساڵی ١٩٩٨ یەکەمین کۆمەڵە ھەڵبەستی خۆی لەژێر ناوی ''لاوار'' چاپ کرد کە یەکەمین ھەڵبەستی نوێی کوردیی باشووری تێدا چاپ کرابوو. جگە لە ھەڵبەست ئێرج قوبادی لە بواری شێوەکارییش چالاک بووە. ئەو جگە لە کرماشان لە ھەندێک وڵاتەکانی دیکە وەکوو [[دانمارک]]یش پێشانگای شێوەکاری بەڕێوەبردووە.<ref name="ئیرشاد ۱">[https://kermanshah.farhang.gov.ir/fa/news/130951/نمایشگاه-نقاشی-چهرهای-نامی-و-مفاخر-کرمانشاه-برگزار-شد وەزارەتی چاند و ئیرشادی ئیسلامی، مەزرینگەی چاند و ئیرشادی ئیسلامیی کرماشان: ''پێشانگای شێوەکاری لە کەسایەتییە ناودارەکانی کرماشان بەڕێوەچوو''، نووسراو لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٤؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711071150/https://kermanshah.farhang.gov.ir/fa/news/130951/%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B4%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D9%81%D8%A7%D8%AE%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%AF |date=١١ی تەممووزی ٢٠٢١ }} بازدید در ١٠ی تەممووزی ٢٠٢١.</ref> <ref name="ئیسنا ۱">[https://www.isna.ir/news/kermanshah-45105/ ھەواڵنێریی خوێندکارانی ئێران (ئیسنا): ''پێشانگای شێوەکاری لە کەسایەتییە ناودارەکانی کرماشان بەڕێوە دەچێت''، نووسراو لە ٢٢ی ئابی ٢٠١٤؛] بازدید در ١٠ی تەممووزی ٢٠٢١.</ref> == کتێبەکان == * ق‍وب‍ادی‌، ئێرج‌، ''لاوار: کۆمەڵە ھەڵبەستی کوردیی کرماشانی''، ک‍رم‍اش‍ان: پەخشانگەی ب‍اخی ئەوری‍ش‍م‌‏‫، ١٣٧٧(=۱٩٩٨)، ‬‏‫۹۴ پ. * ق‍وب‍ادی‌، ئێرج‌، ''خانێ خراوە: کۆمەڵە ھەڵبەستی کوردیی کرماشانی''، تاران: پەخشانگەی یاری دانش، ١٣٩٦(=٢٠١٧)، ٩٦ پ. * ق‍وب‍ادی‌، ئێرج‌، ''دڵنێا: شێعری کوردی''، کرماشان: پەخشانگەی دیباچە، ١٤٠٢(=٢٠٢٣)، ٩١ پ. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شیعر|وێژەی کوردی}} {{شاعیرانی کورد}} {{شیعری نوێی کوردی}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خەڵکی کرماشان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨]] [[پۆل:شاعیرەکانی کوردیی باشووری]] [[پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] oy02oxjvdhjtyn7hqh9yejgktx3cdk5 0 188620 1624255 1547534 2026-08-13T07:38:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە) 1624255 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox sportsperson | name = ئێلاین تۆمپسۆن هێرا | image = Elaine_Thompson_Herah_at_the_2019_Pan_American_Games.jpg | image_size = | caption = The Sprint Queen at the [[2019 Pan American Games]] | nickname = Sprint Queen | nationality = [[جامایکا]] | birth_date = {{birth date and age|1992|6|28}} | birth_place = [[Manchester Parish|Manchester]], [[جامایکا]] | height = {{height|m=1.67}} | weight = {{cvt|57|kg}} | sport = [[گۆڕەپان و مەیدان]] | event = [[٦٠ م]] , [[١٠٠م]] , [[٢٠٠م]] | collegeteam = [[University of Technology, Jamaica|UTech]] | club = MVP Track Club | coach = Stephen Francis | show-medals = Olympic Gold 100m Olympic Record 10.61 sec | medaltemplates = {{MedalSport|Women's [[Athletics (sport)|athletics]]}} {{MedalCountry|{{JAM}}}} {{MedalOlympic}} {{Medal|Gold|[[2016 Summer Olympics|2016 Rio de Janeiro]]|[[Athletics at the 2016 Summer Olympics – Women's 100 metres|100&;m]]}} {{Medal|Gold|2016&nbsp;Rio&nbsp;de&nbsp;Janeiro|[[Athletics at the 2016 Summer Olympics – Women's 200 metres|200&;m]]}} {{Medal|Gold|[[2020 Summer Olympics|2020 Tokyo]]|[[Athletics at the 2020 Summer Olympics – Women's 100 metres|100 m]]}} {{Medal|Gold|2020 Tokyo|[[Athletics at the 2020 Summer Olympics – Women's 200 metres|200 m]]}} {{Medal|Silver|2016 Rio de Janeiro|[[Athletics at the 2016 Summer Olympics – Women's 4 × 100 metres relay|4×100 m relay]]}} {{Medal|Competition|[[IAAF World Championships in Athletics|World Championships]]}} {{Medal|Gold|[[2015 World Championships in Athletics|2015 Beijing]]|[[2015 World Championships in Athletics – Women's 4 × 100 metres relay|4×100 m relay]]}} {{Medal|Silver|2015 Beijing|[[2015 World Championships in Athletics – Women's 200 metres|200&;m]]}} {{Medal|Competition|[[Diamond League]]}} {{Medal|1st|[[2016 Diamond League|2016]]|[[2016 Diamond League#Women|100&;m]]}} {{Medal|1st|[[2017 Diamond League|2017]]|[[2017 Diamond League#Women|100&;m]]}} {{Medal|Competition|[[2016 IAAF World Indoor Championships|World Indoor Championships]]}} {{Medal|Bronze|[[2016 IAAF World Indoor Championships|2016 Portland]]|[[2016 IAAF World Indoor Championships – Women's 60 metres|60&;m]]}} {{Medal|Competition|[[World Athletics Relays|World Relays]]}} {{Medal|Gold|[[2017 IAAF World Relays|2017 Nassau]]|[[2017 IAAF World Relays – Women's 4 × 200 metres relay|4×200 m relay]]}} {{Medal|Bronze|[[2019 IAAF World Relays|2019 Yokohama]]|[[2019 IAAF World Relays – Women's 4 × 200 metres relay|4×200 m relay]]}} {{Medal|Competition|[[Commonwealth Games]]}} {{Medal|Gold|[[2014 Commonwealth Games|2014 Glasgow]]|[[Athletics at the 2014 Commonwealth Games – Women's 4 × 100 metres relay|4×100 m relay]]}} {{Medal|Silver|[[2018 Commonwealth Games|2018 Gold Coast]]|[[Athletics at the 2018 Commonwealth Games – Women's 4 × 100 metres relay|4×100 m relay]]}} {{Medal|Competition|[[Pan American Games]]}} {{Medal|Gold |[[2019 Pan American Games|2019 Lima]]|[[Athletics at the 2019 Pan American Games – Women's 100 metres|100&;m]]}} {{Medal|Competition|[[Central American and Caribbean Championships in Athletics|CAC Championships]]}} {{Medal|Gold|[[2013 Central American and Caribbean Championships in Athletics|2013 Morelia]]|4×100 m relay}} }} '''ئێلاین تۆمپسۆن هێرا''' ({{بە ئینگلیزی|Elaine Thompson-Herah}}؛ لەدایکبووی ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٩٢ ) وەرزشوانی پێشڕکێکاری راکردنی خێرای ١٠٠ مەتری و ٢٠٠ مەتری [[جامایکا|جەمایکی]]<nowiki/>ە .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Elaine THOMPSON|ناونیشان=https://olympics.com/en/athletes/elaine-thompson|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Olympics.com}}</ref> یەکەم خانمە پێشبڕکێکاری راکردنی خێرایە بتوانێت سەرکەوتووبێت لە پارێزگاریکردن لە نازناوەکانی لە راکردنی ١٠٠ مەتری و ٢٠٠ مەتری ئۆڵمپیاد . لە هەردوو پێشبڕکێدا مەدالیایی زێری بەدەست هێنا وەک چۆن لە یارییەکانی [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦|ئۆڵمپیادی هاویینەی ٢٠١٦]]<nowiki/>ی ڕیۆی بەدەستی هێنا کۆی مەدالیایە زێرەکانی کردە چوار مەدالیا . لە پێشبرکێی راکردنی ١٠٠ مەتری لە سەرئاستی خانمان لە [[یارییە ئۆڵۆمپییەکانی ھاوینەی ٢٠٢٠|ئۆڵمپیادی هاوینەی ٢٠٢٠]]<nowiki/>ی [[تۆکیۆ]] پلەی یەکەم و ژمارەیی پێوانەی ئۆڵمپیادی شکاند کاتێک توانی بە ١٠ چرکە و ٦١ لە هەزاری چرکە تەواو بکات .<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Elaine Thompson-Herah surpasses an Olympic legend in a 100-meter blaze of green and gold|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/sports/olympics/2021/07/31/elaine-thompson-herah-florence-griffith-joyner-olympic-record/|newspaper=Washington Post|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢١|issn=0190-8286|زمان=en-US}}</ref> بوو بە دووەم خێراترین خانمە یاریزانی راکردنی خێرا لە سەر ئاستی جیهان .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Elaine Thompson-Herah Breaks 100-m Olympic Record|ناونیشان=https://time.com/6086211/elaine-thompson-herah-olympics/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Time|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210804004058/https://time.com/6086211/elaine-thompson-herah-olympics/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> وە هەروەها لە پێشبرکێی ٢٠٠ مەترییش بەهەمان شێوە توانی مەدالیای زێر بەدەست بهێنێت بوو بە خراترین خانمە یاریزان لەو پێشبرکێیە کاتێک بە ٢١ چرکە و ٥٣ لە هەزارەی چرکە (٢١.٥٣) بگاتە هێلی کۆتایی .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jamaican sensation Elaine Thompson-Herah wins Olympic double-double adding the 200m title to the 100m gold medal|ناونیشان=https://olympics.com/tokyo-2020/en/news/elaine-thompson-herah-wins-olympic-double-double|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Tokyo 2020|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210804130217/https://olympics.com/tokyo-2020/en/news/elaine-thompson-herah-wins-olympic-double-double|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jamaica dominates women's 100 meters as Elaine Thompson-Herah breaks Flo-Jo's Olympic record|ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/elaine-thompson-herah-flo-jo-olympic-record-womens-100-meters/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.cbsnews.com|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Elaine THOMPSON-HERAH {{!}} Profile {{!}} World Athletics|ناونیشان=https://worldathletics.org/athletes/jamaica/elaine-thompson-herah-14285956|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=worldathletics.org}}</ref> هەروەها لە راکردنی ٤ × ١٠٠مەتری گواستنەوە هاوکاری تیمی جەمایکا بوو بۆ بردنەوەی مێدالیای زیو لە [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦|ئۆڵمپیادی هاوینەی ٢٠١٦]] .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=4x100 Metres Relay - women - senior - outdoor|ناونیشان=https://www.worldathletics.org/records/all-time-toplists/relays/4x100-metres-relay/outdoor/women/senior|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.worldathletics.org}}</ref> جگە لەوانە خاوەنی چەند مەدالیایەکی دیکەیە لە پاڵاوانێتیە جیاوازەکان کە تێدا بەشداری کردووە . == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Elaine Thompson|ئێلاین تۆمپسۆن ھێرا}}{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ژن|ئۆڵۆمپیاد}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٦]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢]] [[پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆلۆمپیای ھاوینەی ٢٠٢٠]] g4qfdlx29rtw5fr5vnf14qgt717khl6 0 191365 1624257 1347673 2026-08-13T07:38:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (وەرزش-کۆلکە، ئێلسالڤادۆر-کۆلکە) 1624257 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''[[ئێلسالڤادۆر]]''' یەکێک بوو لە وڵاتە بەشداربووەکانی '''[[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]]'''ی تۆکیۆ. ٥وەرزشوان (٣ پیاو، ٢خانم) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی [[ڤایرۆسی کۆڕۆنا]] یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Joint Statement from the International Olympic Committee and the Tokyo 2020 Organising Committee - Olympic News|ناونیشان=https://olympics.com/ioc/news/joint-statement-from-the-international-olympic-committee-and-the-tokyo-2020-organising-committee|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=International Olympic Committee|زمان=en}}</ref>ئەمە دوازەھەمین بەشداربووی ئێلسالڤادۆر بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٦٨. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی ئێلسالڤادۆر نەیانتوانی ھیچ مەدالیایەک بەدەست بھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Team El Salvador - Profile {{!}} Tokyo 2020 Olympics|ناونیشان=http://../../../en/results/all-sports/noc-profile-el-salvador.htm|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=..|زمان=en-us}}{{بەستەری مردوو|url=http:///../../en/results/all-sports/noc-profile-el-salvador.htm |date=کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Schedule - Team El Salvador {{!}} Tokyo 2020 Olympics|ناونیشان=http://../../../en/results/all-sports/noc-schedule-el-salvador.htm|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=..|زمان=en-us}}{{بەستەری مردوو|url=http:///../../en/results/all-sports/noc-schedule-el-salvador.htm |date=کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|ئێلسالڤادۆر}} {{پۆلی کۆمنز|El Salvador at the 2020 Summer Olympics}} {{وەرزش-کۆلکە}} {{ئێلسالڤادۆر-کۆلکە}} [[پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]] fnoragghzs3y4k8x305s1x49exhigfz 0 191835 1624177 1347637 2026-08-13T04:32:43Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (وەرزش-کۆلکە، ئێریتریا-کۆلکە) 1624177 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''[[ئێریتریا]]''' یەکێک بوو لە ولاتە بەشداربووەکانی'''[[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]]'''ی [[تۆکیۆ]]. ١٣ وەرزشوان (٨ پیاو، ٥ خانم) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Eritrea: Tokyo Olympics 2020 Officially Opens|ناونیشان=https://allafrica.com/stories/202107260253.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=allAfrica.com|زمان=en}}</ref>لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی [[ڤایرۆسی کۆڕۆنا]] یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Joint Statement from the International Olympic Committee and the Tokyo 2020 Organising Committee - Olympic News|ناونیشان=https://olympics.com/ioc/news/joint-statement-from-the-international-olympic-committee-and-the-tokyo-2020-organising-committee|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=International Olympic Committee|زمان=en}}</ref>ئەمە شەشەم بەشداربووی ئێریتریا بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠|٢٠٠٠]]. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی ئێریتریا نەیانتوانی هیچ مەدالیاک بۆولاتەکەیان بەدەست بهێنن .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Team Eritrea - Profile {{!}} Tokyo 2020 Olympics|ناونیشان=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/all-sports/noc-profile-eritrea.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210819014544/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/all-sports/noc-profile-eritrea.htm}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|ئێریتریا}} {{improve categories|date=ئەیلوول ٢٠٢١}} {{پۆلی کۆمنز|Eritrea at the 2020 Summer Olympics}} {{وەرزش-کۆلکە}} {{ئێریتریا-کۆلکە}} [[پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]] ar6wdan8neez33wrxyuorczzzqai6dp 0 192869 1623902 1581804 2026-08-12T13:36:49Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (وەرزش-کۆلکە، ئیندۆنیزیا-کۆلکە) 1623902 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''[[ئیندۆنیزیا]]''' یەکێک بوو لە وڵاتە بەشداربووەکانی '''[[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]]'''ی [[تۆکیۆ]]. ٢٨وەرزشوان (١٦پیاو، ١٢خاتوون) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی [[ڤایرۆسی کۆڕۆنا]] یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Joint Statement from the International Olympic Committee and the Tokyo 2020 Organising Committee - Olympic News|ناونیشان=https://olympics.com/ioc/news/joint-statement-from-the-international-olympic-committee-and-the-tokyo-2020-organising-committee|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=International Olympic Committee|زمان=en}}</ref>ئەمە شانزەیەمین بەشداربووی ئیندۆنیزیا بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٥٢. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی ئیندۆنیزیا پێنج مەدالیایان (١زێر ، ١ زیو ، ٣ بڕۆنز) بۆ ولاتەکەیان بەدەست هێنا .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Olimpiade Tokyo Resmi Dibuka, Atlet Surfing Rio Waida Pakai Baju Adat Bali Saat Bawa Bendera Indonesia|ناونیشان=https://asumsi.co/post/olimpiade-tokyo-resmi-dibuka-atlet-surfing-rio-waida-pakai-baju-adat-bali-saat-bawa-bendera-indonesia|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=Asumsi|زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=https://asumsi.co/post/olimpiade-tokyo-resmi-dibuka-atlet-surfing-rio-waida-pakai-baju-adat-bali-saat-bawa-bendera-indonesia |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Raya|یەکەم=Mercy|سەردێڕ=Antusiasme Rio Waida Tampil Debut di Ajang Olimpiade|ناونیشان=https://sport.detik.com/sport-lain/d-5650232/antusiasme-rio-waida-tampil-debut-di-ajang-olimpiade|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=detiksport|زمان=id-ID}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Schedule - Team Indonesia {{!}} Tokyo 2020 Olympics|ناونیشان=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/all-sports/../../../en/results/all-sports/noc-schedule-indonesia.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=olympics.com|زمان=en-us|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210925170619/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/all-sports/noc-schedule-indonesia.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆلۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|ئیندۆنیزیا}} {{improve categories|date=ئەیلوول ٢٠٢١}} {{پۆلی کۆمنز|Indonesia at the 2020 Summer Olympics}} {{وەرزش-کۆلکە}} {{ئیندۆنیزیا-کۆلکە}} [[پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:ئیندۆنیزیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ]] 6g3cl9zfomq9n7ozigrnvye9jfxc1dp 0 192870 1624142 1347617 2026-08-13T01:33:14Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (وەرزش-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1624142 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''[[ئێران]]''' یەکێک بوو لە وڵاتە بەشداربووەکانی '''[[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]]'''ی [[تۆکیۆ]]. ٦٥وەرزشوان (٥٥پیاو، ١٠خاتوون) نوێنەرایەتی وڵاتەکەیان کرد لە چەند یارییەکی ئۆڵمپیادەکە. لە بنەڕەتدا بڕیاروابوو یارییەکانی ئەم ئۆڵۆمپیادە لە ٢٤تەممووزی ٢٠٢٠ دەست پێبکات بەلام بەھۆی بڵاوبوونەوەی [[ڤایرۆسی کۆڕۆنا]] یارییەکانی بۆ ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ دواخرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Joint Statement from the International Olympic Committee and the Tokyo 2020 Organising Committee - Olympic News|ناونیشان=https://olympics.com/ioc/news/joint-statement-from-the-international-olympic-committee-and-the-tokyo-2020-organising-committee|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=International Olympic Committee|زمان=en}}</ref>ئەمە هەژدەهەمین بەشداربووی ئێران بوو لە ئۆڵۆمپیاد دوای یەکەم بەشداری لە ساڵی ١٩٠٠. لەم ئۆڵۆمپیادە وەرزشوانانی ئێران حەوت مەدالیایان (٣زێر ، ٢ زیو ، ٢ بڕۆنز) بۆ ولاتەکەیان بەدەست هێنا .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NOC Entries - Team Islamic Republic of Iran {{!}} Tokyo 2020 Olympics|ناونیشان=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/all-sports/../../../en/results/all-sports/noc-entries-islamic-rep-of-iran.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=olympics.com|زمان=en-us|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210925171326/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/all-sports/noc-entries-islamic-rep-of-iran.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Refugee defector from Iran to face Iranian at Tokyo Olympics|ناونیشان=https://apnews.com/article/2020-tokyo-olympics-sports-middle-east-iran-tokyo-4827e243808e5903e6a25858eebcd46e|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=AP NEWS|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{وڵاتە بەشداربووەکانی ئۆلۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|ئێران|ئۆڵۆمپیاد|تۆکیۆ|دەیەی ٢٠٢٠}} {{improve categories|date=ئەیلوول ٢٠٢١}} {{پۆلی کۆمنز|Iran at the 2020 Summer Olympics}} {{وەرزش-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:وڵاتان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:ئێران لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە بەپێی ساڵ]] nf8dys2zhxbm96gou83nl3kruyl5lyk 0 193040 1624116 1210394 2026-08-12T22:37:35Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، ژاپۆن-کۆلکە) 1624116 wikitext text/x-wiki <!-- https://en.wikipedia.org/wiki/Edo -->{{Infobox settlement | official_name = ئێدۆ | area_total_sq_mi = | population_footnotes = <ref name=Sansom/> | population_as_of = ١٧٢١ | area_metro_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_km2 = | area_water_percent = | area_water_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | population_total = ١٠٠٠٠٠٠ | area_land_km2 = | area_total_km2 = | area_footnotes = | unit_pref = | area_magnitude = | established_date3 = ١٨٦٨ | established_title3 = ناوی لێنرا [[تۆکیۆ]] | established_date2 = ١٦٠٣ | established_title2 = Capital of Japan <small>(''[[De facto]]'')</small> | established_date = ١٤٥٧ | population_note = | population_density_km2 = | leader_name4 = | utc_offset = | blank1_info = | blank1_name = | blank_info = | blank_name = | elevation_ft = | elevation_m = | elevation_footnotes = | coordinates = {{coord|35|41|02|N|139|46|28|E|region:JP|display=inline,title}} | utc_offset_DST = | timezone_DST = | timezone = | population_density_sq_mi = | population_density_blank1_sq_mi = | population_density_blank1_km2 = | population_blank1 = | population_blank1_title = | population_density_urban_sq_mi = | population_density_urban_km2 = | population_urban = | population_density_metro_sq_mi = | population_density_metro_km2 = | population_metro = | established_title = [[قەڵای ئێدۆ]] | leader_title4 = | native_name = {{nobold|江戸 (えど)}} | image_shield = | image_dot_map = | map_caption1 = | mapsize1 = | image_map1 = | map_caption = شوێنی پێشووتری | mapsize = | image_map = Location TokyoJapan.jpg | citylogo_size = | city_logo = | shield_size = | seal_size = | dot_map_caption = | image_seal = | flag_size = | image_flag = | image_caption = | imagesize = | image_skyline = | motto = | settlement_type = شاری پێشوو | nickname = | native_name_lang = ja | dot_mapsize = | dot_x = | leader_name3 = | subdivision_type4 = | leader_title3 = | leader_name2 = | leader_title2 = | leader_name1 = | leader_title1 = | leader_name = | leader_title = | government_type = | government_footnotes = | subdivision_name4 = | subdivision_name3 = | dot_y = | subdivision_type3 = | subdivision_name2 = | subdivision_type2 = | subdivision_name1 = [[پارێزگای موساشی|موساشی]] | subdivision_type1 = [[Provinces of Japan|پارێزگا]] | subdivision_name = [[ژاپۆن]] | subdivision_type = وڵات | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map = | footnotes = }} '''ئێدۆ''' (بە ژاپۆنی:江戸،) ھەروەھا وەک جێدۆ، یێدۆ، دەخوێنرێتەوە، ناوێکی پێشووتری تۆکیۆیە،<ref>US Department of State. (1906). [[iarchive:digestofinternat05mooriala/page/751|''A digest of international law as embodied in diplomatic discussions, treaties and other international agreements'' (John Bassett Moore, ed.), Vol. 5, p. 759]]; excerpt, "The Mikado, on assuming the exercise of power at Yedo, changed the name of the city to Tokio".</ref> ئێدۆ پێشووتر پایتەختی ناوی ژاپۆن بوو لە ١٦٠٣ وەکوو شوێنی نیشتەجێبوونی شۆگنی تۆکوگاوا، لەم سەردەمەدا ئێدۆ گەشەی کردوو بووبە یەکیک گەورەترین شارەکانی جیھان لەژێر فەرمانڕەوایییەتی تۆکوگاوا، دوای [[چاکسازییەکایی مێیجی]] لە ١٨٦٨ حکوومەتی ئەوکات ناوی ئێدۆی گۆڕی بۆ تۆکیۆ (東京,"پایتەختی ڕۆژھەڵات" سەردەمی فەرمانڕەوایییەتییەکەشی بە [[سەردەمی ئێدۆ]] ناسراوە. == مێژوو == === پێش تۆکوگاوا === پێش سەدەی ١٠یەم ھیچ تۆمارێکی مێژوویی بۆ ئێدۆ نەبوو، بەڵام ھەنێک باس و خواس نەبێت لە ناوچەکە، ئێدۆ بۆ یەکەمجار لە تۆمارەکانی [[ئازوما کاگامی]] دەردەکەوێت کە تۆمارێکی مێژوویی سەردەمی ناوەڕاستە ڕووداوەکانی زنجیرە شۆگنی کاماکورای ساڵی ١١٨٠ بۆ ١٢٦٦ تێدا تۆمار کراوە.<ref>[[Louis-Frédéric|Nussbaum, Louis-Frédéric]]. (2005). [https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC&pg=PA64&dq= "''Azuma Kagami''"] in ''Japan Encyclopedia'', p. 64.</ref><ref name="NAJ">National Archives of Japan</ref><ref name="FW">Feng, Wang</ref> {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{ژاپۆن-کۆلکە}} [[پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٨٦٨ لە ژاپۆن]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی دەیەی ١٤٥٠]] [[پۆل:مێژووی تۆکیۆ]] [[پۆل:سەردەمی ئێدۆ]] [[پۆل:ئێدۆ]] [[پۆل:دامەزراوەکانی ١٤٥٧ لە ئاسیا]] [[پۆل:بەشی پێداچوونەوە]] == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١}} {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Edo, Japan}}{{Authority control}}{{تووڵی دەروازە|تۆکیۆ|جوگرافیا|ژاپۆن}} [[پۆل:دەیەی ١٤٥٠ لە ژاپۆن]] 10vpa9rci55p7djf85tclf4rnpxqg7i 0 193218 1624053 1623709 2026-08-12T20:05:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1624053 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{Infobox monarch|name=ئیمپڕاتۆر کامێیاما<br>{{nobold|{{lang|ja|亀山天皇}}}}|issue-pipe=Among others...|burial_place=Kameyama no ''Misasagi'' ([[Kyoto]])|death_place=Mansion of Kameyama-dono (亀山殿), [[Heian-kyō|Heian Kyō]]|death_date={{death date and age|1305|10|4|1249|7|9|df=y}}|birth_place=|birth_date=9ی تەمموزی ١٢٤٩|mother=[[فوجیاوارا نۆ کیتسوشی]]|father=[[ئیمپڕاتۆر گۆ-ساگا]]|royal house=[[خێزانی شاھانەی ژاپۆن|یاماتۆ]]|issue-link=#Genealogy|succession=[[ئیمپڕاتۆری ژاپۆن]]|issue=[[Emperor Go-Uda]]|spouse={{Plainlist| * [[Fujiwara no Saneko]] * [[Fujiwara no Kishi]]}}|successor=[[ئیمپراتۆر گۆ-ئودا|گۆ-ئودا]]|predecessor=[[ئیمپڕاتۆر گۆ-فوکاکوسا| گۆ-فوکاکوسا]]|coronation=١٠ی شووباتی ١٢٦٠|reign=٩ی کانوونی دووەمی ١٢٦٠ - ٦ی ئازاری ١٢٧٤|caption=|image=Emperor Kameyama.jpg|signature=[[File:Emperor Kameyama kao.jpg|50px]]}}ئیمپڕاتۆر کامێیاما (亀山天皇,کامێیاما تێنۆ، ٩ی تەمموزی ١٢٤٩ - ٤ی تشرینی یەکەمی ١٣٠٥) ٩٠مین ئیمپڕاتۆری ژاپۆن بوو، سەردەمی فەرمانڕەواییەتییەکەی لە ١٢٦٠ بۆ ١٢٧٠ بوو<ref>Titsingh, Isaac. (1834). ''Annales des empereurs du Japon,'' pp. 255–261; Varley, H. Paul. (1980). ''Jinnō Shōtōki.'' pp. 232–233.</ref> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١}} <references /> * [[:en:Richard_Ponsonby-Fane|Ponsonby-Fane, Richard Arthur Brabazon]]. (1959). [https://books.google.com/books?id=SLAeAAAAMAAJ&q=The+Imperial+House+of+Japan&dq=The+Imperial+House+of+Japan&client=firefox-a&pgis=1 ''The Imperial House of Japan''.] Kyoto: Ponsonby Memorial Society. [http://www.worldcat.org/wcpa/oclc/194887 OCLC 194887] * [[:en:Isaac_Titsingh|Titsingh, Isaac]]. (1834). ''[[:en:Nihon_Ōdai_Ichiran|Nihon Ōdai Ichiran]]''; ou, [https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&dq=nipon+o+dai+itsi+ran ''Annales des empereurs du Japon.''] Paris: Royal Asiatic Society, Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland. [http://www.worldcat.org/title/nipon-o-dai-itsi-ran-ou-annales-des-empereurs-du-japon/oclc/5850691 OCLC 5850691] * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Varley|یەکەم=H. Paul|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tVv6OAAACAAJ|سەردێڕ=Jinnō Shōtōki: A Chronicle of Gods and Sovereigns.|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press|ساڵ=١٩٨٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٠٤٩٤٠-٥|شوێن=New York|oclc=٩١٤٥٨٤|بەستەری نووسەر=H. Paul Varley}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{تووڵی دەروازە|ژاپۆن|مێژوو|پاشایەتی|ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Emperor Kameyama}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{ژاپۆن-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٢٤٩]] [[پۆل:مردووانی ١٣٠٥]] [[پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٣یەم]] [[پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن]] [[پۆل:ئیمپراتۆرە ژاپۆنییە خانەنیشین بووەکان]] [[پۆل:خەڵکی سەردەمی کاماکورا (ژاپۆن)]] qzkb2azwyeogaec2d51674ni4k6yumh 0 193280 1623940 1487021 2026-08-12T16:32:28Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (گەردوون-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1623940 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''ئینسپایریشن٤''' (بە [[ئینگلیزی]] Inspiration4) گەشتێکی بۆشاییوانی بوو سەر بە کۆمپانیای [[سپێس ئێکس]]ی ئەمریکی، ئەو تاقمە نێردران بە مووشەکی [[فاڵکۆن ٩ بلۆک ٥]] لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١ لە [[ناوەندی کینیدی بۆشایی]]، ئەو گەشتە ٢ ڕۆژ و ٢٣ کاژێر و ٣ خوولەک درێژەی خایاند، بووە یەکەمین گەشتی مرۆڤ لۆ بۆشایی ئاسمان کە هەموو سەرنشینەکان هاوڵاتی بن. [[پەڕگە:Inspiration4 Launch (210915-F-CG053-1004).jpg|وێنۆک| وێنەیەکی گەشتی ئینسپایریشن لەلایەن هێزەکانی بۆشاییگەری ئەمریکی وەرگیرایە]] ==سەرچاوە== * [https://www.bbc.com/news/world-us-canada-58612961 کەناڵی بی بی سی] گەڕانەوەی کەشتیوانانی بۆشایی ئینسپایریشن پاشی ٣ ڕۆژ * [https://www.spacex.com/launches/ ماڵپەری سپێس ئێکس] هەڵدانەکان ==بەستەرە دەرەکییەکان== * [https://inspiration4.com/ وێبگەی فەرمی ئینسپایریشن] {{تووڵی دەروازە|گەردوون|فڕینی بۆشایی|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{پۆلی کۆمنز|Inspiration4}} {{گەردوون-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:گەردوون]] [[پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ٢٠٢١]] [[پۆل:دراگۆن ٢]] s14pynidn8z6vk74j3wbh07ae8t34z7 0 193791 1624089 1446085 2026-08-12T22:33:05Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، چیاکان-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە) 1624089 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''ئێدمۆند پێرسیڤال ھیلاری''' ({{بە ئینگلیزی|Sir Edmund Percival Hillary}}؛ ٢٠ی تەممووزی ١٩١٩ – ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨) شاخەوان و دۆزەرەوە و خێرخوازێکی نیووزیلاندی بوو. لە ٢٩ی ئایاری ١٩٥٣ ھیلاری و شاخەوانی شێرپایی تینزینگ نۆرگای بوون بە یەکەم شاخەوان کە گەیشتنە لووتکەی چیای ئیڤرست ئەوان بەشێک بوون لە نۆیەمین گەشتی بەریتانی بۆ ئیڤرست، بە سەرۆکایەتی جۆن ھانت لە ساڵی ١٩٨٥ تا ١٩٨٨ وەک کۆمیسیاری باڵای نیووزیلاند بۆ ھیندستان و بەنگلادیش و ھاوکات وەک باڵیۆزی نیپال خزمەتی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sir Edmund Hillary|ناونیشان=https://achievement.org/achiever/sir-edmund-hillary/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Academy of Achievement|زمان=en-US}}</ref> ھیلاری لە کاتی خوێندنی ناوەندیدا حەزی لە شاخەوانی بوو. ئەو یەکەم سەرکەوتنە سەرەکییەکەی لە ساڵی ١٩٣٩دا کرد و گەیشتە لووتکەی چیای ئۆلیڤییەر. ئەو لە ھێزی ئاسمانی ڕۆیاڵ نیووزیلاند وەک ناڤیگەر لە کاتی جەنگی جیھانی دووەمدا خزمەتی کردووە و لە ڕووداوێکدا بریندار بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sir Edmund Hillary|ناونیشان=https://my.christchurchcitylibraries.com/sir-edmund-hillary/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=my.christchurchcitylibraries.com|زمان=en-NZ}}</ref> پێش گەشتی ئیڤرست، ھیلاری لە ساڵی ١٩٥١دا بەشێک بوو لە گەشتی ناسینەوەی بەریتانیا بۆ چیا و ھەروەھا ھەوڵێکی سەرکەوتوو بۆ سەرکەوتن لە چۆ ئۆیو لە ساڵی ١٩٥٢ وەک بەشێک لە گەشتی کۆمۆنۆلس ترانس ئەنترکتیک لە ساڵی ١٩٥٨ گەیشتە سەر زەوی جەمسەری باشوور. پاشان گەیشتە جەمسەری باکوور، ئەوی کرد بە یەکەم کەس بۆ گەیشتن بە ھەردوو جەمسەر و لووتکەی ئیڤرست. ڕۆژنامەی تایمز بە یەکێک لە ١٠٠ کەسی کاریگەر لە سەدەی بیستەم ناوی برد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=On top of the world: Ed Hillary|ناونیشان=https://nzhistory.govt.nz/culture/edmund-hillary|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=nzhistory.govt.nz|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{Wikiquote}} {{Commons+cat|Edmund Hillary}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|چیاکان|سیاسەت|ئانتارکتیکا|ھیندستان|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان|نیوزیلاند}} {{improve categories|date=تشرینی یەکەم ٢٠٢١}} {{پۆلی کۆمنز|Edmund Hillary}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{چیاکان-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٨]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٩]] qhrvm7r8en1tpmjrmm7v6clh5prh87i 0 195187 1623880 1486944 2026-08-12T13:33:09Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپیوتەر-کۆلکە، تەکنۆلۆژیا-کۆلکە) 1623880 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ئیمەیل بۆمب''' یان '''ئیمەیلباران''' ({{بە ئینگلیزی|Email bomb}}) شێوازێکی خراپ بەکارھێنانی خزمەتگوزارییەکانی ئیمەیلە کە زۆر ئیمەیل بۆ ناونیشانێک یان چەند ناونیشانێک دەنێردرێت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Silverbug|سەردێڕ=10 Types Of Cyber Crimes... And Another 10 You've Never Heard Of|ناونیشان=https://www.silverbug.it/blog/10-types-of-cyber-crimes...-and-another-10-youve-never-heard-of|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠١٩|وێبگە=www.silverbug.it|زمان=en-gb|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211125154313/https://www.silverbug.it/blog/10-types-of-cyber-crimes...-and-another-10-youve-never-heard-of|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Return of Email Flooding|ناونیشان=https://www.darkreading.com/endpoint/the-return-of-email-flooding-/a/d-id/1333351|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠١٩|وێبگە=Dark Reading|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210412161953/https://www.darkreading.com/endpoint/the-return-of-email-flooding-/a/d-id/1333351|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەمەش دەکرێت فشار بخاتە سەر ئەو سێرڤەرەی خزمەتگوزاری ئیمەیڵەکەی دابینکردووە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=Email Bombing and ways to protect yourself|ناونیشان=https://www.thewindowsclub.com/email-bombing|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠١٩|وێبگە=The Windows Club|زمان=en-US}}</ref> یان جار وا ھەیە بەکاردەھێنرێت بە شاردنەوەی نامە ئاساییەکانی تر لە ئیمیڵێک و پڕکردنی سندووقی نامە بە نامەی سپام و بێزارکەر، بەمەش ببێتە ھۆی شکاندنی ئاسایشی سێرڤەر یان خستنەوەی نائارامی بۆ بەکارھێنەرانی<ref name="Bekerman">Dima Bekerman: [https://www.imperva.com/blog/amazon-account-hack-registration-bots/ How Registration Bots Concealed the Hacking of My Amazon Account], Application Security, Industry Perspective, December 1st 2016, In: amperva.com/blog</ref> == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|کۆمپیوتەر|ئینتەرنێت|تەکنۆلۆژیا}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} {{تەکنۆلۆژیا-کۆلکە}} [[پۆل:ئیمەیل]] [[پۆل:ھێرشەکان بۆ ڕێگەگرتن لە خزمەتگوزاری]] k8497a3vgq14whazvx3k4p4xl51jhwt 0 199015 1624183 1618633 2026-08-13T04:33:43Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ژینناسی-کۆلکە، سوێد-کۆلکە) 1624183 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox scientist|name=ئێریک ئارکیوس|academic_advisors=کارڵ لینە|signature_alt=|signature=<!--(filename only)-->|awards=ئەندامی کۆمەڵگای لینە|influenced=|influences=|author_abbrev_zoo=|author_abbrev_bot=Ach.|known_for=[[قەوزەناسی]]|notable_students=|doctoral_students=|doctoral_advisor=|image=Erik Acharius.jpg|alma_mater=زانکۆی ئەپسالا|workplaces=|fields=[[Botany]] [[Lichenology]]|citizenship=[[Sweden]]|residence=|death_place=[[Vadstena]], [[سوێد]]|death_date={{d-da|14 August 1819|10 October 1757}}|birth_place=[[Gävle]], [[سوێد]]|birth_date=١٠ی تشرینی یەکەمی ١٧٥٧|caption=|image_size=<!--| alt = -->|footnotes=}}'''ئێریک ئەکاریوس''' (١٠ی تشرینی یەکەمی ١٧٥٧ – ١٤ی ئابی ١٨١٩)<ref name=":0">Sernander., K. “Erik Acharius - Svenskt Biografiskt Lexikon.” Fredrik Teodor Borg - Svenskt Biografiskt Lexikon, sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=5503.</ref> [[ڕووەکناسی|ڕووەکناسێکی]] سوێدی بوو یەکەم کەس بوو کە شیکردنەوەی لەسەر [[قەوزەبەرد]] کردوو بە «باوکی قەوزەناسی» ناسراوە.<ref>Anderberg, Arne. “Erik Acharius, the Father of Lichenology.” Naturhistoriska Riksmuseet - Startsida, Naturhistoriska Riksmuseet, 7 Nov. 2014, www.nrm.se/en/forskningochsamlingar/botanik/botaniskhistoria/erikacharius.310.html.</ref><ref name=":1">Thell, A., Kärnefelt, I., Seaward, M., & Westberg, M. (Eds.) (٢٠١٣). In the footsteps of Erik Acharius. 20th biennial meeting of the Nordic Lichen Society. Vadstena 11–15 August 2013. Programme and Abstracts. Nordic Lichen Society.</ref> == کارەکان == ئارکیوس ئەو کارانەی تەواو کرد کە نەوەی پێشووتر، ڕووەکناسەکانی پێشووتر بەجێیان هێشتوو، بە پۆلێنکردنی هەموو ئەندامە زیندووەکان، ئارکیوس دەستی بە پۆلێنکردنی قەوزەکان کرد وە لە ژیانیدا توانی زیاتر لە ٣٣٠٠ جۆر پۆلێن بکات بۆ ٤٠ چەشنی جیاواز<ref>Anderberg, Arne. “Erik Acharius, the Father of Lichenology.” Naturhistoriska Riksmuseet - Startsida, Naturhistoriska Riksmuseet, 7 Nov. 2014, www.nrm.se/en/forskningochsamlingar/botanik/botaniskhistoria/erikacharius.310.html.</ref> بڵاوکراوەکەی بەناوی "Lichenographiae Suecia prodromus" کە لە ١٧٩٨ بڵاوکرایەوە زانیاری لەسەر تەواوی جۆری قەوزەکان هەبوو کە لە سوێد دۆزرابوونەوە<ref name=":1" /> == سەرچاوەکان == <references /> ==== ئاماژە بە سەرچاوە ==== * ''[[:en:Nordisk_familjebok|Nordisk familjebok]]'', vol. 1 (١٩٠٤), col [http://runeberg.org/nfba/0060.html ٩٦] * Monika Myrdal: "Erik Acharius, the father of lichenology", at [http://linnaeus.nrm.se/botany/kbo/ach/acharius.html.en], the website of the Swedish Museum of Natural History. With links to sample images of his publications. * Rutger Sernander: "Acharius, Erik", ''Svenskt biografiskt lexikon'', vol. 1, pp.&nbsp;٢٨–٨٠. === خوێندنەوەی زیاتر === {{cite encyclopedia|last=Eriksson|first=Gunnar|title=Acharius, Erik|encyclopedia=[[Dictionary of Scientific Biography]]|volume=1|pages=45–46|publisher=Charles Scribner's Sons|location=New York|year=1970|isbn=0-684-10114-9}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Authority control}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ڕوەک|سوێد|ژینناسی}} {{پۆلی کۆمنز|Erik Acharius}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ژینناسی-کۆلکە}} {{سوێد-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٥٧]] [[پۆل:مردووانی ١٨١٩]] [[پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئەپسالا]] [[پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای لێنیانی لەندەن]] 5e4fsj0z8gn82b6blssta810b9asnhs 0 199053 1624196 1487576 2026-08-13T04:35:53Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، ژاپۆن-کۆلکە) 1624196 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[File:Karta_över_Japan_vid_1900-talets_början_(ur_Nordisk_familjebok).jpg|link=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Karta_%C3%B6ver_Japan_vid_1900-talets_b%C3%B6rjan_(ur_Nordisk_familjebok).jpg|وێنۆک|نەخشەیەکی{{بەستەری مردوو|url=https://simple.wikipedia.org/wiki/File%3AKarta_%C3%B6ver_Japan_vid_1900-talets_b%C3%B6rjan_%28ur_Nordisk_familjebok%29.jpg%7C%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%86%DA%A9%7C%D9%86%DB%95%D8%AE%D8%B4%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8C |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ }} سوێدیی ژاپۆن (دەیەی ١٩٠٠) کە ناوچەی یێزۆی لێ دیاریکراوە.]] '''ئێزۆ''' (蝦夷) ھەروەھا وەک یێزۆ یان یێیسۆ ناسراوە،<ref>The spelling ''Yezo'' is related to 17th century pronunciation when Japan's contacts with the West were beginning. The ''[[romaji]]'' spelling ''Ezo'' is Modern Standard Japanese.</ref> ناوێکی دێرنیی ژاپۆنییە بۆ دوورگەکانی باکووری ژاپۆن بەکارھاتووە.<ref>Batchelor, John. (1902). [https://books.google.com/books?id=ZRwNAAAAYAAJ&pg=PA2&dq=yezo+abounding+in+game&hl=en&sa=X&ei=sl1fT9XfOIeF0QGM7OS-Bw&ved=0CDgQ6AEwAA#v=onepage&q=yezo%20abounding%20in%20game&f=false ''Sea-Girt Yezo: Glimpses at Missionary Work in North Japan,'' pp. 2-8].</ref> ناوی دوورگە ژاپۆنییەکانی باکووری [[ھۆکایدۆ]] بوو ھەروەھا بۆ ناوی دورگەکەکانی ڕووباری ئۆکھۆتسک بەکارھاتووە لەناویان دوورگەکانی کوریلێ و ساھارین زاراوەی ئێزۆ، ییزۆ، ئێبیسۆ یان ئێمیشی بەکارھتووە بۆ خەڵکی باکووری [[ھۆنشوو]]<ref name="nussbaum">[[Louis-Frédéric|Nussbaum, Louis-Frédéric]]. (2005). [https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC&pg=PA184&dq= "Ezo"] in ''Japan Encyclopedia'', p. 184.</ref> لەناویان پارێزگاکانی وەک ( [[پارێزگای ئەکیتا]]، [[پارێزگای ئاوۆمۆری]]، [[پارێزگای فووکووشیما]]، [[پارێزگای ئیواتێ]]، [[پارێزگای میاگی]]، [[پارێزگای یاماگاتا]]) [[File:Brooklyn_Museum_-_Ezo_Shima_Kikan_3_of_a_set_of_three_scrolls.jpg|link=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Brooklyn_Museum_-_Ezo_Shima_Kikan_3_of_a_set_of_three_scrolls.jpg|وێنۆک|خەڵکی{{بەستەری مردوو|url=https://simple.wikipedia.org/wiki/File%3ABrooklyn_Museum_-_Ezo_Shima_Kikan_3_of_a_set_of_three_scrolls.jpg%7C%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%86%DA%A9%7C%D8%AE%DB%95%DA%B5%DA%A9%DB%8C |date=شوباتی ٢٠٢٢ }} ئیزۆ]] == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{Commons category-inline|Ezo}} {{Japan-stub}}{{Authority control}}{{تووڵی دەروازە|ژاپۆن|جوگرافیا}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{ژاپۆن-کۆلکە}} [[پۆل:دوورگەکانی ژاپۆن]] [[پۆل:پارێزگای ئاکیتا]] [[پۆل:پارێزگای ئاوۆمۆری]] [[پۆل:پارێزگای میاگی]] [[پۆل:پارێزگای فووکووشیما]] [[پۆل:پارێزگای یاماگاتا]] [[پۆل:پارێزگای ئیواتێ]] [[پۆل:پارێزگای ھۆکایدۆ]] [[پۆل:ھۆکایدۆ]] q1uzoq9qgkauzulg7rfzvbkiawdwg5x 0 199092 1624125 1402394 2026-08-12T22:58:36Z ~2026-44334-66 78416 /* شانۆ */ زیادکردن/چاککردنی سەرچاوە(کان) 1624125 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی | پێشگری ڕێزلێنان = | ناو = | پاشگری ڕێزلێنان = | ناوی خۆماڵی = | زمانی ناوی خۆماڵی = | وێنە =شوان کەریم.png | قەبارەی وێنە = | جێگری وێنە = | لێدوانی وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = | شوێنی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی ونبوون = | شوێنی ونبوون = | ڕەوشی ونبوون = | ڕێکەوتی مەرگ = | شوێنی مەرگ = | ھۆکاری مەرگ = | شوێنی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | پۆتانەکانی گۆڕ = | مۆنیومێنتەکان = | نیشتەجێ =[[ئەڵمانیا]] | نەتەوە =[[کورد]] | ناوەکانی تر = | شارومەندێتی = | پەروەردە = <!-- ئاستی پەروردە، نم. بەکەلۆریۆس، دکتۆرا، ھتد. لەگەڵ بواری خوێندنەکەی --> | خوێندنگە = <!-- ئەو زانکۆ، قوتابخانە، یان پەیمانگایەی لێی خوێندووە --> | پیشە =نووسەر، ئەکتەر و دەرھێنەری شانۆ | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | ڕێکخراو = | وەکیل = | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | شێواز = | دارایی = | باڵا = | تەلەڤیزیۆن = | ئۆفیس = | وادە = | پێش = | پاش = | حیزب = | بزاڤ = | بەرامبەرەکان = | ئایین = | تۆمەت = | سزا = | دۆخی دادوەری = | ھاوسەر = | یار = | مناڵەکان =بابۆ | باوان = | دایک = | باوک = | خزمەکان = | خێزان = | خەڵاتەکان = | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = }} '''شوان کەریم''' [[شانۆ]]کارێکی [[کورد]]ە؛ لە گرووپی شانۆیی سکێچ (SKETCH)دا چالاکە و ساڵی ٢٠١٩ خەڵاتی ساڵانەی غەزەلنووس، بۆ باشترین دەرھێنەری وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=شوان کەریم بۆ “ئەم شارە” دەگەڕێتەوە|ناونیشان=http://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=7307|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|وێبگە=www.zamenpress.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220103225712/https://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=7307}}</ref> شوان لەوەتەی ساڵی ١٩٩٤ چووەتە ئەڵمانیا، لەوێ لە زانکۆی هانۆڤەر بەشی هونەری شانۆی تەواوکردووە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئەمڕۆ لە سلێمانی 'دوا رۆژەکانی بابلۆ' نمایش دەکرێت.|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/culture/24022022|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> == بەرھەمەکان == === شانۆ === * ئازارەکانی ئەو دیوی پەنجەرەیەک (دەرھێنان و نواندن)، (٢٠٠٨) * [[کاتمان نەماوە بۆ گۆرانی]] (نووسین و دەرھێنان)، (٢٠١١)<ref name=":0"/> * [[شەوی نیشتمانی]] (نووسین و دەرھێنان)، (٢٠١٣)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بینین لە شانۆگەریی شەوی نیشتمانیدا|ناونیشان=http://dengekan.ca/بینین-لە-شانۆگەری-شەوی-نیشتمانیدا/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|زمان=en-US}}</ref> * ساڵی سفر (نووسین و دەرھێنان)، (٢٠١٤) * ھەشتەم ڕۆژ (نووسین)، (٢٠١٥) * مایسترۆ (٢٠١٧) و (٢٠١٩) * بەردەم ئاوێنەکە Vor dem spiegel (بە زمانی ئاڵمانی)، (نووسین و دەرھێنان)، (٢٠١٧)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بەردەم ئاوێنەکە دوایین کاری شانۆیی شوان کەریم بە زمانی ئەڵمانی|ناونیشان=https://didimn.com/بەردەم-ئاوێنەکە-دوایین-کاری-شانۆیی-شو/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|وێبگە=DidiMn}}</ref> * ھەمیشە یەکێک ھەیە بەجێمان بھێڵێت (نووسین و دەرھێنان)، (٢٠١٨)<ref name=":0"/> * گەر بڕیارە بمرین (نووسین و دەرھێنان)، (٢٠١٨) * ئەم شارە (نووسین و دەرھێنان)، (٢٠١٩) * دوورگە (٢٠١٩) * چواردیوار (نواندن)، (٢٠١٩) * نیشتمان (دەرھێنان)، (٢٠١٩) * سەرەتا… زۆر سەرەتا (نووسین و دەرھێنان)، (٢٠١٩) و (٢٠٢٠)<ref name=":0"/> * [[دوا ڕۆژەکانی بابلۆ]] (نووسین و دەرھێنان)، (٢٠٢٢)<ref name=":0"/> * [[٧ چرکە]] (دەرھێنان)، (٢٠٢٤) * پیانۆ (نووسین و دەرهێنان) ، (٢٠٢٦) === سینەما === * [[تەمی بابا]] (نواندن)، (٢٠٢٢) === نووسین === ڕۆمانی ھەفتەیەک<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=شوان کەریم: دۆخی ڕۆمان لەناو کورددا لە دۆخی شیعر باشترە|ناونیشان=http://azhans.krd/%D8%B4%D9%88%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%95%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%AF%DB%86%D8%AE%DB%8C-%DA%95%DB%86%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%84%DB%95%D9%86%D8%A7%D9%88-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%AF%D8%A7-%D9%84%DB%95-%D8%AF/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|وێبگە=azhans.krd|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220103225642/http://azhans.krd/%D8%B4%D9%88%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%95%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%AF%DB%86%D8%AE%DB%8C-%DA%95%DB%86%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%84%DB%95%D9%86%D8%A7%D9%88-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%AF%D8%A7-%D9%84%DB%95-%D8%AF/}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|کوردستان|ھونەرەکان}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{چاندی کوردی}} [[پۆل:شانۆ]] ea5457731ttftqyjlxeps1gi2dp0fs5 0 199521 1624192 1487571 2026-08-13T04:35:13Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە، سوێد-کۆلکە) 1624192 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} <!-- https://en.wikipedia.org/wiki/Eric_the_Victorious -->{{Infobox royalty|titletext=|issue-pipe=|burial_place=[[Gamla Uppsala|Old Uppsala]]|burial_date=|death_place=|death_date=c. 995|birth_place=|birth_date=c. 945|mother=|father={{plainlist| *[[Björn (III) Eriksson]] (?) *[[Emund Eriksson]] (?)}}|house=[[House of Munsö|Munsö]]|issue-link=|more=|issue=[[Olof Skötkonung]]|spouse-type=Consort|spouse={{plainlist| *[[Sigrid the Haughty]] (?) *[[Świętosława]] (?)<br>[[Gunhild of Wenden]] (?) *[[Aud Haakonsdottir of Lade]] (?)}}|successor=[[Olof Skötkonung]]|reign=c. 970 – c. 995<ref>Liljegren, Bengt (2004) "Rulers of Sweden". Lund: Historiska Media. (translated by Adam Williams) p.11 {{ISBN|91-8505763-0}}</ref>|succession=[[List of Swedish monarchs|King of Sweden]]|caption=Eric praying to [[Odin]] before the [[Battle of Fýrisvellir]], as envisioned by Twentieth century artist [[Jenny Nyström]]|alt=|image=Eric the victorious.jpg|religion=[[Pagan]], possibly briefly Christian}}'''ئێریکی سەرکەوتوو''' فەرمانڕەواییەکی سوێدی بوو لە دەوروبەری سالی ٩٧٠، ئەگەرچی پێش ئەویش فەرمانڕەوای سوێدی تر ھەبوون، بەڵام لەڕووی سەرکەوتن و سەربەخۆییەوە یەکەم فەرمانڕەوا بوو بەسەرکەوتوویی ماوەکەی خۆی بەڕێ بکات، پێرست و زنجیرەی فەرمانڕەواکانی تر لەدوای ئەوەوە دێن.<ref name="Cambridge History">{{بیرخستنەوە|دوایین=Lindkvist|یەکەم=Thomas|سەردێڕ=The Cambridge History of Scandinavia|پەڕەکان=٢٢٣|ساڵ=٢٠٠٣|contribution=Kings and provinces in Sweden|ژپنک=٠-٥٢١-٤٧٢٩٩-٧}}</ref><ref>[http://www.kungahuset.se/royalcourt/monarchytheroyalcourt/themonarchyinsweden/themonarchsofsweden.4.396160511584257f2180005932.html Listing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211123130126/https://www.kungahuset.se/royalcourt/monarchytheroyalcourt/themonarchyinsweden/themonarchsofsweden.4.396160511584257f2180005932.html |date=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ }} the [[Royal Court of Sweden]]</ref> شوێنی فەرمانڕەوایی پاشا ئێریک دەکەوتە [[ئەپلاند]] و پارێزگاکانی ھاوسێی<ref>Alternatively, it has been speculated that he belonged to a [[Geats|Geatic]] clan that established its power in the [[Mälaren Valley]] and founded Sigtuna in c. 980; see Niels Lund (1995), "Scandinavia c. 700-1066", in ''Cambridge Medieval History'' Vol. II. Cambridge: Cambridge University Press, p. 202–27.</ref> == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|سوێد|پاشایەتی|ژیاننامە|سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Eric (V) the Victorious}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{سوێد-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٩٤٠]] [[پۆل:مردووانی دەیەی ٩٩٠]] [[پۆل:بەشی ژیاننامە]] l6u8uh0lpsctmie1wm33kfhosl2orc8 0 199571 1624023 1487151 2026-08-12T19:36:24Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، ژاپۆن-کۆلکە) 1624023 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = ئیگا | pushpin_map_alt = | native_name = {{nobold|{{lang|ja|伊賀市}}}} | native_name_lang = ja | settlement_type = [[Cities of Japan|City]] <!-- images, nickname, motto -->| image_skyline = Igauenozyo.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = Iga-Ueno Castle | image_flag = Flag of Iga, Mie.svg | flag_alt = | image_seal = Emblem of Iga, Mie.svg | pushpin_map_caption = &nbsp; | image_shield = | shield_alt = | image_blank_emblem = | nickname = | motto = <!-- maps and coordinates --> | image_map = Iga in Mie Prefecture Ja.svg | map_alt = | map_caption = Location of Iga in Mie Prefecture | pushpin_map = Japan | pushpin_label_position = <!-- position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | leader_title1 = | official_name = | coordinates = {{coord|34|46|N|136|8|E|region:JP|display=inline,title}} | coor_pinpoint = <!-- to specify exact location of coordinates (was coor_type) --> | coordinates_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> <!-- location -->| subdivision_type = [[List of sovereign states|وڵات]] | subdivision_name = [[ژاپۆن]] | subdivision_type1 = [[List of regions of Japan|ناوچە]] | subdivision_name1 = [[ناوچەی کانسای|کانسای]] | subdivision_type2 = [[Prefectures of Japan|پارێزگا]] | subdivision_name2 = [[پارێزگای میێ|میێ]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = <!-- established --> | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | founder = | named_for = <!-- seat, smaller parts --> | seat_type = <!-- defaults to: Seat --> | seat = <!-- government type, leaders --> | government_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | leader_party = | leader_title = Mayor | leader_name = Sakae Okamoto | seal_alt = | leader_name1 = <!-- etc., up to leader_title4 / leader_name4 --> <!-- display settings -->| population_total = 88,895 | postal_code_type = | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 558.17 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = <!-- elevation --> | elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = <!-- population --> | population_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | postal_code = | population_as_of = August 31, 2021 | population_density_km2 = auto | population_est = | pop_est_as_of = | population_demonym = <!-- demonym, ie. Liverpudlian for someone from Liverpool --> | population_note = <!-- time zone(s) --> | timezone1 = [[Japan Standard Time]] | utc_offset1 = +9 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = <!-- postal codes, area code --> | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | unit_pref = <!-- enter: Imperial, to display imperial before metric --> <!-- area -->| area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | area_code = <!-- blank fields (section 1) --> | blank_name_sec1 = City symbols | blank_info_sec1 = &nbsp; | blank1_name_sec1 = • Tree | blank1_info_sec1 = [[Japanese red pine]] | blank2_name_sec1 = • Flower | blank2_info_sec1 = Sasayuri (''[[Lilium]] japonicum'') | blank3_name_sec1 = • Bird | blank3_info_sec1 = [[Green pheasant]] | blank4_name_sec1 = | blank4_info_sec1 = | blank5_name_sec1 = | blank5_info_sec1 = | blank6_name_sec1 = | blank6_info_sec1 = | blank7_name_sec1 = | blank7_info_sec1 = <!-- blank fields (section 2) --> | blank1_name_sec2 = Address | blank1_info_sec2 = 116 Ueno Marunouchi, Iga-shi, Mie-ken 518-8501 <!-- website, footnotes -->| website = {{Official website|www.city.iga.lg.jp}} | footnotes = }} '''ئیگا''' (伊賀市, ئیگا-شی) شارێکە دەکەوێتە پارێزگای میێ لە ژاپۆن، لەوەتەی ٣١ی ئابی ٢٠٢١، ڕێژەی دانیشتووانی ٨٨،٨٩٥ دەخەملێنرێت<ref name="Iga-hp">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iga city official statistics|ناونیشان=https://www.city.iga.lg.jp|شوێن=Japan|زمان=ja}}</ref> کۆی گشتی ڕووبەری شارەکە دەکاتە ٥٥٨،٢٣ == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Iga, Mie|ئیگا (میێ)}} * {{url|http://www.city.iga.lg.jp|وێبگەی فەرمی شاری ئیگا}} {{in lang|ja}} * {{wikivoyage-inline|Iga}} * {{osmrelation-inline|4538517}} {{Mie}}{{Authority control}}{{تووڵی دەروازە|ژاپۆن|جوگرافیا}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{ژاپۆن-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی پارێزگای میێ]] oz78wtl8uerkjzqj0b8zmpcem0vh4m2 0 199663 1623881 1486946 2026-08-12T13:33:19Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، ژاپۆن-کۆلکە) 1623881 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = ئینابێ | population_as_of = ئاب ٢٠٢١ | utc_offset1_DST = <!-- postal codes, area code --> | timezone1_DST = | utc_offset1 = +٩ | timezone1 = [[Japan Standard Time]] | population_note = <!-- time zone(s) --> | population_demonym = <!-- demonym, ie. Liverpudlian for someone from Liverpool --> | pop_est_as_of = | population_est = | population_density_km2 = auto | population_total = ٤٣١١٤ | postal_code = | population_footnotes = <!-- for references: use<ref>tags --> | elevation_m = <!-- population --> | elevation_footnotes = <!-- for references: use<ref>tags --> | area_note = <!-- elevation --> | area_water_percent = | area_water_km2 = | area_land_km2 = | area_total_km2 = 219.58 | area_footnotes = <!-- for references: use<ref>tags --> | postal_code_type = | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | unit_pref = <!-- enter: Imperial, to display imperial before metric --> <!-- area -->| blank5_info_sec1 = | website = {{Official website|www.city.inabe.mie.jp/}} | blank1_info_sec2 = 111 Kasada-shinden, Inabe-chō, Inabe-shi, Mie-ken 511-0293 <!-- website, footnotes -->| blank1_name_sec2 = Address | blank_info_sec2 = 0594-74-5820 | blank_name_sec2 = Phone&nbsp;number | blank7_info_sec1 = <!-- blank fields (section 2) --> | blank7_name_sec1 = | blank6_info_sec1 = | blank6_name_sec1 = | blank5_name_sec1 = | area_code = <!-- blank fields (section 1) --> | blank4_info_sec1 = | blank4_name_sec1 = | blank3_info_sec1 = | blank3_name_sec1 = | blank2_info_sec1 = | blank2_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = | blank_name_sec1 = | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | official_name = | seal_alt = | pushpin_map = Japan | map_caption = Location of Inabe in Mie Prefecture | map_alt = | image_map = Inabe in Mie Prefecture Ja.svg | motto = <!-- maps and coordinates --> | nickname = | image_blank_emblem = | shield_alt = | image_shield = | image_seal = Emblem of Inabe, Mie.svg | pushpin_map_alt = | flag_alt = | image_flag = Flag of Inabe, Mie.svg | image_caption = Inabe City Hall | image_alt = | imagesize = | image_skyline = Inabe City Hall - cropped.jpg | settlement_type = [[Cities of Japan|City]] <!-- images, nickname, motto -->| native_name_lang = ja | native_name = {{nobold|{{lang|ja|いなべ市}}}} | pushpin_label_position = <!-- position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = &nbsp; | leader_name1 = <!-- etc. , up to leader_title4 / leader_name4 --> <!-- display settings -->| established_date = | leader_title1 = | leader_name = Yasushi Hioki | leader_title = Mayor | leader_party = | government_footnotes = <!-- for references: use<ref>tags --> | seat = <!-- government type, leaders --> | seat_type = <!-- defaults to: Seat --> | named_for = <!-- seat, smaller parts --> | founder = | established_title = <!-- Settled --> | coordinates = {{coord|35|6|56|N|136|33|41|E|region:JP|display=inline,title}} | subdivision_name3 = <!-- established --> | subdivision_type3 = | subdivision_name2 = [[پارێزگای میێ]] | subdivision_type2 = [[Prefectures of Japan|Prefecture]] | subdivision_name1 = [[ناوچەی کانسای|کانسای]] | subdivision_type1 = [[List of regions of Japan|ناوچە]] | subdivision_name = [[ژاپۆن]] | subdivision_type = [[List of sovereign states|وڵات]] | coordinates_footnotes = <!-- for references: use<ref>tags --> <!-- location -->| coor_pinpoint = <!-- to specify exact location of coordinates (was coor_type) --> | footnotes = }} '''ئینابێ''' (大台町, ئینابێ-شی) شارێکە دەکەوێتە [[پارێزگای میێ]] لە [[ژاپۆن]]، لەوەتەی ١ی ئابی ٢٠٢١، ڕێژەی دانیشتووانی شارەکە بە ٤٣،١١٤ خەملێنراوە<ref name="Inabe-hp">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Inabe city official statistics|ناونیشان=https://www.city.inabe.mie.jp/shisei/tokei/1005320/1002568.html|شوێن=Japan|زمان=ja}}</ref> و کۆی گشتی ڕووبەری شارەکە ٢١٩٬٥٨ کیلۆمەتر چوارگۆشە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category-inline}} * {{osmrelation-inline|4538484}} * [http://www.city.inabe.mie.jp/ Inabe City official website] {{in lang|ja}} {{Mie}} {{تووڵی دەروازە|ژاپۆن|جوگرافیا}} {{پۆلی کۆمنز|Inabe, Mie}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{ژاپۆن-کۆلکە}} [[پۆل:شارۆچکەکانی پارێزگای میێ]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای میێ]] ov4omedtt7iuuhl1592a1irnweped8g 0 203437 1624253 1487645 2026-08-13T07:38:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، فیلم-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە) 1624253 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس-کەسایەتی}} '''ئێلا ڕەینز''' (لەدایکبووی ٦ی ئابی ١٩٢٠ بۆ ٣٠ی ئایاری ١٩٨٨) خانمەکتەرێکی ئەمریکی بوو، لە فیلمی فانتۆم لەیدی ڕۆلی کاڕۆل ریچمانی گێڕا، ھەروەھا لە فیلمی (Tall in the saddle) ڕۆلی ئارلی گێرا == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی سادە|سەردان=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons}} * {{IMDb name|0707048}} * {{IBDB name}} * {{Find a Grave|5209}} {{Authority control}}{{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن|ھۆڵیوود|مێژوو}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} [[پۆل:مردووانی ١٩٨٨]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٠]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی]] [[پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجە لە کالیفۆرنیا]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی]] npoe39m300xiwlikl2l1d412sbsinm4 0 203679 1624159 1555315 2026-08-13T01:36:04Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، ئەڵمانیا-کۆلکە) 1624159 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox German location|type=city|PLZ-alt=8520|Bürgermeistertitel=Oberbürgermeister|mayor=[[Florian Janik]]|website=[https://www.erlangen.de/ www.erlangen.de]|Adresse=Rathausplatz <br /> 91052 Erlangen|divisions=9 [[Ortsteil|city districts]]|LOCODE=DE ERL|NUTS=DE252|Gemeindeschlüssel=09 5 62 000|licence=ER|area_code=09131, <br /> 0911 (district Hüttendorf), <br /> 09132 (district Neuses), <br /> 09135 (district Dechsendorf)|postal_code=91052, 91054, 91056, 91058|image_photo=Erlangen 08-2012.jpg|area=76.95 <!-- |population = 114111 dynamically filled by "Gemeindeschlüssel" |Stand = 2018-06-30 -->|elevation=279|district=[[Urban districts of Germany|Urban district]]|region=Middle Franconia|state=باڤاریا|image_plan=|coordinates={{coord|49|35|N|11|1|E|format=dms|display=inline,title}}|image_coa=DEU Erlangen COA.svg|image_flag=Flagge Erlangen.svg|image_caption=August 2012 view over Erlangen|party=[[Social Democratic Party of Germany|SPD]]}}'''ئێرلانگن''' شارێکە لە [[ئەڵمانیا]] لە [[ویلایەتەکانی ئەڵمانیا|ویلایەتی]] [[باڤاریا]]، ڕێژەی دانیشتووانی شارەکە بە ١٠٥،٠٠٠  خەملێنراوە، شارەکە نزیکە لە [[نۆریمبێرگ]] ھەردوو شارەکە زانکۆییەکی ھاوبەشیان ھەیە بەناوی زانکۆی ئێرلانگ-نوریمبێرگ == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی سادە|سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}} <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Erlangen|ئێرلانگن}}{{Cities in Germany}}{{authority control}}{{تووڵی دەروازە|ئەڵمانیا|جوگرافیا}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{ئەڵمانیا-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی باڤاریا]] ainnl0d3zy2b3ql7dii5b9am3ppqynp 0 203729 1624106 1398092 2026-08-12T22:35:55Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1624106 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:King-Edward-VII (cropped).jpg|وێنۆک]] '''ئێدواردی حەوتەم''' (ئەلبێرت ئێدوارد بە [[ئینگلیزی]]؛ {{بە ئینگلیزی|Albert Edward}} لە دایکبوون ٩ی تشرینی دووەمی ١٨٤١ مردن ٦ی ئایاری ١٩١٠) [[پاشای شانشینی یەکگرتوو بەریتانیای مەزن و ئێرلەندا]] و [[شوێنە خۆبەڕێوەبەرییەکانی بەریتانیا]] و [[ئیمپراتۆری ھیند]] بوو لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٠١ ھەتا مردنی لە ١٩١٠.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Ridley|یەکەم=Jane|سەردێڕ=Bertie: A Life of Edward VII|ڕێکەوت=2012|پەڕەکان=١٧–١٩|شوێن=London|بڵاوکەرەوە=Chatto & Windus|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٠١١-٧٦١٤-٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Bentley-Cranch|یەکەم=Dana|سەردێڕ=Edward VII: Image of an Era 1841–1910|ڕێکەوت=1992|پەڕە=١|شوێن=London|بڵاوکەرەوە=Her Majesty's Stationery Office|ژپنک=٩٧٨-٠-١١-٢٩٠٥٠٨-٠}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پاشاکانی بریتانیا}} {{پاشاکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، بەریتانیا}} {{تووڵی دەروازە|شانشینی یەکگرتوو|پاشایەتی|ژیاننامە|ئینگلتەرا|سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Edward VII of the United Kingdom}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئێدینبەرە]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤١]] [[پۆل:مردووانی ١٩١٠]] [[پۆل:مارشاڵی مەیدانی بەریتانی]] [[پۆل:شازادە بەریتانییەکان]] s2uxppcwiwoedvra19afnqhpe6riih4 0 203732 1624108 1382033 2026-08-12T22:36:15Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1624108 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:HRH The Prince of Wales No 4 (HS85-10-36416).jpg|وێنۆک]] '''ئێدواردی ھەشتەم''' (ئێدوارد ئەلبێرت کریستیان جۆرج ئاندرو پاتریک دەیڤد، {{بە ئینگلیزی|Edward Albert Christian George Andrew Patrick David}} لە دایکبوون ٢٣ی حوزەیرانی ١٨٩٤ مردن ٢٨ی ئایاری ١٩٧٢) [[پاشایەتی شانشینی یەکگرتوو|پاشای شانشینی یەکگرتوو]] و [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|شوێنەکانی ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیا]]، وە [[ئیمپراتۆری ھیند]] بوو لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ١٩٣٦ تا دەرچوونی لە تەختی پاشایەتی لە مانگی کانوونی یەکەمی ھەمان ساڵدا.<ref>Windsor, p. 1</ref><ref>Ziegler, p. 5</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پاشاکانی بریتانیا}} {{پاشاکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، بەریتانیا}} {{تووڵی دەروازە|شانشینی یەکگرتوو|پاشایەتی|ژیاننامە|ئینگلتەرا|سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Edward VIII of the United Kingdom}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٤]] [[پۆل:مردووانی ١٩٧٢]] [[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە فەڕەنسا]] [[پۆل:خەڵکی ریچمۆند، لەندەن]] [[پۆل:مارشاڵی مەیدانی بەریتانی]] [[پۆل:شازادە بەریتانییەکان]] 0kdoddm2q3wechgurqtrdmrl9mxxgbw 0 203880 1624091 1487248 2026-08-12T22:33:25Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە) 1624091 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox royalty|name=ئێدمۆندی یەکەم|birth_date=٩٢٠/٩٢١|father=[[ئێدواردی پیر]]|issue=[[ ئێدگار]]<br />[[ئیدویگ]]|spouse=[[ئیلفگیفۆ]]{{ھن}}[[ئیتێلفلەید]]|place of burial=Glastonbury Abbey|death_place=Pucklechurch, Gloucestershire|death_date=٢٦ی ئایاری ٩٤٦|house=وێسێکس|succession=پاشای ئینگلیزەکان|successor=[[ئێدرید]]|predecessor=[[ئەتێلستان]]|coronation={{circa}} ١ی کانوونی یەکەم ٩٣٩|reign=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٩٣٩{{nbsp}} – ٢٦ی ئایاری ٩٤٦|alt=Edmund in a thirteenth-century manuscript|caption=ئێدمۆند لەکۆتاییی سەدەی سێزدەھەم مێژوونووسی جینیالۆگی پاشا ئینگلیزەکان|image=Edmund I - MS Royal 14 B V.jpg|mother=[[ئێدیگیفۆ]]}} '''ئێدمۆندی یەکەم''' ({{بە ئینگلیزی|Edmund}}؛ لەدایکبوون ٩٢٠/٩٢١ - مردن ٢٦ی ئایاری ٩٤٦) پاشای ئینگلیزەکان بوو لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٩٣٩ ھەتا مردنی.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Edmund I|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Edmund_I&oldid=1066993883|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> ئەو کوڕە گەورەی [[ئێدواردی پیر]] لە ژنی سێیەمی بە ناوی [[ئێدیگیفۆ]] بوو؛ و ھەروەھا نەوەی [[ئەلفرێدی مەزن]] بوو. کاتێک ئێدوارد لە ساڵی ٩٢٤ مرد، ئیدمۆند بۆ بە جێنشینی [[ئەتێلستان]] کە کوڕە گەورەی ئێدوارد بوو، و زڕبراشی بوو کە، لە ساڵی ٩٣٩ بە بێ منداڵ مرد؛ و ئیدیمۆند بوو بە پاشا. لەلایەن ژنی یەکەمی ئیلفگیفۆ دوو کوڕی ھەبوو بە ناوی [[ئیدویگ]] و [[ئێدگار]]، و لەلایەن ژنی دووەمی [[ئیتێلفلەید]] منداڵی نەبوو. ئێدوارد کاتێک کوڕەکانی منداڵێکی بچووک بوون لەلایەن چەتەیەک لە [[پاکلێچرچ]] لە [[گلۆستەرشایەر]] کوژرا، [[ئێدرێد|ئێدرید]] برا بچووکەکەی بوو بە پاشا کە لە ساڵی ٩٥٥ مرد؛ و کوڕەکانی ئێدمۆند دوا بە دوای ئەو بوون بە جێنشین.{{sfn|Keynes and Lapidge|1983|p=9}}{{sfn|Keynes|2013|p=56, n. 169}}{{sfn|Marafioti|2014|pp=٥٤–٥٥, ٦٧–٦٨}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Edmund I of England|Edmund I}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[ئەتێلستان]]}} {{s-ttl|title=[[پاشای ئینگلیزەکان]]|years=939–946}} {{s-aft|after=[[ئێدرید]]}} {{s-end}} {{پاشاکانی ئینگلیز}} {{پاشاکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، بەریتانیا}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینگلتەرا|پاشایەتی}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٩٢٠]] [[پۆل:مردووانی ٩٤٦]] [[پۆل:فەرمانڕەوا ئینگلیزەکانی سەدەی ١٠یەم]] nh3taj8ov6ms5jebwcqv3bxlphjy11p 0 203892 1624036 1381845 2026-08-12T19:38:34Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1624036 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=ئێدرید|succession=[[پاشای ئینگلیزەکان]]|image=File:An early medieval (Anglo Saxon) silver coin, penny of Eadred dating AD946-955. North no. 713. (FindID 199784) (Cropped).jpg|caption=پێنی زیوی پاشای ئیدەرد|reign=26 May 946 – 23 November 955|coronation=16 August 946{{ھن}}[[کینگستۆن لەسەر تامیس]]|predecessor=[[ئێدمۆندی یەکەم]]|successor=[[ئیدویگ]]|house=[[House of Wessex|وێسکێس]]|birth_date=923|birth_place=[[Wessex]], [[Kingdom of England|England]]|death_date=23 November {{death year and age|955|923}}|death_place=[[ئۆف]]، [[سۆمەرسێت]]، ئینگلتەرا|place of burial= [[وینچێستەر]]. [[وینچێستەر کاسێدراڵ]]|father=[[ئێدواردی پیر]]|mother=[[ئێدیگیفۆی کێنت]]}}'''ئێدرید''' (بە ئینگلیزی :Eadred<ref>{{cite encyclopedia|last=Keynes|editor3-last=Keynes|publisher=Blackwell Publishing|location=Chichester, UK|edition=Second|encyclopedia=The Wiley Blackwell Encyclopedia of Anglo-Saxon England|editor4-last=Scragg|editor4-first=Donald|editor3-first=Simon|first=Simon|editor2-last=Blair|editor2-first=John|editor1-last=Lapidge|editor1-first=Michael|year=2014|page=536|title=Appendix I: Rulers of the English, c. 450–1066|isbn=978-0-470-65632-7}}</ref>لە دایکبوون ٩٢٣ مردن ٢٣ی تشرینی دووەمی ٩٥٥) [[پێرستی پاشا ئینگلیزەکان|پاشای ئینگلیزەکان]] بوو لە ٩٤٦ ھەتا مردنی. ئەو کوڕی [[ئێدواردی پیر]] لە سێیەمین ژنی بە ناوی [[ئێدیگیفۆی کێنت]] و نەوەی [[ئەلفرێدی مەزن]] بوو. ئێدرێد دوای کوشتنی برا گەورەکەی [[ئێدمۆندی یەکەم]] ھاتە سەر تەختی پاشایەتی. دەسکەوتی گەورەی پاشایەتییەکەی ئەوە بوو کە [[شانشینی نۆرتۆمبریا]] بخاتە ژێر کۆنترۆڵی تەواوی ئینگلیزەوە، کە بە شکست و دەرکردنی [[ئێریکی یەکەم|ئێریک بلاکسی]] لە ساڵی ٩٥٤دا ڕوویدا. ئێدرید لە تەمەنی ٣٢ ساڵیدا مرد ئەو ھەرگیز ھاوسەرگیری نەکرد؛ و دوای ئەو [[ئیدویگ]] برازا ١٥ ساڵانەکەی بوو بە پاشا.<ref name="ODNB">Eadred (''d''. 955)</ref><ref>[http://www.anglo-saxons.net/hwaet/?do=seek&query=S+520 Sawyer no. 520] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605084810/http://www.anglo-saxons.net/hwaet/?do=seek&query=S+520 |date= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١١ }}; [[John of Worcester]], ''Chronicon ex Chronicis'', 946</ref> == سەرچاوەکان == {{commons category|Eadred of England|Eadred}}{{سەرچاوەکان}}{{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[ئێدمۆندی یەکەم]]}} {{s-ttl|title=[[پێرستی پاشا ئینگلیزەکان]]|years=946&ndash;٩٥٥}} {{s-aft|after=[[ئێدویگی ئینگلتەرا|ئیدویگ]]}} {{s-bef|before=[[ئێریکی یەکەم]]}} {{s-ttl|title=[[List of monarchs of Northumbria|پاشای نۆرتۆمبریا]]{{ھن}}<small>As King of the English</small>|years=٩٥٤–٩٥٥}} {{s-non|reason=ناونیشانەکە یەکخراوە لە تاجی ئینگلیزی}} {{s-end}} {{پاشاکانی ئینگلیز}} {{پاشاکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، بەریتانیا}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینگلتەرا|پاشایەتی|شانشینی یەکگرتوو}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ٩٢٣]] [[پۆل:مردووانی ٩٥٥]] [[پۆل:فەرمانڕەوا ئینگلیزەکانی سەدەی ١٠یەم]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئینگلتەرا پێش ١٠٦٦]] ljl8w47crzsuqx7w2mo5o51u2521w47 0 203950 1624112 1386958 2026-08-12T22:36:55Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە) 1624112 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|image=New Minster Charter 966 detail Edgar.jpg|caption=Contemporary portrayal in the [[New Minster Charter]]|succession=[[پاشای ئینگلیزەکان]]|reign=۱ی تشرینی یەکەمی ۹٥۹ – ٨ی تەممووزی ۹۷٥|predecessor=[[ئیدویگ]]|successor=[[ئێدواردی شەھید]]|house=[[House of Wessex|Wessex]]|spouses={{plainlist| * ئیتێلفلەید * [[Wulfthryth of Wilton|وۆلفتریس]] * [[Ælfthryth, wife of Edgar|ئیلفتریت]]}}|issue={{plainlist| * [[ئێدواردی شەھید]] * [[Saint Edith of Wilton|ئێدیگیت]] * ئیدموند * [[King Æthelred the Unready]]}}|father=[[ئێدمۆندی یەکەم]]|mother=[[ئیلفگیفۆی شافتسبێری]]|birth_date=۹٤۳ یان ۹٤٤|birth_place=[[Kingdom of England|ئینگلتەرا]]|death_date=٨ تەممووز ٩٧٥ (تەمەن ۳۰-۳۱)|death_place=[[وینچێستەر]]، [[ھامپشایر]]، ئینگلتەرا|burial_place=[[Glastonbury Abbey]]}}'''ئێدگار''' (ئینگلیزی کۆن: Eaadgār لە دایکبوون ٩٤٣ مردن ٨ی تەممووز ٩٧٥)، ناسراو بە ئاشتیخواز، [[پاشای ئینگلیزەکان]] بوو لە ٩٥٩ ھەتا مردنی لە ٩٧٥. کوڕی بچووکی پاشای [[ئێدمۆندی یەکەم]] و [[ئیلفگیفوی شافتسبوری]] بوو. لە تەمەنی ھەرزەکاریدا لە دوای مردنی برا گەورەکەی، پاشا [[ئیدویگ]]، ھاتە سەر تەختی پاشایی. ئێدگار وەک پاشا، ئەو یەکڕیزییە سیاسییەی کە پێشینەکانی بەدەستیان ھێنا زیاتر پتەویکرد، باوەڕپێکراوترین ڕاوێژکارەکەی [[دونستان]] بوو، کە لە تاراوگە ھێنایەوە و کردی بە [[قەشە گەورەی کانتەربێری]]. لووتکەی پاشایەتی ئێدگار تاجەگەکەی بوو لە [[بەت]] لە ساڵی ٩٧٣ کە لەلایەن دونستانەوە ڕێکخرا؛ و بوو بە بناغەیەک بوو [[ئاھەنگی تاج دانانی ئینگلتەرا]] و تا ئێستاشی لەگەڵ بێت. پاش مردنیشی [[ئێدواردی شەھید|ئێدواردی]] کوڕی بوو بە پاشا، ھەرچەندە پاشایەتییەکەی ناکۆکی لەسەر بوو.<ref name="bbc">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ="Edgar the Peaceful (c. 943–975) – King of England", BBC, January 13, 2005|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/dna/place-lancashire/âï%C2¿%C2½Ã¯%C2¿%C2BDplain/A2982387}}{{بەستەری مردوو|url=http://news.bbc.co.uk/dna/place-lancashire/%C3%A2%C3%AF%C2%C2%BF%C2%C2%BD%C3%83%C2%AF%C2%C2%BF%C2BDplain/A2982387 |date=ئایاری ٢٠٢٢ }}</ref><ref name="Hudson">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hudson|یەکەم=William Henry|ناونیشان=http://www.gutenberg.org/files/19691/19691-h/19691-h.htm|سەردێڕ=Dead Man's Plack and an Old Thorn|ساڵ=١٩٢٠|بەستەری نووسەر=William Henry Hudson}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[ئیدویگ]]}} {{s-ttl|title=[[پاشای ئینگلیزەکان]]|years=٩٥٩–٩٧٥}} {{s-aft|after=[[ئێدواردی شەھێد]]}} {{s-end}} {{پاشاکانی ئینگلیز}} {{پاشاکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، بەریتانیا}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینگلتەرا|پاشایەتی|سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Edgar of England}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٩٤٠]] [[پۆل:مردووانی ٩٧٥]] [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٠یەم]] [[پۆل:فەرمانڕەوا ئینگلیزەکانی سەدەی ١٠یەم]] [[پۆل:مردووانی سەدەی ١٠یەم]] [[پۆل:فەرمانڕەوا مەسیحییەکان]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئینگلتەرا پێش ١٠٦٦]] 846a7xxzw3797e6wbj3ui0kelzdodu6 0 204045 1624107 1381849 2026-08-12T22:36:05Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە) 1624107 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|image=Edward the Martyr - MS Royal 14 B VI.jpg|caption=ئێدوارد لە سەرەتای سەدەی چواردەیەمین ''ڕۆڵێکی ڕەگەزیی پاشاکانی ئینگلتەرا'|succession=[[پاشای ئینگلیزەکان]]|reign=٨ی تەممووزی ۹۷٥ - ۱٨ی ئازاری ۹۷٨|predecessor=[[ئێدگار]]|successor=[[ئیتیلرد]]|birth_date={{circa|962}}|birth_place=|death_date=۱٨ی ئازاری {{Death year and age|978|962}}|death_place=[[قەڵای کۆرفی]]، [[دۆرسێت]]، [[Kingdom of England|ئینگلتەرا]]|house=[[House of Wessex|Wessex]]|father=[[ئێدگار|ئێدگار، پاشای ئینگلتەرا]]|mother=Æthelflæd or [[Wulfthryth of Wilton|وۆلفتریس]]|burial_place=[[وێرھام، دۆرسێت]]؛ دواتر (شافتسبوری)؛ دواتر [[وکینگ]]}} '''ئێدوارد''' یان '''ئێدواردی شەھید''' ({{بە ئینگلیزی|Edward the Martyr}}؛ لەدایکبوون ٩٦٢ - مردن ١٨ی ئازاری ٩٧٨) لە ٩٧٥ ھەتاکوو کوژرانی لە ٩٧٨ [[پاشای ئینگلیزەکان]] بوو. ئێدوارد کوڕە گەورەکەی پاشا [[ئێدگار|ئێدگاری ئاشتیخواز]] بوو، بەڵام بە [[جێنشین]]ی باوکی دانەنرا. لەسەر مردنی ئێدگار، کە سەرکردایەتیی ئینگلتەرا بوو مشتومڕ کرا. ھەندێک پشتگیری لە بانگەشەکەی ئێدوارد و ھەندێکی تر پشتگیری لە [[ئیتیلرد]] کرد بۆ بوون بە پاشا کە زڕبرا بچووکەکەی ئێدوارد بوو کە وەک کوڕێکی یاساییی [[ئێدگار]] دەناسرێت. ئێدوارد وەک پاشا ھەڵبژێردرا و لەلایەن لایەنگرانی ئایینکاری سەرەکی، سەرۆک قەشەکانی [[دونستان]] لە کانتەبێری و [[ئۆزوۆلدی یۆک]] تاجی کرایە سەر.<ref name="Higham7">Higham, ''Death of Anglo-Saxon England'', p. 7.</ref><ref name="Higham6">Higham, ''Death of Anglo-Saxon England'', p. 6.</ref><ref>Hart, "Edward", p. 783; Williams, ''Æthelred the Unready'', p. 2.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Edward the Martyr}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[ئێدگار]]}} {{s-ttl|title=[[List of English monarchs|پاشای ئینگلیزەکان]]|years=٩٧٥–٩٧٨}} {{s-aft|after=[[ئیتیلرد]]}} {{s-end}} {{پاشاکانی ئینگلیز}} {{پاشاکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، بەریتانیا}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|پاشایەتی|مێژوو}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:مردووانی ٩٧٨]] [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٠یەم]] [[پۆل:فەرمانڕەوا ئینگلیزەکانی سەدەی ١٠یەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٩٦٠]] [[پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە سەدەکانی ناوین]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئینگلتەرا پێش ١٠٦٦]] cmqdxgdl8aw2rt2lgapw7p8uxpy0jh2 0 204119 1624086 1487238 2026-08-12T22:32:35Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1624086 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox royalty|image=Edmund Ironside - MS Royal 14 B VI.jpg|caption=ئێدمۆند لە سەرەتای سەدەی 14یەم ''ڕۆڵێکی ڕەگەزیی پاشاکانی ئینگلتەرا''|succession=[[پاشای ئینگلیزەکان]]|reign=23 April{{snd}}30 November 1016|predecessor=[[ئیتیلرد]]|successor=[[کانۆتی مەزن]]|house=[[خێزانی وێسێکس]]|spouse=[[Ealdgyth (floruit 1015–1016)|Ealdgyth]]|issue=[[ئێدوارد]] {{ھن}}[[ئێدمۆند ئیتیلینگ]]|father=[[ئیتیلرد]]|mother=[[ئیلفگیفۆی یۆرک]]|birth_date={{circa|990}}|birth_place=[[شانشینی ئینگلتەرا]]|death_date=30 November 1016 (aged 25–26)|death_place=[[ئۆکسفۆرد]] یان [[لەندەن]]، [[ئینگلتەرا]]|place of burial=[[Glastonbury Abbey]]}}'''ئێدمۆند ئایرۆنساید''' ھەندێ جار بە ئێدمۆندی دووەم ناسراوە ([[ئینگلیزی کۆن]]: ئیدامۆند، [[لاتین]]: Edmundus لە دایکبوون ٩٩٠ مردن ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٠١٦) پاشای ئینگلیزەکان بوو لە ٢٣ی نیسانەوە ھەتا ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٠١٦. ئەو کوڕی پاشا [[ئیتیلرد]] بوو لە ژنی یەکەمی، [[ئیلفگیفۆی یۆرک]]. پاشایەتی ئێدمۆند بەھۆی جەنگێکەوە کە لە باوکییەوە بە میرات بۆی مایەوە تێک چوو. بەھۆی بەرگریگرتن لە داگیرکاری [[دانیمارک|دانمارک]] بە پێشەنگایەتی [[کانۆتی مەزن]]، نازناوی «ئایرۆنساید»ی پێبەخشرا. {{sfn|Lawson|2004}}{{sfn|Keynes|2009}}{{sfn|Lavelle|2008|pp=169–172}} == سەرچاوەکان == <references />{{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[ئیتیلرد]]}} {{s-ttl|title=[[پاشای ئینگلیزەکان]]|years=١٠١٦}} {{s-aft|after=[[کانۆتی مەزن]]}} {{s-end}} {{پاشاکانی ئینگلیز}} {{پاشاکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، بەریتانیا}} {{تووڵی دەروازە|ئینگلتەرا|پاشایەتی|ژیاننامە|شەڕ|شانشینی یەکگرتوو}} {{پۆلی کۆمنز|Edmund II of England}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٠یەم]] [[پۆل:مردووانی ١٠١٦]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی ئینگلتەرا پێش ١٠٦٦]] [[پۆل:فەرمانڕەوا ئینگلیزەکانی سەدەی ١١یەم]] [[پۆل:خەڵکی ئینگلیز لە سەدەی ١٠یەم]] [[پۆل:فەرمانڕەوا مەسیحییەکان]] lzbs4pfvqtsidrpnenpci0wlyzlg0gx 0 204200 1623856 1623398 2026-08-12T12:12:11Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623856 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''پێشبڕکێی تۆپی پێی نێوان عێراق و ئێران''' پێشبڕکێیییەکی تۆپی پێی نێوان ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئێران|ئێران]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق|عێراقە]]، لە ساڵی ١٩٦٢ دەستی پێکردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Pitch Warfare: Iran face Iraq in soccer grudge match|ناونیشان=http://edition.cnn.com/2011/SPORT/01/11/football.asian.iraq.iran/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=edition.cnn.com|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220127195031/http://edition.cnn.com/2011/SPORT/01/11/football.asian.iraq.iran/index.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Why Iraq-Iran football matches are more than games|ناونیشان=https://amwaj.media/article/&#91;slug&#93;|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Amwaj.media|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220127195039/https://amwaj.media/article/&#91;slug&#93;|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>ڕووبەڕووبوونەوەی نێوانیان بە یەکێک لە ڕووداوە وەرشییە گرینگەکان دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Thursday|یەکەم=22 Jan 2015 07:36 PM MYT|سەردێڕ=Iran vs Iraq: Quarter-final clash reignites decades-old rivalry {{!}} Malay Mail|ناونیشان=https://www.malaymail.com/news/sports/2015/01/22/iran-vs-iraq-quarter-final-clash-reignites-decades-old-rivalry/825191|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.malaymail.com|زمان=en}}</ref>ئەمەش بەھۆی ئەو پەیوەندییە مێژووی و سیاسی و ئابووری و ئایینییە کە لە نێوان ئەم دوو وڵاتە ھەیە. لە دوایین یارییان کە لە ٢٧ی کانوونی دووەم ڕووبەرووی یەکتر بوونەوە لە یاریگای ئازادی شاری تاران لە پاڵاوتنەکانی گەیشتن بە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|جامی جیھانی ٢٠٢٢ی قەتەر]] ھەڵبژاردەی ئێران بە ئەنجامی ١–٠ یارییەکەی بردەوە. == یارییە سەرەتایییەکان == لە ١ی حوزەیرانی ١٩٦٢ بۆیەکەم جار ھەڵبژاردەی تۆپی عێراق و ئێران ڕووبەرووی یەکتر بوونەوە لە یارییەکی دۆستانەدا، لەیاریگای شەھید شیرودی شاری تاران. یارییەکە بە یەکسان بوون بە ١–١ کۆتایی ھات گۆڵی یەکەمی عێراق [[جەمیل عەباس]] لە خولەکی "٤٧" بە لێدانی سزا تۆماری کرد، گۆڵی ھەڵبژاردەی ئێران یاریزان پەرویز لە خولەکی "٩٠" تۆماری کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Statistics: Iran [Team Melli]|ناونیشان=https://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=25|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.teammelli.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220127195034/https://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=25|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>سێ ڕۆژ دواتر لە ٣ی حوزەیران بۆ جارێکی دیکە لە یارییەکی دۆستانەدا ڕووبەری یەکتر بوونەوە ئەمجارە ھەڵبژاردەی عێراق توانی یەکەم سەرکەوتن بەسەر ھەڵبژاردەی ئێران بەدەست بھێنێت بە ئەنجامی ٢–١ یارییەکەی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=مروری بر نتایج دیدارهای ایران و عراق/ در انتظار افزایش فاصله|ناونیشان=http://www.alef.ir/news/3971025019.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=جامعه خبری تحلیلی الف|زمان=fa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220127222124/https://www.alef.ir/news/3971025019.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئامار == ھەڵبژاردەی ئێران: ١٧ بردنەوە ھەڵبژاردەی عێراق: ٦ بردنەوە یەکسان بوون: ٧ جار == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|عێراق|تۆپی پێ}} {{پۆلی کۆمنز|Iran–Iraq football rivalry}} [[پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق]] p6wuelbekif8nk0hl4vup2qapr0em34 0 204519 1624057 1623644 2026-08-12T20:06:33Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بنبەست|بنبەست]]}} 1624057 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Emperor Ogimachi.jpg|وێنۆک]] '''ئیمپراتۆر ئۆگیماچی''' ((正親町天皇,ئۆگیماچی تێنۆ، لەدایکبووی ١٨ی حوزەیرانی ١٥١٧ تا ٦ی شوباتی ١٥٩٣) ١٠٦مین ئیمپراتۆری ژاپۆن بوو، سەردەمی فەرمانڕەوایەتییەکەی لە ٢٧ی تشرینی یەکەم دەست پێدەکات تا ئەوکاتەی واز دەھێنێت لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٥٨٦، ناوی کەسی خۆی میچیھیتۆ (方仁) بوو.<ref name="t383">Titsingh, I. (1834). ''Annales des empereurs du Japon'', p. 383.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ژاپۆن|پاشایەتی}} {{پۆلی کۆمنز|Emperor Ōgimachi}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ژاپۆن-کۆلکە}} [[پۆل:ئیمپڕاتۆرەکانی ژاپۆن]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٧]] [[پۆل:مردووانی ١٥٩٣]] [[پۆل:دەیەی ١٥٧٠ لە ژاپۆن]] [[پۆل:دەیەی ١٥٨٠ لە ژاپۆن]] [[پۆل:فەرمانڕەوا ژاپۆنییەکانی سەدەی ١٦یەم]] [[پۆل:ئیمپراتۆرە ژاپۆنییە خانەنیشین بووەکان]] nw7oc51sjc9uzgn44k1w9r98bxpgnms 0 204850 1624031 1398075 2026-08-12T19:37:44Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئایین-کۆلکە، فەلسەفە-کۆلکە) 1624031 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Edmund Husserl 1910s.jpg|وێنۆک|ھووسرڵ لە ١٩١٠کاندا ]] '''ئێتمونت ھووسرڵ''' (بە ئەڵمانی: Edmund Husserl؛ [ˈɛtmʊnt ˈhʊsɐl]) (١٨٥٩ - ١٩٣٨) [[ماتماتیکزان]] و [[فەیلەسووف|فەیلەسووفی]] [[ئەڵمانیا|ئاڵمانی]] بوو کە بناخەی [[دیاردەناسی|دیاردەناسیی]] دانا. ناسراوترین کتێبی [[لێکۆڵینەوە لۆژیکییەکان]] -ە.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Beyer|یەکەم=Christian|سەردێڕ=Edmund Husserl|ڕێکەوت=2020|ناونیشان=https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/husserl/|ئیش=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|edition=Winter 2020|بڵاوکەرەوە=Metaphysics Research Lab, Stanford University|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref> ھووسرڵ ساڵی ١٨٥٩ لە خێزانێکی سەر بە ئایینی جوولەکایەتی لە وڵاتی [[چیک]] لە دایک بووە. لە ساڵی ١٨٨١، لە زانکۆی ڤیەنا دکتۆرای ماتماتیک دەگرێ و لە کاتی سەربازیدا نووسراوەکانی [[ئەرەستوو]] و [[ھێگل|ھێگڵ]] دەخوێنێتەوە. گۆڕانی بنەڕەتی لە فکری ھووسرڵدا کە لە زانستەوە بەرەو فەلسەفە پەلکێشی کرد، لە ساڵی ١٨٨٤دا ڕووی دا. لەو ساڵەدا، ھووسرڵ لە لای [[برێنتانۆ]] و لە ژێر چاوەدێریی ئەوا فەلسەفەی خوێند و ئامادەی وانەکانی بوو. لە ژێر ئەم کاریگەرییەدا، ھووسرڵ بەو ئاکامە گەیشت کە فەلسەفە نەک تەنیا زانستە، بەڵکوو زانستی زانستەکانە و پێویستە بناغەیەکی پتەوی بۆ دابمەزرێ. ھەر لە ڕێگای برێنتانۆوە بوو کە لەگەڵ [[مەبەستدارێتی|تێگەیشتەی مەبەستدارێتیی ھۆشیاریدا]] ئاشنا بوو. برێنتانۆ سەر بە فێرگەی [[ئیمپیریزم]] بوو، بەڵام ھووسرڵ وەکوو [[نەوکانتی|نەوکانتییەک]] سەیری جیھانی دەکرد و، جگە لە [[کانت]]، کاریگەرێتیی [[دێکارت]] -یشی بە سەرەوە دیار بوو. پاش تەواوکردنی دوکتۆراکەی، لە ساڵی ١٨٨٧ تا ساڵی ١٩٠١ لە زانکۆی ھالە وەکوو مامۆستا دامەزرا. لە سەرەتاوە، ھووسرڵ ھەوڵی دا لە [[فەلسەفەی ماتماتیک]] بکۆڵێتەوە. یەکەم نووسراوی لەسەر دیاردەناسی ساڵی ١٩٠١ لە دوو بەرگدا و لە ژێر ناوی [[لێکۆڵینەوە لۆژیکییەکان]] بڵاو کردەوە. لەم کتێبەدا ھووسرڵ [[سایکۆلۆژیزم]] و [[ڕێژەییخوازی]] و [[گومانکاری]] ڕەت دەکاتەوە. پاش بڵاوبوونەوەی لێکۆڵینەوە لۆژیکییەکان لە زانکۆی گوتینگندا کاری مامۆستایەتیی دەست دەکەوێ و زانکۆی ھالە بەجێ دێڵێ. ساڵی ١٩٢٨ ھووسرڵ لە زانکۆ خانەنشین دەکرێ و داوا دەکا [[ھایدێگەر]] لە جێگەی ئەوا دابمەزرێنن.  لەبەر ئەوەی ھووسرڵ بە بنەچە جوو بووە، کاتێ [[نازییەکان]] دەسەڵاتی سیاسی دەگرن بە دەستەوە، ڕوخسەتی وانەوتنەوەی لێ دەستێننەوە و ڕیگەشی پێ نادەن کەڵک لە کتێبخانەکان وەرگرێ و نووسراوەکانی بڵاو کاتەوە. ساڵی ١٩٣٨ لە تەمەنی ٧٩ ساڵیدا نەخۆش دەکەوێ و دەمرێ.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=کەمال|یەکەم=محەمەد|سەردێڕ=فینۆمینۆلۆجی|بڵاوکەرەوە=ڕەھەند|ساڵ=٢٠١٩|پەڕەکان=٢٣-٣٠}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Edmund Husserl}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئەڵمانیا|ئایین|فەلسەفە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئایین-کۆلکە}} {{فەلسەفە-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٩]] [[پۆل:مردووانی ١٩٣٨]] [[پۆل:نووسەرانی ئاڵمانیی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:فەیلەسووفانی نەمسایی]] [[پۆل:فەیلەسووفانی جوو]] [[پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور]] [[پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە]] [[پۆل:فەیلەسووفانی زمان]] [[پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری]] [[پۆل:نووسەرە ناخەیاڵییەکانی ئەڵمانیا]] jndidyyjlacecqrg6vmkthq27sdnidd 0 207877 1623979 1619281 2026-08-12T16:38:48Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە، ژاپۆن-کۆلکە) 1623979 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Hatoyama Ichirō.jpg|وێنۆک]] '''ئیچیرۆ هاتۆیاما''' ({{بە ئینگلیزی|Ichirō Hatoyam}}) سیاسەتمەدارێکی ژاپۆنییە، سێ جار وەک سەرۆک وەزیرانی [[ژاپۆن]] خزمەتی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hatoyama, Ichiro　(1883 - 1959)|ناونیشان=http://www.ndl.go.jp/portrait/e/datas/473.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{تووڵی دەروازە|ژاپۆن|ژیاننامە|سیاسەت|کۆمەڵگا }} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Ichirō Hatoyama}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{ژاپۆن-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٣]] [[پۆل:مردووانی ١٩٥٩]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی تۆکیۆ]] [[پۆل:وەزیرانی پەروەردەی ژاپۆن]] [[پۆل:سەرۆکی پارتی دیموکراتی لیبڕاڵ (یابان)]] ik9ktgt5kt4527im4wrm9s26axj2ulc 0 208006 1624190 1487563 2026-08-13T04:34:53Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، مۆسیقا-کۆلکە، ئایین-کۆلکە) 1624190 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی|ناو=ئێریک کلاپتۆن|زمانی ناوی خۆماڵی=Eric Clapton|شوێنی لەدایکبوون=٣٠ی ئازاری ١٩٤٥ ڕیپڵی، ساری، [[ئینگلتەرا]]|پیشە=گیتاریست، گۆرانیبێژ، ئاوازدانەر، هەڵبەست‌دانەر|مناڵەکان=5|وێبگە=https://ericclapton.com/|وێنە=Eclapton cardiff.jpg|ساڵانی چالاکی=١٩٦٢–ئێستا}} '''ئێریک پاتریک کلاپتۆن''' ({{بە ئینگلیزی|Eric Clapton}}) (لە دایکبووی ٣٠ی ئازاری ١٩٤٥) گیتارژەنی ڕۆک و بلوز، گۆرانیبێژ, هەڵبەست‌دانەر و ئاوازدانەرێکی ئینگلیزە. بە یەکێک لە سەرکەوتووترین و کاریگەرترین گیتاریستەکان دادەنرێت لە [[مۆسیقای ڕۆک|مۆسیقای ڕۆکدا]].<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Eric Clapton|ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eric_Clapton&oldid=1222473681|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢٤}}</ref> ساڵی ٢٠٠٣ گۆڤاری ڕۆلینگ ستۆن کردیی بە پلەی دووەم لە گەورەترین گیتارژەنی مێژوو.<ref name="RS">{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-guitarists-20111123/eric-clapton-20111122|سەردێڕ=100 Greatest Guitarists of All Time – 2. Eric Clapton|magazine=Rolling Stone|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121021001507/http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-guitarists-20111123/eric-clapton-20111122|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == [[:en:Eric_Clapton|ویکیپیدیای ئینگلیزی]]{{تووڵی دەروازە|گیتار|مۆسیقا|ژیاننامە|شانشینی یەکگرتوو|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئایین}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Eric Clapton}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{مۆسیقا-کۆلکە}} {{ئایین-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٥]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:گیتارژەنانی ڕۆکی ئینگلیز]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی ڕۆکی ئینگلیز]] [[پۆل:ھەڵگرانی نیشانی ئیمپراتۆریەتی بەڕیتانی بە پلەی فەرماندە]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی گرامی]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی بریت]] s3ylorxz90rfdiccq92rmihl1k2fmlc 0 208807 1623842 1623625 2026-08-12T12:07:31Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623842 wikitext text/x-wiki {{زانیارییەکانی ھێرش بۆ سەر خەڵکی ئاسایی | سەردێڕ = ھێرشی مووشەکی بۆ سەر ھەولێر (٢٠٢٢) | وێنە = | قەبارەی وێنە = | شرۆڤەی وێنە = |نەخشە = |قەبارەی نەخشە = | شوێن = [[ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] | ڕێکەوت = ١٣ی ئازاری ٢٠٢٢ | کات = ١ی شەو (کاتژمێر ٢٢ی [[کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو|کگھ]]) | کاتی ناوچەیی = | ئامانج = * ھێرشکردن بۆ سەر کونسوڵخانەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ھەولێر {{بچووک|(بە وتەی ھەرێمی کوردستان)}} * ھێرشکردن بۆ سەر بنکەی نھێنیی ئیسرائیل لە ھەولێر {{بچووک|(بە وتەی ئێران)}} | جۆری ھێرش = ھێرشی مووشەکی | چەکوچۆڵ = ١٢ مووشەکی [[فاتیح-١١٠]] | خەسارەتەکان = | بریندارەکان = ٢ | قوربانی = | ھەنگاونەرانی تۆمەتبار = | ژمارەی بەشداربووان = | داکۆکیکەران = |تاوانبار = {{ھێمای ئاڵا|ئێران}} [[ئێران]] * {{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the_Islamic Revolution.svg}} [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] }} '''ھێرشی مووشەکی بۆ سەر ھەولێر لە ٢٠٢٢''' یەکی نیوەشەوی ١٣ی ئازار ڕوویدا کە ١٢ مووشەک لەلایەن ئێرانەوە بەرەو [[ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] ڕەوانە کران.<ref>https://www.usnews.com/news/world/articles/2022-03-12/multiple-rockets-fall-in-erbil-northern-iraq-state-media</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://english.alaraby.co.uk/news/multiple-rockets-fall-erbil-northern-iraq |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220313153657/https://english.alaraby.co.uk/news/multiple-rockets-hit-erbil-us-consulate-targeted |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەو ھێرشەدا مووشەکەکانی [[فاتیح-١١٠]]ی سەر بە سوپای پاسداران لە ئێرانەوە ڕەوانەی ھەولێر کران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=IRGC confirms it hit Mossad training centers inside Iraqi Kurdistan |ناونیشان=https://www.tehrantimes.com/news/470982/IRGC-confirms-it-hit-Mossad-training-centers-inside-Iraqi-Kurdistan |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220314054952/https://www.tehrantimes.com/news/470982/IRGC-confirms-it-hit-Mossad-training-centers-inside-Iraqi-Kurdistan |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=Tehran Times |زمان=en}}</ref><ref>https://www.thedrive.com/the-war-zone/44728/breaking-reported-ballistic-missile-attack-near-u-s-base-in-erbil-iraq {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313153653/https://www.thedrive.com/the-war-zone/44728/breaking-reported-ballistic-missile-attack-near-u-s-base-in-erbil-iraq |date=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢ }}</ref> لەلایەن بەرپرسانی حکوومەتی ئێرانە گوترا کە ئامانجی ئەو ھێرشە، تۆڵەسەندنەوەی کوژراوەکانی ھێزەکانی ئەو وڵاتە لە سووریا و لەناوبردنی ناوەندی سیخوڕیی ئیسرائیل لە ھەولێر بووە. ئەو وتانە لەلایەن پارێزگاری ھەولێر، [[ئومێد خۆشناو]] ڕەتکرایەوە و جەخت لەسەر ئەوە کرایەوە کە ھیچ بنکەیەکی ئیسرائیل لە ھەرێمی کوردستاندا بوونی نییە. میدیاکانی سەر بە کۆماری ئیسلامیی ئێران بەپێی ڕاگەیەندراوی سپای پاسداران، ھەواڵەکانی ھێرشی مووشەکی بۆ سەر بنکەی ئیسرائیلیان بڵاو کردەوە، کە ئەو ھەواڵانە لەلایەن ھەندێک لایەنەوە بە «پرۆپاگەندە» ناوی لێبردرا. == زیانەکان == بەھۆی ئەو ھێرشەوە زیان بەر باڵەخانەی [[کوردستان ٢٤]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كونسوڵی گشتیی فه‌ره‌نسا پشتیوانی بۆ رۆژنامه‌نووسانی كوردستان24 ده‌ربڕی|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/218058-كونسوڵی-گشتیی-فه‌ره‌نسا-پشتیوانی-بۆ-رۆژنامه‌نووسانی-كوردستان24-ده‌ربڕی|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.kurdistan24.net}}</ref> و چەند شوێنێکی تر کەوت. بە وتەی پارێزگاری ھەولێر ئومێد خۆشناو، باڵەخانەی نوێی کونسوڵخانەی ئەمریکا ئامانجی ھێرشەکە بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئومێد خۆشناو: "ھیچ بنکەیەکی ئیسرائیل لە ھەرێمی کوردستان بوونی نییە"|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ks/عێراق/ئومێد-خۆشناو-ھیچ-بنکەیەکی-ئیسرائیل-لە-ھەرێمی-کوردستان-بوونی-نییە/2533623|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.aa.com.tr}}</ref> == کاردانەوەکان == [[مەسعوود بارزانی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iranian Guards claim ballistic missile attacks in Erbil |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/13/missiles-hit-iraqs-kurdish-capital-no-casualties-officials |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.aljazeera.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220313112754/https://www.aljazeera.com/news/2022/3/13/missiles-hit-iraqs-kurdish-capital-no-casualties-officials |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Iraqi president says Erbil missile attack was act of terror |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/mena/2022/03/12/rocket-attack-confirmed-in-erbil/ |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=The National |زمان=en}}</ref> [[مەسروور بارزانی]]، [[نێچیرڤان بارزانی]]، [[بەرھەم ساڵح]]، [[مستەفا کازمی]]، [[موقتەدا سەدر]]،<ref>https://www.jpost.com/breaking-news/article-701103</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بعد استهداف أربيل بصواريخ إيرانية.. الصدر والبارزاني يطالبان بالتحقيق في وجود مقرات إسرائيلية بالعراق |ناونیشان=https://www.aljazeera.net/news/politics/2022/3/13/الصدر-والبارزاني-يطالبان-بالتحقيق |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.aljazeera.net |زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRGC claims responsibility for missiles towards Iraq |ناونیشان=https://www.jpost.com/breaking-news/article-701103 |وێبگە=The Jerusalem Post &#124; JPost.com |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220312233630/https://www.jpost.com/breaking-news/article-701103 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> [[وەزارەتی کاروباری دەرەوەی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وەزارەتی دەرەوەی ولایەتە یەکگرتووەکان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Iraqi PM Condemns Erbil Attack, Talks to KRG PM |ناونیشان=https://see.news/iraqi-pm-condemns-erbil-attack-talks-to-krg-pm/ |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٢|زمان=en-US}}</ref> و ھەروەھا چەندین لایەنی دیکە سەرکۆنەی ئەو ھێرشەیان کرد. == ئەمانەش ببینە == * [[ھێرشە تێرۆرستییەکانی ١ی شوبات]] * [[ھێرشی مووشەکی بۆ سەر ھەولێر (٢٠٢١)]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئیسرائیل|ئێران|شەڕ|عێراق|دەیەی ٢٠٢٠}} [[پۆل:ھێرشە مووشەکییەکان بۆ سەر ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانیییەکان لەلایەن ئێران]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان بۆ سەر عێراق]] [[پۆل:ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بە بەشداریی ئێران]] [[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان لە عێراق]] 9axia1somf7iljdq54o5hq671lu69bf 0 210330 1623975 1619279 2026-08-12T16:38:08Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، کایەی ڤیدیۆیی-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1623975 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئیپێک گێیمس''' ({{بە ئینگلیزی|Epic Games}}) کۆمپانیایەکی ئەمریکییە لە ساڵی ١٩٩١ لەلایەن تیم سوینی دامەزراوە و تایبەتە بە ڤیدیۆ گەیم و کات بەسەربردن، بارەگاکەی لە ویلایەتی کارۆلینای باکوورە، ئۆفیسی لە ٤٠ وڵاتی جیھاندا ھەیە، ئەمرۆ ئیپێک گێیمس خاوەندەرایەتیی یاریی فۆرتنات دەکات کە زیاتر لە ٣٥٠ ملیۆن بەکاربەری ھەیە جیا لەوەش ئیمپک گێیمس گەشەپێدەری ئەنرییەل ئنجنە کە لە پەرەپێدانی زۆر یاری و پیشەسازی وەکوو فیلم، تەلەڤیزیۆن، ئۆتۆمبێڵ … ھتد بەکاردێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Learn About Epic Games|ناونیشان=https://www.epicgames.com/site/en-US/about|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=Epic Games|زمان=en-US}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کۆمپانیا|دەیەی ١٩٩٠|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کایەی ڤیدیۆیی}} {{پۆلی کۆمنز|Epic Games}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{کایەی ڤیدیۆیی-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:تێنسێنت]] [[پۆل:کۆمپانیای یارییە ڤیدیۆییەکان لە ئەمریکا]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی پەرەپێدانی کایەی ڤیدیۆیی]] [[پۆل:بڵاوکەرەوەی یارییە ڤیدیۆییەکان]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن جۆیستیک]] 19sdcvx5nmtpfmzctr6qohfzndboabj 0 210922 1623892 1459703 2026-08-12T13:35:09Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ئیسلام-کۆلکە، ئایین-کۆلکە) 1623892 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}}لە ئیسلامدا باوەڕ وایە [[ئینجیل]] یەکێکە لە کتێبە ئاسمانییەکان، کەلەلایەن خواوە نێردراوە بۆ [[عیسا|پێغەمبەر عیسا]]، ئینجیل کتیبی نێردراوە بۆ [[بەنی ئیسرائیل]] دوای ئەوەی لە [[شەریعەتی مووسا]] لایاندا و شێواندیان، باسی باوەڕھێنان بەخوای تاک و تەنیا دەکات، و داوای بەکەمگرتنی دنیا و باوەڕھێنان بە ڕۆژی دوایی دەکات، لەبەر ئەمانە دەردەکەوێت عیسا یەکتاپەرست بووە لەسەر ئایینی [[ئیسلام]] و [[میلەتی ئیبراھیم]] بووە و لە ھاوبەشدانەران نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=عیسی علیە السلام فی الإنجیل|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/18759/عیسی-علیھ-السلام-فی-الإنجیل/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref> لە [[قورئان|قورئاندا]] فەرمان کراوە بە باوەڕھێنان بەوەی ئینجیل یەکێکە لە کتێبە ئاسمانییەکان و بۆ پێغەمبەر عیسا دابەزیوە، باوەڕھێنان پێی یەکێکە [[پایەکانی باوەڕ لە ئیسلامدا]]، لە [[بەقەرە|سوورەتی بەقەرەدا]] ھاتووە {{قورئان|سوورەت=٢|ئایەت=٢٨٥|کوردی=پێغەمبەر و شوێنکەوتوانی باوەڕیان بەوە ھێناوە کە دابەزیوە بۆ پێغەمبەر محەممەد، ھەمووان باوەڕیان بە خوای گەورە و پێغەمبەران و فریشتەکانو کتێبە ئاسمانییەکان ھەیە، و دەڵێن جیاوازی لەنێوان پێغەمبەراندا ناکەین، و دەڵێن گوێڕایەڵ و فەرمان بەردارین، خوایە لێمان خۆشبە و گەڕانەوە ھەر بۆ لای تۆیە}} . پێغەمبەر محممەد دەڵێت: باوەڕ ئەوەیە باوڕ بە خوا و فریشتەکان و کتێبە ئاسمانییەکان و پێغەمبەران و ڕۆژی دوایی و قەزا و قەدەر بھێنیت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=شرح حدیث جبریل عن الإیمان - محمد حسان - طریق الإسلام|ناونیشان=https://ar.islamway.net/collection/1620/%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB-%D8%AC%D8%A8%D8%B1%D9%8A%D9%84-%D8%B9%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=ar.islamway.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الموسوعة الحدیثیة|ناونیشان=https://dorar.net/hadith|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=dorar.net|زمان=ar}}</ref> == دەستکاریکردنی ئینجیل == لەقورئاندا باسکراوە کەوا ئیجیل گۆڕانکاری بەسەردا ھاتووە و شیاوی شوێنکەوتن نەماوە {{قورئان|سوورەت=٢|ئایەت=٧٥|کوردی=ئایا ئێوە ھیواتان ھەیە جولەکەکان باوەڕتان پێبھێنن لەکاتێکدا کۆمەڵێکیان گوێیان لە وتەکانی خوا دەبوو دواتر دەیاشێواند بەدەستی ئەنقەست}}.<ref>Ali, Abdullah Yusuf (1938). ''The Holy Qur-an: Text, Translation & Commentary'' (3rd ed.). Kashmiri Bazar, Lahore: Shaik Muhammad Ashraf. p. 287.</ref> [[ئیبن حەزم]] دەڵێت: چۆن موسڵمان شێواندنی ئینجیل و تەوراتی لا ئەستەمە لە کاتێکدا خوای گەورە دەفەرموێت: {{قورئان|سوورەت=٤٨|ئایەت=٢٩|کوردی=محەممەد پێغەمبەری خوایە، و ئەو ئیماندارانەەی لەگەڵیدان تودن بەرامبەر بێباوڕان و نەرموو نیانن لەنێوان خۆیاندا، لە ڕکوع و کڕنوشدا دەیانبینی بەدوای فەرزڵ و ڕەحمەتی خوادا دەگەڕێن، لە ڕویاندا شوێنەواری کڕنوش بردن دیارە، نمونەیان لە تەورات و ئینجیلدا وەکوو دارێکە سەری دەرھێناوە و دواتر لەسەر پێی خۆی ڕاوەستاوە و بەھێزبووە، دەبێتە ھۆی سەرسامی جوتیاران و توڕەبوونی ێباوەڕان}}، ھیچ شتێک لەوەی باسکرا لەوەدا نییە کە جولەکە و مەسیحیەکان و دەڵێن ئەوە تەورات و ئینجیلە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أجوبة ابن حزم علی اعتراضات نفاة تحریف التوراة والأنجیل|ناونیشان=https://vb.tafsir.net/forum/%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B3%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%85/%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D8%AA%D9%82%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D9%85%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%81%D8%AA%D9%88%D8%AD/4487-%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%AD%D8%B2%D9%85-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=ملتقی أھل التفسیر|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200929124102/https://vb.tafsir.net/forum/%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B3%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%85/%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D8%AA%D9%82%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D9%85%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%81%D8%AA%D9%88%D8%AD/4487-%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%AD%D8%B2%D9%85-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الإنجیل الذی یؤمن بە المسلمون إنجیل واحد ولیس أربعة - إسلام ویب - مرکز الفتوی|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/25399/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8A-%D9%8A%D8%A4%D9%85%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%A5%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84-%D9%88%D8%A7%D8%AD%D8%AF-%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%B3-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref> == حوکمی خوێندنەوەی ئینجیل لەلایەن موسڵمان == موسڵمان بێپێویستە لەخوێندنەوە تەورات و ئینجیل، چونکە خاوەنی قورئانە کە تەواوترین و پارێزراوترین کتێبە، و وەھەروەھا ئەو دوو کتێبە لەلایەن خواوە دابەزیوون بەڵام توشی شێواندن بوون لەلایەن مەسیحی جولەکەکانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حکم قراءة المسلم فی التوراة والإنجیل|ناونیشان=https://binbaz.org.sa/fatwas/6228/%D8%AD%D9%83%D9%85-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%A1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=binbaz.org.sa|زمان=ar}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ئیسلام|ئایین}} {{بابەتەکانی ئیسلام}} {{پۆلی کۆمنز|Injil}} {{ئیسلام-کۆلکە}} {{ئایین-کۆلکە}} [[پۆل:کتێبە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:دەقە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:کتێبی پیرۆز]] [[پۆل:مەسیحیەت و ئیسلام]] 7woxu1uazw1z6nvhuoyz31ku5guom2t 1624218 1623892 2026-08-13T06:51:01Z مامۆستا 39489 1624218 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}}لە ئیسلامدا باوەڕ وایە [[ئینجیل]] یەکێکە لە کتێبە ئاسمانییەکان، کەلەلایەن خواوە نێردراوە بۆ [[عیسا|پێغەمبەر عیسا]]، ئینجیل کتێبی نێردراوە بۆ [[بەنی ئیسرائیل]] دوای ئەوەی لە [[شەریعەتی مووسا]] لایاندا و شێواندیان، باسی باوەڕھێنان بەخوای تاک و تەنیا دەکات، و داوای بەکەمگرتنی دنیا و باوەڕھێنان بە ڕۆژی دوایی دەکات، لەبەر ئەمانە دەردەکەوێت عیسا یەکتاپەرست بووە لەسەر ئایینی [[ئیسلام]] و [[میلەتی ئیبراھیم]] بووە و لە ھاوبەشدانەران نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=عیسی علیە السلام فی الإنجیل|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/18759/عیسی-علیھ-السلام-فی-الإنجیل/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref> لە [[قورئان|قورئاندا]] فەرمان کراوە بە باوەڕھێنان بەوەی ئینجیل یەکێکە لە کتێبە ئاسمانییەکان و بۆ پێغەمبەر عیسا دابەزیوە، باوەڕھێنان پێی یەکێکە [[پایەکانی باوەڕ لە ئیسلامدا]]، لە [[بەقەرە|سوورەتی بەقەرەدا]] ھاتووە {{قورئان|سوورەت=٢|ئایەت=٢٨٥|کوردی=پێغەمبەر و شوێنکەوتوانی باوەڕیان بەوە ھێناوە کە دابەزیوە بۆ پێغەمبەر محەممەد، ھەمووان باوەڕیان بە خوای گەورە و پێغەمبەران و فریشتەکانو کتێبە ئاسمانییەکان ھەیە، و دەڵێن جیاوازی لەنێوان پێغەمبەراندا ناکەین، و دەڵێن گوێڕایەڵ و فەرمان بەردارین، خوایە لێمان خۆشبە و گەڕانەوە ھەر بۆ لای تۆیە}} . پێغەمبەر محممەد دەڵێت: باوەڕ ئەوەیە باوڕ بە خوا و فریشتەکان و کتێبە ئاسمانییەکان و پێغەمبەران و ڕۆژی دوایی و قەزا و قەدەر بھێنیت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=شرح حدیث جبریل عن الإیمان - محمد حسان - طریق الإسلام|ناونیشان=https://ar.islamway.net/collection/1620/%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB-%D8%AC%D8%A8%D8%B1%D9%8A%D9%84-%D8%B9%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=ar.islamway.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الموسوعة الحدیثیة|ناونیشان=https://dorar.net/hadith|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=dorar.net|زمان=ar}}</ref> == دەستکاریکردنی ئینجیل == لەقورئاندا باسکراوە کەوا ئیجیل گۆڕانکاری بەسەردا ھاتووە و شیاوی شوێنکەوتن نەماوە {{قورئان|سوورەت=٢|ئایەت=٧٥|کوردی=ئایا ئێوە ھیواتان ھەیە جولەکەکان باوەڕتان پێبھێنن لەکاتێکدا کۆمەڵێکیان گوێیان لە وتەکانی خوا دەبوو دواتر دەیاشێواند بەدەستی ئەنقەست}}.<ref>Ali, Abdullah Yusuf (1938). ''The Holy Qur-an: Text, Translation & Commentary'' (3rd ed.). Kashmiri Bazar, Lahore: Shaik Muhammad Ashraf. p. 287.</ref> [[ئیبن حەزم]] دەڵێت: چۆن موسڵمان شێواندنی ئینجیل و تەوراتی لا ئەستەمە لە کاتێکدا خوای گەورە دەفەرموێت: {{قورئان|سوورەت=٤٨|ئایەت=٢٩|کوردی=محەممەد پێغەمبەری خوایە، و ئەو ئیماندارانەەی لەگەڵیدان تودن بەرامبەر بێباوڕان و نەرموو نیانن لەنێوان خۆیاندا، لە ڕکوع و کڕنوشدا دەیانبینی بەدوای فەرزڵ و ڕەحمەتی خوادا دەگەڕێن، لە ڕویاندا شوێنەواری کڕنوش بردن دیارە، نمونەیان لە تەورات و ئینجیلدا وەکوو دارێکە سەری دەرھێناوە و دواتر لەسەر پێی خۆی ڕاوەستاوە و بەھێزبووە، دەبێتە ھۆی سەرسامی جوتیاران و توڕەبوونی ێباوەڕان}}، ھیچ شتێک لەوەی باسکرا لەوەدا نییە کە جولەکە و مەسیحیەکان و دەڵێن ئەوە تەورات و ئینجیلە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أجوبة ابن حزم علی اعتراضات نفاة تحریف التوراة والأنجیل|ناونیشان=https://vb.tafsir.net/forum/%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B3%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%85/%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D8%AA%D9%82%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D9%85%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%81%D8%AA%D9%88%D8%AD/4487-%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%AD%D8%B2%D9%85-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=ملتقی أھل التفسیر|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200929124102/https://vb.tafsir.net/forum/%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B3%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%85/%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D8%AA%D9%82%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D9%85%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%81%D8%AA%D9%88%D8%AD/4487-%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%AD%D8%B2%D9%85-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الإنجیل الذی یؤمن بە المسلمون إنجیل واحد ولیس أربعة - إسلام ویب - مرکز الفتوی|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/25399/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8A-%D9%8A%D8%A4%D9%85%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%A5%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84-%D9%88%D8%A7%D8%AD%D8%AF-%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%B3-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref> == حوکمی خوێندنەوەی ئینجیل لەلایەن موسڵمان == موسڵمان بێپێویستە لەخوێندنەوە تەورات و ئینجیل، چونکە خاوەنی قورئانە کە تەواوترین و پارێزراوترین کتێبە، و وەھەروەھا ئەو دوو کتێبە لەلایەن خواوە دابەزیوون بەڵام توشی شێواندن بوون لەلایەن مەسیحی جولەکەکانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حکم قراءة المسلم فی التوراة والإنجیل|ناونیشان=https://binbaz.org.sa/fatwas/6228/%D8%AD%D9%83%D9%85-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%A1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=binbaz.org.sa|زمان=ar}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ئیسلام|ئایین}} {{بابەتەکانی ئیسلام}} {{پۆلی کۆمنز|Injil}} {{ئیسلام-کۆلکە}} {{ئایین-کۆلکە}} [[پۆل:کتێبە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:دەقە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:کتێبی پیرۆز]] [[پۆل:مەسیحیەت و ئیسلام]] 16gvcc8d6gv0yqxco65ptjvkqblftsm 1624219 1624218 2026-08-13T06:51:32Z مامۆستا 39489 /* حوکمی خوێندنەوەی ئینجیل لەلایەن موسڵمان */ 1624219 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}}لە ئیسلامدا باوەڕ وایە [[ئینجیل]] یەکێکە لە کتێبە ئاسمانییەکان، کەلەلایەن خواوە نێردراوە بۆ [[عیسا|پێغەمبەر عیسا]]، ئینجیل کتێبی نێردراوە بۆ [[بەنی ئیسرائیل]] دوای ئەوەی لە [[شەریعەتی مووسا]] لایاندا و شێواندیان، باسی باوەڕھێنان بەخوای تاک و تەنیا دەکات، و داوای بەکەمگرتنی دنیا و باوەڕھێنان بە ڕۆژی دوایی دەکات، لەبەر ئەمانە دەردەکەوێت عیسا یەکتاپەرست بووە لەسەر ئایینی [[ئیسلام]] و [[میلەتی ئیبراھیم]] بووە و لە ھاوبەشدانەران نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=عیسی علیە السلام فی الإنجیل|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/18759/عیسی-علیھ-السلام-فی-الإنجیل/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref> لە [[قورئان|قورئاندا]] فەرمان کراوە بە باوەڕھێنان بەوەی ئینجیل یەکێکە لە کتێبە ئاسمانییەکان و بۆ پێغەمبەر عیسا دابەزیوە، باوەڕھێنان پێی یەکێکە [[پایەکانی باوەڕ لە ئیسلامدا]]، لە [[بەقەرە|سوورەتی بەقەرەدا]] ھاتووە {{قورئان|سوورەت=٢|ئایەت=٢٨٥|کوردی=پێغەمبەر و شوێنکەوتوانی باوەڕیان بەوە ھێناوە کە دابەزیوە بۆ پێغەمبەر محەممەد، ھەمووان باوەڕیان بە خوای گەورە و پێغەمبەران و فریشتەکانو کتێبە ئاسمانییەکان ھەیە، و دەڵێن جیاوازی لەنێوان پێغەمبەراندا ناکەین، و دەڵێن گوێڕایەڵ و فەرمان بەردارین، خوایە لێمان خۆشبە و گەڕانەوە ھەر بۆ لای تۆیە}} . پێغەمبەر محممەد دەڵێت: باوەڕ ئەوەیە باوڕ بە خوا و فریشتەکان و کتێبە ئاسمانییەکان و پێغەمبەران و ڕۆژی دوایی و قەزا و قەدەر بھێنیت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=شرح حدیث جبریل عن الإیمان - محمد حسان - طریق الإسلام|ناونیشان=https://ar.islamway.net/collection/1620/%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB-%D8%AC%D8%A8%D8%B1%D9%8A%D9%84-%D8%B9%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=ar.islamway.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الموسوعة الحدیثیة|ناونیشان=https://dorar.net/hadith|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=dorar.net|زمان=ar}}</ref> == دەستکاریکردنی ئینجیل == لەقورئاندا باسکراوە کەوا ئیجیل گۆڕانکاری بەسەردا ھاتووە و شیاوی شوێنکەوتن نەماوە {{قورئان|سوورەت=٢|ئایەت=٧٥|کوردی=ئایا ئێوە ھیواتان ھەیە جولەکەکان باوەڕتان پێبھێنن لەکاتێکدا کۆمەڵێکیان گوێیان لە وتەکانی خوا دەبوو دواتر دەیاشێواند بەدەستی ئەنقەست}}.<ref>Ali, Abdullah Yusuf (1938). ''The Holy Qur-an: Text, Translation & Commentary'' (3rd ed.). Kashmiri Bazar, Lahore: Shaik Muhammad Ashraf. p. 287.</ref> [[ئیبن حەزم]] دەڵێت: چۆن موسڵمان شێواندنی ئینجیل و تەوراتی لا ئەستەمە لە کاتێکدا خوای گەورە دەفەرموێت: {{قورئان|سوورەت=٤٨|ئایەت=٢٩|کوردی=محەممەد پێغەمبەری خوایە، و ئەو ئیماندارانەەی لەگەڵیدان تودن بەرامبەر بێباوڕان و نەرموو نیانن لەنێوان خۆیاندا، لە ڕکوع و کڕنوشدا دەیانبینی بەدوای فەرزڵ و ڕەحمەتی خوادا دەگەڕێن، لە ڕویاندا شوێنەواری کڕنوش بردن دیارە، نمونەیان لە تەورات و ئینجیلدا وەکوو دارێکە سەری دەرھێناوە و دواتر لەسەر پێی خۆی ڕاوەستاوە و بەھێزبووە، دەبێتە ھۆی سەرسامی جوتیاران و توڕەبوونی ێباوەڕان}}، ھیچ شتێک لەوەی باسکرا لەوەدا نییە کە جولەکە و مەسیحیەکان و دەڵێن ئەوە تەورات و ئینجیلە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أجوبة ابن حزم علی اعتراضات نفاة تحریف التوراة والأنجیل|ناونیشان=https://vb.tafsir.net/forum/%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B3%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%85/%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D8%AA%D9%82%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D9%85%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%81%D8%AA%D9%88%D8%AD/4487-%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%AD%D8%B2%D9%85-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=ملتقی أھل التفسیر|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200929124102/https://vb.tafsir.net/forum/%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B3%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%85/%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D8%AA%D9%82%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D9%85%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%81%D8%AA%D9%88%D8%AD/4487-%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%AD%D8%B2%D9%85-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D9%81%D8%A7%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الإنجیل الذی یؤمن بە المسلمون إنجیل واحد ولیس أربعة - إسلام ویب - مرکز الفتوی|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/25399/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8A-%D9%8A%D8%A4%D9%85%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%A5%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84-%D9%88%D8%A7%D8%AD%D8%AF-%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%B3-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref> == حوکمی خوێندنەوەی ئینجیل لەلایەن موسڵمان == موسڵمان بێ پێویستە لەخوێندنەوە تەورات و ئینجیل، چونکە خاوەنی قورئانە کە تەواوترین و پارێزراوترین کتێبە، و وەھەروەھا ئەو دوو کتێبە لەلایەن خواوە دابەزیوون بەڵام توشی شێواندن بوون لەلایەن مەسیحی و جولەکەکانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حکم قراءة المسلم فی التوراة والإنجیل|ناونیشان=https://binbaz.org.sa/fatwas/6228/%D8%AD%D9%83%D9%85-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%A1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=binbaz.org.sa|زمان=ar}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ئیسلام|ئایین}} {{بابەتەکانی ئیسلام}} {{پۆلی کۆمنز|Injil}} {{ئیسلام-کۆلکە}} {{ئایین-کۆلکە}} [[پۆل:کتێبە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:دەقە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:کتێبی پیرۆز]] [[پۆل:مەسیحیەت و ئیسلام]] ekmej5otf1jubns4tq5zv6c0ozgd6uf 0 211813 1624318 1411626 2026-08-13T10:33:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فەلسەفە-کۆلکە) 1624318 wikitext text/x-wiki '''ئێلیایییەکان''' بە کۆمەڵێ لە فەیلەسووفانی یۆنانیی [[فەلسەفەی پێشسوقراتی|پێش سوقرات]] دەوترێ کە لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین لە [[ئێلیا]]، کە ئەو سەردەمە کۆلۆنییەکی یۆنانی بوو و ئەمڕۆکە دەکەوێتە باشووری [[ئیتالیا]]، دەژیان. [[پارمێنیدس|پارمێنیدیس]] و [[زینۆنی ئێلیایی|زینۆن]] و [[مێلیسۆس]] بەناوبانگترین و گرنگترین فەیلەسووفانی قوتابخانەی ئێلیایین، بەڵام بڕێ جار [[کسێنۆفانێس]] و [[ئێمپیدۆکلس]] -یش وەک ئەندامانی ئەو بزاڤە ناو دەبرێن.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Eleatics|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eleatics&oldid=1084120782|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref> ئێلیایییەکان حاشاکەری ڕاستیی [[گۆڕان (فەلسەفە)|گۆڕان]] (یا بوونەشت) و فرەیی (یا زۆری) بوون و، دەیانوت [[ھەبوون]] تاقانە ڕاستییە. ھەر تەنیا ھەبوونە کە بەڕاستی ھەیە. ھەر تەنیا تاقانەیە کە ھەیە. فرەیی نییە و وەھمە. جیھانی وەھماویی گۆڕان و فرەیی، جیھانی [[ھۆشە|ھەستە]]. ئەو جیھانەی ئێمە لە ڕێگەی چاو و گوێ و دەست و ھەستەکانی ترمانەوە [[پێزانین|پێی دەزانین]]. ھەبوونی ھەقیقی تەنیا بە چاوی [[ئەقڵ]] دەبینرێ، نە بە چاوی سەر. ناکرێ ئەم ھەبوونە بەئاشکرا ببینرێ یا دەستی لێ بدرێ. نە لێرەیە و نە لەوێ، نە لە ڕابوردووە و نە لە ئێستا، تەنیا بە ھزر و ئاوەز دەتوانین لێی ئاگادار بین.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stace|یەکەم=Walter Terence|سەردێڕ=The philosophy of Hegel}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{تووڵی دەروازە|فەلسەفە|یۆنانی کۆن}} {{فەلسەفە-کۆلکە}} [[پۆل:فەلسەفەی پێشسوقراتی]] s50xocacsc408qtga0sft41m8zc58au 0 212474 1623886 1486959 2026-08-12T13:34:09Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (زمان-کۆلکە) 1623886 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ئینتەرلینگوا''' (کۆدەکانی [[ئایزۆ]]: ia و ina) زمانێکی نێونەتەوەییی ھاوکارە کە لەنێوان ساڵەکانی ١٩٣٧–١٩٥١ کاری لەسەر کراوە لەلایەن دەزگای زمانی ھاوکاری نێونەتەوەیی. یەکەم زمانی ھاوکارە لە جیھاندا و زۆرترین بەکارھێنەری ھەیە.<ref name="gopsill19902">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=International languages: a matter for Interlingua|دوایین=Gopsill|یەکەم=F. P.|بڵاوکەرەوە=British Interlingua Society|ساڵ=١٩٩٠|ژپنک=٠-٩٥١١٦٩٥-٦-٤|شوێن=[[Sheffield]], [[England]]|oclc=٢٧٨١٣٧٦٢}}</ref> زمانە ھاوکارەکان ئەو زمانانەن کە دروست کراون و بەئاسانی مرۆڤ و ئامێرەکان لێی تێدەگەن. زۆربەی ئاخێوەرانی [[زمانە ڕۆمانییەکان]] (وەک ئیتاڵی و فەڕەنسی) دەتوانن بەئاسانی لە ئینتەرلینگوا تێبگەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Interlinguistica e Interlingua: Discursos public|دوایین١=Yeager|یەکەم١=Leland B.|بڵاوکەرەوە=Servicio de Libros UMI|ساڵ=١٩٩١|شوێن=Beekbergen, Netherlands|chapter=Le linguistica como reclamo pro Interlingua|trans-chapter=Linguistics as an advertisement for Interlingua}}</ref> ڕێزمانەکەی ئاڵۆز نییە<ref>See Gopsill, F. P. ''Interlingua: A course for beginners.''</ref><ref>The [[Interlingua: A Grammar of the International Language|Interlingua Grammar]] suggests that Interlingua has a small number of irregularities.</ref> و فەرھەنگەکەی زۆر نزیکە لە زمانە ڕۆمانییەکان.<ref name="iala19712">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://www.bowks.net/worldlang/aux/b_IED.html|سەردێڕ=Interlingua-English: A dictionary of the international language|دوایین١=Gode|یەکەم١=Alexander|بڵاوکەرەوە=Continuum International Publishing Group|ساڵ=١٩٧١|edition=Revised|شوێن=New York|chapter=Introduction|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071227051537/http://www.bowks.net/worldlang/aux/b_IED.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠٢٢}}</ref> ئەمە وای لێ دەکات ئاسان بێت بۆ فێربوون، لایەنی کەم بۆ ئاخێوەرانی زمانە ڕۆمانییەکان.<ref name="breinstrup-beginners2">Breinstrup, Thomas, Preface, [http://www.interlingua.com/archivos/Prefacio%20-%20Contento.pdf ''Interlingua course for beginners''], Bilthoven, Netherlands: Union Mundial pro Interlingua, 2006.</ref> وشەی ئینتەرلینگوا لە دوو وشەی لاتینییەوە دروست بووە: ''inter''، کە بە مانای «نێوان» دێت، و ''lingua''، کە بە مانای «زمان» دێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|زمان}} {{پۆلی کۆمنز|Interlingua}} {{زمان-کۆلکە}} [[پۆل:زمانە دەستکردەکان]] [[پۆل:زمانە ڕۆمییەکان]] [[پۆل:ئینتەرلینگوا]] jcz0asjo6cb9a074d914xvqfi8t7swv 3 212561 1623931 1559303 2026-08-12T15:05:09Z DiyarKamaran 50583 1623931 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> <center><big>'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!</big></center> <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بە ھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} <center>ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی</center> {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [https://ku.wikipedia.org ویکیپیدیای کوردیی باکووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D9%BE%DB%8E%DA%A9 ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [https://diq.wikipedia.org ویکیپیدیای کوردیی زازاکی] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ‌بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} == نیشانێک بۆ دیاری کامەران! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Decent Article Barnstar 4 Degree Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی "نووسەری وتار"''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | ئەم نیشانەت پێشکەش بێت، وەک ڕێزێکە کە بەدیار ویکیپیدیا و خزمەتکردنی ئەم زانستنامەیە ماندوو بوویتە. سپاس بۆ کارەکانت، و ئاگاداری هەموو شتێکین. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١٢:٤٨، ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) |} :بە خۆشحاڵییەوە سوپاس بۆ ئێوەی بەڕێزیش! ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MuhammadKamaran|Detective Loki]]) [[بەکارهێنەر:MuhammadKamaran|Detective Loki]] ‏٢٢:٤٠، ١٨ی تەممووزی ٢٠٢٣ (UTC) ltowot5p2422lp4jq101h2bwkr84qlh 1623933 1623931 2026-08-12T15:14:07Z DiyarKamaran 50583 1623933 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> <center><big>'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!</big></center> <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بە ھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} <center>ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی</center> {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [https://ku.wikipedia.org ویکیپیدیای کوردیی باکووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D9%BE%DB%8E%DA%A9 ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [https://diq.wikipedia.org ویکیپیدیای کوردیی زازاکی] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ‌بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} 0mr7d6ag1jm54h03uhczkgjkvd5l31e 0 212581 1623980 1497463 2026-08-12T16:43:57Z DiyarKamaran 50583 1623980 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = جاکسۆن ناتانیێل جاکس تێلەر |ناسراوە بە = جاکی<br />کوڕە جاکی<br />شازادە<br />پاشا |پیشە = یانەی ماتۆڕسکیل |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٧ی تەممووزی ١٩٧٨ |شوێنی لەدایکبوون = چارمینگ، کالیفۆرنیا |وێنە = Charlie Hunnam by Gage Skidmore.jpg }} '''جاکسۆن ناتانیێل «جاکس» تێلەر''' کەسایەتییەکی سەرەکی و پاڵەوانی زنجیرەی ''کوڕانی ئاژاوە''یە، کە لەلایەن ئەکتەر '''چارلی ھۆنامەوە''' ڕۆڵی تێدا دەگێڕدرێت. ئەندامی یانەیەکی ماتۆڕسواریی دەرەوەی یاسایە؛ زنجیرەکە وەک جێگری سەرۆک و دواتر وەک سەرۆکی یانەی ماتۆڕسواریی کوڕانی ئاژاوە باس دەکات، کە بنکەیان لە شارۆچکەیەکە بە ناوی چارمینگ لە [[کالیفۆرنیا|ویلایەتی کالیفۆرنیا]]یە. ئەو کوڕی یەکێک لە ئەندامە دامەزرێنەرەکانی یانەکەیە بە ناوی جۆن تێلەر.<ref>{{cite web |url=http://www.fxnetworks.com/soa/about |archive-url=https://web.archive.org/web/20120826231638/http://www.fxnetworks.com/soa/about |archive-date=August 26, 2012 |access-date=September 4, 2012 |publisher=FX Networks |title=About the show: Sons of Anarchy |url-status=dead}}</ref> == کەسایەتی == جاکس تێلەر لە ساڵی ١٩٧٨ لە جۆن و جێما تێلەر لەدایک بووە.<ref>{{cite web |last1=Tyler |first1=Adrienne |date=19 December 2020 |url=https://screenrant.com/sons-anarchy-jax-teller-age-start-finish-death/ |website=[[Screen Rant]] |title=Sons of Anarchy: How Old Jax Was At The Beginning & End}}</ref> ئەو لەناو جیهانی سامکرۆدا (SAMCRO) گەورە بوو، چونکە باوکی کە سەربازێکی دێرینی [[شەڕی ڤێتنام]] بوو، دامەزرێنەر و سەرۆکی یانەکە بوو. جۆن تێلەر لە ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٩٣ لە ڕووداوێکی ھاتوچۆدا گیانی لەدەستدا، سەرکردایەتیی سامکرۆ گواسترایەوە بۆ کلەی مۆرۆ کە دواتر ھاوژینی لەگەڵ جێما کرد و بووە باوەپیاوی جاکس.<ref name="Out">{{Cite episode|title=Out|episode-link=Sons of Anarchy (season 4)#ep1|series=Sons of Anarchy|series-link=Sons of Anarchy|network=[[FX (TV channel)|FX]]|airdate=September 6, 2011|season=4|number=1}}</ref> لە وەرزی حەوتەمدا، وەیین ئەنسەر، بەڕێوەبەری خانەنشینکراوی پۆلیسی چارمینگ، جاکس بەم شێوەیە وەسف دەکات: «تۆقێنەرە، بەقەد ئەوەی مەترسیدارە ھێندەش ژیرە».<ref name="Toil and Till">{{Cite episode|title=Toil and Till|episode-link=Sons of Anarchy (season 7)#ep2|series=Sons of Anarchy|series-link=Sons of Anarchy|network=[[FX (TV channel)|FX]]|airdate=September 16, 2014|season=7|number=2}}</ref> تا کۆتایی زنجیرەکە، ژمارەی کوژراوانی دەستی جاکس گەیشتە ٤٦ کەس.<ref>{{cite web |last1=Ornos |first1=Riza |date=13 January 2015 |url=https://www.ibtimes.com.au/sons-anarchy-series-finale-jax-tellers-body-count-samcro-153-murders-1410044 |access-date=16 July 2021 |website=ibtimes.com.au |title="Sons of Anarchy" Series Finale: Jax Teller's Body Count, SAMCRO 153 Murders |publisher=[[International Business Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> [[پۆل:جگەرەکێشە خەیاڵییەکان]] [[پۆل:ژنکوژی خەیاڵی]] [[پۆل:خۆکوشتنی خەیاڵی]] nd0l5mb3cb7d8q2jy70c3lxvhqet5dd 1623981 1623980 2026-08-12T16:44:52Z DiyarKamaran 50583 1623981 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = جاکسۆن ناتانیێل جاکس تێلەر |ناسراوە بە = جاکی<br />کوڕە جاکی<br />شازادە<br />پاشا |پیشە = یانەی ماتۆڕسکیل |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٧ی تەممووزی ١٩٧٨ |شوێنی لەدایکبوون = چارمینگ، کالیفۆرنیا |وێنە = Charlie Hunnam by Gage Skidmore.jpg }} '''جاکسۆن ناتانیێل «جاکس» تێلەر''' کەسایەتییەکی سەرەکی و پاڵەوانی زنجیرەی ''کوڕانی ئاژاوە''یە، کە لەلایەن ئەکتەر '''چارلی ھۆنامەوە''' ڕۆڵی تێدا دەگێڕدرێت. ئەندامی یانەیەکی ماتۆڕسواریی دەرەوەی یاسایە؛ زنجیرەکە وەک جێگری سەرۆک و دواتر وەک سەرۆکی یانەی ماتۆڕسواریی کوڕانی ئاژاوە باس دەکات، کە بنکەیان لە شارۆچکەیەکە بە ناوی چارمینگ لە [[کالیفۆرنیا|ویلایەتی کالیفۆرنیا]]یە. ئەو کوڕی یەکێک لە ئەندامە دامەزرێنەرەکانی یانەکەیە بە ناوی جۆن تێلەر.<ref>{{cite web |url=http://www.fxnetworks.com/soa/about |archive-url=https://web.archive.org/web/20120826231638/http://www.fxnetworks.com/soa/about |archive-date=August 26, 2012 |access-date=September 4, 2012 |publisher=FX Networks |title=About the show: Sons of Anarchy |url-status=dead}}</ref> == کەسایەتی == جاکس تێلەر لە ساڵی ١٩٧٨ لە جۆن و جێما تێلەر لەدایک بووە.<ref>{{cite web |last1=Tyler |first1=Adrienne |date=19 December 2020 |url=https://screenrant.com/sons-anarchy-jax-teller-age-start-finish-death/ |website=[[Screen Rant]] |title=Sons of Anarchy: How Old Jax Was At The Beginning & End}}</ref> ئەو لەناو جیهانی سامکرۆدا (SAMCRO) گەورە بوو، چونکە باوکی کە سەربازێکی دێرینی [[شەڕی ڤیێتنام]] بوو، دامەزرێنەر و سەرۆکی یانەکە بوو. جۆن تێلەر لە ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٩٣ لە ڕووداوێکی ھاتوچۆدا گیانی لەدەستدا، سەرکردایەتیی سامکرۆ گواسترایەوە بۆ کلەی مۆرۆ کە دواتر ھاوژینی لەگەڵ جێما کرد و بووە باوەپیاوی جاکس.<ref name="Out">{{Cite episode|title=Out|episode-link=Sons of Anarchy (season 4)#ep1|series=Sons of Anarchy|series-link=Sons of Anarchy|network=[[FX (TV channel)|FX]]|airdate=September 6, 2011|season=4|number=1}}</ref> لە وەرزی حەوتەمدا، وەیین ئەنسەر، بەڕێوەبەری خانەنشینکراوی پۆلیسی چارمینگ، جاکس بەم شێوەیە وەسف دەکات: «تۆقێنەرە، بەقەد ئەوەی مەترسیدارە ھێندەش ژیرە».<ref name="Toil and Till">{{Cite episode|title=Toil and Till|episode-link=Sons of Anarchy (season 7)#ep2|series=Sons of Anarchy|series-link=Sons of Anarchy|network=[[FX (TV channel)|FX]]|airdate=September 16, 2014|season=7|number=2}}</ref> تا کۆتایی زنجیرەکە، ژمارەی کوژراوانی دەستی جاکس گەیشتە ٤٦ کەس.<ref>{{cite web |last1=Ornos |first1=Riza |date=13 January 2015 |url=https://www.ibtimes.com.au/sons-anarchy-series-finale-jax-tellers-body-count-samcro-153-murders-1410044 |access-date=16 July 2021 |website=ibtimes.com.au |title="Sons of Anarchy" Series Finale: Jax Teller's Body Count, SAMCRO 153 Murders |publisher=[[International Business Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> [[پۆل:جگەرەکێشە خەیاڵییەکان]] [[پۆل:ژنکوژی خەیاڵی]] [[پۆل:خۆکوشتنی خەیاڵی]] f1287vpo1ihhnbab8d2kc0nzoyrzhgy 1623982 1623981 2026-08-12T16:47:04Z DiyarKamaran 50583 1623982 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = جاکسۆن ناتانیێل جاکس تێلەر |ناسراوە بە = جاکی<br />کوڕە جاکی<br />شازادە<br />پاشا |پیشە = یانەی ماتۆڕسکیل |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٧ی تەممووزی ١٩٧٨ |شوێنی لەدایکبوون = چارمینگ، کالیفۆرنیا |وێنە = Charlie Hunnam by Gage Skidmore.jpg }} '''جاکسۆن ناتانیێل «جاکس» تێلەر''' کەسایەتییەکی سەرەکی و پاڵەوانی زنجیرەی ''کوڕانی ئاژاوە''یە، کە لەلایەن ئەکتەر '''چارلی ھۆنامەوە''' ڕۆڵی تێدا دەگێڕدرێت. ئەندامی یانەیەکی ماتۆڕسواریی دەرەوەی یاسایە؛ زنجیرەکە وەک جێگری سەرۆک و دواتر وەک سەرۆکی یانەی ماتۆڕسواریی کوڕانی ئاژاوە باس دەکات، کە بنکەیان لە شارۆچکەیەکە بە ناوی چارمینگ لە [[کالیفۆرنیا|ویلایەتی کالیفۆرنیا]]یە. ئەو کوڕی یەکێک لە ئەندامە دامەزرێنەرەکانی یانەکەیە بە ناوی جۆن تێلەر.<ref>{{cite web |url=http://www.fxnetworks.com/soa/about |archive-url=https://web.archive.org/web/20120826231638/http://www.fxnetworks.com/soa/about |archive-date=August 26, 2012 |access-date=September 4, 2012 |publisher=FX Networks |title=About the show: Sons of Anarchy |url-status=dead}}</ref> == کەسایەتی == جاکس تێلەر لە ساڵی ١٩٧٨ لە جۆن و جێما تێلەر لەدایک بووە.<ref>{{cite web |last1=Tyler |first1=Adrienne |date=19 December 2020 |url=https://screenrant.com/sons-anarchy-jax-teller-age-start-finish-death/ |website=[[Screen Rant]] |title=Sons of Anarchy: How Old Jax Was At The Beginning & End}}</ref> ئەو لەناو جیهانی سامکرۆدا (SAMCRO) گەورە بوو، چونکە باوکی کە سەربازێکی دێرینی [[شەڕی ڤیێتنام]] بوو، دامەزرێنەر و سەرۆکی یانەکە بوو. جۆن تێلەر لە ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٩٣ لە ڕووداوێکی ھاتوچۆدا گیانی لەدەستدا، سەرکردایەتیی سامکرۆ گواسترایەوە بۆ کلەی مۆرۆ کە دواتر ھاوژینی لەگەڵ جێما کرد.<ref name="Out">{{Cite episode|title=Out|episode-link=Sons of Anarchy (season 4)#ep1|series=Sons of Anarchy|series-link=Sons of Anarchy|network=[[FX (TV channel)|FX]]|airdate=September 6, 2011|season=4|number=1}}</ref> لە وەرزی حەوتەمدا، وەیین ئەنسەر، بەڕێوەبەری خانەنشینکراوی پۆلیسی چارمینگ، جاکس بەم شێوەیە وەسف دەکات: «تۆقێنەرە، بەقەد ئەوەی مەترسیدارە ھێندەش ژیرە».<ref name="Toil and Till">{{Cite episode|title=Toil and Till|episode-link=Sons of Anarchy (season 7)#ep2|series=Sons of Anarchy|series-link=Sons of Anarchy|network=[[FX (TV channel)|FX]]|airdate=September 16, 2014|season=7|number=2}}</ref> تا کۆتایی زنجیرەکە، ژمارەی کوژراوانی دەستی جاکس گەیشتە ٤٦ کەس.<ref>{{cite web |last1=Ornos |first1=Riza |date=13 January 2015 |url=https://www.ibtimes.com.au/sons-anarchy-series-finale-jax-tellers-body-count-samcro-153-murders-1410044 |access-date=16 July 2021 |website=ibtimes.com.au |title="Sons of Anarchy" Series Finale: Jax Teller's Body Count, SAMCRO 153 Murders |publisher=[[International Business Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> [[پۆل:جگەرەکێشە خەیاڵییەکان]] [[پۆل:ژنکوژی خەیاڵی]] [[پۆل:خۆکوشتنی خەیاڵی]] 0nyulxxpp4xj1sbpbidclqhm8k55xs8 1623983 1623982 2026-08-12T16:55:00Z DiyarKamaran 50583 1623983 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = جاکسۆن ناتانیێل جاکس تێلەر | ناسراوە بە = جاکی<br />کوڕە جاکی<br />شازادە<br />پاشا | پیشە = یانەی ماتۆڕسکیل | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٧ی تەممووزی ١٩٧٨ | شوێنی لەدایکبوون = چارمینگ، کالیفۆرنیا | وێنە = Charlie Hunnam by Gage Skidmore.jpg }} '''جاکسۆن ناتانیێل «جاکس» تێلەر''' کەسایەتییەکی سەرەکی و پاڵەوانی زنجیرەی ''کوڕە ئاژاوە گێڕەکان''ە، کە لەلایەن ئەکتەر '''چارلی ھۆنامەوە''' ڕۆڵی تێدا دەگێڕدرێت. ئەندامی یانەیەکی ماتۆڕسواریی دەرەوەی یاسایە؛ زنجیرەکە وەک جێگری سەرۆک و دواتر وەک سەرۆکی یانەی ماتۆڕسواریی کوڕە ئاژاوە گێڕەکان باس دەکات، کە بنکەیان لە شارۆچکەیەکە بە ناوی چارمینگ لە [[کالیفۆرنیا|ویلایەتی کالیفۆرنیا]]یە. ئەو کوڕی یەکێک لە ئەندامە دامەزرێنەرەکانی یانەکەیە بە ناوی جۆن تێلەر.<ref>{{cite web |url=http://www.fxnetworks.com/soa/about |archive-url=https://web.archive.org/web/20120826231638/http://www.fxnetworks.com/soa/about |archive-date=August 26, 2012 |access-date=September 4, 2012 |publisher=FX Networks |title=About the show: Sons of Anarchy |url-status=dead}}</ref> == کەسایەتی == جاکس تێلەر لە ساڵی ١٩٧٨ لە جۆن و جێما تێلەر لەدایک بووە.<ref>{{cite web |last1=Tyler |first1=Adrienne |date=19 December 2020 |url=https://screenrant.com/sons-anarchy-jax-teller-age-start-finish-death/ |website=[[Screen Rant]] |title=Sons of Anarchy: How Old Jax Was At The Beginning & End}}</ref> ئەو لەناو جیھانی سامکرۆدا (SAMCRO) گەورە بوو، چونکە باوکی کە سەربازێکی دێرینی [[شەڕی ڤیێتنام]] بوو، دامەزرێنەر و سەرۆکی یانەکە بوو. جۆن تێلەر لە ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٩٣ لە ڕووداوێکی ھاتوچۆدا گیانی لەدەستدا، و سەرکردایەتیی سامکرۆ گواسترایەوە بۆ کلەی مۆرۆ کە دواتر ھاوسەرگیری لەگەڵ جێما کرد.<ref name="Out">{{Cite episode|title=Out|episode-link=Sons of Anarchy (season 4)#ep1|series=Sons of Anarchy|series-link=Sons of Anarchy|network=[[FX (TV channel)|FX]]|date=September 6, 2011|season=4|number=1}}</ref> لە وەرزی حەوتەمدا، وەیین ئەنسەر، بەڕێوەبەری خانەنشینکراوی پۆلیسی چارمینگ، جاکس بەم شێوەیە وەسف دەکات: «تۆقێنەرە، بەقەد ئەوەی مەترسیدارە ھێندەش ژیرە».<ref name="Toil and Till">{{Cite episode|title=Toil and Till|episode-link=Sons of Anarchy (season 7)#ep2|series=Sons of Anarchy|series-link=Sons of Anarchy|network=[[FX (TV channel)|FX]]|airdate=September 16, 2014|season=7|number=2}}</ref> تا کۆتایی زنجیرەکە، ژمارەی کوژراوانی دەستی جاکس گەیشتە ٤٦ کەس.<ref>{{cite web |last1=Ornos |first1=Riza |date=13 January 2015 |url=https://www.ibtimes.com.au/sons-anarchy-series-finale-jax-tellers-body-count-samcro-153-murders-1410044 |access-date=16 July 2021 |website=ibtimes.com.au |title="Sons of Anarchy" Series Finale: Jax Teller's Body Count, SAMCRO 153 Murders |publisher=[[International Business Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> [[پۆل:جگەرەکێشە خەیاڵییەکان]] [[پۆل:ژنکوژی خەیاڵی]] [[پۆل:خۆکوشتنی خەیاڵی]] 8vtl0bdl0vge355sifxdov07ebg8szl 1623984 1623983 2026-08-12T16:56:41Z DiyarKamaran 50583 1623984 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = جاکسۆن ناتانیێل جاکس تێلەر | ناسراوە بە = جاکی<br />کوڕە جاکی<br />شازادە<br />پاشا | پیشە = یانەی ماتۆڕسکیل | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٧ی تەممووزی ١٩٧٨ | شوێنی لەدایکبوون = چارمینگ، کالیفۆرنیا | وێنە = Charlie Hunnam by Gage Skidmore.jpg }} '''جاکسۆن ناتانیێل «جاکس» تێلەر''' کەسایەتییەکی سەرەکی و پاڵەوانی زنجیرەی ''کوڕە ئاژاوە گێڕەکان''ە، کە لەلایەن ئەکتەر '''چارلی ھۆنامەوە''' ڕۆڵی تێدا دەگێڕدرێت. ئەندامی یانەیەکی ماتۆڕسواریی دەرەوەی یاسایە؛ زنجیرەکە وەک جێگری سەرۆک و دواتر وەک سەرۆکی یانەی ماتۆڕسواریی کوڕە ئاژاوە گێڕەکان باس دەکات، کە بنکەیان لە شارۆچکەیەکە بە ناوی چارمینگ لە [[کالیفۆرنیا|ویلایەتی کالیفۆرنیا]]یە. ئەو کوڕی یەکێک لە ئەندامە دامەزرێنەرەکانی یانەکەیە بە ناوی جۆن تێلەر.<ref>{{cite web |url=http://www.fxnetworks.com/soa/about |archive-url=https://web.archive.org/web/20120826231638/http://www.fxnetworks.com/soa/about |archive-date=2012-08-26 |access-date=2012-09-04 |publisher=FX Networks |title=About the show: Sons of Anarchy |url-status=dead}}</ref> == کەسایەتی == جاکس تێلەر لە ساڵی ١٩٧٨ لە جۆن و جێما تێلەر لەدایک بووە.<ref>{{cite web |last1=Tyler |first1=Adrienne |date=2020-12-19 |url=https://screenrant.com/sons-anarchy-jax-teller-age-start-finish-death/ |website=[[Screen Rant]] |title=Sons of Anarchy: How Old Jax Was At The Beginning & End}}</ref> ئەو لەناو جیهانی سامکرۆدا (SAMCRO) گەورە بوو، چونکە باوکی کە سەربازێکی دێرینی [[شەڕی ڤیێتنام]] بوو، دامەزرێنەر و سەرۆکی یانەکە بوو. جۆن تێلەر لە ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٩٣ لە ڕووداوێکی ھاتوچۆدا گیانی لەدەستدا، و سەرکردایەتیی سامکرۆ گواسترایەوە بۆ کلەی مۆرۆ کە دواتر ھاوسەرگیری لەگەڵ جێما کرد.<ref name="Out">{{Cite episode|title=Out|episode-link=Sons of Anarchy (season 4)#ep1|series=Sons of Anarchy|series-link=Sons of Anarchy|network=[[FX (TV channel)|FX]]|date=2011-09-06|season=4|number=1}}</ref> لە وەرزی حەوتەمدا، وەیین ئەنسەر، بەڕێوەبەری خانەنشینکراوی پۆلیسی چارمینگ، جاکس بەم شێوەیە وەسف دەکات: «تۆقێنەرە، بەقەد ئەوەی مەترسیدارە ھێندەش ژیرە».<ref name="Toil and Till">{{Cite episode|title=Toil and Till|episode-link=Sons of Anarchy (season 7)#ep2|series=Sons of Anarchy|series-link=Sons of Anarchy|network=[[FX (TV channel)|FX]]|date=2014-09-16|season=7|number=2}}</ref> تا کۆتایی زنجیرەکە، ژمارەی کوژراوانی دەستی جاکس گەیشتە ٤٦ کەس.<ref>{{cite web |last1=Ornos |first1=Riza |date=2015-01-13 |url=https://www.ibtimes.com.au/sons-anarchy-series-finale-jax-tellers-body-count-samcro-153-murders-1410044 |access-date=2021-07-16 |website=ibtimes.com.au |title="Sons of Anarchy" Series Finale: Jax Teller's Body Count, SAMCRO 153 Murders |publisher=[[International Business Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> [[پۆل:جگەرەکێشە خەیاڵییەکان]] [[پۆل:ژنکوژی خەیاڵی]] [[پۆل:خۆکوشتنی خەیاڵی]] fp6ougseqq8vzx2a841zkyqlw03awcj 1623986 1623984 2026-08-12T16:57:59Z DiyarKamaran 50583 1623986 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = جاکسۆن ناتانیێل جاکس تێلەر | ناسراوە بە = جاکی<br />کوڕە جاکی<br />شازادە<br />پاشا | پیشە = یانەی ماتۆڕسکیل | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٧ی تەممووزی ١٩٧٨ | شوێنی لەدایکبوون = چارمینگ، کالیفۆرنیا | وێنە = Charlie Hunnam by Gage Skidmore.jpg }} '''جاکسۆن ناتانیێل «جاکس» تێلەر''' کەسایەتییەکی سەرەکی و پاڵەوانی زنجیرەی ''کوڕە ئاژاوە گێڕەکان''ە، کە لەلایەن ئەکتەر '''چارلی ھۆنامەوە''' ڕۆڵی تێدا دەگێڕدرێت. ئەندامی یانەیەکی ماتۆڕسواریی دەرەوەی یاسایە؛ زنجیرەکە وەک جێگری سەرۆک و دواتر وەک سەرۆکی یانەی ماتۆڕسواریی کوڕە ئاژاوە گێڕەکان باس دەکات، کە بنکەیان لە شارۆچکەیەکە بە ناوی چارمینگ لە [[کالیفۆرنیا|ویلایەتی کالیفۆرنیا]]یە. ئەو کوڕی یەکێک لە ئەندامە دامەزرێنەرەکانی یانەکەیە بە ناوی جۆن تێلەر.<ref>{{cite web |url=http://www.fxnetworks.com/soa/about |archive-url=https://web.archive.org/web/20120826231638/http://www.fxnetworks.com/soa/about |archive-date=2012-08-26 |access-date=2012-09-04 |publisher=FX Networks |title=About the show: Sons of Anarchy |url-status=dead}}</ref> == کەسایەتی == جاکس تێلەر لە ساڵی ١٩٧٨ لە جۆن و جێما تێلەر لەدایک بووە.<ref>{{cite web |last1=Tyler |first1=Adrienne |date=2020-12-19 |url=https://screenrant.com/sons-anarchy-jax-teller-age-start-finish-death/ |website=[[Screen Rant]] |title=Sons of Anarchy: How Old Jax Was At The Beginning & End}}</ref> ئەو لەناو جیھانی سامکرۆدا (SAMCRO) گەورە بوو، چونکە باوکی کە سەربازێکی دێرینی [[شەڕی ڤیێتنام]] بوو، دامەزرێنەر و سەرۆکی یانەکە بوو. جۆن تێلەر لە ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٩٣ لە ڕووداوێکی ھاتوچۆدا گیانی لەدەستدا، و سەرکردایەتیی سامکرۆ گواسترایەوە بۆ کلەی مۆرۆ کە دواتر ھاوسەرگیری لەگەڵ جێما کرد.<ref name="Out">{{Cite episode|title=Out|episode-link=Sons of Anarchy (season 4)#ep1|series=Sons of Anarchy|series-link=Sons of Anarchy|network=[[FX (TV channel)|FX]]|date=2011-09-06|season=4|number=1}}</ref> لە وەرزی حەوتەمدا، وەیین ئەنسەر، بەڕێوەبەری خانەنشینکراوی پۆلیسی چارمینگ، جاکس بەم شێوەیە وەسف دەکات: «تۆقێنەرە، بەقەد ئەوەی مەترسیدارە ھێندەش ژیرە».<ref name="Toil and Till">{{Cite episode|title=Toil and Till|episode-link=Sons of Anarchy (season 7)#ep2|series=Sons of Anarchy|series-link=Sons of Anarchy|network=[[FX (TV channel)|FX]]|date=2014-09-16|season=7|number=2}}</ref> تا کۆتایی زنجیرەکە، ژمارەی کوژراوانی دەستی جاکس گەیشتە ٤٦ کەس.<ref>{{cite web |last1=Ornos |first1=Riza |date=2015-01-13 |url=https://www.ibtimes.com.au/sons-anarchy-series-finale-jax-tellers-body-count-samcro-153-murders-1410044 |access-date=2021-07-16 |website=ibtimes.com.au |title="Sons of Anarchy" Series Finale: Jax Teller's Body Count, SAMCRO 153 Murders |publisher=[[International Business Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> [[پۆل:جگەرەکێشە خەیاڵییەکان]] [[پۆل:ژنکوژی خەیاڵی]] [[پۆل:خۆکوشتنی خەیاڵی]] fd2d1l1rnywdus5snl8vv3g7qrh0mdx 1623987 1623986 2026-08-12T17:01:34Z DiyarKamaran 50583 1623987 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = جاکسۆن ناتانیێل جاکس تێلەر | ناسراوە بە = جاکی<br />کوڕە جاکی<br />شازادە<br />پاشا | پیشە = یانەی ماتۆڕسکیل | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٧ی تەممووزی ١٩٧٨ | شوێنی لەدایکبوون = چارمینگ، کالیفۆرنیا | وێنە = Charlie Hunnam by Gage Skidmore.jpg }} '''جاکسۆن ناتانیێل «جاکس» تێلەر''' کەسایەتییەکی سەرەکی و پاڵەوانی زنجیرەی ''[[کوڕەکانی ئاژاوە]]''، کە لەلایەن ئەکتەر '''چارلی ھۆنامەوە''' ڕۆڵی تێدا دەگێڕدرێت. ئەندامی یانەیەکی ماتۆڕسواریی دەرەوەی یاسایە؛ زنجیرەکە وەک جێگری سەرۆک و دواتر وەک سەرۆکی یانەی ماتۆڕسواریی ''کوڕەکانی ئاژاوە'' باس دەکات، کە بنکەیان لە شارۆچکەیەکە بە ناوی چارمینگ لە [[کالیفۆرنیا|ویلایەتی کالیفۆرنیا]]یە. ئەو کوڕی یەکێک لە ئەندامە دامەزرێنەرەکانی یانەکەیە بە ناوی جۆن تێلەر.<ref>{{cite web |url=http://www.fxnetworks.com/soa/about |archive-url=https://web.archive.org/web/20120826231638/http://www.fxnetworks.com/soa/about |archive-date=2012-08-26 |access-date=2012-09-04 |publisher=FX Networks |title=About the show: Sons of Anarchy |url-status=dead}}</ref> == کەسایەتی == جاکس تێلەر لە ساڵی ١٩٧٨ لە جۆن و جێما تێلەر لەدایک بووە.<ref>{{cite web |last1=Tyler |first1=Adrienne |date=2020-12-19 |url=https://screenrant.com/sons-anarchy-jax-teller-age-start-finish-death/ |website=[[Screen Rant]] |title=Sons of Anarchy: How Old Jax Was At The Beginning & End}}</ref> ئەو لەناو جیھانی سامکرۆدا (SAMCRO) گەورە بوو، چونکە باوکی کە سەربازێکی دێرینی [[شەڕی ڤیێتنام]] بوو، دامەزرێنەر و سەرۆکی یانەکە بوو. جۆن تێلەر لە ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٩٣ لە ڕووداوێکی ھاتوچۆدا گیانی لەدەستدا، و سەرکردایەتیی سامکرۆ گواسترایەوە بۆ کلەی مۆرۆ کە دواتر ھاوسەرگیری لەگەڵ جێما کرد.<ref name="Out">{{Cite episode|title=Out|episode-link=Sons of Anarchy (season 4)#ep1|series=Sons of Anarchy|series-link=Sons of Anarchy|network=[[FX (TV channel)|FX]]|date=2011-09-06|season=4|number=1}}</ref> لە وەرزی حەوتەمدا، وەیین ئەنسەر، بەڕێوەبەری خانەنشینکراوی پۆلیسی چارمینگ، جاکس بەم شێوەیە وەسف دەکات: «تۆقێنەرە، بەقەد ئەوەی مەترسیدارە ھێندەش ژیرە».<ref name="Toil and Till">{{Cite episode|title=Toil and Till|episode-link=Sons of Anarchy (season 7)#ep2|series=Sons of Anarchy|series-link=Sons of Anarchy|network=[[FX (TV channel)|FX]]|date=2014-09-16|season=7|number=2}}</ref> تا کۆتایی زنجیرەکە، ژمارەی کوژراوانی دەستی جاکس گەیشتە ٤٦ کەس.<ref>{{cite web |last1=Ornos |first1=Riza |date=2015-01-13 |url=https://www.ibtimes.com.au/sons-anarchy-series-finale-jax-tellers-body-count-samcro-153-murders-1410044 |access-date=2021-07-16 |website=ibtimes.com.au |title="Sons of Anarchy" Series Finale: Jax Teller's Body Count, SAMCRO 153 Murders |publisher=[[International Business Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> [[پۆل:جگەرەکێشە خەیاڵییەکان]] [[پۆل:ژنکوژی خەیاڵی]] [[پۆل:خۆکوشتنی خەیاڵی]] bxrm3gqkqacltl0lecfj34pb6p2jdtj 1623989 1623987 2026-08-12T17:05:36Z DiyarKamaran 50583 1623989 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = جاکسۆن ناتانیێل جاکس تێلەر | ناسراوە بە = جاکی<br />کوڕە جاکی<br />شازادە<br />پاشا | پیشە = یانەی ماتۆڕسکیل | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٧ی تەممووزی ١٩٧٨ | شوێنی لەدایکبوون = چارمینگ، کالیفۆرنیا | وێنە = Charlie Hunnam by Gage Skidmore.jpg }} '''جاکسۆن ناتانیێل «جاکس» تێلەر''' کەسایەتییەکی سەرەکی و پاڵەوانی زنجیرەی ''[[کوڕەکانی ئاژاوە]]''، کە لەلایەن ئەکتەر '''چارلی ھۆنامەوە''' ڕۆڵی تێدا دەگێڕدرێت. ئەندامی یانەیەکی ماتۆڕسواریی دەرەوەی یاسایە؛ زنجیرەکە وەک جێگری سەرۆک و دواتر وەک سەرۆکی یانەی ماتۆڕسواریی ''کوڕەکانی ئاژاوە'' باس دەکات، کە بنکەیان لە شارۆچکەیەکە بە ناوی چارمینگ لە [[کالیفۆرنیا|ویلایەتی کالیفۆرنیا]]یە. ئەو کوڕی یەکێک لە ئەندامە دامەزرێنەرەکانی یانەکەیە بە ناوی جۆن تێلەر.<ref>{{cite web |url=http://www.fxnetworks.com/soa/about |archive-url=https://web.archive.org/web/20120826231638/http://www.fxnetworks.com/soa/about |archive-date=2012-08-26 |access-date=2012-09-04 |publisher=FX Networks |title=About the show: Sons of Anarchy |url-status=dead}}</ref> == کەسایەتی == ‎جاکس تێڵەر لە ساڵی ١٩٧٨ لە جۆن و جێما تێلەر لەدایک بووە.<ref>{{cite web |last1=Tyler |first1=Adrienne |date=2020-12-19 |url=https://screenrant.com/sons-anarchy-jax-teller-age-start-finish-death/ |website=[[Screen Rant]] |title=Sons of Anarchy: How Old Jax Was At The Beginning & End}}</ref> ئەو لەناو جیھانی سامکرۆدا (SAMCRO) گەورە بوو، چونکە باوکی کە سەربازێکی دێرینی [[شەڕی ڤیێتنام]] بوو، دامەزرێنەر و سەرۆکی یانەکە بوو. جۆن تێلەر لە ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٩٣ لە ڕووداوێکی ھاتوچۆدا گیانی لەدەستدا، و سەرکردایەتیی سامکرۆ گواسترایەوە بۆ کلەی مۆرۆ کە دواتر ھاوسەرگیری لەگەڵ جێما کرد.<ref name="Out">{{Cite episode|title=Out|episode-link=Sons of Anarchy (season 4)#ep1|series=Sons of Anarchy|series-link=Sons of Anarchy|network=[[FX (TV channel)|FX]]|date=2011-09-06|season=4|number=1}}</ref> لە وەرزی حەوتەمدا، وەیین ئەنسەر، بەڕێوەبەری خانەنشینکراوی پۆلیسی چارمینگ، جاکس بەم شێوەیە وەسف دەکات: «تۆقێنەرە، بەقەد ئەوەی مەترسیدارە ھێندەش ژیرە».<ref name="Toil and Till">{{Cite episode|title=Toil and Till|episode-link=Sons of Anarchy (season 7)#ep2|series=Sons of Anarchy|series-link=Sons of Anarchy|network=[[FX (TV channel)|FX]]|date=2014-09-16|season=7|number=2}}</ref> تا کۆتایی زنجیرەکە، ژمارەی کوژراوانی دەستی جاکس گەیشتە ٤٦ کەس.<ref>{{cite web |last1=Ornos |first1=Riza |date=2015-01-13 |url=https://www.ibtimes.com.au/sons-anarchy-series-finale-jax-tellers-body-count-samcro-153-murders-1410044 |access-date=2021-07-16 |website=ibtimes.com.au |title="Sons of Anarchy" Series Finale: Jax Teller's Body Count, SAMCRO 153 Murders |publisher=[[International Business Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> [[پۆل:جگەرەکێشە خەیاڵییەکان]] [[پۆل:ژنکوژی خەیاڵی]] [[پۆل:خۆکوشتنی خەیاڵی]] mbe54idtmbd0e0ptj2w4c7moydmkih1 1623990 1623989 2026-08-12T17:05:57Z DiyarKamaran 50583 DiyarKamaran پەڕەی [[جاکس تێلەر]]ی گواستەوە بۆ [[جاکس تێڵەر]]: ناوی شیاوتر 1623989 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = جاکسۆن ناتانیێل جاکس تێلەر | ناسراوە بە = جاکی<br />کوڕە جاکی<br />شازادە<br />پاشا | پیشە = یانەی ماتۆڕسکیل | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٧ی تەممووزی ١٩٧٨ | شوێنی لەدایکبوون = چارمینگ، کالیفۆرنیا | وێنە = Charlie Hunnam by Gage Skidmore.jpg }} '''جاکسۆن ناتانیێل «جاکس» تێلەر''' کەسایەتییەکی سەرەکی و پاڵەوانی زنجیرەی ''[[کوڕەکانی ئاژاوە]]''، کە لەلایەن ئەکتەر '''چارلی ھۆنامەوە''' ڕۆڵی تێدا دەگێڕدرێت. ئەندامی یانەیەکی ماتۆڕسواریی دەرەوەی یاسایە؛ زنجیرەکە وەک جێگری سەرۆک و دواتر وەک سەرۆکی یانەی ماتۆڕسواریی ''کوڕەکانی ئاژاوە'' باس دەکات، کە بنکەیان لە شارۆچکەیەکە بە ناوی چارمینگ لە [[کالیفۆرنیا|ویلایەتی کالیفۆرنیا]]یە. ئەو کوڕی یەکێک لە ئەندامە دامەزرێنەرەکانی یانەکەیە بە ناوی جۆن تێلەر.<ref>{{cite web |url=http://www.fxnetworks.com/soa/about |archive-url=https://web.archive.org/web/20120826231638/http://www.fxnetworks.com/soa/about |archive-date=2012-08-26 |access-date=2012-09-04 |publisher=FX Networks |title=About the show: Sons of Anarchy |url-status=dead}}</ref> == کەسایەتی == ‎جاکس تێڵەر لە ساڵی ١٩٧٨ لە جۆن و جێما تێلەر لەدایک بووە.<ref>{{cite web |last1=Tyler |first1=Adrienne |date=2020-12-19 |url=https://screenrant.com/sons-anarchy-jax-teller-age-start-finish-death/ |website=[[Screen Rant]] |title=Sons of Anarchy: How Old Jax Was At The Beginning & End}}</ref> ئەو لەناو جیھانی سامکرۆدا (SAMCRO) گەورە بوو، چونکە باوکی کە سەربازێکی دێرینی [[شەڕی ڤیێتنام]] بوو، دامەزرێنەر و سەرۆکی یانەکە بوو. جۆن تێلەر لە ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٩٣ لە ڕووداوێکی ھاتوچۆدا گیانی لەدەستدا، و سەرکردایەتیی سامکرۆ گواسترایەوە بۆ کلەی مۆرۆ کە دواتر ھاوسەرگیری لەگەڵ جێما کرد.<ref name="Out">{{Cite episode|title=Out|episode-link=Sons of Anarchy (season 4)#ep1|series=Sons of Anarchy|series-link=Sons of Anarchy|network=[[FX (TV channel)|FX]]|date=2011-09-06|season=4|number=1}}</ref> لە وەرزی حەوتەمدا، وەیین ئەنسەر، بەڕێوەبەری خانەنشینکراوی پۆلیسی چارمینگ، جاکس بەم شێوەیە وەسف دەکات: «تۆقێنەرە، بەقەد ئەوەی مەترسیدارە ھێندەش ژیرە».<ref name="Toil and Till">{{Cite episode|title=Toil and Till|episode-link=Sons of Anarchy (season 7)#ep2|series=Sons of Anarchy|series-link=Sons of Anarchy|network=[[FX (TV channel)|FX]]|date=2014-09-16|season=7|number=2}}</ref> تا کۆتایی زنجیرەکە، ژمارەی کوژراوانی دەستی جاکس گەیشتە ٤٦ کەس.<ref>{{cite web |last1=Ornos |first1=Riza |date=2015-01-13 |url=https://www.ibtimes.com.au/sons-anarchy-series-finale-jax-tellers-body-count-samcro-153-murders-1410044 |access-date=2021-07-16 |website=ibtimes.com.au |title="Sons of Anarchy" Series Finale: Jax Teller's Body Count, SAMCRO 153 Murders |publisher=[[International Business Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> [[پۆل:جگەرەکێشە خەیاڵییەکان]] [[پۆل:ژنکوژی خەیاڵی]] [[پۆل:خۆکوشتنی خەیاڵی]] mbe54idtmbd0e0ptj2w4c7moydmkih1 0 212881 1623847 1623528 2026-08-12T12:09:11Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623847 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Arms of Bristol City Council.svg|وێنۆک]] ئەمانە کاتنامەی ڕووداوەکانی شاری [[بریستۆڵ]] بەدرێژاییی [[مێژوو]]. == پێش سەدەی ١٩ == * ٨٠٣ – دامەزراندنی پریۆری سانت جەیمس.<ref name=tymms1834/> * ١١٤٠ – ئابای سانت {{قت|ئۆگستین}} دامەزرا.<ref name=tymms1834/> * ١٢٩٠ – دەرکردنی جوولەکەکان.<ref name=roth2007>Roth, Cecil, and Joe Hallaby. "Bristol." Encyclopaedia Judaica. Ed. Michael Berenbaum and Fred Skolnik. 2nd ed. Vol. 4. Detroit: Macmillan Reference USA, 2007. 185–186. Gale Virtual Reference Library. Web. 1 October 2013</ref> * ١٢٩٢ – کڵێسای [[سانت مەری ڕێدکلیف]] دروست کرا.<ref name=haydn1910>{{بیرخستنەوەی کتێب|بڵاوکەرەوە=Ward, Lock & Co.|شوێن=London|سەردێڕ=Haydn's Dictionary of Dates|یەکەم=Benjamin|دوایین=Vincent|edition=25th|ڕێکەوت=١٩١٠|chapter=Bristol|chapter-url=https://archive.org/stream/haydnsdictionary00hayd#page/204/mode/1up|title-link=Haydn's Dictionary of Dates}}</ref> * ١٤٧٠ - دووبارە بنیاتنانەوەی کڵێسای سانت ستیڤن.<ref name=britannica1910/> * ١٥٠٤ – دروستکردنی [[کەنیسە سێ پاشای کۆڵن]].<ref name=britannica1910/> * ١٥٨٠ - [[مۆزەخانەی ڕید لۆج، بریستۆڵ|مۆزەخانەی ڕید لۆج]] دامەزرا. * ١٦٤٤ – قەڵا لە گردی سانت مایکل دووبارە دروستکرایەوە.<ref name=city-17th>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bristol.gov.uk/page/planning-and-building-regulations/bristol-through-ages|سەردێڕ=Bristol in the 17th Century|نووسەر=City Design Group|بڵاوکەرەوە=Bristol City Council|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}</ref> * ١٦٥٦- ڕووخاندنی قەڵای بریستۆڵ.<ref name=townsend1867>{{بیرخستنەوە|بڵاوکەرەوە=Frederick Warne & Co.|شوێن=London|نووسەر=George Henry Townsend|سەردێڕ=A Manual of Dates|ڕێکەوت=١٨٦٧|edition=2nd|chapter=Bristol|chapter-url=https://archive.org/stream/manualofdatesdic00townrich#page/172/mode/1up|بەستەری نووسەر=George Henry Townsend}}</ref> * ١٦٩١: کۆمپانیای بریستۆڵ بۆ ھەژاران دامەزرا.<ref name=city-17th/> * ١٧٠١ – دروستکردنی ھۆڵی بازرگانان.<ref name=tymms1834/> * ١٧٤٧ – بریستۆڵ بوو بە قەرەباڵغترین بەندەری بازرگانی کۆیلەکانی بەریتانیا.<ref name=bbc-sea>{{بیرخستنەوەی وێب|ئیش=British History Timeline|سەردێڕ=Empire and Sea Power|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/history/british/timeline/empireseapower_timeline_noflash.shtml|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}</ref> * ١٧٦٦ – کردنەوەی شانۆ.<ref name=tymms1834/> * ١٧٦٨ – دروستکردنی [[پردی بریستۆڵ]].<ref name=tymms1834/> * ١٧٦٩ - دووبارە دروستکردنەوەی کڵێسای سانت نیکۆلاس.<ref name=britannica1910/> == سەدەی ١٩ == * ١٨٠٩ – بەندەری بریستۆڵ دروست بوو.<ref name=britannica1910/> * ١٨١٠ – دروستکردنی [[ژووری بازرگانی، بریستۆڵ|ژووری بازرگانی]].<ref name=tymms1834/> * ١٨٢١ ** ژمارەی دانیشتووان: ٥٢٬٨٨٩ کەس.<ref name=tymms1834>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Samuel|دوایین=Tymms|شوێن=London|بڵاوکەرەوە=J.B. Nichols and Son|ساڵ=١٨٣٤|زنجیرە=The Family Topographer: Being a Compendious Account of the … Counties of England|oclc=٢١٢٧٩٤٠|بەرگ=٤|سەردێڕ=Oxford Circuit|chapter=Gloucestershire|chapter-url=https://archive.org/stream/familytopograph05tymmgoog#page/n62/mode/2up}}[http://www.worldcat.org/wcidentities/lccn-no2010-35269]</ref> ** [[جۆن ھۆروود]] بەھۆی کوشتنی ئەلیزا بالسۆمەوە ھەڵواسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The macabre world of books bound in human skin |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-27903742|ئیش=BBC News Magazine|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٤}}</ref> * ١٨٢٣ ** ژووری بازرگانی دامەزرا.<ref name=britannica1910/> ** [[مۆزەخانە و گەلەری ھونەری بریستۆڵ|مۆزەخانە و گەلەری ھونەری شاری بریستۆڵ]] دامەزرا. * ١٨٣٦ – کردنەوەی [[باخچەی ئاژەڵانی بریستۆڵ|باخچەی ئاژەڵناسیی]].<ref name=wyld1839>{{بیرخستنەوەی کتێب|شوێن=London|بڵاوکەرەوە=James Wyld|سەردێڕ=Great Western Railway Guide|ڕێکەوت=١٨٣٩|oclc=١٢٩٢٢٢١٢|chapter-url=https://archive.org/stream/greatwesternchel00wyld#page/208/mode/2up|chapter=Bristol}}</ref> * ١٨٤٠ – وێستگەی شەمەندەفەری بریستۆڵ تەمپڵ میدز کرایەوە.<ref name=britannica1910/> * ١٨٥٨ - کردنەوەی نەخۆشخانەی گشتی بریستۆڵ.<ref name=britannica1910/> * ١٨٦٢ – کردنەوەی کۆلێژی کلیفتۆن.<ref name=britannica1910/> * ١٨٦٤ – پردی ھەڵواسراو لە کلیفتۆن کرایەوە.<ref name=haydn1910/><ref name=britannica1910/> * ١٨٧١ - مۆزەخانە و کتێبخانەی بریستۆڵ دامەزرا.<ref name=Latimer19th1887>{{بیرخستنەوە|بڵاوکەرەوە = W. & F. Morgan |شوێن= Bristol |سەردێڕ = Annals of Bristol in the Nineteenth Century |نووسەر = John Latimer |ڕێکەوت = ١٨٨٧|oclc = ٢٩٩٦٦٢٠|ol = 23277646M}}</ref> * ١٨٧٣ – ئەنجومەنی بازرگانی بریستۆڵ دامەزرا.<ref name="large">David Large and Robert Whitefield (1973), ''[https://bristoltradesunioncouncil.files.wordpress.com/2014/11/bristoltradesunioncouncilhistory_1893_1973_rev1.pdf The Bristol Trades Council: 1873–1973]'', Bristol Branch of the Historical Association</ref> * ١٨٨٧ - کردنەوەی ماڵی بریستۆڵ بۆ سەگە ونبووەکان و برسییەکان.<ref>http://www.rspca-bristol.org.uk/dogs_and_cats_home/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180120170940/http://rspca-bristol.org.uk/dogs_and_cats_home/ |date=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ }}</ref> == سەدەی ٢٠ == * ١٩٠١ - ژمارەی دانیشتووان: ٣٢٨٩٤٥ کەس.<ref name=britannica1910>{{Cite EB1911|wstitle= Bristol (England) |volume= 4 | pages = 579–583}}</ref> * ١٩٠٦ – کردنەوەی کتێبخانەی گشتی بریستۆڵ.<ref name=britannica1910/> * ١٩٣٣ – کردنەوەی سینەمای گایتی.<ref name=cinema>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://cinematreasures.org/theaters/united-kingdom/england/bristol?status=all|سەردێڕ=Movie Theaters in Bristol, England|بڵاوکەرەوە=CinemaTreasures.org|شوێن=Los Angeles|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}</ref> * ١٩٣٨ – کردنەوەی سینەمای ڕیتز.<ref name=cinema/> * ١٩٥٨ – وێستگەی پاسی بریستۆڵ کرایەوە. == سەدەی ٢١ == * ٢٠٠١ – بینای نەخۆشخانەی شاھانەی بریستۆڵ بۆ منداڵان کرایەوە.<ref>[https://foundation.severndeanery.nhs.uk/about-us/trusts/university-hospitals-bristol-weston/ University Hospitals Bristol and Weston] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519042610/https://foundation.severndeanery.nhs.uk/about-us/trusts/university-hospitals-bristol-weston/ |date=١٩ی ئایاری ٢٠٢٢ }},.</ref> * ٢٠٠٦ – دروستکردنی قوتابخانەی سەوزی ڕێدلاند. * ٢٠١٠ – کردنەوەی پەیمانگای برونێل.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ssgreatbritain.org/brunel-institute/about-brunel-institute |سەردێڕ=About the Brunel Institute |بڵاوکەرەوە=Brunel's ss Great Britain |شوێن=Bristol |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی نیسانی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160407100844/http://www.ssgreatbritain.org/brunel-institute/about-brunel-institute |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * ٢٠٢٠ - تەقینەوەیەک لە کارگەیەکی پاککردنەوەی ئاوی پیس لە ئەڤۆنمۆس بووە ھۆی کوژرانی ٤ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-55173667|ئیش=BBC News|سەردێڕ=Avonmouth water works explosion: 'Multiple casualties' reported|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|شانشینی یەکگرتوو|کات}} {{پۆلی کۆمنز|Bristol}} [[پۆل:بریستۆڵ]] [[پۆل:کاتنامەکانی شارەکانی شانشینی یەکگرتوو|بریستۆڵ]] 2zlaf4bg9xjtu87d93q4lcam424flhh 0 212915 1623996 1437492 2026-08-12T19:28:58Z DiyarKamaran 50583 1623996 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=گەمارۆدانی قودس|image=[[File:ChristiansBeforeSaladin.jpg|250px]]|caption=تەسلیمبوونی خاچبەرستان بە سەڵاحەدین لە قودس، وێنەکێشان لەلایەن [[فرانسوا گویزۆت]] (١٨٨٣)|date=٢٠ی ئەیلوولی – ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ ({{Age in years, months, weeks and days|month1=09|day1=20 |year1=1187|month2=10|day2=2|year2=1187}})|place=[[ئورشەلیم]]|result=ئەییوبیەکان سەرکەوتن * کەوتنی [[شانشینی قودس]]|combatant1={{flagicon image|Flag of Ayyubid Dynasty.svg|size=20px}} [[دەوڵەتی ئەییووبی]]|combatant2={{flagicon image|Blason Royaume de Jérusalem.svg|border=no|size=15px}} [[شانشینی قودس]]<br/>{{flagicon image|Cross of the Knights Hospitaller.svg|border=no|size=15px}} [[شۆڕشگێرانی هۆسپتیلەر]]<br/>{{flagicon image|Knights Templar Cross.svg|border=no|size=15px}} [[سوارچاکانی پەرستگا]]|commander1={{flagicon image|Reconstruction of the Standard of the Sultan Saladin.svg|size=20px}} [[سەلاحەدینی ئەییووبی]]|commander2={{flagicon image|Blason maison d'Ibelin.svg|border=no|size=15px}} [[بالیان لە ئیبێلین]]<br/>{{flagicon image|Orde van het Heilig Graf Basis.png|border=no|size=15px}} [[Patriarch Heraclius of Jerusalem| هێراکلیۆسی قودس]]|strength1=نەزانراو، ئەگەری زۆرە لە دەوروبەری ٢٠ هەزار پیاوی بەهێز|strength2=٤٠٠٠ پیاو|casualties1=نەزانراو|casualties2=نەزانراو}} '''گەمارۆدانی شاری قودس''' لە ٢٠ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ی خایاند، کاتێک بالیان (سەرکردەی بەرگریکارانی شارەکە) شارەکەی ڕادەستی سوپای [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیووبییەکان]] بە سەرکردایەتی [[سوڵتان]] [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەڵاحەددین]] کرد. پێشتر لە ھاوینی ھەمان ساڵدا، سوپای ئەییوبی بە سەرکردایەتی سەڵاحەددین سوپای [[شانشینی قودس|شانشینەکەی]] [[جەنگی حەتین|تێکشکاندبوو]] و چەندین شاری تری ناوچەکەی داگیرکردبوو. بالیان دانوستانی لەگەڵ سەڵاحەددین کرد بۆ کڕینەوەی دەرچوونێکی ئارام و بێمەترسی بۆ زۆربەی خەڵکەکە، بەمەش شارەکە بە ئاشتیانە و بە کەمترین خوێنڕشتن ڕادەست کرا. لەگەڵ ئەوەی شاری [[ئورشەلیم|قودس]] کەوتە دەست سوپای سەڵاحەددین، بەڵام ئەمە کۆتایی بە [[شانشینی قودس]] نەھێنا؛ چونکە شوێنی پایتەختەکەیان گواستەوە، سەرەتا بۆ شاری سور (باشوری لوبنان) و دواتریش دوای ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان، پایتەختەکەیان کردە شاری [[عەکا]]. مەسیحییە لاتینییەکان (کە مەسیحییە کاسۆلیکەکانی ڕۆژئاوای ئەوروپا بوون) لە ساڵی ١١٨٩دا بۆ وەڵامدانەوەی ئەم شکستە ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستانیان دەستپێکرد، کە بە جیاواز لەلایەن سێ لە دەسەڵاتدارە گەورەکانی ئەوروپاوە ڕێبەرایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم]] (پادشای [[ئینگلتەرا]])، فیلیپ ئۆگستس (پادشای [[فەڕەنسا]])، و فرێدریک باربارۆسا (ئیمپڕاتۆریەتیی ڕۆمانیی پیرۆز).<ref>"Kingdom of Jerusalem" 2009</ref> لە ناو قودسیشدا، سەڵاحەددین شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانانی نۆژەنکردەوە و لێبوردەیییەکی گشتی بەرامبەر [[مەسیحی|مەسیحییەکان]] نیشاندا؛ بەجۆرێک ڕێگەی بە زیارەتکارانی مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و ڕۆژھەڵاتییەکان دا بە ئازادی و بێ بەرامبەر سەردانی شوێنە پیرۆزەکان بڕوات، بەڵام زیارەتکارە فڕەنگییەکان (واتە مەسیحییە [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیکەکان]]) دەبوو باج بدەن بۆ چوونەژوورەوە. ھەروەھا بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکان لە شارەکەدا سپێردرا بە پاتریارکی کۆنستانتینۆپڵ (گەورەپیاوی ئایینی کەنیسەی ئۆرسۆدۆکس).<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2012-04-02 |url=https://www.history.com/articles/saladin |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en |title=Saladin - Background, Crusades & Facts}}</ref> == پێشینەی ڕووداوەکان == [[شانشینی قودس]]، کە بەھۆی ململانێ و ناکۆکییە ناوخۆییەکانییەوە پەکیکەوتبوو، لە ٤ی تەممووزی ١١٨٧ لە [[جەنگی حەتین]] دا تووشی شکستێکی گەورە بوو. لە ئەنجامی ئەم جەنگەدا، زۆربەی میر و گەورەپیاوانی [[مەسیحی|خاچپەرستەکان]]—لە سەروویانەوە «گای»ی پادشای شانشینەکە کەوتنە دەست سوپای ئەییووبییەکان و بوونە دیل؛ لە بەرامبەریشدا ھەزاران دیل و کۆیلەی [[موسڵمان]] ئازاد کران.<ref>{{cite book|last=Regan|first=Geoffrey|url=https://books.google.com/books?id=-pIOAAAAQAAJ&pg=PA135|title=Saladin and the Fall of Jerusalem|publisher=Croom Helm|year=1987|isbn=9780709942085|page=135}}</ref><ref>{{cite book|last=Tyerman|first=Christopher|url=https://books.google.com/books?id=ULDUopVCVPoC&pg=PA230|title=God's War: A New History of the Crusades|publisher=Harvard University Press|year=2006|isbn=9780674023871|page=230|author-link=Christopher Tyerman}}</ref><ref>{{cite book|last=Nicolle|first=David|url=https://books.google.com/books?id=homJ22nhCBMC&pg=PA73|title=Knights of Jerusalem: The Crusading Order of Hospitallers 1100–1565|publisher=Bloomsbury USA|year=2008|isbn=9781846030802|page=73}}</ref> تا ناوەڕاستی مانگی ئەیلوول، سوڵتان سەڵاحەددین توانی یەک بە دوای یەک شارەکانی [[عەکا]]، [[نابلوس]]، [[یافا]]، تۆرۆن، سەیدا، [[بەیرووت]] و [[ئەشکەلۆن]] بگرێت. دواتر ڕزگاربووانی جەنگەکە و ئاوارە مەسیحییەکان پەنایان برد بۆ شاری سور، کە تاقە شار بوو توانی بەرگری لە خۆی بکات لەبەرامبەر سەڵاحەددیندا، ئەویش بەھۆی گەیشتنی کۆنرادی مۆنتفێرات لەکاتى خۆیی (سەرکردەیەکی سەربازی لێھاتوو کە بەرگری شارەکەی ڕێکخستەوە). == بارودۆخی قودس == لە شاری سور، بالیان داوای لە سەڵاحەددین کرد ڕێگەی پێ بدات بچێتە قودس بۆ ھێنانەوەی (ماریا کۆمنێن)ی ھاوسەری (کە شاژنی پێشووی قودس بوو) و بنەماڵەکەی. سەڵاحەددین داواکارییەکەی قبووڵ کرد بەو مەڕجەی بالیان چەک بەرامبەری ھەڵنەگرێت و تەنیا یەک ڕۆژ لە قودس بمێنێتەوە؛ بەڵام کاتێک گەییشتە شارەکە، هەرقلی پاتریارکی قودس (گەورەی کەنیسە)، سیبیلای شاژن و تەواوی دانیشتووانی شارەکە تکایان لێکرد سەرکردایەتی بەرگریکردنی شارەکە بگرێتە دەست. هەرقل جەختی لەوە کردەوە کە مانەوەی لەپێناو پاراستنی ئایینی مەسیحییەتدا ئەرکێکی ڕەوایە، بۆیە بڕیاری دا لەو سوێندەی بە سەڵاحەددینی دابوو بێبەریی بکات و عەفوی بکات؛ بالیانیش داواکەیانی پەسەند کرد. بالیان لە ڕێگەی شاندێک لە کەسایەتی و نوێنەرانی شارەکەوە پەیامی بڕیارەکەی خۆی بۆ سەڵاحەددین نارد لە [[ئەشکەلۆن]]؛ شاندەکە داواکارییەکانی سوڵتانیان بۆ ڕادەستکردنی قودس بە ئاشتیانە ڕەتکردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، سەڵاحەددین بە ڕەوشتبەرزییەوە، پاسەوانی تایبەتی دابین کرد تا ماریا و منداڵەکانی و تەواوی بنەماڵەکەیان بە سەلامەتی بگەیەنرێنە شاری [[تەرابلوس]]. وەک [[ئیبن ئەسیر جەزەری|ئیبن ئەسیری]] مێژوونووس ئاماژەی پێ دەکات، لەبەر ئەوەی بالیان بەرزترین میر بوو کە لە ناو قودسدا مابووەوە، لەلایەن موسڵمانانەوە وەک کەسێک دەبینرا کە پێگەی “تا ڕادەیەک ھاوتا بوو لەگەڵ پادشادا”.<ref>Ibn Al-Athir, D.S. Richards trans, Vol. II, 330–331</ref> بالیان بارودۆخی ناو قودسی بە زۆر سەخت و وێران دی. شارەکە ئاخندرابوو لەو ئاوارانەی لە دەست فەتحەکانی سەڵاحەددین ڕایانکردبوو و ڕۆژانەش خەڵکی زیاتر دەھاتن. لە تەواوی شارەکەدا کەمتر لە ١٤ سوارچاکی کارامە و ڕاهێنراو ھەبوون، بۆیە بالیان بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە، ٦٠ کەسی لە شاگردە سوارچاکەکان (ئەوانەی ھێشتا لە ژێر مەشقدا بوون) و کەسایەتییە دیارەکانی شارەکە بەرزکردەوە بۆ پلەی سوارچاک. ھەروەھا بە کۆگاکردنی بڕێکی زۆر لە خۆراک و کۆکردنەوەی پارەی پێویست، شارەکەی بۆ ئەو گەمارۆدانە چاوەڕوانکراوە ئامادە کرد. لەلایەکی ترەوە، سوپای [[شام]] و [[میسر]] لەژێر ڕکێفی سەڵاحەددیندا کۆبوونەوە و دوای گرتنی شارەکانی عەکا، یافا و قەیسەرییە (سەرەڕای ئەوەی نەیتوانی شاری سور بگرێت)، سوڵتان لە ٢٠ی ئەیلوولدا گەییشتە بەردەم دیوارەکانی قودس.<ref name="Malcolm and Lyons, 272">Malcolm and Lyons, 272</ref> == داگیکردن و فەتحکردنی شارەکە == دوای چاودێری دەوروبەری شارەکە، سوپای سەڵاحەددین لە بەرامبەر بورجی داوود و دەروازەی دیمەشق (دەروازەی عامود) جێگیر بوون.<ref name="Malcolm and Lyons, 2722" /> تیرھاوێژەکانی سەڵاحەددین بەبەردەوامی سەر دیوار و بارووکەکانی شارەکەیان تیرباران دەکرد. تاوەرەکانی گەمارۆدان (تاوەرێکی دارینی بەرز و چەند نهۆمی بوو کە لەسەر تایە دروست دەکرا، لە کاتی جەنگەکانی سەدەی ناوەڕاستدا بەرەو دیواری قەڵا و شارەکان ئاژۆ دەخران) ڕەوانەی لای دیوارەکان دەکران، بەڵام بەرگریکاران ھەر جارێک تێکیان دەشکاندن و پاشەکشەیان پێ دەکردن. بۆ ماوەی شەش ڕۆژ شەڕ و پێکدادانی بەردەوام بەڕێوەچوو، بەبێ ئەوەی ئەنجامێکی ئەوتۆی ھەبێت؛ سوپای سەلاحەدین دوای ھەر ھێرشێک تووشی زیانێکی گیانیی زۆر دەبوون. لە ٢٦ی ئەیلوولدا، سەڵاحەددین سەربازگەکەی گواستەوە بۆ بەشێکی تری ناوچەکە لەسەر کێوی زەیتوون، کە هیچ دەروازەیەکی سەرەکیی لێ نەبوو تا خاچپەرستەکان بتوانن ھێرشی پێچەوانەی لێوە بکەن. دیوارەکان بە بەردەوامی بە ئامێرەکانی گەمارۆدان، [[مەنجەنیق]]، بەردھاوێژ، ئاگری یۆنانی، کەوانەی قورس و تیر دەکوتران. لە ئەنجامدا، ژێر بەشێک لە دیوارەکە ھەڵکۆڵدرا و لە ٢٩ی ئەیلوولدا داڕما و ڕووخا. خاچپەرستەکان نەیاندەتوانی سەربازانی سەڵاحەددین لەو کەلێنەی لە دیوارەکەدا دروست ببوو بەرەو دواوە بپاشەکشێنن، موسڵمانانیش لەلای خۆیانەوە نەیاندەتوانی لەو درزەوە بچنە ناو شارەکەوە. زۆری پێ نەچوو، تەنیا چەند دە دانە سوارچاک و ژمارەیەکی زۆر کەم لە سەربازان بۆ بەرگریکردن لە دیوارەکە مانەوە؛ چونکە تەنانەت بە بەڵێندانی پاداشت و بڕە پارەیەکی خەیاڵیش، ھیچ کەسێکی تر ئامادە نەبوو بێتە پێشەوە بۆ شەڕکردن.<ref>{{Cite web |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |title=Internet History Sourcebooks Project}}</ref> خەڵکی سڤیل و دانیشتووانی شارەکە لە نائومێدییەکی زۆر قووڵدا بوون و ورەیان بەتەواوی ڕووخابوو. پەپێی دەقێک کە پێدەچێت لەلایەن ئێرنۆل (یەکێک لە سوارچاکەکانی بالیان) لە مێژووی کۆنی فەڕەنسیی “ویلیامی تەور”دا نووسرابێت، پیاوانی ئایینی ڕێپێوانێکی بەکۆمەڵیان بە پێی پەتی لە دەوری دیوارەکانی شارەکەدا کرد؛ ئەمەش ڕێک ھاوشێوەی ئەو ڕێپێوانە بوو کە پیاوانی ئایینی لە یەکەم ھەڵمەتی خاچپەرستیدا لە ساڵی ١٠٩٩ لە دەرەوەی دیوارەکان ئەنجامیان دابوو بۆ پاڕانەوە لە خودا. دەقەکە ھەروەھا ئاماژە بەوە دەکات کە لە گردی کالڤاری (ئەو شوێنەی بە باوەڕی مەسیحییەکان [[عیسا|عیسای]] لێ لە خاچ دراوە)، ژنان منداڵەکانیانیان تا ژێر چەناگەیان دەخستە ناو دەفری گەورەی پڕ لە ئاوی ساردەوە و پاشان قژیان دەبڕین. ئەم جۆرە ڕێوڕەسمانە وەک جۆرێک لە تۆبەکردن و خۆسزادان بوون بە مەبەستی ئەوەی تووڕەیی و غەزەبی خودا لەسەر شارەکە دوور بخەنەوە. بەڵام وەک لە کۆتایی دەقەکەدا ھاتووە، نووسەرەکە ھۆکاری وەڵامنەدانەوەی خودا بۆ نزاكانیان دەخاتە ڕوو و دەڵێت: "...پەروەردگارمان بە ڕەوای نەبینی گوێ لەو پاڕانەوە و دەنگەدەنگەی ناو شارەکە بگرێت. چونکە بۆنی پیسی داوێنپیسی (زینا)، زیادەڕەویی قێزەون (ڕابواردنی لەڕادەبەدەر) و گوناھی دژ بە سروشت، ڕێگەی نەدەدا نزا و پاڕانەوەکانیان بەرز ببێتەوە بۆ لای خودا."<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, 58–59</ref> ئەم بڕگەیە زۆر بە ڕوونی ئەوە پیشان دەدات کە مەسیحییەکانی ناو شارەکە شکستی خۆیان نەک تەنیا بە ھۆکاری سەربازی، بەڵکو وەک سزایەکی ئیلاھی بەھۆی گوناھ و خراپەکارییەکانی ناو کۆمەڵگەکەی خۆیانەوە دەبینی، بۆیە پێیان وابووە نزاکانیان گیرا نابێت. لە کۆتایی مانگی ئەیلوولدا، بالیان لەگەڵ شاندێکدا چووە دەرەوەی شار بۆ دیداری سوڵتان سەڵاحەددین تا پێشنیازی خۆدەستەوەدانی شارەکەی بخاتە ڕوو.<ref>Edbury, 60</ref> سەڵاحەددین بە بالیانی گوت کە ئەو سوێندی خواردووە شارەکە بە زەبری ھێز بگرێت و تەنیا خۆدەستەوەدانی بێمەرج قبووڵ دەکات. ھەروەھا سەڵاحەددین بەبیری ھێنایەوە کە ئاڵاکەی لەسەر دیواری شارەکە ھەڵکراوە (ئاماژە بۆ ئەوەی شارەکە لەسەر لێواری کەوتنە)، ئەگەرچی سوپاکەی پاشەکشەیان پێ کرابوو. لە بەرامبەردا، بالیان ھەڕەشەیەکی سەختی کرد و گوتی ئەگەر بە ئاشتیانە ڕێنەدەن مەسیحییەکان شارەکە بەجێبێڵن، بەرگریکاران شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانان (وەک [[مزگەوتی ئەقسا]] و [[قوبەتولسەخرە]]) تێکدەدەن، ژن و منداڵەکانی خۆیان و ٥,٠٠٠ کۆیلە و دیلە موسڵمانەکان دەکوژن، و سەرجەم سامان و سەروەت و گەنجینەی خاچپەرستەکان دەسووتێنن تا هیچ شتێک بۆ موسڵمانان نەمێنێتەوە.<ref>Malcolm and Lyons, 274–276</ref> سەڵاحەددین، کە دەیویست شارەکە بە کەمترین خوێنڕشتن بگرێتەوە، ڕازی بوو خاچپەرستەکان بێ شەڕکردن بكشێنەوە، بەڵام بەو مەرجەی فدیە (بڕە پارەیەک بۆ کڕینەوەی ئازادییان) بدەن: ١٠ دینار بۆ پیاوان، ٥ دینار بۆ ژنان و ٢ دینار بۆ منداڵان، و ئەوانەی نەیانتوانیبا ئەو پارەیە بدەن دەبوونە کۆیلە. بالیان پێی گووت کە نزیکەی ٢٠,٠٠٠ کەس لە ناو شارەکەدا ھەن کە ھەژارن و بە هیچ جۆرێک توانای دانی ئەو پارەیەیان نییە. سەڵاحەددین پێشنیازی کرد کە بە کۆی گشتی ١٠٠,٠٠٠ دینار بدرێت بۆ ئازادکردنی تەواوی ئەو ٢٠,٠٠٠ کەسە، بەڵام بالیان ڕوونی کردەوە کە دەسەڵاتدارانی مەسیحی بە هیچ شێوەیەک ناتوانن بڕە پارەیەکی وا کۆبکەنەوە. لە کۆتاییدا بالیان پێشنیازی کرد کە ٧,٠٠٠ کەس لەو ھەژارانە لە بەرامبەر ٣٠,٠٠٠ دیناردا ئازاد بكرێن، سەڵاحەددینیش بەم پێشنیازە ڕازی بوو.<ref>{{Cite book|last1=Runciman|first1=Steven|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades|publisher=CUP Archive|year=1987|isbn=9780521347716}}</ref> == سەرچاوە == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Siege of Jerusalem (1187)}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|فەلەستین}} [[پۆل:جەنگەکانی سەلاحەدینی ئەییووبی]] [[پۆل:ئورشەلیم]] [[پۆل:فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی ئورشەلیم]] lz4joxxxyw4af1ff7po7mqm82xwdlhp 1624075 1623996 2026-08-12T21:04:53Z DiyarKamaran 50583 1624075 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=گەمارۆدانی قودس|image=[[File:ChristiansBeforeSaladin.jpg|250px]]|caption=تەسلیمبوونی خاچبەرستان بە سەڵاحەدین لە قودس، وێنەکێشان لەلایەن [[فرانسوا گویزۆت]] (١٨٨٣)|date=٢٠ی ئەیلوولی – ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ ({{Age in years, months, weeks and days|month1=09|day1=20 |year1=1187|month2=10|day2=2|year2=1187}})|place=[[ئورشەلیم]]|result=ئەییوبیەکان سەرکەوتن * کەوتنی [[شانشینی قودس]]|combatant1={{flagicon image|Flag of Ayyubid Dynasty.svg|size=20px}} [[دەوڵەتی ئەییووبی]]|combatant2={{flagicon image|Blason Royaume de Jérusalem.svg|border=no|size=15px}} [[شانشینی قودس]]<br/>{{flagicon image|Cross of the Knights Hospitaller.svg|border=no|size=15px}} [[شۆڕشگێرانی هۆسپتیلەر]]<br/>{{flagicon image|Knights Templar Cross.svg|border=no|size=15px}} [[سوارچاکانی پەرستگا]]|commander1={{flagicon image|Reconstruction of the Standard of the Sultan Saladin.svg|size=20px}} [[سەلاحەدینی ئەییووبی]]|commander2={{flagicon image|Blason maison d'Ibelin.svg|border=no|size=15px}} [[بالیان لە ئیبێلین]]<br/>{{flagicon image|Orde van het Heilig Graf Basis.png|border=no|size=15px}} [[Patriarch Heraclius of Jerusalem| هێراکلیۆسی قودس]]|strength1=نەزانراو، ئەگەری زۆرە لە دەوروبەری ٢٠ هەزار پیاوی بەهێز|strength2=٤٠٠٠ پیاو|casualties1=نەزانراو|casualties2=نەزانراو}} '''گەمارۆدانی شاری قودس''' لە ٢٠ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ی خایاند، کاتێک بالیان (سەرکردەی بەرگریکارانی شارەکە) شارەکەی ڕادەستی سوپای [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیووبییەکان]] بە سەرکردایەتی [[سوڵتان]] [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەڵاحەددین]] کرد. پێشتر لە ھاوینی ھەمان ساڵدا، سوپای ئەییوبی بە سەرکردایەتی سەڵاحەددین سوپای [[شانشینی قودس|شانشینەکەی]] [[جەنگی حەتین|تێکشکاندبوو]] و چەندین شاری تری ناوچەکەی داگیرکردبوو. بالیان دانوستانی لەگەڵ سەڵاحەددین کرد بۆ کڕینەوەی دەرچوونێکی ئارام و بێمەترسی بۆ زۆربەی خەڵکەکە، بەمەش شارەکە بە ئاشتیانە و بە کەمترین خوێنڕشتن ڕادەست کرا. لەگەڵ ئەوەی شاری [[ئورشەلیم|قودس]] کەوتە دەست سوپای سەڵاحەددین، بەڵام ئەمە کۆتایی بە [[شانشینی قودس]] نەھێنا؛ چونکە شوێنی پایتەختەکەیان گواستەوە، سەرەتا بۆ شاری سوڕ (باشوری لوبنان) و دواتریش دوای ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان، پایتەختەکەیان کردە شاری [[عەکا]]. مەسیحییە لاتینییەکان (کە مەسیحییە کاسۆلیکەکانی ڕۆژئاوای ئەوروپا بوون) لە ساڵی ١١٨٩دا بۆ وەڵامدانەوەی ئەم شکستە ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستانیان دەستپێکرد، کە بە جیاواز لەلایەن سێ لە دەسەڵاتدارە گەورەکانی ئەوروپاوە ڕێبەرایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم]] (پادشای [[ئینگلتەرا]])، فیلیپ ئۆگستس (پادشای [[فەڕەنسا]])، و فرێدریک باربارۆسا (ئیمپڕاتۆریەتیی ڕۆمانیی پیرۆز).<ref>"Kingdom of Jerusalem" 2009</ref> لە ناو قودسیشدا، سەڵاحەددین شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانانی نۆژەنکردەوە و لێبوردەیییەکی گشتی بەرامبەر [[مەسیحی|مەسیحییەکان]] نیشاندا؛ بەجۆرێک ڕێگەی بە زیارەتکارانی مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و ڕۆژھەڵاتییەکان دا بە ئازادی و بێ بەرامبەر سەردانی شوێنە پیرۆزەکان بڕوات، بەڵام زیارەتکارە فڕەنگییەکان (واتە مەسیحییە [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیکەکان]]) دەبوو باج بدەن بۆ چوونەژوورەوە. ھەروەھا بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکان لە شارەکەدا سپێردرا بە پاتریارکی کۆنستانتینۆپڵ (گەورەپیاوی ئایینی کەنیسەی ئۆرسۆدۆکس).<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2012-04-02 |url=https://www.history.com/articles/saladin |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en |title=Saladin - Background, Crusades & Facts}}</ref> == پێشینەی ڕووداوەکان == [[شانشینی قودس]]، کە بەھۆی ململانێ و ناکۆکییە ناوخۆییەکانییەوە پەکیکەوتبوو، لە ٤ی تەممووزی ١١٨٧ لە [[جەنگی حەتین]] دا تووشی شکستێکی گەورە بوو. لە ئەنجامی ئەم جەنگەدا، زۆربەی میر و گەورەپیاوانی [[مەسیحی|خاچپەرستەکان]]—لە سەروویانەوە «گای»ی پادشای شانشینەکە کەوتنە دەست سوپای ئەییووبییەکان و بوونە دیل؛ لە بەرامبەریشدا ھەزاران دیل و کۆیلەی [[موسڵمان]] ئازاد کران.<ref>{{cite book|last=Regan|first=Geoffrey|url=https://books.google.com/books?id=-pIOAAAAQAAJ&pg=PA135|title=Saladin and the Fall of Jerusalem|publisher=Croom Helm|year=1987|isbn=9780709942085|page=135}}</ref><ref>{{cite book|last=Tyerman|first=Christopher|url=https://books.google.com/books?id=ULDUopVCVPoC&pg=PA230|title=God's War: A New History of the Crusades|publisher=Harvard University Press|year=2006|isbn=9780674023871|page=230|author-link=Christopher Tyerman}}</ref><ref>{{cite book|last=Nicolle|first=David|url=https://books.google.com/books?id=homJ22nhCBMC&pg=PA73|title=Knights of Jerusalem: The Crusading Order of Hospitallers 1100–1565|publisher=Bloomsbury USA|year=2008|isbn=9781846030802|page=73}}</ref> تا ناوەڕاستی مانگی ئەیلوول، سوڵتان سەڵاحەددین توانی یەک بە دوای یەک شارەکانی [[عەکا]]، [[نابلوس]]، [[یافا]]، تۆرۆن، سەیدا، [[بەیرووت]] و [[ئەشکەلۆن]] بگرێت. دواتر ڕزگاربووانی جەنگەکە و ئاوارە مەسیحییەکان پەنایان برد بۆ شاری سوڕ، کە تاقە شار بوو توانی بەرگری لە خۆی بکات لەبەرامبەر سەڵاحەددیندا، ئەویش بەھۆی گەیشتنی کۆنرادی مۆنتفێرات لەکاتى خۆیی (سەرکردەیەکی سەربازی لێھاتوو کە بەرگری شارەکەی ڕێکخستەوە). == بارودۆخی قودس == لە شاری سوڕ، بالیان داوای لە سەڵاحەددین کرد ڕێگەی پێ بدات بچێتە قودس بۆ ھێنانەوەی (ماریا کۆمنێن)ی ھاوسەری (کە شاژنی پێشووی قودس بوو) و بنەماڵەکەی. سەڵاحەددین داواکارییەکەی قبووڵ کرد بەو مەڕجەی بالیان چەک بەرامبەری ھەڵنەگرێت و تەنیا یەک ڕۆژ لە قودس بمێنێتەوە؛ بەڵام کاتێک گەییشتە شارەکە، هەرقلی پاتریارکی قودس (گەورەی کەنیسە)، سیبیلای شاژن و تەواوی دانیشتووانی شارەکە تکایان لێکرد سەرکردایەتی بەرگریکردنی شارەکە بگرێتە دەست. هەرقل جەختی لەوە کردەوە کە مانەوەی لەپێناو پاراستنی ئایینی مەسیحییەتدا ئەرکێکی ڕەوایە، بۆیە بڕیاری دا لەو سوێندەی بە سەڵاحەددینی دابوو بێبەریی بکات و عەفوی بکات؛ بالیانیش داواکەیانی پەسەند کرد. بالیان لە ڕێگەی شاندێک لە کەسایەتی و نوێنەرانی شارەکەوە پەیامی بڕیارەکەی خۆی بۆ سەڵاحەددین نارد لە [[ئەشکەلۆن]]؛ شاندەکە داواکارییەکانی سوڵتانیان بۆ ڕادەستکردنی قودس بە ئاشتیانە ڕەتکردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، سەڵاحەددین بە ڕەوشتبەرزییەوە، پاسەوانی تایبەتی دابین کرد تا ماریا و منداڵەکانی و تەواوی بنەماڵەکەیان بە سەلامەتی بگەیەنرێنە شاری [[تەرابلوس]]. وەک [[ئیبن ئەسیر جەزەری|ئیبن ئەسیری]] مێژوونووس ئاماژەی پێ دەکات، لەبەر ئەوەی بالیان بەرزترین میر بوو کە لە ناو قودسدا مابووەوە، لەلایەن موسڵمانانەوە وەک کەسێک دەبینرا کە پێگەی “تا ڕادەیەک ھاوتا بوو لەگەڵ پادشادا”.<ref>Ibn Al-Athir, D.S. Richards trans, Vol. II, 330–331</ref> بالیان بارودۆخی ناو قودسی بە زۆر سەخت و وێران دی. شارەکە ئاخندرابوو لەو ئاوارانەی لە دەست فەتحەکانی سەڵاحەددین ڕایانکردبوو و ڕۆژانەش خەڵکی زیاتر دەھاتن. لە تەواوی شارەکەدا کەمتر لە ١٤ سوارچاکی کارامە و ڕاهێنراو ھەبوون، بۆیە بالیان بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە، ٦٠ کەسی لە شاگردە سوارچاکەکان (ئەوانەی ھێشتا لە ژێر مەشقدا بوون) و کەسایەتییە دیارەکانی شارەکە بەرزکردەوە بۆ پلەی سوارچاک. ھەروەھا بە کۆگاکردنی بڕێکی زۆر لە خۆراک و کۆکردنەوەی پارەی پێویست، شارەکەی بۆ ئەو گەمارۆدانە چاوەڕوانکراوە ئامادە کرد. لەلایەکی ترەوە، سوپای [[شام]] و [[میسر]] لەژێر ڕکێفی سەڵاحەددیندا کۆبوونەوە و دوای گرتنی شارەکانی عەکا، یافا و قەیسەرییە (سەرەڕای ئەوەی نەیتوانی شاری سوڕ بگرێت)، سوڵتان لە ٢٠ی ئەیلوولدا گەییشتە بەردەم دیوارەکانی قودس.<ref name="Malcolm and Lyons, 272">Malcolm and Lyons, 272</ref> == داگیکردن و فەتحکردنی شارەکە == دوای چاودێری دەوروبەری شارەکە، سوپای سەڵاحەددین لە بەرامبەر بورجی داوود و دەروازەی [[دیمەشق]] (دەروازەی عامود) جێگیر بوون.<ref name="Malcolm and Lyons, 2722" /> تیرھاوێژەکانی سەڵاحەددین بەبەردەوامی سەر دیوار و بارووکەکانی شارەکەیان تیرباران دەکرد. تاوەرەکانی گەمارۆدان (تاوەرێکی دارینی بەرز و چەند نهۆمی بوو کە لەسەر تایە دروست دەکرا، لە کاتی جەنگەکانی سەدەی ناوەڕاستدا بەرەو دیواری قەڵا و شارەکان ئاژۆ دەخران) ڕەوانەی لای دیوارەکان دەکران، بەڵام بەرگریکاران ھەر جارێک تێکیان دەشکاندن و پاشەکشەیان پێ دەکردن. بۆ ماوەی شەش ڕۆژ شەڕ و پێکدادانی بەردەوام بەڕێوەچوو، بەبێ ئەوەی ئەنجامێکی ئەوتۆی ھەبێت؛ سوپای سەلاحەدین دوای ھەر ھێرشێک تووشی زیانێکی گیانیی زۆر دەبوون. لە ٢٦ی ئەیلوولدا، سەڵاحەددین سەربازگەکەی گواستەوە بۆ بەشێکی تری ناوچەکە لەسەر کێوی زەیتوون، کە هیچ دەروازەیەکی سەرەکیی لێ نەبوو تا خاچپەرستەکان بتوانن ھێرشی پێچەوانەی لێوە بکەن. دیوارەکان بە بەردەوامی بە ئامێرەکانی گەمارۆدان، [[مەنجەنیق]]، بەردھاوێژ، ئاگری یۆنانی، کەوانەی قورس و تیر دەکوتران. لە ئەنجامدا، ژێر بەشێک لە دیوارەکە ھەڵکۆڵدرا و لە ٢٩ی ئەیلوولدا داڕما و ڕووخا. خاچپەرستەکان نەیاندەتوانی سەربازانی سەڵاحەددین لەو کەلێنەی لە دیوارەکەدا دروست ببوو بەرەو دواوە بپاشەکشێنن، موسڵمانانیش لەلای خۆیانەوە نەیاندەتوانی لەو درزەوە بچنە ناو شارەکەوە. زۆری پێ نەچوو، تەنیا چەند دە دانە سوارچاک و ژمارەیەکی زۆر کەم لە سەربازان بۆ بەرگریکردن لە دیوارەکە مانەوە؛ چونکە تەنانەت بە بەڵێندانی پاداشت و بڕە پارەیەکی خەیاڵیش، ھیچ کەسێکی تر ئامادە نەبوو بێتە پێشەوە بۆ شەڕکردن.<ref>{{Cite web |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |title=Internet History Sourcebooks Project}}</ref> خەڵکی سڤیل و دانیشتووانی شارەکە لە نائومێدییەکی زۆر قووڵدا بوون و ورەیان بەتەواوی ڕووخابوو. پەپێی دەقێک کە پێدەچێت لەلایەن ئێرنۆل (یەکێک لە سوارچاکەکانی بالیان) لە مێژووی کۆنی فەڕەنسیی “ویلیامی تەور”دا نووسرابێت، پیاوانی ئایینی ڕێپێوانێکی بەکۆمەڵیان بە پێی پەتی لە دەوری دیوارەکانی شارەکەدا کرد؛ ئەمەش ڕێک ھاوشێوەی ئەو ڕێپێوانە بوو کە پیاوانی ئایینی لە یەکەم ھەڵمەتی خاچپەرستیدا لە ساڵی ١٠٩٩ لە دەرەوەی دیوارەکان ئەنجامیان دابوو بۆ پاڕانەوە لە خودا. دەقەکە ھەروەھا ئاماژە بەوە دەکات کە لە گردی کالڤاری (ئەو شوێنەی بە باوەڕی مەسیحییەکان [[عیسا|عیسای]] لێ لە خاچ دراوە)، ژنان منداڵەکانیانیان تا ژێر چەناگەیان دەخستە ناو دەفری گەورەی پڕ لە ئاوی ساردەوە و پاشان قژیان دەبڕین. ئەم جۆرە ڕێوڕەسمانە وەک جۆرێک لە تۆبەکردن و خۆسزادان بوون بە مەبەستی ئەوەی تووڕەیی و غەزەبی خودا لەسەر شارەکە دوور بخەنەوە. بەڵام وەک لە کۆتایی دەقەکەدا ھاتووە، نووسەرەکە ھۆکاری وەڵامنەدانەوەی خودا بۆ نزاكانیان دەخاتە ڕوو و دەڵێت: "...پەروەردگارمان بە ڕەوای نەبینی گوێ لەو پاڕانەوە و دەنگەدەنگەی ناو شارەکە بگرێت. چونکە بۆنی پیسی داوێنپیسی (زینا)، زیادەڕەویی قێزەون (ڕابواردنی لەڕادەبەدەر) و گوناھی دژ بە سروشت، ڕێگەی نەدەدا نزا و پاڕانەوەکانیان بەرز ببێتەوە بۆ لای خودا."<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, 58–59</ref> ئەم بڕگەیە زۆر بە ڕوونی ئەوە پیشان دەدات کە مەسیحییەکانی ناو شارەکە شکستی خۆیان نەک تەنیا بە ھۆکاری سەربازی، بەڵکو وەک سزایەکی ئیلاھی بەھۆی گوناھ و خراپەکارییەکانی ناو کۆمەڵگەکەی خۆیانەوە دەبینی، بۆیە پێیان وابووە نزاکانیان گیرا نابێت. لە کۆتایی مانگی ئەیلوولدا، بالیان لەگەڵ شاندێکدا چووە دەرەوەی شار بۆ دیداری سوڵتان سەڵاحەددین تا پێشنیازی خۆدەستەوەدانی شارەکەی بخاتە ڕوو.<ref>Edbury, 60</ref> سەڵاحەددین بە بالیانی گوت کە ئەو سوێندی خواردووە شارەکە بە زەبری ھێز بگرێت و تەنیا خۆدەستەوەدانی بێمەرج قبووڵ دەکات. ھەروەھا سەڵاحەددین بەبیری ھێنایەوە کە ئاڵاکەی لەسەر دیواری شارەکە ھەڵکراوە (ئاماژە بۆ ئەوەی شارەکە لەسەر لێواری کەوتنە)، ئەگەرچی سوپاکەی پاشەکشەیان پێ کرابوو. لە بەرامبەردا، بالیان ھەڕەشەیەکی سەختی کرد و گوتی ئەگەر بە ئاشتیانە ڕێنەدەن مەسیحییەکان شارەکە بەجێبێڵن، بەرگریکاران شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانان (وەک [[مزگەوتی ئەقسا]] و [[قوبەتولسەخرە]]) تێکدەدەن، ژن و منداڵەکانی خۆیان و ٥,٠٠٠ کۆیلە و دیلە موسڵمانەکان دەکوژن، و سەرجەم سامان و سەروەت و گەنجینەی خاچپەرستەکان دەسووتێنن تا هیچ شتێک بۆ موسڵمانان نەمێنێتەوە.<ref>Malcolm and Lyons, 274–276</ref> سەڵاحەددین، کە دەیویست شارەکە بە کەمترین خوێنڕشتن بگرێتەوە، ڕازی بوو خاچپەرستەکان بێ شەڕکردن بكشێنەوە، بەڵام بەو مەرجەی فدیە (بڕە پارەیەک بۆ کڕینەوەی ئازادییان) بدەن: ١٠ دینار بۆ پیاوان، ٥ دینار بۆ ژنان و ٢ دینار بۆ منداڵان، و ئەوانەی نەیانتوانیبا ئەو پارەیە بدەن دەبوونە کۆیلە. بالیان پێی گووت کە نزیکەی ٢٠,٠٠٠ کەس لە ناو شارەکەدا ھەن کە ھەژارن و بە هیچ جۆرێک توانای دانی ئەو پارەیەیان نییە. سەڵاحەددین پێشنیازی کرد کە بە کۆی گشتی ١٠٠,٠٠٠ دینار بدرێت بۆ ئازادکردنی تەواوی ئەو ٢٠,٠٠٠ کەسە، بەڵام بالیان ڕوونی کردەوە کە دەسەڵاتدارانی مەسیحی بە هیچ شێوەیەک ناتوانن بڕە پارەیەکی وا کۆبکەنەوە. لە کۆتاییدا بالیان پێشنیازی کرد کە ٧,٠٠٠ کەس لەو ھەژارانە لە بەرامبەر ٣٠,٠٠٠ دیناردا ئازاد بكرێن، سەڵاحەددینیش بەم پێشنیازە ڕازی بوو.<ref>{{Cite book|last1=Runciman|first1=Steven|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades|publisher=CUP Archive|year=1987|isbn=9780521347716}}</ref> == ئەنجام == [[پەڕگە:BalianofIbelin1490.jpg|وێنۆک|505x505پیکسڵ|«بالیانی ئیبلین شاری قودس ڕادەستی سەڵاحەددین دەکات»؛ وێنەیەکە لە پەڕتووکی مێژوویی ''«''پەڕینەوەکانی فەرەنسییەکان بۆ ئەودیوی دەریا دژی تورک و ساراسین و مۆرەکان''»''، دەوروبەری ساڵی ١٤٩٠ی زایینی.]] لەسەر فەرمانی بالیان، خاچپەرستەکان لە ٢ی ئۆکتۆبەر شارەکەیان ڕادەستی سوپای سەڵاحەددین کرد. دەستبەسەرداگرتن و وەرگرتنەوەی شارەکە بە شێوەیەکی ئاشتییانە بەڕێوەچوو، بەتایبەت کاتێک بەراورد دەکرێت بەو [[گەمارۆدانی ئورشەلیم (١٠٩٩)|گەمارۆدانە خوێناوییەی]] خاچپەرستەکان لە ساڵی ١٠٩٩دا ئەنجامیان دا. بالیان لە گەنجینەی شارەکەوە ٣٠,٠٠٠ دیناری دا بۆ ئازادکردنی ٧,٠٠٠ کەس لەوانەی توانای دانی فدیەیان نەبوو. لەلایەکی ترەوە، ئەو [[خاچ|خاچە]] زێڕینە گەورەیەی خاچپەرستەکان لەسەر [[قوبەتولسەخرە]] دایاننابوو هێنرایە خوارەوە، و سەڵاحەددین تەواوی ئەو دیلە موسڵمانانەی ئازاد کرد کە لای خاچپەرستەکان بوون؛ بەپێی وتەی زانا و مێژوونووسی [[کورد]] [[بەھائەدین ئیبن شەداد]]، ژمارەی ئەو دیلە موسڵمانانە نزیکەی ٣,٠٠٠ کەس بوو. سەڵاحەددین ڕێگەی دا بە زۆرێک لە ژنە ناودار و ئەشرافەکانی شارەکە بەبێ دانی هیچ فدیەیەک شارەکە بەجێبهێڵن. بۆ نموونە، ڕێگە بە ماریای شاژنی بێوەژن (هاوسەری پادشای پێشوو) درا لەگەڵ یاوەرەکانی بڕوات، بە هەمان شێوەش بۆ سیبیلای شاژن. هەروەها سەڵاحەددین گەرەنتی ئاسایشی ڕێگەی بۆ سیبیلا دابین کرد تاوەکو لە شاری [[نابلوس]] سەردانی پادشا (گای)ی هاوسەری بکات کە وەک [[دیلی شەڕ|دیلی]] [[دیلی شەڕ|شەڕ]] لای موسڵمانان دەستبەسەر بوو. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکانی شارەکە درا لە قودسدا بمێننەوە، هەروەها ڕێگە بە [[جوو|جووەکانیش]] درا بگەڕێنەوە و نیشتەجێ ببنەوە.{{sfn|Scharfstein|Gelabert|1997|p=١٤٥}} ئەو مەسیحییانەی ڕەگەزیان دەگەڕایەوە سەر خاچپەرستە ئەوروپییەکان، ڕێگەیان پێدرا لەگەڵ کەرستە و سامانەکەیاندا لە ڕێگایەکی ئارامەوە لە شاری [[عەکا|عەکاوە]] قودس بەرەو ناوچەکانی تر بەجێبهێڵن، بە مەرجی دانی ١٠ دینار وەک فدیە. [[عادل سەیفەدین ئەحمەد|عادلی]] برای سەڵاحەددین بە بینینی ئەو دیمەنە کاریگەر بوو، بۆیە وەک پاداشتی خزمەتەکانی لە شەڕدا داوای ١,٠٠٠ دیلی لە سەڵاحەددین کرد؛ سەڵاحەددین داواکەی قبووڵ کرد و عادلیش ڕاستەوخۆ هەموویانی ئازاد کرد. هەرقل کاتێک ئەمەی بینی، داوای لە سەڵاحەددین کرد چەند دیلێکی پێ ببەخشێت تا ئازادیان بکات؛ ٧٠٠ دیلی پێدرا و بۆ بالیانیش ٥٠٠ دیل درا، هەردووکیشیان تەواوی ئەو دیلانەیان ئازاد کرد. بە فەرمانی سەڵاحەددین، تەواوی بەساڵاچووان کە توانای دانی فدیەیان نەبوو ئازاد کران و ڕێگەیان پێدرا شارەکە بەجێبهێڵن. دواتر سەڵاحەددین بە داوای [[موزەفەرەدین کۆکبری]] ١,٠٠٠ دیلی تریشی ئازاد کرد، دوای ئەوەی ناوبراو ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو دیلانە خەڵکی زێدی خۆین لە شاری [[ڕحا|ئورفا]]. بۆ کۆنترۆڵکردنی پرۆسەی دەرچوونی خەڵکەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا دەروازەکانی شارەکە دابخرێن. لەسەر هەر دەروازەیەک فەرماندەیەک جێگیر کرا تا چاودێری جووڵەی خاچپەرستەکان بکەن و دڵنیا ببنەوە لەوەی تەنیا ئەوانە شارەکە بەجێدەهێڵن کە فدیەکەیان داوە. دواتریش سەڵاحەددین هەندێک لە ئەفسەرەکانی ڕاسپارد تا دەستەبەری گەیشتنی سەلامەتی خاچپەرستەکان بکەن بۆ ناوچە مەسیحییەکان. لە بەرامبەردا، ١٥,٠٠٠ کەس لەوانەی نەیانتوانی فدیەکە بدەن، لە سەلتەنەتی ئەییووبیدا وەک کۆیلە فرۆشران. بەپێی وتەی عیمادەدینی ئەسفەهانی، ٧,٠٠٠ کەسیان پیاو بوون و ٨,٠٠٠ کەسەکەی تریان ژن و منداڵ بوون.<ref>{{cite book|author=Malcolm Cameron Lyons, D.E.P. Jackson|url=https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC&q=al+adil+jerusalem+8%2C000+women&pg=PA277|title=Saladin: The Politics of the Holy War|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1984|isbn=9780521317399|page=277}}</ref> لەسەر فەرمانی سەڵاحەددین، دانیشتووانە ئازادکراوەکان (ئەوانەی فدیەکەیان دابوو) لە سێ کاروانی جیاوازدا، کە ٥٠ سوارچاکی سوپای سەڵاحەددین یاوەری دەکردن، کەوتنە ڕێ بۆ جێهێشتنی شارەکە. [[سوارچاکانی پەرستگا]] و هۆسپیتالەرەکان سەرکردایەتیی دوو کاروانی یەکەمیان دەکرد، لە کاتێکدا بالیان و پاتریارک سەرکردایەتیی کاروانی سێیەمیان دەکرد. دواتر بالیان لە ئیمارەتی تەرابلوس گەیشتەوە بە هاوسەر و بنەماڵەکەی. ئاوارەکان سەرەتا گەیشتنە شاری سوڕ، بەڵام کۆنرادی مۆنتفێرات تەنیا ڕێگەی دا بەو پیاوانەی توانای شەڕیان هەبوو بچنە ناو شارەکەوە. ئاوارەکانی تر ڕوویان لە ئیمارەتی تەرابلوس کرد کە لەژێر دەسەڵاتی خاچپەرستەکاندا بوو؛ بەڵام لەوێش ڕێگەیان پێ نەدرا بچنە ناو شارەکەوە و لەلایەن دەستەی جەردە و ڕێگرەکانی ناو شارەکەوە کەلوپەل و سامانەکەیان تاڵان کرا. زۆربەی ئاوارە کەمتر دەستڕۆیشتوو و هەژارەکان بەرەو ناوچەکانی [[ئەرمەنستان]] و ئەنتاکیە کەوتنەڕێ و دواتر توانیمان بە سەرکەوتوویی بچنە ناو شاری [[ئەنتاکیا|ئەنتاکیەوە]]. ئاوارەکانی تریش لە [[ئەشکەلۆن|ئەشکەلۆنەوە]] بەرەو [[ئەسکەندەریە]] ڕایانکرد؛ لەوێ لە سەربازگە و پەناگەی کاتییدا حەواندرانەوە و ڕەفتارێکی زۆر میواندۆستانەیان لەلایەن بەرپرسان و ڕوودارەکانی شارەکەوە بەرامبەر کرا. دواتر لە ئاداری ساڵی ١١٨٨دا، سەرکەوتنە سەر ئەو کەشتییە [[ئیتاڵی|ئیتالییانەی]] لە [[پیزا]]، [[جەنەوا]] و [[ڤێنیز|ڤێنیزەوە]] گەیشتبوون. سەرەتا کاپتنی کەشتییەکان ئامادە نەبوون ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان ببەن، چونکە نە هیچ کرێیەکیان پێ دەدرا و نە خۆراک و پێداویستیی بەشی ئەو هەموو ئاوارەیەیان هەبوو. بەڵام والیی ئەسکەندەریە کە پێشتر لەبەر نەدانی باج دەستی بەسەر سەوڵی کەشتییەکانیاندا گرتبوو ڕەتی کردەوە مۆڵەتی ڕۆیشتنیان پێ بدات تا ئەو کاتەی ڕازی دەبن ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان بگوێزنەوە. لە کۆتاییدا کاپتنەکان ناچار بوون ڕازی بن، بەڵام پێش ئەوەی ڕێبکەون سوێندیان پێ خورا کە ڕەفتاری شایستەیان لەگەڵ بکەن و بە سەلامەتی بیانگەیەننە جێگەی مەبەست.<ref name="Nicholson1973">{{cite book|author=Robert Lawrence Nicholson|url=https://books.google.com/books?id=R9QUAAAAIAAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PA174|title=Joscelyn III and the Fall of the Crusader States: 1134–1199|publisher=[[Brill Publishers]]|year=1973|isbn=9789004036765|pages=174–175}}</ref><ref>{{cite book|author=W.B. Bartlett|url=https://books.google.com/books?id=mCg7AwAAQBAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PT196|title=Downfall of the Crusader Kingdom|publisher=[[The History Press]]|year=2011|isbn=9780752468075|page=196}}</ref> دوای ڕادەستکردنی شارەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز|کڵێسای قیامەت]] بۆ ماوەی سێ ڕۆژ دابخرێت تاوەکو بڕیار لەسەر چارەنووسی دەدات. هەندێک لە ڕاوێژکارەکانی پێشنیازیان کرد کەنیسەکە وێران بکات تاوەکو سەرنجی مەسیحییەکان بۆ سەر قودس بەتەواوی کۆتایی پێبێت. بەڵام زۆربەی ڕاوێژکارەکانی پێیان ووت دەستکاری کەنیسەکە نەکات، چونکە زیارەتی مەسیحییەکان بەهۆی پیرۆزیی شوێنەکەوە هەر بەردەوام دەبێت؛ هەروەها هەڵوێستی خەلیفە [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتتابیان]] بەبیر هێنایەوە کاتێک دوای [[فەتحی قودس (٦٣٦-٦٣٧)|ئازادکردنی شارەکە]] ڕێگەی دا کەنیسەکە لەدەستی مەسیحییەکاندا بمێنێتەوە. لە کۆتاییدا سەڵاحەددین بڕیاری دا کەنیسەکە وێران نەکات و ڕایگەیاند کە هیچ مەبەستێکی نییە ڕێگری لە زیارەتکارانی مەسیحی بگرێت؛ بۆیە دوای سێ ڕۆژەکە بە فەرمانی ئەو دووبارە کرایەوە. ڕێگە بە زیارەتکارە ئەوروپییەکان درا لە بەرامبەر دانی ڕەسمێکدا (باجێک) بچنە ناو کەنیسەکەوە. بۆ جێگیرکردنی سەروەریی موسڵمانان بەسەر قودسدا، زۆرێک لە شوێنە پیرۆزەکان بە دیارترینیان [[مزگەوتی ئەقسا]] بە ئاوی گوڵ (گوڵاو) شۆردران و پاکژ کرانەوە. کەلوپەل و نیشانە مەسیحییەکان لە ناو مزگەوتەکە لادران و بە فەرشی ڕەسەنی ڕۆژهەڵاتی ڕاخرا، دیوارەکانیشی بە چلچرا و ئایەتەکانی [[قورئان]] ڕازێنرانەوە و ڕووناک کرانەوە. ڕێگە بە مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] درا لە شارەکەدا بمێننەوە و بە ئازادی پەرستشەکانیان ئەنجام بدەن. سەبارەت بە [[قیبتی|قیبتییەکان]] کە پێشتر لەلایەن شانشینی خاچپەرستی قودسەوە ڕێگەیان پێنەدەدرا بچنە شارەکەوە (چونکە بە بێبڕوا و بیدعەکار دەژمێردران)، سەڵاحەددین بەبێ هیچ باجێک ڕێگەی پێدان بچنە ناو قودسەوە، چونکە وەک ڕایەت و هاووڵاتی دەسەڵاتی خۆی سەیری دەکردن. ئەو شوێنە پەرستشانەی قیبتییەکان کە پێشتر لەلایەن خاچپەرستەکانەوە دەستیان بەسەردا گیرابوو، گەڕێنرانەوە بۆ قەشە قیبتییەکان. هەروەها ڕێگەیان پێدرا سەردانی کەنیسەی قیامەت و شوێنە پیرۆزەکانی تر بکەن. مەسیحییە حەبەشییەکانیش ([[ئیتیۆپیا|ئەسیوبییەکان]]) ڕێگەیان پێدرا بەبێ دانی هیچ ڕەسم و باجێک سەردانی شوێنە پیرۆزەکانی قودس بکەن.<ref name="Maher2007">{{cite book|author=Maher Abu-Munshar|url=https://books.google.com/books?id=kT0BAwAAQBAJ&pg=PA152|title=Islamic Jerusalem and its Christianity: A History of Tolerance and Tensions|publisher=[[I.B. Tauris]]|year=2007|isbn=9780857713827|pages=152–158}}</ref><ref name="Runciman">{{cite book|author=Steven Runciman|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades: The Kingdom of Jerusalem|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1987|isbn=9780521347716|pages=465–468|author-link=Steven Runciman}}</ref><ref name="Nicholson19732" /> ئیمپڕاتۆری بیزەنتی ئیسحاق ئەنگێلۆس نامەیەکی پیرۆزبایی بۆ سەڵاحەددین نارد بەبۆنەی ڕزگارکردنی شارەکەوە؛ لە نامەکەدا داوای لێکرد کە تەواوی کەنیسەکانی شارەکە بگەڕێنرێنەوە سەر مەزهەبی ئۆرتۆدۆکس و سەرجەم ڕێوڕەسمە مەسیحییەکان بەپێی نەریتی ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی ئەنجام بدرێن. داواکارییەکەی قبووڵ کرا، بەڵام لە هەمان کاتدا مافی پەیڕەوانی مەزهەبەکانی تریش پارێزرا. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکان درا بە ئازادی لە کەنیسەکانیان پەرستش بکەن، و بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکانیش سپێردرا بە پاتریارکی گشتیی قوستەنتینیە.<ref name="Maher20072" /><ref name="Runciman2" /> دوای ئەوە، سەڵاحەددین چوو بۆ سەر ئەو قەڵایانەی کە هێشتا بەرگرییان دەکرد و ڕادەست نەببووبوون لەوانەش قەڵاکانی بێلڤوار، کەرەک و مۆنتریال و توانی هەموویان دەستبەسەردا بگرێت. دواتریش دووبارە گەڕایەوە بۆ شاری سوڕ تا بۆ جاری دووەم گەمارۆی بداتەوە.<ref>{{Cite journal |last=Milwright |first=Marcus |date=2006 |title=Central and Southern Jordan in the Ayyubid Period: Historical and Archaeological Perspectives |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=16 |issue=1 |pages=1–27 |jstor=25188591}}</ref> لەو کاتەی سەڵاحەددین لە هاوینی ساڵی ١١٨٧دا خەریکی دەستبەسەرداگرتنی بەشەکانی تری شانشینەکە بوو، هەواڵی تێکشکانی خاچپەرستەکان لە [[جەنگی حەتین|جەنگی]] [[جەنگی حەتین|حەتین]] لە ڕێگەی جۆسکیۆسی ئەسقەفی شاری سوڕ و زیارەتکارانی ترەوە گەیشتە [[ئەورووپا|ئەوروپا]]. لە ئەوروپا ڕاستەوخۆ کەوتنە پلاندانان بۆ جەنگێکی نوێ؛ تەنانەت پێش ئەوەی هەواڵی کەوتنی قودسیش بگاتە [[ڤاتیکان]]، پاپا گریگۆریی هەشتەم لە ٢٩ی تشرینی یەکەمدا مەرسومێکی بەپەلەی دەرکرد بۆ بانگەوازی جەنگ. بۆ دابینکردنی خەرجییەکانی ئەم جەنگە نوێیەش، لە [[ئینگلتەرا]] و [[فەڕەنسا]] باجێکی تایبەت لە خەڵک وەردگیرا کە بە (باجی سەڵاحەددین) ناسرابوو. سەرەنجام لە ساڵی ١١٨٩دا (هەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان) بڕیاری لێدرا و دەستی پێکرد. ئەم هەڵمەتە لە سێ سوپای گەورە و جیاواز پێکهاتبوو کە لەلایەن سێ دەسەڵاتداری سەرەکیی ئەوروپاوە سەرکردایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم|ڕیچاردی یەکەمی]] ئینگلتەرا، فیلیپی دووەمی فەڕەنسا، و فرێدریکی یەکەم، ئیمپڕاتۆریەتی ڕۆمی پیرۆز.<ref>{{cite book|last=Freed|first=John|title=Frederick Barbarossa: The Prince and the Myth|publisher=Yale University Press|year=2016|isbn=978-0-300-122763|location=New Haven, CT|page=482}}</ref> == سەرچاوە == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Siege of Jerusalem (1187)}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|فەلەستین}} [[پۆل:جەنگەکانی سەلاحەدینی ئەییووبی]] [[پۆل:ئورشەلیم]] [[پۆل:فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی ئورشەلیم]] kqgh976o5oj5u1ck7t1x0smr7lgul0a 1624078 1624075 2026-08-12T21:11:23Z DiyarKamaran 50583 1624078 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=گەمارۆدانی قودس|image=[[File:ChristiansBeforeSaladin.jpg|250px]]|caption=تەسلیمبوونی خاچبەرستان بە سەڵاحەدین لە قودس، وێنەکێشان لەلایەن [[فرانسوا گویزۆت]] (١٨٨٣)|date=٢٠ی ئەیلوولی – ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ ({{Age in years, months, weeks and days|month1=09|day1=20 |year1=1187|month2=10|day2=2|year2=1187}})|place=[[ئورشەلیم]]|result=ئەییوبیەکان سەرکەوتن * کەوتنی [[شانشینی قودس]]|combatant1={{flagicon image|Flag of Ayyubid Dynasty.svg|size=20px}} [[دەوڵەتی ئەییووبی]]|combatant2={{flagicon image|Blason Royaume de Jérusalem.svg|border=no|size=15px}} [[شانشینی قودس]]<br/>{{flagicon image|Cross of the Knights Hospitaller.svg|border=no|size=15px}} [[شۆڕشگێرانی هۆسپتیلەر]]<br/>{{flagicon image|Knights Templar Cross.svg|border=no|size=15px}} [[سوارچاکانی پەرستگا]]|commander1={{flagicon image|Reconstruction of the Standard of the Sultan Saladin.svg|size=20px}} [[سەلاحەدینی ئەییووبی]]|commander2={{flagicon image|Blason maison d'Ibelin.svg|border=no|size=15px}} [[بالیان لە ئیبێلین]]<br/>{{flagicon image|Orde van het Heilig Graf Basis.png|border=no|size=15px}} [[Patriarch Heraclius of Jerusalem| هێراکلیۆسی قودس]]|strength1=نەزانراو، ئەگەری زۆرە لە دەوروبەری ٢٠ هەزار پیاوی بەهێز|strength2=٤٠٠٠ پیاو|casualties1=نەزانراو|casualties2=نەزانراو}} '''گەمارۆدانی شاری قودس''' لە ٢٠ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ی خایاند، کاتێک بالیان (سەرکردەی بەرگریکارانی شارەکە) شارەکەی ڕادەستی سوپای [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیووبییەکان]] بە سەرکردایەتی [[سوڵتان]] [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەڵاحەددین]] کرد. پێشتر لە ھاوینی ھەمان ساڵدا، سوپای ئەییوبی بە سەرکردایەتی سەڵاحەددین سوپای [[شانشینی قودس|شانشینەکەی]] [[جەنگی حەتین|تێکشکاندبوو]] و چەندین شاری تری ناوچەکەی داگیرکردبوو. بالیان دانوستانی لەگەڵ سەڵاحەددین کرد بۆ کڕینەوەی دەرچوونێکی ئارام و بێمەترسی بۆ زۆربەی خەڵکەکە، بەمەش شارەکە بە ئاشتیانە و بە کەمترین خوێنڕشتن ڕادەست کرا. لەگەڵ ئەوەی شاری [[ئورشەلیم|قودس]] کەوتە دەست سوپای سەڵاحەددین، بەڵام ئەمە کۆتایی بە [[شانشینی قودس]] نەھێنا؛ چونکە شوێنی پایتەختەکەیان گواستەوە، سەرەتا بۆ شاری سوڕ (باشوری لوبنان) و دواتریش دوای ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان، پایتەختەکەیان کردە شاری [[عەکا]]. مەسیحییە لاتینییەکان (کە مەسیحییە کاسۆلیکەکانی ڕۆژئاوای ئەوروپا بوون) لە ساڵی ١١٨٩دا بۆ وەڵامدانەوەی ئەم شکستە ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستانیان دەستپێکرد، کە بە جیاواز لەلایەن سێ لە دەسەڵاتدارە گەورەکانی ئەوروپاوە ڕێبەرایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم]] (پادشای [[ئینگلتەرا]])، فیلیپ ئۆگستس (پادشای [[فەڕەنسا]])، و فرێدریک باربارۆسا ([[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]]).<ref>"Kingdom of Jerusalem" 2009</ref> لە ناو قودسیشدا، سەڵاحەددین شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانانی نۆژەنکردەوە و لێبوردەیییەکی گشتی بەرامبەر [[مەسیحی|مەسیحییەکان]] نیشاندا؛ بەجۆرێک ڕێگەی بە زیارەتکارانی مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و ڕۆژھەڵاتییەکان دا بە ئازادی و بێ بەرامبەر سەردانی شوێنە پیرۆزەکان بڕوات، بەڵام زیارەتکارە فڕەنگییەکان (واتە مەسیحییە [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیکەکان]]) دەبوو باج بدەن بۆ چوونەژوورەوە. ھەروەھا بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکان لە شارەکەدا سپێردرا بە پاتریارکی کۆنستانتینۆپڵ (گەورەپیاوی ئایینی کەنیسەی ئۆرسۆدۆکس).<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2012-04-02 |url=https://www.history.com/articles/saladin |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en |title=Saladin - Background, Crusades & Facts}}</ref> == پێشینەی ڕووداوەکان == [[شانشینی قودس]]، کە بەھۆی ململانێ و ناکۆکییە ناوخۆییەکانییەوە پەکیکەوتبوو، لە ٤ی تەممووزی ١١٨٧ لە [[جەنگی حەتین]] دا تووشی شکستێکی گەورە بوو. لە ئەنجامی ئەم جەنگەدا، زۆربەی میر و گەورەپیاوانی [[مەسیحی|خاچپەرستەکان]]—لە سەروویانەوە «گای»ی پادشای شانشینەکە کەوتنە دەست سوپای ئەییووبییەکان و بوونە دیل؛ لە بەرامبەریشدا ھەزاران دیل و کۆیلەی [[موسڵمان]] ئازاد کران.<ref>{{cite book|last=Regan|first=Geoffrey|url=https://books.google.com/books?id=-pIOAAAAQAAJ&pg=PA135|title=Saladin and the Fall of Jerusalem|publisher=Croom Helm|year=1987|isbn=9780709942085|page=135}}</ref><ref>{{cite book|last=Tyerman|first=Christopher|url=https://books.google.com/books?id=ULDUopVCVPoC&pg=PA230|title=God's War: A New History of the Crusades|publisher=Harvard University Press|year=2006|isbn=9780674023871|page=230|author-link=Christopher Tyerman}}</ref><ref>{{cite book|last=Nicolle|first=David|url=https://books.google.com/books?id=homJ22nhCBMC&pg=PA73|title=Knights of Jerusalem: The Crusading Order of Hospitallers 1100–1565|publisher=Bloomsbury USA|year=2008|isbn=9781846030802|page=73}}</ref> تا ناوەڕاستی مانگی ئەیلوول، سوڵتان سەڵاحەددین توانی یەک بە دوای یەک شارەکانی [[عەکا]]، [[نابلوس]]، [[یافا]]، تۆرۆن، سەیدا، [[بەیرووت]] و [[ئەشکەلۆن]] بگرێت. دواتر ڕزگاربووانی جەنگەکە و ئاوارە مەسیحییەکان پەنایان برد بۆ شاری سوڕ، کە تاقە شار بوو توانی بەرگری لە خۆی بکات لەبەرامبەر سەڵاحەددیندا، ئەویش بەھۆی گەیشتنی کۆنرادی مۆنتفێرات لەکاتى خۆیی (سەرکردەیەکی سەربازی لێھاتوو کە بەرگری شارەکەی ڕێکخستەوە). == بارودۆخی قودس == لە شاری سوڕ، بالیان داوای لە سەڵاحەددین کرد ڕێگەی پێ بدات بچێتە قودس بۆ ھێنانەوەی (ماریا کۆمنێن)ی ھاوسەری (کە شاژنی پێشووی قودس بوو) و بنەماڵەکەی. سەڵاحەددین داواکارییەکەی قبووڵ کرد بەو مەڕجەی بالیان چەک بەرامبەری ھەڵنەگرێت و تەنیا یەک ڕۆژ لە قودس بمێنێتەوە؛ بەڵام کاتێک گەییشتە شارەکە، هەرقلی پاتریارکی قودس (گەورەی کەنیسە)، سیبیلای شاژن و تەواوی دانیشتووانی شارەکە تکایان لێکرد سەرکردایەتی بەرگریکردنی شارەکە بگرێتە دەست. هەرقل جەختی لەوە کردەوە کە مانەوەی لەپێناو پاراستنی ئایینی مەسیحییەتدا ئەرکێکی ڕەوایە، بۆیە بڕیاری دا لەو سوێندەی بە سەڵاحەددینی دابوو بێبەریی بکات و عەفوی بکات؛ بالیانیش داواکەیانی پەسەند کرد. بالیان لە ڕێگەی شاندێک لە کەسایەتی و نوێنەرانی شارەکەوە پەیامی بڕیارەکەی خۆی بۆ سەڵاحەددین نارد لە [[ئەشکەلۆن]]؛ شاندەکە داواکارییەکانی سوڵتانیان بۆ ڕادەستکردنی قودس بە ئاشتیانە ڕەتکردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، سەڵاحەددین بە ڕەوشتبەرزییەوە، پاسەوانی تایبەتی دابین کرد تا ماریا و منداڵەکانی و تەواوی بنەماڵەکەیان بە سەلامەتی بگەیەنرێنە شاری [[تەرابلوس]]. وەک [[ئیبن ئەسیر جەزەری|ئیبن ئەسیری]] مێژوونووس ئاماژەی پێ دەکات، لەبەر ئەوەی بالیان بەرزترین میر بوو کە لە ناو قودسدا مابووەوە، لەلایەن موسڵمانانەوە وەک کەسێک دەبینرا کە پێگەی “تا ڕادەیەک ھاوتا بوو لەگەڵ پادشادا”.<ref>Ibn Al-Athir, D.S. Richards trans, Vol. II, 330–331</ref> بالیان بارودۆخی ناو قودسی بە زۆر سەخت و وێران دی. شارەکە ئاخندرابوو لەو ئاوارانەی لە دەست فەتحەکانی سەڵاحەددین ڕایانکردبوو و ڕۆژانەش خەڵکی زیاتر دەھاتن. لە تەواوی شارەکەدا کەمتر لە ١٤ سوارچاکی کارامە و ڕاهێنراو ھەبوون، بۆیە بالیان بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە، ٦٠ کەسی لە شاگردە سوارچاکەکان (ئەوانەی ھێشتا لە ژێر مەشقدا بوون) و کەسایەتییە دیارەکانی شارەکە بەرزکردەوە بۆ پلەی سوارچاک. ھەروەھا بە کۆگاکردنی بڕێکی زۆر لە خۆراک و کۆکردنەوەی پارەی پێویست، شارەکەی بۆ ئەو گەمارۆدانە چاوەڕوانکراوە ئامادە کرد. لەلایەکی ترەوە، سوپای [[شام]] و [[میسر]] لەژێر ڕکێفی سەڵاحەددیندا کۆبوونەوە و دوای گرتنی شارەکانی عەکا، یافا و قەیسەرییە (سەرەڕای ئەوەی نەیتوانی شاری سوڕ بگرێت)، سوڵتان لە ٢٠ی ئەیلوولدا گەییشتە بەردەم دیوارەکانی قودس.<ref name="Malcolm and Lyons, 272">Malcolm and Lyons, 272</ref> == داگیکردن و فەتحکردنی شارەکە == دوای چاودێری دەوروبەری شارەکە، سوپای سەڵاحەددین لە بەرامبەر بورجی داوود و دەروازەی [[دیمەشق]] (دەروازەی عامود) جێگیر بوون.<ref name="Malcolm and Lyons, 2722" /> تیرھاوێژەکانی سەڵاحەددین بەبەردەوامی سەر دیوار و بارووکەکانی شارەکەیان تیرباران دەکرد. تاوەرەکانی گەمارۆدان (تاوەرێکی دارینی بەرز و چەند نهۆمی بوو کە لەسەر تایە دروست دەکرا، لە کاتی جەنگەکانی سەدەی ناوەڕاستدا بەرەو دیواری قەڵا و شارەکان ئاژۆ دەخران) ڕەوانەی لای دیوارەکان دەکران، بەڵام بەرگریکاران ھەر جارێک تێکیان دەشکاندن و پاشەکشەیان پێ دەکردن. بۆ ماوەی شەش ڕۆژ شەڕ و پێکدادانی بەردەوام بەڕێوەچوو، بەبێ ئەوەی ئەنجامێکی ئەوتۆی ھەبێت؛ سوپای سەلاحەدین دوای ھەر ھێرشێک تووشی زیانێکی گیانیی زۆر دەبوون. لە ٢٦ی ئەیلوولدا، سەڵاحەددین سەربازگەکەی گواستەوە بۆ بەشێکی تری ناوچەکە لەسەر کێوی زەیتوون، کە هیچ دەروازەیەکی سەرەکیی لێ نەبوو تا خاچپەرستەکان بتوانن ھێرشی پێچەوانەی لێوە بکەن. دیوارەکان بە بەردەوامی بە ئامێرەکانی گەمارۆدان، [[مەنجەنیق]]، بەردھاوێژ، ئاگری یۆنانی، کەوانەی قورس و تیر دەکوتران. لە ئەنجامدا، ژێر بەشێک لە دیوارەکە ھەڵکۆڵدرا و لە ٢٩ی ئەیلوولدا داڕما و ڕووخا. خاچپەرستەکان نەیاندەتوانی سەربازانی سەڵاحەددین لەو کەلێنەی لە دیوارەکەدا دروست ببوو بەرەو دواوە بپاشەکشێنن، موسڵمانانیش لەلای خۆیانەوە نەیاندەتوانی لەو درزەوە بچنە ناو شارەکەوە. زۆری پێ نەچوو، تەنیا چەند دە دانە سوارچاک و ژمارەیەکی زۆر کەم لە سەربازان بۆ بەرگریکردن لە دیوارەکە مانەوە؛ چونکە تەنانەت بە بەڵێندانی پاداشت و بڕە پارەیەکی خەیاڵیش، ھیچ کەسێکی تر ئامادە نەبوو بێتە پێشەوە بۆ شەڕکردن.<ref>{{Cite web |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |title=Internet History Sourcebooks Project}}</ref> خەڵکی سڤیل و دانیشتووانی شارەکە لە نائومێدییەکی زۆر قووڵدا بوون و ورەیان بەتەواوی ڕووخابوو. پەپێی دەقێک کە پێدەچێت لەلایەن ئێرنۆل (یەکێک لە سوارچاکەکانی بالیان) لە مێژووی کۆنی فەڕەنسیی “ویلیامی تەور”دا نووسرابێت، پیاوانی ئایینی ڕێپێوانێکی بەکۆمەڵیان بە پێی پەتی لە دەوری دیوارەکانی شارەکەدا کرد؛ ئەمەش ڕێک ھاوشێوەی ئەو ڕێپێوانە بوو کە پیاوانی ئایینی لە یەکەم ھەڵمەتی خاچپەرستیدا لە ساڵی ١٠٩٩ لە دەرەوەی دیوارەکان ئەنجامیان دابوو بۆ پاڕانەوە لە خودا. دەقەکە ھەروەھا ئاماژە بەوە دەکات کە لە گردی کالڤاری (ئەو شوێنەی بە باوەڕی مەسیحییەکان [[عیسا|عیسای]] لێ لە خاچ دراوە)، ژنان منداڵەکانیانیان تا ژێر چەناگەیان دەخستە ناو دەفری گەورەی پڕ لە ئاوی ساردەوە و پاشان قژیان دەبڕین. ئەم جۆرە ڕێوڕەسمانە وەک جۆرێک لە تۆبەکردن و خۆسزادان بوون بە مەبەستی ئەوەی تووڕەیی و غەزەبی خودا لەسەر شارەکە دوور بخەنەوە. بەڵام وەک لە کۆتایی دەقەکەدا ھاتووە، نووسەرەکە ھۆکاری وەڵامنەدانەوەی خودا بۆ نزاكانیان دەخاتە ڕوو و دەڵێت: "...پەروەردگارمان بە ڕەوای نەبینی گوێ لەو پاڕانەوە و دەنگەدەنگەی ناو شارەکە بگرێت. چونکە بۆنی پیسی داوێنپیسی (زینا)، زیادەڕەویی قێزەون (ڕابواردنی لەڕادەبەدەر) و گوناھی دژ بە سروشت، ڕێگەی نەدەدا نزا و پاڕانەوەکانیان بەرز ببێتەوە بۆ لای خودا."<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, 58–59</ref> ئەم بڕگەیە زۆر بە ڕوونی ئەوە پیشان دەدات کە مەسیحییەکانی ناو شارەکە شکستی خۆیان نەک تەنیا بە ھۆکاری سەربازی، بەڵکو وەک سزایەکی ئیلاھی بەھۆی گوناھ و خراپەکارییەکانی ناو کۆمەڵگەکەی خۆیانەوە دەبینی، بۆیە پێیان وابووە نزاکانیان گیرا نابێت. لە کۆتایی مانگی ئەیلوولدا، بالیان لەگەڵ شاندێکدا چووە دەرەوەی شار بۆ دیداری سوڵتان سەڵاحەددین تا پێشنیازی خۆدەستەوەدانی شارەکەی بخاتە ڕوو.<ref>Edbury, 60</ref> سەڵاحەددین بە بالیانی گوت کە ئەو سوێندی خواردووە شارەکە بە زەبری ھێز بگرێت و تەنیا خۆدەستەوەدانی بێمەرج قبووڵ دەکات. ھەروەھا سەڵاحەددین بەبیری ھێنایەوە کە ئاڵاکەی لەسەر دیواری شارەکە ھەڵکراوە (ئاماژە بۆ ئەوەی شارەکە لەسەر لێواری کەوتنە)، ئەگەرچی سوپاکەی پاشەکشەیان پێ کرابوو. لە بەرامبەردا، بالیان ھەڕەشەیەکی سەختی کرد و گوتی ئەگەر بە ئاشتیانە ڕێنەدەن مەسیحییەکان شارەکە بەجێبێڵن، بەرگریکاران شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانان (وەک [[مزگەوتی ئەقسا]] و [[قوبەتولسەخرە]]) تێکدەدەن، ژن و منداڵەکانی خۆیان و ٥,٠٠٠ کۆیلە و دیلە موسڵمانەکان دەکوژن، و سەرجەم سامان و سەروەت و گەنجینەی خاچپەرستەکان دەسووتێنن تا هیچ شتێک بۆ موسڵمانان نەمێنێتەوە.<ref>Malcolm and Lyons, 274–276</ref> سەڵاحەددین، کە دەیویست شارەکە بە کەمترین خوێنڕشتن بگرێتەوە، ڕازی بوو خاچپەرستەکان بێ شەڕکردن بكشێنەوە، بەڵام بەو مەرجەی فدیە (بڕە پارەیەک بۆ کڕینەوەی ئازادییان) بدەن: ١٠ دینار بۆ پیاوان، ٥ دینار بۆ ژنان و ٢ دینار بۆ منداڵان، و ئەوانەی نەیانتوانیبا ئەو پارەیە بدەن دەبوونە کۆیلە. بالیان پێی گووت کە نزیکەی ٢٠,٠٠٠ کەس لە ناو شارەکەدا ھەن کە ھەژارن و بە هیچ جۆرێک توانای دانی ئەو پارەیەیان نییە. سەڵاحەددین پێشنیازی کرد کە بە کۆی گشتی ١٠٠,٠٠٠ دینار بدرێت بۆ ئازادکردنی تەواوی ئەو ٢٠,٠٠٠ کەسە، بەڵام بالیان ڕوونی کردەوە کە دەسەڵاتدارانی مەسیحی بە هیچ شێوەیەک ناتوانن بڕە پارەیەکی وا کۆبکەنەوە. لە کۆتاییدا بالیان پێشنیازی کرد کە ٧,٠٠٠ کەس لەو ھەژارانە لە بەرامبەر ٣٠,٠٠٠ دیناردا ئازاد بكرێن، سەڵاحەددینیش بەم پێشنیازە ڕازی بوو.<ref>{{Cite book|last1=Runciman|first1=Steven|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades|publisher=CUP Archive|year=1987|isbn=9780521347716}}</ref> == ئەنجام == [[پەڕگە:BalianofIbelin1490.jpg|وێنۆک|505x505پیکسڵ|«بالیانی ئیبلین شاری قودس ڕادەستی سەڵاحەددین دەکات»؛ وێنەیەکە لە پەڕتووکی مێژوویی ''«''پەڕینەوەکانی فەرەنسییەکان بۆ ئەودیوی دەریا دژی تورک و ساراسین و مۆرەکان''»''، دەوروبەری ساڵی ١٤٩٠ی زایینی.]] لەسەر فەرمانی بالیان، خاچپەرستەکان لە ٢ی ئۆکتۆبەر شارەکەیان ڕادەستی سوپای سەڵاحەددین کرد. دەستبەسەرداگرتن و وەرگرتنەوەی شارەکە بە شێوەیەکی ئاشتییانە بەڕێوەچوو، بەتایبەت کاتێک بەراورد دەکرێت بەو [[گەمارۆدانی ئورشەلیم (١٠٩٩)|گەمارۆدانە خوێناوییەی]] خاچپەرستەکان لە ساڵی ١٠٩٩دا ئەنجامیان دا. بالیان لە گەنجینەی شارەکەوە ٣٠,٠٠٠ دیناری دا بۆ ئازادکردنی ٧,٠٠٠ کەس لەوانەی توانای دانی فدیەیان نەبوو. لەلایەکی ترەوە، ئەو [[خاچ|خاچە]] زێڕینە گەورەیەی خاچپەرستەکان لەسەر [[قوبەتولسەخرە]] دایاننابوو هێنرایە خوارەوە، و سەڵاحەددین تەواوی ئەو دیلە موسڵمانانەی ئازاد کرد کە لای خاچپەرستەکان بوون؛ بەپێی وتەی زانا و مێژوونووسی [[کورد]] [[بەھائەدین ئیبن شەداد]]، ژمارەی ئەو دیلە موسڵمانانە نزیکەی ٣,٠٠٠ کەس بوو. سەڵاحەددین ڕێگەی دا بە زۆرێک لە ژنە ناودار و ئەشرافەکانی شارەکە بەبێ دانی هیچ فدیەیەک شارەکە بەجێبهێڵن. بۆ نموونە، ڕێگە بە ماریای شاژنی بێوەژن (هاوسەری پادشای پێشوو) درا لەگەڵ یاوەرەکانی بڕوات، بە هەمان شێوەش بۆ سیبیلای شاژن. هەروەها سەڵاحەددین گەرەنتی ئاسایشی ڕێگەی بۆ سیبیلا دابین کرد تاوەکو لە شاری [[نابلوس]] سەردانی پادشا (گای)ی هاوسەری بکات کە وەک [[دیلی شەڕ|دیلی]] [[دیلی شەڕ|شەڕ]] لای موسڵمانان دەستبەسەر بوو. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکانی شارەکە درا لە قودسدا بمێننەوە، هەروەها ڕێگە بە [[جوو|جووەکانیش]] درا بگەڕێنەوە و نیشتەجێ ببنەوە.{{sfn|Scharfstein|Gelabert|1997|p=١٤٥}} ئەو مەسیحییانەی ڕەگەزیان دەگەڕایەوە سەر خاچپەرستە ئەوروپییەکان، ڕێگەیان پێدرا لەگەڵ کەرستە و سامانەکەیاندا لە ڕێگایەکی ئارامەوە لە شاری [[عەکا|عەکاوە]] قودس بەرەو ناوچەکانی تر بەجێبهێڵن، بە مەرجی دانی ١٠ دینار وەک فدیە. [[عادل سەیفەدین ئەحمەد|عادلی]] برای سەڵاحەددین بە بینینی ئەو دیمەنە کاریگەر بوو، بۆیە وەک پاداشتی خزمەتەکانی لە شەڕدا داوای ١,٠٠٠ دیلی لە سەڵاحەددین کرد؛ سەڵاحەددین داواکەی قبووڵ کرد و عادلیش ڕاستەوخۆ هەموویانی ئازاد کرد. هەرقل کاتێک ئەمەی بینی، داوای لە سەڵاحەددین کرد چەند دیلێکی پێ ببەخشێت تا ئازادیان بکات؛ ٧٠٠ دیلی پێدرا و بۆ بالیانیش ٥٠٠ دیل درا، هەردووکیشیان تەواوی ئەو دیلانەیان ئازاد کرد. بە فەرمانی سەڵاحەددین، تەواوی بەساڵاچووان کە توانای دانی فدیەیان نەبوو ئازاد کران و ڕێگەیان پێدرا شارەکە بەجێبهێڵن. دواتر سەڵاحەددین بە داوای [[موزەفەرەدین کۆکبری]] ١,٠٠٠ دیلی تریشی ئازاد کرد، دوای ئەوەی ناوبراو ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو دیلانە خەڵکی زێدی خۆین لە شاری [[ڕحا|ئورفا]]. بۆ کۆنترۆڵکردنی پرۆسەی دەرچوونی خەڵکەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا دەروازەکانی شارەکە دابخرێن. لەسەر هەر دەروازەیەک فەرماندەیەک جێگیر کرا تا چاودێری جووڵەی خاچپەرستەکان بکەن و دڵنیا ببنەوە لەوەی تەنیا ئەوانە شارەکە بەجێدەهێڵن کە فدیەکەیان داوە. دواتریش سەڵاحەددین هەندێک لە ئەفسەرەکانی ڕاسپارد تا دەستەبەری گەیشتنی سەلامەتی خاچپەرستەکان بکەن بۆ ناوچە مەسیحییەکان. لە بەرامبەردا، ١٥,٠٠٠ کەس لەوانەی نەیانتوانی فدیەکە بدەن، لە سەلتەنەتی ئەییووبیدا وەک کۆیلە فرۆشران. بەپێی وتەی عیمادەدینی ئەسفەهانی، ٧,٠٠٠ کەسیان پیاو بوون و ٨,٠٠٠ کەسەکەی تریان ژن و منداڵ بوون.<ref>{{cite book|author=Malcolm Cameron Lyons, D.E.P. Jackson|url=https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC&q=al+adil+jerusalem+8%2C000+women&pg=PA277|title=Saladin: The Politics of the Holy War|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1984|isbn=9780521317399|page=277}}</ref> لەسەر فەرمانی سەڵاحەددین، دانیشتووانە ئازادکراوەکان (ئەوانەی فدیەکەیان دابوو) لە سێ کاروانی جیاوازدا، کە ٥٠ سوارچاکی سوپای سەڵاحەددین یاوەری دەکردن، کەوتنە ڕێ بۆ جێهێشتنی شارەکە. [[سوارچاکانی پەرستگا]] و هۆسپیتالەرەکان سەرکردایەتیی دوو کاروانی یەکەمیان دەکرد، لە کاتێکدا بالیان و پاتریارک سەرکردایەتیی کاروانی سێیەمیان دەکرد. دواتر بالیان لە ئیمارەتی تەرابلوس گەیشتەوە بە هاوسەر و بنەماڵەکەی. ئاوارەکان سەرەتا گەیشتنە شاری سوڕ، بەڵام کۆنرادی مۆنتفێرات تەنیا ڕێگەی دا بەو پیاوانەی توانای شەڕیان هەبوو بچنە ناو شارەکەوە. ئاوارەکانی تر ڕوویان لە ئیمارەتی تەرابلوس کرد کە لەژێر دەسەڵاتی خاچپەرستەکاندا بوو؛ بەڵام لەوێش ڕێگەیان پێ نەدرا بچنە ناو شارەکەوە و لەلایەن دەستەی جەردە و ڕێگرەکانی ناو شارەکەوە کەلوپەل و سامانەکەیان تاڵان کرا. زۆربەی ئاوارە کەمتر دەستڕۆیشتوو و هەژارەکان بەرەو ناوچەکانی [[ئەرمەنستان]] و ئەنتاکیە کەوتنەڕێ و دواتر توانیمان بە سەرکەوتوویی بچنە ناو شاری [[ئەنتاکیا|ئەنتاکیەوە]]. ئاوارەکانی تریش لە [[ئەشکەلۆن|ئەشکەلۆنەوە]] بەرەو [[ئەسکەندەریە]] ڕایانکرد؛ لەوێ لە سەربازگە و پەناگەی کاتییدا حەواندرانەوە و ڕەفتارێکی زۆر میواندۆستانەیان لەلایەن بەرپرسان و ڕوودارەکانی شارەکەوە بەرامبەر کرا. دواتر لە ئاداری ساڵی ١١٨٨دا، سەرکەوتنە سەر ئەو کەشتییە [[ئیتاڵی|ئیتالییانەی]] لە [[پیزا]]، [[جەنەوا]] و [[ڤێنیز|ڤێنیزەوە]] گەیشتبوون. سەرەتا کاپتنی کەشتییەکان ئامادە نەبوون ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان ببەن، چونکە نە هیچ کرێیەکیان پێ دەدرا و نە خۆراک و پێداویستیی بەشی ئەو هەموو ئاوارەیەیان هەبوو. بەڵام والیی ئەسکەندەریە کە پێشتر لەبەر نەدانی باج دەستی بەسەر سەوڵی کەشتییەکانیاندا گرتبوو ڕەتی کردەوە مۆڵەتی ڕۆیشتنیان پێ بدات تا ئەو کاتەی ڕازی دەبن ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان بگوێزنەوە. لە کۆتاییدا کاپتنەکان ناچار بوون ڕازی بن، بەڵام پێش ئەوەی ڕێبکەون سوێندیان پێ خورا کە ڕەفتاری شایستەیان لەگەڵ بکەن و بە سەلامەتی بیانگەیەننە جێگەی مەبەست.<ref name="Nicholson1973">{{cite book|author=Robert Lawrence Nicholson|url=https://books.google.com/books?id=R9QUAAAAIAAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PA174|title=Joscelyn III and the Fall of the Crusader States: 1134–1199|publisher=[[Brill Publishers]]|year=1973|isbn=9789004036765|pages=174–175}}</ref><ref>{{cite book|author=W.B. Bartlett|url=https://books.google.com/books?id=mCg7AwAAQBAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PT196|title=Downfall of the Crusader Kingdom|publisher=[[The History Press]]|year=2011|isbn=9780752468075|page=196}}</ref> دوای ڕادەستکردنی شارەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز|کڵێسای قیامەت]] بۆ ماوەی سێ ڕۆژ دابخرێت تاوەکو بڕیار لەسەر چارەنووسی دەدات. هەندێک لە ڕاوێژکارەکانی پێشنیازیان کرد کەنیسەکە وێران بکات تاوەکو سەرنجی مەسیحییەکان بۆ سەر قودس بەتەواوی کۆتایی پێبێت. بەڵام زۆربەی ڕاوێژکارەکانی پێیان ووت دەستکاری کەنیسەکە نەکات، چونکە زیارەتی مەسیحییەکان بەهۆی پیرۆزیی شوێنەکەوە هەر بەردەوام دەبێت؛ هەروەها هەڵوێستی خەلیفە [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتتابیان]] بەبیر هێنایەوە کاتێک دوای [[فەتحی قودس (٦٣٦-٦٣٧)|ئازادکردنی شارەکە]] ڕێگەی دا کەنیسەکە لەدەستی مەسیحییەکاندا بمێنێتەوە. لە کۆتاییدا سەڵاحەددین بڕیاری دا کەنیسەکە وێران نەکات و ڕایگەیاند کە هیچ مەبەستێکی نییە ڕێگری لە زیارەتکارانی مەسیحی بگرێت؛ بۆیە دوای سێ ڕۆژەکە بە فەرمانی ئەو دووبارە کرایەوە. ڕێگە بە زیارەتکارە ئەوروپییەکان درا لە بەرامبەر دانی ڕەسمێکدا (باجێک) بچنە ناو کەنیسەکەوە. بۆ جێگیرکردنی سەروەریی موسڵمانان بەسەر قودسدا، زۆرێک لە شوێنە پیرۆزەکان بە دیارترینیان [[مزگەوتی ئەقسا]] بە ئاوی گوڵ (گوڵاو) شۆردران و پاکژ کرانەوە. کەلوپەل و نیشانە مەسیحییەکان لە ناو مزگەوتەکە لادران و بە فەرشی ڕەسەنی ڕۆژهەڵاتی ڕاخرا، دیوارەکانیشی بە چلچرا و ئایەتەکانی [[قورئان]] ڕازێنرانەوە و ڕووناک کرانەوە. ڕێگە بە مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] درا لە شارەکەدا بمێننەوە و بە ئازادی پەرستشەکانیان ئەنجام بدەن. سەبارەت بە [[قیبتی|قیبتییەکان]] کە پێشتر لەلایەن شانشینی خاچپەرستی قودسەوە ڕێگەیان پێنەدەدرا بچنە شارەکەوە (چونکە بە بێبڕوا و بیدعەکار دەژمێردران)، سەڵاحەددین بەبێ هیچ باجێک ڕێگەی پێدان بچنە ناو قودسەوە، چونکە وەک ڕایەت و هاووڵاتی دەسەڵاتی خۆی سەیری دەکردن. ئەو شوێنە پەرستشانەی قیبتییەکان کە پێشتر لەلایەن خاچپەرستەکانەوە دەستیان بەسەردا گیرابوو، گەڕێنرانەوە بۆ قەشە قیبتییەکان. هەروەها ڕێگەیان پێدرا سەردانی کەنیسەی قیامەت و شوێنە پیرۆزەکانی تر بکەن. مەسیحییە حەبەشییەکانیش ([[ئیتیۆپیا|ئەسیوبییەکان]]) ڕێگەیان پێدرا بەبێ دانی هیچ ڕەسم و باجێک سەردانی شوێنە پیرۆزەکانی قودس بکەن.<ref name="Maher2007">{{cite book|author=Maher Abu-Munshar|url=https://books.google.com/books?id=kT0BAwAAQBAJ&pg=PA152|title=Islamic Jerusalem and its Christianity: A History of Tolerance and Tensions|publisher=[[I.B. Tauris]]|year=2007|isbn=9780857713827|pages=152–158}}</ref><ref name="Runciman">{{cite book|author=Steven Runciman|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades: The Kingdom of Jerusalem|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1987|isbn=9780521347716|pages=465–468|author-link=Steven Runciman}}</ref><ref name="Nicholson19732" /> ئیمپڕاتۆری بیزەنتی ئیسحاق ئەنگێلۆس نامەیەکی پیرۆزبایی بۆ سەڵاحەددین نارد بەبۆنەی ڕزگارکردنی شارەکەوە؛ لە نامەکەدا داوای لێکرد کە تەواوی کەنیسەکانی شارەکە بگەڕێنرێنەوە سەر مەزهەبی ئۆرتۆدۆکس و سەرجەم ڕێوڕەسمە مەسیحییەکان بەپێی نەریتی ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی ئەنجام بدرێن. داواکارییەکەی قبووڵ کرا، بەڵام لە هەمان کاتدا مافی پەیڕەوانی مەزهەبەکانی تریش پارێزرا. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکان درا بە ئازادی لە کەنیسەکانیان پەرستش بکەن، و بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکانیش سپێردرا بە پاتریارکی گشتیی قوستەنتینیە.<ref name="Maher20072" /><ref name="Runciman2" /> دوای ئەوە، سەڵاحەددین چوو بۆ سەر ئەو قەڵایانەی کە هێشتا بەرگرییان دەکرد و ڕادەست نەببووبوون لەوانەش قەڵاکانی بێلڤوار، کەرەک و مۆنتریال و توانی هەموویان دەستبەسەردا بگرێت. دواتریش دووبارە گەڕایەوە بۆ شاری سوڕ تا بۆ جاری دووەم گەمارۆی بداتەوە.<ref>{{Cite journal |last=Milwright |first=Marcus |date=2006 |title=Central and Southern Jordan in the Ayyubid Period: Historical and Archaeological Perspectives |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=16 |issue=1 |pages=1–27 |jstor=25188591}}</ref> لەو کاتەی سەڵاحەددین لە هاوینی ساڵی ١١٨٧دا خەریکی دەستبەسەرداگرتنی بەشەکانی تری شانشینەکە بوو، هەواڵی تێکشکانی خاچپەرستەکان لە [[جەنگی حەتین|جەنگی]] [[جەنگی حەتین|حەتین]] لە ڕێگەی جۆسکیۆسی ئەسقەفی شاری سوڕ و زیارەتکارانی ترەوە گەیشتە [[ئەورووپا|ئەوروپا]]. لە ئەوروپا ڕاستەوخۆ کەوتنە پلاندانان بۆ جەنگێکی نوێ؛ تەنانەت پێش ئەوەی هەواڵی کەوتنی قودسیش بگاتە [[ڤاتیکان]]، پاپا گریگۆریی هەشتەم لە ٢٩ی تشرینی یەکەمدا مەرسومێکی بەپەلەی دەرکرد بۆ بانگەوازی جەنگ. بۆ دابینکردنی خەرجییەکانی ئەم جەنگە نوێیەش، لە [[ئینگلتەرا]] و [[فەڕەنسا]] باجێکی تایبەت لە خەڵک وەردگیرا کە بە (باجی سەڵاحەددین) ناسرابوو. سەرەنجام لە ساڵی ١١٨٩دا (هەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان) بڕیاری لێدرا و دەستی پێکرد. ئەم هەڵمەتە لە سێ سوپای گەورە و جیاواز پێکهاتبوو کە لەلایەن سێ دەسەڵاتداری سەرەکیی ئەوروپاوە سەرکردایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم|ڕیچاردی یەکەمی]] ئینگلتەرا، فیلیپی دووەمی فەڕەنسا، و فرێدریکی یەکەم، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]].<ref>{{cite book|last=Freed|first=John|title=Frederick Barbarossa: The Prince and the Myth|publisher=Yale University Press|year=2016|isbn=978-0-300-122763|location=New Haven, CT|page=482}}</ref> == سەرچاوە == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Siege of Jerusalem (1187)}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|فەلەستین}} [[پۆل:جەنگەکانی سەلاحەدینی ئەییووبی]] [[پۆل:ئورشەلیم]] [[پۆل:فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی ئورشەلیم]] 86gx239eg1kcfcrnr74g4r5j8ovx41q 1624080 1624078 2026-08-12T21:15:06Z DiyarKamaran 50583 1624080 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=گەمارۆدانی قودس|image=[[File:ChristiansBeforeSaladin.jpg|250px]]|caption=تەسلیمبوونی خاچبەرستان بە سەڵاحەدین لە قودس، وێنەکێشان لەلایەن [[فرانسوا گویزۆت]] (١٨٨٣)|date=٢٠ی ئەیلوولی – ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ ({{Age in years, months, weeks and days|month1=09|day1=20 |year1=1187|month2=10|day2=2|year2=1187}})|place=[[ئورشەلیم]]|result=ئەییوبیەکان سەرکەوتن * کەوتنی [[شانشینی قودس]]|combatant1={{flagicon image|Flag of Ayyubid Dynasty.svg|size=20px}} [[دەوڵەتی ئەییووبی]]|combatant2={{flagicon image|Blason Royaume de Jérusalem.svg|border=no|size=15px}} [[شانشینی قودس]]<br/>{{flagicon image|Cross of the Knights Hospitaller.svg|border=no|size=15px}} [[شۆڕشگێرانی هۆسپتیلەر]]<br/>{{flagicon image|Knights Templar Cross.svg|border=no|size=15px}} [[سوارچاکانی پەرستگا]]|commander1={{flagicon image|Reconstruction of the Standard of the Sultan Saladin.svg|size=20px}} [[سەلاحەدینی ئەییووبی]]|commander2={{flagicon image|Blason maison d'Ibelin.svg|border=no|size=15px}} [[بالیان لە ئیبێلین]]<br/>{{flagicon image|Orde van het Heilig Graf Basis.png|border=no|size=15px}} [[Patriarch Heraclius of Jerusalem| هێراکلیۆسی قودس]]|strength1=نەزانراو، ئەگەری زۆرە لە دەوروبەری ٢٠ هەزار پیاوی بەهێز|strength2=٤٠٠٠ پیاو|casualties1=نەزانراو|casualties2=نەزانراو}} '''گەمارۆدانی شاری قودس''' لە ٢٠ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ی خایاند، کاتێک بالیان (سەرکردەی بەرگریکارانی شارەکە) شارەکەی ڕادەستی سوپای [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیووبییەکان]] بە سەرکردایەتی [[سوڵتان]] [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەڵاحەددین]] کرد. پێشتر لە ھاوینی ھەمان ساڵدا، سوپای ئەییوبی بە سەرکردایەتی سەڵاحەددین سوپای [[شانشینی قودس|شانشینەکەی]] [[جەنگی حەتین|تێکشکاندبوو]] و چەندین شاری تری ناوچەکەی داگیرکردبوو. بالیان دانوستانی لەگەڵ سەڵاحەددین کرد بۆ کڕینەوەی دەرچوونێکی ئارام و بێمەترسی بۆ زۆربەی خەڵکەکە، بەمەش شارەکە بە ئاشتیانە و بە کەمترین خوێنڕشتن ڕادەست کرا. لەگەڵ ئەوەی شاری [[ئورشەلیم|قودس]] کەوتە دەست سوپای سەڵاحەددین، بەڵام ئەمە کۆتایی بە [[شانشینی قودس]] نەھێنا؛ چونکە شوێنی پایتەختەکەیان گواستەوە، سەرەتا بۆ شاری سوڕ (باشوری لوبنان) و دواتریش دوای ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان، پایتەختەکەیان کردە شاری [[عەکا]]. مەسیحییە لاتینییەکان (کە مەسیحییە کاسۆلیکەکانی ڕۆژئاوای ئەوروپا بوون) لە ساڵی ١١٨٩دا بۆ وەڵامدانەوەی ئەم شکستە ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستانیان دەستپێکرد، کە بە جیاواز لەلایەن سێ لە دەسەڵاتدارە گەورەکانی ئەوروپاوە ڕێبەرایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم]] (پادشای [[ئینگلتەرا]])، فیلیپ ئۆگستس (پادشای [[فەڕەنسا]])، و فرێدریک باربارۆسا ([[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]]).<ref>"Kingdom of Jerusalem" 2009</ref> لە ناو قودسیشدا، سەڵاحەددین شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانانی نۆژەنکردەوە و لێبوردەیییەکی گشتی بەرامبەر [[مەسیحی|مەسیحییەکان]] نیشاندا؛ بەجۆرێک ڕێگەی بە زیارەتکارانی مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و ڕۆژھەڵاتییەکان دا بە ئازادی و بێ بەرامبەر سەردانی شوێنە پیرۆزەکان بڕوات، بەڵام زیارەتکارە فڕەنگییەکان (واتە مەسیحییە [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیکەکان]]) دەبوو باج بدەن بۆ چوونەژوورەوە. ھەروەھا بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکان لە شارەکەدا سپێردرا بە پاتریارکی کۆنستانتینۆپڵ (گەورەپیاوی ئایینی کەنیسەی ئۆرسۆدۆکس).<ref>{{Cite web |date=2012-04-02 |url=https://www.history.com/articles/saladin |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en |title=Saladin - Background, Crusades & Facts}}</ref> == پێشینەی ڕووداوەکان == [[شانشینی قودس]]، کە بەھۆی ململانێ و ناکۆکییە ناوخۆییەکانییەوە پەکیکەوتبوو، لە ٤ی تەممووزی ١١٨٧ لە [[جەنگی حەتین]] دا تووشی شکستێکی گەورە بوو. لە ئەنجامی ئەم جەنگەدا، زۆربەی میر و گەورەپیاوانی [[مەسیحی|خاچپەرستەکان]]—لە سەروویانەوە «گای»ی پادشای شانشینەکە کەوتنە دەست سوپای ئەییووبییەکان و بوونە دیل؛ لە بەرامبەریشدا ھەزاران دیل و کۆیلەی [[موسڵمان]] ئازاد کران.<ref>{{cite book|last=Regan|first=Geoffrey|url=https://books.google.com/books?id=-pIOAAAAQAAJ&pg=PA135|title=Saladin and the Fall of Jerusalem|publisher=Croom Helm|year=1987|isbn=9780709942085|page=135}}</ref><ref>{{cite book|last=Tyerman|first=Christopher|url=https://books.google.com/books?id=ULDUopVCVPoC&pg=PA230|title=God's War: A New History of the Crusades|publisher=Harvard University Press|year=2006|isbn=9780674023871|page=230|author-link=Christopher Tyerman}}</ref><ref>{{cite book|last=Nicolle|first=David|url=https://books.google.com/books?id=homJ22nhCBMC&pg=PA73|title=Knights of Jerusalem: The Crusading Order of Hospitallers 1100–1565|publisher=Bloomsbury USA|year=2008|isbn=9781846030802|page=73}}</ref> تا ناوەڕاستی مانگی ئەیلوول، سوڵتان سەڵاحەددین توانی یەک بە دوای یەک شارەکانی [[عەکا]]، [[نابلوس]]، [[یافا]]، تۆرۆن، سەیدا، [[بەیرووت]] و [[ئەشکەلۆن]] بگرێت. دواتر ڕزگاربووانی جەنگەکە و ئاوارە مەسیحییەکان پەنایان برد بۆ شاری سوڕ، کە تاقە شار بوو توانی بەرگری لە خۆی بکات لەبەرامبەر سەڵاحەددیندا، ئەویش بەھۆی گەیشتنی کۆنرادی مۆنتفێرات لەکاتى خۆیی (سەرکردەیەکی سەربازی لێھاتوو کە بەرگری شارەکەی ڕێکخستەوە). == بارودۆخی قودس == لە شاری سوڕ، بالیان داوای لە سەڵاحەددین کرد ڕێگەی پێ بدات بچێتە قودس بۆ ھێنانەوەی (ماریا کۆمنێن)ی ھاوسەری (کە شاژنی پێشووی قودس بوو) و بنەماڵەکەی. سەڵاحەددین داواکارییەکەی قبووڵ کرد بەو مەڕجەی بالیان چەک بەرامبەری ھەڵنەگرێت و تەنیا یەک ڕۆژ لە قودس بمێنێتەوە؛ بەڵام کاتێک گەییشتە شارەکە، هەرقلی پاتریارکی قودس (گەورەی کەنیسە)، سیبیلای شاژن و تەواوی دانیشتووانی شارەکە تکایان لێکرد سەرکردایەتی بەرگریکردنی شارەکە بگرێتە دەست. هەرقل جەختی لەوە کردەوە کە مانەوەی لەپێناو پاراستنی ئایینی مەسیحییەتدا ئەرکێکی ڕەوایە، بۆیە بڕیاری دا لەو سوێندەی بە سەڵاحەددینی دابوو بێبەریی بکات و عەفوی بکات؛ بالیانیش داواکەیانی پەسەند کرد. بالیان لە ڕێگەی شاندێک لە کەسایەتی و نوێنەرانی شارەکەوە پەیامی بڕیارەکەی خۆی بۆ سەڵاحەددین نارد لە [[ئەشکەلۆن]]؛ شاندەکە داواکارییەکانی سوڵتانیان بۆ ڕادەستکردنی قودس بە ئاشتیانە ڕەتکردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، سەڵاحەددین بە ڕەوشتبەرزییەوە، پاسەوانی تایبەتی دابین کرد تا ماریا و منداڵەکانی و تەواوی بنەماڵەکەیان بە سەلامەتی بگەیەنرێنە شاری [[تەرابلوس]]. وەک [[ئیبن ئەسیر جەزەری|ئیبن ئەسیری]] مێژوونووس ئاماژەی پێ دەکات، لەبەر ئەوەی بالیان بەرزترین میر بوو کە لە ناو قودسدا مابووەوە، لەلایەن موسڵمانانەوە وەک کەسێک دەبینرا کە پێگەی “تا ڕادەیەک ھاوتا بوو لەگەڵ پادشادا”.<ref>Ibn Al-Athir, D.S. Richards trans, Vol. II, 330–331</ref> بالیان بارودۆخی ناو قودسی بە زۆر سەخت و وێران دی. شارەکە ئاخندرابوو لەو ئاوارانەی لە دەست فەتحەکانی سەڵاحەددین ڕایانکردبوو و ڕۆژانەش خەڵکی زیاتر دەھاتن. لە تەواوی شارەکەدا کەمتر لە ١٤ سوارچاکی کارامە و ڕاهێنراو ھەبوون، بۆیە بالیان بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە، ٦٠ کەسی لە شاگردە سوارچاکەکان (ئەوانەی ھێشتا لە ژێر مەشقدا بوون) و کەسایەتییە دیارەکانی شارەکە بەرزکردەوە بۆ پلەی سوارچاک. ھەروەھا بە کۆگاکردنی بڕێکی زۆر لە خۆراک و کۆکردنەوەی پارەی پێویست، شارەکەی بۆ ئەو گەمارۆدانە چاوەڕوانکراوە ئامادە کرد. لەلایەکی ترەوە، سوپای [[شام]] و [[میسر]] لەژێر ڕکێفی سەڵاحەددیندا کۆبوونەوە و دوای گرتنی شارەکانی عەکا، یافا و قەیسەرییە (سەرەڕای ئەوەی نەیتوانی شاری سوڕ بگرێت)، سوڵتان لە ٢٠ی ئەیلوولدا گەییشتە بەردەم دیوارەکانی قودس.<ref name="Malcolm and Lyons, 272">Malcolm and Lyons, 272</ref> == داگیکردن و فەتحکردنی شارەکە == دوای چاودێری دەوروبەری شارەکە، سوپای سەڵاحەددین لە بەرامبەر بورجی داوود و دەروازەی [[دیمەشق]] (دەروازەی عامود) جێگیر بوون.<ref name="Malcolm and Lyons, 272" /> تیرھاوێژەکانی سەڵاحەددین بەبەردەوامی سەر دیوار و بارووکەکانی شارەکەیان تیرباران دەکرد. تاوەرەکانی گەمارۆدان (تاوەرێکی دارینی بەرز و چەند نهۆمی بوو کە لەسەر تایە دروست دەکرا، لە کاتی جەنگەکانی سەدەی ناوەڕاستدا بەرەو دیواری قەڵا و شارەکان ئاژۆ دەخران) ڕەوانەی لای دیوارەکان دەکران، بەڵام بەرگریکاران ھەر جارێک تێکیان دەشکاندن و پاشەکشەیان پێ دەکردن. بۆ ماوەی شەش ڕۆژ شەڕ و پێکدادانی بەردەوام بەڕێوەچوو، بەبێ ئەوەی ئەنجامێکی ئەوتۆی ھەبێت؛ سوپای سەلاحەدین دوای ھەر ھێرشێک تووشی زیانێکی گیانیی زۆر دەبوون. لە ٢٦ی ئەیلوولدا، سەڵاحەددین سەربازگەکەی گواستەوە بۆ بەشێکی تری ناوچەکە لەسەر کێوی زەیتوون، کە هیچ دەروازەیەکی سەرەکیی لێ نەبوو تا خاچپەرستەکان بتوانن ھێرشی پێچەوانەی لێوە بکەن. دیوارەکان بە بەردەوامی بە ئامێرەکانی گەمارۆدان، [[مەنجەنیق]]، بەردھاوێژ، ئاگری یۆنانی، کەوانەی قورس و تیر دەکوتران. لە ئەنجامدا، ژێر بەشێک لە دیوارەکە ھەڵکۆڵدرا و لە ٢٩ی ئەیلوولدا داڕما و ڕووخا. خاچپەرستەکان نەیاندەتوانی سەربازانی سەڵاحەددین لەو کەلێنەی لە دیوارەکەدا دروست ببوو بەرەو دواوە بپاشەکشێنن، موسڵمانانیش لەلای خۆیانەوە نەیاندەتوانی لەو درزەوە بچنە ناو شارەکەوە. زۆری پێ نەچوو، تەنیا چەند دە دانە سوارچاک و ژمارەیەکی زۆر کەم لە سەربازان بۆ بەرگریکردن لە دیوارەکە مانەوە؛ چونکە تەنانەت بە بەڵێندانی پاداشت و بڕە پارەیەکی خەیاڵیش، ھیچ کەسێکی تر ئامادە نەبوو بێتە پێشەوە بۆ شەڕکردن.<ref>{{Cite web |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |title=Internet History Sourcebooks Project}}</ref> خەڵکی سڤیل و دانیشتووانی شارەکە لە نائومێدییەکی زۆر قووڵدا بوون و ورەیان بەتەواوی ڕووخابوو. پەپێی دەقێک کە پێدەچێت لەلایەن ئێرنۆل (یەکێک لە سوارچاکەکانی بالیان) لە مێژووی کۆنی فەڕەنسیی “ویلیامی تەور”دا نووسرابێت، پیاوانی ئایینی ڕێپێوانێکی بەکۆمەڵیان بە پێی پەتی لە دەوری دیوارەکانی شارەکەدا کرد؛ ئەمەش ڕێک ھاوشێوەی ئەو ڕێپێوانە بوو کە پیاوانی ئایینی لە یەکەم ھەڵمەتی خاچپەرستیدا لە ساڵی ١٠٩٩ لە دەرەوەی دیوارەکان ئەنجامیان دابوو بۆ پاڕانەوە لە خودا. دەقەکە ھەروەھا ئاماژە بەوە دەکات کە لە گردی کالڤاری (ئەو شوێنەی بە باوەڕی مەسیحییەکان [[عیسا|عیسای]] لێ لە خاچ دراوە)، ژنان منداڵەکانیانیان تا ژێر چەناگەیان دەخستە ناو دەفری گەورەی پڕ لە ئاوی ساردەوە و پاشان قژیان دەبڕین. ئەم جۆرە ڕێوڕەسمانە وەک جۆرێک لە تۆبەکردن و خۆسزادان بوون بە مەبەستی ئەوەی تووڕەیی و غەزەبی خودا لەسەر شارەکە دوور بخەنەوە. بەڵام وەک لە کۆتایی دەقەکەدا ھاتووە، نووسەرەکە ھۆکاری وەڵامنەدانەوەی خودا بۆ نزاكانیان دەخاتە ڕوو و دەڵێت: "...پەروەردگارمان بە ڕەوای نەبینی گوێ لەو پاڕانەوە و دەنگەدەنگەی ناو شارەکە بگرێت. چونکە بۆنی پیسی داوێنپیسی (زینا)، زیادەڕەویی قێزەون (ڕابواردنی لەڕادەبەدەر) و گوناھی دژ بە سروشت، ڕێگەی نەدەدا نزا و پاڕانەوەکانیان بەرز ببێتەوە بۆ لای خودا."<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, 58–59</ref> ئەم بڕگەیە زۆر بە ڕوونی ئەوە پیشان دەدات کە مەسیحییەکانی ناو شارەکە شکستی خۆیان نەک تەنیا بە ھۆکاری سەربازی، بەڵکو وەک سزایەکی ئیلاھی بەھۆی گوناھ و خراپەکارییەکانی ناو کۆمەڵگەکەی خۆیانەوە دەبینی، بۆیە پێیان وابووە نزاکانیان گیرا نابێت. لە کۆتایی مانگی ئەیلوولدا، بالیان لەگەڵ شاندێکدا چووە دەرەوەی شار بۆ دیداری سوڵتان سەڵاحەددین تا پێشنیازی خۆدەستەوەدانی شارەکەی بخاتە ڕوو.<ref>Edbury, 60</ref> سەڵاحەددین بە بالیانی گوت کە ئەو سوێندی خواردووە شارەکە بە زەبری ھێز بگرێت و تەنیا خۆدەستەوەدانی بێمەرج قبووڵ دەکات. ھەروەھا سەڵاحەددین بەبیری ھێنایەوە کە ئاڵاکەی لەسەر دیواری شارەکە ھەڵکراوە (ئاماژە بۆ ئەوەی شارەکە لەسەر لێواری کەوتنە)، ئەگەرچی سوپاکەی پاشەکشەیان پێ کرابوو. لە بەرامبەردا، بالیان ھەڕەشەیەکی سەختی کرد و گوتی ئەگەر بە ئاشتیانە ڕێنەدەن مەسیحییەکان شارەکە بەجێبێڵن، بەرگریکاران شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانان (وەک [[مزگەوتی ئەقسا]] و [[قوبەتولسەخرە]]) تێکدەدەن، ژن و منداڵەکانی خۆیان و ٥,٠٠٠ کۆیلە و دیلە موسڵمانەکان دەکوژن، و سەرجەم سامان و سەروەت و گەنجینەی خاچپەرستەکان دەسووتێنن تا هیچ شتێک بۆ موسڵمانان نەمێنێتەوە.<ref>Malcolm and Lyons, 274–276</ref> سەڵاحەددین، کە دەیویست شارەکە بە کەمترین خوێنڕشتن بگرێتەوە، ڕازی بوو خاچپەرستەکان بێ شەڕکردن بكشێنەوە، بەڵام بەو مەرجەی فدیە (بڕە پارەیەک بۆ کڕینەوەی ئازادییان) بدەن: ١٠ دینار بۆ پیاوان، ٥ دینار بۆ ژنان و ٢ دینار بۆ منداڵان، و ئەوانەی نەیانتوانیبا ئەو پارەیە بدەن دەبوونە کۆیلە. بالیان پێی گووت کە نزیکەی ٢٠,٠٠٠ کەس لە ناو شارەکەدا ھەن کە ھەژارن و بە هیچ جۆرێک توانای دانی ئەو پارەیەیان نییە. سەڵاحەددین پێشنیازی کرد کە بە کۆی گشتی ١٠٠,٠٠٠ دینار بدرێت بۆ ئازادکردنی تەواوی ئەو ٢٠,٠٠٠ کەسە، بەڵام بالیان ڕوونی کردەوە کە دەسەڵاتدارانی مەسیحی بە هیچ شێوەیەک ناتوانن بڕە پارەیەکی وا کۆبکەنەوە. لە کۆتاییدا بالیان پێشنیازی کرد کە ٧,٠٠٠ کەس لەو ھەژارانە لە بەرامبەر ٣٠,٠٠٠ دیناردا ئازاد بكرێن، سەڵاحەددینیش بەم پێشنیازە ڕازی بوو.<ref>{{Cite book|last1=Runciman|first1=Steven|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades|publisher=CUP Archive|year=1987|isbn=9780521347716}}</ref> == ئەنجام == [[پەڕگە:BalianofIbelin1490.jpg|وێنۆک|505x505پیکسڵ|«بالیانی ئیبلین شاری قودس ڕادەستی سەڵاحەددین دەکات»؛ وێنەیەکە لە پەڕتووکی مێژوویی ''«''پەڕینەوەکانی فەرەنسییەکان بۆ ئەودیوی دەریا دژی تورک و ساراسین و مۆرەکان''»''، دەوروبەری ساڵی ١٤٩٠ی زایینی.]] لەسەر فەرمانی بالیان، خاچپەرستەکان لە ٢ی ئۆکتۆبەر شارەکەیان ڕادەستی سوپای سەڵاحەددین کرد. دەستبەسەرداگرتن و وەرگرتنەوەی شارەکە بە شێوەیەکی ئاشتییانە بەڕێوەچوو، بەتایبەت کاتێک بەراورد دەکرێت بەو [[گەمارۆدانی ئورشەلیم (١٠٩٩)|گەمارۆدانە خوێناوییەی]] خاچپەرستەکان لە ساڵی ١٠٩٩دا ئەنجامیان دا. بالیان لە گەنجینەی شارەکەوە ٣٠,٠٠٠ دیناری دا بۆ ئازادکردنی ٧,٠٠٠ کەس لەوانەی توانای دانی فدیەیان نەبوو. لەلایەکی ترەوە، ئەو [[خاچ|خاچە]] زێڕینە گەورەیەی خاچپەرستەکان لەسەر [[قوبەتولسەخرە]] دایاننابوو هێنرایە خوارەوە، و سەڵاحەددین تەواوی ئەو دیلە موسڵمانانەی ئازاد کرد کە لای خاچپەرستەکان بوون؛ بەپێی وتەی زانا و مێژوونووسی [[کورد]] [[بەھائەدین ئیبن شەداد]]، ژمارەی ئەو دیلە موسڵمانانە نزیکەی ٣,٠٠٠ کەس بوو. سەڵاحەددین ڕێگەی دا بە زۆرێک لە ژنە ناودار و ئەشرافەکانی شارەکە بەبێ دانی هیچ فدیەیەک شارەکە بەجێبهێڵن. بۆ نموونە، ڕێگە بە ماریای شاژنی بێوەژن (هاوسەری پادشای پێشوو) درا لەگەڵ یاوەرەکانی بڕوات، بە هەمان شێوەش بۆ سیبیلای شاژن. هەروەها سەڵاحەددین گەرەنتی ئاسایشی ڕێگەی بۆ سیبیلا دابین کرد تاوەکو لە شاری [[نابلوس]] سەردانی پادشا (گای)ی هاوسەری بکات کە وەک [[دیلی شەڕ|دیلی]] [[دیلی شەڕ|شەڕ]] لای موسڵمانان دەستبەسەر بوو. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکانی شارەکە درا لە قودسدا بمێننەوە، هەروەها ڕێگە بە [[جوو|جووەکانیش]] درا بگەڕێنەوە و نیشتەجێ ببنەوە.{{sfn|Scharfstein|Gelabert|1997|p=١٤٥}} ئەو مەسیحییانەی ڕەگەزیان دەگەڕایەوە سەر خاچپەرستە ئەوروپییەکان، ڕێگەیان پێدرا لەگەڵ کەرستە و سامانەکەیاندا لە ڕێگایەکی ئارامەوە لە شاری [[عەکا|عەکاوە]] قودس بەرەو ناوچەکانی تر بەجێبهێڵن، بە مەرجی دانی ١٠ دینار وەک فدیە. [[عادل سەیفەدین ئەحمەد|عادلی]] برای سەڵاحەددین بە بینینی ئەو دیمەنە کاریگەر بوو، بۆیە وەک پاداشتی خزمەتەکانی لە شەڕدا داوای ١,٠٠٠ دیلی لە سەڵاحەددین کرد؛ سەڵاحەددین داواکەی قبووڵ کرد و عادلیش ڕاستەوخۆ هەموویانی ئازاد کرد. هەرقل کاتێک ئەمەی بینی، داوای لە سەڵاحەددین کرد چەند دیلێکی پێ ببەخشێت تا ئازادیان بکات؛ ٧٠٠ دیلی پێدرا و بۆ بالیانیش ٥٠٠ دیل درا، هەردووکیشیان تەواوی ئەو دیلانەیان ئازاد کرد. بە فەرمانی سەڵاحەددین، تەواوی بەساڵاچووان کە توانای دانی فدیەیان نەبوو ئازاد کران و ڕێگەیان پێدرا شارەکە بەجێبهێڵن. دواتر سەڵاحەددین بە داوای [[موزەفەرەدین کۆکبری]] ١,٠٠٠ دیلی تریشی ئازاد کرد، دوای ئەوەی ناوبراو ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو دیلانە خەڵکی زێدی خۆین لە شاری [[ڕحا|ئورفا]]. بۆ کۆنترۆڵکردنی پرۆسەی دەرچوونی خەڵکەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا دەروازەکانی شارەکە دابخرێن. لەسەر هەر دەروازەیەک فەرماندەیەک جێگیر کرا تا چاودێری جووڵەی خاچپەرستەکان بکەن و دڵنیا ببنەوە لەوەی تەنیا ئەوانە شارەکە بەجێدەهێڵن کە فدیەکەیان داوە. دواتریش سەڵاحەددین هەندێک لە ئەفسەرەکانی ڕاسپارد تا دەستەبەری گەیشتنی سەلامەتی خاچپەرستەکان بکەن بۆ ناوچە مەسیحییەکان. لە بەرامبەردا، ١٥,٠٠٠ کەس لەوانەی نەیانتوانی فدیەکە بدەن، لە سەلتەنەتی ئەییووبیدا وەک کۆیلە فرۆشران. بەپێی وتەی عیمادەدینی ئەسفەهانی، ٧,٠٠٠ کەسیان پیاو بوون و ٨,٠٠٠ کەسەکەی تریان ژن و منداڵ بوون.<ref>{{cite book|author=Malcolm Cameron Lyons, D.E.P. Jackson|url=https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC&q=al+adil+jerusalem+8%2C000+women&pg=PA277|title=Saladin: The Politics of the Holy War|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1984|isbn=9780521317399|page=277}}</ref> لەسەر فەرمانی بالیان، دانیشتووانە ئازادکراوەکان (ئەوانەی فدیەکەیان دابوو) لە سێ کاروانی جیاوازدا، کە ٥٠ سوارچاکی سوپای سەڵاحەددین یاوەری دەکردن، کەوتنە ڕێ بۆ جێهێشتنی شارەکە. [[سوارچاکانی پەرستگا]] و هۆسپیتالەرەکان سەرکردایەتیی دوو کاروانی یەکەمیان دەکرد، لە کاتێکدا بالیان و پاتریارک سەرکردایەتیی کاروانی سێیەمیان دەکرد. دواتر بالیان لە ئیمارەتی تەرابلوس گەیشتەوە بە هاوسەر و بنەماڵەکەی. ئاوارەکان سەرەتا گەیشتنە شاری سوڕ، بەڵام کۆنرادی مۆنتفێرات تەنیا ڕێگەی دا بەو پیاوانەی توانای شەڕیان هەبوو بچنە ناو شارەکەوە. ئاوارەکانی تر ڕوویان لە ئیمارەتی تەرابلوس کرد کە لەژێر دەسەڵاتی خاچپەرستەکاندا بوو؛ بەڵام لەوێش ڕێگەیان پێ نەدرا بچنە ناو شارەکەوە و لەلایەن دەستەی جەردە و ڕێگرەکانی ناو شارەکەوە کەلوپەل و سامانەکەیان تاڵان کرا. زۆربەی ئاوارە کەمتر دەستڕۆیشتوو و هەژارەکان بەرەو ناوچەکانی [[ئەرمەنستان]] و ئەنتاکیە کەوتنەڕێ و دواتر توانیمان بە سەرکەوتوویی بچنە ناو شاری [[ئەنتاکیا|ئەنتاکیەوە]]. ئاوارەکانی تریش لە [[ئەشکەلۆن|ئەشکەلۆنەوە]] بەرەو [[ئەسکەندەریە]] ڕایانکرد؛ لەوێ لە سەربازگە و پەناگەی کاتییدا حەواندرانەوە و ڕەفتارێکی زۆر میواندۆستانەیان لەلایەن بەرپرسان و ڕوودارەکانی شارەکەوە بەرامبەر کرا. دواتر لە ئاداری ساڵی ١١٨٨دا، سەرکەوتنە سەر ئەو کەشتییە [[ئیتاڵی|ئیتالییانەی]] لە [[پیزا]]، [[جەنەوا]] و [[ڤێنیز|ڤێنیزەوە]] گەیشتبوون. سەرەتا کاپتنی کەشتییەکان ئامادە نەبوون ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان ببەن، چونکە نە هیچ کرێیەکیان پێ دەدرا و نە خۆراک و پێداویستیی بەشی ئەو هەموو ئاوارەیەیان هەبوو. بەڵام والیی ئەسکەندەریە کە پێشتر لەبەر نەدانی باج دەستی بەسەر سەوڵی کەشتییەکانیاندا گرتبوو ڕەتی کردەوە مۆڵەتی ڕۆیشتنیان پێ بدات تا ئەو کاتەی ڕازی دەبن ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان بگوێزنەوە. لە کۆتاییدا کاپتنەکان ناچار بوون ڕازی بن، بەڵام پێش ئەوەی ڕێبکەون سوێندیان پێ خورا کە ڕەفتاری شایستەیان لەگەڵ بکەن و بە سەلامەتی بیانگەیەننە جێگەی مەبەست.<ref name="Nicholson1973">{{cite book|author=Robert Lawrence Nicholson|url=https://books.google.com/books?id=R9QUAAAAIAAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PA174|title=Joscelyn III and the Fall of the Crusader States: 1134–1199|publisher=[[Brill Publishers]]|year=1973|isbn=9789004036765|pages=174–175}}</ref><ref>{{cite book|author=W.B. Bartlett|url=https://books.google.com/books?id=mCg7AwAAQBAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PT196|title=Downfall of the Crusader Kingdom|publisher=[[The History Press]]|year=2011|isbn=9780752468075|page=196}}</ref> دوای ڕادەستکردنی شارەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز|کڵێسای قیامەت]] بۆ ماوەی سێ ڕۆژ دابخرێت تاوەکو بڕیار لەسەر چارەنووسی دەدات. هەندێک لە ڕاوێژکارەکانی پێشنیازیان کرد کەنیسەکە وێران بکات تاوەکو سەرنجی مەسیحییەکان بۆ سەر قودس بەتەواوی کۆتایی پێبێت. بەڵام زۆربەی ڕاوێژکارەکانی پێیان ووت دەستکاری کەنیسەکە نەکات، چونکە زیارەتی مەسیحییەکان بەهۆی پیرۆزیی شوێنەکەوە هەر بەردەوام دەبێت؛ هەروەها هەڵوێستی خەلیفە [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتتابیان]] بەبیر هێنایەوە کاتێک دوای [[فەتحی قودس (٦٣٦-٦٣٧)|ئازادکردنی شارەکە]] ڕێگەی دا کەنیسەکە لەدەستی مەسیحییەکاندا بمێنێتەوە. لە کۆتاییدا سەڵاحەددین بڕیاری دا کەنیسەکە وێران نەکات و ڕایگەیاند کە هیچ مەبەستێکی نییە ڕێگری لە زیارەتکارانی مەسیحی بگرێت؛ بۆیە دوای سێ ڕۆژەکە بە فەرمانی ئەو دووبارە کرایەوە. ڕێگە بە زیارەتکارە ئەوروپییەکان درا لە بەرامبەر دانی ڕەسمێکدا (باجێک) بچنە ناو کەنیسەکەوە. بۆ جێگیرکردنی سەروەریی موسڵمانان بەسەر قودسدا، زۆرێک لە شوێنە پیرۆزەکان بە دیارترینیان [[مزگەوتی ئەقسا]] بە ئاوی گوڵ (گوڵاو) شۆردران و پاکژ کرانەوە. کەلوپەل و نیشانە مەسیحییەکان لە ناو مزگەوتەکە لادران و بە فەرشی ڕەسەنی ڕۆژهەڵاتی ڕاخرا، دیوارەکانیشی بە چلچرا و ئایەتەکانی [[قورئان]] ڕازێنرانەوە و ڕووناک کرانەوە. ڕێگە بە مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] درا لە شارەکەدا بمێننەوە و بە ئازادی پەرستشەکانیان ئەنجام بدەن. سەبارەت بە [[قیبتی|قیبتییەکان]] کە پێشتر لەلایەن شانشینی خاچپەرستی قودسەوە ڕێگەیان پێنەدەدرا بچنە شارەکەوە (چونکە بە بێبڕوا و بیدعەکار دەژمێردران)، سەڵاحەددین بەبێ هیچ باجێک ڕێگەی پێدان بچنە ناو قودسەوە، چونکە وەک ڕایەت و هاووڵاتی دەسەڵاتی خۆی سەیری دەکردن. ئەو شوێنە پەرستشانەی قیبتییەکان کە پێشتر لەلایەن خاچپەرستەکانەوە دەستیان بەسەردا گیرابوو، گەڕێنرانەوە بۆ قەشە قیبتییەکان. هەروەها ڕێگەیان پێدرا سەردانی کەنیسەی قیامەت و شوێنە پیرۆزەکانی تر بکەن. مەسیحییە حەبەشییەکانیش ([[ئیتیۆپیا|ئەسیوبییەکان]]) ڕێگەیان پێدرا بەبێ دانی هیچ ڕەسم و باجێک سەردانی شوێنە پیرۆزەکانی قودس بکەن.<ref name="Maher2007">{{cite book|author=Maher Abu-Munshar|url=https://books.google.com/books?id=kT0BAwAAQBAJ&pg=PA152|title=Islamic Jerusalem and its Christianity: A History of Tolerance and Tensions|publisher=[[I.B. Tauris]]|year=2007|isbn=9780857713827|pages=152–158}}</ref><ref name="Runciman">{{cite book|author=Steven Runciman|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades: The Kingdom of Jerusalem|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1987|isbn=9780521347716|pages=465–468|author-link=Steven Runciman}}</ref><ref name="Nicholson1973" /> ئیمپڕاتۆری بیزەنتی ئیسحاق ئەنگێلۆس نامەیەکی پیرۆزبایی بۆ سەڵاحەددین نارد بەبۆنەی ڕزگارکردنی شارەکەوە؛ لە نامەکەدا داوای لێکرد کە تەواوی کەنیسەکانی شارەکە بگەڕێنرێنەوە سەر مەزهەبی ئۆرتۆدۆکس و سەرجەم ڕێوڕەسمە مەسیحییەکان بەپێی نەریتی ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی ئەنجام بدرێن. داواکارییەکەی قبووڵ کرا، بەڵام لە هەمان کاتدا مافی پەیڕەوانی مەزهەبەکانی تریش پارێزرا. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکان درا بە ئازادی لە کەنیسەکانیان پەرستش بکەن، و بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکانیش سپێردرا بە پاتریارکی گشتیی قوستەنتینیە.<ref name="Maher2007" /><ref name="Runciman" /> دوای ئەوە، سەڵاحەددین چوو بۆ سەر ئەو قەڵایانەی کە هێشتا بەرگرییان دەکرد و ڕادەست نەببووبوون لەوانەش قەڵاکانی بێلڤوار، کەرەک و مۆنتریال و توانی هەموویان دەستبەسەردا بگرێت. دواتریش دووبارە گەڕایەوە بۆ شاری سوڕ تا بۆ جاری دووەم گەمارۆی بداتەوە.<ref>{{Cite journal |last=Milwright |first=Marcus |date=2006 |title=Central and Southern Jordan in the Ayyubid Period: Historical and Archaeological Perspectives |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=16 |issue=1 |pages=1–27 |jstor=25188591}}</ref> لەو کاتەی سەڵاحەددین لە هاوینی ساڵی ١١٨٧دا خەریکی دەستبەسەرداگرتنی بەشەکانی تری شانشینەکە بوو، هەواڵی تێکشکانی خاچپەرستەکان لە [[جەنگی حەتین|جەنگی]] [[جەنگی حەتین|حەتین]] لە ڕێگەی جۆسکیۆسی ئەسقەفی شاری سوڕ و زیارەتکارانی ترەوە گەیشتە [[ئەورووپا|ئەوروپا]]. لە ئەوروپا ڕاستەوخۆ کەوتنە پلاندانان بۆ جەنگێکی نوێ؛ تەنانەت پێش ئەوەی هەواڵی کەوتنی قودسیش بگاتە [[ڤاتیکان]]، پاپا گریگۆریی هەشتەم لە ٢٩ی تشرینی یەکەمدا مەرسومێکی بەپەلەی دەرکرد بۆ بانگەوازی جەنگ. بۆ دابینکردنی خەرجییەکانی ئەم جەنگە نوێیەش، لە [[ئینگلتەرا]] و [[فەڕەنسا]] باجێکی تایبەت لە خەڵک وەردگیرا کە بە (باجی سەڵاحەددین) ناسرابوو. سەرەنجام لە ساڵی ١١٨٩دا (هەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان) بڕیاری لێدرا و دەستی پێکرد. ئەم هەڵمەتە لە سێ سوپای گەورە و جیاواز پێکهاتبوو کە لەلایەن سێ دەسەڵاتداری سەرەکیی ئەوروپاوە سەرکردایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم|ڕیچاردی یەکەمی]] ئینگلتەرا، فیلیپی دووەمی فەڕەنسا، و فرێدریکی یەکەم، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]].<ref>{{cite book|last=Freed|first=John|title=Frederick Barbarossa: The Prince and the Myth|publisher=Yale University Press|year=2016|isbn=978-0-300-122763|location=New Haven, CT|page=482}}</ref> == سەرچاوە == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Siege of Jerusalem (1187)}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|فەلەستین}} [[پۆل:جەنگەکانی سەلاحەدینی ئەییووبی]] [[پۆل:ئورشەلیم]] [[پۆل:فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی ئورشەلیم]] 0didtnwam8lax597ejp05w89vx89ne2 1624081 1624080 2026-08-12T21:17:54Z DiyarKamaran 50583 1624081 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=گەمارۆدانی قودس|image=[[File:ChristiansBeforeSaladin.jpg|250px]]|caption=تەسلیمبوونی خاچبەرستان بە سەڵاحەدین لە قودس، وێنەکێشان لەلایەن [[فرانسوا گویزۆت]] (١٨٨٣)|date=٢٠ی ئەیلوولی – ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ ({{Age in years, months, weeks and days|month1=09|day1=20 |year1=1187|month2=10|day2=2|year2=1187}})|place=[[ئورشەلیم]]|result=ئەییوبیەکان سەرکەوتن * کەوتنی [[شانشینی قودس]]|combatant1={{flagicon image|Flag of Ayyubid Dynasty.svg|size=20px}} [[دەوڵەتی ئەییووبی]]|combatant2={{flagicon image|Blason Royaume de Jérusalem.svg|border=no|size=15px}} [[شانشینی قودس]]<br/>{{flagicon image|Cross of the Knights Hospitaller.svg|border=no|size=15px}} [[شۆڕشگێرانی هۆسپتیلەر]]<br/>{{flagicon image|Knights Templar Cross.svg|border=no|size=15px}} [[سوارچاکانی پەرستگا]]|commander1={{flagicon image|Reconstruction of the Standard of the Sultan Saladin.svg|size=20px}} [[سەلاحەدینی ئەییووبی]]|commander2={{flagicon image|Blason maison d'Ibelin.svg|border=no|size=15px}} [[بالیان لە ئیبێلین]]<br/>{{flagicon image|Orde van het Heilig Graf Basis.png|border=no|size=15px}} [[Patriarch Heraclius of Jerusalem| هێراکلیۆسی قودس]]|strength1=نەزانراو، ئەگەری زۆرە لە دەوروبەری ٢٠ هەزار پیاوی بەهێز|strength2=٤٠٠٠ پیاو|casualties1=نەزانراو|casualties2=نەزانراو}} '''گەمارۆدانی شاری قودس''' لە ٢٠ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ی خایاند، کاتێک بالیان (سەرکردەی بەرگریکارانی شارەکە) شارەکەی ڕادەستی سوپای [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیووبییەکان]] بە سەرکردایەتی [[سوڵتان]] [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەڵاحەددین]] کرد. پێشتر لە ھاوینی ھەمان ساڵدا، سوپای ئەییوبی بە سەرکردایەتی سەڵاحەددین سوپای [[شانشینی قودس|شانشینەکەی]] [[جەنگی حەتین|تێکشکاندبوو]] و چەندین شاری تری ناوچەکەی داگیرکردبوو. بالیان دانوستانی لەگەڵ سەڵاحەددین کرد بۆ کڕینەوەی دەرچوونێکی ئارام و بێمەترسی بۆ زۆربەی خەڵکەکە، بەمەش شارەکە بە ئاشتیانە و بە کەمترین خوێنڕشتن ڕادەست کرا. لەگەڵ ئەوەی شاری [[ئورشەلیم|قودس]] کەوتە دەست سوپای سەڵاحەددین، بەڵام ئەمە کۆتایی بە [[شانشینی قودس]] نەھێنا؛ چونکە شوێنی پایتەختەکەیان گواستەوە، سەرەتا بۆ شاری سوڕ (باشوری لوبنان) و دواتریش دوای ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان، پایتەختەکەیان کردە شاری [[عەکا]]. مەسیحییە لاتینییەکان (کە مەسیحییە کاسۆلیکەکانی ڕۆژئاوای ئەوروپا بوون) لە ساڵی ١١٨٩دا بۆ وەڵامدانەوەی ئەم شکستە ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستانیان دەستپێکرد، کە بە جیاواز لەلایەن سێ لە دەسەڵاتدارە گەورەکانی ئەوروپاوە ڕێبەرایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم]] (پادشای [[ئینگلتەرا]])، فیلیپ ئۆگستس (پادشای [[فەڕەنسا]])، و فرێدریک باربارۆسا ([[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]]).<ref>"Kingdom of Jerusalem" 2009</ref> لە ناو قودسیشدا، سەڵاحەددین شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانانی نۆژەنکردەوە و لێبوردەیییەکی گشتی بەرامبەر [[مەسیحی|مەسیحییەکان]] نیشاندا؛ بەجۆرێک ڕێگەی بە زیارەتکارانی مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و ڕۆژھەڵاتییەکان دا بە ئازادی و بێ بەرامبەر سەردانی شوێنە پیرۆزەکان بڕوات، بەڵام زیارەتکارە فڕەنگییەکان (واتە مەسیحییە [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیکەکان]]) دەبوو باج بدەن بۆ چوونەژوورەوە. ھەروەھا بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکان لە شارەکەدا سپێردرا بە پاتریارکی کۆنستانتینۆپڵ (گەورەپیاوی ئایینی کەنیسەی ئۆرسۆدۆکس).<ref>{{Cite web |date=2012-04-02 |url=https://www.history.com/articles/saladin |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en |title=Saladin - Background, Crusades & Facts}}</ref> == پێشینەی ڕووداوەکان == [[شانشینی قودس]]، کە بەھۆی ململانێ و ناکۆکییە ناوخۆییەکانییەوە پەکیکەوتبوو، لە ٤ی تەممووزی ١١٨٧ لە [[جەنگی حەتین]] دا تووشی شکستێکی گەورە بوو. لە ئەنجامی ئەم جەنگەدا، زۆربەی میر و گەورەپیاوانی [[مەسیحی|خاچپەرستەکان]]—لە سەروویانەوە «گای»ی پادشای شانشینەکە کەوتنە دەست سوپای ئەییووبییەکان و بوونە دیل؛ لە بەرامبەریشدا ھەزاران دیل و کۆیلەی [[موسڵمان]] ئازاد کران.<ref>{{cite book|last=Regan|first=Geoffrey|url=https://books.google.com/books?id=-pIOAAAAQAAJ&pg=PA135|title=Saladin and the Fall of Jerusalem|publisher=Croom Helm|year=1987|isbn=9780709942085|page=135}}</ref><ref>{{cite book|last=Tyerman|first=Christopher|url=https://books.google.com/books?id=ULDUopVCVPoC&pg=PA230|title=God's War: A New History of the Crusades|publisher=Harvard University Press|year=2006|isbn=9780674023871|page=230|author-link=Christopher Tyerman}}</ref><ref>{{cite book|last=Nicolle|first=David|url=https://books.google.com/books?id=homJ22nhCBMC&pg=PA73|title=Knights of Jerusalem: The Crusading Order of Hospitallers 1100–1565|publisher=Bloomsbury USA|year=2008|isbn=9781846030802|page=73}}</ref> تا ناوەڕاستی مانگی ئەیلوول، سوڵتان سەڵاحەددین توانی یەک بە دوای یەک شارەکانی [[عەکا]]، [[نابلوس]]، [[یافا]]، تۆرۆن، سەیدا، [[بەیرووت]] و [[ئەشکەلۆن]] بگرێت. دواتر ڕزگاربووانی جەنگەکە و ئاوارە مەسیحییەکان پەنایان برد بۆ شاری سوڕ، کە تاقە شار بوو توانی بەرگری لە خۆی بکات لەبەرامبەر سەڵاحەددیندا، ئەویش بەھۆی گەیشتنی کۆنرادی مۆنتفێرات لەکاتى خۆیی (سەرکردەیەکی سەربازی لێھاتوو کە بەرگری شارەکەی ڕێکخستەوە). == بارودۆخی قودس == لە شاری سوڕ، بالیان داوای لە سەڵاحەددین کرد ڕێگەی پێ بدات بچێتە قودس بۆ ھێنانەوەی (ماریا کۆمنێن)ی ھاوسەری (کە شاژنی پێشووی قودس بوو) و بنەماڵەکەی. سەڵاحەددین داواکارییەکەی قبووڵ کرد بەو مەڕجەی بالیان چەک بەرامبەری ھەڵنەگرێت و تەنیا یەک ڕۆژ لە قودس بمێنێتەوە؛ بەڵام کاتێک گەییشتە شارەکە، هەرقلی پاتریارکی قودس (گەورەی کەنیسە)، سیبیلای شاژن و تەواوی دانیشتووانی شارەکە تکایان لێکرد سەرکردایەتی بەرگریکردنی شارەکە بگرێتە دەست. هەرقل جەختی لەوە کردەوە کە مانەوەی لەپێناو پاراستنی ئایینی مەسیحییەتدا ئەرکێکی ڕەوایە، بۆیە بڕیاری دا لەو سوێندەی بە سەڵاحەددینی دابوو بێبەریی بکات و عەفوی بکات؛ بالیانیش داواکەیانی پەسەند کرد. بالیان لە ڕێگەی شاندێک لە کەسایەتی و نوێنەرانی شارەکەوە پەیامی بڕیارەکەی خۆی بۆ سەڵاحەددین نارد لە [[ئەشکەلۆن]]؛ شاندەکە داواکارییەکانی سوڵتانیان بۆ ڕادەستکردنی قودس بە ئاشتیانە ڕەتکردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، سەڵاحەددین بە ڕەوشتبەرزییەوە، پاسەوانی تایبەتی دابین کرد تا ماریا و منداڵەکانی و تەواوی بنەماڵەکەیان بە سەلامەتی بگەیەنرێنە شاری [[تەرابلوس]]. وەک [[ئیبن ئەسیر جەزەری|ئیبن ئەسیری]] مێژوونووس ئاماژەی پێ دەکات، لەبەر ئەوەی بالیان بەرزترین میر بوو کە لە ناو قودسدا مابووەوە، لەلایەن موسڵمانانەوە وەک کەسێک دەبینرا کە پێگەی “تا ڕادەیەک ھاوتا بوو لەگەڵ پادشادا”.<ref>Ibn Al-Athir, D.S. Richards trans, Vol. II, 330–331</ref> بالیان بارودۆخی ناو قودسی بە زۆر سەخت و وێران دی. شارەکە ئاخندرابوو لەو ئاوارانەی لە دەست فەتحەکانی سەڵاحەددین ڕایانکردبوو و ڕۆژانەش خەڵکی زیاتر دەھاتن. لە تەواوی شارەکەدا کەمتر لە ١٤ سوارچاکی کارامە و ڕاهێنراو ھەبوون، بۆیە بالیان بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە، ٦٠ کەسی لە شاگردە سوارچاکەکان (ئەوانەی ھێشتا لە ژێر مەشقدا بوون) و کەسایەتییە دیارەکانی شارەکە بەرزکردەوە بۆ پلەی سوارچاک. ھەروەھا بە کۆگاکردنی بڕێکی زۆر لە خۆراک و کۆکردنەوەی پارەی پێویست، شارەکەی بۆ ئەو گەمارۆدانە چاوەڕوانکراوە ئامادە کرد. لەلایەکی ترەوە، سوپای [[شام]] و [[میسر]] لەژێر ڕکێفی سەڵاحەددیندا کۆبوونەوە و دوای گرتنی شارەکانی عەکا، یافا و قەیسەرییە (سەرەڕای ئەوەی نەیتوانی شاری سوڕ بگرێت)، سوڵتان لە ٢٠ی ئەیلوولدا گەییشتە بەردەم دیوارەکانی قودس.<ref name="Malcolm and Lyons, 272">Malcolm and Lyons, 272</ref> == داگیکردن و فەتحکردنی شارەکە == دوای چاودێری دەوروبەری شارەکە، سوپای سەڵاحەددین لە بەرامبەر بورجی داوود و دەروازەی [[دیمەشق]] (دەروازەی عامود) جێگیر بوون.<ref name="Malcolm and Lyons, 272" /> تیرھاوێژەکانی سەڵاحەددین بەبەردەوامی سەر دیوار و بارووکەکانی شارەکەیان تیرباران دەکرد. تاوەرەکانی گەمارۆدان (تاوەرێکی دارینی بەرز و چەند نهۆمی بوو کە لەسەر تایە دروست دەکرا، لە کاتی جەنگەکانی سەدەی ناوەڕاستدا بەرەو دیواری قەڵا و شارەکان ئاژۆ دەخران) ڕەوانەی لای دیوارەکان دەکران، بەڵام بەرگریکاران ھەر جارێک تێکیان دەشکاندن و پاشەکشەیان پێ دەکردن. بۆ ماوەی شەش ڕۆژ شەڕ و پێکدادانی بەردەوام بەڕێوەچوو، بەبێ ئەوەی ئەنجامێکی ئەوتۆی ھەبێت؛ سوپای سەلاحەدین دوای ھەر ھێرشێک تووشی زیانێکی گیانیی زۆر دەبوون. لە ٢٦ی ئەیلوولدا، سەڵاحەددین سەربازگەکەی گواستەوە بۆ بەشێکی تری ناوچەکە لەسەر کێوی زەیتوون، کە هیچ دەروازەیەکی سەرەکیی لێ نەبوو تا خاچپەرستەکان بتوانن ھێرشی پێچەوانەی لێوە بکەن. دیوارەکان بە بەردەوامی بە ئامێرەکانی گەمارۆدان، [[مەنجەنیق]]، بەردھاوێژ، ئاگری یۆنانی، کەوانەی قورس و تیر دەکوتران. لە ئەنجامدا، ژێر بەشێک لە دیوارەکە ھەڵکۆڵدرا و لە ٢٩ی ئەیلوولدا داڕما و ڕووخا. خاچپەرستەکان نەیاندەتوانی سەربازانی سەڵاحەددین لەو کەلێنەی لە دیوارەکەدا دروست ببوو بەرەو دواوە بپاشەکشێنن، موسڵمانانیش لەلای خۆیانەوە نەیاندەتوانی لەو درزەوە بچنە ناو شارەکەوە. زۆری پێ نەچوو، تەنیا چەند دە دانە سوارچاک و ژمارەیەکی زۆر کەم لە سەربازان بۆ بەرگریکردن لە دیوارەکە مانەوە؛ چونکە تەنانەت بە بەڵێندانی پاداشت و بڕە پارەیەکی خەیاڵیش، ھیچ کەسێکی تر ئامادە نەبوو بێتە پێشەوە بۆ شەڕکردن.<ref>{{Cite web |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |title=Internet History Sourcebooks Project}}</ref> خەڵکی سڤیل و دانیشتووانی شارەکە لە نائومێدییەکی زۆر قووڵدا بوون و ورەیان بەتەواوی ڕووخابوو. پەپێی دەقێک کە پێدەچێت لەلایەن ئێرنۆل (یەکێک لە سوارچاکەکانی بالیان) لە مێژووی کۆنی فەڕەنسیی “ویلیامی تەور”دا نووسرابێت، پیاوانی ئایینی ڕێپێوانێکی بەکۆمەڵیان بە پێی پەتی لە دەوری دیوارەکانی شارەکەدا کرد؛ ئەمەش ڕێک ھاوشێوەی ئەو ڕێپێوانە بوو کە پیاوانی ئایینی لە یەکەم ھەڵمەتی خاچپەرستیدا لە ساڵی ١٠٩٩ لە دەرەوەی دیوارەکان ئەنجامیان دابوو بۆ پاڕانەوە لە خودا. دەقەکە ھەروەھا ئاماژە بەوە دەکات کە لە گردی کالڤاری (ئەو شوێنەی بە باوەڕی مەسیحییەکان [[عیسا|عیسای]] لێ لە خاچ دراوە)، ژنان منداڵەکانیانیان تا ژێر چەناگەیان دەخستە ناو دەفری گەورەی پڕ لە ئاوی ساردەوە و پاشان قژیان دەبڕین. ئەم جۆرە ڕێوڕەسمانە وەک جۆرێک لە تۆبەکردن و خۆسزادان بوون بە مەبەستی ئەوەی تووڕەیی و غەزەبی خودا لەسەر شارەکە دوور بخەنەوە. بەڵام وەک لە کۆتایی دەقەکەدا ھاتووە، نووسەرەکە ھۆکاری وەڵامنەدانەوەی خودا بۆ نزاكانیان دەخاتە ڕوو و دەڵێت: "...پەروەردگارمان بە ڕەوای نەبینی گوێ لەو پاڕانەوە و دەنگەدەنگەی ناو شارەکە بگرێت. چونکە بۆنی پیسی داوێنپیسی (زینا)، زیادەڕەویی قێزەون (ڕابواردنی لەڕادەبەدەر) و گوناھی دژ بە سروشت، ڕێگەی نەدەدا نزا و پاڕانەوەکانیان بەرز ببێتەوە بۆ لای خودا."<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, 58–59</ref> ئەم بڕگەیە زۆر بە ڕوونی ئەوە پیشان دەدات کە مەسیحییەکانی ناو شارەکە شکستی خۆیان نەک تەنیا بە ھۆکاری سەربازی، بەڵکو وەک سزایەکی ئیلاھی بەھۆی گوناھ و خراپەکارییەکانی ناو کۆمەڵگەکەی خۆیانەوە دەبینی، بۆیە پێیان وابووە نزاکانیان گیرا نابێت. لە کۆتایی مانگی ئەیلوولدا، بالیان لەگەڵ شاندێکدا چووە دەرەوەی شار بۆ دیداری سوڵتان سەڵاحەددین تا پێشنیازی خۆدەستەوەدانی شارەکەی بخاتە ڕوو.<ref>Edbury, 60</ref> سەڵاحەددین بە بالیانی گوت کە ئەو سوێندی خواردووە شارەکە بە زەبری ھێز بگرێت و تەنیا خۆدەستەوەدانی بێمەرج قبووڵ دەکات. ھەروەھا سەڵاحەددین بەبیری ھێنایەوە کە ئاڵاکەی لەسەر دیواری شارەکە ھەڵکراوە (ئاماژە بۆ ئەوەی شارەکە لەسەر لێواری کەوتنە)، ئەگەرچی سوپاکەی پاشەکشەیان پێ کرابوو. لە بەرامبەردا، بالیان ھەڕەشەیەکی سەختی کرد و گوتی ئەگەر بە ئاشتیانە ڕێنەدەن مەسیحییەکان شارەکە بەجێبێڵن، بەرگریکاران شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانان (وەک [[مزگەوتی ئەقسا]] و [[قوبەتولسەخرە]]) تێکدەدەن، ژن و منداڵەکانی خۆیان و ٥,٠٠٠ کۆیلە و دیلە موسڵمانەکان دەکوژن، و سەرجەم سامان و سەروەت و گەنجینەی خاچپەرستەکان دەسووتێنن تا هیچ شتێک بۆ موسڵمانان نەمێنێتەوە.<ref>Malcolm and Lyons, 274–276</ref> سەڵاحەددین، کە دەیویست شارەکە بە کەمترین خوێنڕشتن بگرێتەوە، ڕازی بوو خاچپەرستەکان بێ شەڕکردن بكشێنەوە، بەڵام بەو مەرجەی فدیە (بڕە پارەیەک بۆ کڕینەوەی ئازادییان) بدەن: ١٠ دینار بۆ پیاوان، ٥ دینار بۆ ژنان و ٢ دینار بۆ منداڵان، و ئەوانەی نەیانتوانیبا ئەو پارەیە بدەن دەبوونە کۆیلە. بالیان پێی گووت کە نزیکەی ٢٠,٠٠٠ کەس لە ناو شارەکەدا ھەن کە ھەژارن و بە هیچ جۆرێک توانای دانی ئەو پارەیەیان نییە. سەڵاحەددین پێشنیازی کرد کە بە کۆی گشتی ١٠٠,٠٠٠ دینار بدرێت بۆ ئازادکردنی تەواوی ئەو ٢٠,٠٠٠ کەسە، بەڵام بالیان ڕوونی کردەوە کە دەسەڵاتدارانی مەسیحی بە هیچ شێوەیەک ناتوانن بڕە پارەیەکی وا کۆبکەنەوە. لە کۆتاییدا بالیان پێشنیازی کرد کە ٧,٠٠٠ کەس لەو ھەژارانە لە بەرامبەر ٣٠,٠٠٠ دیناردا ئازاد بكرێن، سەڵاحەددینیش بەم پێشنیازە ڕازی بوو.<ref>{{Cite book|last1=Runciman|first1=Steven|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades|publisher=CUP Archive|year=1987|isbn=9780521347716}}</ref> == ئەنجام == [[پەڕگە:BalianofIbelin1490.jpg|وێنۆک|505x505پیکسڵ|«بالیانی ئیبلین شاری قودس ڕادەستی سەڵاحەددین دەکات»؛ وێنەیەکە لە پەڕتووکی مێژوویی ''«''پەڕینەوەکانی فەرەنسییەکان بۆ ئەودیوی دەریا دژی تورک و ساراسین و مۆرەکان''»''، دەوروبەری ساڵی ١٤٩٠ی زایینی.]] لەسەر فەرمانی بالیان، خاچپەرستەکان لە ٢ی ئۆکتۆبەر شارەکەیان ڕادەستی سوپای سەڵاحەددین کرد. دەستبەسەرداگرتن و وەرگرتنەوەی شارەکە بە شێوەیەکی ئاشتییانە بەڕێوەچوو، بەتایبەت کاتێک بەراورد دەکرێت بەو [[گەمارۆدانی ئورشەلیم (١٠٩٩)|گەمارۆدانە خوێناوییەی]] خاچپەرستەکان لە ساڵی ١٠٩٩دا ئەنجامیان دا. بالیان لە گەنجینەی شارەکەوە ٣٠,٠٠٠ دیناری دا بۆ ئازادکردنی ٧,٠٠٠ کەس لەوانەی توانای دانی فدیەیان نەبوو. لەلایەکی ترەوە، ئەو [[خاچ|خاچە]] زێڕینە گەورەیەی خاچپەرستەکان لەسەر [[قوبەتولسەخرە]] دایاننابوو هێنرایە خوارەوە، و سەڵاحەددین تەواوی ئەو دیلە موسڵمانانەی ئازاد کرد کە لای خاچپەرستەکان بوون؛ بەپێی وتەی زانا و مێژوونووسی [[کورد]] [[بەھائەدین ئیبن شەداد]]، ژمارەی ئەو دیلە موسڵمانانە نزیکەی ٣,٠٠٠ کەس بوو. سەڵاحەددین ڕێگەی دا بە زۆرێک لە ژنە ناودار و ئەشرافەکانی شارەکە بەبێ دانی هیچ فدیەیەک شارەکە بەجێبهێڵن. بۆ نموونە، ڕێگە بە ماریای شاژنی بێوەژن (هاوسەری پادشای پێشوو) درا لەگەڵ یاوەرەکانی بڕوات، بە هەمان شێوەش بۆ سیبیلای شاژن. هەروەها سەڵاحەددین گەرەنتی ئاسایشی ڕێگەی بۆ سیبیلا دابین کرد تاوەکو لە شاری [[نابلوس]] سەردانی پادشا (گای)ی هاوسەری بکات کە وەک [[دیلی شەڕ|دیلی]] [[دیلی شەڕ|شەڕ]] لای موسڵمانان دەستبەسەر بوو. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکانی شارەکە درا لە قودسدا بمێننەوە، هەروەها ڕێگە بە [[جوو|جووەکانیش]] درا بگەڕێنەوە و نیشتەجێ ببنەوە.{{sfn|Scharfstein|Gelabert|1997|p=١٤٥}} ئەو مەسیحییانەی ڕەگەزیان دەگەڕایەوە سەر خاچپەرستە ئەوروپییەکان، ڕێگەیان پێدرا لەگەڵ کەرستە و سامانەکەیاندا لە ڕێگایەکی ئارامەوە لە شاری [[عەکا|عەکاوە]] قودس بەرەو ناوچەکانی تر بەجێبهێڵن، بە مەرجی دانی ١٠ دینار وەک فدیە. [[عادل سەیفەدین ئەحمەد|عادلی]] برای سەڵاحەددین بە بینینی ئەو دیمەنە کاریگەر بوو، بۆیە وەک پاداشتی خزمەتەکانی لە شەڕدا داوای ١,٠٠٠ دیلی لە سەڵاحەددین کرد؛ سەڵاحەددین داواکەی قبووڵ کرد و عادلیش ڕاستەوخۆ هەموویانی ئازاد کرد. هەرقل کاتێک ئەمەی بینی، داوای لە سەڵاحەددین کرد چەند دیلێکی پێ ببەخشێت تا ئازادیان بکات؛ ٧٠٠ دیلی پێدرا و بۆ بالیانیش ٥٠٠ دیل درا، هەردووکیشیان تەواوی ئەو دیلانەیان ئازاد کرد. بە فەرمانی سەڵاحەددین، تەواوی بەساڵاچووان کە توانای دانی فدیەیان نەبوو ئازاد کران و ڕێگەیان پێدرا شارەکە بەجێبهێڵن. دواتر سەڵاحەددین بە داوای [[موزەفەرەدین کۆکبری]] ١,٠٠٠ دیلی تریشی ئازاد کرد، دوای ئەوەی ناوبراو ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو دیلانە خەڵکی زێدی خۆین لە شاری [[ڕحا|ئورفا]]. بۆ کۆنترۆڵکردنی پرۆسەی دەرچوونی خەڵکەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا دەروازەکانی شارەکە دابخرێن. لەسەر هەر دەروازەیەک فەرماندەیەک جێگیر کرا تا چاودێری جووڵەی خاچپەرستەکان بکەن و دڵنیا ببنەوە لەوەی تەنیا ئەوانە شارەکە بەجێدەهێڵن کە فدیەکەیان داوە. دواتریش سەڵاحەددین هەندێک لە ئەفسەرەکانی ڕاسپارد تا دەستەبەری گەیشتنی سەلامەتی خاچپەرستەکان بکەن بۆ ناوچە مەسیحییەکان. لە بەرامبەردا، ١٥,٠٠٠ کەس لەوانەی نەیانتوانی فدیەکە بدەن، لە سەلتەنەتی ئەییووبیدا وەک کۆیلە فرۆشران. بەپێی وتەی عیمادەدینی ئەسفەهانی، ٧,٠٠٠ کەسیان پیاو بوون و ٨,٠٠٠ کەسەکەی تریان ژن و منداڵ بوون.<ref>{{cite book|author=Malcolm Cameron Lyons, D.E.P. Jackson|url=https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC&q=al+adil+jerusalem+8%2C000+women&pg=PA277|title=Saladin: The Politics of the Holy War|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1984|isbn=9780521317399|page=277}}</ref> لەسەر فەرمانی سەڵاحەددین، دانیشتووانە ئازادکراوەکان (ئەوانەی فدیەکەیان دابوو) لە سێ کاروانی جیاوازدا، کە ٥٠ سوارچاکی سوپای سەڵاحەددین یاوەری دەکردن، کەوتنە ڕێ بۆ جێهێشتنی شارەکە. [[سوارچاکانی پەرستگا]] و هۆسپیتالەرەکان سەرکردایەتیی دوو کاروانی یەکەمیان دەکرد، لە کاتێکدا بالیان و پاتریارک سەرکردایەتیی کاروانی سێیەمیان دەکرد. دواتر بالیان لە ئیمارەتی تەرابلوس گەیشتەوە بە هاوسەر و بنەماڵەکەی. ئاوارەکان سەرەتا گەیشتنە شاری سوڕ، بەڵام کۆنرادی مۆنتفێرات تەنیا ڕێگەی دا بەو پیاوانەی توانای شەڕیان هەبوو بچنە ناو شارەکەوە. ئاوارەکانی تر ڕوویان لە ئیمارەتی تەرابلوس کرد کە لەژێر دەسەڵاتی خاچپەرستەکاندا بوو؛ بەڵام لەوێش ڕێگەیان پێ نەدرا بچنە ناو شارەکەوە و لەلایەن دەستەی جەردە و ڕێگرەکانی ناو شارەکەوە کەلوپەل و سامانەکەیان تاڵان کرا. زۆربەی ئاوارە کەمتر دەستڕۆیشتوو و هەژارەکان بەرەو ناوچەکانی [[ئەرمەنستان]] و ئەنتاکیە کەوتنەڕێ و دواتر توانیمان بە سەرکەوتوویی بچنە ناو شاری [[ئەنتاکیا|ئەنتاکیەوە]]. ئاوارەکانی تریش لە [[ئەشکەلۆن|ئەشکەلۆنەوە]] بەرەو [[ئەسکەندەریە]] ڕایانکرد؛ لەوێ لە سەربازگە و پەناگەی کاتییدا حەواندرانەوە و ڕەفتارێکی زۆر میواندۆستانەیان لەلایەن بەرپرسان و ڕوودارەکانی شارەکەوە بەرامبەر کرا. دواتر لە ئاداری ساڵی ١١٨٨دا، سەرکەوتنە سەر ئەو کەشتییە [[ئیتاڵی|ئیتالییانەی]] لە [[پیزا]]، [[جەنەوا]] و [[ڤێنیز|ڤێنیزەوە]] گەیشتبوون. سەرەتا کاپتنی کەشتییەکان ئامادە نەبوون ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان ببەن، چونکە نە هیچ کرێیەکیان پێ دەدرا و نە خۆراک و پێداویستیی بەشی ئەو هەموو ئاوارەیەیان هەبوو. بەڵام والیی ئەسکەندەریە کە پێشتر لەبەر نەدانی باج دەستی بەسەر سەوڵی کەشتییەکانیاندا گرتبوو ڕەتی کردەوە مۆڵەتی ڕۆیشتنیان پێ بدات تا ئەو کاتەی ڕازی دەبن ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان بگوێزنەوە. لە کۆتاییدا کاپتنەکان ناچار بوون ڕازی بن، بەڵام پێش ئەوەی ڕێبکەون سوێندیان پێ خورا کە ڕەفتاری شایستەیان لەگەڵ بکەن و بە سەلامەتی بیانگەیەننە جێگەی مەبەست.<ref name="Nicholson1973">{{cite book|author=Robert Lawrence Nicholson|url=https://books.google.com/books?id=R9QUAAAAIAAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PA174|title=Joscelyn III and the Fall of the Crusader States: 1134–1199|publisher=[[Brill Publishers]]|year=1973|isbn=9789004036765|pages=174–175}}</ref><ref>{{cite book|author=W.B. Bartlett|url=https://books.google.com/books?id=mCg7AwAAQBAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PT196|title=Downfall of the Crusader Kingdom|publisher=[[The History Press]]|year=2011|isbn=9780752468075|page=196}}</ref> دوای ڕادەستکردنی شارەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز|کڵێسای قیامەت]] بۆ ماوەی سێ ڕۆژ دابخرێت تاوەکو بڕیار لەسەر چارەنووسی دەدات. هەندێک لە ڕاوێژکارەکانی پێشنیازیان کرد کەنیسەکە وێران بکات تاوەکو سەرنجی مەسیحییەکان بۆ سەر قودس بەتەواوی کۆتایی پێبێت. بەڵام زۆربەی ڕاوێژکارەکانی پێیان ووت دەستکاری کەنیسەکە نەکات، چونکە زیارەتی مەسیحییەکان بەهۆی پیرۆزیی شوێنەکەوە هەر بەردەوام دەبێت؛ هەروەها هەڵوێستی خەلیفە [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتتابیان]] بەبیر هێنایەوە کاتێک دوای [[فەتحی قودس (٦٣٦-٦٣٧)|ئازادکردنی شارەکە]] ڕێگەی دا کەنیسەکە لەدەستی مەسیحییەکاندا بمێنێتەوە. لە کۆتاییدا سەڵاحەددین بڕیاری دا کەنیسەکە وێران نەکات و ڕایگەیاند کە هیچ مەبەستێکی نییە ڕێگری لە زیارەتکارانی مەسیحی بگرێت؛ بۆیە دوای سێ ڕۆژەکە بە فەرمانی ئەو دووبارە کرایەوە. ڕێگە بە زیارەتکارە ئەوروپییەکان درا لە بەرامبەر دانی ڕەسمێکدا (باجێک) بچنە ناو کەنیسەکەوە. بۆ جێگیرکردنی سەروەریی موسڵمانان بەسەر قودسدا، زۆرێک لە شوێنە پیرۆزەکان بە دیارترینیان [[مزگەوتی ئەقسا]] بە ئاوی گوڵ (گوڵاو) شۆردران و پاکژ کرانەوە. کەلوپەل و نیشانە مەسیحییەکان لە ناو مزگەوتەکە لادران و بە فەرشی ڕەسەنی ڕۆژهەڵاتی ڕاخرا، دیوارەکانیشی بە چلچرا و ئایەتەکانی [[قورئان]] ڕازێنرانەوە و ڕووناک کرانەوە. ڕێگە بە مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] درا لە شارەکەدا بمێننەوە و بە ئازادی پەرستشەکانیان ئەنجام بدەن. سەبارەت بە [[قیبتی|قیبتییەکان]] کە پێشتر لەلایەن شانشینی خاچپەرستی قودسەوە ڕێگەیان پێنەدەدرا بچنە شارەکەوە (چونکە بە بێبڕوا و بیدعەکار دەژمێردران)، سەڵاحەددین بەبێ هیچ باجێک ڕێگەی پێدان بچنە ناو قودسەوە، چونکە وەک ڕایەت و هاووڵاتی دەسەڵاتی خۆی سەیری دەکردن. ئەو شوێنە پەرستشانەی قیبتییەکان کە پێشتر لەلایەن خاچپەرستەکانەوە دەستیان بەسەردا گیرابوو، گەڕێنرانەوە بۆ قەشە قیبتییەکان. هەروەها ڕێگەیان پێدرا سەردانی کەنیسەی قیامەت و شوێنە پیرۆزەکانی تر بکەن. مەسیحییە حەبەشییەکانیش ([[ئیتیۆپیا|ئەسیوبییەکان]]) ڕێگەیان پێدرا بەبێ دانی هیچ ڕەسم و باجێک سەردانی شوێنە پیرۆزەکانی قودس بکەن.<ref name="Maher2007">{{cite book|author=Maher Abu-Munshar|url=https://books.google.com/books?id=kT0BAwAAQBAJ&pg=PA152|title=Islamic Jerusalem and its Christianity: A History of Tolerance and Tensions|publisher=[[I.B. Tauris]]|year=2007|isbn=9780857713827|pages=152–158}}</ref><ref name="Runciman">{{cite book|author=Steven Runciman|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades: The Kingdom of Jerusalem|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1987|isbn=9780521347716|pages=465–468|author-link=Steven Runciman}}</ref><ref name="Nicholson1973" /> ئیمپڕاتۆری بیزەنتی ئیسحاق ئەنگێلۆس نامەیەکی پیرۆزبایی بۆ سەڵاحەددین نارد بەبۆنەی ڕزگارکردنی شارەکەوە؛ لە نامەکەدا داوای لێکرد کە تەواوی کەنیسەکانی شارەکە بگەڕێنرێنەوە سەر مەزهەبی ئۆرتۆدۆکس و سەرجەم ڕێوڕەسمە مەسیحییەکان بەپێی نەریتی ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی ئەنجام بدرێن. داواکارییەکەی قبووڵ کرا، بەڵام لە هەمان کاتدا مافی پەیڕەوانی مەزهەبەکانی تریش پارێزرا. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکان درا بە ئازادی لە کەنیسەکانیان پەرستش بکەن، و بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکانیش سپێردرا بە پاتریارکی گشتیی قوستەنتینیە.<ref name="Maher2007" /><ref name="Runciman" /> دوای ئەوە، سەڵاحەددین چوو بۆ سەر ئەو قەڵایانەی کە هێشتا بەرگرییان دەکرد و ڕادەست نەببووبوون لەوانەش قەڵاکانی بێلڤوار، کەرەک و مۆنتریال و توانی هەموویان دەستبەسەردا بگرێت. دواتریش دووبارە گەڕایەوە بۆ شاری سوڕ تا بۆ جاری دووەم گەمارۆی بداتەوە.<ref>{{Cite journal |last=Milwright |first=Marcus |date=2006 |title=Central and Southern Jordan in the Ayyubid Period: Historical and Archaeological Perspectives |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=16 |issue=1 |pages=1–27 |jstor=25188591}}</ref> لەو کاتەی سەڵاحەددین لە هاوینی ساڵی ١١٨٧دا خەریکی دەستبەسەرداگرتنی بەشەکانی تری شانشینەکە بوو، هەواڵی تێکشکانی خاچپەرستەکان لە [[جەنگی حەتین|جەنگی]] [[جەنگی حەتین|حەتین]] لە ڕێگەی جۆسکیۆسی ئەسقەفی شاری سوڕ و زیارەتکارانی ترەوە گەیشتە [[ئەورووپا|ئەوروپا]]. لە ئەوروپا ڕاستەوخۆ کەوتنە پلاندانان بۆ جەنگێکی نوێ؛ تەنانەت پێش ئەوەی هەواڵی کەوتنی قودسیش بگاتە [[ڤاتیکان]]، پاپا گریگۆریی هەشتەم لە ٢٩ی تشرینی یەکەمدا مەرسومێکی بەپەلەی دەرکرد بۆ بانگەوازی جەنگ. بۆ دابینکردنی خەرجییەکانی ئەم جەنگە نوێیەش، لە [[ئینگلتەرا]] و [[فەڕەنسا]] باجێکی تایبەت لە خەڵک وەردگیرا کە بە (باجی سەڵاحەددین) ناسرابوو. سەرەنجام لە ساڵی ١١٨٩دا (هەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان) بڕیاری لێدرا و دەستی پێکرد. ئەم هەڵمەتە لە سێ سوپای گەورە و جیاواز پێکهاتبوو کە لەلایەن سێ دەسەڵاتداری سەرەکیی ئەوروپاوە سەرکردایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم|ڕیچاردی یەکەمی]] ئینگلتەرا، فیلیپی دووەمی فەڕەنسا، و فرێدریکی یەکەم، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]].<ref>{{cite book|last=Freed|first=John|title=Frederick Barbarossa: The Prince and the Myth|publisher=Yale University Press|year=2016|isbn=978-0-300-122763|location=New Haven, CT|page=482}}</ref> == سەرچاوە == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Siege of Jerusalem (1187)}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|فەلەستین}} [[پۆل:جەنگەکانی سەلاحەدینی ئەییووبی]] [[پۆل:ئورشەلیم]] [[پۆل:فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی ئورشەلیم]] 4ep6hkrglyycnkze96ozsfpgnzipj71 1624082 1624081 2026-08-12T21:24:46Z InternetArchiveBot 27288 Adding 1 book for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20260812)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1624082 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=گەمارۆدانی قودس|image=[[File:ChristiansBeforeSaladin.jpg|250px]]|caption=تەسلیمبوونی خاچبەرستان بە سەڵاحەدین لە قودس، وێنەکێشان لەلایەن [[فرانسوا گویزۆت]] (١٨٨٣)|date=٢٠ی ئەیلوولی – ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ ({{Age in years, months, weeks and days|month1=09|day1=20 |year1=1187|month2=10|day2=2|year2=1187}})|place=[[ئورشەلیم]]|result=ئەییوبیەکان سەرکەوتن * کەوتنی [[شانشینی قودس]]|combatant1={{flagicon image|Flag of Ayyubid Dynasty.svg|size=20px}} [[دەوڵەتی ئەییووبی]]|combatant2={{flagicon image|Blason Royaume de Jérusalem.svg|border=no|size=15px}} [[شانشینی قودس]]<br/>{{flagicon image|Cross of the Knights Hospitaller.svg|border=no|size=15px}} [[شۆڕشگێرانی هۆسپتیلەر]]<br/>{{flagicon image|Knights Templar Cross.svg|border=no|size=15px}} [[سوارچاکانی پەرستگا]]|commander1={{flagicon image|Reconstruction of the Standard of the Sultan Saladin.svg|size=20px}} [[سەلاحەدینی ئەییووبی]]|commander2={{flagicon image|Blason maison d'Ibelin.svg|border=no|size=15px}} [[بالیان لە ئیبێلین]]<br/>{{flagicon image|Orde van het Heilig Graf Basis.png|border=no|size=15px}} [[Patriarch Heraclius of Jerusalem| هێراکلیۆسی قودس]]|strength1=نەزانراو، ئەگەری زۆرە لە دەوروبەری ٢٠ هەزار پیاوی بەهێز|strength2=٤٠٠٠ پیاو|casualties1=نەزانراو|casualties2=نەزانراو}} '''گەمارۆدانی شاری قودس''' لە ٢٠ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ی خایاند، کاتێک بالیان (سەرکردەی بەرگریکارانی شارەکە) شارەکەی ڕادەستی سوپای [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیووبییەکان]] بە سەرکردایەتی [[سوڵتان]] [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەڵاحەددین]] کرد. پێشتر لە ھاوینی ھەمان ساڵدا، سوپای ئەییوبی بە سەرکردایەتی سەڵاحەددین سوپای [[شانشینی قودس|شانشینەکەی]] [[جەنگی حەتین|تێکشکاندبوو]] و چەندین شاری تری ناوچەکەی داگیرکردبوو. بالیان دانوستانی لەگەڵ سەڵاحەددین کرد بۆ کڕینەوەی دەرچوونێکی ئارام و بێمەترسی بۆ زۆربەی خەڵکەکە، بەمەش شارەکە بە ئاشتیانە و بە کەمترین خوێنڕشتن ڕادەست کرا. لەگەڵ ئەوەی شاری [[ئورشەلیم|قودس]] کەوتە دەست سوپای سەڵاحەددین، بەڵام ئەمە کۆتایی بە [[شانشینی قودس]] نەھێنا؛ چونکە شوێنی پایتەختەکەیان گواستەوە، سەرەتا بۆ شاری سوڕ (باشوری لوبنان) و دواتریش دوای ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان، پایتەختەکەیان کردە شاری [[عەکا]]. مەسیحییە لاتینییەکان (کە مەسیحییە کاسۆلیکەکانی ڕۆژئاوای ئەوروپا بوون) لە ساڵی ١١٨٩دا بۆ وەڵامدانەوەی ئەم شکستە ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستانیان دەستپێکرد، کە بە جیاواز لەلایەن سێ لە دەسەڵاتدارە گەورەکانی ئەوروپاوە ڕێبەرایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم]] (پادشای [[ئینگلتەرا]])، فیلیپ ئۆگستس (پادشای [[فەڕەنسا]])، و فرێدریک باربارۆسا ([[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]]).<ref>"Kingdom of Jerusalem" 2009</ref> لە ناو قودسیشدا، سەڵاحەددین شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانانی نۆژەنکردەوە و لێبوردەیییەکی گشتی بەرامبەر [[مەسیحی|مەسیحییەکان]] نیشاندا؛ بەجۆرێک ڕێگەی بە زیارەتکارانی مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و ڕۆژھەڵاتییەکان دا بە ئازادی و بێ بەرامبەر سەردانی شوێنە پیرۆزەکان بڕوات، بەڵام زیارەتکارە فڕەنگییەکان (واتە مەسیحییە [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیکەکان]]) دەبوو باج بدەن بۆ چوونەژوورەوە. ھەروەھا بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکان لە شارەکەدا سپێردرا بە پاتریارکی کۆنستانتینۆپڵ (گەورەپیاوی ئایینی کەنیسەی ئۆرسۆدۆکس).<ref>{{Cite web |date=2012-04-02 |url=https://www.history.com/articles/saladin |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en |title=Saladin - Background, Crusades & Facts}}</ref> == پێشینەی ڕووداوەکان == [[شانشینی قودس]]، کە بەھۆی ململانێ و ناکۆکییە ناوخۆییەکانییەوە پەکیکەوتبوو، لە ٤ی تەممووزی ١١٨٧ لە [[جەنگی حەتین]] دا تووشی شکستێکی گەورە بوو. لە ئەنجامی ئەم جەنگەدا، زۆربەی میر و گەورەپیاوانی [[مەسیحی|خاچپەرستەکان]]—لە سەروویانەوە «گای»ی پادشای شانشینەکە کەوتنە دەست سوپای ئەییووبییەکان و بوونە دیل؛ لە بەرامبەریشدا ھەزاران دیل و کۆیلەی [[موسڵمان]] ئازاد کران.<ref>{{cite book|last=Regan|first=Geoffrey|url=https://books.google.com/books?id=-pIOAAAAQAAJ&pg=PA135|title=Saladin and the Fall of Jerusalem|publisher=Croom Helm|year=1987|isbn=9780709942085|page=135}}</ref><ref>{{cite book|last=Tyerman|first=Christopher|url=https://books.google.com/books?id=ULDUopVCVPoC&pg=PA230|title=God's War: A New History of the Crusades|publisher=Harvard University Press|year=2006|isbn=9780674023871|page=230|author-link=Christopher Tyerman}}</ref><ref>{{cite book|last=Nicolle|first=David|url=https://books.google.com/books?id=homJ22nhCBMC&pg=PA73|title=Knights of Jerusalem: The Crusading Order of Hospitallers 1100–1565|publisher=Bloomsbury USA|year=2008|isbn=9781846030802|page=73}}</ref> تا ناوەڕاستی مانگی ئەیلوول، سوڵتان سەڵاحەددین توانی یەک بە دوای یەک شارەکانی [[عەکا]]، [[نابلوس]]، [[یافا]]، تۆرۆن، سەیدا، [[بەیرووت]] و [[ئەشکەلۆن]] بگرێت. دواتر ڕزگاربووانی جەنگەکە و ئاوارە مەسیحییەکان پەنایان برد بۆ شاری سوڕ، کە تاقە شار بوو توانی بەرگری لە خۆی بکات لەبەرامبەر سەڵاحەددیندا، ئەویش بەھۆی گەیشتنی کۆنرادی مۆنتفێرات لەکاتى خۆیی (سەرکردەیەکی سەربازی لێھاتوو کە بەرگری شارەکەی ڕێکخستەوە). == بارودۆخی قودس == لە شاری سوڕ، بالیان داوای لە سەڵاحەددین کرد ڕێگەی پێ بدات بچێتە قودس بۆ ھێنانەوەی (ماریا کۆمنێن)ی ھاوسەری (کە شاژنی پێشووی قودس بوو) و بنەماڵەکەی. سەڵاحەددین داواکارییەکەی قبووڵ کرد بەو مەڕجەی بالیان چەک بەرامبەری ھەڵنەگرێت و تەنیا یەک ڕۆژ لە قودس بمێنێتەوە؛ بەڵام کاتێک گەییشتە شارەکە، هەرقلی پاتریارکی قودس (گەورەی کەنیسە)، سیبیلای شاژن و تەواوی دانیشتووانی شارەکە تکایان لێکرد سەرکردایەتی بەرگریکردنی شارەکە بگرێتە دەست. هەرقل جەختی لەوە کردەوە کە مانەوەی لەپێناو پاراستنی ئایینی مەسیحییەتدا ئەرکێکی ڕەوایە، بۆیە بڕیاری دا لەو سوێندەی بە سەڵاحەددینی دابوو بێبەریی بکات و عەفوی بکات؛ بالیانیش داواکەیانی پەسەند کرد. بالیان لە ڕێگەی شاندێک لە کەسایەتی و نوێنەرانی شارەکەوە پەیامی بڕیارەکەی خۆی بۆ سەڵاحەددین نارد لە [[ئەشکەلۆن]]؛ شاندەکە داواکارییەکانی سوڵتانیان بۆ ڕادەستکردنی قودس بە ئاشتیانە ڕەتکردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، سەڵاحەددین بە ڕەوشتبەرزییەوە، پاسەوانی تایبەتی دابین کرد تا ماریا و منداڵەکانی و تەواوی بنەماڵەکەیان بە سەلامەتی بگەیەنرێنە شاری [[تەرابلوس]]. وەک [[ئیبن ئەسیر جەزەری|ئیبن ئەسیری]] مێژوونووس ئاماژەی پێ دەکات، لەبەر ئەوەی بالیان بەرزترین میر بوو کە لە ناو قودسدا مابووەوە، لەلایەن موسڵمانانەوە وەک کەسێک دەبینرا کە پێگەی “تا ڕادەیەک ھاوتا بوو لەگەڵ پادشادا”.<ref>Ibn Al-Athir, D.S. Richards trans, Vol. II, 330–331</ref> بالیان بارودۆخی ناو قودسی بە زۆر سەخت و وێران دی. شارەکە ئاخندرابوو لەو ئاوارانەی لە دەست فەتحەکانی سەڵاحەددین ڕایانکردبوو و ڕۆژانەش خەڵکی زیاتر دەھاتن. لە تەواوی شارەکەدا کەمتر لە ١٤ سوارچاکی کارامە و ڕاهێنراو ھەبوون، بۆیە بالیان بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە، ٦٠ کەسی لە شاگردە سوارچاکەکان (ئەوانەی ھێشتا لە ژێر مەشقدا بوون) و کەسایەتییە دیارەکانی شارەکە بەرزکردەوە بۆ پلەی سوارچاک. ھەروەھا بە کۆگاکردنی بڕێکی زۆر لە خۆراک و کۆکردنەوەی پارەی پێویست، شارەکەی بۆ ئەو گەمارۆدانە چاوەڕوانکراوە ئامادە کرد. لەلایەکی ترەوە، سوپای [[شام]] و [[میسر]] لەژێر ڕکێفی سەڵاحەددیندا کۆبوونەوە و دوای گرتنی شارەکانی عەکا، یافا و قەیسەرییە (سەرەڕای ئەوەی نەیتوانی شاری سوڕ بگرێت)، سوڵتان لە ٢٠ی ئەیلوولدا گەییشتە بەردەم دیوارەکانی قودس.<ref name="Malcolm and Lyons, 272">Malcolm and Lyons, 272</ref> == داگیکردن و فەتحکردنی شارەکە == دوای چاودێری دەوروبەری شارەکە، سوپای سەڵاحەددین لە بەرامبەر بورجی داوود و دەروازەی [[دیمەشق]] (دەروازەی عامود) جێگیر بوون.<ref name="Malcolm and Lyons, 272" /> تیرھاوێژەکانی سەڵاحەددین بەبەردەوامی سەر دیوار و بارووکەکانی شارەکەیان تیرباران دەکرد. تاوەرەکانی گەمارۆدان (تاوەرێکی دارینی بەرز و چەند نهۆمی بوو کە لەسەر تایە دروست دەکرا، لە کاتی جەنگەکانی سەدەی ناوەڕاستدا بەرەو دیواری قەڵا و شارەکان ئاژۆ دەخران) ڕەوانەی لای دیوارەکان دەکران، بەڵام بەرگریکاران ھەر جارێک تێکیان دەشکاندن و پاشەکشەیان پێ دەکردن. بۆ ماوەی شەش ڕۆژ شەڕ و پێکدادانی بەردەوام بەڕێوەچوو، بەبێ ئەوەی ئەنجامێکی ئەوتۆی ھەبێت؛ سوپای سەلاحەدین دوای ھەر ھێرشێک تووشی زیانێکی گیانیی زۆر دەبوون. لە ٢٦ی ئەیلوولدا، سەڵاحەددین سەربازگەکەی گواستەوە بۆ بەشێکی تری ناوچەکە لەسەر کێوی زەیتوون، کە هیچ دەروازەیەکی سەرەکیی لێ نەبوو تا خاچپەرستەکان بتوانن ھێرشی پێچەوانەی لێوە بکەن. دیوارەکان بە بەردەوامی بە ئامێرەکانی گەمارۆدان، [[مەنجەنیق]]، بەردھاوێژ، ئاگری یۆنانی، کەوانەی قورس و تیر دەکوتران. لە ئەنجامدا، ژێر بەشێک لە دیوارەکە ھەڵکۆڵدرا و لە ٢٩ی ئەیلوولدا داڕما و ڕووخا. خاچپەرستەکان نەیاندەتوانی سەربازانی سەڵاحەددین لەو کەلێنەی لە دیوارەکەدا دروست ببوو بەرەو دواوە بپاشەکشێنن، موسڵمانانیش لەلای خۆیانەوە نەیاندەتوانی لەو درزەوە بچنە ناو شارەکەوە. زۆری پێ نەچوو، تەنیا چەند دە دانە سوارچاک و ژمارەیەکی زۆر کەم لە سەربازان بۆ بەرگریکردن لە دیوارەکە مانەوە؛ چونکە تەنانەت بە بەڵێندانی پاداشت و بڕە پارەیەکی خەیاڵیش، ھیچ کەسێکی تر ئامادە نەبوو بێتە پێشەوە بۆ شەڕکردن.<ref>{{Cite web |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |title=Internet History Sourcebooks Project}}</ref> خەڵکی سڤیل و دانیشتووانی شارەکە لە نائومێدییەکی زۆر قووڵدا بوون و ورەیان بەتەواوی ڕووخابوو. پەپێی دەقێک کە پێدەچێت لەلایەن ئێرنۆل (یەکێک لە سوارچاکەکانی بالیان) لە مێژووی کۆنی فەڕەنسیی “ویلیامی تەور”دا نووسرابێت، پیاوانی ئایینی ڕێپێوانێکی بەکۆمەڵیان بە پێی پەتی لە دەوری دیوارەکانی شارەکەدا کرد؛ ئەمەش ڕێک ھاوشێوەی ئەو ڕێپێوانە بوو کە پیاوانی ئایینی لە یەکەم ھەڵمەتی خاچپەرستیدا لە ساڵی ١٠٩٩ لە دەرەوەی دیوارەکان ئەنجامیان دابوو بۆ پاڕانەوە لە خودا. دەقەکە ھەروەھا ئاماژە بەوە دەکات کە لە گردی کالڤاری (ئەو شوێنەی بە باوەڕی مەسیحییەکان [[عیسا|عیسای]] لێ لە خاچ دراوە)، ژنان منداڵەکانیانیان تا ژێر چەناگەیان دەخستە ناو دەفری گەورەی پڕ لە ئاوی ساردەوە و پاشان قژیان دەبڕین. ئەم جۆرە ڕێوڕەسمانە وەک جۆرێک لە تۆبەکردن و خۆسزادان بوون بە مەبەستی ئەوەی تووڕەیی و غەزەبی خودا لەسەر شارەکە دوور بخەنەوە. بەڵام وەک لە کۆتایی دەقەکەدا ھاتووە، نووسەرەکە ھۆکاری وەڵامنەدانەوەی خودا بۆ نزاكانیان دەخاتە ڕوو و دەڵێت: "...پەروەردگارمان بە ڕەوای نەبینی گوێ لەو پاڕانەوە و دەنگەدەنگەی ناو شارەکە بگرێت. چونکە بۆنی پیسی داوێنپیسی (زینا)، زیادەڕەویی قێزەون (ڕابواردنی لەڕادەبەدەر) و گوناھی دژ بە سروشت، ڕێگەی نەدەدا نزا و پاڕانەوەکانیان بەرز ببێتەوە بۆ لای خودا."<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, 58–59</ref> ئەم بڕگەیە زۆر بە ڕوونی ئەوە پیشان دەدات کە مەسیحییەکانی ناو شارەکە شکستی خۆیان نەک تەنیا بە ھۆکاری سەربازی، بەڵکو وەک سزایەکی ئیلاھی بەھۆی گوناھ و خراپەکارییەکانی ناو کۆمەڵگەکەی خۆیانەوە دەبینی، بۆیە پێیان وابووە نزاکانیان گیرا نابێت. لە کۆتایی مانگی ئەیلوولدا، بالیان لەگەڵ شاندێکدا چووە دەرەوەی شار بۆ دیداری سوڵتان سەڵاحەددین تا پێشنیازی خۆدەستەوەدانی شارەکەی بخاتە ڕوو.<ref>Edbury, 60</ref> سەڵاحەددین بە بالیانی گوت کە ئەو سوێندی خواردووە شارەکە بە زەبری ھێز بگرێت و تەنیا خۆدەستەوەدانی بێمەرج قبووڵ دەکات. ھەروەھا سەڵاحەددین بەبیری ھێنایەوە کە ئاڵاکەی لەسەر دیواری شارەکە ھەڵکراوە (ئاماژە بۆ ئەوەی شارەکە لەسەر لێواری کەوتنە)، ئەگەرچی سوپاکەی پاشەکشەیان پێ کرابوو. لە بەرامبەردا، بالیان ھەڕەشەیەکی سەختی کرد و گوتی ئەگەر بە ئاشتیانە ڕێنەدەن مەسیحییەکان شارەکە بەجێبێڵن، بەرگریکاران شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانان (وەک [[مزگەوتی ئەقسا]] و [[قوبەتولسەخرە]]) تێکدەدەن، ژن و منداڵەکانی خۆیان و ٥,٠٠٠ کۆیلە و دیلە موسڵمانەکان دەکوژن، و سەرجەم سامان و سەروەت و گەنجینەی خاچپەرستەکان دەسووتێنن تا هیچ شتێک بۆ موسڵمانان نەمێنێتەوە.<ref>Malcolm and Lyons, 274–276</ref> سەڵاحەددین، کە دەیویست شارەکە بە کەمترین خوێنڕشتن بگرێتەوە، ڕازی بوو خاچپەرستەکان بێ شەڕکردن بكشێنەوە، بەڵام بەو مەرجەی فدیە (بڕە پارەیەک بۆ کڕینەوەی ئازادییان) بدەن: ١٠ دینار بۆ پیاوان، ٥ دینار بۆ ژنان و ٢ دینار بۆ منداڵان، و ئەوانەی نەیانتوانیبا ئەو پارەیە بدەن دەبوونە کۆیلە. بالیان پێی گووت کە نزیکەی ٢٠,٠٠٠ کەس لە ناو شارەکەدا ھەن کە ھەژارن و بە هیچ جۆرێک توانای دانی ئەو پارەیەیان نییە. سەڵاحەددین پێشنیازی کرد کە بە کۆی گشتی ١٠٠,٠٠٠ دینار بدرێت بۆ ئازادکردنی تەواوی ئەو ٢٠,٠٠٠ کەسە، بەڵام بالیان ڕوونی کردەوە کە دەسەڵاتدارانی مەسیحی بە هیچ شێوەیەک ناتوانن بڕە پارەیەکی وا کۆبکەنەوە. لە کۆتاییدا بالیان پێشنیازی کرد کە ٧,٠٠٠ کەس لەو ھەژارانە لە بەرامبەر ٣٠,٠٠٠ دیناردا ئازاد بكرێن، سەڵاحەددینیش بەم پێشنیازە ڕازی بوو.<ref>{{Cite book|last1=Runciman|first1=Steven|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades|publisher=CUP Archive|year=1987|isbn=9780521347716}}</ref> == ئەنجام == [[پەڕگە:BalianofIbelin1490.jpg|وێنۆک|505x505پیکسڵ|«بالیانی ئیبلین شاری قودس ڕادەستی سەڵاحەددین دەکات»؛ وێنەیەکە لە پەڕتووکی مێژوویی ''«''پەڕینەوەکانی فەرەنسییەکان بۆ ئەودیوی دەریا دژی تورک و ساراسین و مۆرەکان''»''، دەوروبەری ساڵی ١٤٩٠ی زایینی.]] لەسەر فەرمانی بالیان، خاچپەرستەکان لە ٢ی ئۆکتۆبەر شارەکەیان ڕادەستی سوپای سەڵاحەددین کرد. دەستبەسەرداگرتن و وەرگرتنەوەی شارەکە بە شێوەیەکی ئاشتییانە بەڕێوەچوو، بەتایبەت کاتێک بەراورد دەکرێت بەو [[گەمارۆدانی ئورشەلیم (١٠٩٩)|گەمارۆدانە خوێناوییەی]] خاچپەرستەکان لە ساڵی ١٠٩٩دا ئەنجامیان دا. بالیان لە گەنجینەی شارەکەوە ٣٠,٠٠٠ دیناری دا بۆ ئازادکردنی ٧,٠٠٠ کەس لەوانەی توانای دانی فدیەیان نەبوو. لەلایەکی ترەوە، ئەو [[خاچ|خاچە]] زێڕینە گەورەیەی خاچپەرستەکان لەسەر [[قوبەتولسەخرە]] دایاننابوو هێنرایە خوارەوە، و سەڵاحەددین تەواوی ئەو دیلە موسڵمانانەی ئازاد کرد کە لای خاچپەرستەکان بوون؛ بەپێی وتەی زانا و مێژوونووسی [[کورد]] [[بەھائەدین ئیبن شەداد]]، ژمارەی ئەو دیلە موسڵمانانە نزیکەی ٣,٠٠٠ کەس بوو. سەڵاحەددین ڕێگەی دا بە زۆرێک لە ژنە ناودار و ئەشرافەکانی شارەکە بەبێ دانی هیچ فدیەیەک شارەکە بەجێبهێڵن. بۆ نموونە، ڕێگە بە ماریای شاژنی بێوەژن (هاوسەری پادشای پێشوو) درا لەگەڵ یاوەرەکانی بڕوات، بە هەمان شێوەش بۆ سیبیلای شاژن. هەروەها سەڵاحەددین گەرەنتی ئاسایشی ڕێگەی بۆ سیبیلا دابین کرد تاوەکو لە شاری [[نابلوس]] سەردانی پادشا (گای)ی هاوسەری بکات کە وەک [[دیلی شەڕ|دیلی]] [[دیلی شەڕ|شەڕ]] لای موسڵمانان دەستبەسەر بوو. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکانی شارەکە درا لە قودسدا بمێننەوە، هەروەها ڕێگە بە [[جوو|جووەکانیش]] درا بگەڕێنەوە و نیشتەجێ ببنەوە.{{sfn|Scharfstein|Gelabert|1997|p=١٤٥}} ئەو مەسیحییانەی ڕەگەزیان دەگەڕایەوە سەر خاچپەرستە ئەوروپییەکان، ڕێگەیان پێدرا لەگەڵ کەرستە و سامانەکەیاندا لە ڕێگایەکی ئارامەوە لە شاری [[عەکا|عەکاوە]] قودس بەرەو ناوچەکانی تر بەجێبهێڵن، بە مەرجی دانی ١٠ دینار وەک فدیە. [[عادل سەیفەدین ئەحمەد|عادلی]] برای سەڵاحەددین بە بینینی ئەو دیمەنە کاریگەر بوو، بۆیە وەک پاداشتی خزمەتەکانی لە شەڕدا داوای ١,٠٠٠ دیلی لە سەڵاحەددین کرد؛ سەڵاحەددین داواکەی قبووڵ کرد و عادلیش ڕاستەوخۆ هەموویانی ئازاد کرد. هەرقل کاتێک ئەمەی بینی، داوای لە سەڵاحەددین کرد چەند دیلێکی پێ ببەخشێت تا ئازادیان بکات؛ ٧٠٠ دیلی پێدرا و بۆ بالیانیش ٥٠٠ دیل درا، هەردووکیشیان تەواوی ئەو دیلانەیان ئازاد کرد. بە فەرمانی سەڵاحەددین، تەواوی بەساڵاچووان کە توانای دانی فدیەیان نەبوو ئازاد کران و ڕێگەیان پێدرا شارەکە بەجێبهێڵن. دواتر سەڵاحەددین بە داوای [[موزەفەرەدین کۆکبری]] ١,٠٠٠ دیلی تریشی ئازاد کرد، دوای ئەوەی ناوبراو ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو دیلانە خەڵکی زێدی خۆین لە شاری [[ڕحا|ئورفا]]. بۆ کۆنترۆڵکردنی پرۆسەی دەرچوونی خەڵکەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا دەروازەکانی شارەکە دابخرێن. لەسەر هەر دەروازەیەک فەرماندەیەک جێگیر کرا تا چاودێری جووڵەی خاچپەرستەکان بکەن و دڵنیا ببنەوە لەوەی تەنیا ئەوانە شارەکە بەجێدەهێڵن کە فدیەکەیان داوە. دواتریش سەڵاحەددین هەندێک لە ئەفسەرەکانی ڕاسپارد تا دەستەبەری گەیشتنی سەلامەتی خاچپەرستەکان بکەن بۆ ناوچە مەسیحییەکان. لە بەرامبەردا، ١٥,٠٠٠ کەس لەوانەی نەیانتوانی فدیەکە بدەن، لە سەلتەنەتی ئەییووبیدا وەک کۆیلە فرۆشران. بەپێی وتەی عیمادەدینی ئەسفەهانی، ٧,٠٠٠ کەسیان پیاو بوون و ٨,٠٠٠ کەسەکەی تریان ژن و منداڵ بوون.<ref>{{cite book|author=Malcolm Cameron Lyons, D.E.P. Jackson|url=https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC&q=al+adil+jerusalem+8%2C000+women&pg=PA277|title=Saladin: The Politics of the Holy War|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1984|isbn=9780521317399|page=277}}</ref> لەسەر فەرمانی سەڵاحەددین، دانیشتووانە ئازادکراوەکان (ئەوانەی فدیەکەیان دابوو) لە سێ کاروانی جیاوازدا، کە ٥٠ سوارچاکی سوپای سەڵاحەددین یاوەری دەکردن، کەوتنە ڕێ بۆ جێهێشتنی شارەکە. [[سوارچاکانی پەرستگا]] و هۆسپیتالەرەکان سەرکردایەتیی دوو کاروانی یەکەمیان دەکرد، لە کاتێکدا بالیان و پاتریارک سەرکردایەتیی کاروانی سێیەمیان دەکرد. دواتر بالیان لە ئیمارەتی تەرابلوس گەیشتەوە بە هاوسەر و بنەماڵەکەی. ئاوارەکان سەرەتا گەیشتنە شاری سوڕ، بەڵام کۆنرادی مۆنتفێرات تەنیا ڕێگەی دا بەو پیاوانەی توانای شەڕیان هەبوو بچنە ناو شارەکەوە. ئاوارەکانی تر ڕوویان لە ئیمارەتی تەرابلوس کرد کە لەژێر دەسەڵاتی خاچپەرستەکاندا بوو؛ بەڵام لەوێش ڕێگەیان پێ نەدرا بچنە ناو شارەکەوە و لەلایەن دەستەی جەردە و ڕێگرەکانی ناو شارەکەوە کەلوپەل و سامانەکەیان تاڵان کرا. زۆربەی ئاوارە کەمتر دەستڕۆیشتوو و هەژارەکان بەرەو ناوچەکانی [[ئەرمەنستان]] و ئەنتاکیە کەوتنەڕێ و دواتر توانیمان بە سەرکەوتوویی بچنە ناو شاری [[ئەنتاکیا|ئەنتاکیەوە]]. ئاوارەکانی تریش لە [[ئەشکەلۆن|ئەشکەلۆنەوە]] بەرەو [[ئەسکەندەریە]] ڕایانکرد؛ لەوێ لە سەربازگە و پەناگەی کاتییدا حەواندرانەوە و ڕەفتارێکی زۆر میواندۆستانەیان لەلایەن بەرپرسان و ڕوودارەکانی شارەکەوە بەرامبەر کرا. دواتر لە ئاداری ساڵی ١١٨٨دا، سەرکەوتنە سەر ئەو کەشتییە [[ئیتاڵی|ئیتالییانەی]] لە [[پیزا]]، [[جەنەوا]] و [[ڤێنیز|ڤێنیزەوە]] گەیشتبوون. سەرەتا کاپتنی کەشتییەکان ئامادە نەبوون ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان ببەن، چونکە نە هیچ کرێیەکیان پێ دەدرا و نە خۆراک و پێداویستیی بەشی ئەو هەموو ئاوارەیەیان هەبوو. بەڵام والیی ئەسکەندەریە کە پێشتر لەبەر نەدانی باج دەستی بەسەر سەوڵی کەشتییەکانیاندا گرتبوو ڕەتی کردەوە مۆڵەتی ڕۆیشتنیان پێ بدات تا ئەو کاتەی ڕازی دەبن ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان بگوێزنەوە. لە کۆتاییدا کاپتنەکان ناچار بوون ڕازی بن، بەڵام پێش ئەوەی ڕێبکەون سوێندیان پێ خورا کە ڕەفتاری شایستەیان لەگەڵ بکەن و بە سەلامەتی بیانگەیەننە جێگەی مەبەست.<ref name="Nicholson1973">{{cite book|author=Robert Lawrence Nicholson|url=https://books.google.com/books?id=R9QUAAAAIAAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PA174|title=Joscelyn III and the Fall of the Crusader States: 1134–1199|publisher=[[Brill Publishers]]|year=1973|isbn=9789004036765|pages=174–175}}</ref><ref>{{cite book|author=W.B. Bartlett|url=https://books.google.com/books?id=mCg7AwAAQBAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PT196|title=Downfall of the Crusader Kingdom|publisher=[[The History Press]]|year=2011|isbn=9780752468075|page=196}}</ref> دوای ڕادەستکردنی شارەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز|کڵێسای قیامەت]] بۆ ماوەی سێ ڕۆژ دابخرێت تاوەکو بڕیار لەسەر چارەنووسی دەدات. هەندێک لە ڕاوێژکارەکانی پێشنیازیان کرد کەنیسەکە وێران بکات تاوەکو سەرنجی مەسیحییەکان بۆ سەر قودس بەتەواوی کۆتایی پێبێت. بەڵام زۆربەی ڕاوێژکارەکانی پێیان ووت دەستکاری کەنیسەکە نەکات، چونکە زیارەتی مەسیحییەکان بەهۆی پیرۆزیی شوێنەکەوە هەر بەردەوام دەبێت؛ هەروەها هەڵوێستی خەلیفە [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتتابیان]] بەبیر هێنایەوە کاتێک دوای [[فەتحی قودس (٦٣٦-٦٣٧)|ئازادکردنی شارەکە]] ڕێگەی دا کەنیسەکە لەدەستی مەسیحییەکاندا بمێنێتەوە. لە کۆتاییدا سەڵاحەددین بڕیاری دا کەنیسەکە وێران نەکات و ڕایگەیاند کە هیچ مەبەستێکی نییە ڕێگری لە زیارەتکارانی مەسیحی بگرێت؛ بۆیە دوای سێ ڕۆژەکە بە فەرمانی ئەو دووبارە کرایەوە. ڕێگە بە زیارەتکارە ئەوروپییەکان درا لە بەرامبەر دانی ڕەسمێکدا (باجێک) بچنە ناو کەنیسەکەوە. بۆ جێگیرکردنی سەروەریی موسڵمانان بەسەر قودسدا، زۆرێک لە شوێنە پیرۆزەکان بە دیارترینیان [[مزگەوتی ئەقسا]] بە ئاوی گوڵ (گوڵاو) شۆردران و پاکژ کرانەوە. کەلوپەل و نیشانە مەسیحییەکان لە ناو مزگەوتەکە لادران و بە فەرشی ڕەسەنی ڕۆژهەڵاتی ڕاخرا، دیوارەکانیشی بە چلچرا و ئایەتەکانی [[قورئان]] ڕازێنرانەوە و ڕووناک کرانەوە. ڕێگە بە مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] درا لە شارەکەدا بمێننەوە و بە ئازادی پەرستشەکانیان ئەنجام بدەن. سەبارەت بە [[قیبتی|قیبتییەکان]] کە پێشتر لەلایەن شانشینی خاچپەرستی قودسەوە ڕێگەیان پێنەدەدرا بچنە شارەکەوە (چونکە بە بێبڕوا و بیدعەکار دەژمێردران)، سەڵاحەددین بەبێ هیچ باجێک ڕێگەی پێدان بچنە ناو قودسەوە، چونکە وەک ڕایەت و هاووڵاتی دەسەڵاتی خۆی سەیری دەکردن. ئەو شوێنە پەرستشانەی قیبتییەکان کە پێشتر لەلایەن خاچپەرستەکانەوە دەستیان بەسەردا گیرابوو، گەڕێنرانەوە بۆ قەشە قیبتییەکان. هەروەها ڕێگەیان پێدرا سەردانی کەنیسەی قیامەت و شوێنە پیرۆزەکانی تر بکەن. مەسیحییە حەبەشییەکانیش ([[ئیتیۆپیا|ئەسیوبییەکان]]) ڕێگەیان پێدرا بەبێ دانی هیچ ڕەسم و باجێک سەردانی شوێنە پیرۆزەکانی قودس بکەن.<ref name="Maher2007">{{cite book|author=Maher Abu-Munshar|url=https://books.google.com/books?id=kT0BAwAAQBAJ&pg=PA152|title=Islamic Jerusalem and its Christianity: A History of Tolerance and Tensions|publisher=[[I.B. Tauris]]|year=2007|isbn=9780857713827|pages=152–158}}</ref><ref name="Runciman">{{cite book|author=Steven Runciman|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades: The Kingdom of Jerusalem|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1987|isbn=9780521347716|pages=465–468|author-link=Steven Runciman}}</ref><ref name="Nicholson1973" /> ئیمپڕاتۆری بیزەنتی ئیسحاق ئەنگێلۆس نامەیەکی پیرۆزبایی بۆ سەڵاحەددین نارد بەبۆنەی ڕزگارکردنی شارەکەوە؛ لە نامەکەدا داوای لێکرد کە تەواوی کەنیسەکانی شارەکە بگەڕێنرێنەوە سەر مەزهەبی ئۆرتۆدۆکس و سەرجەم ڕێوڕەسمە مەسیحییەکان بەپێی نەریتی ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی ئەنجام بدرێن. داواکارییەکەی قبووڵ کرا، بەڵام لە هەمان کاتدا مافی پەیڕەوانی مەزهەبەکانی تریش پارێزرا. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکان درا بە ئازادی لە کەنیسەکانیان پەرستش بکەن، و بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکانیش سپێردرا بە پاتریارکی گشتیی قوستەنتینیە.<ref name="Maher2007" /><ref name="Runciman" /> دوای ئەوە، سەڵاحەددین چوو بۆ سەر ئەو قەڵایانەی کە هێشتا بەرگرییان دەکرد و ڕادەست نەببووبوون لەوانەش قەڵاکانی بێلڤوار، کەرەک و مۆنتریال و توانی هەموویان دەستبەسەردا بگرێت. دواتریش دووبارە گەڕایەوە بۆ شاری سوڕ تا بۆ جاری دووەم گەمارۆی بداتەوە.<ref>{{Cite journal |last=Milwright |first=Marcus |date=2006 |title=Central and Southern Jordan in the Ayyubid Period: Historical and Archaeological Perspectives |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=16 |issue=1 |pages=1–27 |jstor=25188591}}</ref> لەو کاتەی سەڵاحەددین لە هاوینی ساڵی ١١٨٧دا خەریکی دەستبەسەرداگرتنی بەشەکانی تری شانشینەکە بوو، هەواڵی تێکشکانی خاچپەرستەکان لە [[جەنگی حەتین|جەنگی]] [[جەنگی حەتین|حەتین]] لە ڕێگەی جۆسکیۆسی ئەسقەفی شاری سوڕ و زیارەتکارانی ترەوە گەیشتە [[ئەورووپا|ئەوروپا]]. لە ئەوروپا ڕاستەوخۆ کەوتنە پلاندانان بۆ جەنگێکی نوێ؛ تەنانەت پێش ئەوەی هەواڵی کەوتنی قودسیش بگاتە [[ڤاتیکان]]، پاپا گریگۆریی هەشتەم لە ٢٩ی تشرینی یەکەمدا مەرسومێکی بەپەلەی دەرکرد بۆ بانگەوازی جەنگ. بۆ دابینکردنی خەرجییەکانی ئەم جەنگە نوێیەش، لە [[ئینگلتەرا]] و [[فەڕەنسا]] باجێکی تایبەت لە خەڵک وەردگیرا کە بە (باجی سەڵاحەددین) ناسرابوو. سەرەنجام لە ساڵی ١١٨٩دا (هەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان) بڕیاری لێدرا و دەستی پێکرد. ئەم هەڵمەتە لە سێ سوپای گەورە و جیاواز پێکهاتبوو کە لەلایەن سێ دەسەڵاتداری سەرەکیی ئەوروپاوە سەرکردایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم|ڕیچاردی یەکەمی]] ئینگلتەرا، فیلیپی دووەمی فەڕەنسا، و فرێدریکی یەکەم، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]].<ref>{{cite book|last=Freed|first=John|title=Frederick Barbarossa: The Prince and the Myth|url=https://archive.org/details/frederickbarbaro0000free|publisher=Yale University Press|year=2016|isbn=978-0-300-122763|location=New Haven, CT|page=[https://archive.org/details/frederickbarbaro0000free/page/482 482]}}</ref> == سەرچاوە == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Siege of Jerusalem (1187)}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|فەلەستین}} [[پۆل:جەنگەکانی سەلاحەدینی ئەییووبی]] [[پۆل:ئورشەلیم]] [[پۆل:فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی ئورشەلیم]] 1nc8a4nreta20iolgmz3b0gh0lfmd5m 1624260 1624082 2026-08-13T07:43:46Z DiyarKamaran 50583 1624260 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=گەمارۆدانی قودس|image=[[File:ChristiansBeforeSaladin.jpg|250px]]|caption=تەسلیمبوونی خاچبەرستان بە سەڵاحەدین لە قودس، وێنەکێشان لەلایەن [[فرانسوا گویزۆت]] (١٨٨٣)|date=٢٠ی ئەیلوولی – ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ ({{Age in years, months, weeks and days|month1=09|day1=20 |year1=1187|month2=10|day2=2|year2=1187}})|place=[[ئورشەلیم]]|result=ئەییوبیەکان سەرکەوتن * کەوتنی [[شانشینی قودس]]|combatant1={{flagicon image|Flag of Ayyubid Dynasty.svg|size=20px}} [[دەوڵەتی ئەییووبی]]|combatant2={{flagicon image|Blason Royaume de Jérusalem.svg|border=no|size=15px}} [[شانشینی قودس]]<br/>{{flagicon image|Cross of the Knights Hospitaller.svg|border=no|size=15px}} [[شۆڕشگێرانی هۆسپتیلەر]]<br/>{{flagicon image|Knights Templar Cross.svg|border=no|size=15px}} [[سوارچاکانی پەرستگا]]|commander1={{flagicon image|Reconstruction of the Standard of the Sultan Saladin.svg|size=20px}} [[سەلاحەدینی ئەییووبی]]|commander2={{flagicon image|Blason maison d'Ibelin.svg|border=no|size=15px}} [[بالیان لە ئیبێلین]]<br/>{{flagicon image|Orde van het Heilig Graf Basis.png|border=no|size=15px}} [[Patriarch Heraclius of Jerusalem| هێراکلیۆسی قودس]]|strength1=نەزانراو، ئەگەری زۆرە لە دەوروبەری ٢٠ هەزار پیاوی بەهێز|strength2=٤٠٠٠ پیاو|casualties1=نەزانراو|casualties2=نەزانراو}} '''گەمارۆدانی شاری قودس''' لە ٢٠ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ی خایاند، کاتێک بالیان (سەرکردەی بەرگریکارانی شارەکە) شارەکەی ڕادەستی سوپای [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیووبییەکان]] بە سەرکردایەتی [[سوڵتان]] [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەڵاحەددین]] کرد. پێشتر لە ھاوینی ھەمان ساڵدا، سوپای ئەییوبی بە سەرکردایەتی سەڵاحەددین سوپای [[شانشینی قودس|شانشینەکەی]] [[جەنگی حەتین|تێکشکاندبوو]] و چەندین شاری تری ناوچەکەی داگیرکردبوو. بالیان دانوستانی لەگەڵ سەڵاحەددین کرد بۆ کڕینەوەی دەرچوونێکی ئارام و بێمەترسی بۆ زۆربەی خەڵکەکە، بەمەش شارەکە بە ئاشتیانە و بە کەمترین خوێنڕشتن ڕادەست کرا. لەگەڵ ئەوەی شاری [[ئورشەلیم|قودس]] کەوتە دەست سوپای سەڵاحەددین، بەڵام ئەمە کۆتایی بە [[شانشینی قودس]] نەھێنا؛ چونکە شوێنی پایتەختەکەیان گواستەوە، سەرەتا بۆ شاری سوڕ (باشوری لوبنان) و دواتریش دوای ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان، پایتەختەکەیان کردە شاری [[عەکا]]. مەسیحییە لاتینییەکان (کە مەسیحییە کاسۆلیکەکانی ڕۆژئاوای ئەوروپا بوون) لە ساڵی ١١٨٩دا بۆ وەڵامدانەوەی ئەم شکستە ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستانیان دەستپێکرد، کە بە جیاواز لەلایەن سێ لە دەسەڵاتدارە گەورەکانی ئەوروپاوە ڕێبەرایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم]] (پادشای [[ئینگلتەرا]])، فیلیپ ئۆگستس (پادشای [[فەڕەنسا]])، و فرێدریک باربارۆسا ([[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]]).<ref>"Kingdom of Jerusalem" 2009</ref> لە ناو قودسیشدا، سەڵاحەددین شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانانی نۆژەنکردەوە و لێبوردەیییەکی گشتی بەرامبەر [[مەسیحی|مەسیحییەکان]] نیشاندا؛ بەجۆرێک ڕێگەی بە زیارەتکارانی مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و ڕۆژھەڵاتییەکان دا بە ئازادی و بێ بەرامبەر سەردانی شوێنە پیرۆزەکان بڕوات، بەڵام زیارەتکارە فڕەنگییەکان (واتە مەسیحییە [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیکەکان]]) دەبوو باج بدەن بۆ چوونەژوورەوە. ھەروەھا بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکان لە شارەکەدا سپێردرا بە پاتریارکی کۆنستانتینۆپڵ (گەورەپیاوی ئایینی کەنیسەی ئۆرسۆدۆکس).<ref>{{Cite web |date=2012-04-02 |url=https://www.history.com/articles/saladin |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en |title=Saladin - Background, Crusades & Facts}}</ref> == پێشینەی ڕووداوەکان == [[شانشینی قودس]]، کە بەھۆی ململانێ و ناکۆکییە ناوخۆییەکانییەوە پەکیکەوتبوو، لە ٤ی تەممووزی ١١٨٧ لە [[جەنگی حەتین]] دا تووشی شکستێکی گەورە بوو. لە ئەنجامی ئەم جەنگەدا، زۆربەی میر و گەورەپیاوانی [[مەسیحی|خاچپەرستەکان]]—لە سەروویانەوە «گای»ی پادشای شانشینەکە کەوتنە دەست سوپای ئەییووبییەکان و بوونە دیل؛ لە بەرامبەریشدا ھەزاران دیل و کۆیلەی [[موسڵمان]] ئازاد کران.<ref>{{cite book|last=Regan|first=Geoffrey|url=https://books.google.com/books?id=-pIOAAAAQAAJ&pg=PA135|title=Saladin and the Fall of Jerusalem|publisher=Croom Helm|year=1987|isbn=9780709942085|page=135}}</ref><ref>{{cite book|last=Tyerman|first=Christopher|url=https://books.google.com/books?id=ULDUopVCVPoC&pg=PA230|title=God's War: A New History of the Crusades|publisher=Harvard University Press|year=2006|isbn=9780674023871|page=230|author-link=Christopher Tyerman}}</ref><ref>{{cite book|last=Nicolle|first=David|url=https://books.google.com/books?id=homJ22nhCBMC&pg=PA73|title=Knights of Jerusalem: The Crusading Order of Hospitallers 1100–1565|publisher=Bloomsbury USA|year=2008|isbn=9781846030802|page=73}}</ref> تا ناوەڕاستی مانگی ئەیلوول، سوڵتان سەڵاحەددین توانی یەک بە دوای یەک شارەکانی [[عەکا]]، [[نابلوس]]، [[یافا]]، تۆرۆن، سەیدا، [[بەیرووت]] و [[ئەشکەلۆن]] بگرێت. دواتر ڕزگاربووانی جەنگەکە و ئاوارە مەسیحییەکان پەنایان برد بۆ شاری سوڕ، کە تاقە شار بوو توانی بەرگری لە خۆی بکات لەبەرامبەر سەڵاحەددیندا، ئەویش بەھۆی گەیشتنی کۆنرادی مۆنتفێرات لەکاتى خۆیی (سەرکردەیەکی سەربازی لێھاتوو کە بەرگری شارەکەی ڕێکخستەوە). == بارودۆخی قودس == لە شاری سوڕ، بالیان داوای لە سەڵاحەددین کرد ڕێگەی پێ بدات بچێتە قودس بۆ ھێنانەوەی (ماریا کۆمنێن)ی ھاوسەری (کە شاژنی پێشووی قودس بوو) و بنەماڵەکەی. سەڵاحەددین داواکارییەکەی قبووڵ کرد بەو مەڕجەی بالیان چەک بەرامبەری ھەڵنەگرێت و تەنیا یەک ڕۆژ لە قودس بمێنێتەوە؛ بەڵام کاتێک گەییشتە شارەکە، هەرقلی پاتریارکی قودس (گەورەی کەنیسە)، سیبیلای شاژن و تەواوی دانیشتووانی شارەکە تکایان لێکرد سەرکردایەتی بەرگریکردنی شارەکە بگرێتە دەست. هەرقل جەختی لەوە کردەوە کە مانەوەی لەپێناو پاراستنی ئایینی مەسیحییەتدا ئەرکێکی ڕەوایە، بۆیە بڕیاری دا لەو سوێندەی بە سەڵاحەددینی دابوو بێبەریی بکات و عەفوی بکات؛ بالیانیش داواکەیانی پەسەند کرد. بالیان لە ڕێگەی شاندێک لە کەسایەتی و نوێنەرانی شارەکەوە پەیامی بڕیارەکەی خۆی بۆ سەڵاحەددین نارد لە [[ئەشکەلۆن]]؛ شاندەکە داواکارییەکانی سوڵتانیان بۆ ڕادەستکردنی قودس بە ئاشتیانە ڕەتکردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، سەڵاحەددین بە ڕەوشتبەرزییەوە، پاسەوانی تایبەتی دابین کرد تا ماریا و منداڵەکانی و تەواوی بنەماڵەکەیان بە سەلامەتی بگەیەنرێنە شاری [[تەرابلوس]]. وەک [[ئیبن ئەسیر جەزەری|ئیبن ئەسیری]] مێژوونووس ئاماژەی پێ دەکات، لەبەر ئەوەی بالیان بەرزترین میر بوو کە لە ناو قودسدا مابووەوە، لەلایەن موسڵمانانەوە وەک کەسێک دەبینرا کە پێگەی “تا ڕادەیەک ھاوتا بوو لەگەڵ پادشادا”.<ref>Ibn Al-Athir, D.S. Richards trans, Vol. II, 330–331</ref> بالیان بارودۆخی ناو قودسی بە زۆر سەخت و وێران دی. شارەکە ئاخندرابوو لەو ئاوارانەی لە دەست فەتحەکانی سەڵاحەددین ڕایانکردبوو و ڕۆژانەش خەڵکی زیاتر دەھاتن. لە تەواوی شارەکەدا کەمتر لە ١٤ سوارچاکی کارامە و ڕاهێنراو ھەبوون، بۆیە بالیان بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە، ٦٠ کەسی لە شاگردە سوارچاکەکان (ئەوانەی ھێشتا لە ژێر مەشقدا بوون) و کەسایەتییە دیارەکانی شارەکە بەرزکردەوە بۆ پلەی سوارچاک. ھەروەھا بە کۆگاکردنی بڕێکی زۆر لە خۆراک و کۆکردنەوەی پارەی پێویست، شارەکەی بۆ ئەو گەمارۆدانە چاوەڕوانکراوە ئامادە کرد. لەلایەکی ترەوە، سوپای [[شام]] و [[میسر]] لەژێر ڕکێفی سەڵاحەددیندا کۆبوونەوە و دوای گرتنی شارەکانی عەکا، یافا و قەیسەرییە (سەرەڕای ئەوەی نەیتوانی شاری سوڕ بگرێت)، سوڵتان لە ٢٠ی ئەیلوولدا گەییشتە بەردەم دیوارەکانی قودس.<ref name="Malcolm and Lyons, 272">Malcolm and Lyons, 272</ref> == داگیکردن و فەتحکردنی شارەکە == دوای چاودێری دەوروبەری شارەکە، سوپای سەڵاحەددین لە بەرامبەر بورجی داوود و دەروازەی [[دیمەشق]] (دەروازەی عامود) جێگیر بوون.<ref name="Malcolm and Lyons, 272" /> تیرھاوێژەکانی سەڵاحەددین بەبەردەوامی سەر دیوار و بارووکەکانی شارەکەیان تیرباران دەکرد. تاوەرەکانی گەمارۆدان (تاوەرێکی دارینی بەرز و چەند نهۆمی بوو کە لەسەر تایە دروست دەکرا، لە کاتی جەنگەکانی سەدەی ناوەڕاستدا بەرەو دیواری قەڵا و شارەکان ئاژۆ دەخران) ڕەوانەی لای دیوارەکان دەکران، بەڵام بەرگریکاران ھەر جارێک تێکیان دەشکاندن و پاشەکشەیان پێ دەکردن. بۆ ماوەی شەش ڕۆژ شەڕ و پێکدادانی بەردەوام بەڕێوەچوو، بەبێ ئەوەی ئەنجامێکی ئەوتۆی ھەبێت؛ سوپای سەلاحەدین دوای ھەر ھێرشێک تووشی زیانێکی گیانیی زۆر دەبوون. لە ٢٦ی ئەیلوولدا، سەڵاحەددین سەربازگەکەی گواستەوە بۆ بەشێکی تری ناوچەکە لەسەر کێوی زەیتوون، کە هیچ دەروازەیەکی سەرەکیی لێ نەبوو تا خاچپەرستەکان بتوانن ھێرشی پێچەوانەی لێوە بکەن. دیوارەکان بە بەردەوامی بە ئامێرەکانی گەمارۆدان، [[مەنجەنیق]]، بەردھاوێژ، ئاگری یۆنانی، کەوانەی قورس و تیر دەکوتران. لە ئەنجامدا، ژێر بەشێک لە دیوارەکە ھەڵکۆڵدرا و لە ٢٩ی ئەیلوولدا داڕما و ڕووخا. خاچپەرستەکان نەیاندەتوانی سەربازانی سەڵاحەددین لەو کەلێنەی لە دیوارەکەدا دروست ببوو بەرەو دواوە بپاشەکشێنن، موسڵمانانیش لەلای خۆیانەوە نەیاندەتوانی لەو درزەوە بچنە ناو شارەکەوە. زۆری پێ نەچوو، تەنیا چەند دە دانە سوارچاک و ژمارەیەکی زۆر کەم لە سەربازان بۆ بەرگریکردن لە دیوارەکە مانەوە؛ چونکە تەنانەت بە بەڵێندانی پاداشت و بڕە پارەیەکی خەیاڵیش، ھیچ کەسێکی تر ئامادە نەبوو بێتە پێشەوە بۆ شەڕکردن.<ref>{{Cite web |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |title=Internet History Sourcebooks Project}}</ref> خەڵکی سڤیل و دانیشتووانی شارەکە لە نائومێدییەکی زۆر قووڵدا بوون و ورەیان بەتەواوی ڕووخابوو. پەپێی دەقێک کە پێدەچێت لەلایەن ئێرنۆل (یەکێک لە سوارچاکەکانی بالیان) لە مێژووی کۆنی فەڕەنسیی “ویلیامی تەور”دا نووسرابێت، پیاوانی ئایینی ڕێپێوانێکی بەکۆمەڵیان بە پێی پەتی لە دەوری دیوارەکانی شارەکەدا کرد؛ ئەمەش ڕێک ھاوشێوەی ئەو ڕێپێوانە بوو کە پیاوانی ئایینی لە یەکەم ھەڵمەتی خاچپەرستیدا لە ساڵی ١٠٩٩ لە دەرەوەی دیوارەکان ئەنجامیان دابوو بۆ پاڕانەوە لە خودا. دەقەکە ھەروەھا ئاماژە بەوە دەکات کە لە گردی کالڤاری (ئەو شوێنەی بە باوەڕی مەسیحییەکان [[عیسا|عیسای]] لێ لە خاچ دراوە)، ژنان منداڵەکانیانیان تا ژێر چەناگەیان دەخستە ناو دەفری گەورەی پڕ لە ئاوی ساردەوە و پاشان قژیان دەبڕین. ئەم جۆرە ڕێوڕەسمانە وەک جۆرێک لە تۆبەکردن و خۆسزادان بوون بە مەبەستی ئەوەی تووڕەیی و غەزەبی خودا لەسەر شارەکە دوور بخەنەوە. بەڵام وەک لە کۆتایی دەقەکەدا ھاتووە، نووسەرەکە ھۆکاری وەڵامنەدانەوەی خودا بۆ نزاكانیان دەخاتە ڕوو و دەڵێت: "...پەروەردگارمان بە ڕەوای نەبینی گوێ لەو پاڕانەوە و دەنگەدەنگەی ناو شارەکە بگرێت. چونکە بۆنی پیسی داوێنپیسی (زینا)، زیادەڕەویی قێزەون (ڕابواردنی لەڕادەبەدەر) و گوناھی دژ بە سروشت، ڕێگەی نەدەدا نزا و پاڕانەوەکانیان بەرز ببێتەوە بۆ لای خودا."<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, 58–59</ref> ئەم بڕگەیە زۆر بە ڕوونی ئەوە پیشان دەدات کە مەسیحییەکانی ناو شارەکە شکستی خۆیان نەک تەنیا بە ھۆکاری سەربازی، بەڵکو وەک سزایەکی ئیلاھی بەھۆی گوناھ و خراپەکارییەکانی ناو کۆمەڵگەکەی خۆیانەوە دەبینی، بۆیە پێیان وابووە نزاکانیان گیرا نابێت. لە کۆتایی مانگی ئەیلوولدا، بالیان لەگەڵ شاندێکدا چووە دەرەوەی شار بۆ دیداری سوڵتان سەڵاحەددین تا پێشنیازی خۆدەستەوەدانی شارەکەی بخاتە ڕوو.<ref>Edbury, 60</ref> سەڵاحەددین بە بالیانی گوت کە ئەو سوێندی خواردووە شارەکە بە زەبری ھێز بگرێت و تەنیا خۆدەستەوەدانی بێمەرج قبووڵ دەکات. ھەروەھا سەڵاحەددین بەبیری ھێنایەوە کە ئاڵاکەی لەسەر دیواری شارەکە ھەڵکراوە (ئاماژە بۆ ئەوەی شارەکە لەسەر لێواری کەوتنە)، ئەگەرچی سوپاکەی پاشەکشەیان پێ کرابوو. لە بەرامبەردا، بالیان ھەڕەشەیەکی سەختی کرد و گوتی ئەگەر بە ئاشتیانە ڕێنەدەن مەسیحییەکان شارەکە بەجێبێڵن، بەرگریکاران شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانان (وەک [[مزگەوتی ئەقسا]] و [[قوبەتولسەخرە]]) تێکدەدەن، ژن و منداڵەکانی خۆیان و ٥,٠٠٠ کۆیلە و دیلە موسڵمانەکان دەکوژن، و سەرجەم سامان و سەروەت و گەنجینەی خاچپەرستەکان دەسووتێنن تا هیچ شتێک بۆ موسڵمانان نەمێنێتەوە.<ref>Malcolm and Lyons, 274–276</ref> سەڵاحەددین، کە دەیویست شارەکە بە کەمترین خوێنڕشتن بگرێتەوە، ڕازی بوو خاچپەرستەکان بێ شەڕکردن بكشێنەوە، بەڵام بەو مەرجەی فدیە (بڕە پارەیەک بۆ کڕینەوەی ئازادییان) بدەن: ١٠ دینار بۆ پیاوان، ٥ دینار بۆ ژنان و ٢ دینار بۆ منداڵان، و ئەوانەی نەیانتوانیبا ئەو پارەیە بدەن دەبوونە کۆیلە. بالیان پێی گووت کە نزیکەی ٢٠,٠٠٠ کەس لە ناو شارەکەدا ھەن کە ھەژارن و بە هیچ جۆرێک توانای دانی ئەو پارەیەیان نییە. سەڵاحەددین پێشنیازی کرد کە بە کۆی گشتی ١٠٠,٠٠٠ دینار بدرێت بۆ ئازادکردنی تەواوی ئەو ٢٠,٠٠٠ کەسە، بەڵام بالیان ڕوونی کردەوە کە دەسەڵاتدارانی مەسیحی بە هیچ شێوەیەک ناتوانن بڕە پارەیەکی وا کۆبکەنەوە. لە کۆتاییدا بالیان پێشنیازی کرد کە ٧,٠٠٠ کەس لەو ھەژارانە لە بەرامبەر ٣٠,٠٠٠ دیناردا ئازاد بكرێن، سەڵاحەددینیش بەم پێشنیازە ڕازی بوو.<ref>{{Cite book|last1=Runciman|first1=Steven|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades|publisher=CUP Archive|year=1987|isbn=9780521347716}}</ref> == ئەنجام == [[پەڕگە:BalianofIbelin1490.jpg|وێنۆک|505x505پیکسڵ|«بالیانی ئیبلین شاری قودس ڕادەستی سەڵاحەددین دەکات»؛ وێنەیەکە لە پەڕتووکی مێژوویی ''«''پەڕینەوەکانی فەرەنسییەکان بۆ ئەودیوی دەریا دژی تورک و ساراسین و مۆرەکان''»''، دەوروبەری ساڵی ١٤٩٠ی زایینی.]] لەسەر فەرمانی بالیان، خاچپەرستەکان لە ٢ی ئۆکتۆبەر شارەکەیان ڕادەستی سوپای سەڵاحەددین کرد. دەستبەسەرداگرتن و وەرگرتنەوەی شارەکە بە شێوەیەکی ئاشتییانە بەڕێوەچوو، بەتایبەت کاتێک بەراورد دەکرێت بەو [[گەمارۆدانی ئورشەلیم (١٠٩٩)|گەمارۆدانە خوێناوییەی]] خاچپەرستەکان لە ساڵی ١٠٩٩دا ئەنجامیان دا. بالیان لە گەنجینەی شارەکەوە ٣٠,٠٠٠ دیناری دا بۆ ئازادکردنی ٧,٠٠٠ کەس لەوانەی توانای دانی فدیەیان نەبوو. لەلایەکی ترەوە، ئەو [[خاچ|خاچە]] زێڕینە گەورەیەی خاچپەرستەکان لەسەر [[قوبەتولسەخرە]] دایاننابوو هێنرایە خوارەوە، و سەڵاحەددین تەواوی ئەو دیلە موسڵمانانەی ئازاد کرد کە لای خاچپەرستەکان بوون؛ بەپێی وتەی زانا و مێژوونووسی [[کورد]] [[بەھائەدین ئیبن شەداد]]، ژمارەی ئەو دیلە موسڵمانانە نزیکەی ٣,٠٠٠ کەس بوو. سەڵاحەددین ڕێگەی دا بە زۆرێک لە ژنە ناودار و ئەشرافەکانی شارەکە بەبێ دانی هیچ فدیەیەک شارەکە بەجێبهێڵن. بۆ نموونە، ڕێگە بە ماریای شاژنی بێوەژن (هاوسەری پادشای پێشوو) درا لەگەڵ یاوەرەکانی بڕوات، بە هەمان شێوەش بۆ سیبیلای شاژن. هەروەها سەڵاحەددین گەرەنتی ئاسایشی ڕێگەی بۆ سیبیلا دابین کرد تاوەکو لە شاری [[نابلوس]] سەردانی پادشا (گای)ی هاوسەری بکات کە وەک [[دیلی شەڕ|دیلی]] [[دیلی شەڕ|شەڕ]] لای موسڵمانان دەستبەسەر بوو. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکانی شارەکە درا لە قودسدا بمێننەوە، هەروەها ڕێگە بە [[جوو|جووەکانیش]] درا بگەڕێنەوە و نیشتەجێ ببنەوە.{{sfn|Scharfstein|Gelabert|1997|p=١٤٥}} ئەو مەسیحییانەی ڕەگەزیان دەگەڕایەوە سەر خاچپەرستە ئەوروپییەکان، ڕێگەیان پێدرا لەگەڵ کەرستە و سامانەکەیاندا لە ڕێگایەکی ئارامەوە لە شاری [[عەکا|عەکاوە]] قودس بەرەو ناوچەکانی تر بەجێبهێڵن، بە مەرجی دانی ١٠ دینار وەک فدیە. [[عادل سەیفەدین ئەحمەد|عادلی]] برای سەڵاحەددین بە بینینی ئەو دیمەنە کاریگەر بوو، بۆیە وەک پاداشتی خزمەتەکانی لە شەڕدا داوای ١,٠٠٠ دیلی لە سەڵاحەددین کرد؛ سەڵاحەددین داواکەی قبووڵ کرد و عادلیش ڕاستەوخۆ هەموویانی ئازاد کرد. هەرقل کاتێک ئەمەی بینی، داوای لە سەڵاحەددین کرد چەند دیلێکی پێ ببەخشێت تا ئازادیان بکات؛ ٧٠٠ دیلی پێدرا و بۆ بالیانیش ٥٠٠ دیل درا، هەردووکیشیان تەواوی ئەو دیلانەیان ئازاد کرد. بە فەرمانی سەڵاحەددین، تەواوی بەساڵاچووان کە توانای دانی فدیەیان نەبوو ئازاد کران و ڕێگەیان پێدرا شارەکە بەجێبهێڵن. دواتر سەڵاحەددین بە داوای [[موزەفەرەدین کۆکبری]] ١,٠٠٠ دیلی تریشی ئازاد کرد، دوای ئەوەی ناوبراو ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو دیلانە خەڵکی زێدی خۆین لە شاری [[ڕحا|ئورفا]]. بۆ کۆنترۆڵکردنی پرۆسەی دەرچوونی خەڵکەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا دەروازەکانی شارەکە دابخرێن. لەسەر هەر دەروازەیەک فەرماندەیەک جێگیر کرا تا چاودێری جووڵەی خاچپەرستەکان بکەن و دڵنیا ببنەوە لەوەی تەنیا ئەوانە شارەکە بەجێدەهێڵن کە فدیەکەیان داوە. دواتریش سەڵاحەددین هەندێک لە ئەفسەرەکانی ڕاسپارد تا دەستەبەری گەیشتنی سەلامەتی خاچپەرستەکان بکەن بۆ ناوچە مەسیحییەکان. لە بەرامبەردا، ١٥,٠٠٠ کەس لەوانەی نەیانتوانی فدیەکە بدەن، لە سەلتەنەتی ئەییووبیدا وەک کۆیلە فرۆشران. بەپێی وتەی عیمادەدینی ئەسفەهانی، ٧,٠٠٠ کەسیان پیاو بوون و ٨,٠٠٠ کەسەکەی تریان ژن و منداڵ بوون.<ref>{{cite book|author=Malcolm Cameron Lyons, D.E.P. Jackson|url=https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC&q=al+adil+jerusalem+8%2C000+women&pg=PA277|title=Saladin: The Politics of the Holy War|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1984|isbn=9780521317399|page=277}}</ref> لەسەر فەرمانی سەڵاحەددین، دانیشتووانە ئازادکراوەکان (ئەوانەی فدیەکەیان دابوو) لە سێ کاروانی جیاوازدا، کە ٥٠ سوارچاکی سوپای سەڵاحەددین یاوەری دەکردن، کەوتنە ڕێ بۆ جێهێشتنی شارەکە. [[سوارچاکانی پەرستگا]] و هۆسپیتالەرەکان سەرکردایەتیی دوو کاروانی یەکەمیان دەکرد، لە کاتێکدا بالیان و پاتریارک سەرکردایەتیی کاروانی سێیەمیان دەکرد. دواتر بالیان لە ئیمارەتی تەرابلوس گەیشتەوە بە هاوسەر و بنەماڵەکەی. ئاوارەکان سەرەتا گەیشتنە شاری سوڕ، بەڵام کۆنرادی مۆنتفێرات تەنیا ڕێگەی دا بەو پیاوانەی توانای شەڕیان هەبوو بچنە ناو شارەکەوە. ئاوارەکانی تر ڕوویان لە ئیمارەتی تەرابلوس کرد کە لەژێر دەسەڵاتی خاچپەرستەکاندا بوو؛ بەڵام لەوێش ڕێگەیان پێ نەدرا بچنە ناو شارەکەوە و لەلایەن دەستەی جەردە و ڕێگرەکانی ناو شارەکەوە کەلوپەل و سامانەکەیان تاڵان کرا. زۆربەی ئاوارە کەمتر دەستڕۆیشتوو و هەژارەکان بەرەو ناوچەکانی [[ئەرمەنستان]] و ئەنتاکیە کەوتنەڕێ و دواتر توانیمان بە سەرکەوتوویی بچنە ناو شاری [[ئەنتاکیا|ئەنتاکیەوە]]. ئاوارەکانی تریش لە [[ئەشکەلۆن|ئەشکەلۆنەوە]] بەرەو [[ئەسکەندەریە]] ڕایانکرد؛ لەوێ لە سەربازگە و پەناگەی کاتییدا حەواندرانەوە و ڕەفتارێکی زۆر میواندۆستانەیان لەلایەن بەرپرسان و ڕوودارەکانی شارەکەوە بەرامبەر کرا. دواتر لە ئاداری ساڵی ١١٨٨دا، سەرکەوتنە سەر ئەو کەشتییە [[ئیتاڵی|ئیتالییانەی]] لە [[پیزا]]، [[جەنەوا]] و [[ڤێنیز|ڤێنیزەوە]] گەیشتبوون. سەرەتا کاپتنی کەشتییەکان ئامادە نەبوون ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان ببەن، چونکە نە هیچ کرێیەکیان پێ دەدرا و نە خۆراک و پێداویستیی بەشی ئەو هەموو ئاوارەیەیان هەبوو. بەڵام والیی ئەسکەندەریە کە پێشتر لەبەر نەدانی باج دەستی بەسەر سەوڵی کەشتییەکانیاندا گرتبوو ڕەتی کردەوە مۆڵەتی ڕۆیشتنیان پێ بدات تا ئەو کاتەی ڕازی دەبن ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان بگوێزنەوە. لە کۆتاییدا کاپتنەکان ناچار بوون ڕازی بن، بەڵام پێش ئەوەی ڕێبکەون سوێندیان پێ خورا کە ڕەفتاری شایستەیان لەگەڵ بکەن و بە سەلامەتی بیانگەیەننە جێگەی مەبەست.<ref name="Nicholson1973">{{cite book|author=Robert Lawrence Nicholson|url=https://books.google.com/books?id=R9QUAAAAIAAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PA174|title=Joscelyn III and the Fall of the Crusader States: 1134–1199|publisher=[[Brill Publishers]]|year=1973|isbn=9789004036765|pages=174–175}}</ref><ref>{{cite book|author=W.B. Bartlett|url=https://books.google.com/books?id=mCg7AwAAQBAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PT196|title=Downfall of the Crusader Kingdom|publisher=[[The History Press]]|year=2011|isbn=9780752468075|page=196}}</ref> دوای ڕادەستکردنی شارەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز|کڵێسای قیامەت]] بۆ ماوەی سێ ڕۆژ دابخرێت تاوەکو بڕیار لەسەر چارەنووسی دەدات. هەندێک لە ڕاوێژکارەکانی پێشنیازیان کرد کەنیسەکە وێران بکات تاوەکو سەرنجی مەسیحییەکان بۆ سەر قودس بەتەواوی کۆتایی پێبێت. بەڵام زۆربەی ڕاوێژکارەکانی پێیان ووت دەستکاری کەنیسەکە نەکات، چونکە زیارەتی مەسیحییەکان بەهۆی پیرۆزیی شوێنەکەوە هەر بەردەوام دەبێت؛ هەروەها هەڵوێستی خەلیفە [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتتابیان]] بەبیر هێنایەوە کاتێک دوای [[فەتحی قودس (٦٣٦-٦٣٧)|ئازادکردنی شارەکە]] ڕێگەی دا کەنیسەکە لەدەستی مەسیحییەکاندا بمێنێتەوە. لە کۆتاییدا سەڵاحەددین بڕیاری دا کەنیسەکە وێران نەکات و ڕایگەیاند کە هیچ مەبەستێکی نییە ڕێگری لە زیارەتکارانی مەسیحی بگرێت؛ بۆیە دوای سێ ڕۆژەکە بە فەرمانی ئەو دووبارە کرایەوە. ڕێگە بە زیارەتکارە ئەوروپییەکان درا لە بەرامبەر دانی ڕەسمێکدا (باجێک) بچنە ناو کەنیسەکەوە. بۆ جێگیرکردنی سەروەریی موسڵمانان بەسەر قودسدا، زۆرێک لە شوێنە پیرۆزەکان بە دیارترینیان [[مزگەوتی ئەقسا]] بە ئاوی گوڵ (گوڵاو) شۆردران و پاکژ کرانەوە. کەلوپەل و نیشانە مەسیحییەکان لە ناو مزگەوتەکە لادران و بە فەرشی ڕەسەنی ڕۆژهەڵاتی ڕاخرا، دیوارەکانیشی بە چلچرا و ئایەتەکانی [[قورئان]] ڕازێنرانەوە و ڕووناک کرانەوە. ڕێگە بە مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] درا لە شارەکەدا بمێننەوە و بە ئازادی پەرستشەکانیان ئەنجام بدەن. سەبارەت بە [[قیبتی|قیبتییەکان]] کە پێشتر لەلایەن شانشینی خاچپەرستی قودسەوە ڕێگەیان پێنەدەدرا بچنە شارەکەوە (چونکە بە بێبڕوا و بیدعەکار دەژمێردران)، سەڵاحەددین بەبێ هیچ باجێک ڕێگەی پێدان بچنە ناو قودسەوە، چونکە وەک ڕایەت و هاووڵاتی دەسەڵاتی خۆی سەیری دەکردن. ئەو شوێنە پەرستشانەی قیبتییەکان کە پێشتر لەلایەن خاچپەرستەکانەوە دەستیان بەسەردا گیرابوو، گەڕێنرانەوە بۆ قەشە قیبتییەکان. هەروەها ڕێگەیان پێدرا سەردانی کەنیسەی قیامەت و شوێنە پیرۆزەکانی تر بکەن. مەسیحییە حەبەشییەکانیش ([[ئیتیۆپیا|ئەسیوبییەکان]]) ڕێگەیان پێدرا بەبێ دانی هیچ ڕەسم و باجێک سەردانی شوێنە پیرۆزەکانی قودس بکەن.<ref name="Maher2007">{{cite book|author=Maher Abu-Munshar|url=https://books.google.com/books?id=kT0BAwAAQBAJ&pg=PA152|title=Islamic Jerusalem and its Christianity: A History of Tolerance and Tensions|publisher=[[I.B. Tauris]]|year=2007|isbn=9780857713827|pages=152–158}}</ref><ref name="Runciman">{{cite book|author=Steven Runciman|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades: The Kingdom of Jerusalem|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1987|isbn=9780521347716|pages=465–468|author-link=Steven Runciman}}</ref><ref name="Nicholson1973" /> ئیمپڕاتۆری بیزەنتی ئیسحاق ئەنگێلۆس نامەیەکی پیرۆزبایی بۆ سەڵاحەددین نارد بەبۆنەی ڕزگارکردنی شارەکەوە؛ لە نامەکەدا داوای لێکرد کە تەواوی کەنیسەکانی شارەکە بگەڕێنرێنەوە سەر مەزهەبی ئۆرتۆدۆکس و سەرجەم ڕێوڕەسمە مەسیحییەکان بەپێی نەریتی ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی ئەنجام بدرێن. داواکارییەکەی قبووڵ کرا، بەڵام لە هەمان کاتدا مافی پەیڕەوانی مەزهەبەکانی تریش پارێزرا. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکان درا بە ئازادی لە کەنیسەکانیان پەرستش بکەن، و بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکانیش سپێردرا بە پاتریارکی گشتیی قوستەنتینیە.<ref name="Maher2007" /><ref name="Runciman" /> دوای ئەوە، سەڵاحەددین چوو بۆ سەر ئەو قەڵایانەی کە هێشتا بەرگرییان دەکرد و ڕادەست نەببووبوون لەوانەش قەڵاکانی بێلڤوار، کەرەک و مۆنتریال و توانی هەموویان دەستبەسەردا بگرێت. دواتریش دووبارە گەڕایەوە بۆ شاری سوڕ تا بۆ جاری دووەم گەمارۆی بداتەوە.<ref>{{Cite journal |last=Milwright |first=Marcus |date=2006 |title=Central and Southern Jordan in the Ayyubid Period: Historical and Archaeological Perspectives |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=16 |issue=1 |pages=1–27 |jstor=25188591}}</ref> لەو کاتەی سەڵاحەددین لە هاوینی ساڵی ١١٨٧دا خەریکی دەستبەسەرداگرتنی بەشەکانی تری شانشینەکە بوو، هەواڵی تێکشکانی خاچپەرستەکان لە [[جەنگی حەتین|جەنگی]] [[جەنگی حەتین|حەتین]] لە ڕێگەی جۆسکیۆسی ئەسقەفی شاری سوڕ و زیارەتکارانی ترەوە گەیشتە [[ئەورووپا|ئەوروپا]]. لە ئەوروپا ڕاستەوخۆ کەوتنە پلاندانان بۆ جەنگێکی نوێ؛ تەنانەت پێش ئەوەی هەواڵی کەوتنی قودسیش بگاتە [[ڤاتیکان]]، پاپا گریگۆریی هەشتەم لە ٢٩ی تشرینی یەکەمدا مەرسومێکی بەپەلەی دەرکرد بۆ بانگەوازی جەنگ. بۆ دابینکردنی خەرجییەکانی ئەم جەنگە نوێیەش، لە [[ئینگلتەرا]] و [[فەڕەنسا]] باجێکی تایبەت لە خەڵک وەردگیرا کە بە (باجی سەڵاحەددین) ناسرابوو. سەرەنجام لە ساڵی ١١٨٩دا (هەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان) بڕیاری لێدرا و دەستی پێکرد. ئەم هەڵمەتە لە سێ سوپای گەورە و جیاواز پێکهاتبوو کە لەلایەن سێ دەسەڵاتداری سەرەکیی ئەوروپاوە سەرکردایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم|ڕیچاردی یەکەمی]] ئینگلتەرا، فیلیپی دووەمی فەڕەنسا، و فرێدریکی یەکەم، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]].<ref>{{cite book|last=Freed|first=John|title=Frederick Barbarossa: The Prince and the Myth|url=https://archive.org/details/frederickbarbaro0000free|publisher=Yale University Press|year=2016|isbn=978-0-300-122763|location=New Haven, CT|page=[https://archive.org/details/frederickbarbaro0000free/page/482 482]}}</ref> == لە بەرهەمە هونەری و ئەدەبییەکان == * ڕۆمانی '''''The Brethren'':''' بەشی کۆتایی ئەم ڕۆمانە (کە لەلایەن نووسەر ئەیچ. ئاڕ. هاگاردەوە نووسراوە) باس لە ڕووداوەکانی سەردەمی ئەم گەمارۆدانە دەکات. * '''[[شانشینی بەھەشت (فیلم)|''شانشینی بەھەشت'' (فیلم)]]:''' بەشێکی سەرەکیی ئەم فیلمە سینەماییە تەرخان کراوە بۆ پیشاندانی وردەکارییەکانی گەمارۆدانی قودس. * زنجیرە درامای تورکی (سەڵاحەددینی ئەییووبی: فەتحی قودس): درامایەکی شێوێنراو و پرۆپاگەندەی تورکییە کە هیچ بڕستێکی مێژوویی نییە. ڕۆژنامەنوسان و توێژەرانی [[کورد]] کەناڵی TRT 1ی تورکیایان تۆمەتبار کرد بەوەی سیاسەتی [[تورکاندن|تورککردنی]] سەپاندووە بەسەر کەسایەتییەکی دیاری کورددا. == سەرچاوە == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Siege of Jerusalem (1187)}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|فەلەستین}} [[پۆل:جەنگەکانی سەلاحەدینی ئەییووبی]] [[پۆل:ئورشەلیم]] [[پۆل:فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی ئورشەلیم]] t0n9e1kjg4bjpe5rwg7t0ozfg2igkcr 1624265 1624260 2026-08-13T08:37:30Z DiyarKamaran 50583 1624265 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=گەمارۆدانی قودس|image=[[File:ChristiansBeforeSaladin.jpg|250px]]|caption=تەسلیمبوونی خاچپەرستان بە سەڵاحەددین لە قودس، وێنەکێشان لەلایەن فرانسوا گویزۆت (١٨٨٣)|date=٢٠ی ئەیلوولی – ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ ({{Age in years, months, weeks and days|month1=09|day1=20 |year1=1187|month2=10|day2=2|year2=1187}})|place=[[ئورشەلیم]]|result=ئەییوبیەکان سەرکەوتن * کەوتنی [[شانشینی قودس]]|combatant1={{flagicon image|Flag of Ayyubid Dynasty.svg|size=20px}} [[دەوڵەتی ئەییووبی]]|combatant2={{flagicon image|Blason Royaume de Jérusalem.svg|border=no|size=15px}} [[شانشینی قودس]]<br/>{{flagicon image|Cross of the Knights Hospitaller.svg|border=no|size=15px}} [[شۆڕشگێرانی ھۆسپتیلەر]]|commander1={{flagicon image|Reconstruction of the Sultan Saladin.svg|size=20px}} [[سەلاحەدینی ئەییووبی]]|commander2={{flagicon image|Blason maison d'Ibelin.svg|border=no|size=15px}} [[بالیانی ئیبلین]]<br/>{{flagicon image|Orde van het Heilig Graf Basis.png|border=no|size=15px}} [[Patriarch Heraclius of Jerusalem| ھەرقلی قودس]]|strength1=نەزانراو، ئەگەری زۆرە لە دەوروبەری ٢٠ ھەزار پیاوی بەھێز|strength2=٤٠٠٠ پیاو|casualties1=نەزانراو|casualties2=نەزانراو|territory=[[ئورشەلیم|قودس]] ڕادەست کرا و گەڕێنرایەوە بۆ [[موسڵمان|موسڵمانان]].}} '''گەمارۆدانی شاری قودس''' لە ٢٠ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ی خایاند، کاتێک بالیان (سەرکردەی بەرگریکارانی شارەکە) شارەکەی ڕادەستی سوپای [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیووبییەکان]] بە سەرکردایەتی [[سوڵتان]] [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەڵاحەددین]] کرد. پێشتر لە ھاوینی ھەمان ساڵدا، سوپای ئەییوبی بە سەرکردایەتی سەڵاحەددین سوپای [[شانشینی قودس|شانشینەکەی]] [[جەنگی حەتین|تێکشکاندبوو]] و چەندین شاری تری ناوچەکەی داگیرکردبوو. بالیان دانوستانی لەگەڵ سەڵاحەددین کرد بۆ کڕینەوەی دەرچوونێکی ئارام و بێمەترسی بۆ زۆربەی خەڵکەکە، بەمەش شارەکە بە ئاشتیانە و بە کەمترین خوێنڕشتن ڕادەست کرا. لەگەڵ ئەوەی شاری [[ئورشەلیم|قودس]] کەوتە دەست سوپای سەڵاحەددین، بەڵام ئەمە کۆتایی بە [[شانشینی قودس]] نەھێنا؛ چونکە شوێنی پایتەختەکەیان گواستەوە، سەرەتا بۆ شاری سوڕ (باشوری لوبنان) و دواتریش دوای ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان، پایتەختەکەیان کردە شاری [[عەکا]]. مەسیحییە لاتینییەکان (کە مەسیحییە کاسۆلیکەکانی ڕۆژئاوای ئەوروپا بوون) لە ساڵی ١١٨٩دا بۆ وەڵامدانەوەی ئەم شکستە ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستانیان دەستپێکرد، کە بە جیاواز لەلایەن سێ لە دەسەڵاتدارە گەورەکانی ئەوروپاوە ڕێبەرایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم]] (پادشای [[ئینگلتەرا]])، فیلیپ ئۆگستس (پادشای [[فەڕەنسا]])، و فرێدریک باربارۆسا ([[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]]).<ref>"Kingdom of Jerusalem" 2009</ref> لە ناو قودسیشدا، سەڵاحەددین شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانانی نۆژەنکردەوە و لێبوردەییەکی گشتی بەرامبەر [[مەسیحی|مەسیحییەکان]] نیشاندا؛ بەجۆرێک ڕێگەی بە زیارەتکارانی مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و ڕۆژھەڵاتییەکان دا بە ئازادی و بێ بەرامبەر سەردانی شوێنە پیرۆزەکان بڕوات، بەڵام زیارەتکارە فڕەنگییەکان (واتە مەسیحییە [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیکەکان]]) دەبوو باج بدەن بۆ چوونەژوورەوە. ھەروەھا بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکان لە شارەکەدا سپێردرا بە پاتریارکی کۆنستانتینۆپڵ (گەورەپیاوی ئایینی کەنیسەی ئۆرسۆدۆکس).<ref>{{Cite web |date=2012-04-02 |url=https://www.history.com/articles/saladin |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en |title=Saladin - Background, Crusades & Facts}}</ref> == پێشینەی ڕووداوەکان == [[شانشینی قودس]]، کە بەھۆی ململانێ و ناکۆکییە ناوخۆییەکانییەوە پەکیکەوتبوو، لە ٤ی تەممووزی ١١٨٧ لە [[جەنگی حەتین]] دا تووشی شکستێکی گەورە بوو. لە ئەنجامی ئەم جەنگەدا، زۆربەی میر و گەورەپیاوانی [[مەسیحی|خاچپەرستەکان]]—لە سەروویانەوە «گای»ی پادشای شانشینەکە کەوتنە دەست سوپای ئەییووبییەکان و بوونە دیل؛ لە بەرامبەریشدا ھەزاران دیل و کۆیلەی [[موسڵمان]] ئازاد کران.<ref>{{cite book|last=Regan|first=Geoffrey|url=https://books.google.com/books?id=-pIOAAAAQAAJ&pg=PA135|title=Saladin and the Fall of Jerusalem|publisher=Croom Helm|year=1987|isbn=9780709942085|page=135}}</ref><ref>{{cite book|last=Tyerman|first=Christopher|url=https://books.google.com/books?id=ULDUopVCVPoC&pg=PA230|title=God's War: A New History of the Crusades|publisher=Harvard University Press|year=2006|isbn=9780674023871|page=230|author-link=Christopher Tyerman}}</ref><ref>{{cite book|last=Nicolle|first=David|url=https://books.google.com/books?id=homJ22nhCBMC&pg=PA73|title=Knights of Jerusalem: The Crusading Order of Hospitallers 1100–1565|publisher=Bloomsbury USA|year=2008|isbn=9781846030802|page=73}}</ref> تا ناوەڕاستی مانگی ئەیلوول، سوڵتان سەڵاحەددین توانی یەک بە دوای یەک شارەکانی [[عەکا]]، [[نابلوس]]، [[یافا]]، تۆرۆن، سەیدا، [[بەیرووت]] و [[ئەشکەلۆن]] بگرێت. دواتر ڕزگاربووانی جەنگەکە و ئاوارە مەسیحییەکان پەنایان برد بۆ شاری سوڕ، کە تاقە شار بوو توانی بەرگری لە خۆی بکات لەبەرامبەر سەڵاحەددیندا، ئەویش بەھۆی گەیشتنی کۆنرادی مۆنتفێرات لەکاتی خۆی (سەرکردەیەکی سەربازی لێھاتوو کە بەرگری شارەکەی ڕێکخستەوە). == بارودۆخی قودس == لە شاری سوڕ، بالیان داوای لە سەڵاحەددین کرد ڕێگەی پێ بدات بچێتە قودس بۆ ھێنانەوەی (ماریا کۆمنێن)ی ھاوسەری (کە شاژنی پێشووی قودس بوو) و بنەماڵەکەی. سەڵاحەددین داواکارییەکەی قبووڵ کرد بەو مەڕجەی بالیان چەک بەرامبەری ھەڵنەگرێت و تەنیا یەک ڕۆژ لە قودس بمێنێتەوە؛ بەڵام کاتێک گەییشتە شارەکە، ھەرقلی پاتریارکی قودس (گەورەی کەنیسە)، سیبیلای شاژن و تەواوی دانیشتووانی شارەکە تکایان لێکرد سەرکردایەتی بەرگریکردنی شارەکە بگرێتە دەست. ھەرقل جەختی لەوە کردەوە کە مانەوەی لەپێناو پاراستنی ئایینی مەسیحییەتدا ئەرکێکی ڕەوایە، بۆیە بڕیاری دا لەو سوێندەی بە سەڵاحەددینی دابوو بێبەریی بکات و عەفوی بکات؛ بالیانیش داواکەیانی پەسەند کرد. بالیان لە ڕێگەی شاندێک لە کەسایەتی و نوێنەرانی شارەکەوە پەیامی بڕیارەکەی خۆی بۆ سەڵاحەددین نارد لە [[ئەشکەلۆن]]؛ شاندەکە داواکارییەکانی سوڵتانیان بۆ ڕادەستکردنی قودس بە ئاشتیانە ڕەتکردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، سەڵاحەددین بە ڕەوشتبەرزییەوە، پاسەوانی تایبەتی دابین کرد تا ماریا و منداڵەکانی و تەواوی بنەماڵەکەیان بە سەلامەتی بگەیەنرێنە شاری [[تەرابلوس]]. وەک [[ئیبن ئەسیر جەزەری|ئیبن ئەسیری]] مێژوونووس ئاماژەی پێ دەکات، لەبەر ئەوەی بالیان بەرزترین میر بوو کە لە ناو قودسدا مابووەوە، لەلایەن موسڵمانانەوە وەک کەسێک دەبینرا کە پێگەی “تا ڕادەیەک ھاوتا بوو لەگەڵ پادشادا”.<ref>Ibn Al-Athir, D.S. Richards trans, Vol. II, 330–331</ref> بالیان بارودۆخی ناو قودسی بە زۆر سەخت و وێران دی. شارەکە ئاخندرابوو لەو ئاوارانەی لە دەست فەتحەکانی سەڵاحەددین ڕایانکردبوو و ڕۆژانەش خەڵکی زیاتر دەھاتن. لە تەواوی شارەکەدا کەمتر لە ١٤ سوارچاکی کارامە و ڕاھێنراو ھەبوون، بۆیە بالیان بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە، ٦٠ کەسی لە شاگردە سوارچاکەکان (ئەوانەی ھێشتا لە ژێر مەشقدا بوون) و کەسایەتییە دیارەکانی شارەکە بەرزکردەوە بۆ پلەی سوارچاک. ھەروەھا بە کۆگاکردنی بڕێکی زۆر لە خۆراک و کۆکردنەوەی پارەی پێویست، شارەکەی بۆ ئەو گەمارۆدانە چاوەڕوانکراوە ئامادە کرد. لەلایەکی ترەوە، سوپای [[شام]] و [[میسر]] لەژێر ڕکێفی سەڵاحەددیندا کۆبوونەوە و دوای گرتنی شارەکانی عەکا، یافا و قەیسەرییە (سەرەڕای ئەوەی نەیتوانی شاری سوڕ بگرێت)، سوڵتان لە ٢٠ی ئەیلوولدا گەییشتە بەردەم دیوارەکانی قودس.<ref name="Malcolm and Lyons, 272">Malcolm and Lyons, 272</ref> == داگیکردن و فەتحکردنی شارەکە == دوای چاودێری دەوروبەری شارەکە، سوپای سەڵاحەددین لە بەرامبەر بورجی داوود و دەروازەی [[دیمەشق]] (دەروازەی عامود) جێگیر بوون.<ref name="Malcolm and Lyons, 272" /> تیرھاوێژەکانی سەڵاحەددین بەبەردەوامی سەر دیوار و بارووکەکانی شارەکەیان تیرباران دەکرد. تاوەرەکانی گەمارۆدان (تاوەرێکی دارینی بەرز و چەند نھۆمی بوو کە لەسەر تایە دروست دەکرا، لە کاتی جەنگەکانی سەدەی ناوەڕاستدا بەرەو دیواری قەڵا و شارەکان ئاژۆ دەخران) ڕەوانەی لای دیوارەکان دەکران، بەڵام بەرگریکاران ھەر جارێک تێکیان دەشکاندن و پاشەکشەیان پێ دەکردن. بۆ ماوەی شەش ڕۆژ شەڕ و پێکدادانی بەردەوام بەڕێوەچوو، بەبێ ئەوەی ئەنجامێکی ئەوتۆی ھەبێت؛ سوپای سەلاحەدین دوای ھەر ھێرشێک تووشی زیانێکی گیانیی زۆر دەبوون. لە ٢٦ی ئەیلوولدا، سەڵاحەددین سەربازگەکەی گواستەوە بۆ بەشێکی تری ناوچەکە لەسەر کێوی زەیتوون، کە ھیچ دەروازەیەکی سەرەکیی لێ نەبوو تا خاچپەرستەکان بتوانن ھێرشی پێچەوانەی لێوە بکەن. دیوارەکان بە بەردەوامی بە ئامێرەکانی گەمارۆدان، [[مەنجەنیق]]، بەردھاوێژ، ئاگری یۆنانی، کەوانەی قورس و تیر دەکوتران. لە ئەنجامدا، ژێر بەشێک لە دیوارەکە ھەڵکۆڵدرا و لە ٢٩ی ئەیلوولدا داڕما و ڕووخا. خاچپەرستەکان نەیاندەتوانی سەربازانی سەڵاحەددین لەو کەلێنەی لە دیوارەکەدا دروست ببوو بەرەو دواوە بپاشەکشێنن، موسڵمانانیش لەلای خۆیانەوە نەیاندەتوانی لەو درزەوە بچنە ناو شارەکەوە. زۆری پێ نەچوو، تەنیا چەند دە دانە سوارچاک و ژمارەیەکی زۆر کەم لە سەربازان بۆ بەرگریکردن لە دیوارەکە مانەوە؛ چونکە تەنانەت بە بەڵێندانی پاداشت و بڕە پارەیەکی خەیاڵیش، ھیچ کەسێکی تر ئامادە نەبوو بێتە پێشەوە بۆ شەڕکردن.<ref>{{Cite web |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |title=Internet History Sourcebooks Project}}</ref> خەڵکی سڤیل و دانیشتووانی شارەکە لە نائومێدییەکی زۆر قووڵدا بوون و ورەیان بەتەواوی ڕووخابوو. بەپێی دەقێک کە پێدەچێت لەلایەن ئێرنۆل (یەکێک لە سوارچاکەکانی بالیان) لە مێژووی کۆنی فەڕەنسیی “ویلیامی تەور”دا نووسرابێت، پیاوانی ئایینی ڕێپێوانێکی بەکۆمەڵیان بە پێی پەتی لە دەوری دیوارەکانی شارەکەدا کرد؛ ئەمەش ڕێک ھاوشێوەی ئەو ڕێپێوانە بوو کە پیاوانی ئایینی لە یەکەم ھەڵمەتی خاچپەرستیدا لە ساڵی ١٠٩٩ لە دەرەوەی دیوارەکان ئەنجامیان دابوو بۆ پاڕانەوە لە خودا. دەقەکە ھەروەھا ئاماژە بەوە دەکات کە لە گردی کالڤاری (ئەو شوێنەی بە باوەڕی مەسیحییەکان [[عیسا|عیسای]] لێ لە خاچ دراوە)، ژنان منداڵەکانیانیان تا ژێر چەناگەیان دەخستەناو دەفری گەورەی پڕ لە ئاوی ساردەوە و پاشان قژیان دەبڕین. ئەم جۆرە ڕێوڕەسمانە وەک جۆرێک لە تۆبەکردن و خۆسزادان بوون بە مەبەستی ئەوەی تووڕەیی و غەزەبی خودا لەسەر شارەکە دوور بخەنەوە. بەڵام وەک لە کۆتایی دەقەکەدا ھاتووە، نووسەرەکە ھۆکاری وەڵامنەدانەوەی خودا بۆ نزاكانیان دەخاتە ڕوو و دەڵێت: "...پەروەردگارمان بە ڕەوای نەبینی گوێ لەو پاڕانەوە و دەنگەدەنگەی ناو شارەکە بگرێت. چونکە بۆنی پیسی داوێنپیسی (زینا)، زیادەڕەویی قێزەون (ڕابواردنی لەڕادەبەدەر) و گوناھی دژ بە سروشت، ڕێگەی نەدەدا نزا و پاڕانەوەکانیان بەرز ببێتەوە بۆ لای خودا."<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, 58–59</ref> ئەم بڕگەیە زۆر بە ڕوونی ئەوە پیشان دەدات کە مەسیحییەکانی ناو شارەکە شکستی خۆیان نەک تەنیا بە ھۆکاری سەربازی، بەڵکو وەک سزایەکی ئیلاھی بەھۆی گوناھ و خراپەکارییەکانی ناو کۆمەڵگەکەی خۆیانەوە دەبینی، بۆیە پێیان وابووە نزاکانیان گیرا نابێت. لە کۆتایی مانگی ئەیلوولدا، بالیان لەگەڵ شاندێکدا چووە دەرەوەی شار بۆ دیداری سوڵتان سەڵاحەددین تا پێشنیازی خۆدەستەوەدانی شارەکەی بخاتە ڕوو.<ref>Edbury, 60</ref> سەڵاحەددین بە بالیانی گوت کە ئەو سوێندی خواردووە شارەکە بە زەبری ھێز بگرێت و تەنیا خۆدەستەوەدانی بێمەرج قبووڵ دەکات. ھەروەھا سەڵاحەددین بەبیری ھێنایەوە کە ئاڵاکەی لەسەر دیواری شارەکە ھەڵکراوە (ئاماژە بۆ ئەوەی شارەکە لەسەر لێواری کەوتنە)، ئەگەرچی سوپاکەی پاشەکشەیان پێ کرابوو. لە بەرامبەردا، بالیان ھەڕەشەیەکی سەختی کرد و گوتی ئەگەر بە ئاشتیانە ڕێنەدەن مەسیحییەکان شارەکە بەجێبێڵن، بەرگریکاران شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانان (وەک [[مزگەوتی ئەقسا]] و [[قوبەتولسەخرە]]) تێکدەدەن، ژن و منداڵەکانی خۆیان و ٥,٠٠٠ کۆیلە و دیلە موسڵمانەکان دەکوژن، و سەرجەم سامان و سەروەت و گەنجینەی خاچپەرستەکان دەسووتێنن تا ھیچ شتێک بۆ موسڵمانان نەمێنێتەوە.<ref>Malcolm and Lyons, 274–276</ref> سەڵاحەددین، کە دەیویست شارەکە بە کەمترین خوێنڕشتن بگرێتەوە، ڕازی بوو خاچپەرستەکان بێ شەڕکردن بكشێنەوە، بەڵام بەو مەرجەی فدیە (بڕە پارەیەک بۆ کڕینەوەی ئازادییان) بدەن: ١٠ دینار بۆ پیاوان، ٥ دینار بۆ ژنان و ٢ دینار بۆ منداڵان، و ئەوانەی نەیانتوانیبا ئەو پارەیە بدەن دەبوونە کۆیلە. بالیان پێی گووت کە نزیکەی ٢٠,٠٠٠ کەس لە ناو شارەکەدا ھەن کە ھەژارن و بە ھیچ جۆرێک توانای دانی ئەو پارەیەیان نییە. سەڵاحەددین پێشنیازی کرد کە بە کۆی گشتی ١٠٠,٠٠٠ دینار بدرێت بۆ ئازادکردنی تەواوی ئەو ٢٠,٠٠٠ کەسە، بەڵام بالیان ڕوونی کردەوە کە دەسەڵاتدارانی مەسیحی بە ھیچ شێوەیەک ناتوانن بڕە پارەیەکی وا کۆبکەنەوە. لە کۆتاییدا بالیان پێشنیازی کرد کە ٧,٠٠٠ کەس لەو ھەژارانە لە بەرامبەر ٣٠,٠٠٠ دیناردا ئازاد بكرێن، سەڵاحەددینیش بەم پێشنیازە ڕازی بوو.<ref>{{Cite book|last1=Runciman|first1=Steven|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades|publisher=CUP Archive|year=1987|isbn=9780521347716}}</ref> == ئەنجام == [[پەڕگە:BalianofIbelin1490.jpg|وێنۆک|505x505پیکسڵ|«بالیانی ئیبلین شاری قودس ڕادەستی سەڵاحەددین دەکات»؛ وێنەیەکە لە پەڕتووکی مێژوویی ''«''پەڕینەوەکانی فەرەنسییەکان بۆ ئەودیوی دەریا دژی تورک و ساراسین و مۆرەکان''»''، دەوروبەری ساڵی ١٤٩٠ی زایینی.]] لەسەر فەرمانی بالیان، خاچپەرستەکان لە ٢ی ئۆکتۆبەر شارەکەیان ڕادەست سوپای سەڵاحەددین کرد. دەستبەسەرداگرتن و وەرگرتنەوەی شارەکە بە شێوەیەکی ئاشتییانە بەڕێوەچوو، بەتایبەت کاتێک بەراورد دەکرێت بەو [[گەمارۆدانی ئورشەلیم (١٠٩٩)|گەمارۆدانە خوێناوییەی]] خاچپەرستەکان لە ساڵی ١٠٩٩دا ئەنجامیان دا. بالیان لە گەنجینەی شارەکەوە ٣٠,٠٠٠ دیناری دا بۆ ئازادکردنی ٧,٠٠٠ کەس لەوانەی توانای دانی فدیەیان نەبوو. لەلایەکی ترەوە، ئەو [[خاچ|خاچە]] زێڕینە گەورەیەی خاچپەرستەکان لەسەر [[قوبەتولسەخرە]] دایاننابوو ھێنرایە خوارەوە، و سەڵاحەددین تەواوی ئەو دیلە موسڵمانانەی ئازاد کرد کە لای خاچپەرستەکان بوون؛ بەپێی وتەی زانای کورد [[بەھائەدین ئیبن شەداد]]، ژمارەی ئەو دیلە موسڵمانانە نزیکەی ٣,٠٠٠ کەس بوو. سەڵاحەددین ڕێگەی دا بە زۆرێک لە ژنە ناودار و ئەشرافەکانی شارەکە بەبێ دانی ھیچ فدیەیەک شارەکە بەجێبھێڵن. بۆ نموونە، ڕێگە بە ماریای شاژنی بێوەژن (ھاوسەری پادشای پێشوو) درا لەگەڵ یاوەرەکانی بڕوات، بە ھەمان شێوەش بۆ سیبیلای شاژن. ھەروەھا سەڵاحەددین گەرەنتی ئاسایشی ڕێگەی بۆ سیبیلا دابین کرد تاوەکو لە شاری [[نابلوس]] سەردانی پادشا (گای)ی ھاوسەری بکات کە وەک [[دیلی شەڕ]] لای موسڵمانان دەستبەسەر بوو. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکانی شارەکە درا لە قودسدا بمێننەوە، ھەروەھا ڕێگە بە [[جوو|جووەکانیش]] درا بگەڕێنەوە و نیشتەجێ ببنەوە.{{sfn|Scharfstein|Gelabert|1997|p=145}} ئەو مەسیحییانەی ڕەگەزیان دەگەڕایەوە سەر خاچپەرستە ئەوروپییەکان، ڕێگەیان پێدرا لەگەڵ کەرستە و سامانەکەیاندا لە ڕێگایەکی ئارامەوە لە شاری [[عەکا|عەکاوە]] قودس بەرەو ناوچەکانی تر بەجێبھێڵن، بە مەرجی دانی ١٠ دینار وەک فدیە. [[عادل سەیفەدین ئەحمەد|عادلی]] برای سەڵاحەددین بە بینینی ئەو دیمەنە کاریگەر بوو، بۆیە وەک پاداشتی خزمەتەکانی لە شەڕدا داوای ١,٠٠٠ دیلی لە سەڵاحەددین کرد؛ سەڵاحەددین داواکەی قبووڵ کرد و عادلیش ڕاستەوخۆ ھەموویانی ئازاد کرد. ھەرقل کاتێک ئەمەی بینی، داوای لە سەڵاحەددین کرد چەند دیلێکی پێ ببەخشێت تا ئازادیان بکات؛ ٧٠٠ دیلی پێدرا و بۆ بالیانیش ٥٠٠ دیل درا، ھەردووکیشیان تەواوی ئەو دیلانەیان ئازاد کرد. بە فەرمانی سەڵاحەددین، تەواوی بەساڵاچووان کە توانای دانی فدیەیان نەبوو ئازاد کران و ڕێگەیان پێدرا شارەکە بەجێبھێڵن. دواتر سەڵاحەددین بە داوای [[موزەفەرەدین کۆکبری]] ١,٠٠٠ دیلی تریشی ئازاد کرد، دوای ئەوەی ناوبراو ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو دیلانە خەڵکی زێدی خۆین لە شاری [[ڕحا|ئورفا]]. بۆ کۆنترۆڵکردنی پرۆسەی دەرچوونی خەڵکەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا دەروازەکانی شارەکە دابخرێن. لەسەر ھەر دەروازەیەک فەرماندەیەک جێگیر کرا تا چاودێری جووڵەی خاچپەرستەکان بکەن و دڵنیا ببنەوە لەوەی تەنیا ئەوانە شارەکە بەجێدەھێڵن کە فدیەکەیان داوە. دواتریش سەڵاحەددین ھەندێک لە ئەفسەرەکانی ڕاسپارد تا دەستەبەری گەیشتنی سەلامەتی خاچپەرستەکان بکەن بۆ ناوچە مەسیحییەکان. لە بەرامبەردا، ١٥,٠٠٠ کەس لەوانەی نەیانتوانی فدیەکە بدەن، لە سەلتەنەتی ئەییووبیدا وەک کۆیلە فرۆشران. بەپێی وتەی عیمادەدینی ئەسفەھانی، ٧,٠٠٠ کەسیان پیاو بوون و ٨,٠٠٠ کەسەکەی تریان ژن و منداڵ بوون.<ref>{{cite book|author=Malcolm Cameron Lyons, D.E.P. Jackson|url=https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC&q=al+adil+jerusalem+8%2C000+women&pg=PA277|title=Saladin: The Politics of the Holy War|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1984|isbn=9780521347716|page=277}}</ref> لەسەر فەرمانی بالیان، دانیشتووانە ئازادکراوەکان (ئەوانەی فدیەکەیان دابوو) لە سێ کاروانی جیاوازدا، کە ٥٠ سوارچاکی سوپای سەڵاحەددین یاوەری دەکردن، کەوتنە ڕێ بۆ جێھێشتنی شارەکە. [[سوارچاکانی پەرستگا]] و ھۆسپیتالەرەکان سەرکردایەتیی دوو کاروانی یەکەمیان دەکرد، لە کاتێکدا بالیان و پاتریارک سەرکردایەتیی کاروانی سێیەمیان دەکرد. دواتر بالیان لە ئیمارەتی تەرابلوس گەیشتەوە بە ھاوسەر و بنەماڵەکەی. ئاوارەکان سەرەتا گەیشتنە شاری سوڕ، بەڵام کۆنرادی مۆنتفێرات تەنیا ڕێگەی دا بەو پیاوانەی توانای شەڕیان ھەبوو بچنە ناو شارەکەوە. ئاوارەکانی تر ڕوویان لە ئیمارەتی تەرابلوس کرد کە لەژێر دەسەڵاتی خاچپەرستەکاندا بوو؛ بەڵام لەوێش ڕێگەیان پێ نەدرا بچنە ناو شارەکەوە و لەلایەن دەستەی جەردە و ڕێگرەکانی ناو شارەکەوە کەلوپەل و سامانەکەیان تاڵان کرا. زۆربەی ئاوارە کەمتر دەستڕۆیشتوو و ھەژارەکان بەرەو ناوچەکانی [[ئەرمەنستان]] و ئەنتاکیە کەوتنەڕێ و دواتر توانییان بە سەرکەوتوویی بچنە ناو شاری [[ئەنتاکیا|ئەنتاکیەوە]]. ئاوارەکانی تریش لە [[ئەشکەلۆن|ئەشکەلۆنەوە]] بەرەو [[ئەسکەندەریە]] ڕایانکرد؛ لەوێ لە سەربازگە و پەناگەی کاتییدا حەواندرانەوە و ڕەفتارێکی زۆر میواندۆستانەیان لەلایەن بەرپرسان و ڕوودارەکانی شارەکەوە بەرامبەر کرا. دواتر لە ئاداری ساڵی ١١٨٨دا، سەرکەوتنە سەر ئەو کەشتییە [[ئیتاڵی|ئیتالییانەی]] لە [[پیزا]]، [[جەنەوا]] و [[ڤێنیز|ڤێنیزەوە]] گەیشتبوون. سەرەتا کاپتنی کەشتییەکان ئامادە نەبوون ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان ببەن، چونکە نە ھیچ کرێیەکیان پێ دەدرا و نە خۆراک و پێداویستیی بەشی ئەو ھەموو ئاوارەیەیان ھەبوو. بەڵام والیی ئەسکەندەریە کە پێشتر لەبەر نەدانی باج دەستی بەسەر سەوڵی کەشتییەکانیاندا گرتبوو ڕەتی کردەوە مۆڵەتی ڕۆیشتنیان پێ بدات تا ئەو کاتەی ڕازی دەبن ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان بگوێزنەوە. لە کۆتاییدا کاپتنەکان ناچار بوون ڕازی بن، بەڵام پێش ئەوەی ڕێبکەون سوێندیان پێ خورا کە ڕەفتاری شایستەیان لەگەڵ بکەن و بە سەلامەتی بیانگەیەننە جێگەی مەبەست.<ref name="Nicholson1973">{{cite book|author=Robert Lawrence Nicholson|url=https://books.google.com/books?id=R9QUAAAAIAAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PA174|title=Joscelyn III and the Fall of the Crusader States: 1134–1199|publisher=[[Brill Publishers]]|year=1973|isbn=9789004036765|pages=174–175}}</ref><ref>{{cite book|author=W.B. Bartlett|url=https://books.google.com/books?id=mCg7AwAAQBAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PT196|title=Downfall of the Crusader Kingdom|publisher=[[The History Press]]|year=2011|isbn=9780752468075|page=196}}</ref> دوای ڕادەستکردنی شارەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز|کڵێسای قیامەت]] بۆ ماوەی سێ ڕۆژ دابخرێت تاوەکو بڕیار لەسەر چارەنووسی دەدات. ھەندێک لە ڕاوێژکارەکانی پێشنیازیان کرد کەنیسەکە وێران بکات تاوەکو سەرنجی مەسیحییەکان بۆ سەر قودس بەتەواوی کۆتایی پێبێت. بەڵام زۆربەی ڕاوێژکارەکانی پێیان ووت دەستکاری کەنیسەکە نەکات، چونکە زیارەتی مەسیحییەکان بەھۆی پیرۆزیی شوێنەکەوە ھەر بەردەوام دەبێت؛ ھەروەھا ھەڵوێستی خەلیفە [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتتابیان]] بەبیر ھێنایەوە کاتێک دوای [[فەتحی قودس (٦٣٦-٦٣٧)|ئازادکردنی شارەکە]] ڕێگەی دا کەنیسەکە لەدەستی مەسیحییەکاندا بمێنێتەوە. لە کۆتاییدا سەڵاحەددین بڕیاری دا کەنیسەکە وێران نەکات و ڕایگەیاند کە ھیچ مەبەستێکی نییە ڕێگری لە زیارەتکارانی مەسیحی بگرێت؛ بۆیە دوای سێ ڕۆژەکە بە فەرمانی ئەو دووبارە کرایەوە. ڕێگە بە زیارەتکارە ئەوروپییەکان درا لە بەرامبەر دانی ڕەسمێکدا (باجێک) بچنە ناو کەنیسەکەوە. بۆ جێگیرکردنی سەروەریی موسڵمانان بەسەر قودسدا، زۆرێک لە شوێنە پیرۆزەکان بە دیارترینیان [[مزگەوتی ئەقسا]] بە ئاوی گوڵ (گوڵاو) شۆردران و پاکژ کرانەوە. کەلوپەل و نیشانە مەسیحییەکان لە ناو مزگەوتەکە لادران و بە فەرشی ڕەسەنی ڕۆژھەڵاتی ڕاخرا، دیوارەکانیشی بە چلچرا و ئایەتەکانی [[قورئان]] ڕازێنرانەوە و ڕووناک کرانەوە. ڕێگە بە مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] درا لە شارەکەدا بمێننەوە و بە ئازادی پەرستشەکانیان ئەنجام بدەن. سەبارەت بە [[قیبتی|قیبتییەکان]] کە پێشتر لەلایەن شانشینی خاچپەرستی قودسەوە ڕێگەی پێنەدەدرا بچنە شارەکەوە (چونکە بە بێبڕوا و بیدعەکار دەژمێردران)، سەڵاحەددین بەبێ ھیچ باجێک ڕێگەی پێدان بچنە ناو قودسەوە، چونکە وەک ڕایەت و ھاووڵاتی دەسەڵاتی خۆی سەیری دەکردن. ئەو شوێنە پەرستشانەی قیبتییەکان کە پێشتر لەلایەن خاچپەرستەکانەوە دەستیان بەسەردا گیرابوو، گەڕێنرانەوە بۆ قەشە قیبتییەکان. ھەروەھا ڕێگەیان پێدرا سەردانی کەنیسەی قیامەت و شوێنە پیرۆزەکانی تر بکەن. مەسیحییە حەبەشییەکانیش ([[ئیتیۆپیا|ئەسیوبییەکان]]) ڕێگەیان پێدرا بەبێ دانی ھیچ ڕەسم و باجێک سەردانی شوێنە پیرۆزەکانی قودس بکەن.<ref name="Maher2007">{{cite book|author=Maher Abu-Munshar|url=https://books.google.com/books?id=kT0BAwAAQBAJ&pg=PA152|title=Islamic Jerusalem and its Christianity: A History of Tolerance and Tensions|publisher=[[I.B. Tauris]]|year=2007|isbn=9780857713827|pages=152–158}}</ref><ref name="Runciman">{{cite book|author=Steven Runciman|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades: The Kingdom of Jerusalem|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1987|isbn=9780521347716|pages=465–468|author-link=Steven Runciman}}</ref><ref name="Nicholson1973" /> ئیمپڕاتۆری بیزەنتی ئیسحاق ئەنگێلۆس نامەیەکی پیرۆزبایی بۆ سەڵاحەددین نارد بەبۆنەی ڕزگارکردنی شارەکەوە؛ لە نامەکەدا داوای لێکرد کە تەواوی کەنیسەکانی شارەکە بگەڕێنرێنەوە سەر مەزهەبی ئۆرتۆدۆکس و سەرجەم ڕێوڕەسمە مەسیحییەکان بەپێی نەریتی ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی ئەنجام بدرێن. داواکارییەکەی قبووڵ کرا، بەڵام لە ھەمان کاتدا مافی پەیڕەوانی مەزهەبەکانی تریش پارێزرا. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکان درا بە ئازادی لە کەنیسەکانیان پەرستش بکەن، و بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکانیش سپێردرا بە پاتریارکی گشتیی قوستەنتینیە.<ref name="Maher2007" /><ref name="Runciman" /> دوای ئەوە، سەڵاحەددین چوو بۆ سەر ئەو قەڵایانەی کە ھێشتا بەرگرییان دەکرد و ڕادەست نەببووبوون لەوانەش قەڵاکانی بێلڤوار، کەرەک و مۆنتریال و توانی ھەموویان دەستبەسەردا بگرێت. دواتریش دووبارە گەڕایەوە بۆ شاری سوڕ تا بۆ جاری دووەم گەمارۆی بداتەوە.<ref>{{Cite journal |last=Milwright |first=Marcus |date=2006 |title=Central and Southern Jordan in the Ayyubid Period: Historical and Archaeological Perspectives |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=16 |issue=1 |pages=1–27 |jstor=25188591}}</ref> لەو کاتەی سەڵاحەددین لە ھاوینی ساڵی ١١٨٧دا خەریکی دەستبەسەرداگرتنی بەشەکانی تری شانشینەکە بوو، ھەواڵی تێکشکانی خاچپەرستەکان لە [[جەنگی حەتین|جەنگی]] [[جەنگی حەتین|حەتین]] لە ڕێگەی جۆسکیۆسی ئەسقەفی شاری سوڕ و زیارەتکارانی ترەوە گەیشتە [[ئورووپا|ئورووپا]]. لە ئەوروپا ڕاستەوخۆ کەوتنە پلاندانان بۆ جەنگێکی نوێ؛ تەنانەت پێش ئەوەی ھەواڵی کەوتنی قودسیش بگاتە [[ڤاتیکان]]، پاپا گریگۆریی ھەشتم لە ٢٩ی تشرینی یەکەمدا مەرسومێکی بەپەلەی دەرکرد بۆ بانگەوازی جەنگ. بۆ دابینکردنی خەرجییەکانی ئەم جەنگە نوێیەش، لە [[ئینگلتەرا]] و [[فەڕەنسا]] باجێکی تایبەت لە خەڵک وەردگیرا کە بە (باجی سەڵاحەددین) ناسرابوو. سەرەنجام لە ساڵی ١١٨٩دا (ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان) بڕیاری لێدرا و دەستی پێکرد. ئەم ھەڵمەتە لە سێ سوپای گەورە و جیاواز پێکھاتبوو کە لەلایەن سێ دەسەڵاتداری سەرەکیی ئەوروپاوە سەرکردایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم|ڕیچاردی یەکەمی]] ئینگلتەرا، فیلیپی دووەمی فەڕەنسا، و فرێدریکی یەکەم، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]].<ref>{{cite book|last=Freed|first=John|title=Frederick Barbarossa: The Prince and the Myth|url=https://archive.org/details/frederickbarbaro0000free|publisher=Yale University Press|year=2016|isbn=9780300122763|location=New Haven, CT|page=[https://archive.org/details/frederickbarbaro0000free/page/482 482]}}</ref> == لە بەرهەمە ھونەری و ئەدەبییەکان == * ڕۆمانی '''''The Brethren'':''' بەشی کۆتایی ئەم ڕۆمانە (کە لەلایەن نووسەر ئەیچ. ئاڕ. ھاگاردەوە نووسراوە) باس لە ڕووداوەکانی سەردەمی ئەم گەمارۆدانە دەکات. * '''[[شانشینی بەھەشت (فیلم)|''شانشینی بەھەشت'' (فیلم)]]:''' بەشێکی سەرەکیی ئەم فیلمە سینەماییە تەرخان کراوە بۆ پیشاندانی وردەکارییەکانی گەمارۆدانی قودس. * زنجیرە درامای تورکی (سەڵاحەددینی ئەییووبی: فەتحی قودس): درامایەکی شێوێنراو و پرۆپاگەندەی تورکییە کە ھیچ بڕستێکی مێژوویی نییە. ڕۆژنامەنوسان و توێژەرانی [[کورد]] کەناڵی TRT 1ی تورکیایان تۆمەتبار کرد بەوەی سیاسەتی [[تورکاندن|تورککردنی]] سەپاندووە بەسەر کەسایەتییەکی دیاری کورددا. == سەرچاوە == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Siege of Jerusalem (1187)}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|فەلەستین}} [[پۆل:جەنگەکانی سەلاحەدینی ئەییووبی]] [[پۆل:ئورشەلیم]] [[پۆل:فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی ئورشەلیم]] qow44e64nxg4smmaum6doojmelbkbsr 1624267 1624265 2026-08-13T08:45:32Z DiyarKamaran 50583 پووچەڵکردنەوەی پێداچوونەوەی [[Special:Diff/1624265|1624265]] لە لایەن [[Special:Contributions/DiyarKamaran|DiyarKamaran]] ([[User talk:DiyarKamaran|لێدوان]]) 1624267 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=گەمارۆدانی قودس|image=[[File:ChristiansBeforeSaladin.jpg|250px]]|caption=تەسلیمبوونی خاچبەرستان بە سەڵاحەدین لە قودس، وێنەکێشان لەلایەن [[فرانسوا گویزۆت]] (١٨٨٣)|date=٢٠ی ئەیلوولی – ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ ({{Age in years, months, weeks and days|month1=09|day1=20 |year1=1187|month2=10|day2=2|year2=1187}})|place=[[ئورشەلیم]]|result=ئەییوبیەکان سەرکەوتن * کەوتنی [[شانشینی قودس]]|combatant1={{flagicon image|Flag of Ayyubid Dynasty.svg|size=20px}} [[دەوڵەتی ئەییووبی]]|combatant2={{flagicon image|Blason Royaume de Jérusalem.svg|border=no|size=15px}} [[شانشینی قودس]]<br/>{{flagicon image|Cross of the Knights Hospitaller.svg|border=no|size=15px}} [[شۆڕشگێرانی هۆسپتیلەر]]<br/>{{flagicon image|Knights Templar Cross.svg|border=no|size=15px}} [[سوارچاکانی پەرستگا]]|commander1={{flagicon image|Reconstruction of the Standard of the Sultan Saladin.svg|size=20px}} [[سەلاحەدینی ئەییووبی]]|commander2={{flagicon image|Blason maison d'Ibelin.svg|border=no|size=15px}} [[بالیان لە ئیبێلین]]<br/>{{flagicon image|Orde van het Heilig Graf Basis.png|border=no|size=15px}} [[Patriarch Heraclius of Jerusalem| هێراکلیۆسی قودس]]|strength1=نەزانراو، ئەگەری زۆرە لە دەوروبەری ٢٠ هەزار پیاوی بەهێز|strength2=٤٠٠٠ پیاو|casualties1=نەزانراو|casualties2=نەزانراو}} '''گەمارۆدانی شاری قودس''' لە ٢٠ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ی خایاند، کاتێک بالیان (سەرکردەی بەرگریکارانی شارەکە) شارەکەی ڕادەستی سوپای [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیووبییەکان]] بە سەرکردایەتی [[سوڵتان]] [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەڵاحەددین]] کرد. پێشتر لە ھاوینی ھەمان ساڵدا، سوپای ئەییوبی بە سەرکردایەتی سەڵاحەددین سوپای [[شانشینی قودس|شانشینەکەی]] [[جەنگی حەتین|تێکشکاندبوو]] و چەندین شاری تری ناوچەکەی داگیرکردبوو. بالیان دانوستانی لەگەڵ سەڵاحەددین کرد بۆ کڕینەوەی دەرچوونێکی ئارام و بێمەترسی بۆ زۆربەی خەڵکەکە، بەمەش شارەکە بە ئاشتیانە و بە کەمترین خوێنڕشتن ڕادەست کرا. لەگەڵ ئەوەی شاری [[ئورشەلیم|قودس]] کەوتە دەست سوپای سەڵاحەددین، بەڵام ئەمە کۆتایی بە [[شانشینی قودس]] نەھێنا؛ چونکە شوێنی پایتەختەکەیان گواستەوە، سەرەتا بۆ شاری سوڕ (باشوری لوبنان) و دواتریش دوای ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان، پایتەختەکەیان کردە شاری [[عەکا]]. مەسیحییە لاتینییەکان (کە مەسیحییە کاسۆلیکەکانی ڕۆژئاوای ئەوروپا بوون) لە ساڵی ١١٨٩دا بۆ وەڵامدانەوەی ئەم شکستە ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستانیان دەستپێکرد، کە بە جیاواز لەلایەن سێ لە دەسەڵاتدارە گەورەکانی ئەوروپاوە ڕێبەرایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم]] (پادشای [[ئینگلتەرا]])، فیلیپ ئۆگستس (پادشای [[فەڕەنسا]])، و فرێدریک باربارۆسا ([[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]]).<ref>"Kingdom of Jerusalem" 2009</ref> لە ناو قودسیشدا، سەڵاحەددین شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانانی نۆژەنکردەوە و لێبوردەیییەکی گشتی بەرامبەر [[مەسیحی|مەسیحییەکان]] نیشاندا؛ بەجۆرێک ڕێگەی بە زیارەتکارانی مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و ڕۆژھەڵاتییەکان دا بە ئازادی و بێ بەرامبەر سەردانی شوێنە پیرۆزەکان بڕوات، بەڵام زیارەتکارە فڕەنگییەکان (واتە مەسیحییە [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیکەکان]]) دەبوو باج بدەن بۆ چوونەژوورەوە. ھەروەھا بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکان لە شارەکەدا سپێردرا بە پاتریارکی کۆنستانتینۆپڵ (گەورەپیاوی ئایینی کەنیسەی ئۆرسۆدۆکس).<ref>{{Cite web |date=2012-04-02 |url=https://www.history.com/articles/saladin |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en |title=Saladin - Background, Crusades & Facts}}</ref> == پێشینەی ڕووداوەکان == [[شانشینی قودس]]، کە بەھۆی ململانێ و ناکۆکییە ناوخۆییەکانییەوە پەکیکەوتبوو، لە ٤ی تەممووزی ١١٨٧ لە [[جەنگی حەتین]] دا تووشی شکستێکی گەورە بوو. لە ئەنجامی ئەم جەنگەدا، زۆربەی میر و گەورەپیاوانی [[مەسیحی|خاچپەرستەکان]]—لە سەروویانەوە «گای»ی پادشای شانشینەکە کەوتنە دەست سوپای ئەییووبییەکان و بوونە دیل؛ لە بەرامبەریشدا ھەزاران دیل و کۆیلەی [[موسڵمان]] ئازاد کران.<ref>{{cite book|last=Regan|first=Geoffrey|url=https://books.google.com/books?id=-pIOAAAAQAAJ&pg=PA135|title=Saladin and the Fall of Jerusalem|publisher=Croom Helm|year=1987|isbn=9780709942085|page=135}}</ref><ref>{{cite book|last=Tyerman|first=Christopher|url=https://books.google.com/books?id=ULDUopVCVPoC&pg=PA230|title=God's War: A New History of the Crusades|publisher=Harvard University Press|year=2006|isbn=9780674023871|page=230|author-link=Christopher Tyerman}}</ref><ref>{{cite book|last=Nicolle|first=David|url=https://books.google.com/books?id=homJ22nhCBMC&pg=PA73|title=Knights of Jerusalem: The Crusading Order of Hospitallers 1100–1565|publisher=Bloomsbury USA|year=2008|isbn=9781846030802|page=73}}</ref> تا ناوەڕاستی مانگی ئەیلوول، سوڵتان سەڵاحەددین توانی یەک بە دوای یەک شارەکانی [[عەکا]]، [[نابلوس]]، [[یافا]]، تۆرۆن، سەیدا، [[بەیرووت]] و [[ئەشکەلۆن]] بگرێت. دواتر ڕزگاربووانی جەنگەکە و ئاوارە مەسیحییەکان پەنایان برد بۆ شاری سوڕ، کە تاقە شار بوو توانی بەرگری لە خۆی بکات لەبەرامبەر سەڵاحەددیندا، ئەویش بەھۆی گەیشتنی کۆنرادی مۆنتفێرات لەکاتى خۆیی (سەرکردەیەکی سەربازی لێھاتوو کە بەرگری شارەکەی ڕێکخستەوە). == بارودۆخی قودس == لە شاری سوڕ، بالیان داوای لە سەڵاحەددین کرد ڕێگەی پێ بدات بچێتە قودس بۆ ھێنانەوەی (ماریا کۆمنێن)ی ھاوسەری (کە شاژنی پێشووی قودس بوو) و بنەماڵەکەی. سەڵاحەددین داواکارییەکەی قبووڵ کرد بەو مەڕجەی بالیان چەک بەرامبەری ھەڵنەگرێت و تەنیا یەک ڕۆژ لە قودس بمێنێتەوە؛ بەڵام کاتێک گەییشتە شارەکە، هەرقلی پاتریارکی قودس (گەورەی کەنیسە)، سیبیلای شاژن و تەواوی دانیشتووانی شارەکە تکایان لێکرد سەرکردایەتی بەرگریکردنی شارەکە بگرێتە دەست. هەرقل جەختی لەوە کردەوە کە مانەوەی لەپێناو پاراستنی ئایینی مەسیحییەتدا ئەرکێکی ڕەوایە، بۆیە بڕیاری دا لەو سوێندەی بە سەڵاحەددینی دابوو بێبەریی بکات و عەفوی بکات؛ بالیانیش داواکەیانی پەسەند کرد. بالیان لە ڕێگەی شاندێک لە کەسایەتی و نوێنەرانی شارەکەوە پەیامی بڕیارەکەی خۆی بۆ سەڵاحەددین نارد لە [[ئەشکەلۆن]]؛ شاندەکە داواکارییەکانی سوڵتانیان بۆ ڕادەستکردنی قودس بە ئاشتیانە ڕەتکردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، سەڵاحەددین بە ڕەوشتبەرزییەوە، پاسەوانی تایبەتی دابین کرد تا ماریا و منداڵەکانی و تەواوی بنەماڵەکەیان بە سەلامەتی بگەیەنرێنە شاری [[تەرابلوس]]. وەک [[ئیبن ئەسیر جەزەری|ئیبن ئەسیری]] مێژوونووس ئاماژەی پێ دەکات، لەبەر ئەوەی بالیان بەرزترین میر بوو کە لە ناو قودسدا مابووەوە، لەلایەن موسڵمانانەوە وەک کەسێک دەبینرا کە پێگەی “تا ڕادەیەک ھاوتا بوو لەگەڵ پادشادا”.<ref>Ibn Al-Athir, D.S. Richards trans, Vol. II, 330–331</ref> بالیان بارودۆخی ناو قودسی بە زۆر سەخت و وێران دی. شارەکە ئاخندرابوو لەو ئاوارانەی لە دەست فەتحەکانی سەڵاحەددین ڕایانکردبوو و ڕۆژانەش خەڵکی زیاتر دەھاتن. لە تەواوی شارەکەدا کەمتر لە ١٤ سوارچاکی کارامە و ڕاهێنراو ھەبوون، بۆیە بالیان بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە، ٦٠ کەسی لە شاگردە سوارچاکەکان (ئەوانەی ھێشتا لە ژێر مەشقدا بوون) و کەسایەتییە دیارەکانی شارەکە بەرزکردەوە بۆ پلەی سوارچاک. ھەروەھا بە کۆگاکردنی بڕێکی زۆر لە خۆراک و کۆکردنەوەی پارەی پێویست، شارەکەی بۆ ئەو گەمارۆدانە چاوەڕوانکراوە ئامادە کرد. لەلایەکی ترەوە، سوپای [[شام]] و [[میسر]] لەژێر ڕکێفی سەڵاحەددیندا کۆبوونەوە و دوای گرتنی شارەکانی عەکا، یافا و قەیسەرییە (سەرەڕای ئەوەی نەیتوانی شاری سوڕ بگرێت)، سوڵتان لە ٢٠ی ئەیلوولدا گەییشتە بەردەم دیوارەکانی قودس.<ref name="Malcolm and Lyons, 272">Malcolm and Lyons, 272</ref> == داگیکردن و فەتحکردنی شارەکە == دوای چاودێری دەوروبەری شارەکە، سوپای سەڵاحەددین لە بەرامبەر بورجی داوود و دەروازەی [[دیمەشق]] (دەروازەی عامود) جێگیر بوون.<ref name="Malcolm and Lyons, 272" /> تیرھاوێژەکانی سەڵاحەددین بەبەردەوامی سەر دیوار و بارووکەکانی شارەکەیان تیرباران دەکرد. تاوەرەکانی گەمارۆدان (تاوەرێکی دارینی بەرز و چەند نهۆمی بوو کە لەسەر تایە دروست دەکرا، لە کاتی جەنگەکانی سەدەی ناوەڕاستدا بەرەو دیواری قەڵا و شارەکان ئاژۆ دەخران) ڕەوانەی لای دیوارەکان دەکران، بەڵام بەرگریکاران ھەر جارێک تێکیان دەشکاندن و پاشەکشەیان پێ دەکردن. بۆ ماوەی شەش ڕۆژ شەڕ و پێکدادانی بەردەوام بەڕێوەچوو، بەبێ ئەوەی ئەنجامێکی ئەوتۆی ھەبێت؛ سوپای سەلاحەدین دوای ھەر ھێرشێک تووشی زیانێکی گیانیی زۆر دەبوون. لە ٢٦ی ئەیلوولدا، سەڵاحەددین سەربازگەکەی گواستەوە بۆ بەشێکی تری ناوچەکە لەسەر کێوی زەیتوون، کە هیچ دەروازەیەکی سەرەکیی لێ نەبوو تا خاچپەرستەکان بتوانن ھێرشی پێچەوانەی لێوە بکەن. دیوارەکان بە بەردەوامی بە ئامێرەکانی گەمارۆدان، [[مەنجەنیق]]، بەردھاوێژ، ئاگری یۆنانی، کەوانەی قورس و تیر دەکوتران. لە ئەنجامدا، ژێر بەشێک لە دیوارەکە ھەڵکۆڵدرا و لە ٢٩ی ئەیلوولدا داڕما و ڕووخا. خاچپەرستەکان نەیاندەتوانی سەربازانی سەڵاحەددین لەو کەلێنەی لە دیوارەکەدا دروست ببوو بەرەو دواوە بپاشەکشێنن، موسڵمانانیش لەلای خۆیانەوە نەیاندەتوانی لەو درزەوە بچنە ناو شارەکەوە. زۆری پێ نەچوو، تەنیا چەند دە دانە سوارچاک و ژمارەیەکی زۆر کەم لە سەربازان بۆ بەرگریکردن لە دیوارەکە مانەوە؛ چونکە تەنانەت بە بەڵێندانی پاداشت و بڕە پارەیەکی خەیاڵیش، ھیچ کەسێکی تر ئامادە نەبوو بێتە پێشەوە بۆ شەڕکردن.<ref>{{Cite web |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |title=Internet History Sourcebooks Project}}</ref> خەڵکی سڤیل و دانیشتووانی شارەکە لە نائومێدییەکی زۆر قووڵدا بوون و ورەیان بەتەواوی ڕووخابوو. پەپێی دەقێک کە پێدەچێت لەلایەن ئێرنۆل (یەکێک لە سوارچاکەکانی بالیان) لە مێژووی کۆنی فەڕەنسیی “ویلیامی تەور”دا نووسرابێت، پیاوانی ئایینی ڕێپێوانێکی بەکۆمەڵیان بە پێی پەتی لە دەوری دیوارەکانی شارەکەدا کرد؛ ئەمەش ڕێک ھاوشێوەی ئەو ڕێپێوانە بوو کە پیاوانی ئایینی لە یەکەم ھەڵمەتی خاچپەرستیدا لە ساڵی ١٠٩٩ لە دەرەوەی دیوارەکان ئەنجامیان دابوو بۆ پاڕانەوە لە خودا. دەقەکە ھەروەھا ئاماژە بەوە دەکات کە لە گردی کالڤاری (ئەو شوێنەی بە باوەڕی مەسیحییەکان [[عیسا|عیسای]] لێ لە خاچ دراوە)، ژنان منداڵەکانیانیان تا ژێر چەناگەیان دەخستە ناو دەفری گەورەی پڕ لە ئاوی ساردەوە و پاشان قژیان دەبڕین. ئەم جۆرە ڕێوڕەسمانە وەک جۆرێک لە تۆبەکردن و خۆسزادان بوون بە مەبەستی ئەوەی تووڕەیی و غەزەبی خودا لەسەر شارەکە دوور بخەنەوە. بەڵام وەک لە کۆتایی دەقەکەدا ھاتووە، نووسەرەکە ھۆکاری وەڵامنەدانەوەی خودا بۆ نزاكانیان دەخاتە ڕوو و دەڵێت: "...پەروەردگارمان بە ڕەوای نەبینی گوێ لەو پاڕانەوە و دەنگەدەنگەی ناو شارەکە بگرێت. چونکە بۆنی پیسی داوێنپیسی (زینا)، زیادەڕەویی قێزەون (ڕابواردنی لەڕادەبەدەر) و گوناھی دژ بە سروشت، ڕێگەی نەدەدا نزا و پاڕانەوەکانیان بەرز ببێتەوە بۆ لای خودا."<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, 58–59</ref> ئەم بڕگەیە زۆر بە ڕوونی ئەوە پیشان دەدات کە مەسیحییەکانی ناو شارەکە شکستی خۆیان نەک تەنیا بە ھۆکاری سەربازی، بەڵکو وەک سزایەکی ئیلاھی بەھۆی گوناھ و خراپەکارییەکانی ناو کۆمەڵگەکەی خۆیانەوە دەبینی، بۆیە پێیان وابووە نزاکانیان گیرا نابێت. لە کۆتایی مانگی ئەیلوولدا، بالیان لەگەڵ شاندێکدا چووە دەرەوەی شار بۆ دیداری سوڵتان سەڵاحەددین تا پێشنیازی خۆدەستەوەدانی شارەکەی بخاتە ڕوو.<ref>Edbury, 60</ref> سەڵاحەددین بە بالیانی گوت کە ئەو سوێندی خواردووە شارەکە بە زەبری ھێز بگرێت و تەنیا خۆدەستەوەدانی بێمەرج قبووڵ دەکات. ھەروەھا سەڵاحەددین بەبیری ھێنایەوە کە ئاڵاکەی لەسەر دیواری شارەکە ھەڵکراوە (ئاماژە بۆ ئەوەی شارەکە لەسەر لێواری کەوتنە)، ئەگەرچی سوپاکەی پاشەکشەیان پێ کرابوو. لە بەرامبەردا، بالیان ھەڕەشەیەکی سەختی کرد و گوتی ئەگەر بە ئاشتیانە ڕێنەدەن مەسیحییەکان شارەکە بەجێبێڵن، بەرگریکاران شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانان (وەک [[مزگەوتی ئەقسا]] و [[قوبەتولسەخرە]]) تێکدەدەن، ژن و منداڵەکانی خۆیان و ٥,٠٠٠ کۆیلە و دیلە موسڵمانەکان دەکوژن، و سەرجەم سامان و سەروەت و گەنجینەی خاچپەرستەکان دەسووتێنن تا هیچ شتێک بۆ موسڵمانان نەمێنێتەوە.<ref>Malcolm and Lyons, 274–276</ref> سەڵاحەددین، کە دەیویست شارەکە بە کەمترین خوێنڕشتن بگرێتەوە، ڕازی بوو خاچپەرستەکان بێ شەڕکردن بكشێنەوە، بەڵام بەو مەرجەی فدیە (بڕە پارەیەک بۆ کڕینەوەی ئازادییان) بدەن: ١٠ دینار بۆ پیاوان، ٥ دینار بۆ ژنان و ٢ دینار بۆ منداڵان، و ئەوانەی نەیانتوانیبا ئەو پارەیە بدەن دەبوونە کۆیلە. بالیان پێی گووت کە نزیکەی ٢٠,٠٠٠ کەس لە ناو شارەکەدا ھەن کە ھەژارن و بە هیچ جۆرێک توانای دانی ئەو پارەیەیان نییە. سەڵاحەددین پێشنیازی کرد کە بە کۆی گشتی ١٠٠,٠٠٠ دینار بدرێت بۆ ئازادکردنی تەواوی ئەو ٢٠,٠٠٠ کەسە، بەڵام بالیان ڕوونی کردەوە کە دەسەڵاتدارانی مەسیحی بە هیچ شێوەیەک ناتوانن بڕە پارەیەکی وا کۆبکەنەوە. لە کۆتاییدا بالیان پێشنیازی کرد کە ٧,٠٠٠ کەس لەو ھەژارانە لە بەرامبەر ٣٠,٠٠٠ دیناردا ئازاد بكرێن، سەڵاحەددینیش بەم پێشنیازە ڕازی بوو.<ref>{{Cite book|last1=Runciman|first1=Steven|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades|publisher=CUP Archive|year=1987|isbn=9780521347716}}</ref> == ئەنجام == [[پەڕگە:BalianofIbelin1490.jpg|وێنۆک|505x505پیکسڵ|«بالیانی ئیبلین شاری قودس ڕادەستی سەڵاحەددین دەکات»؛ وێنەیەکە لە پەڕتووکی مێژوویی ''«''پەڕینەوەکانی فەرەنسییەکان بۆ ئەودیوی دەریا دژی تورک و ساراسین و مۆرەکان''»''، دەوروبەری ساڵی ١٤٩٠ی زایینی.]] لەسەر فەرمانی بالیان، خاچپەرستەکان لە ٢ی ئۆکتۆبەر شارەکەیان ڕادەستی سوپای سەڵاحەددین کرد. دەستبەسەرداگرتن و وەرگرتنەوەی شارەکە بە شێوەیەکی ئاشتییانە بەڕێوەچوو، بەتایبەت کاتێک بەراورد دەکرێت بەو [[گەمارۆدانی ئورشەلیم (١٠٩٩)|گەمارۆدانە خوێناوییەی]] خاچپەرستەکان لە ساڵی ١٠٩٩دا ئەنجامیان دا. بالیان لە گەنجینەی شارەکەوە ٣٠,٠٠٠ دیناری دا بۆ ئازادکردنی ٧,٠٠٠ کەس لەوانەی توانای دانی فدیەیان نەبوو. لەلایەکی ترەوە، ئەو [[خاچ|خاچە]] زێڕینە گەورەیەی خاچپەرستەکان لەسەر [[قوبەتولسەخرە]] دایاننابوو هێنرایە خوارەوە، و سەڵاحەددین تەواوی ئەو دیلە موسڵمانانەی ئازاد کرد کە لای خاچپەرستەکان بوون؛ بەپێی وتەی زانا و مێژوونووسی [[کورد]] [[بەھائەدین ئیبن شەداد]]، ژمارەی ئەو دیلە موسڵمانانە نزیکەی ٣,٠٠٠ کەس بوو. سەڵاحەددین ڕێگەی دا بە زۆرێک لە ژنە ناودار و ئەشرافەکانی شارەکە بەبێ دانی هیچ فدیەیەک شارەکە بەجێبهێڵن. بۆ نموونە، ڕێگە بە ماریای شاژنی بێوەژن (هاوسەری پادشای پێشوو) درا لەگەڵ یاوەرەکانی بڕوات، بە هەمان شێوەش بۆ سیبیلای شاژن. هەروەها سەڵاحەددین گەرەنتی ئاسایشی ڕێگەی بۆ سیبیلا دابین کرد تاوەکو لە شاری [[نابلوس]] سەردانی پادشا (گای)ی هاوسەری بکات کە وەک [[دیلی شەڕ|دیلی]] [[دیلی شەڕ|شەڕ]] لای موسڵمانان دەستبەسەر بوو. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکانی شارەکە درا لە قودسدا بمێننەوە، هەروەها ڕێگە بە [[جوو|جووەکانیش]] درا بگەڕێنەوە و نیشتەجێ ببنەوە.{{sfn|Scharfstein|Gelabert|1997|p=١٤٥}} ئەو مەسیحییانەی ڕەگەزیان دەگەڕایەوە سەر خاچپەرستە ئەوروپییەکان، ڕێگەیان پێدرا لەگەڵ کەرستە و سامانەکەیاندا لە ڕێگایەکی ئارامەوە لە شاری [[عەکا|عەکاوە]] قودس بەرەو ناوچەکانی تر بەجێبهێڵن، بە مەرجی دانی ١٠ دینار وەک فدیە. [[عادل سەیفەدین ئەحمەد|عادلی]] برای سەڵاحەددین بە بینینی ئەو دیمەنە کاریگەر بوو، بۆیە وەک پاداشتی خزمەتەکانی لە شەڕدا داوای ١,٠٠٠ دیلی لە سەڵاحەددین کرد؛ سەڵاحەددین داواکەی قبووڵ کرد و عادلیش ڕاستەوخۆ هەموویانی ئازاد کرد. هەرقل کاتێک ئەمەی بینی، داوای لە سەڵاحەددین کرد چەند دیلێکی پێ ببەخشێت تا ئازادیان بکات؛ ٧٠٠ دیلی پێدرا و بۆ بالیانیش ٥٠٠ دیل درا، هەردووکیشیان تەواوی ئەو دیلانەیان ئازاد کرد. بە فەرمانی سەڵاحەددین، تەواوی بەساڵاچووان کە توانای دانی فدیەیان نەبوو ئازاد کران و ڕێگەیان پێدرا شارەکە بەجێبهێڵن. دواتر سەڵاحەددین بە داوای [[موزەفەرەدین کۆکبری]] ١,٠٠٠ دیلی تریشی ئازاد کرد، دوای ئەوەی ناوبراو ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو دیلانە خەڵکی زێدی خۆین لە شاری [[ڕحا|ئورفا]]. بۆ کۆنترۆڵکردنی پرۆسەی دەرچوونی خەڵکەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا دەروازەکانی شارەکە دابخرێن. لەسەر هەر دەروازەیەک فەرماندەیەک جێگیر کرا تا چاودێری جووڵەی خاچپەرستەکان بکەن و دڵنیا ببنەوە لەوەی تەنیا ئەوانە شارەکە بەجێدەهێڵن کە فدیەکەیان داوە. دواتریش سەڵاحەددین هەندێک لە ئەفسەرەکانی ڕاسپارد تا دەستەبەری گەیشتنی سەلامەتی خاچپەرستەکان بکەن بۆ ناوچە مەسیحییەکان. لە بەرامبەردا، ١٥,٠٠٠ کەس لەوانەی نەیانتوانی فدیەکە بدەن، لە سەلتەنەتی ئەییووبیدا وەک کۆیلە فرۆشران. بەپێی وتەی عیمادەدینی ئەسفەهانی، ٧,٠٠٠ کەسیان پیاو بوون و ٨,٠٠٠ کەسەکەی تریان ژن و منداڵ بوون.<ref>{{cite book|author=Malcolm Cameron Lyons, D.E.P. Jackson|url=https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC&q=al+adil+jerusalem+8%2C000+women&pg=PA277|title=Saladin: The Politics of the Holy War|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1984|isbn=9780521317399|page=277}}</ref> لەسەر فەرمانی سەڵاحەددین، دانیشتووانە ئازادکراوەکان (ئەوانەی فدیەکەیان دابوو) لە سێ کاروانی جیاوازدا، کە ٥٠ سوارچاکی سوپای سەڵاحەددین یاوەری دەکردن، کەوتنە ڕێ بۆ جێهێشتنی شارەکە. [[سوارچاکانی پەرستگا]] و هۆسپیتالەرەکان سەرکردایەتیی دوو کاروانی یەکەمیان دەکرد، لە کاتێکدا بالیان و پاتریارک سەرکردایەتیی کاروانی سێیەمیان دەکرد. دواتر بالیان لە ئیمارەتی تەرابلوس گەیشتەوە بە هاوسەر و بنەماڵەکەی. ئاوارەکان سەرەتا گەیشتنە شاری سوڕ، بەڵام کۆنرادی مۆنتفێرات تەنیا ڕێگەی دا بەو پیاوانەی توانای شەڕیان هەبوو بچنە ناو شارەکەوە. ئاوارەکانی تر ڕوویان لە ئیمارەتی تەرابلوس کرد کە لەژێر دەسەڵاتی خاچپەرستەکاندا بوو؛ بەڵام لەوێش ڕێگەیان پێ نەدرا بچنە ناو شارەکەوە و لەلایەن دەستەی جەردە و ڕێگرەکانی ناو شارەکەوە کەلوپەل و سامانەکەیان تاڵان کرا. زۆربەی ئاوارە کەمتر دەستڕۆیشتوو و هەژارەکان بەرەو ناوچەکانی [[ئەرمەنستان]] و ئەنتاکیە کەوتنەڕێ و دواتر توانیمان بە سەرکەوتوویی بچنە ناو شاری [[ئەنتاکیا|ئەنتاکیەوە]]. ئاوارەکانی تریش لە [[ئەشکەلۆن|ئەشکەلۆنەوە]] بەرەو [[ئەسکەندەریە]] ڕایانکرد؛ لەوێ لە سەربازگە و پەناگەی کاتییدا حەواندرانەوە و ڕەفتارێکی زۆر میواندۆستانەیان لەلایەن بەرپرسان و ڕوودارەکانی شارەکەوە بەرامبەر کرا. دواتر لە ئاداری ساڵی ١١٨٨دا، سەرکەوتنە سەر ئەو کەشتییە [[ئیتاڵی|ئیتالییانەی]] لە [[پیزا]]، [[جەنەوا]] و [[ڤێنیز|ڤێنیزەوە]] گەیشتبوون. سەرەتا کاپتنی کەشتییەکان ئامادە نەبوون ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان ببەن، چونکە نە هیچ کرێیەکیان پێ دەدرا و نە خۆراک و پێداویستیی بەشی ئەو هەموو ئاوارەیەیان هەبوو. بەڵام والیی ئەسکەندەریە کە پێشتر لەبەر نەدانی باج دەستی بەسەر سەوڵی کەشتییەکانیاندا گرتبوو ڕەتی کردەوە مۆڵەتی ڕۆیشتنیان پێ بدات تا ئەو کاتەی ڕازی دەبن ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان بگوێزنەوە. لە کۆتاییدا کاپتنەکان ناچار بوون ڕازی بن، بەڵام پێش ئەوەی ڕێبکەون سوێندیان پێ خورا کە ڕەفتاری شایستەیان لەگەڵ بکەن و بە سەلامەتی بیانگەیەننە جێگەی مەبەست.<ref name="Nicholson1973">{{cite book|author=Robert Lawrence Nicholson|url=https://books.google.com/books?id=R9QUAAAAIAAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PA174|title=Joscelyn III and the Fall of the Crusader States: 1134–1199|publisher=[[Brill Publishers]]|year=1973|isbn=9789004036765|pages=174–175}}</ref><ref>{{cite book|author=W.B. Bartlett|url=https://books.google.com/books?id=mCg7AwAAQBAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PT196|title=Downfall of the Crusader Kingdom|publisher=[[The History Press]]|year=2011|isbn=9780752468075|page=196}}</ref> دوای ڕادەستکردنی شارەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز|کڵێسای قیامەت]] بۆ ماوەی سێ ڕۆژ دابخرێت تاوەکو بڕیار لەسەر چارەنووسی دەدات. هەندێک لە ڕاوێژکارەکانی پێشنیازیان کرد کەنیسەکە وێران بکات تاوەکو سەرنجی مەسیحییەکان بۆ سەر قودس بەتەواوی کۆتایی پێبێت. بەڵام زۆربەی ڕاوێژکارەکانی پێیان ووت دەستکاری کەنیسەکە نەکات، چونکە زیارەتی مەسیحییەکان بەهۆی پیرۆزیی شوێنەکەوە هەر بەردەوام دەبێت؛ هەروەها هەڵوێستی خەلیفە [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتتابیان]] بەبیر هێنایەوە کاتێک دوای [[فەتحی قودس (٦٣٦-٦٣٧)|ئازادکردنی شارەکە]] ڕێگەی دا کەنیسەکە لەدەستی مەسیحییەکاندا بمێنێتەوە. لە کۆتاییدا سەڵاحەددین بڕیاری دا کەنیسەکە وێران نەکات و ڕایگەیاند کە هیچ مەبەستێکی نییە ڕێگری لە زیارەتکارانی مەسیحی بگرێت؛ بۆیە دوای سێ ڕۆژەکە بە فەرمانی ئەو دووبارە کرایەوە. ڕێگە بە زیارەتکارە ئەوروپییەکان درا لە بەرامبەر دانی ڕەسمێکدا (باجێک) بچنە ناو کەنیسەکەوە. بۆ جێگیرکردنی سەروەریی موسڵمانان بەسەر قودسدا، زۆرێک لە شوێنە پیرۆزەکان بە دیارترینیان [[مزگەوتی ئەقسا]] بە ئاوی گوڵ (گوڵاو) شۆردران و پاکژ کرانەوە. کەلوپەل و نیشانە مەسیحییەکان لە ناو مزگەوتەکە لادران و بە فەرشی ڕەسەنی ڕۆژهەڵاتی ڕاخرا، دیوارەکانیشی بە چلچرا و ئایەتەکانی [[قورئان]] ڕازێنرانەوە و ڕووناک کرانەوە. ڕێگە بە مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] درا لە شارەکەدا بمێننەوە و بە ئازادی پەرستشەکانیان ئەنجام بدەن. سەبارەت بە [[قیبتی|قیبتییەکان]] کە پێشتر لەلایەن شانشینی خاچپەرستی قودسەوە ڕێگەیان پێنەدەدرا بچنە شارەکەوە (چونکە بە بێبڕوا و بیدعەکار دەژمێردران)، سەڵاحەددین بەبێ هیچ باجێک ڕێگەی پێدان بچنە ناو قودسەوە، چونکە وەک ڕایەت و هاووڵاتی دەسەڵاتی خۆی سەیری دەکردن. ئەو شوێنە پەرستشانەی قیبتییەکان کە پێشتر لەلایەن خاچپەرستەکانەوە دەستیان بەسەردا گیرابوو، گەڕێنرانەوە بۆ قەشە قیبتییەکان. هەروەها ڕێگەیان پێدرا سەردانی کەنیسەی قیامەت و شوێنە پیرۆزەکانی تر بکەن. مەسیحییە حەبەشییەکانیش ([[ئیتیۆپیا|ئەسیوبییەکان]]) ڕێگەیان پێدرا بەبێ دانی هیچ ڕەسم و باجێک سەردانی شوێنە پیرۆزەکانی قودس بکەن.<ref name="Maher2007">{{cite book|author=Maher Abu-Munshar|url=https://books.google.com/books?id=kT0BAwAAQBAJ&pg=PA152|title=Islamic Jerusalem and its Christianity: A History of Tolerance and Tensions|publisher=[[I.B. Tauris]]|year=2007|isbn=9780857713827|pages=152–158}}</ref><ref name="Runciman">{{cite book|author=Steven Runciman|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades: The Kingdom of Jerusalem|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1987|isbn=9780521347716|pages=465–468|author-link=Steven Runciman}}</ref><ref name="Nicholson1973" /> ئیمپڕاتۆری بیزەنتی ئیسحاق ئەنگێلۆس نامەیەکی پیرۆزبایی بۆ سەڵاحەددین نارد بەبۆنەی ڕزگارکردنی شارەکەوە؛ لە نامەکەدا داوای لێکرد کە تەواوی کەنیسەکانی شارەکە بگەڕێنرێنەوە سەر مەزهەبی ئۆرتۆدۆکس و سەرجەم ڕێوڕەسمە مەسیحییەکان بەپێی نەریتی ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی ئەنجام بدرێن. داواکارییەکەی قبووڵ کرا، بەڵام لە هەمان کاتدا مافی پەیڕەوانی مەزهەبەکانی تریش پارێزرا. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکان درا بە ئازادی لە کەنیسەکانیان پەرستش بکەن، و بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکانیش سپێردرا بە پاتریارکی گشتیی قوستەنتینیە.<ref name="Maher2007" /><ref name="Runciman" /> دوای ئەوە، سەڵاحەددین چوو بۆ سەر ئەو قەڵایانەی کە هێشتا بەرگرییان دەکرد و ڕادەست نەببووبوون لەوانەش قەڵاکانی بێلڤوار، کەرەک و مۆنتریال و توانی هەموویان دەستبەسەردا بگرێت. دواتریش دووبارە گەڕایەوە بۆ شاری سوڕ تا بۆ جاری دووەم گەمارۆی بداتەوە.<ref>{{Cite journal |last=Milwright |first=Marcus |date=2006 |title=Central and Southern Jordan in the Ayyubid Period: Historical and Archaeological Perspectives |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=16 |issue=1 |pages=1–27 |jstor=25188591}}</ref> لەو کاتەی سەڵاحەددین لە هاوینی ساڵی ١١٨٧دا خەریکی دەستبەسەرداگرتنی بەشەکانی تری شانشینەکە بوو، هەواڵی تێکشکانی خاچپەرستەکان لە [[جەنگی حەتین|جەنگی]] [[جەنگی حەتین|حەتین]] لە ڕێگەی جۆسکیۆسی ئەسقەفی شاری سوڕ و زیارەتکارانی ترەوە گەیشتە [[ئەورووپا|ئەوروپا]]. لە ئەوروپا ڕاستەوخۆ کەوتنە پلاندانان بۆ جەنگێکی نوێ؛ تەنانەت پێش ئەوەی هەواڵی کەوتنی قودسیش بگاتە [[ڤاتیکان]]، پاپا گریگۆریی هەشتەم لە ٢٩ی تشرینی یەکەمدا مەرسومێکی بەپەلەی دەرکرد بۆ بانگەوازی جەنگ. بۆ دابینکردنی خەرجییەکانی ئەم جەنگە نوێیەش، لە [[ئینگلتەرا]] و [[فەڕەنسا]] باجێکی تایبەت لە خەڵک وەردگیرا کە بە (باجی سەڵاحەددین) ناسرابوو. سەرەنجام لە ساڵی ١١٨٩دا (هەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان) بڕیاری لێدرا و دەستی پێکرد. ئەم هەڵمەتە لە سێ سوپای گەورە و جیاواز پێکهاتبوو کە لەلایەن سێ دەسەڵاتداری سەرەکیی ئەوروپاوە سەرکردایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم|ڕیچاردی یەکەمی]] ئینگلتەرا، فیلیپی دووەمی فەڕەنسا، و فرێدریکی یەکەم، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]].<ref>{{cite book|last=Freed|first=John|title=Frederick Barbarossa: The Prince and the Myth|url=https://archive.org/details/frederickbarbaro0000free|publisher=Yale University Press|year=2016|isbn=978-0-300-122763|location=New Haven, CT|page=[https://archive.org/details/frederickbarbaro0000free/page/482 482]}}</ref> == لە بەرهەمە هونەری و ئەدەبییەکان == * ڕۆمانی '''''The Brethren'':''' بەشی کۆتایی ئەم ڕۆمانە (کە لەلایەن نووسەر ئەیچ. ئاڕ. هاگاردەوە نووسراوە) باس لە ڕووداوەکانی سەردەمی ئەم گەمارۆدانە دەکات. * '''[[شانشینی بەھەشت (فیلم)|''شانشینی بەھەشت'' (فیلم)]]:''' بەشێکی سەرەکیی ئەم فیلمە سینەماییە تەرخان کراوە بۆ پیشاندانی وردەکارییەکانی گەمارۆدانی قودس. * زنجیرە درامای تورکی (سەڵاحەددینی ئەییووبی: فەتحی قودس): درامایەکی شێوێنراو و پرۆپاگەندەی تورکییە کە هیچ بڕستێکی مێژوویی نییە. ڕۆژنامەنوسان و توێژەرانی [[کورد]] کەناڵی TRT 1ی تورکیایان تۆمەتبار کرد بەوەی سیاسەتی [[تورکاندن|تورککردنی]] سەپاندووە بەسەر کەسایەتییەکی دیاری کورددا. == سەرچاوە == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Siege of Jerusalem (1187)}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|فەلەستین}} [[پۆل:جەنگەکانی سەلاحەدینی ئەییووبی]] [[پۆل:ئورشەلیم]] [[پۆل:فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی ئورشەلیم]] t0n9e1kjg4bjpe5rwg7t0ozfg2igkcr 1624282 1624267 2026-08-13T08:53:13Z DiyarKamaran 50583 پووچەڵکردنەوەی پێداچوونەوەی [[Special:Diff/1624267|1624267]] لە لایەن [[Special:Contributions/DiyarKamaran|DiyarKamaran]] ([[User talk:DiyarKamaran|لێدوان]]) 1624282 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=گەمارۆدانی قودس|image=[[File:ChristiansBeforeSaladin.jpg|250px]]|caption=تەسلیمبوونی خاچپەرستان بە سەڵاحەددین لە قودس، وێنەکێشان لەلایەن فرانسوا گویزۆت (١٨٨٣)|date=٢٠ی ئەیلوولی – ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ ({{Age in years, months, weeks and days|month1=09|day1=20 |year1=1187|month2=10|day2=2|year2=1187}})|place=[[ئورشەلیم]]|result=ئەییوبیەکان سەرکەوتن * کەوتنی [[شانشینی قودس]]|combatant1={{flagicon image|Flag of Ayyubid Dynasty.svg|size=20px}} [[دەوڵەتی ئەییووبی]]|combatant2={{flagicon image|Blason Royaume de Jérusalem.svg|border=no|size=15px}} [[شانشینی قودس]]<br/>{{flagicon image|Cross of the Knights Hospitaller.svg|border=no|size=15px}} [[شۆڕشگێرانی ھۆسپتیلەر]]|commander1={{flagicon image|Reconstruction of the Sultan Saladin.svg|size=20px}} [[سەلاحەدینی ئەییووبی]]|commander2={{flagicon image|Blason maison d'Ibelin.svg|border=no|size=15px}} [[بالیانی ئیبلین]]<br/>{{flagicon image|Orde van het Heilig Graf Basis.png|border=no|size=15px}} [[Patriarch Heraclius of Jerusalem| ھەرقلی قودس]]|strength1=نەزانراو، ئەگەری زۆرە لە دەوروبەری ٢٠ ھەزار پیاوی بەھێز|strength2=٤٠٠٠ پیاو|casualties1=نەزانراو|casualties2=نەزانراو|territory=[[ئورشەلیم|قودس]] ڕادەست کرا و گەڕێنرایەوە بۆ [[موسڵمان|موسڵمانان]].}} '''گەمارۆدانی شاری قودس''' لە ٢٠ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ی خایاند، کاتێک بالیان (سەرکردەی بەرگریکارانی شارەکە) شارەکەی ڕادەستی سوپای [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیووبییەکان]] بە سەرکردایەتی [[سوڵتان]] [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەڵاحەددین]] کرد. پێشتر لە ھاوینی ھەمان ساڵدا، سوپای ئەییوبی بە سەرکردایەتی سەڵاحەددین سوپای [[شانشینی قودس|شانشینەکەی]] [[جەنگی حەتین|تێکشکاندبوو]] و چەندین شاری تری ناوچەکەی داگیرکردبوو. بالیان دانوستانی لەگەڵ سەڵاحەددین کرد بۆ کڕینەوەی دەرچوونێکی ئارام و بێمەترسی بۆ زۆربەی خەڵکەکە، بەمەش شارەکە بە ئاشتیانە و بە کەمترین خوێنڕشتن ڕادەست کرا. لەگەڵ ئەوەی شاری [[ئورشەلیم|قودس]] کەوتە دەست سوپای سەڵاحەددین، بەڵام ئەمە کۆتایی بە [[شانشینی قودس]] نەھێنا؛ چونکە شوێنی پایتەختەکەیان گواستەوە، سەرەتا بۆ شاری سوڕ (باشوری لوبنان) و دواتریش دوای ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان، پایتەختەکەیان کردە شاری [[عەکا]]. مەسیحییە لاتینییەکان (کە مەسیحییە کاسۆلیکەکانی ڕۆژئاوای ئەوروپا بوون) لە ساڵی ١١٨٩دا بۆ وەڵامدانەوەی ئەم شکستە ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستانیان دەستپێکرد، کە بە جیاواز لەلایەن سێ لە دەسەڵاتدارە گەورەکانی ئەوروپاوە ڕێبەرایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم]] (پادشای [[ئینگلتەرا]])، فیلیپ ئۆگستس (پادشای [[فەڕەنسا]])، و فرێدریک باربارۆسا ([[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]]).<ref>"Kingdom of Jerusalem" 2009</ref> لە ناو قودسیشدا، سەڵاحەددین شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانانی نۆژەنکردەوە و لێبوردەییەکی گشتی بەرامبەر [[مەسیحی|مەسیحییەکان]] نیشاندا؛ بەجۆرێک ڕێگەی بە زیارەتکارانی مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و ڕۆژھەڵاتییەکان دا بە ئازادی و بێ بەرامبەر سەردانی شوێنە پیرۆزەکان بڕوات، بەڵام زیارەتکارە فڕەنگییەکان (واتە مەسیحییە [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیکەکان]]) دەبوو باج بدەن بۆ چوونەژوورەوە. ھەروەھا بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکان لە شارەکەدا سپێردرا بە پاتریارکی کۆنستانتینۆپڵ (گەورەپیاوی ئایینی کەنیسەی ئۆرسۆدۆکس).<ref>{{Cite web |date=2012-04-02 |url=https://www.history.com/articles/saladin |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en |title=Saladin - Background, Crusades & Facts}}</ref> == پێشینەی ڕووداوەکان == [[شانشینی قودس]]، کە بەھۆی ململانێ و ناکۆکییە ناوخۆییەکانییەوە پەکیکەوتبوو، لە ٤ی تەممووزی ١١٨٧ لە [[جەنگی حەتین]] دا تووشی شکستێکی گەورە بوو. لە ئەنجامی ئەم جەنگەدا، زۆربەی میر و گەورەپیاوانی [[مەسیحی|خاچپەرستەکان]]—لە سەروویانەوە «گای»ی پادشای شانشینەکە کەوتنە دەست سوپای ئەییووبییەکان و بوونە دیل؛ لە بەرامبەریشدا ھەزاران دیل و کۆیلەی [[موسڵمان]] ئازاد کران.<ref>{{cite book|last=Regan|first=Geoffrey|url=https://books.google.com/books?id=-pIOAAAAQAAJ&pg=PA135|title=Saladin and the Fall of Jerusalem|publisher=Croom Helm|year=1987|isbn=9780709942085|page=135}}</ref><ref>{{cite book|last=Tyerman|first=Christopher|url=https://books.google.com/books?id=ULDUopVCVPoC&pg=PA230|title=God's War: A New History of the Crusades|publisher=Harvard University Press|year=2006|isbn=9780674023871|page=230|author-link=Christopher Tyerman}}</ref><ref>{{cite book|last=Nicolle|first=David|url=https://books.google.com/books?id=homJ22nhCBMC&pg=PA73|title=Knights of Jerusalem: The Crusading Order of Hospitallers 1100–1565|publisher=Bloomsbury USA|year=2008|isbn=9781846030802|page=73}}</ref> تا ناوەڕاستی مانگی ئەیلوول، سوڵتان سەڵاحەددین توانی یەک بە دوای یەک شارەکانی [[عەکا]]، [[نابلوس]]، [[یافا]]، تۆرۆن، سەیدا، [[بەیرووت]] و [[ئەشکەلۆن]] بگرێت. دواتر ڕزگاربووانی جەنگەکە و ئاوارە مەسیحییەکان پەنایان برد بۆ شاری سوڕ، کە تاقە شار بوو توانی بەرگری لە خۆی بکات لەبەرامبەر سەڵاحەددیندا، ئەویش بەھۆی گەیشتنی کۆنرادی مۆنتفێرات لەکاتی خۆی (سەرکردەیەکی سەربازی لێھاتوو کە بەرگری شارەکەی ڕێکخستەوە). == بارودۆخی قودس == لە شاری سوڕ، بالیان داوای لە سەڵاحەددین کرد ڕێگەی پێ بدات بچێتە قودس بۆ ھێنانەوەی (ماریا کۆمنێن)ی ھاوسەری (کە شاژنی پێشووی قودس بوو) و بنەماڵەکەی. سەڵاحەددین داواکارییەکەی قبووڵ کرد بەو مەڕجەی بالیان چەک بەرامبەری ھەڵنەگرێت و تەنیا یەک ڕۆژ لە قودس بمێنێتەوە؛ بەڵام کاتێک گەییشتە شارەکە، ھەرقلی پاتریارکی قودس (گەورەی کەنیسە)، سیبیلای شاژن و تەواوی دانیشتووانی شارەکە تکایان لێکرد سەرکردایەتی بەرگریکردنی شارەکە بگرێتە دەست. ھەرقل جەختی لەوە کردەوە کە مانەوەی لەپێناو پاراستنی ئایینی مەسیحییەتدا ئەرکێکی ڕەوایە، بۆیە بڕیاری دا لەو سوێندەی بە سەڵاحەددینی دابوو بێبەریی بکات و عەفوی بکات؛ بالیانیش داواکەیانی پەسەند کرد. بالیان لە ڕێگەی شاندێک لە کەسایەتی و نوێنەرانی شارەکەوە پەیامی بڕیارەکەی خۆی بۆ سەڵاحەددین نارد لە [[ئەشکەلۆن]]؛ شاندەکە داواکارییەکانی سوڵتانیان بۆ ڕادەستکردنی قودس بە ئاشتیانە ڕەتکردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، سەڵاحەددین بە ڕەوشتبەرزییەوە، پاسەوانی تایبەتی دابین کرد تا ماریا و منداڵەکانی و تەواوی بنەماڵەکەیان بە سەلامەتی بگەیەنرێنە شاری [[تەرابلوس]]. وەک [[ئیبن ئەسیر جەزەری|ئیبن ئەسیری]] مێژوونووس ئاماژەی پێ دەکات، لەبەر ئەوەی بالیان بەرزترین میر بوو کە لە ناو قودسدا مابووەوە، لەلایەن موسڵمانانەوە وەک کەسێک دەبینرا کە پێگەی “تا ڕادەیەک ھاوتا بوو لەگەڵ پادشادا”.<ref>Ibn Al-Athir, D.S. Richards trans, Vol. II, 330–331</ref> بالیان بارودۆخی ناو قودسی بە زۆر سەخت و وێران دی. شارەکە ئاخندرابوو لەو ئاوارانەی لە دەست فەتحەکانی سەڵاحەددین ڕایانکردبوو و ڕۆژانەش خەڵکی زیاتر دەھاتن. لە تەواوی شارەکەدا کەمتر لە ١٤ سوارچاکی کارامە و ڕاھێنراو ھەبوون، بۆیە بالیان بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە، ٦٠ کەسی لە شاگردە سوارچاکەکان (ئەوانەی ھێشتا لە ژێر مەشقدا بوون) و کەسایەتییە دیارەکانی شارەکە بەرزکردەوە بۆ پلەی سوارچاک. ھەروەھا بە کۆگاکردنی بڕێکی زۆر لە خۆراک و کۆکردنەوەی پارەی پێویست، شارەکەی بۆ ئەو گەمارۆدانە چاوەڕوانکراوە ئامادە کرد. لەلایەکی ترەوە، سوپای [[شام]] و [[میسر]] لەژێر ڕکێفی سەڵاحەددیندا کۆبوونەوە و دوای گرتنی شارەکانی عەکا، یافا و قەیسەرییە (سەرەڕای ئەوەی نەیتوانی شاری سوڕ بگرێت)، سوڵتان لە ٢٠ی ئەیلوولدا گەییشتە بەردەم دیوارەکانی قودس.<ref name="Malcolm and Lyons, 272">Malcolm and Lyons, 272</ref> == داگیکردن و فەتحکردنی شارەکە == دوای چاودێری دەوروبەری شارەکە، سوپای سەڵاحەددین لە بەرامبەر بورجی داوود و دەروازەی [[دیمەشق]] (دەروازەی عامود) جێگیر بوون.<ref name="Malcolm and Lyons, 272" /> تیرھاوێژەکانی سەڵاحەددین بەبەردەوامی سەر دیوار و بارووکەکانی شارەکەیان تیرباران دەکرد. تاوەرەکانی گەمارۆدان (تاوەرێکی دارینی بەرز و چەند نھۆمی بوو کە لەسەر تایە دروست دەکرا، لە کاتی جەنگەکانی سەدەی ناوەڕاستدا بەرەو دیواری قەڵا و شارەکان ئاژۆ دەخران) ڕەوانەی لای دیوارەکان دەکران، بەڵام بەرگریکاران ھەر جارێک تێکیان دەشکاندن و پاشەکشەیان پێ دەکردن. بۆ ماوەی شەش ڕۆژ شەڕ و پێکدادانی بەردەوام بەڕێوەچوو، بەبێ ئەوەی ئەنجامێکی ئەوتۆی ھەبێت؛ سوپای سەلاحەدین دوای ھەر ھێرشێک تووشی زیانێکی گیانیی زۆر دەبوون. لە ٢٦ی ئەیلوولدا، سەڵاحەددین سەربازگەکەی گواستەوە بۆ بەشێکی تری ناوچەکە لەسەر کێوی زەیتوون، کە ھیچ دەروازەیەکی سەرەکیی لێ نەبوو تا خاچپەرستەکان بتوانن ھێرشی پێچەوانەی لێوە بکەن. دیوارەکان بە بەردەوامی بە ئامێرەکانی گەمارۆدان، [[مەنجەنیق]]، بەردھاوێژ، ئاگری یۆنانی، کەوانەی قورس و تیر دەکوتران. لە ئەنجامدا، ژێر بەشێک لە دیوارەکە ھەڵکۆڵدرا و لە ٢٩ی ئەیلوولدا داڕما و ڕووخا. خاچپەرستەکان نەیاندەتوانی سەربازانی سەڵاحەددین لەو کەلێنەی لە دیوارەکەدا دروست ببوو بەرەو دواوە بپاشەکشێنن، موسڵمانانیش لەلای خۆیانەوە نەیاندەتوانی لەو درزەوە بچنە ناو شارەکەوە. زۆری پێ نەچوو، تەنیا چەند دە دانە سوارچاک و ژمارەیەکی زۆر کەم لە سەربازان بۆ بەرگریکردن لە دیوارەکە مانەوە؛ چونکە تەنانەت بە بەڵێندانی پاداشت و بڕە پارەیەکی خەیاڵیش، ھیچ کەسێکی تر ئامادە نەبوو بێتە پێشەوە بۆ شەڕکردن.<ref>{{Cite web |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |title=Internet History Sourcebooks Project}}</ref> خەڵکی سڤیل و دانیشتووانی شارەکە لە نائومێدییەکی زۆر قووڵدا بوون و ورەیان بەتەواوی ڕووخابوو. بەپێی دەقێک کە پێدەچێت لەلایەن ئێرنۆل (یەکێک لە سوارچاکەکانی بالیان) لە مێژووی کۆنی فەڕەنسیی “ویلیامی تەور”دا نووسرابێت، پیاوانی ئایینی ڕێپێوانێکی بەکۆمەڵیان بە پێی پەتی لە دەوری دیوارەکانی شارەکەدا کرد؛ ئەمەش ڕێک ھاوشێوەی ئەو ڕێپێوانە بوو کە پیاوانی ئایینی لە یەکەم ھەڵمەتی خاچپەرستیدا لە ساڵی ١٠٩٩ لە دەرەوەی دیوارەکان ئەنجامیان دابوو بۆ پاڕانەوە لە خودا. دەقەکە ھەروەھا ئاماژە بەوە دەکات کە لە گردی کالڤاری (ئەو شوێنەی بە باوەڕی مەسیحییەکان [[عیسا|عیسای]] لێ لە خاچ دراوە)، ژنان منداڵەکانیانیان تا ژێر چەناگەیان دەخستەناو دەفری گەورەی پڕ لە ئاوی ساردەوە و پاشان قژیان دەبڕین. ئەم جۆرە ڕێوڕەسمانە وەک جۆرێک لە تۆبەکردن و خۆسزادان بوون بە مەبەستی ئەوەی تووڕەیی و غەزەبی خودا لەسەر شارەکە دوور بخەنەوە. بەڵام وەک لە کۆتایی دەقەکەدا ھاتووە، نووسەرەکە ھۆکاری وەڵامنەدانەوەی خودا بۆ نزاكانیان دەخاتە ڕوو و دەڵێت: "...پەروەردگارمان بە ڕەوای نەبینی گوێ لەو پاڕانەوە و دەنگەدەنگەی ناو شارەکە بگرێت. چونکە بۆنی پیسی داوێنپیسی (زینا)، زیادەڕەویی قێزەون (ڕابواردنی لەڕادەبەدەر) و گوناھی دژ بە سروشت، ڕێگەی نەدەدا نزا و پاڕانەوەکانیان بەرز ببێتەوە بۆ لای خودا."<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, 58–59</ref> ئەم بڕگەیە زۆر بە ڕوونی ئەوە پیشان دەدات کە مەسیحییەکانی ناو شارەکە شکستی خۆیان نەک تەنیا بە ھۆکاری سەربازی، بەڵکو وەک سزایەکی ئیلاھی بەھۆی گوناھ و خراپەکارییەکانی ناو کۆمەڵگەکەی خۆیانەوە دەبینی، بۆیە پێیان وابووە نزاکانیان گیرا نابێت. لە کۆتایی مانگی ئەیلوولدا، بالیان لەگەڵ شاندێکدا چووە دەرەوەی شار بۆ دیداری سوڵتان سەڵاحەددین تا پێشنیازی خۆدەستەوەدانی شارەکەی بخاتە ڕوو.<ref>Edbury, 60</ref> سەڵاحەددین بە بالیانی گوت کە ئەو سوێندی خواردووە شارەکە بە زەبری ھێز بگرێت و تەنیا خۆدەستەوەدانی بێمەرج قبووڵ دەکات. ھەروەھا سەڵاحەددین بەبیری ھێنایەوە کە ئاڵاکەی لەسەر دیواری شارەکە ھەڵکراوە (ئاماژە بۆ ئەوەی شارەکە لەسەر لێواری کەوتنە)، ئەگەرچی سوپاکەی پاشەکشەیان پێ کرابوو. لە بەرامبەردا، بالیان ھەڕەشەیەکی سەختی کرد و گوتی ئەگەر بە ئاشتیانە ڕێنەدەن مەسیحییەکان شارەکە بەجێبێڵن، بەرگریکاران شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانان (وەک [[مزگەوتی ئەقسا]] و [[قوبەتولسەخرە]]) تێکدەدەن، ژن و منداڵەکانی خۆیان و ٥,٠٠٠ کۆیلە و دیلە موسڵمانەکان دەکوژن، و سەرجەم سامان و سەروەت و گەنجینەی خاچپەرستەکان دەسووتێنن تا ھیچ شتێک بۆ موسڵمانان نەمێنێتەوە.<ref>Malcolm and Lyons, 274–276</ref> سەڵاحەددین، کە دەیویست شارەکە بە کەمترین خوێنڕشتن بگرێتەوە، ڕازی بوو خاچپەرستەکان بێ شەڕکردن بكشێنەوە، بەڵام بەو مەرجەی فدیە (بڕە پارەیەک بۆ کڕینەوەی ئازادییان) بدەن: ١٠ دینار بۆ پیاوان، ٥ دینار بۆ ژنان و ٢ دینار بۆ منداڵان، و ئەوانەی نەیانتوانیبا ئەو پارەیە بدەن دەبوونە کۆیلە. بالیان پێی گووت کە نزیکەی ٢٠,٠٠٠ کەس لە ناو شارەکەدا ھەن کە ھەژارن و بە ھیچ جۆرێک توانای دانی ئەو پارەیەیان نییە. سەڵاحەددین پێشنیازی کرد کە بە کۆی گشتی ١٠٠,٠٠٠ دینار بدرێت بۆ ئازادکردنی تەواوی ئەو ٢٠,٠٠٠ کەسە، بەڵام بالیان ڕوونی کردەوە کە دەسەڵاتدارانی مەسیحی بە ھیچ شێوەیەک ناتوانن بڕە پارەیەکی وا کۆبکەنەوە. لە کۆتاییدا بالیان پێشنیازی کرد کە ٧,٠٠٠ کەس لەو ھەژارانە لە بەرامبەر ٣٠,٠٠٠ دیناردا ئازاد بكرێن، سەڵاحەددینیش بەم پێشنیازە ڕازی بوو.<ref>{{Cite book|last1=Runciman|first1=Steven|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades|publisher=CUP Archive|year=1987|isbn=9780521347716}}</ref> == ئەنجام == [[پەڕگە:BalianofIbelin1490.jpg|وێنۆک|505x505پیکسڵ|«بالیانی ئیبلین شاری قودس ڕادەستی سەڵاحەددین دەکات»؛ وێنەیەکە لە پەڕتووکی مێژوویی ''«''پەڕینەوەکانی فەرەنسییەکان بۆ ئەودیوی دەریا دژی تورک و ساراسین و مۆرەکان''»''، دەوروبەری ساڵی ١٤٩٠ی زایینی.]] لەسەر فەرمانی بالیان، خاچپەرستەکان لە ٢ی ئۆکتۆبەر شارەکەیان ڕادەست سوپای سەڵاحەددین کرد. دەستبەسەرداگرتن و وەرگرتنەوەی شارەکە بە شێوەیەکی ئاشتییانە بەڕێوەچوو، بەتایبەت کاتێک بەراورد دەکرێت بەو [[گەمارۆدانی ئورشەلیم (١٠٩٩)|گەمارۆدانە خوێناوییەی]] خاچپەرستەکان لە ساڵی ١٠٩٩دا ئەنجامیان دا. بالیان لە گەنجینەی شارەکەوە ٣٠,٠٠٠ دیناری دا بۆ ئازادکردنی ٧,٠٠٠ کەس لەوانەی توانای دانی فدیەیان نەبوو. لەلایەکی ترەوە، ئەو [[خاچ|خاچە]] زێڕینە گەورەیەی خاچپەرستەکان لەسەر [[قوبەتولسەخرە]] دایاننابوو ھێنرایە خوارەوە، و سەڵاحەددین تەواوی ئەو دیلە موسڵمانانەی ئازاد کرد کە لای خاچپەرستەکان بوون؛ بەپێی وتەی زانای کورد [[بەھائەدین ئیبن شەداد]]، ژمارەی ئەو دیلە موسڵمانانە نزیکەی ٣,٠٠٠ کەس بوو. سەڵاحەددین ڕێگەی دا بە زۆرێک لە ژنە ناودار و ئەشرافەکانی شارەکە بەبێ دانی ھیچ فدیەیەک شارەکە بەجێبھێڵن. بۆ نموونە، ڕێگە بە ماریای شاژنی بێوەژن (ھاوسەری پادشای پێشوو) درا لەگەڵ یاوەرەکانی بڕوات، بە ھەمان شێوەش بۆ سیبیلای شاژن. ھەروەھا سەڵاحەددین گەرەنتی ئاسایشی ڕێگەی بۆ سیبیلا دابین کرد تاوەکو لە شاری [[نابلوس]] سەردانی پادشا (گای)ی ھاوسەری بکات کە وەک [[دیلی شەڕ]] لای موسڵمانان دەستبەسەر بوو. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکانی شارەکە درا لە قودسدا بمێننەوە، ھەروەھا ڕێگە بە [[جوو|جووەکانیش]] درا بگەڕێنەوە و نیشتەجێ ببنەوە.{{sfn|Scharfstein|Gelabert|1997|p=145}} ئەو مەسیحییانەی ڕەگەزیان دەگەڕایەوە سەر خاچپەرستە ئەوروپییەکان، ڕێگەیان پێدرا لەگەڵ کەرستە و سامانەکەیاندا لە ڕێگایەکی ئارامەوە لە شاری [[عەکا|عەکاوە]] قودس بەرەو ناوچەکانی تر بەجێبھێڵن، بە مەرجی دانی ١٠ دینار وەک فدیە. [[عادل سەیفەدین ئەحمەد|عادلی]] برای سەڵاحەددین بە بینینی ئەو دیمەنە کاریگەر بوو، بۆیە وەک پاداشتی خزمەتەکانی لە شەڕدا داوای ١,٠٠٠ دیلی لە سەڵاحەددین کرد؛ سەڵاحەددین داواکەی قبووڵ کرد و عادلیش ڕاستەوخۆ ھەموویانی ئازاد کرد. ھەرقل کاتێک ئەمەی بینی، داوای لە سەڵاحەددین کرد چەند دیلێکی پێ ببەخشێت تا ئازادیان بکات؛ ٧٠٠ دیلی پێدرا و بۆ بالیانیش ٥٠٠ دیل درا، ھەردووکیشیان تەواوی ئەو دیلانەیان ئازاد کرد. بە فەرمانی سەڵاحەددین، تەواوی بەساڵاچووان کە توانای دانی فدیەیان نەبوو ئازاد کران و ڕێگەیان پێدرا شارەکە بەجێبھێڵن. دواتر سەڵاحەددین بە داوای [[موزەفەرەدین کۆکبری]] ١,٠٠٠ دیلی تریشی ئازاد کرد، دوای ئەوەی ناوبراو ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو دیلانە خەڵکی زێدی خۆین لە شاری [[ڕحا|ئورفا]]. بۆ کۆنترۆڵکردنی پرۆسەی دەرچوونی خەڵکەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا دەروازەکانی شارەکە دابخرێن. لەسەر ھەر دەروازەیەک فەرماندەیەک جێگیر کرا تا چاودێری جووڵەی خاچپەرستەکان بکەن و دڵنیا ببنەوە لەوەی تەنیا ئەوانە شارەکە بەجێدەھێڵن کە فدیەکەیان داوە. دواتریش سەڵاحەددین ھەندێک لە ئەفسەرەکانی ڕاسپارد تا دەستەبەری گەیشتنی سەلامەتی خاچپەرستەکان بکەن بۆ ناوچە مەسیحییەکان. لە بەرامبەردا، ١٥,٠٠٠ کەس لەوانەی نەیانتوانی فدیەکە بدەن، لە سەلتەنەتی ئەییووبیدا وەک کۆیلە فرۆشران. بەپێی وتەی عیمادەدینی ئەسفەھانی، ٧,٠٠٠ کەسیان پیاو بوون و ٨,٠٠٠ کەسەکەی تریان ژن و منداڵ بوون.<ref>{{cite book|author=Malcolm Cameron Lyons, D.E.P. Jackson|url=https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC&q=al+adil+jerusalem+8%2C000+women&pg=PA277|title=Saladin: The Politics of the Holy War|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1984|isbn=9780521347716|page=277}}</ref> لەسەر فەرمانی بالیان، دانیشتووانە ئازادکراوەکان (ئەوانەی فدیەکەیان دابوو) لە سێ کاروانی جیاوازدا، کە ٥٠ سوارچاکی سوپای سەڵاحەددین یاوەری دەکردن، کەوتنە ڕێ بۆ جێھێشتنی شارەکە. [[سوارچاکانی پەرستگا]] و ھۆسپیتالەرەکان سەرکردایەتیی دوو کاروانی یەکەمیان دەکرد، لە کاتێکدا بالیان و پاتریارک سەرکردایەتیی کاروانی سێیەمیان دەکرد. دواتر بالیان لە ئیمارەتی تەرابلوس گەیشتەوە بە ھاوسەر و بنەماڵەکەی. ئاوارەکان سەرەتا گەیشتنە شاری سوڕ، بەڵام کۆنرادی مۆنتفێرات تەنیا ڕێگەی دا بەو پیاوانەی توانای شەڕیان ھەبوو بچنە ناو شارەکەوە. ئاوارەکانی تر ڕوویان لە ئیمارەتی تەرابلوس کرد کە لەژێر دەسەڵاتی خاچپەرستەکاندا بوو؛ بەڵام لەوێش ڕێگەیان پێ نەدرا بچنە ناو شارەکەوە و لەلایەن دەستەی جەردە و ڕێگرەکانی ناو شارەکەوە کەلوپەل و سامانەکەیان تاڵان کرا. زۆربەی ئاوارە کەمتر دەستڕۆیشتوو و ھەژارەکان بەرەو ناوچەکانی [[ئەرمەنستان]] و ئەنتاکیە کەوتنەڕێ و دواتر توانییان بە سەرکەوتوویی بچنە ناو شاری [[ئەنتاکیا|ئەنتاکیەوە]]. ئاوارەکانی تریش لە [[ئەشکەلۆن|ئەشکەلۆنەوە]] بەرەو [[ئەسکەندەریە]] ڕایانکرد؛ لەوێ لە سەربازگە و پەناگەی کاتییدا حەواندرانەوە و ڕەفتارێکی زۆر میواندۆستانەیان لەلایەن بەرپرسان و ڕوودارەکانی شارەکەوە بەرامبەر کرا. دواتر لە ئاداری ساڵی ١١٨٨دا، سەرکەوتنە سەر ئەو کەشتییە [[ئیتاڵی|ئیتالییانەی]] لە [[پیزا]]، [[جەنەوا]] و [[ڤێنیز|ڤێنیزەوە]] گەیشتبوون. سەرەتا کاپتنی کەشتییەکان ئامادە نەبوون ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان ببەن، چونکە نە ھیچ کرێیەکیان پێ دەدرا و نە خۆراک و پێداویستیی بەشی ئەو ھەموو ئاوارەیەیان ھەبوو. بەڵام والیی ئەسکەندەریە کە پێشتر لەبەر نەدانی باج دەستی بەسەر سەوڵی کەشتییەکانیاندا گرتبوو ڕەتی کردەوە مۆڵەتی ڕۆیشتنیان پێ بدات تا ئەو کاتەی ڕازی دەبن ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان بگوێزنەوە. لە کۆتاییدا کاپتنەکان ناچار بوون ڕازی بن، بەڵام پێش ئەوەی ڕێبکەون سوێندیان پێ خورا کە ڕەفتاری شایستەیان لەگەڵ بکەن و بە سەلامەتی بیانگەیەننە جێگەی مەبەست.<ref name="Nicholson1973">{{cite book|author=Robert Lawrence Nicholson|url=https://books.google.com/books?id=R9QUAAAAIAAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PA174|title=Joscelyn III and the Fall of the Crusader States: 1134–1199|publisher=[[Brill Publishers]]|year=1973|isbn=9789004036765|pages=174–175}}</ref><ref>{{cite book|author=W.B. Bartlett|url=https://books.google.com/books?id=mCg7AwAAQBAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PT196|title=Downfall of the Crusader Kingdom|publisher=[[The History Press]]|year=2011|isbn=9780752468075|page=196}}</ref> دوای ڕادەستکردنی شارەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز|کڵێسای قیامەت]] بۆ ماوەی سێ ڕۆژ دابخرێت تاوەکو بڕیار لەسەر چارەنووسی دەدات. ھەندێک لە ڕاوێژکارەکانی پێشنیازیان کرد کەنیسەکە وێران بکات تاوەکو سەرنجی مەسیحییەکان بۆ سەر قودس بەتەواوی کۆتایی پێبێت. بەڵام زۆربەی ڕاوێژکارەکانی پێیان ووت دەستکاری کەنیسەکە نەکات، چونکە زیارەتی مەسیحییەکان بەھۆی پیرۆزیی شوێنەکەوە ھەر بەردەوام دەبێت؛ ھەروەھا ھەڵوێستی خەلیفە [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتتابیان]] بەبیر ھێنایەوە کاتێک دوای [[فەتحی قودس (٦٣٦-٦٣٧)|ئازادکردنی شارەکە]] ڕێگەی دا کەنیسەکە لەدەستی مەسیحییەکاندا بمێنێتەوە. لە کۆتاییدا سەڵاحەددین بڕیاری دا کەنیسەکە وێران نەکات و ڕایگەیاند کە ھیچ مەبەستێکی نییە ڕێگری لە زیارەتکارانی مەسیحی بگرێت؛ بۆیە دوای سێ ڕۆژەکە بە فەرمانی ئەو دووبارە کرایەوە. ڕێگە بە زیارەتکارە ئەوروپییەکان درا لە بەرامبەر دانی ڕەسمێکدا (باجێک) بچنە ناو کەنیسەکەوە. بۆ جێگیرکردنی سەروەریی موسڵمانان بەسەر قودسدا، زۆرێک لە شوێنە پیرۆزەکان بە دیارترینیان [[مزگەوتی ئەقسا]] بە ئاوی گوڵ (گوڵاو) شۆردران و پاکژ کرانەوە. کەلوپەل و نیشانە مەسیحییەکان لە ناو مزگەوتەکە لادران و بە فەرشی ڕەسەنی ڕۆژھەڵاتی ڕاخرا، دیوارەکانیشی بە چلچرا و ئایەتەکانی [[قورئان]] ڕازێنرانەوە و ڕووناک کرانەوە. ڕێگە بە مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] درا لە شارەکەدا بمێننەوە و بە ئازادی پەرستشەکانیان ئەنجام بدەن. سەبارەت بە [[قیبتی|قیبتییەکان]] کە پێشتر لەلایەن شانشینی خاچپەرستی قودسەوە ڕێگەی پێنەدەدرا بچنە شارەکەوە (چونکە بە بێبڕوا و بیدعەکار دەژمێردران)، سەڵاحەددین بەبێ ھیچ باجێک ڕێگەی پێدان بچنە ناو قودسەوە، چونکە وەک ڕایەت و ھاووڵاتی دەسەڵاتی خۆی سەیری دەکردن. ئەو شوێنە پەرستشانەی قیبتییەکان کە پێشتر لەلایەن خاچپەرستەکانەوە دەستیان بەسەردا گیرابوو، گەڕێنرانەوە بۆ قەشە قیبتییەکان. ھەروەھا ڕێگەیان پێدرا سەردانی کەنیسەی قیامەت و شوێنە پیرۆزەکانی تر بکەن. مەسیحییە حەبەشییەکانیش ([[ئیتیۆپیا|ئەسیوبییەکان]]) ڕێگەیان پێدرا بەبێ دانی ھیچ ڕەسم و باجێک سەردانی شوێنە پیرۆزەکانی قودس بکەن.<ref name="Maher2007">{{cite book|author=Maher Abu-Munshar|url=https://books.google.com/books?id=kT0BAwAAQBAJ&pg=PA152|title=Islamic Jerusalem and its Christianity: A History of Tolerance and Tensions|publisher=[[I.B. Tauris]]|year=2007|isbn=9780857713827|pages=152–158}}</ref><ref name="Runciman">{{cite book|author=Steven Runciman|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades: The Kingdom of Jerusalem|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1987|isbn=9780521347716|pages=465–468|author-link=Steven Runciman}}</ref><ref name="Nicholson1973" /> ئیمپڕاتۆری بیزەنتی ئیسحاق ئەنگێلۆس نامەیەکی پیرۆزبایی بۆ سەڵاحەددین نارد بەبۆنەی ڕزگارکردنی شارەکەوە؛ لە نامەکەدا داوای لێکرد کە تەواوی کەنیسەکانی شارەکە بگەڕێنرێنەوە سەر مەزهەبی ئۆرتۆدۆکس و سەرجەم ڕێوڕەسمە مەسیحییەکان بەپێی نەریتی ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی ئەنجام بدرێن. داواکارییەکەی قبووڵ کرا، بەڵام لە ھەمان کاتدا مافی پەیڕەوانی مەزهەبەکانی تریش پارێزرا. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکان درا بە ئازادی لە کەنیسەکانیان پەرستش بکەن، و بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکانیش سپێردرا بە پاتریارکی گشتیی قوستەنتینیە.<ref name="Maher2007" /><ref name="Runciman" /> دوای ئەوە، سەڵاحەددین چوو بۆ سەر ئەو قەڵایانەی کە ھێشتا بەرگرییان دەکرد و ڕادەست نەببووبوون لەوانەش قەڵاکانی بێلڤوار، کەرەک و مۆنتریال و توانی ھەموویان دەستبەسەردا بگرێت. دواتریش دووبارە گەڕایەوە بۆ شاری سوڕ تا بۆ جاری دووەم گەمارۆی بداتەوە.<ref>{{Cite journal |last=Milwright |first=Marcus |date=2006 |title=Central and Southern Jordan in the Ayyubid Period: Historical and Archaeological Perspectives |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=16 |issue=1 |pages=1–27 |jstor=25188591}}</ref> لەو کاتەی سەڵاحەددین لە ھاوینی ساڵی ١١٨٧دا خەریکی دەستبەسەرداگرتنی بەشەکانی تری شانشینەکە بوو، ھەواڵی تێکشکانی خاچپەرستەکان لە [[جەنگی حەتین|جەنگی]] [[جەنگی حەتین|حەتین]] لە ڕێگەی جۆسکیۆسی ئەسقەفی شاری سوڕ و زیارەتکارانی ترەوە گەیشتە [[ئورووپا|ئورووپا]]. لە ئەوروپا ڕاستەوخۆ کەوتنە پلاندانان بۆ جەنگێکی نوێ؛ تەنانەت پێش ئەوەی ھەواڵی کەوتنی قودسیش بگاتە [[ڤاتیکان]]، پاپا گریگۆریی ھەشتم لە ٢٩ی تشرینی یەکەمدا مەرسومێکی بەپەلەی دەرکرد بۆ بانگەوازی جەنگ. بۆ دابینکردنی خەرجییەکانی ئەم جەنگە نوێیەش، لە [[ئینگلتەرا]] و [[فەڕەنسا]] باجێکی تایبەت لە خەڵک وەردگیرا کە بە (باجی سەڵاحەددین) ناسرابوو. سەرەنجام لە ساڵی ١١٨٩دا (ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان) بڕیاری لێدرا و دەستی پێکرد. ئەم ھەڵمەتە لە سێ سوپای گەورە و جیاواز پێکھاتبوو کە لەلایەن سێ دەسەڵاتداری سەرەکیی ئەوروپاوە سەرکردایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم|ڕیچاردی یەکەمی]] ئینگلتەرا، فیلیپی دووەمی فەڕەنسا، و فرێدریکی یەکەم، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]].<ref>{{cite book|last=Freed|first=John|title=Frederick Barbarossa: The Prince and the Myth|url=https://archive.org/details/frederickbarbaro0000free|publisher=Yale University Press|year=2016|isbn=9780300122763|location=New Haven, CT|page=[https://archive.org/details/frederickbarbaro0000free/page/482 482]}}</ref> == لە بەرهەمە ھونەری و ئەدەبییەکان == * ڕۆمانی '''''The Brethren'':''' بەشی کۆتایی ئەم ڕۆمانە (کە لەلایەن نووسەر ئەیچ. ئاڕ. ھاگاردەوە نووسراوە) باس لە ڕووداوەکانی سەردەمی ئەم گەمارۆدانە دەکات. * '''[[شانشینی بەھەشت (فیلم)|''شانشینی بەھەشت'' (فیلم)]]:''' بەشێکی سەرەکیی ئەم فیلمە سینەماییە تەرخان کراوە بۆ پیشاندانی وردەکارییەکانی گەمارۆدانی قودس. * زنجیرە درامای تورکی (سەڵاحەددینی ئەییووبی: فەتحی قودس): درامایەکی شێوێنراو و پرۆپاگەندەی تورکییە کە ھیچ بڕستێکی مێژوویی نییە. ڕۆژنامەنوسان و توێژەرانی [[کورد]] کەناڵی TRT 1ی تورکیایان تۆمەتبار کرد بەوەی سیاسەتی [[تورکاندن|تورککردنی]] سەپاندووە بەسەر کەسایەتییەکی دیاری کورددا. == سەرچاوە == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Siege of Jerusalem (1187)}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|فەلەستین}} [[پۆل:جەنگەکانی سەلاحەدینی ئەییووبی]] [[پۆل:ئورشەلیم]] [[پۆل:فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی ئورشەلیم]] qow44e64nxg4smmaum6doojmelbkbsr 1624284 1624282 2026-08-13T08:53:59Z DiyarKamaran 50583 1624284 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=گەمارۆدانی قودس|image=[[File:ChristiansBeforeSaladin.jpg|250px]]|caption=تەسلیمبوونی خاچپەرستان بە سەڵاحەددین لە قودس، وێنەکێشان لەلایەن فرانسوا گویزۆت (١٨٨٣)|date=٢٠ی ئەیلوولی – ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ ({{Age in years, months, weeks and days|month1=09|day1=20 |year1=1187|month2=10|day2=2|year2=1187}})|place=[[ئورشەلیم]]|result=ئەییوبیەکان سەرکەوتن * کەوتنی [[شانشینی قودس]]|combatant1={{flagicon image|Flag of Ayyubid Dynasty.svg|size=20px}} [[دەوڵەتی ئەییووبی]]|combatant2={{flagicon image|Blason Royaume de Jérusalem.svg|border=no|size=15px}} [[شانشینی قودس]]<br/>{{flagicon image|Cross of the Knights Hospitaller.svg|border=no|size=15px}} [[شۆڕشگێرانی ھۆسپتیلەر]]|commander1={{flagicon image|Reconstruction of the Standard of the Sultan Saladin.svg|size=20px}} [[سەلاحەدینی ئەییووبی]]|commander2={{flagicon image|Blason maison d'Ibelin.svg|border=no|size=15px}} [[بالیانی ئیبلین]]<br/>{{flagicon image|Orde van het Heilig Graf Basis.png|border=no|size=15px}} [[Patriarch Heraclius of Jerusalem| ھەرقلی قودس]]|strength1=نەزانراو، ئەگەری زۆرە لە دەوروبەری ٢٠ ھەزار پیاوی بەھێز|strength2=٤٠٠٠ پیاو|casualties1=نەزانراو|casualties2=نەزانراو|territory=[[ئورشەلیم|قودس]] ڕادەست کرا و گەڕێنرایەوە بۆ [[موسڵمان|موسڵمانان]].}} '''گەمارۆدانی شاری قودس''' لە ٢٠ی ئەیلوول تا ٢ی تشرینی یەکەمی ١١٨٧ی خایاند، کاتێک بالیان (سەرکردەی بەرگریکارانی شارەکە) شارەکەی ڕادەستی سوپای [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیووبییەکان]] بە سەرکردایەتی [[سوڵتان]] [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەڵاحەددین]] کرد. پێشتر لە ھاوینی ھەمان ساڵدا، سوپای ئەییوبی بە سەرکردایەتی سەڵاحەددین سوپای [[شانشینی قودس|شانشینەکەی]] [[جەنگی حەتین|تێکشکاندبوو]] و چەندین شاری تری ناوچەکەی داگیرکردبوو. بالیان دانوستانی لەگەڵ سەڵاحەددین کرد بۆ کڕینەوەی دەرچوونێکی ئارام و بێمەترسی بۆ زۆربەی خەڵکەکە، بەمەش شارەکە بە ئاشتیانە و بە کەمترین خوێنڕشتن ڕادەست کرا. لەگەڵ ئەوەی شاری [[ئورشەلیم|قودس]] کەوتە دەست سوپای سەڵاحەددین، بەڵام ئەمە کۆتایی بە [[شانشینی قودس]] نەھێنا؛ چونکە شوێنی پایتەختەکەیان گواستەوە، سەرەتا بۆ شاری سوڕ (باشوری لوبنان) و دواتریش دوای ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان، پایتەختەکەیان کردە شاری [[عەکا]]. مەسیحییە لاتینییەکان (کە مەسیحییە کاسۆلیکەکانی ڕۆژئاوای ئەوروپا بوون) لە ساڵی ١١٨٩دا بۆ وەڵامدانەوەی ئەم شکستە ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستانیان دەستپێکرد، کە بە جیاواز لەلایەن سێ لە دەسەڵاتدارە گەورەکانی ئەوروپاوە ڕێبەرایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم]] (پادشای [[ئینگلتەرا]])، فیلیپ ئۆگستس (پادشای [[فەڕەنسا]])، و فرێدریک باربارۆسا ([[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]]).<ref>"Kingdom of Jerusalem" 2009</ref> لە ناو قودسیشدا، سەڵاحەددین شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانانی نۆژەنکردەوە و لێبوردەییەکی گشتی بەرامبەر [[مەسیحی|مەسیحییەکان]] نیشاندا؛ بەجۆرێک ڕێگەی بە زیارەتکارانی مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و ڕۆژھەڵاتییەکان دا بە ئازادی و بێ بەرامبەر سەردانی شوێنە پیرۆزەکان بڕوات، بەڵام زیارەتکارە فڕەنگییەکان (واتە مەسیحییە [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیکەکان]]) دەبوو باج بدەن بۆ چوونەژوورەوە. ھەروەھا بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکان لە شارەکەدا سپێردرا بە پاتریارکی کۆنستانتینۆپڵ (گەورەپیاوی ئایینی کەنیسەی ئۆرسۆدۆکس).<ref>{{Cite web |date=2012-04-02 |url=https://www.history.com/articles/saladin |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en |title=Saladin - Background, Crusades & Facts}}</ref> == پێشینەی ڕووداوەکان == [[شانشینی قودس]]، کە بەھۆی ململانێ و ناکۆکییە ناوخۆییەکانییەوە پەکیکەوتبوو، لە ٤ی تەممووزی ١١٨٧ لە [[جەنگی حەتین]] دا تووشی شکستێکی گەورە بوو. لە ئەنجامی ئەم جەنگەدا، زۆربەی میر و گەورەپیاوانی [[مەسیحی|خاچپەرستەکان]]—لە سەروویانەوە «گای»ی پادشای شانشینەکە کەوتنە دەست سوپای ئەییووبییەکان و بوونە دیل؛ لە بەرامبەریشدا ھەزاران دیل و کۆیلەی [[موسڵمان]] ئازاد کران.<ref>{{cite book|last=Regan|first=Geoffrey|url=https://books.google.com/books?id=-pIOAAAAQAAJ&pg=PA135|title=Saladin and the Fall of Jerusalem|publisher=Croom Helm|year=1987|isbn=9780709942085|page=135}}</ref><ref>{{cite book|last=Tyerman|first=Christopher|url=https://books.google.com/books?id=ULDUopVCVPoC&pg=PA230|title=God's War: A New History of the Crusades|publisher=Harvard University Press|year=2006|isbn=9780674023871|page=230|author-link=Christopher Tyerman}}</ref><ref>{{cite book|last=Nicolle|first=David|url=https://books.google.com/books?id=homJ22nhCBMC&pg=PA73|title=Knights of Jerusalem: The Crusading Order of Hospitallers 1100–1565|publisher=Bloomsbury USA|year=2008|isbn=9781846030802|page=73}}</ref> تا ناوەڕاستی مانگی ئەیلوول، سوڵتان سەڵاحەددین توانی یەک بە دوای یەک شارەکانی [[عەکا]]، [[نابلوس]]، [[یافا]]، تۆرۆن، سەیدا، [[بەیرووت]] و [[ئەشکەلۆن]] بگرێت. دواتر ڕزگاربووانی جەنگەکە و ئاوارە مەسیحییەکان پەنایان برد بۆ شاری سوڕ، کە تاقە شار بوو توانی بەرگری لە خۆی بکات لەبەرامبەر سەڵاحەددیندا، ئەویش بەھۆی گەیشتنی کۆنرادی مۆنتفێرات لەکاتی خۆی (سەرکردەیەکی سەربازی لێھاتوو کە بەرگری شارەکەی ڕێکخستەوە). == بارودۆخی قودس == لە شاری سوڕ، بالیان داوای لە سەڵاحەددین کرد ڕێگەی پێ بدات بچێتە قودس بۆ ھێنانەوەی (ماریا کۆمنێن)ی ھاوسەری (کە شاژنی پێشووی قودس بوو) و بنەماڵەکەی. سەڵاحەددین داواکارییەکەی قبووڵ کرد بەو مەڕجەی بالیان چەک بەرامبەری ھەڵنەگرێت و تەنیا یەک ڕۆژ لە قودس بمێنێتەوە؛ بەڵام کاتێک گەییشتە شارەکە، ھەرقلی پاتریارکی قودس (گەورەی کەنیسە)، سیبیلای شاژن و تەواوی دانیشتووانی شارەکە تکایان لێکرد سەرکردایەتی بەرگریکردنی شارەکە بگرێتە دەست. ھەرقل جەختی لەوە کردەوە کە مانەوەی لەپێناو پاراستنی ئایینی مەسیحییەتدا ئەرکێکی ڕەوایە، بۆیە بڕیاری دا لەو سوێندەی بە سەڵاحەددینی دابوو بێبەریی بکات و عەفوی بکات؛ بالیانیش داواکەیانی پەسەند کرد. بالیان لە ڕێگەی شاندێک لە کەسایەتی و نوێنەرانی شارەکەوە پەیامی بڕیارەکەی خۆی بۆ سەڵاحەددین نارد لە [[ئەشکەلۆن]]؛ شاندەکە داواکارییەکانی سوڵتانیان بۆ ڕادەستکردنی قودس بە ئاشتیانە ڕەتکردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، سەڵاحەددین بە ڕەوشتبەرزییەوە، پاسەوانی تایبەتی دابین کرد تا ماریا و منداڵەکانی و تەواوی بنەماڵەکەیان بە سەلامەتی بگەیەنرێنە شاری [[تەرابلوس]]. وەک [[ئیبن ئەسیر جەزەری|ئیبن ئەسیری]] مێژوونووس ئاماژەی پێ دەکات، لەبەر ئەوەی بالیان بەرزترین میر بوو کە لە ناو قودسدا مابووەوە، لەلایەن موسڵمانانەوە وەک کەسێک دەبینرا کە پێگەی “تا ڕادەیەک ھاوتا بوو لەگەڵ پادشادا”.<ref>Ibn Al-Athir, D.S. Richards trans, Vol. II, 330–331</ref> بالیان بارودۆخی ناو قودسی بە زۆر سەخت و وێران دی. شارەکە ئاخندرابوو لەو ئاوارانەی لە دەست فەتحەکانی سەڵاحەددین ڕایانکردبوو و ڕۆژانەش خەڵکی زیاتر دەھاتن. لە تەواوی شارەکەدا کەمتر لە ١٤ سوارچاکی کارامە و ڕاھێنراو ھەبوون، بۆیە بالیان بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە، ٦٠ کەسی لە شاگردە سوارچاکەکان (ئەوانەی ھێشتا لە ژێر مەشقدا بوون) و کەسایەتییە دیارەکانی شارەکە بەرزکردەوە بۆ پلەی سوارچاک. ھەروەھا بە کۆگاکردنی بڕێکی زۆر لە خۆراک و کۆکردنەوەی پارەی پێویست، شارەکەی بۆ ئەو گەمارۆدانە چاوەڕوانکراوە ئامادە کرد. لەلایەکی ترەوە، سوپای [[شام]] و [[میسر]] لەژێر ڕکێفی سەڵاحەددیندا کۆبوونەوە و دوای گرتنی شارەکانی عەکا، یافا و قەیسەرییە (سەرەڕای ئەوەی نەیتوانی شاری سوڕ بگرێت)، سوڵتان لە ٢٠ی ئەیلوولدا گەییشتە بەردەم دیوارەکانی قودس.<ref name="Malcolm and Lyons, 272">Malcolm and Lyons, 272</ref> == داگیکردن و فەتحکردنی شارەکە == دوای چاودێری دەوروبەری شارەکە، سوپای سەڵاحەددین لە بەرامبەر بورجی داوود و دەروازەی [[دیمەشق]] (دەروازەی عامود) جێگیر بوون.<ref name="Malcolm and Lyons, 272" /> تیرھاوێژەکانی سەڵاحەددین بەبەردەوامی سەر دیوار و بارووکەکانی شارەکەیان تیرباران دەکرد. تاوەرەکانی گەمارۆدان (تاوەرێکی دارینی بەرز و چەند نھۆمی بوو کە لەسەر تایە دروست دەکرا، لە کاتی جەنگەکانی سەدەی ناوەڕاستدا بەرەو دیواری قەڵا و شارەکان ئاژۆ دەخران) ڕەوانەی لای دیوارەکان دەکران، بەڵام بەرگریکاران ھەر جارێک تێکیان دەشکاندن و پاشەکشەیان پێ دەکردن. بۆ ماوەی شەش ڕۆژ شەڕ و پێکدادانی بەردەوام بەڕێوەچوو، بەبێ ئەوەی ئەنجامێکی ئەوتۆی ھەبێت؛ سوپای سەلاحەدین دوای ھەر ھێرشێک تووشی زیانێکی گیانیی زۆر دەبوون. لە ٢٦ی ئەیلوولدا، سەڵاحەددین سەربازگەکەی گواستەوە بۆ بەشێکی تری ناوچەکە لەسەر کێوی زەیتوون، کە ھیچ دەروازەیەکی سەرەکیی لێ نەبوو تا خاچپەرستەکان بتوانن ھێرشی پێچەوانەی لێوە بکەن. دیوارەکان بە بەردەوامی بە ئامێرەکانی گەمارۆدان، [[مەنجەنیق]]، بەردھاوێژ، ئاگری یۆنانی، کەوانەی قورس و تیر دەکوتران. لە ئەنجامدا، ژێر بەشێک لە دیوارەکە ھەڵکۆڵدرا و لە ٢٩ی ئەیلوولدا داڕما و ڕووخا. خاچپەرستەکان نەیاندەتوانی سەربازانی سەڵاحەددین لەو کەلێنەی لە دیوارەکەدا دروست ببوو بەرەو دواوە بپاشەکشێنن، موسڵمانانیش لەلای خۆیانەوە نەیاندەتوانی لەو درزەوە بچنە ناو شارەکەوە. زۆری پێ نەچوو، تەنیا چەند دە دانە سوارچاک و ژمارەیەکی زۆر کەم لە سەربازان بۆ بەرگریکردن لە دیوارەکە مانەوە؛ چونکە تەنانەت بە بەڵێندانی پاداشت و بڕە پارەیەکی خەیاڵیش، ھیچ کەسێکی تر ئامادە نەبوو بێتە پێشەوە بۆ شەڕکردن.<ref>{{Cite web |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |title=Internet History Sourcebooks Project}}</ref> خەڵکی سڤیل و دانیشتووانی شارەکە لە نائومێدییەکی زۆر قووڵدا بوون و ورەیان بەتەواوی ڕووخابوو. بەپێی دەقێک کە پێدەچێت لەلایەن ئێرنۆل (یەکێک لە سوارچاکەکانی بالیان) لە مێژووی کۆنی فەڕەنسیی “ویلیامی تەور”دا نووسرابێت، پیاوانی ئایینی ڕێپێوانێکی بەکۆمەڵیان بە پێی پەتی لە دەوری دیوارەکانی شارەکەدا کرد؛ ئەمەش ڕێک ھاوشێوەی ئەو ڕێپێوانە بوو کە پیاوانی ئایینی لە یەکەم ھەڵمەتی خاچپەرستیدا لە ساڵی ١٠٩٩ لە دەرەوەی دیوارەکان ئەنجامیان دابوو بۆ پاڕانەوە لە خودا. دەقەکە ھەروەھا ئاماژە بەوە دەکات کە لە گردی کالڤاری (ئەو شوێنەی بە باوەڕی مەسیحییەکان [[عیسا|عیسای]] لێ لە خاچ دراوە)، ژنان منداڵەکانیانیان تا ژێر چەناگەیان دەخستەناو دەفری گەورەی پڕ لە ئاوی ساردەوە و پاشان قژیان دەبڕین. ئەم جۆرە ڕێوڕەسمانە وەک جۆرێک لە تۆبەکردن و خۆسزادان بوون بە مەبەستی ئەوەی تووڕەیی و غەزەبی خودا لەسەر شارەکە دوور بخەنەوە. بەڵام وەک لە کۆتایی دەقەکەدا ھاتووە، نووسەرەکە ھۆکاری وەڵامنەدانەوەی خودا بۆ نزاكانیان دەخاتە ڕوو و دەڵێت: "...پەروەردگارمان بە ڕەوای نەبینی گوێ لەو پاڕانەوە و دەنگەدەنگەی ناو شارەکە بگرێت. چونکە بۆنی پیسی داوێنپیسی (زینا)، زیادەڕەویی قێزەون (ڕابواردنی لەڕادەبەدەر) و گوناھی دژ بە سروشت، ڕێگەی نەدەدا نزا و پاڕانەوەکانیان بەرز ببێتەوە بۆ لای خودا."<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, 58–59</ref> ئەم بڕگەیە زۆر بە ڕوونی ئەوە پیشان دەدات کە مەسیحییەکانی ناو شارەکە شکستی خۆیان نەک تەنیا بە ھۆکاری سەربازی، بەڵکو وەک سزایەکی ئیلاھی بەھۆی گوناھ و خراپەکارییەکانی ناو کۆمەڵگەکەی خۆیانەوە دەبینی، بۆیە پێیان وابووە نزاکانیان گیرا نابێت. لە کۆتایی مانگی ئەیلوولدا، بالیان لەگەڵ شاندێکدا چووە دەرەوەی شار بۆ دیداری سوڵتان سەڵاحەددین تا پێشنیازی خۆدەستەوەدانی شارەکەی بخاتە ڕوو.<ref>Edbury, 60</ref> سەڵاحەددین بە بالیانی گوت کە ئەو سوێندی خواردووە شارەکە بە زەبری ھێز بگرێت و تەنیا خۆدەستەوەدانی بێمەرج قبووڵ دەکات. ھەروەھا سەڵاحەددین بەبیری ھێنایەوە کە ئاڵاکەی لەسەر دیواری شارەکە ھەڵکراوە (ئاماژە بۆ ئەوەی شارەکە لەسەر لێواری کەوتنە)، ئەگەرچی سوپاکەی پاشەکشەیان پێ کرابوو. لە بەرامبەردا، بالیان ھەڕەشەیەکی سەختی کرد و گوتی ئەگەر بە ئاشتیانە ڕێنەدەن مەسیحییەکان شارەکە بەجێبێڵن، بەرگریکاران شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانان (وەک [[مزگەوتی ئەقسا]] و [[قوبەتولسەخرە]]) تێکدەدەن، ژن و منداڵەکانی خۆیان و ٥,٠٠٠ کۆیلە و دیلە موسڵمانەکان دەکوژن، و سەرجەم سامان و سەروەت و گەنجینەی خاچپەرستەکان دەسووتێنن تا ھیچ شتێک بۆ موسڵمانان نەمێنێتەوە.<ref>Malcolm and Lyons, 274–276</ref> سەڵاحەددین، کە دەیویست شارەکە بە کەمترین خوێنڕشتن بگرێتەوە، ڕازی بوو خاچپەرستەکان بێ شەڕکردن بكشێنەوە، بەڵام بەو مەرجەی فدیە (بڕە پارەیەک بۆ کڕینەوەی ئازادییان) بدەن: ١٠ دینار بۆ پیاوان، ٥ دینار بۆ ژنان و ٢ دینار بۆ منداڵان، و ئەوانەی نەیانتوانیبا ئەو پارەیە بدەن دەبوونە کۆیلە. بالیان پێی گووت کە نزیکەی ٢٠,٠٠٠ کەس لە ناو شارەکەدا ھەن کە ھەژارن و بە ھیچ جۆرێک توانای دانی ئەو پارەیەیان نییە. سەڵاحەددین پێشنیازی کرد کە بە کۆی گشتی ١٠٠,٠٠٠ دینار بدرێت بۆ ئازادکردنی تەواوی ئەو ٢٠,٠٠٠ کەسە، بەڵام بالیان ڕوونی کردەوە کە دەسەڵاتدارانی مەسیحی بە ھیچ شێوەیەک ناتوانن بڕە پارەیەکی وا کۆبکەنەوە. لە کۆتاییدا بالیان پێشنیازی کرد کە ٧,٠٠٠ کەس لەو ھەژارانە لە بەرامبەر ٣٠,٠٠٠ دیناردا ئازاد بكرێن، سەڵاحەددینیش بەم پێشنیازە ڕازی بوو.<ref>{{Cite book|last1=Runciman|first1=Steven|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades|publisher=CUP Archive|year=1987|isbn=9780521347716}}</ref> == ئەنجام == [[پەڕگە:BalianofIbelin1490.jpg|وێنۆک|505x505پیکسڵ|«بالیانی ئیبلین شاری قودس ڕادەستی سەڵاحەددین دەکات»؛ وێنەیەکە لە پەڕتووکی مێژوویی ''«''پەڕینەوەکانی فەرەنسییەکان بۆ ئەودیوی دەریا دژی تورک و ساراسین و مۆرەکان''»''، دەوروبەری ساڵی ١٤٩٠ی زایینی.]] لەسەر فەرمانی بالیان، خاچپەرستەکان لە ٢ی ئۆکتۆبەر شارەکەیان ڕادەست سوپای سەڵاحەددین کرد. دەستبەسەرداگرتن و وەرگرتنەوەی شارەکە بە شێوەیەکی ئاشتییانە بەڕێوەچوو، بەتایبەت کاتێک بەراورد دەکرێت بەو [[گەمارۆدانی ئورشەلیم (١٠٩٩)|گەمارۆدانە خوێناوییەی]] خاچپەرستەکان لە ساڵی ١٠٩٩دا ئەنجامیان دا. بالیان لە گەنجینەی شارەکەوە ٣٠,٠٠٠ دیناری دا بۆ ئازادکردنی ٧,٠٠٠ کەس لەوانەی توانای دانی فدیەیان نەبوو. لەلایەکی ترەوە، ئەو [[خاچ|خاچە]] زێڕینە گەورەیەی خاچپەرستەکان لەسەر [[قوبەتولسەخرە]] دایاننابوو ھێنرایە خوارەوە، و سەڵاحەددین تەواوی ئەو دیلە موسڵمانانەی ئازاد کرد کە لای خاچپەرستەکان بوون؛ بەپێی وتەی زانای کورد [[بەھائەدین ئیبن شەداد]]، ژمارەی ئەو دیلە موسڵمانانە نزیکەی ٣,٠٠٠ کەس بوو. سەڵاحەددین ڕێگەی دا بە زۆرێک لە ژنە ناودار و ئەشرافەکانی شارەکە بەبێ دانی ھیچ فدیەیەک شارەکە بەجێبھێڵن. بۆ نموونە، ڕێگە بە ماریای شاژنی بێوەژن (ھاوسەری پادشای پێشوو) درا لەگەڵ یاوەرەکانی بڕوات، بە ھەمان شێوەش بۆ سیبیلای شاژن. ھەروەھا سەڵاحەددین گەرەنتی ئاسایشی ڕێگەی بۆ سیبیلا دابین کرد تاوەکو لە شاری [[نابلوس]] سەردانی پادشا (گای)ی ھاوسەری بکات کە وەک [[دیلی شەڕ]] لای موسڵمانان دەستبەسەر بوو. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکانی شارەکە درا لە قودسدا بمێننەوە، ھەروەھا ڕێگە بە [[جوو|جووەکانیش]] درا بگەڕێنەوە و نیشتەجێ ببنەوە.{{sfn|Scharfstein|Gelabert|1997|p=145}} ئەو مەسیحییانەی ڕەگەزیان دەگەڕایەوە سەر خاچپەرستە ئەوروپییەکان، ڕێگەیان پێدرا لەگەڵ کەرستە و سامانەکەیاندا لە ڕێگایەکی ئارامەوە لە شاری [[عەکا|عەکاوە]] قودس بەرەو ناوچەکانی تر بەجێبھێڵن، بە مەرجی دانی ١٠ دینار وەک فدیە. [[عادل سەیفەدین ئەحمەد|عادلی]] برای سەڵاحەددین بە بینینی ئەو دیمەنە کاریگەر بوو، بۆیە وەک پاداشتی خزمەتەکانی لە شەڕدا داوای ١,٠٠٠ دیلی لە سەڵاحەددین کرد؛ سەڵاحەددین داواکەی قبووڵ کرد و عادلیش ڕاستەوخۆ ھەموویانی ئازاد کرد. ھەرقل کاتێک ئەمەی بینی، داوای لە سەڵاحەددین کرد چەند دیلێکی پێ ببەخشێت تا ئازادیان بکات؛ ٧٠٠ دیلی پێدرا و بۆ بالیانیش ٥٠٠ دیل درا، ھەردووکیشیان تەواوی ئەو دیلانەیان ئازاد کرد. بە فەرمانی سەڵاحەددین، تەواوی بەساڵاچووان کە توانای دانی فدیەیان نەبوو ئازاد کران و ڕێگەیان پێدرا شارەکە بەجێبھێڵن. دواتر سەڵاحەددین بە داوای [[موزەفەرەدین کۆکبری]] ١,٠٠٠ دیلی تریشی ئازاد کرد، دوای ئەوەی ناوبراو ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو دیلانە خەڵکی زێدی خۆین لە شاری [[ڕحا|ئورفا]]. بۆ کۆنترۆڵکردنی پرۆسەی دەرچوونی خەڵکەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا دەروازەکانی شارەکە دابخرێن. لەسەر ھەر دەروازەیەک فەرماندەیەک جێگیر کرا تا چاودێری جووڵەی خاچپەرستەکان بکەن و دڵنیا ببنەوە لەوەی تەنیا ئەوانە شارەکە بەجێدەھێڵن کە فدیەکەیان داوە. دواتریش سەڵاحەددین ھەندێک لە ئەفسەرەکانی ڕاسپارد تا دەستەبەری گەیشتنی سەلامەتی خاچپەرستەکان بکەن بۆ ناوچە مەسیحییەکان. لە بەرامبەردا، ١٥,٠٠٠ کەس لەوانەی نەیانتوانی فدیەکە بدەن، لە سەلتەنەتی ئەییووبیدا وەک کۆیلە فرۆشران. بەپێی وتەی عیمادەدینی ئەسفەھانی، ٧,٠٠٠ کەسیان پیاو بوون و ٨,٠٠٠ کەسەکەی تریان ژن و منداڵ بوون.<ref>{{cite book|author=Malcolm Cameron Lyons, D.E.P. Jackson|url=https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC&q=al+adil+jerusalem+8%2C000+women&pg=PA277|title=Saladin: The Politics of the Holy War|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1984|isbn=9780521347716|page=277}}</ref> لەسەر فەرمانی بالیان، دانیشتووانە ئازادکراوەکان (ئەوانەی فدیەکەیان دابوو) لە سێ کاروانی جیاوازدا، کە ٥٠ سوارچاکی سوپای سەڵاحەددین یاوەری دەکردن، کەوتنە ڕێ بۆ جێھێشتنی شارەکە. [[سوارچاکانی پەرستگا]] و ھۆسپیتالەرەکان سەرکردایەتیی دوو کاروانی یەکەمیان دەکرد، لە کاتێکدا بالیان و پاتریارک سەرکردایەتیی کاروانی سێیەمیان دەکرد. دواتر بالیان لە ئیمارەتی تەرابلوس گەیشتەوە بە ھاوسەر و بنەماڵەکەی. ئاوارەکان سەرەتا گەیشتنە شاری سوڕ، بەڵام کۆنرادی مۆنتفێرات تەنیا ڕێگەی دا بەو پیاوانەی توانای شەڕیان ھەبوو بچنە ناو شارەکەوە. ئاوارەکانی تر ڕوویان لە ئیمارەتی تەرابلوس کرد کە لەژێر دەسەڵاتی خاچپەرستەکاندا بوو؛ بەڵام لەوێش ڕێگەیان پێ نەدرا بچنە ناو شارەکەوە و لەلایەن دەستەی جەردە و ڕێگرەکانی ناو شارەکەوە کەلوپەل و سامانەکەیان تاڵان کرا. زۆربەی ئاوارە کەمتر دەستڕۆیشتوو و ھەژارەکان بەرەو ناوچەکانی [[ئەرمەنستان]] و ئەنتاکیە کەوتنەڕێ و دواتر توانییان بە سەرکەوتوویی بچنە ناو شاری [[ئەنتاکیا|ئەنتاکیەوە]]. ئاوارەکانی تریش لە [[ئەشکەلۆن|ئەشکەلۆنەوە]] بەرەو [[ئەسکەندەریە]] ڕایانکرد؛ لەوێ لە سەربازگە و پەناگەی کاتییدا حەواندرانەوە و ڕەفتارێکی زۆر میواندۆستانەیان لەلایەن بەرپرسان و ڕوودارەکانی شارەکەوە بەرامبەر کرا. دواتر لە ئاداری ساڵی ١١٨٨دا، سەرکەوتنە سەر ئەو کەشتییە [[ئیتاڵی|ئیتالییانەی]] لە [[پیزا]]، [[جەنەوا]] و [[ڤێنیز|ڤێنیزەوە]] گەیشتبوون. سەرەتا کاپتنی کەشتییەکان ئامادە نەبوون ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان ببەن، چونکە نە ھیچ کرێیەکیان پێ دەدرا و نە خۆراک و پێداویستیی بەشی ئەو ھەموو ئاوارەیەیان ھەبوو. بەڵام والیی ئەسکەندەریە کە پێشتر لەبەر نەدانی باج دەستی بەسەر سەوڵی کەشتییەکانیاندا گرتبوو ڕەتی کردەوە مۆڵەتی ڕۆیشتنیان پێ بدات تا ئەو کاتەی ڕازی دەبن ئاوارەکان لەگەڵ خۆیان بگوێزنەوە. لە کۆتاییدا کاپتنەکان ناچار بوون ڕازی بن، بەڵام پێش ئەوەی ڕێبکەون سوێندیان پێ خورا کە ڕەفتاری شایستەیان لەگەڵ بکەن و بە سەلامەتی بیانگەیەننە جێگەی مەبەست.<ref name="Nicholson1973">{{cite book|author=Robert Lawrence Nicholson|url=https://books.google.com/books?id=R9QUAAAAIAAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PA174|title=Joscelyn III and the Fall of the Crusader States: 1134–1199|publisher=[[Brill Publishers]]|year=1973|isbn=9789004036765|pages=174–175}}</ref><ref>{{cite book|author=W.B. Bartlett|url=https://books.google.com/books?id=mCg7AwAAQBAJ&q=jerusalem+three+columns+balian+crusade&pg=PT196|title=Downfall of the Crusader Kingdom|publisher=[[The History Press]]|year=2011|isbn=9780752468075|page=196}}</ref> دوای ڕادەستکردنی شارەکە، سەڵاحەددین فەرمانی دا [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز|کڵێسای قیامەت]] بۆ ماوەی سێ ڕۆژ دابخرێت تاوەکو بڕیار لەسەر چارەنووسی دەدات. ھەندێک لە ڕاوێژکارەکانی پێشنیازیان کرد کەنیسەکە وێران بکات تاوەکو سەرنجی مەسیحییەکان بۆ سەر قودس بەتەواوی کۆتایی پێبێت. بەڵام زۆربەی ڕاوێژکارەکانی پێیان ووت دەستکاری کەنیسەکە نەکات، چونکە زیارەتی مەسیحییەکان بەھۆی پیرۆزیی شوێنەکەوە ھەر بەردەوام دەبێت؛ ھەروەھا ھەڵوێستی خەلیفە [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتتابیان]] بەبیر ھێنایەوە کاتێک دوای [[فەتحی قودس (٦٣٦-٦٣٧)|ئازادکردنی شارەکە]] ڕێگەی دا کەنیسەکە لەدەستی مەسیحییەکاندا بمێنێتەوە. لە کۆتاییدا سەڵاحەددین بڕیاری دا کەنیسەکە وێران نەکات و ڕایگەیاند کە ھیچ مەبەستێکی نییە ڕێگری لە زیارەتکارانی مەسیحی بگرێت؛ بۆیە دوای سێ ڕۆژەکە بە فەرمانی ئەو دووبارە کرایەوە. ڕێگە بە زیارەتکارە ئەوروپییەکان درا لە بەرامبەر دانی ڕەسمێکدا (باجێک) بچنە ناو کەنیسەکەوە. بۆ جێگیرکردنی سەروەریی موسڵمانان بەسەر قودسدا، زۆرێک لە شوێنە پیرۆزەکان بە دیارترینیان [[مزگەوتی ئەقسا]] بە ئاوی گوڵ (گوڵاو) شۆردران و پاکژ کرانەوە. کەلوپەل و نیشانە مەسیحییەکان لە ناو مزگەوتەکە لادران و بە فەرشی ڕەسەنی ڕۆژھەڵاتی ڕاخرا، دیوارەکانیشی بە چلچرا و ئایەتەکانی [[قورئان]] ڕازێنرانەوە و ڕووناک کرانەوە. ڕێگە بە مەسیحییە [[ئۆرتۆدۆکس]] و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] درا لە شارەکەدا بمێننەوە و بە ئازادی پەرستشەکانیان ئەنجام بدەن. سەبارەت بە [[قیبتی|قیبتییەکان]] کە پێشتر لەلایەن شانشینی خاچپەرستی قودسەوە ڕێگەی پێنەدەدرا بچنە شارەکەوە (چونکە بە بێبڕوا و بیدعەکار دەژمێردران)، سەڵاحەددین بەبێ ھیچ باجێک ڕێگەی پێدان بچنە ناو قودسەوە، چونکە وەک ڕایەت و ھاووڵاتی دەسەڵاتی خۆی سەیری دەکردن. ئەو شوێنە پەرستشانەی قیبتییەکان کە پێشتر لەلایەن خاچپەرستەکانەوە دەستیان بەسەردا گیرابوو، گەڕێنرانەوە بۆ قەشە قیبتییەکان. ھەروەھا ڕێگەیان پێدرا سەردانی کەنیسەی قیامەت و شوێنە پیرۆزەکانی تر بکەن. مەسیحییە حەبەشییەکانیش ([[ئیتیۆپیا|ئەسیوبییەکان]]) ڕێگەیان پێدرا بەبێ دانی ھیچ ڕەسم و باجێک سەردانی شوێنە پیرۆزەکانی قودس بکەن.<ref name="Maher2007">{{cite book|author=Maher Abu-Munshar|url=https://books.google.com/books?id=kT0BAwAAQBAJ&pg=PA152|title=Islamic Jerusalem and its Christianity: A History of Tolerance and Tensions|publisher=[[I.B. Tauris]]|year=2007|isbn=9780857713827|pages=152–158}}</ref><ref name="Runciman">{{cite book|author=Steven Runciman|url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466|title=A History of the Crusades: The Kingdom of Jerusalem|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1987|isbn=9780521347716|pages=465–468|author-link=Steven Runciman}}</ref><ref name="Nicholson1973" /> ئیمپڕاتۆری بیزەنتی ئیسحاق ئەنگێلۆس نامەیەکی پیرۆزبایی بۆ سەڵاحەددین نارد بەبۆنەی ڕزگارکردنی شارەکەوە؛ لە نامەکەدا داوای لێکرد کە تەواوی کەنیسەکانی شارەکە بگەڕێنرێنەوە سەر مەزهەبی ئۆرتۆدۆکس و سەرجەم ڕێوڕەسمە مەسیحییەکان بەپێی نەریتی ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی ئەنجام بدرێن. داواکارییەکەی قبووڵ کرا، بەڵام لە ھەمان کاتدا مافی پەیڕەوانی مەزهەبەکانی تریش پارێزرا. ڕێگە بە مەسیحییە ڕەسەنەکان درا بە ئازادی لە کەنیسەکانیان پەرستش بکەن، و بەڕێوەبردنی کاروباری مەسیحییەکانیش سپێردرا بە پاتریارکی گشتیی قوستەنتینیە.<ref name="Maher2007" /><ref name="Runciman" /> دوای ئەوە، سەڵاحەددین چوو بۆ سەر ئەو قەڵایانەی کە ھێشتا بەرگرییان دەکرد و ڕادەست نەببووبوون لەوانەش قەڵاکانی بێلڤوار، کەرەک و مۆنتریال و توانی ھەموویان دەستبەسەردا بگرێت. دواتریش دووبارە گەڕایەوە بۆ شاری سوڕ تا بۆ جاری دووەم گەمارۆی بداتەوە.<ref>{{Cite journal |last=Milwright |first=Marcus |date=2006 |title=Central and Southern Jordan in the Ayyubid Period: Historical and Archaeological Perspectives |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=16 |issue=1 |pages=1–27 |jstor=25188591}}</ref> لەو کاتەی سەڵاحەددین لە ھاوینی ساڵی ١١٨٧دا خەریکی دەستبەسەرداگرتنی بەشەکانی تری شانشینەکە بوو، ھەواڵی تێکشکانی خاچپەرستەکان لە [[جەنگی حەتین|جەنگی]] [[جەنگی حەتین|حەتین]] لە ڕێگەی جۆسکیۆسی ئەسقەفی شاری سوڕ و زیارەتکارانی ترەوە گەیشتە [[ئورووپا|ئورووپا]]. لە ئەوروپا ڕاستەوخۆ کەوتنە پلاندانان بۆ جەنگێکی نوێ؛ تەنانەت پێش ئەوەی ھەواڵی کەوتنی قودسیش بگاتە [[ڤاتیکان]]، پاپا گریگۆریی ھەشتم لە ٢٩ی تشرینی یەکەمدا مەرسومێکی بەپەلەی دەرکرد بۆ بانگەوازی جەنگ. بۆ دابینکردنی خەرجییەکانی ئەم جەنگە نوێیەش، لە [[ئینگلتەرا]] و [[فەڕەنسا]] باجێکی تایبەت لە خەڵک وەردگیرا کە بە (باجی سەڵاحەددین) ناسرابوو. سەرەنجام لە ساڵی ١١٨٩دا (ھەڵمەتی سێیەمی خاچپەرستان) بڕیاری لێدرا و دەستی پێکرد. ئەم ھەڵمەتە لە سێ سوپای گەورە و جیاواز پێکھاتبوو کە لەلایەن سێ دەسەڵاتداری سەرەکیی ئەوروپاوە سەرکردایەتی دەکرا: [[ڕیچاردی یەکەم|ڕیچاردی یەکەمی]] ئینگلتەرا، فیلیپی دووەمی فەڕەنسا، و فرێدریکی یەکەم، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]].<ref>{{cite book|last=Freed|first=John|title=Frederick Barbarossa: The Prince and the Myth|url=https://archive.org/details/frederickbarbaro0000free|publisher=Yale University Press|year=2016|isbn=9780300122763|location=New Haven, CT|page=[https://archive.org/details/frederickbarbaro0000free/page/482 482]}}</ref> == لە بەرهەمە ھونەری و ئەدەبییەکان == * ڕۆمانی '''''The Brethren'':''' بەشی کۆتایی ئەم ڕۆمانە (کە لەلایەن نووسەر ئەیچ. ئاڕ. ھاگاردەوە نووسراوە) باس لە ڕووداوەکانی سەردەمی ئەم گەمارۆدانە دەکات. * '''[[شانشینی بەھەشت (فیلم)|''شانشینی بەھەشت'' (فیلم)]]:''' بەشێکی سەرەکیی ئەم فیلمە سینەماییە تەرخان کراوە بۆ پیشاندانی وردەکارییەکانی گەمارۆدانی قودس. * زنجیرە درامای تورکی (سەڵاحەددینی ئەییووبی: فەتحی قودس): درامایەکی شێوێنراو و پرۆپاگەندەی تورکییە کە ھیچ بڕستێکی مێژوویی نییە. ڕۆژنامەنوسان و توێژەرانی [[کورد]] کەناڵی TRT 1ی تورکیایان تۆمەتبار کرد بەوەی سیاسەتی [[تورکاندن|تورککردنی]] سەپاندووە بەسەر کەسایەتییەکی دیاری کورددا. == سەرچاوە == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Siege of Jerusalem (1187)}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|فەلەستین}} [[پۆل:جەنگەکانی سەلاحەدینی ئەییووبی]] [[پۆل:ئورشەلیم]] [[پۆل:فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی فەلەستین]] [[پۆل:مێژووی ئورشەلیم]] lm1nbkekfmbdu07lz6lngctyces98u7 0 213016 1623944 1347531 2026-08-12T16:33:08Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (زمان-کۆلکە، کەنەدا-کۆلکە) 1623944 wikitext text/x-wiki {{تێک نەچێ|ئینوکتیتوتی ڕۆژئاوایی کەنەدا}} {{Infobox language|name=ئینوکتیتوت|altname=ئینوکتیتوتی ڕۆژھەڵاتی کەنەدا|nativename={{lang|iu-Cans|ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ}}, ''{{lang|iu|inuktitut}}''|map=Inuktitut dialect map.svg|mapcaption=بڵاوبوونەوەی زمانەکانی ئینویت لە سەرانسەری جەمسەری باکوور، زاراوەی ڕۆژھەڵاتی ئینوکتیتوت ئەوانەن کە ڕەنگیان شین و تۆخن (لە باشووری [[دوورگەی بافین]])، سوور و پەمەیی، و قاوەیی لە باکووری ڕۆژئاوای گرینلاند.|states=کەنەدا، وویلایەتە یەکگترووەکان|region=[[ناوچەکانی باکووری خۆراوای کەنەدا]]، [[نوناستیڤەنت]] ([[نیوفاندلەند و لابرادۆر]])، [[نوناڤیک]] ([[کێبێک]])، [[نوونڤووت]]، [[ئالاسکا]]|speakers=٣٩,٤٧٥|date=سەرژمێری ٢٠١٦|ref=<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/as-sa/98-200-x/2016022/98-200-x2016022-eng.cfm|سەردێڕ=Census in Brief: The Aboriginal languages of First Nations people, Métis and Inuit|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[Statistics Canada]]|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}</ref>|speakers2=٣٥,٢١٥ (٢٠١٦)<ref name="2016census" />|familycolor=ئەسکیمۆ–ئالیوت|fam2=[[Eskimo languages|ئەسکیمۆ]]|fam3=[[Inuit languages|ئینیوت]]|dia1=[[Qikiqtaaluk nigiani]] (باشووری بافین)|dia2=[[Nunavimmiutitut]] (کێبێک)|dia3=[[ئینوتیتوت]] (لابرادۆر)|dia4=[[ئینوکتون]] (تولێ)|script=[[شێوە نوسینی ئینوکتیتوت]]، [[ھێڵکاری ئینوکتیتوت]]، [[ئەلفوبێی لاتین|لاتین]]|nation=[[نوونڤووت]]<br />[[ناوچەکانی باکووری خۆراوای کەنەدا]]|minority=[[کێبێک]] ([[نوناڤیک]])<br />[[نیوفاندلەند و لابرادۆر]] ([[نوناستیڤاوت]])<br />[[یوکۆن]] ([[Inuvialuit Settlement Region]])|agency=[[Inuit Tapiriit Kanatami]] and various other local institutions.|iso1=iu|iso2=iku|iso3=iku|iso3comment=Inuktitut|lc1=ike|ld1=Eastern&nbsp;Canadian&nbsp;Inuktitut|lc2=ikt|ld2=[[Inuinnaqtun]]|lingua=60-ABB|notice=IPA}} '''ئینوکتیتوت''' ({{IPAc-en|ɪ|ˈ|n|ʊ|k|t|ᵻ|t|ʊ|t}}; بە ئینوکتیتوت: [inuktiˈtut]، <small>شێوە نوسینی ئینوکتیتوت</small> {{Lang|iu-Cans|'''ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ'''}}؛ لە {{Wikt-lang|iu-Latn|ᐃᓄᒃ|ئینوک}}، لەگەڵ '''ئینوکتیتوتی ڕۆژئاوای کەنەدا،''' یەکێکە لە زمانە سەرەکییەکانی سەر بەخێزانی ئینویت لە کەنەدا، کە لەزۆربەی ناوچە باکورییەکان قسەی پێدەکرێ لە [[نیوفاندلەند و لابرادۆر]]، [[کێبێک|کێبیک]]، ھەندێ بەشی [[مانیتۆبا]] لەگەڵ [[ناوچەکانی باکووری خۆراوای کەنەدا|ناوچەکانی باکووری خۆرئاوای کەنەدا]] و [[نوونڤووت]]، ئەم زمانە یەکێکە لە زمانە ڕەسەکانی کەنەدا و بە شێوە نووسین و ھێڵکاری تایبەتی کەنەدی دەنوسن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی شوباتی ٢٠١٤|سەردێڕ=field to show translation -> 10 facts about Canadian Aboriginal Languages|ناونیشان=http://www.wintranslation.com/2014/02/12/aboriginal-languages-facts/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190912021135/https://www.wintranslation.com/indigenous-languages-facts/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Wintranslation.com}}</ref> [[پەڕگە:Inuktitut.svg|چوارچێوە|پیتەکانی زمانی ئینکیتوت و شێوازی دەربڕینیان لە ئەلفبێی لاتینی دا.]] == سەرچاوەکان == {{Reflist}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{DEFAULTSORT:Inuktitut Language}} {{پۆلی کۆمنز|Inuit language}} {{تووڵی دەروازە|زمان|کەنەدا|نووسین}} {{زمان-کۆلکە}} {{کەنەدا-کۆلکە}} [[پۆل:زمانە پێکەوەنووساوەکان]] [[پۆل:ئینکیتوت]] [[پۆل:زمانەکانی کەنەدا]] [[پۆل:زمانەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] kcc2f5bvvck0lzw1fsrv259k764pdy1 0 213068 1623909 1487010 2026-08-12T13:37:59Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، مۆسیقا-کۆلکە) 1623909 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''ڕووینسا ھاخیاج''' (لەدایکبووی ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٥) ناسراو بە '''ئینسا'''، ئەکتەر و گۆرانیبێژێکی پۆپی ئەلبانییە. == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مۆسیقا|ئەلبانیا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{مۆسیقا-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥]] [[پۆل:زیندووان]] chbpjfcs11p7oslmnrpjf4hrf253ir1 0 213200 1624176 1347636 2026-08-13T04:32:33Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (وەرزش-کۆلکە، ئێریتریا-کۆلکە) 1624176 wikitext text/x-wiki '''[[ئێریتریا]]''' بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٠ بەشداری [[یارییەکانی ئۆڵمپیک|'''یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی''']] کرد. لە [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٠]] لە [[سیدنی]] سێ وەرزشکار وەک نوێنەری ئەم وڵاتە بەشداریانکرد. لە یارییەکانی [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٠٤|ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ٢٠٠٤]] لە [[ئەتینا|ئەسینا]]، یاریزان زێرسنای تادێسێ توانی یەکەم میدالیای ئۆڵۆمپیاد بۆ ئێریتریای بەدەستبھێنێت کاتێک پلەی سێیەم و مەدالیای بڕۆنزی لە پێشبڕکێی ڕاکردنی ١٠٬٠٠٠ مەتری پیاوان وەرگرت. ئێریتریا بۆ یەکەمجار لە ئۆڵۆمپیادی زستانەی ٢٠١٨ لە پیۆنگچانگ لە کۆریای باشوور بەشداری کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Tan|یەکەم=Huileng|ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=These tropical countries are taking part in the Winter Olympics for the first time|ناونیشان=https://www.cnbc.com/2018/02/13/these-tropical-countries-are-taking-part-in-the-winter-olympics-for-the-first-time.html|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=CNBC|زمان=en}}</ref>لیژنەی ئۆڵۆمپیادی ئێریتریا لە ساڵی ١٩٩٦ دامەزرا و لە ساڵی ١٩٩٩ لەلایەن [[لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی]]یەوە دانیپێدانراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Eritrea at the Olympic Games|ناونیشان=https://www.topendsports.com/events/summer/countries/eritrea.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=www.topendsports.com}}</ref> == خشتەی بەشدارییەکان == {{col-begin}} {{col-2}} === مەدالییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- !خولەکان !وەرزشوان |style="background:gold; width:4.5em; font-weight:bold;"|زێڕ |style="background:silver; width:4.5em; font-weight:bold;"|زیو |style="background:#cc9966; width:4.5em; font-weight:bold;"|بڕۆنز !style="width:4.5em; font-weight:bold;"|گشتی !style="width:4.5em; font-weight:bold;"|پلە |- |align=right| 1956–1992 || colspan=6| ''as part of {{flagIOCteam|ETH}}'' |- |align=right| {{GamesName|SOG|1996}} || colspan=6| ''Did not participate'' |- |align=right| {{GamesName|SOG|2000}} || ٣ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || – |- |align=right| {{GamesName|SOG|2004}} || ٤ || ٠ || ٠ || ١ || ١ || ٧١ |- |align=right| {{GamesName|SOG|2008}} || ١١ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || – |- |align=right| {{GamesName|SOG|2012}} || ١٢ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || – |- |align=right| {{GamesName|SOG|2016}} || ١٢ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || – |- |align=right| {{GamesName|SOG|2020}} || ١٣ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || – |- |align=right| {{GamesName|SOG|2024}} || colspan=6; rowspan=3| ''Future event'' |- |align=right| {{GamesName|SOG|2028}} |- |align=right| {{GamesName|SOG|2032}} |- !colspan=2| Total !! ٠ !! ٠ !! ١ !! ١ !! ١٤٧ |} {{col-2}} === مەدالییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- !خول !وەرزشوان |style="background:gold; width:3.7em; font-weight:bold;"|زێڕ |style="background:silver; width:3.7em; font-weight:bold;"|زیو |style="background:#cc9966; width:3.7em; font-weight:bold;"|بڕۆنز !style="width:4.1em; font-weight:bold;"|گشتی !style="width:4.1em; font-weight:bold;"|پلە |- |align=right| {{GamesName|WOG|2018}} || 1 || 0 || 0 || 0 || 0 || [[2018 Winter Olympics medal table|–]] |- |align=right| {{GamesName|WOG|2022}} || 1 || 0 || 0 || 0 || 0 || [[2022 Winter Olympics medal table|–]] |- |align=right| {{GamesName|WOG|2026}} || colspan=6| ''Future event'' |- !colspan=2| Total !! ٠ !! ٠ !! ٠ !! ٠ !! [[All-time Olympic Games medal table|–]] |} {{col-end}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیاد}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|ئۆڵۆمپیاد|ئەفریقا|ئێریتریا}} {{پۆلی کۆمنز|Eritrea at the Olympic Games}} {{وەرزش-کۆلکە}} {{ئێریتریا-کۆلکە}} [[پۆل:ئێریتریا لە ئۆڵۆمپیادەکان]] [[پۆل:ئێریتریا]] lcbth9f32a1bn36wrhjjooyy4rhdc5q 0 213227 1624215 1487600 2026-08-13T04:39:03Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (وەرزش-کۆلکە) 1624215 wikitext text/x-wiki ئێسواتینی بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٢ بەشداری لە یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد کرد. بەڵام لە دوو خولی داھاتوو ([[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٦|١٩٧٦]]، [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٠|١٩٨٠]]) بەشداری نەکرد. بەڵام دوای بەشداریکردن لە [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤|ئۆڵۆمپیادی ساڵی ١٩٨٤]] لە [[لۆس ئانجلەس|لۆس ئەنجلەس]] لە سەرجەم خولەکانی دیکە بەشدارییان کردووە. ساڵی ١٩٩٢ بۆیەکەمجار و دوایین جار بەشدرای ئۆڵۆمپیادی زستانەیان کرد. ئێسواتینی تا ئێستا نەیتوانیوە ھیچ مەدالیایەک بەدەست بھێنێت .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Eswatini at the Olympic Games|ناونیشان=https://www.topendsports.com/events/summer/countries/swaziland.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=www.topendsports.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Eswatini at the Winter Olympics|ناونیشان=https://www.topendsports.com/events/winter/countries/swaziland.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=www.topendsports.com}}</ref> == خشتەی بەشدارییەکان == {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !خوول !وەرزشوان |style="background:gold; width:4.5em; font-weight:bold;"|زێڕ |style="background:silver; width:4.5em; font-weight:bold;"|زیو |style="background:#cc9966; width:4.5em; font-weight:bold;"|بڕۆنز !style="width:4.5em; font-weight:bold;"|گشتی !style="width:4.5em; font-weight:bold;"|پلە |- | align="right" |{{GamesName|SOG|1972}} |٢ |٠ |٠ |٠ |٠ |[[1972 Summer Olympics medal table|-]] |- | align="right" |{{GamesName|SOG|1976}} | colspan="12;" rowspan="2" |''Did not participate'' |- | align="right" |{{GamesName|SOG|1980}} |- | align="right" |{{GamesName|SOG|1984}} |٨ |٠ |٠ |٠ |٠ | - |- | align="right" |{{GamesName|SOG|1988}} |١١ |٠ |٠ |٠ |٠ | - |- | align="right" |{{GamesName|SOG|1992}} |٦ |٠ |٠ |٠ |٠ | - |- | align="right" |{{GamesName|SOG|1996}} |٦ |٠ |٠ |٠ |٠ | - |- | align="right" |{{GamesName|SOG|2000}} |٦ |٠ |٠ |٠ |٠ | - |- | align="right" |{{GamesName|SOG|2004}} |٣ |٠ |٠ |٠ |٠ | - |- | align="right" |{{GamesName|SOG|2008}} |٤ |٠ |٠ |٠ |٠ | - |- | align="right" |{{GamesName|SOG|2012}} |٣ |٠ |٠ |٠ |٠ | - |- | align="right" |{{GamesName|SOG|2016}} |٢ |٠ |٠ |٠ |٠ | - |- | align="right" |{{GamesName|SOG|2020}} |٤ |٠ |٠ |٠ |٠ | - |- | align="right" |{{GamesName|SOG|2024}} | colspan="6;" rowspan="3" |''Future event'' |- | align="right" |{{GamesName|SOG|2028}} |- | align="right" |{{GamesName|SOG|2032}} |- ! colspan="2" |Total !٠ !٠ !٠ !٠ ![[All-time Olympic Games medal table|-]] |} === مەدالیاکان لە یارییە زستانەکان === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Games !Athletes | style="background:gold; width:4.5em; font-weight:bold;" |Gold | style="background:silver; width:4.5em; font-weight:bold;" |Silver | style="background:#cc9966; width:4.5em; font-weight:bold;" |Bronze ! style="width:4.5em; font-weight:bold;" |Total ! style="width:4.5em; font-weight:bold;" |Rank |- | align="right" |{{GamesName|WOG|1992}} |١ |٠ |٠ |٠ |٠ | - |- | align="right" |{{GamesName|WOG|1994}} | colspan="6;" rowspan="8" |''Did not participate'' |- | align="right" |{{GamesName|WOG|1998}} |- | align="right" |{{GamesName|WOG|2002}} |- | align="right" |{{GamesName|WOG|2006}} |- | align="right" |{{GamesName|WOG|2010}} |- | align="right" |{{GamesName|WOG|2014}} |- | align="right" |{{GamesName|WOG|2018}} |- | align="right" |{{GamesName|WOG|2022}} |- | align="right" |{{GamesName|WOG|2026}} | colspan="6" |''Future event'' |- ! colspan="2" |Total !٠ !٠ !٠ !٠ ![[All-time Olympic Games medal table|-]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیاد}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|ئۆڵۆمپیاد}} {{پۆلی کۆمنز|Eswatini at the Olympic Games}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{وەرزش-کۆلکە}} ltj327ssmgizr1vl3v5ome496kn6g86 0 213641 1624018 1487142 2026-08-12T19:35:34Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (وەرزش-کۆلکە) 1624018 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[ئێکوادۆر]] بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٤ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی کرد، بەڵام دوای ئەوە تا ساڵی ١٩٦٤ نەیتوانی خۆی بەگەیەنێتە [[یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە]]. بە شێوەیەکی گشتی بەشداری ١٢ ئۆڵۆمپیادی ھاوینە کردووە. خاوەنی ٥ مەدالیای ئۆڵۆمپیادە(٢ زێڕ ،٣ زیو) بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠١٨ بەشداری یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانەی کرد، لیژنەی ئۆڵۆمپیادی ئیکوادۆر لە ساڵی ١٩٤٨ دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٥٩ لەلایەن لێژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی دانیپێدانراوە. == پێرستی بەشدارییەکان == {{col-begin}} {{col-2}} === ئۆڵۆمپیادی ھاوینە === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- !خوول !وەرزشوان |style="background:gold; width:4.5em; font-weight:bold;"|زێڕ |style="background:silver; width:4.5em; font-weight:bold;"|زیو |style="background:#cc9966; width:4.5em; font-weight:bold;"|بڕۆنز !style="width:4.5em; font-weight:bold;"|گشتی !style="width:4.5em; font-weight:bold;"|پلە |- |align=right| {{GamesName|SOG|1924}} || [[Ecuador at the 1924 Summer Olympics|3]] || 0 || 0 || 0 || '''0''' || [[1924 Summer Olympics medal table|–]] |- |align=right| 1928–1964 || colspan=6| ''بەشداری نەکرد'' |- |align=right| {{GamesName|SOG|1968}} || [[Ecuador at the 1968 Summer Olympics|15]] || 0 || 0 || 0 || '''0'''|| [[1968 Summer Olympics medal table|–]] |- |align=right| {{GamesName|SOG|1972}} || [[Ecuador at the 1972 Summer Olympics|3]] || 0 || 0 || 0 || '''0''' || [[1972 Summer Olympics medal table|–]] |- |align=right| {{GamesName|SOG|1976}} || [[Ecuador at the 1976 Summer Olympics|5]] || 0 || 0 || 0 || '''0''' || [[1976 Summer Olympics medal table|–]] |- |align=right| {{GamesName|SOG|1980}} || [[Ecuador at the 1980 Summer Olympics|13]] || 0 || 0 || 0 || '''0''' || [[1980 Summer Olympics medal table|–]] |- |align=right| {{GamesName|SOG|1984}} || [[Ecuador at the 1984 Summer Olympics|11]] || 0 || 0 || 0 || '''0''' || [[1984 Summer Olympics medal table|–]] |- |align=right| {{GamesName|SOG|1988}} || [[Ecuador at the 1988 Summer Olympics|13]] || 0 || 0 || 0 || '''0''' || [[1988 Summer Olympics medal table|–]] |- |align=right| {{GamesName|SOG|1992}} || [[Ecuador at the 1992 Summer Olympics|13]] || 0 || 0 || 0 || '''0''' || [[1992 Summer Olympics medal table|–]] |- |align=right| {{GamesName|SOG|1996}} || [[Ecuador at the 1996 Summer Olympics|19]] || 1 || 0 || 0 || '''1''' || [[1996 Summer Olympics medal table|٤٩]] |- |align=right| {{GamesName|SOG|2000}} || [[Ecuador at the 2000 Summer Olympics|10]] || 0 || 0 || 0 || '''0''' || [[2000 Summer Olympics medal table|–]] |- |align=right| {{GamesName|SOG|2004}} || [[Ecuador at the 2004 Summer Olympics|17]] || 0 || 0 || 0 || '''0''' || [[2004 Summer Olympics medal table|–]] |- |align=right| {{GamesName|SOG|2008}} || [[Ecuador at the 2008 Summer Olympics|25]] || 0 || 1 || 0 || '''1''' || [[2008 Summer Olympics medal table|٧٠]] |- |align=right| {{GamesName|SOG|2012}} || [[Ecuador at the 2012 Summer Olympics|36]] || 0 || 0 || 0 || '''0''' || [[2012 Summer Olympics medal table|–]] |- |align=right| {{GamesName|SOG|2016}} || [[Ecuador at the 2016 Summer Olympics|38]] || 0 || 0 || 0 || '''0''' || [[2016 Summer Olympics medal table|–]] |- |align=right| {{GamesName|SOG|2020}} || [[Ecuador at the 2020 Summer Olympics|48]] || 2 || 1 || 0 || '''3''' || [[2020 Summer Olympics medal table|٣٨]] |- |align=right| {{GamesName|SOG|2024}} || colspan=6; rowspan=3 | ''خولەکانی داھاتوو'' |- |align=right| {{GamesName|SOG|2028}} |- |align=right| {{GamesName|SOG|2032}} |- !colspan=2| Total !! ٣ !! ٢ !! ٠ !! ٥ !! [[All-time Olympic Games medal table|81]] |} {{col-2}} === ئۆڵۆمپیادی زستانە === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- !خوول !وەرزشوان |style="background:gold; width:4.5em; font-weight:bold;"|زێڕ |style="background:silver; width:4.5em; font-weight:bold;"|زیو |style="background:#cc9966; width:4.5em; font-weight:bold;"|بڕۆنز !style="width:4.5em; font-weight:bold;"|گشتی !style="width:4.5em; font-weight:bold;"|پلە |- |align=right| {{GamesName|WOG|2018}} || [[Ecuador at the 2018 Winter Olympics|1]] || 0 || 0 || 0 || '''0''' || [[2018 Winter Olympics medal table|–]] |- |align=right| {{GamesName|WOG|2022}} || [[Ecuador at the 2022 Winter Olympics|1]] || 0 || 0 || 0 || '''0''' || [[2022 Winter Olympics medal table|–]] |- |align=right| {{GamesName|WOG|2026}} || colspan=6| ''خولەکانی داھاتوو'' |- !colspan=2| گشتی !! ٠ !! ٠ !! ٠ !! ٠ !! [[All-time Olympic Games medal table|-]] |} {{col-end}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢}} {{نەتەوەکان لە ئۆڵۆمپیاد}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|ئۆڵۆمپیاد}} {{پۆلی کۆمنز|Ecuador at the Olympic Games}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{وەرزش-کۆلکە}} s7hi99etppg1zjx1nlxcfdy879bn05q 0 214344 1624113 1487315 2026-08-12T22:37:05Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ماتماتیک-کۆلکە، زمان-کۆلکە) 1624113 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی|name=ئێدگار ڤۆن وال|image=Edgar de Wahl 1926.jpg|caption=ئێدگار دی وال|birth_date={{birth date|1867|8|23|df=yes}}|birth_place=[[Pervomaisk, Mykolaiv Oblast|Olwiopol]], [[Kherson Governorate]], [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی]]|death_date={{death date and age|1948|3|9|1867|8|23|df=yes}}|death_place=[[تالین]]، [[ئیستۆنیا]]|known_for=داھێنەری [[ئینتەرلینگیو]] ناسراو بە ڕۆژاوایی|citizenship=ڕوسیا (1867–1918){{ھن}}ئیستۆنیا (1917–1948)}} [[پەڕگە:WahlWappen.jpg|وێنۆک|نیشانی زرێ پۆشی خێزانی واڵ]] '''ئێدگار ئەلێکسی ڕۆبەرت ڤۆن''' واڵ یان دی '''واڵ''' (لەدایکبووی ٢٣ی ئابی ١٨٦٧ تا ٩ی ئازاری ١٩٤٨) مامۆستایەکی ئەڵمانی بەلتیک، بیرکاریزان و زمانناس بوو. ناوبانگێکی زۆری بەھۆی داھێنانی زمانی ئینتەرلینگوی (کە بە بەدرێژایی ژیانی ڕۆژاوایی ناسراوە)، ئینتەرلینگوی زمانێکی سروشتی دروست کراوە لەسەر بنەمای زمانە ھیندۆ-ئەورووپییەکان، کە سەرەتا لە ساڵی ١٩٢٢ بڵاوکرایەوە. == ژیان == دی واڵ لە ئۆڵویۆپۆڵ لەدایکبووە (بەگوێرەی چەند سەرچاوەیەک لە بۆھۆپڵ، شارۆچکەیەکی نزیک ئەوێ)، پارێزگای کەرسۆن، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا]] (ئێستا بەشێکە لە پێرڤۆماسک، ناوچەی میکۆلاڤ، [[ئوکراینا]]).<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Mäeorg|یەکەم=Kalmer|دوایین٢=Rahi-Tamm|یەکەم٢=Aigi|ساڵ=٢٠١٦|سەردێڕ=Edgar von Wahl 1867–1948: keelemees ja poliitiline prohvet|journal=Ajalooline Ajakiri|issue=2|پەڕەکان=٢٩٥|doi=10.12697/AA.2016.2.08|doi-access=free}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ojalo|یەکەم=Jaan|سەردێڕ=Enciklopedio pri la Estona Esperanto-movado|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٩٩٨٥٩١٣٠٤٣|پەڕە=٨٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Künzli|یەکەم=Andreas|سەردێڕ=Edgar von Wahl (1867–1948). Aldonaj biografiaj notoj pri lia familia deveno kaj atentigo pri grava libro pri la genealogio de la familio von Wahl|ناونیشان=http://www.planlingvoj.ch/Edgar_Wahl_Tartu2009.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=planlingvoj.ch}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.digar.ee/viewer/et/nlib-digar:72016/105235/page/29|سەردێڕ=Stammtafeln nicht immatrikulierter baltischer Adelsgeschlechter. Band I|ژپنک=٩٧٨٩٩٤٩٢٦٢٦٩٤|پەڕە=٢٧}}</ref> خێزانەکەی چەند ساڵێکی لە ئوکراینا بەسەر برد، لەو کاتەوەی باوکی دی واڵ لەوێ وەک ئەندازیاری ھێڵی شەمەندەفەر کاری دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Album Academicum der weil. drei Corporationen: A. Baltica in Zürich. B. Livonia in Carlsruhe. C. Baltica in Carlsruhe|بڵاوکەرەوە=Jurjew, (Mattiesen)|ساڵ=١٩٠٠|شوێن=Tartu|پەڕە=٥٧|hdl=10062/16929}}</ref> دوای ئەوە خێزانەکە بۆ چەند ساڵێک لە [[تاڵین|تالیین]] مانەوە و پاشان گواسترانەوە بۆ [[سەنت پیتەرزبورگ|سانت پیتەربێرگ]]. ڤاڵ لەوێ خوێندوویەتی و پاشان دەستی بە خزمەتی کرد لە ھێزی دەریایی ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا. لە سەرەتای ساڵی ١٨٩٤، دی واڵ وەک مامۆستایەک لە تەلین کاری دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Mäeorg|یەکەم=Kalmer|دوایین٢=Rahi-Tamm|یەکەم٢=Aigi|ساڵ=٢٠١٦|سەردێڕ=Edgar von Wahl 1867–1948: keelemees ja poliitiline prohvet|journal=Ajalooline Ajakiri|issue=2|پەڕەکان=٢٩٦|doi=10.12697/AA.2016.2.08|doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == <references group="" responsive="1"/> {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئەڵمانیا|ڕووسیا|ماتماتیک|زمان}} {{پۆلی کۆمنز|Edgar von Wahl}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ماتماتیک-کۆلکە}} {{زمان-کۆلکە}} [[پۆل:مردووانی ١٩٤٨]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٧]] oislzp5fx7w61ixy50oc0wznkrvpz49 0 214401 1624088 1440019 2026-08-12T22:32:55Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ماتماتیک-کۆلکە، فیزیک-کۆلکە) 1624088 wikitext text/x-wiki {{وەسف|ئەستێرەناس، زەویفیزیکزان، نەخشەکێش، ماتماتیکزان، کەشناس و فیزیکزانێکی ئینگلیز}} {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو=ئێدمۆند ھاڵی |ناوی خۆماڵی=Edmond Halley |زمانی ناوی خۆماڵی=en |وێنە=Edmund Halley.gif |لێدوانی وێنە=ئێدمۆند ھاڵی (دەوروبەری ١٦٩٠) |ڕێکەوتی لەدایکبوون={{ڕێکەوتی لەدایکبوون|١٦٥٦|١١|٨}} |شوێنی لەدایکبوون=[[ھاگێرستن]]، [[میدەڵسێکس]]، ئینگلتەرا |ڕێکەوتی مەرگ={{death date and age|١٧٤٢|١|٢٥|١٦٥٦|١١|٨}} |شوێنی مەرگ=[[گرێنچ]] (نزیک لەندەن)، [[کێنت]]، ئینگلتەرا |شوێنی حەوانەوە=[[سانت مارگرێت]]، [[لی، باشووری لەندەن]] |نەتەوە=ئینگلیز |خوێندنگە=[[کۆلێژی شاژن، ئۆکسفۆرد]] |ھاوسەر={{ھاوسەرگیری|ماری تۆک|١٦٨٢}} |مناڵەکان=ئێدمۆند ھاڵی (م. ١٧٤٢) {{ھن}} مارگرێت (م. ١٧٤٣) {{ھن}} ڕیشێڵ (م. ١٧٤٨) }} '''ئێدمۆند ھاڵی''' ({{بە ئینگلیزی|Edmond Halley}}, {{IPA-en|ɛdmənd hæli}}؛ ٨ی تشرینی دووەمی ١٦٥٦ – ٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٧٤٢)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Edmund Halley (1656-1742)|ناونیشان=https://data.bnf.fr/en/11996078/edmund_halley/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=data.bnf.fr|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220120135431/https://data.bnf.fr/en/11996078/edmund_halley/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Edmond Halley {{!}} British scientist {{!}} Britannica|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Edmond-Halley|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en}}</ref> [[ئەستێرەناسی|ئەستێرەناس]]، [[زەویفیزیکزان]]، [[نەخشەکێش]]، [[ماتماتیکزان]]، [[کەشناسی|کەشناس]] و [[فیزیکزان|فیزیکزانێکی]] [[خەڵکی ئینگلیز|ئینگلیز]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Edmond Halley - Biography|ناونیشان=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Halley/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=Maths History|زمان=en}}</ref> دووەم [[ئەستێرەناسی شاھانەیی]] بوو لە بەریتانیا، لە ١٧٢٠دا شوێنی [[جۆن فلامستید]]ی گرتەوە؛ و [[کلکداری ھاڵی]] لە پاش ئەوەوە ناو نراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Andrews|یەکەم=Evan|سەردێڕ=A Brief History of Halley’s Comet|ناونیشان=https://www.history.com/news/a-brief-history-of-halleys-comet-sightings|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=HISTORY|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ماتماتیک|فیزیک|گەردوون|زانست|کۆمەڵەی خۆر|شانشینی یەکگرتوو|فەلسەفە|لەندەن}} {{پۆلی کۆمنز|Edmond Halley}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ماتماتیک-کۆلکە}} {{فیزیک-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٦٥٦]] [[پۆل:مردووانی ١٧٤٢]] [[پۆل:ئەستێرەناسانی بەریتانیی سەدەی ھەژدەیەم]] [[پۆل:گەردونناسانی ئینگلیزی سەدەی حەڤدە]] [[پۆل:بیرکاریزانانی سەدەی ١٧ی ئینگلیزی]] [[پۆل:ئەستێرەناسانی بەریتانیی سەدەی هەژدەیەم]] [[پۆل:فیزیکزانانی ئینگلیز]] [[پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئۆکسفۆرد]] [[پۆل:کلکداری ھاڵی]] rgs0ehea3d3r1js9inoplak6tr5nldr 0 214980 1623998 1398063 2026-08-12T19:32:14Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە، ئەرمەنستان-کۆلکە) 1623998 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئیڤان ستێپانۆڤیچ ئیساکۆڤ''' ({{بە ئەرمەنی| Հովհաննես Իսակով}}, {{بە ڕووسی|Иван Степанович Исаков}} (٢٢ی ئاب (ساڵنامەی جوولیانی ١٠ی ئابی) ١٨٩٤ – ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٧)) لەدایکبووی '''ھۆڤانێس تێر-ئیساھاکیان''' بووە فەرماندەی سەربازی [[کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستان|ئەرمەنی سۆڤیەت]] بووە، سەرۆکی ئەرکانی ھێزی دەریایی [[سۆڤیەت]] بووە، جێگری وەزیری ھێزی [[دەریا]]یی یەکێتی سۆڤیەت بووە، پلەی دەریاوانی بەلەمەکانی یەکێتی سۆڤیەت بووە. ڕۆڵێکی گرنگی ھەبوو لە داڕشتنی ھێزی دەریایی سۆڤیەت بەتایبەتی فلۆتیلاکانی دەریای باڵتیک و ڕەش لە کاتی [[جەنگی جیھانی دووەم]]دا. ئیساکۆڤ جگە لە کاری سەربازی، لە ساڵی ١٩٥٨ بووەتە ئەندام و نووسەری لیژنەی ئۆقیانوگرافی [[ئەکادیمیای زانستی ڕووسی|ئەکادیمیای زانستی یەکێتی سۆڤیەت]] و لە ساڵی ١٩٦٧، بووەتە ئەندامی فەخری ئەکادیمیای زانستی کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەت لە ئەرمەنستان.<ref name="SAE">{{in lang|hy}} Baghdasaryan A. and Ashot H. Harutyunyan. ''«Իսակով, Հովհաննես Սթեփանի»'' (Isakov, Hovhanness Stepani). Armenian Soviet Encyclopedia. vol. iv. Yerevan: Armenian Academy of Sciences, 1978, pp. 389–390.</ref> ھەردوو یەکێتی سۆڤیەت و [[ئەرمەنستان]] مۆری پۆستەیان دەرکردووە کە تایبەتە بە ئیساکۆڤ. شەقامێک لە [[یەریڤان]] بە ناوی ئەوەوە ناونراوە، ھەروەھا کروزەرێکی پێشووی سۆڤیەت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Soviet Cold War Guided Missile Cruisers |دوایین=Hampshire |یەکەم=Edward |بڵاوکەرەوە=Osprey Publishing |ساڵ=٢٠١٧|زنجیرە=New Vanguard 242 |شوێن=Oxford |پەڕەکان=٢٧–٢٨|ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٢٨-١٧٤٠-٢}}</ref> و فڕۆکەیەکی فرێگاتی [[ڕووسی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.navalnews.com/naval-news/2021/08/russian-frigate-admiral-isakov-gets-fully-domestic-diesel-gas-turbines/ |سەردێڕ=Russian Frigate Admiral Isakov Gets Fully Domestic Diesel Gas-Turbines |ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> == پاڵەوانی یەکێتی سۆڤیەت == بە فەرمانی سۆڤیەتی باڵای [[یەکێتی سۆڤیەت]] لە ٧ی ئایاری ١٩٦٥، "بۆ سەرکردایەتی بەتوانای [[سەرباز]]ان و بوێری و ئازایەتی و قارەمانێتی لە شەڕی دژی داگیرکەرانی نازی، و لە یادی بیستەمین ساڵیادی سەرکەوتن لە مەزندا". جەنگی نیشتمانپەروەری"، دەریاوان ئیساکۆڤ بەلەمەکان نازناوی [[پاڵەوانی یەکێتی سۆڤیەت]] پێبەخشرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|script-title=ru:Исаков, Иван Степанович|ناونیشان=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1466|بڵاوکەرەوە=Warheroes.ru|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|زمان=ru}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ئەرمەنستان|شەڕ}} {{پۆلی کۆمنز|Ivan Stepanovich Isakov}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{ئەرمەنستان-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٤]] [[پۆل:مردووانی ١٩٦٧]] [[پۆل:ئەرمەنیەکانی سۆڤیەت|ئیڤان ئیساکۆڤ]] [[پۆل:پاڵەوانەکانی یەکێتی سۆڤیەت|ئیڤان ئیساکۆڤ]] [[پۆل:خەڵکی قەرس]] [[پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی ستالین]] grtgpwedyo0z5fwylx4wh8kkflm2bz2 0 215051 1623999 1347556 2026-08-12T19:32:24Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە، ئەرمەنستان-کۆلکە) 1623999 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئیڤان خریستۆفۆرۆڤیچ باگرامیان''' ھەروەھا بە '''ھۆڤانێس خاچاتوری باگرامیان''' ناسراوە، ٢ی کانوونی یەکەم (ساڵنامەی جوولیانی ٢٠ی تشرینی دووەم) ١٨٩٧ – ٢١ی ئەیلوولی ١٩٨٢)، فەرماندەی سەربازی سۆڤیەت و [[مارشاڵ]]ی [[یەکێتی سۆڤیەت]] بووە بە ڕەچەڵەک [[ئەرمەنی]]. لە [[جەنگی جیھانی دووەم]]دا باگرامیان دووەم ئەفسەری سەربازی غەیرە [[سلاڤ]]ی بوو، دوای ماکس ڕیتەری لاتڤی، کە بوو بە فەرماندەی بەرەیەک. ئەو لەنێو چەند ئەرمەنییەکدا بوو لە [[سوپای سۆڤیەت]] کە لە کاتی جەنگدا زۆرترین ڕێژەی ئەفسەری پلە باڵایان لە سوپای سۆڤیەتدا ھەبووە.<ref>Jukes, Geoffrey. "Ivan Khristoferovich Bagramyan" in ''Stalin's Generals''. Harold Shukman (ed.) Phoenix, Arizona: Phoenix Press, 2001, p. 25.</ref> لە ساڵی ١٩٥٢ بوو بە کاندید بۆ چوونە ناو کۆمیتەی ناوەندی و لە ساڵی ١٩٦١ وەک ئەندامێکی تەواو دەستنیشانکرا. بەھۆی بەشدارییەکانی لە کاتی جەنگدا، بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک [[پاڵەوانی یەکێتی سۆڤیەتپاڵەوانێکی نیشتمانی لە یەکێتی سۆڤیەت]]دا سەیر دەکرا،<ref>"[https://web.archive.org/web/20080308130112/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,925812,00.html Milestones]." ''[[Time Magazine|Time]]''. 4 October 1982. Retrieved 2 May 2007.</ref> و تا ئەمڕۆش بەردەوامە لە ھەڵگرتنی پێگەیەکی وەھا بەڕێز لە نێو ئەرمەنییەکاندا. == پاڵەوانی یەکێتی سۆڤیەت == حکوومەتی یەکێتی سۆڤیەت دوو مەدالیای جۆری [[پاڵەوانی یەکێتی سۆڤیەت]] بە مارشال باگرامیان بەخشی بەھۆی ڕۆڵی گەورەی لە شەڕەکانی [[یەکێتی سۆڤیەت]]دا، یەکەم مەدالیای لە ٢٩ی تەممووزی ١٩٤٤ بەخشرا، دووەم مەدالیای لە مانگی کانوونی یەکەم ساڵی ١٩٧٧ بەخشرا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1033|سەردێڕ=Баграмян Иван Христофорович|وێبگە=warheroes.ru|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|زمان=ru}}</ref> == ژیانی کەسایەتی == لەگەڵ گەشەکردنی ژیان لە [[ئەرمینیا]] لەژێر دەسەڵاتی سۆڤیەتدا تاڕادەیەک جێگیرتر بوو، باگرامیان ھەوڵیدا شوێنی ژنێک بدۆزێتەوە کە چەند ساڵێک پێشتر ناسیبووی بە ناوی تامارا حەمایاکۆڤنا. تامارا کە لەم کاتەدا لەگەڵ خێزانەکەیدا لە ناخیچێڤان دەژیا، ھاوسەرگیری لەگەڵ ئەفسەرێکی ئەرمەنی کردبوو کە لە کاتی جەنگی تورکیا و ئەرمەندا کوژرابوو، بەو ھۆیەوە لەگەڵ کوڕە یەک ساڵانەکەیان بە ناوی مۆڤسێس بەجێی ھێشتبوو. باگرامیان سەردانی دەکات و ئەو دووانە لە کۆتایی ساڵی ١٩٢٢ بڕیاریاندا ھاوسەرگیری بکەن، جگە لە کوڕەکەیان مۆڤسێس کە دواتر بوو بە نیگارکێش، کچێکیان ھەبوو بە ناوی مارگاریت کە دواتر بوو بە پزیشک. تامارا تا مردنی لە ساڵی ١٩٧٣ لە تەنیشت باگرامیان مایەوە.<ref>Mnatsakanian. ''Marshal Baghramyan'', p. 47.</ref> == مردن == دوای مردنی مارشال ڤاسیلی چویکۆڤ لە ١٨ی ئازاری ١٩٨٢، دوا مارشاڵی سۆڤیەت بوو کە لە ژیاندا مابوو کە لە [[جەنگی جیھانی دووەم]]دا فەرماندەیی باڵای ھەبوو. بەڵام باگرامیان نەخۆش دەکەوێت و دوای چەند مانگێک لە ٢١ی ئەیلوولی ١٩٨٢ لە تەمەنی ٨٤ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.<ref>"[https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70C10FC3A5C0C778EDDA00894DA484D81 Ivan K. Bagramyan, A Soviet War Hero, Dies After an Illness]." ''[[The New York Times]]''. 24 September 1982. Retrieved 24 February 2007.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شەڕ|ئەرمەنستان|سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Ivan Khristoforovich Bagramyan}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{ئەرمەنستان-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٧]] [[پۆل:مردووانی ١٩٨٢]] [[پۆل:ئەرمەنیەکانی سۆڤیەت|ئیڤان باگرامیان]] [[پۆل:پاڵەوانەکانی یەکێتی سۆڤیەت|ئیڤان باگرامیان]] [[پۆل:وەرگرانی نیشنانی لێنین]] t2cps6ggo1jiadg4suskij2nl18vqiu 0 215296 1624216 1510385 2026-08-13T05:10:39Z CommonsDelinker 62 "Трансформація.jpg" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No permission since 5 August 2026. 1624216 wikitext text/x-wiki {{وەسف|یاریزانی لەشجوانی و ناوداری ئینتەرنێتی ئوسترالیی لەدایکبووی ڕووسیا}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox person | name = عەزیز شاڤەرشیان | native_name = Азиз Шавершян | native_name_lang = | image = | caption = عەزیز لە ٢٠١١ | birth_name = عەزیز سێرگیێڤیچ شاڤەرشیان | birth_date = {{Birth date|df=yes|١٩٨٩|٠٣|٢٤}} | birth_place = [[مۆسکۆ]]، [[کۆماری سۆشیالیستی فیدڕاڵیی ڕووسیای سۆڤیەتی]]، [[یەکێتیی سۆڤیەت]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|٢٠١١|٠٨|٠٥|١٩٨٩|٠٣|٢٤}} | death_place = [[پاتایا]]، تایلەند | other_names = زیز، ئەز | occupation = [[لەشجوانی|یاریزانی لەشجوانی]]، [[ڕاھێنەری تایبەت]]، [[ناوداری ئینتەرنێت]]، [[نمایشکار]]، [[سەماکەر]] | years_active = ٢٠٠٧–٢٠١١ | height = ١٨٧سم<ref name="heightweight">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=How tall are you in cm? |ناونیشان=http://new.spring.me/ |نووسەر=Shavershian, Aziz |بڵاوکەرەوە=[[Formspring.me]] |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140112183639/http://new.spring.me/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|df=dmy-all}}</ref> | website = {{URL|facebook.com/zyzzthetics/}} }} '''عەزیز سێرگیێڤیچ شاڤەرشیان'''<ref name="bodyimage"/> ({{بە ڕووسی|link=no|Ази́з Серге́евич Шавершя́н}}؛ ٢٤ی ئازاری ١٩٨٩ – ٥ی ئابی ٢٠١١)،<ref name="behind" /> زیاتر ناسراو بە ناوە ئینتەرنێتییەکەی '''زیز'''،<ref name="Zyzz ripped">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=de Brito, Sam|بەستەری نووسەر=Sam de Brito|سەردێڕ=Zyzz ripped from this life too young |ناونیشان=http://www.smh.com.au/executive-style/culture/blogs/all-men-are-liars/zyzz-ripped-from-this-life-too-young-20110811-1ioik.html|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠١١|newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|ڕێکەوت=١١ی ئابی ٢٠١١}}</ref><ref name="Zyzzkiwi">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Morrah |یەکەم=Michael |سەردێڕ=Young Kiwis experiment with potent steroids |ناونیشان=http://www.3news.co.nz/tvshows/3rd-degree/young-kiwis-experiment-with-potent-steroids-2014112620 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|newspaper=[[3 News]] |ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150222084832/http://www.3news.co.nz/tvshows/3rd-degree/young-kiwis-experiment-with-potent-steroids-2014112620 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی شوباتی ٢٠١٥ |df=dmy}}</ref> [[لەشجوانی|یاریزانی لەشجوانی]]، [[ڕاھێنەری تایبەت]] و [[نمایشکار]]ێکی ئوسترالیی لەدایکبووی ڕووسیا بوو. کە بووە خاوەن لایەنگرێکی زۆر دوای بڵاوکردنەوەی چەند ڤیدیۆیەکی خۆی لە [[یووتیووب]]، کە لە ٢٠٠٧ەوە دەستی پێ کرد.<ref name="Facebook">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Danks|یەکەم=Katherine|سەردێڕ=Facebook favourite and aspiring model, Aziz 'Zyzz' Shavershian, 22, dies in Thailand sauna|ناونیشان=http://www.dailytelegraph.com.au/news/sydney-nsw/facebook-favourite-and-aspiring-model-aziz-shavershian-22-dies-in-thailand-sauna/story-e6freuzi-1226111960086|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠١١|newspaper=[[The Daily Telegraph (Sydney)|The Daily Telegraph]]|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110812014428/http://www.dailytelegraph.com.au/news/sydney-nsw/facebook-favourite-and-aspiring-model-aziz-shavershian-22-dies-in-thailand-sauna/story-e6freuzi-1226111960086|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="cultfollowing">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Phillips|یەکەم=Liam|سەردێڕ=Death and disaster unleashed a flood of news in 2011|ناونیشان=http://www.smh.com.au/national/death-and-disaster-unleashed-a-flood-of-news-in-2011-20111111-1nao4.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref><ref name="BBandHeart">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Berry|یەکەم=Sarah|سەردێڕ=Incredible bulk: a journey from fit to fanatical|ناونیشان=http://www.smh.com.au/executive-style/fitness/incredible-bulk-a-journey-from-fit-to-fanatical-20111220-1p3ir.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> لە تەممووزی ٢٠١١دا، عەزیز سەرنجی میدیاییی زیاتری چووە سەر کاتێک ''[[دە سیدنی مۆرنینگ ھێرەڵد]]'' وتارێکی لەسەر بەندکردنی برا گەورەکەی، سەید، بڵاو کردەوە بەھۆی خاوەندارێتیی نایاساییی [[ستێرۆیدی ئانابۆلیک]].<ref name="Pumped" /> لە ٥ی ئابی ٢٠١١دا، کاتێک لە پشوویەکدا بوو لە تایلەند، عەزیز تووشی [[وەستانی دڵ]] بوو و لە تەمەنی ٢٢ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد.<ref name="Zyzz ripped" /><ref name="HeartAttack">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://media.theage.com.au/news/national-news/heart-attack-killed-zyzz-2550530.html | سەردێڕ=Heart attack killed 'Zyzz' |ئیش=[[The Age]] | ڕێکەوت=١١ی ئابی ٢٠١١| ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠١٢| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120319041830/http://media.theage.com.au/news/national-news/heart-attack-killed-zyzz-2550530.html | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئازاری ٢٠١٢ | ڕەوشی ناونیشان=مردوو | df=dmy-all}}</ref> == ژیاننامە == عەزیز بە ڕەگەز [[کورد]]ە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Spring.me|ناونیشان=http://new.spring.me/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140112183639/http://new.spring.me/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠١٥|df=dmy-all}}</ref> و لەدایکبووی [[مۆسکۆ]]یە،<ref name="ninemsn Thailand">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Kennedy|یەکەم=Les|سەردێڕ=Sydney bodybuilder dies in Thailand sauna|ناونیشان=http://news.ninemsn.com.au/national/8283698/sydney-bodybuilder-dies-in-thailand-sauna|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠١١|newspaper=[[Ninemsn]]|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110913150828/http://news.ninemsn.com.au/national/8283698/sydney-bodybuilder-dies-in-thailand-sauna|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و بچووکترین کوڕی مایان ئیبۆیان، کە [[پسپۆڕی دڵ]]ە، و سێخی شاڤەرشیانە.<ref name="behind">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Heart condition 'behind bodybuilder's death' |ناونیشان=http://news.ninemsn.com.au/national/8284072/heart-condition-behind-bodybuilders-death |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠١١|newspaper=[[Ninemsn]] |ڕێکەوت=١١ی ئابی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110912154130/http://news.ninemsn.com.au/national/8284072/heart-condition-behind-bodybuilders-death |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١١ |df=dmy}}</ref> ئەو یەک برای گەورەی ھەبوو، سەید شاڤەرشیان، کە بەناوی سەر شاشەی «چێست برا» ناسراوە.<ref name="Pumped" /><ref name="steroids">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Budd|یەکەم=Henry|سەردێڕ=Customs reveals steroid abuse is skyrocketing|ناونیشان=http://www.news.com.au/national/after-aziz-zyzz-sergeyevich-shavershian-dies-in-thailand-customs-reveals-steroid-abuse-is-skyrocketing/story-e6frfkvr-1226114913389|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠١١|newspaper=[[The Daily Telegraph (Sydney)|The Daily Telegraph]]|ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110815045127/http://www.news.com.au/national/after-aziz-zyzz-sergeyevich-shavershian-dies-in-thailand-customs-reveals-steroid-abuse-is-skyrocketing/story-e6frfkvr-1226114913389|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ١٩٩٣دا، عەزیز و خێزانەکەی چوون بۆ [[ئوسترالیا]] و لەوێ نیشتەجێ بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=How old were you when your family moved to australia?|ناونیشان=http://www.formspring.me/azyzz/q/209650177940682390|نووسەر=Shavershian, Aziz|بڵاوکەرەوە=[[Formspring.me]]|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20130219014306/http://www.formspring.me/azyzz/q/209650177940682390|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی شوباتی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> لە [[ئیستوود، نیو ساوت وەیڵز]] گەورەبووە،<ref name="behind" /> و لە خوێندنگەی ئامادەییی [[ماریست کۆڵێج ئیستوود]] خوێندوویەتی، کە بووەتە «ئازای خوێندنگەی کۆلێژەکە».<ref name="behind" /><ref name="lastposts" /><ref name="heartdefect" /> پێش مردنی لە ئابی ٢٠١١دا، داندرابوو کە لە [[زانکۆی وێسترن سیدنی]] دەربچێت، بە بڕوانامەیەک لە [[بازرگانی]]دا.<ref name="behind" /><ref name="lastposts">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Aesthetic bodybuilder Aziz 'Zyzz' Sergeyevich Shavershian's last posts|ناونیشان=http://www.dailytelegraph.com.au/news/aesthetic-bodybuilder-aziz-zyzz-sergeyevich-shavershians-last-posts/story-e6freuy9-1226112918122|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١١|newspaper=[[The Daily Telegraph (Sydney)|The Daily Telegraph]]|ڕێکەوت=١١ی ئابی ٢٠١١}}</ref><ref name="heartdefect">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Vollmer|یەکەم=Tim|سەردێڕ=Bodybuilder Aziz 'Zyzz' Shavershian killed by heart defect|ناونیشان=http://www.dailytelegraph.com.au/news/sydney-nsw/bodybuilder-aziz-zyzz-shavershian-killed-by-heart-defect/story-e6freuzi-1226112713390|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١١|newspaper=[[The Daily Telegraph (Sydney)|The Daily Telegraph]]|ڕێکەوت=١١ی ئابی ٢٠١١}}</ref> ئەو بێدین بوو، بەڵام [[تەزبیح]]ی لە مل دەکرد و گۆڕەکەشی [[خاچ]]ێکی لەسەرە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=What religion are you?|ناونیشان=http://www.formspring.me/azyzz/q/180677727513243861|نووسەر=Shavershian, Aziz|بڵاوکەرەوە=[[Formspring.me]]|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20120730223900/http://www.formspring.me/azyzz/q/180677727513243861|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> == لەشجوانی == پێش بوون بە یاریزانی لەشجوانی، عەزیز وەک کوڕێکی لاواز<ref name="cultfollowing"/><ref name="headinghome">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Georgina Robinson and Sarah Whyte|سەردێڕ=Shattered: body of bodybuilder 'Zyzz' heading home|ناونیشان=http://www.smh.com.au/nsw/shattered-body-of-bodybuilder-zyzz-heading-home-20110811-1inmu.html|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠١١|newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|ڕێکەوت=١١ی ئابی ٢٠١١}}</ref> و [[ئیکتۆمۆرف]] باس دەکرا.<ref name="Shredded">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Aesthetically Pleasing: Zyzz Shreddedshian Talks With Simplyshredded.com|ناونیشان=http://www.simplyshredded.com/exclusive-zyzz-interview.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠١١|newspaper=Simplyshredded|ساڵ=٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110810102047/http://www.simplyshredded.com/exclusive-zyzz-interview.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کاتێک خوێندنی ئامادەییی تەواو کرد،<ref name="ninemsn Thailand" /> بەھۆی ئیلھامی برا گەورەکەیەوە، چووە وەزشگایەکی ناوخۆیییەوە و دەربارەی خۆراک و ڕاھێنان فێر بوو، کە بەکاری ھێنان تا ببێتە یاریزانێکی لەشجوانی. ڕۆژانە سێ بۆ چوار کاتژمێری تەرخان دەکرد بۆ ڕاھێنانکردن.<ref name="Shredded" /><ref name="Dec12">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Marcus|یەکەم=Caroline|سەردێڕ=Boys hit by body blues|ناونیشان=http://www.dailytelegraph.com.au/news/opinion/boys-hit-by-body-blues/story-e6frezz0-1226528056283|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|newspaper=[[The Daily Telegraph (Sydney)|The Daily Telegraph]]|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121202062403/http://www.dailytelegraph.com.au/news/opinion/boys-hit-by-body-blues/story-e6frezz0-1226528056283|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[یاریزانی لەشجوانیی پیشەگەر|یاریزانی لەشجوانییە پیشەگەرە]] دڵخوازەکانی بریتی بوون لە [[ئاڕنۆڵد شوارزنێگەر]] و [[فڕانک زەین]].<ref name="Shredded" /> لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ وێبگەی لەشجوانیی سیمپڵی شرێددا، عەزیز باسی کرد کە لە سەرەتادا لەبەر «سەرنج ڕاکێشانی کچان» ویستوویەتی ببێتە یاریزانی لەشجوانی. وتوویەتی کە سەیری وێنەی یاریزانی لەشجوانیی تری دەکرد و و بە خۆی دەوت کە ڕۆژێک وەک ئەوان دەبێت. دوای نزیکەی چوار ساڵ لە ڕاھێنان، وتوویەتی کە: {{cquote|دەتوانم بە ئاسانی بڵێم کە پەرۆشیم بۆ ڕاھێنانکردن تەنیا بۆ سەرنج ڕاکێشانی خەڵک نییە و زیاترە، و لە ھەستی دانانی ئامانج و پێکانیان ھاتووە و زۆرکردن لە خۆم لە ڕاھێنانکردندا. زۆر حەزم لێیەتی، ھەستی تەواوکردنی سێتێکی مەشق، و دەرپەڕینی ماسولکەکانت بۆ ماوەیەکی کاتی شتێکە کە ناتوانم بێی بژیم.<ref name="Shredded"/>}} عەزیز نموونەی لاچاندێکی لەشجوانیی ناشی بوو لە ئوسترالیا، بە ناوی «ئەستێتیکز»،<ref name="Fans"/> کە ئەو بەناوبانگی کردبوو.<ref name="Dec12"/> عەزیز توانی یافتەی [[پرۆتین|پڕۆتینی]] خۆی بەدەست بھێنێت، بە ناوی «پڕۆتینی خوداکان»، کە لە حوزەیرانی ٢٠١١دا بڵاو کرایەوە.<ref name="Facebook"/> ھەروەھا کۆمپانیای جلوبەرگی تایبەت بە خۆی ھەبوو،<ref name="FansFlock"/> و ''ئینجیلی لەشجوانیی زیز'' لە ١٧ی ئابی ٢٠١١دا بڵاو کرایەوە، کە لەسەر زنجیرەیەک زانینی خۆی نووسیبووی کە فێربوو بوو لەڕێی ڕاھێنانکردنەکەی بۆ زیاتر لە چوار ساڵ.<ref name="headinghome" /><ref name="ABC"/> ئەو سووربوو لەوەی کە ئینتەرنێت یارمەتیدەری بووە لە پێشخستنی براندەکەی، و لە بنچینەدا لەڕێی [[تۆڕی کۆمەڵایەتی|تۆڕە کۆمەڵاتییەکان]]ەوە توانراوە.<ref name="GillardVZyzz">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Whyte|یەکەم=Sarah|ڕێکەوت=٢٧ی ئایاری ٢٠١٢|سەردێڕ=Zyzz, the late bodybuilder who gets Googled as much as Gillard|newspaper=[[The Age]]|ناونیشان=http://www.theage.com.au/digital-life/digital-life-news/zyzz-the-late-bodybuilder-who-gets-googled-as-much-as-gillard-20120526-1zblu.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120630014541/http://www.theage.com.au/digital-life/digital-life-news/zyzz-the-late-bodybuilder-who-gets-googled-as-much-as-gillard-20120526-1zblu.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ١٤ی تەممووزی ٢٠١١دا، سەیدی برای عەزیز دەستگیر کرا بەھۆی خاوەندارێتیی ستێرۆیدی ئانابۆلیک،<ref name="Pumped" /> کە دواتر وتی کە تاوانبار بووە دوای مردنی عەزیز.<ref name="bodyimage">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Body Image |نووسەر=Andrew Denny |ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=Qamh60kmXUs |newspaper=[[Network Ten|Ten News]] |بڵاوکەرەوە=[[Network Ten|Network TEN (Australia)]] |format=Official YouTube video |ڕێکەوت=١١ی ئابی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref><ref name="Chestbrah">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Whyte|یەکەم=Sarah|سەردێڕ=Chestbrah fined|ناونیشان=http://www.smh.com.au/nsw/chestbrah-fined-20110806-1igl1.html|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠١١|newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠١١}}</ref> ''[[دە سیدنی مۆرنینگ ھێرەڵد]]'' ڕووماڵی دۆسییەکەی کرد، و وێنەیەکی عەزیزیشی تێدا بوو.<ref name="Pumped">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Whyte|یەکەم=Sarah|سەردێڕ=All pumped up, but tell us how?|ناونیشان=http://www.smh.com.au/executive-style/fitness/all-pumped-up-but-tell-us-how-20110730-1i5cd.html|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> عەزیز ناڕەزاییی خۆی دەربڕی بەرامبەر بەکارھێنانی وێنەکەی بۆ نیشاندانی وتارێک کە لە سەرەتادا لەسەر خراپ بەکارھێنانی ستێرۆیدی ئانابۆلیک بوو.<ref name="headinghome" /> کاتێک لەلایەن ''[[دە دەیڵی تەلەگراف (سیدنی)|دە دەیڵی تەلەگراف]]''ەوە پرسیاری لێ کرا، نکۆڵیی لە بەکارھێنانی ستێرۆید کرد، و جەختی کردەوە کە شێوە لەشی بەھۆی ڕاھێنانە زۆرەکان و پارێزییە توندەکەیەتی.<ref name="ABC">{{بیرخستنەوەی ئەڵقە|سەردێڕ=Boys and the buff culture |ناونیشان=http://www.abc.net.au/radionational/programs/backgroundbriefing/boys-and-the-buff-culture/3725780 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|زنجیرە=Background Briefing |کەناڵ=[[Australian Broadcasting Corporation|ABC]] |وێستگە=[[ABC NewsRadio]] |شوێن=Australia |airdate=2 October 2011}}</ref> بەپێی ''دە سیدنی مۆرنینگ ھێرەڵد''، کۆمپانیاکەی کە عەزیزی وەک سەماکەر دامەزراندبوو وتوویانە کە عەزیز «کەسێکی دڵڕفێن بووە، سەرەڕای بەکارھێنانی ستێرۆید».<ref name="AllegedAbuse">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Baker|یەکەم=Jordan|سەردێڕ=Generation V buff, but not so pretty after dark|ناونیشان=http://www.smh.com.au/opinion/society-and-culture/generation-v-buff-but-not-so-pretty-after-dark-20110901-1jnzw.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠١١}}</ref> عەزیز زۆربەی کات دەستەواژەکانی وەک «سواربوونی پاسکیل»ی بەکار دەھێنا، کە، بەپێی ''دە دەیڵی تەلەگراف''، «بە زمانی نافەرمیی وەرزشگا بە مانای بەکارھێنانی [[سووڕی ستێرۆید]] دێت».<ref name="steroids" /> == مەرگ == لە ٥ی ئابی ٢٠١١دا، عەزیز لە [[ساونا]]یەکدا تووشی وەستانی دڵ بوو، لە کاتێکدا لە پشوودا بوو لە [[پاتایا]].<ref name="bangkokpost">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Playing fast and loose with the juice|ناونیشان=http://www.bangkokpost.com/news/investigation/391517/playing-fast-and-loose-with-the-juice|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|newspaper=[[Bangkok Post]]|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> ئەو برایە نەخۆشخانەیەک، و پزیشکەکان نەیانتوانی زیندووی بکەنەوە.<ref name="behind" /><ref name="HeartAttack" /><ref name="headinghome" /> خێزان و ھاوڕێکانی ھەواڵی کۆچکردنییان لە [[فەیسبووک]] بڵاو کردەوە. مردنەکەی لە ٩ی ئابی ٢٠١١دا لەلایەن [[وەزارەتی کاروبار و بازرگانیی بیانی (ئوسترالیا)|وەزارەتی کاروبار و بازرگانیی بیانی]]یەوە سەلمێندرا.<ref name="Facebook" /> توێکارییەک دەریخست کە [[تێکچوونی زگماکیی دڵ]] و [[گەورەبوونی دڵ]]ی ھەبووە، کە پێشووتر دەستنیشان نەکراون، کە بووەتە ھۆی [[وەستانی دڵ]]ی.<ref name="Facebook" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Whyte |یەکەم=Georgina Robinson and Sarah |ڕێکەوت=١١ی ئابی ٢٠١١|سەردێڕ='Shattered': body of bodybuilder 'Zyzz' heading home |ناونیشان=https://www.smh.com.au/national/nsw/shattered-body-of-bodybuilder-zyzz-heading-home-20110811-1inmu.html |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=The Sydney Morning Herald |زمان=en}}</ref> خێزانەکەی وتیان کە نیشانەی بچووکی دەرخستووە لە مانگەکانی پێش ئابی ٢٠١١، کە پێکھاتبوون لە [[بەرزیی پەستانی خوێن]] و ھەناسەبڕکێی جارناجار. کێشەی دڵ لە خێزانەکەیدا بۆماوەیییە.<ref name="Facebook" /> == یادگار == بەپێی ''[[سیدنی مۆرنینگ ھێرەڵد]]''، مردنەکەی عەزیز شەشەم بۆ گەڕاوترین بابەتی سەر بە مەرگ بوو لە ئوسترالیا لە ٢٠١١دا.<ref name="cultfollowing"/><ref name="searched1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Olding|یەکەم=Rachel|سەردێڕ=Searches show our true cares|ناونیشان=http://www.smh.com.au/digital-life/digital-life-news/searches-show-our-true-cares-20111206-1oh9s.html|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref><ref name="searched2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Grubb|یەکەم=Ben|سەردێڕ=Aussies more interested in iPhone than world's disasters: Google|ناونیشان=http://www.smh.com.au/digital-life/digital-life-news/aussies-more-interested-in-iphone-than-worlds-disasters-google-20111207-1ohu9.html|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> پێش مردنی، عەزیز ڤیدیۆیەکی خۆی لە تۆڕێکی کۆمەڵایەتی بڵاو کردبووەوە، کە دواتر پێگەی ١٨یەمی گرت لە «گرنگترین ڤیدیۆکانی ھەواڵی ساڵ»ی [[ناین نیوز]] بۆ ساڵی ٢٠١١.<ref name="viralvideo">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Top news videos of the year - 18 "Bodybuilder's bizarre video" |ناونیشان=http://news.ninemsn.com.au/viralvacuum/glance/206591/top-news-videos-of-the-year-18.glance |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|newspaper=[[Ninemsn]] |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120114043803/http://news.ninemsn.com.au/viralvacuum/glance/206591/top-news-videos-of-the-year-18.glance |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |df=dmy}}</ref> لە ماوەی نێوان ئابی ٢٠١١ بۆ ئابی ٢٠١٢، ئامارەکانی [[گووگڵ]] دەریانخست لە ئەندازەی [[جوڵیا گیڵارد]] گەڕانی بۆ کراوە، کە [[سەرۆک وەزیرانی ئوسترالیا]] بوو لەو کاتەدا.<ref name="GillardVZyzz"/> لە فێستیڤاڵی [[فیڵد دەی]]ی سەری ساڵی ٢٠١٢ لە سیدنی، خەڵک وەک عەزیز خۆیان پۆشی وەک ڕێزگرتنێک لێی.<ref name="homage">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Ian Walker and Claire Harvey|سەردێڕ=Sydney throws a party as New Year 2012 arrives |ناونیشان=http://www.dailytelegraph.com.au/news/sydney-throws-a-party-as-new-year-2012-arrives/story-e6freuy9-1226234072630|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠١٢|newspaper=[[The Daily Telegraph (Sydney)|The Daily Telegraph]]|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> سەید شاڤەرشیان ڤیدیۆیەکی ١٩ خولەکیی دروست کرد بۆ براکەی وەک ڕێزگرتنێک، بە ناوی ''زیز - یادگارێک''،<ref name="GillardVZyzz"/><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Zyzz - The Legacy|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=AdBoybKnzZw|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref> و لە ٢٢ی ئازاری ٢٠١٢دا لە یووتیووب بڵاوی کردەوە. ڤیدیۆکە بوویە یەکێک لە پڕبینەرترین ڤیدیۆکانی کۆتاییی ئازار و سەرەتای نیسانی ٢٠١٢. بەپێی ئابی ٢٠٢٢، ڤیدیۆکە زیاتر لە ١٦ ملیۆن بینەری ھەیە.<ref name="trend1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Dunning|یەکەم=Craig|سەردێڕ=What's hot online Thursday, 29 March 2012 |ناونیشان=http://www.dailytelegraph.com.au/news/whats-hot-online/story-e6freuy9-1226313231185|ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠١٢|newspaper=[[The Daily Telegraph (Sydney)|The Daily Telegraph]]|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠١٢}}</ref><ref name="trend2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Dunning|یەکەم=Craig|سەردێڕ=What's hot online Tuesday, 03 April 2012 |ناونیشان=http://www.dailytelegraph.com.au/news/whats-hot-online/story-e6freuy9-1226317480944|ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠١٢|newspaper=[[The Daily Telegraph (Sydney)|The Daily Telegraph]]|ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> پەرەی فەیسبووکی عەزیز ٤١٥،٧٦٧ ڵایکی ھەبوو. لە نیسانی ٢٠١٢دا، ''دە دەیڵی تەلەگراف'' تێبینیی ئەوەی کرد پەڕەی لایەنگری زیاتر لە ٣٩٩،٦٧١ ھەواداری ھەبووە<ref name="Fans">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Olding|یەکەم=Rachel|سەردێڕ=Sydney's newest sport - beat someone senseless or kill them for the heck of it |ناونیشان=http://www.smh.com.au/nsw/sydneys-newest-sport--beat-someone-senseless-or-kill-them-for-the-heck-of-it-20120727-22ze2.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٢|newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> پێش ناچالاکبوونی دوای چەند مانگێک.<ref name="FansFlock">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Fans flock to Aziz Sergeyevich Shavershian's social network sites a year after his death |ناونیشان=http://www.dailytelegraph.com.au/entertainment/fans-flock-to-aziz-sergeyevich-shavershians-social-network-sites-a-year-after-his-death/story-e6frewyr-1226337794699|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠١٢|newspaper=[[The Daily Telegraph (Sydney)|The Daily Telegraph]]|ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> بەپێی [[وتاری بۆچوون|وتارێکی بۆچوون]]ی ٢٠١٣ لە ''[[وینتوۆرت کۆریەر]]''، لە کاتێکدا سەدان وتاری ھەواڵیی ''وێنتوۆرت کۆریەر'' کە لە سەرھێڵ بڵاو کراونەتەوە ونبوون و خوێنەرێکی وایان نەبووە لە ٢٠١١وە، «چیرۆکی زیز» بەردەوام خوێنەری ھەیە و زۆربەی کات لە پێڕستی پڕخوێنەرترین وتارەکانی ڕۆژانەی وێبگەکە دەبیندرێت.<ref name="StillNews">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Mills|یەکەم=David|سەردێڕ=Shirtless dudes tip of the iceberg at Bondi |ناونیشان=http://wentworth-courier.whereilive.com.au/news/story/opinion-shirtless-dudes-tip-of-the-iceberg-at-bondi/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|newspaper=[[Wentworth Courier]]|ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}}</ref> لە ڕاپۆرتێکدا لەسەر ڕاگیرکردنی تاوانی ڕێکخراوی بازرگانیکردنی ستێرۆید بە شێوەیەکی نھێنی، پەیامنێر ماڕک ویڵەسی عەزیزی بە «ناسراوترین کەسی کۆمەڵی لەشجوانی» ناوبرد.<ref name=Abd2015-03-09> {{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان = http://www.abc.net.au/7.30/content/2015/s4194226.htm | سەردێڕ = Illegal steroid demand being met by outlaw motorcycle gangs | بڵاوکەرەوە = [[دامەزرەی پەخشی ئوسترالی]] | نووسەر = لێی سەیڵز | ڕێکەوت = ٩ی ئازاری ٢٠١٥| ڕێکەوتی سەردان = ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥| وتەگێڕانەوە = ناسراوترین کەس بۆ کۆمەڵی لەشجوانی عەزیز شاڤەرشیان بوو. 'زیز'، کە بەو ناوە بە لایەنگرانی ناسرابوو، گومانبار بوو بە بەکارھێنانی ستێرۆید، لە کاتێکدا براکەی پێشووتر دانی بەوەدا نابوو کە تاوانبار بووە بە خاوەندارێتیی ستێرۆیدی ئانابۆلیک.}}</ref> == فیلمۆگرافی == {|class="wikitable sortable" |- ! ساڵ ! ناو ! ڕۆڵ ! class="unsortable"| تێبینییەکان |- |٢٠١٠ |''[[خاڵی لاواز: میلە ئاڵتونییەکە]]'' |زیادە |ئەڵقەی «شانشین ھاتووە» |- |٢٠١١ |''گەشتە نێودەوڵەتییەکە'' |زیز |چەند ئەڵقەیەک<ref name="The National Road Trip">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.filmotion.com.au/national-road-trip-series.html | سەردێڕ=National Road Trip Series Preview | بڵاوکەرەوە=filmotion.com.au | ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠١٢}}</ref> |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینتەرنێت|ڕووسیا|وەرزش}} {{پۆلی کۆمنز|Aziz Shavershian}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩]] [[پۆل:مردنەکانی ٢٠١١]] [[پۆل:کەسە ڕووسییەکانی بە ڕەجەڵەک کورد]] [[پۆل:کەسە ئوسترالییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد]] [[پۆل:یووتیووبەرە نێرەکان]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١١]] [[پۆل:یوتیووبەرە کوڕەکان]] [[پۆل:خەڵکی سیدنی]] [[پۆل:ڕووسەکانی بە ڕەچەڵەک کورد]] tm6tzzh685r6e90lvr9ndwb2mua7x1d 0 216343 1623849 1623519 2026-08-12T12:09:51Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623849 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:I_N_Ulyanov.jpg|وێنۆک|ئیلیا ئولیانۆڤ، لە دوای ساڵی ١٨٨٢]] '''ئیلیا نیکۆلایڤیچ ئولیانۆڤ''' (بە ڕووسی: Илья Николаевич Ульянов؛ ٣١ی تەممووز (ساڵنامەی جوولیانی ١٩ی تەممووز) ١٨٣١ – ٢٤ی کانوونی دووەم (ساڵنامەی جوولیانی ١٢ی کانوونی دووەمی ١٨٨٦) کەسایەتییەکی گشتی [[زمانی ڕووسی|ڕووسی]] بوو لە بواری پەروەردەی گشتیدا. باوکی [[ڤلادیمیر لێنین]]ی شۆڕشگێڕ بوو کە بوو بە سەرکردەیەکی بەلشەفی و دامەزرێنەری [[یەکێتیی سۆڤیەت|یەکێتی سۆڤیەت]] و [[ئەلێکساندەر ئولیانۆڤ]] کە بەھۆی ھەوڵی تیرۆرکردنی تزار [[ئەلێکساندەری سێیەمی ڕووسیا|ئەلێکساندەری سێیەم]] لە ساڵی ١٨٨٦دا لە سێدارە درا. == ژیان == ئیلیا ئولیانۆڤ لە شاری [[ئەستراخان]] لەدایکبووە. باوکی نیکۆلای ڤاسیلیڤیچ ئولیانۆڤ (یان ئولیانین؛ ١٧٦٥–١٨٣٨) بوو، بەرگدرووێکی بەندەر و خزمەتکارێکی پێشووی بە ڕەچەڵەک چواش، مۆردڤینی، [[ڕووسەکان|ڕووسی]] یان کالمیک بوو، کە لە ناوچەی سێرگاچسکی، پارێزگای نیژنی نۆڤگۆرۆدەوە ھاتبوو<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=White|یەکەم=James D.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=7NgcBQAAQBAJ&q=chuvash&pg=PA13|سەردێڕ=Lenin: The Practice and Theory of Revolution|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Macmillan International Higher Education|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٣٣-٩٨٥٣٧-٣|زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=https://books.google.com/books?id=7NgcBQAAQBAJ&q=chuvash&pg=PA13 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Service|یەکەم=Robert W.|ناونیشان=https://www.worldcat.org/oclc/44015039|سەردێڕ=Lenin: a biography|ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Macmillan|ژپنک=٠-٣٣٣-٧٢٦٢٥-١|شوێن=London|پەڕەکان=٢١-٢٣|oclc=٤٤٠١٥٠٣٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=White|یەکەم=James D.|ناونیشان=https://www.worldcat.org/oclc/44768945|سەردێڕ=Lenin: the practice and theory of revolution|ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Palgrave|ژپنک=٠-٣٣٣-٧٢١٥٦-X|شوێن=Houndmills, Basingstoke, Hampshire|oclc=٤٤٧٦٨٩٤٥}}</ref>ئازادییەکەی لە خاوەن زەوییەک وەرگرتووە بە ناوی ستێپان میخایلۆڤیچ برێخۆڤ. دایکی ئیلیا، ئانا ئەلێکسیێڤنا سمیرنۆڤا (١٧٩٣–١٨٧١)، نیوەی کالمیک بوو، نیوەی ڕووسی بوو و کچی ئەلێکسی لوکیانۆڤیچ سمیرنۆڤی دانیشتووی شار بوو، کوڕی لوکیان سمیرنۆڤ بوو. نیکۆلای لە ساڵی ١٨٢٣ لەگەڵ ئانا تەمەن ٣٠ ساڵ ھاوسەرگیری کردووە، ئیلیا سێ خوشک و برایەکی ھەبووە.<ref name="uniros">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Владимир Ильич Ленин (1870–1924)|ناونیشان=http://www.uniros.ru/articles/lenin.php|بڵاوکەرەوە=Uniros.ru|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٥|زمان=Russian|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20120918123515/http://www.uniros.ru/articles/lenin.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٢}}</ref> ئولیانۆڤ لە ساڵی ١٨٥٤ لە بەشی [[فیزیک|فیزیا]] و [[ماتماتیک|بیرکاری]] [[زانکۆی فیدراڵی کازان|زانکۆی کازان]] دەرچووە، لە ساڵانی ١٨٥٠ و ١٨٦٠ لە پەیمانگای پێنزا بۆ دڤۆریان وانەی بیرکاری و فیزیای کردووە، دواتر لە ھۆڵێکی وەرزشی و قوتابخانەیەکی تایبەت بە [[ژن]]ان لە شاری نیژنی نۆڤگۆرۆد. لە دەوروبەری ئەو کاتەدا ھاوسەرگیری لەگەڵ [[ماریا ئەلێکساندرۆڤنا ئولیانۆڤا]] بلانک کرد. ئولیانۆڤ لەکاتێکدا لە پێنزا بوو، چاودێری [[کەشناسی]] ئەنجامدا، کە ئەو بنەمایە چەندین بەرھەمی [[زانست]]ی لەسەر دەنووسی.<ref>''On the Benefits of [[Meteorological]] Observations and Some Conclusions on Their Use for [[Penza]]'' (''О пользе метеорологических наблюдений и некоторые выводы из них для Пензы'') and ''On [[Thunderstorm]] and [[Lightning rod]]s'' (''О грозе и громоотводах'').</ref> لە ساڵی ١٨٦٩دا ئولیانۆڤ وەک پشکنەری قوتابخانە حکومییەکان لە گوبەرنیای سیمبیرسک دەستنیشانکرا (لە ساڵانی ١٨٧٤–١٨٨٦ بەڕێوەبەری قوتابخانەکانیان بوو). لە ساڵی ١٨٨٢دا، ئولیانۆڤ بەرزکرایەوە بۆ پلەی ئەندامی ئەنجومەنی دەوڵەتی چالاک، ئەمەش ئیمتیازاتی ئاغای بۆماوەیی پێبەخشی و خەڵاتی فەرمانی سانت ڤلادیمێر، پلە سێیەمی لەگەڵدا بوو.<ref name="uniros"/> ئولیانۆڤ پیاوێکی خوێندەواری باش بوو و توانای ڕێکخستنی و وانەوتنەوەیەکی نایابی ھەبوو. ھەندێک لە مێژوونووسانی سۆڤیەت پێیان وابوو کە بۆچوونە [[پێداگۆجی|پێداگۆژییەکانی]] ئەو لەژێر کاریگەری بیرۆکە شۆڕشگێڕەکانی [[نیکۆلای چێرنیشێڤسکی]] و [[نیکۆلای دۆبرۆلیوبۆڤ]]دا دروست بووە. ئولیانۆڤ بەشدارییەکی بێئەندازەی کرد لە وردکردنەوەی تیۆری و پراکتیکی خوێندنی سەرەتایی. داکۆکیکاری مافی یەکسان بوو بۆ پەروەردە بەبێ گوێدانە [[جێندەر|ڕەگەز]] و نەتەوە و پێگەی کۆمەڵایەتی. ھەندێکی تر، وەک تۆنی کلیف، ئەم وێنەیە ناکۆکی دەکەن (دەڵێن ئەمە ھەوڵێکی ستالینی دوای مردن بووە بۆ باشترکردنی ناوبانگی بنەماڵەی لینین)، لە ژیاننامەی لینیندا دەڵێن، 'پێگەی نیکۆلایڤیچ لە وەزارەتی پەروەردە، و سەرھەڵدانی بەردەوامی ئەو پلیکانەی پلەبەندی، بە جۆرێک لە جۆرەکان لەگەڵ وێنەی شۆڕشگێڕێک، یان تەنانەت ڕادیکاڵێکدا ناگونجێت.'<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cliff |یەکەم=Tony |ناونیشان=http://worldcat.org/oclc/663447706 |سەردێڕ=Lenin: building the party, 1893-1914 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Bookmarks |ژپنک=٩٧٨-١-٩٠٥١٩٢-٦٧-٠|پەڕەکان=١-٢|oclc=٦٦٣٤٤٧٧٠٦}}</ref> لە ساڵی ١٨٧١دا، ئولیانۆڤ یەکەم قوتابخانەی چوڤاشی لە سیمبیرسک کردەوە، کە دواتر دەگۆڕدرا بۆ سیمیناری مامۆستای چوڤاش. ھەروەھا قوتابخانەی نیشتمانی بۆ مۆردڤین و [[تاتارەکان]] دامەزراند.<ref>[https://books.google.com/books?id=N9mbl_xbWpkC&pg=PA469 Lenin: A Biography, Robert Service]</ref> جگە لەوەش ئولیانۆڤ زۆرێک لە کۆنگرەی مامۆستایان و بۆنە ھاوشێوەکانی دیکەی ڕێکخست و سەرۆکایەتی کرد.<ref name="gse">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Ульянов Илья Николаевич (Ilya Nikolayevich Ulyanov)|ڕێکەوت=١٩٦٩|بڵاوکەرەوە=[[Great Soviet Encyclopedia]]|ناونیشان=http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/142807|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٥}}</ref> لە ساڵی ١٨٨٦دا، ئولیانۆڤ بەھۆی خوێنبەربوونی مێشکەوە لە کاتی لە سیمبیرسک کۆچی دوایی کرد، کە دواتر ناوی گۆڕدرا بۆ ئولیانۆڤسک وەک ڕێزێک بۆ کوڕەکەی.<ref name="uniros"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The Bolsheviks: the intellectual and political history of the triumph of communism in Russia: with a new preface |نووسەر= Adam Bruno |edition= revised |بڵاوکەرەوە= Harvard University Press |ساڵ= ٢٠٠٩|ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٤٤٥٣-١|پەڕە= ٨}}</ref> == خێزان == * [[ماریا ئەلێکساندرۆڤنا ئولیانۆڤا]]، ساڵی ١٨٦٣ ھاوسەرگیری کردووە، ھەشت منداڵ، لەو ژمارەیەش دوو منداڵیان لە تەمەنی کۆرپەدا گیانیان لەدەستداوە. * [[ئانا ئولیانۆڤا|ئانا]](١٨٦٤–١٩٣٥) * [[ئەلێکساندەر ئولیانۆڤ|ئەلێکساندەر]] (١٨٦٦–١٨٨٧) * ئۆلگا (١٨٦٨–١٨٦٩) * [[ڤلادیمیر لێنین|ڤلادیمێر]] (١٨٧٠–١٩٢٤) * ئۆلگا (١٨٧١–١٨٩١) * نیکۆلای (١٨٧٣–١٨٧٣) * [[دیمتری ئیلیچ ئولیانۆڤ|دیمتری]] (١٨٧٤–١٩٤٣) * [[ماریا ئیلیینیچنا ئولیانۆڤا|ماریا]] (١٨٧٨–١٩٣٧) == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|پەروەردە|ڕووسیا|ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Ilya Nikolaevich Ulyanov}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ڕووسیا-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣١]] [[پۆل:مردووانی ١٨٨٦]] [[پۆل:کەسانی خەڵکی ئەستراخان]] [[پۆل:ڤلادیمیر لێنین]] [[پۆل:خێزانی ئولیانۆڤ]] 8ubz2yqmrludfeyk2mewcb1y0rxb5hq 0 216479 1624100 1487282 2026-08-12T22:34:55Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، فیزیک-کۆلکە، کیمیا-کۆلکە) 1624100 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Edward_Mills_Purcell.jpg|وێنۆک|ئێدوارد میڵز پورسێل]] '''ئێدوارد میڵز پورسێل''' (بە ئینگلیزی: Edward Mills Purcell) (٣٠ی ئابی ١٩١٢ – ٧ی ئازاری ١٩٩٧) فیزیازانێکی [[ئەمریکی]] بوو کە خاوەنی [[خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک|خەڵاتی نۆبڵی فیزیا]] بوو لە ساڵی ١٩٥٢ بەھۆی دۆزینەوەی سەربەخۆی (بڵاوکرایەوە لە ١٩٤٦) لە دەنگدانەوە [[موگناتیس]]ی ئەتۆمی لە شلەکان و لە ماددە ڕەقەکاندا<ref name="frs">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Bleaney |یەکەم١= B. |بەستەری نووسەر= Brebis Bleaney| doi = 10.1098/rsbm.1999.0029 |سەردێڕ= Edward Mills Purcell. 30 August 1912 -- 7 March 1997: Elected For.Mem.R.S. 1989 | journal = Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society |بەرگ= ٤٥|پەڕەکان= ٤٣٧–٤٤٧|ساڵ= ١٩٩٩| doi-access = free}}</ref> دەنگدانەوە موگناتیسی [[ئەتۆمی]] (NMR) بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکارھاتووە بۆ لێکۆڵینەوە لە پێکھاتەی [[گەرد]]یلەیی ماددە پاکەکان و پێکھاتەی تێکەڵەکان. ھاوڕێ و ھاوکارەکانی بە ئێد پورسێل دەیانناسی. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Edward Purcell}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فیزیک|کیمیا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{فیزیک-کۆلکە}} {{کیمیا-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٢]] [[پۆل:مردووانی ١٩٩٧]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھارڤارد]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک]] [[پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی مەدالیای نیشتمانی بۆ زانست]] [[پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە]] [[پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی]] [[پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری]] [[پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]] cfakec0r1t25la87gv0d5ozbrguefug 0 216555 1624022 1619302 2026-08-12T19:36:14Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، وەرزش-کۆلکە، تۆپی پێ-کۆلکە) 1624022 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {| class="infobox vcard" ! colspan="4" class="infobox-header" |زانیاری کەسی |- ! scope="row" class="infobox-label" |ناوی تەواو | colspan="3" class="infobox-data nickname" |ئیکەر براڤۆ سۆلانیلا |- ! scope="row" class="infobox-label" |ڕێکەوتی لەدایکبوون | colspan="3" class="infobox-data" |١٥ کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ |- ! scope="row" class="infobox-label" |جێگای لەدایکبوون | colspan="3" class="infobox-data birthplace" |سانت کوگات دێل ڤالێس، ئیسپانیا |- ! scope="row" class="infobox-label" |باڵا | colspan="3" class="infobox-data" |١٫٨٢ مەتر |- ! scope="row" class="infobox-label" |جێگای یاری | colspan="3" class="infobox-data role" |ھێرشبەر |- ! colspan="4" class="infobox-header" |زانیاری یانە |- ! scope="row" class="infobox-label" |تیمی ئێستا | colspan="3" class="infobox-data org" |ڕیاڵ مەدرید کاستیا (بە خواستن لە بایەر لیڤەرکوزنەوە) |- ! colspan="4" class="infobox-header" |کاروانی لاوێتی |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠٠٨–٢٠١٠ | colspan="3" class="infobox-data" |ئسپلونگێج |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠١٠–٢٠٢١ | colspan="3" class="infobox-data" |بەرشەلۆنە |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠٢١–٢٠٢٢ | colspan="3" class="infobox-data" |بایەر لیڤەرکوزن |- ! colspan="4" class="infobox-header" |کاروانی پیشەگەری |- ! scope="row" class="infobox-label" |ساڵەکان | class="infobox-data infobox-data-a" |'''تیم''' | class="infobox-data infobox-data-b" |یارییەکان | class="infobox-data infobox-data-c" |گۆڵەکان |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠٢١- | class="infobox-data infobox-data-a" |بایەر لیڤەرکوزن | class="infobox-data infobox-data-b" |١ | class="infobox-data infobox-data-c" |(٠) |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠٢٢- | class="infobox-data infobox-data-a" |ڕیاڵ مەدرید کاستیا (خواستن) | class="infobox-data infobox-data-b" |٠ | class="infobox-data infobox-data-c" |(٠) |- ! colspan="4" class="infobox-header" |ھەڵبژاردە |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠١٩–٢٠٢٠ | class="infobox-data infobox-data-a" |ئیسپانیای خوار ١٥ ساڵان | class="infobox-data infobox-data-b" |٦ | class="infobox-data infobox-data-c" |(١) |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠٢١- | class="infobox-data infobox-data-a" |ئیسپانیای خوار ١٧ ساڵان | class="infobox-data infobox-data-b" |١٤ | class="infobox-data infobox-data-c" |(١١) |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠٢١- | class="infobox-data infobox-data-a" |ئیسپانیای خوار ١٩ ساڵان | class="infobox-data infobox-data-b" |٣ | class="infobox-data infobox-data-c" |(٠) |} '''ئیکەر براڤۆ سۆلانیلا''' (لەدایکبووی ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥) [[تۆپی پێ|یاریزانێکی]] پیشەگەری تۆپی پێی ئیسپانییە کە یاری دەکات [[ھێرشبەر (تۆپی پێ)|وەک ھێرشبەر بۆ]] یانەی ڕیال مەدرید کاستیلا بە خواستن لە [[بایەرن ٠٤ لیڤەرکۆزن|بایەر لێڤەرکۆزنەوە]]. == کاروانی یاریکردن == لە تەمەنی ٥ ساڵیدا لەلایەن بەرشەلۆنە چاودێری کرا لەکاتی یاریکردن بۆ ئیسپلونگێج، براڤۆ چووە لا ماسیا و بەشێک بوو لە ئەکادیمیای لاوان تا گرێبەستی لەگەڵ یانەی ئەڵمانی [[بایەرن ٠٤ لیڤەرکۆزن|بایەر لیڤەرکوزن]] واژوو کرد لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢١.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Promesas de La Masía: Iker Bravo, el ‘9’ ejemplar|ناونیشان=https://www.vavel.com/es/futbol/2019/11/19/fc-barcelona/1004302-promesas-de-la-masiaiker-bravo-el-9-ejemplar.html|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٢|وێبگە=Vavel.com|زمان=spanish}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=NACHWUCHSSTÜRMER VOM FC BARCELONA VERSTÄRKT U19|ناونیشان=https://www.bayer04.de/de-de/news/bayer04/nachwuchsstuermer-vom-fc-barcelona-verstaerkt-u19|وێبگە=bayer04.de}}</ref> یەکەم یاری پیشەگەری خۆی لەگەڵ لیڤەرکۆزن ئەنجامدا وەک یەدەگ لە کۆتایییەکانی یارییەکە ھاتە یاریگا لە دۆڕاندنیان ٢–١ لە جامی ئەڵمانیا بەرامبەر یانەی کارلسروھەر لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=GmbH|یەکەم=LigaInsider|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Youngster Iker Bravo feiert Debüt für Bayer Leverkusen|ناونیشان=https://www.ligainsider.de/iker-bravo_26242/youngster-iker-bravo-feiert-debuet-fuer-bayer-leverkusen-310969/|وێبگە=ligainsider.de}}</ref> لە تەمەنی ١٦ ساڵ، ٩ مانگ و ١٥ ڕۆژدا، براڤۆ بوو بە لاوترین یاریزانی پێکھاتەی یەکەم بوو بۆ لیڤەرکۆزن لە مێژوودا، کە پێشتر بەناوی فلۆران ویرتزەوە بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=France-Presse|یەکەم=Agence|سەردێڕ=Leverkusen dumped out of German Cup by 2nd-tier Karlsruher|ناونیشان=https://www.thescore.com/deu_fed/news/2210252|وێبگە=theScore.com}}</ref> لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١، براڤۆ یەکەم یاری بۆ بایەر لێڤەرکۆزن کرد لە [[بۆندسلیگا]] لە یەکسانبوونیان لەگەڵ ھێرتا بەرلین؛ لە تەمەنی ١٦ ساڵ و ٢٩٨ ڕۆژدا بە ماوەیەکی کەم بوو بە دووەم لاوترین یاریزانی بۆندسلیگا کە یاری بکات و یەکەمیان بۆ بایەر لیڤەرکوزن، پێش ئەوەی لەلایەن ھاوتیمەکەی زیدان سێردیمیرەوە لە ھەمان یاریدا بشکێنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Erst Bravo, dann Sertdemir: Das ist der jüngste Bundesligaspieler der Werkself|ناونیشان=https://www.fussballdaten.de/news/1-bundesliga/erst-bravo-dann-sertdemir-das-ist-der-juengste-bundesligaspieler-der-werkself-643217c7/}}</ref> لە ٢٩ی ئابی ٢٠٢٢، براڤۆ تۆمار کرا لەگەڵ فیراسیۆنی پریمێرا (ئیسپانیا)یانەی دووەمی [[یانەی کاستیای ڕیال مەدرید|ڕیاڵ مەدرید (کاستیلا)]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=يلعب إيكر برافو مع ريال مدريد كاستيا|ناونیشان=https://betarab.com/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|وێبگە=الرهان العربي}}</ref> بە خواستن بۆ ماوەی یەک ساڵ لە لیڤەرکوزنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=El Leverkusen hace oficial la salida de Iker Bravo hacia el Real Madrid|ناونیشان=https://www.cope.es/deportes/futbol/noticias/leverkusen-hace-oficial-salida-iker-bravo-hacia-real-madrid-20220829_2263348|وێبگە=[[Cadena COPE]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئابی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Bayer 04 loan Iker Bravo to Real Madrid|ناونیشان=https://www.bayer04.de/en-us/news/bayer04/bayer-04-loan-iker-bravo-to-real-madrid|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=BAYER 04 LEVERKUSEN}}</ref> == کاروانی نێودەوڵەتی == براڤۆ یاریزانی لاوانی ئیسپانیایە، نوێنەرایەتی ئیسپانیا خوار ١٥ ساڵان و ئیسپانیا خوار ١٧ ساڵانی کردوە.<ref name="Morales 2021">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Morales|یەکەم=Christian|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Florentino Pérez controla a Iker Bravo, delantero de 16 años, que se crió en el Barça|ناونیشان=https://www.diariogol.com/futbol/florentino-perez-controla-a-iker-bravo-delantero-de-16-anos-que-se-crio-en-el-barca.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Diario Gol|زمان=es}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|وەرزش|تۆپی پێ|ئیسپانیا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{وەرزش-کۆلکە}} {{تۆپی پێ-کۆلکە}} [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا]] [[پۆل:خەڵکی ئیسپانی دوور لە وڵاتی خۆیان لە ئەڵمانیا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئیسپانی]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٥]] [[پۆل:ھێرشبەرانی تۆپی پێ]] [[پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا]] [[پۆل:وەرزشکارانی پارێزگای بارسێلۆنا]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٤]] [[پۆل:یاریزانانی پریمێرا فێدێراسیۆن]] [[پۆل:یاریزانانی سێگوندا دیڤیسیۆن]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا]] nqrvmocr8dolztcvzg9a071vgi527dg 0 216886 1624065 1623503 2026-08-12T20:08:41Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1624065 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" ! colspan="4" class="infobox-header" |زانیاری کەسی |- ! scope="row" class="infobox-label" |ناوی تەواو | colspan="3" class="infobox-data nickname" |مۆریبا کۆرۆما کۆرۆما |- ! scope="row" class="infobox-label" |بەرواری لەدایک بوون | colspan="3" class="infobox-data" |١٩ کانوونی دووەمی ٢٠٠٣ |- ! scope="row" class="infobox-label" |جێگای لەدایکبوون | colspan="3" class="infobox-data birthplace" |کۆناکری، گینیا |- ! scope="row" class="infobox-label" |باڵا | colspan="3" class="infobox-data" |١.٨٥ مەتر |- ! scope="row" class="infobox-label" |جێگای یاریکردن | colspan="3" class="infobox-data role" |ناوەڕاست |- ! colspan="4" class="infobox-header" |زانیاری یانە |- ! scope="row" class="infobox-label" |تیمی ئێستا | colspan="3" class="infobox-data org" |ڤالەنسیا (بە خواستن لە لایپزیگ) |- ! scope="row" class="infobox-label" |ژمارە | colspan="3" class="infobox-data" |٨ |- ! colspan="4" class="infobox-header" |کاروانی لاوێتی |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠٠٨-٢٠١٠ | colspan="3" class="infobox-data" |ئیسپانیۆل |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠١٠-٢٠١٩ | colspan="3" class="infobox-data" |بەرشەلۆنە |- ! colspan="4" class="infobox-header" |کاروانی پیشەگەری |- ! scope="row" class="infobox-label" |ساڵەکان | class="infobox-data infobox-data-a" |'''تیم''' | class="infobox-data infobox-data-b" |یاریەکان | class="infobox-data infobox-data-c" |گۆڵەکان |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠١٩-٢٠٢١ | class="infobox-data infobox-data-a" |بەرشەلۆنە بی | class="infobox-data infobox-data-b" |١٩ | class="infobox-data infobox-data-c" |(٢) |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠٢١ | class="infobox-data infobox-data-a" |بەرشەلۆنە | class="infobox-data infobox-data-b" |١٤ | class="infobox-data infobox-data-c" |(١) |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠٢١- | class="infobox-data infobox-data-a" |لایپزیگ | class="infobox-data infobox-data-b" |٢ | class="infobox-data infobox-data-c" |(٠) |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠٢٢- | class="infobox-data infobox-data-a" |ڤالەنسیا (خواستن) | class="infobox-data infobox-data-b" |١٥ | class="infobox-data infobox-data-c" |(٠) |- ! colspan="4" class="infobox-header" |هەڵبژاردە |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠١٩ | class="infobox-data infobox-data-a" |ئیسپانیای خوار ١٧ ساڵان | class="infobox-data infobox-data-b" |٨ | class="infobox-data infobox-data-c" |(٢) |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠١٩ | class="infobox-data infobox-data-a" |ئیسپانیای خوار ١٨ ساڵان | class="infobox-data infobox-data-b" |٢ | class="infobox-data infobox-data-c" |(٠) |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠٢٢- | class="infobox-data infobox-data-a" |گینیا | class="infobox-data infobox-data-b" |٨ | class="infobox-data infobox-data-c" |(٠) |} '''مۆریبا کۆرۆما کۆرۆما''' (لەدایکبووی ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣) ، ناسراو بە '''ئیلاکس مۆریبا''' ، یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێی گینیایە کە وەک یاریزانێکی ناوەڕاست یاریگا یاری دەکات لە خولی [[لالیگا]] بۆ یانەی [[یانەی تۆپی پێی ڤالەنسیا|ڤالەنسیا،]] بە خواستن لە خولی بۆندسلیگا لە یانەی [[لایپزیگ]] و هەڵبژاردەی تۆپی پێی گینیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Meet Ilaix Moriba, Barcelona's Next Wunderkind|ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/jasonpettigrove/2020/01/17/meet-ilaix-moriba-barcelonas-next-wunderkind/?sh=3b002cc8595f|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=[[Forbes]]}}</ref> == ژیانی سەرەتایی == مۆریبا لە [[کۆناکری|کۆناکری،]] گینیا لەدایکبووە، لە دایکێکی [[گینێ|گینی]] و باوکێکی لیبری.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Manchester City Liberian young player Moriba Kourouma|ناونیشان=https://liberiasportsonline.com/manchester-city-liberian-young-player-moriba-kourouma/|دوایین=Quaye|یەکەم=Peterking|ڕێکەوت=٢٧ی ئایاری ٢٠١٨|ئیش=Liberia Sports Online|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی نیسانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210423053101/https://liberiasportsonline.com/manchester-city-liberian-young-player-moriba-kourouma/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خاوەنی هەردوو ڕەگەزنامەی ئیسپانی و گینیە.<ref name="gf">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Nouveau Talent : À quatorze ans, Moriba Kourouma s'impose au centre de formation du Barça.|ناونیشان=https://guineefoot.info/nouveau-talent-a-quatorze-ans-moriba-kourouma-simpose-centre-de-formation-barca/|دوایین=Mognouma|یەکەم=ParLamine|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠١٧|ئیش=Guinée Foot|زمان=fr}}</ref> == کاروانی یانە == === بەرشەلۆنە === مۆریبا لە ساڵی ٢٠١٠ لە ئیسپانیۆلەوە گەیشتە [[یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا|بەرشەلۆنە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Bale's agent secures €2M deal for Barcelona starlet|ناونیشان=https://en.as.com/en/2019/04/10/football/1554893596_247769.html|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=[[Diario AS]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210521171034/https://en.as.com/en/2019/04/10/football/1554893596_247769.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>[https://www.fcbarcelona.com/en/football/barca-b/news/1983515/ilaix-moriba-barca-through-and-through-since-the-age-of-seven Ilaix Moriba, Barça through and through since the age of seven], FC Barcelona, 22 January 2021</ref> ئەو بە یەکێک لە باشترین یاریزانەکانی نەوەکەی خۆی دادەنرێت، و زۆر جار لە ئاستەکانی یاریزانانی گەورەتر لە خۆی یاری کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Next Generation 2020: 60 of the best young talents in world football|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2020/oct/08/next-generation-2020-60-of-the-best-young-talents-in-world-football|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Barça: Manchester city ,Chelsea et Juventus font le forcing pour Moriba kourouma|ناونیشان=http://guineeactusport.net/index.php/barca-manchester-city-chelsea-et-juventus-font-le-forcing-pour-moriba-kourouma/|وێبگە=Guinée Actu Sport|زمان=fr|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی نیسانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210423054553/https://guineeactusport.net/index.php/barca-manchester-city-chelsea-et-juventus-font-le-forcing-pour-moriba-kourouma/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> مۆریبا لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا دەرکەوت کاتێک هاتتریکی تۆمارکرد بەرامبەر ڕیال مەدریدی خوار ١٩ ساڵان، ناوازەترین گۆڵەکەی کۆتا گۆڵ بوو، کە لە ناوەڕاستی یاریگاوە لە سەرەتای نیوەی دووەمی یاریەکە گۆڵێکی تۆمارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Barcelona youth teamer Ilaix scores a hat-trick against Real Madrid|ناونیشان=https://www.marca.com/en/football/barcelona/2018/08/21/5b7c45f3e2704e46728b45ae.html|ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠١٨|ئیش=[[Marca (newspaper)|Marca]]}}</ref> لە [[کانوونی دووەم|کانوونی دووەمی]] ٢٠١٩، کاتێک گرێبەستی لاوانی تەواو بوو، یانە بەهێزەکانی وەک [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی|مانچستەر سیتی]] بە نموونە هەوڵیان دەدا گرێبەستی لەگەڵدا تۆمار بکەن .<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Cuenta atrás por Ilaix Moriba|ناونیشان=https://www.mundodeportivo.com/futbol/fc-barcelona/cantera/20181218/453639791614/ilaix-moriba-renovacion-barcelona-futuro.html|دوایین=Martinez|یەکەم=Ferran|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ئیش=[[Mundo Deportivo]]|زمان=es|trans-title=Countdown for Ilaix Moriba}}</ref> وەرزی دواتر بوو بە یاریزانێکی سەرەکی بۆ تیمی دووەمی بەرشەلۆنە. یەکەم گۆڵی تۆمارکرد لە ٨ی ئازاری ٢٠٢٠، کە گۆڵی براوە بوو لە بردنەوەی ٣-٢ بەرامبەر لۆگۆسێرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Barça B 3-2 Llagostera: License to dream|ناونیشان=https://www.fcbarcelona.com/en/news/1641831/barca-b-3-2-llagostera-license-to-dream|بڵاوکەرەوە=FC Barcelona|ڕێکەوت=٨ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> لە وەرزی ٢٠٢٠-٢١، مۆریبای بۆ یەکەم جار لە پێکهاتەی یەکەم بۆ یاریەکی خولی پلە یەکی ئیسپانیا ([[لا لیگا|لالیگا]]) بەرامبەر [[یانەی گرانادا|گرادانا]] بەشدار بوو. ئەو بە یەدەگ مایەوە لە یاریەکەدا کە ٤-٠ لە دەرەوەی یاریگای خۆیان بردیانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Barcelona youngster Ilaix Moriba called up by Koeman for Granada.|ناونیشان=https://www.sport.es/en/news/barca/barcelona-youngster-ilaix-moriba-called-up-by-koeman-for-granada-11442603|بڵاوکەرەوە=[[Sport (Spanish newspaper)|Sport]]|ڕێکەوت=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Granada 0-4 Barça: Another away win!|ناونیشان=https://www.fcbarcelona.com/en/news/1969255/granada-0-4-barca-another-away-win|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=FC Barcelona}}</ref> مۆریبا دواتر یەکەمین یاری خۆی بۆ یانەکە ئەنجامدا لە ٢١ی کانوونی دووەم بەرامبەر کۆرنێلا لە قۆناغی ٣٢ی [[جامی شای ئیسپانیا|جامی]] کۆپا دێل ڕەی(جامی شای ئیسپانیا). لە خولەکی ٧٤ یاریگای جێهێشت لە بردنەوەی ٢-٠ سێرجیۆ بۆسکێتس جێگەی گرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Cornellà 0-2 FC Barcelona: Victory in extra time|ناونیشان=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/1983185/cornella-0-2-fc-barcelona-victory-in-extra-time|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=FC Barcelona}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Ilaix Moriba: I almost couldn't sleep|ناونیشان=https://www.marca.com/en/football/barcelona/2021/01/22/600a098fca474165308b45e8.html|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ئیش=[[Marca (newspaper)|Marca]]}}</ref> لە ١٣ی شوباتی ٢٠٢١، یەکەمین یاری خۆی لە خولدا ئەنجامدا لە بردنەوەی ٥-١ بەرامبەر ئەلاڤێس، کە هەروەها ئەسیستێکی بۆ فرانسیسکۆ ترینکاو کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=Ilaix Moriba on Barcelona debut: I have that mistake in my head|ناونیشان=https://www.marca.com/en/football/barcelona/2021/02/13/6028576be2704e3f708b458c.html|وێبگە=Marca}}</ref> یەکەم گۆڵی لە خولدا تۆمارکرد لە بردنەوەی ٢-٠ بەرامبەر [[یانەی ئۆساسونا|ئۆساسۆنا]] لە ٦ی ئازاری ٢٠٢١، بۆ ئەوەی ببێتە پێنجەم لاوترین گۆڵکار لە مێژووی یانەکە، کە تەنها لە دوای هەریەکە لە [[ئانسو فاتی|ئەنسۆ فاتی،]] بۆجان کرکیچ، [[لیۆنێل مێسی]] و پێدرریەوەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Jordi Alba and Ilaix Moriba rockets fire Barcelona into second place|ناونیشان=https://www.eurosport.com/football/liga/2020-2021/live-liga-updates-ca-osasuna-fc-barcelona_sto8161674/story.shtml|وێبگە=Eurosport}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Ilaix Moriba scores first goal for FC Barcelona|ناونیشان=https://www.fcbarcelona.com/en/news/2057285/ilaix-moriba-scores-first-goal-for-fc-barcelona|وێبگە=FC Barcelona}}</ref> لە ١٠ی ئازاری ٢٠٢١، مۆریبا یەکەمین یاری خۆی لە [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا|خولی پاڵەوانەکانی ئەوروپا]] ئەنجامدا لە یاریەکدا ١-١ بەرامبەر [[یانەی تۆپی پێی پاریس سان جێرمان|پاریس سانجێرمان]] لە قۆناغی دا١٦، وەک جێگرەوەی [[سێرجیۆ بوسکێتس|سێرجیۆ بۆسکێتس]] لە خولەکی ٧٩ دا هاتە یاریگاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Paris 1–1 Barcelona|ناونیشان=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2029483/|وێبگە=UEFA}}</ref> === لایپزیگ === لە ٣١ی ئابی ٢٠٢١، مۆریبا گواسترایەوە بۆ خولی [[بۆندسلیگا]] و یانەی [[لایپزیگ]] بە تێچووی ١٦ ملیۆن یۆرۆ و ٦ ملیۆن یۆرۆی زیاتر. بەرشەلۆنە مافی 10%ی هەموو فرۆشتنێکی داهاتووی هەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=TALENTED YOUNGSTER ILAIX MORIBA JOINS RB LEIPZIG|ناونیشان=https://rbleipzig.com/en/news/2021-2022/ilaix-moriba-joins-rb-leipzig/|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=RB Leipzig|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210831172334/https://rbleipzig.com/en/news/2021-2022/ilaix-moriba-joins-rb-leipzig/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Agreement with RB Leipzig for the transfer of Ilaix Moriba|ناونیشان=https://www.fcbarcelona.com/en/football/barca-b/news/2239557/agreement-with-rb-leipzig-for-the-transfer-of-ilaix-moriba|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=[[FC Barcelona]]}}</ref> === ڤالەنسیا === لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢، [[یانەی تۆپی پێی ڤالەنسیا|ڤالەنسیا]] گرێبەستی لەگەڵ مۆریبا ڕاگەیاند، بە خواستن تا کۆتای وەرز .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Former Barca wonderkind Moriba joins Valencia|ناونیشان=https://best4seo.com.tr/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|وێبگە=Best 4 Seo}}</ref> مۆریبا گەڕایەوە بۆ دووەم ماوەی خواستن بۆ وەرزی ٢٠٢٢-٢٣.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Ilaix Moriba: Valencia sign ex-Barcelona youngster on loan from RB Leipzig|ناونیشان=https://www.goal.com/en-ug/news/ilaix-moriba-valencia-sign-ex-barcelona-youngster-on-loan-from-rb-leipzig/blt084a01f8763808ff|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=[[Goal (website)|Goal.com]]}}</ref> == کاروانی نێودەوڵەتی == مۆریبا یاریزانی پێشووی لاوانی ئیسپانیا بوو، بەڵام هەروەها دەیتوانی بۆ هەردوو لیبریا و گینیا یاری بکات.<ref name="gf"/> دەرکەوت کە لاوەکە لە کۆتاییدا بڕیاریدا بۆ هەڵبژاردەی تۆپی پێی گینیا یاری بکات، کە ئامادەیە بۆ یەکەم جار لە قۆناغی نێودەوڵەتی لە حوزەیرانی ٢٠٢٠دا یاری بکات، پێش ئەوەی [[گشتگیربوونی ڤایرۆسی کۆرۆنای ٢٠١٩–٢٠|پەتای کۆڤید-١٩]] تەواوی وەرزی تۆپی پێی ٢٠٢٠ بوەستێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lantheaume|یەکەم=Romain|ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=Barca : le prometteur Ilaix Moriba dit oui à la Guinee !|ناونیشان=https://www.afrik-foot.com/barca-le-prometteur-ilaix-moriba-dit-oui-a-la-guinee|وێبگە=Afrik foot|زمان=fr}}</ref> لە ٢١ی ئابی ٢٠٢١، مۆریبا بە فەرمی بڕیاری دا کە یاریکردنی نێودەوڵەتی بگۆڕێت لە ئیسپانیاوە و هەڵبژاردەی تۆپی پێی گینیا هەڵبژێرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=Ilaix Moriba renuncia a España|ناونیشان=https://as.com/futbol/2021/08/21/primera/1629568609_552396.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=As.com|زمان=ES}}</ref> لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١، لە پێکهاتەی درێژکراوەی جامی نەتەوەکانی ئەفریقای ٢٠٢١ بەشداری کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Afcon 2021: Antoine Conte and Florentin Pogba replaced in Guinea squad|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/africa/59801224|بڵاوکەرەوە=[[BBC Sport]]}}</ref> یەکەم جار لەگەڵ تیمی نیشتیمانی گینیادا یاری کرد لە دۆڕانێکی یاری دۆستانە ٣-٠ بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ڕواندا|ڕواندا]] لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Strack-Zimmermann|یەکەم=Benjamin|سەردێڕ=Rwanda vs. Guinea (3:0)|ناونیشان=http://www.national-football-teams.com/matches/report/32952/Rwanda_Guinea.html|وێبگە=www.national-football-teams.com}}</ref> == شێوازی یاریکردن == بەھۆی جەستەیی و شێوازی داهێنەرانەی، مۆریبا بەراوردکراوە لەگەڵ یاریزانی تۆپی پێی فەڕەنسی [[پۆل پۆگبا|پۆڵ پۆگبا،]] کە ئەویش دایک و باوکی و برا گەورەکانی لە گینیا بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Ilaix Moriba: The 'Pogba of Barca' Destined for Greatness|ناونیشان=https://bleacherreport.com/articles/2859748-ilaix-moriba-the-pogba-of-barca-destined-for-greatness|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=[[Bleacher Report]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Ilaix Moriba: Barcelona's 'new Pogba' closing in on a first-team debut|ناونیشان=https://www.goal.com/en-us/news/ilaix-moriba-barcelona-new-pogba-first-team-debut/vmj24zdzjc401g4rxl55vmzt9|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=[[Bleacher Report]]}}</ref> == ئاماری کاروانی وەرزشی == === یانە === {{Updated|٤ ئەیلولی ٢٠٢٢}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |یانە ! rowspan="2" |وەرز ! colspan="3" |لیگا ! colspan="2" |جامی نیشتیمانی ! colspan="2" |ئەوروپا ! colspan="2" |ئەوانی تر ! colspan="2" |کۆی گشتی |- !دابەشکردن !یاریەکان !گۆڵەکان !یاریەکان !گۆڵەکان !یاریەکان !گۆڵەکان !یاریەکان !گۆڵەکان !یاریەکان !گۆڵەکان |- | rowspan="3" |[[یانەی بارسێلۆنای بی|بەرشەلۆنە بی]] |٢٠١٩ ٢٠ | rowspan="2" |خولی پلە دوو |٨ |1 | colspan="2" | - | colspan="2" | - |٣ |0 |١١ |1 |- |٢٠٢٠-٢١ |١١ |1 | colspan="2" | - | colspan="2" | - |0 |0 |١١ |1 |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !١٩ !2 ! colspan="2" |- ! colspan="2" |- !3 !0 !٢٢ !2 |- |[[یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا|بەرشەلۆنە]] |٢٠٢٠-٢١ |[[لا لیگا]] |١٤ |1 |3 |0 |١ |0 |0 |0 |١٨ |1 |- |لایپزیگ |٢٠٢١-٢٢ |[[بۆندسلیگا]] |2 |0 |1 |0 |٣ |0 | colspan="2" | - |٦ |0 |- | rowspan="3" |[[یانەی تۆپی پێی ڤالەنسیا|ڤالەنسیا]] |٢٠٢١-٢٢ | rowspan="2" |لا لیگا |١٤ |0 |٤ |0 | colspan="2" | - | colspan="2" | - |١٨ |0 |- |٢٠٢٢-٢٣ |1 |0 |0 |0 | colspan="2" | - |0 |0 |1 |0 |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !١٥ !0 !٤ !0 ! colspan="2" |- !0 !0 !١٩ !0 |- ! colspan="3" |تەواوی کاروانی وەرزشی !٥٠ !3 !٨ !0 !٤ !0 !3 !0 !٦٥ !3 |} === نێودەوڵەتی === {{Updated|٩ حوزەیرانی ٢٠٢٢}}<ref name="NFT">{{NFT player|85121|access-date=24 January 2022}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+دەرکەوتنی و گۆڵەکانی تیمی نیشتیمانی و ساڵ !تیمی نیشتیمانی !ساڵ !یاریەکان !گۆڵەکان |- |گینیا |٢٠٢٢ |٨ |0 |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !٨ !0 |} == خەڵاتەکان == '''بەرشەلۆنە''' * [[جامی شای ئیسپانیا|جامی شا]]: ٢٠٢٠-٢١<ref name="cup21">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lowe|یەکەم=Sid|ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Messi stars as Barcelona thrash Athletic Bilbao to lift Copa del Rey|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2021/apr/17/messi-stars-as-barcelona-thrash-athletic-bilbao-to-lift-copa-del-rey|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=The Guardian}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Ilaix Moriba}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسپانیا|تۆپی پێ}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{تۆپی پێ-کۆلکە}} {{ئیسپانیا-کۆلکە}} [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئەڵمانیا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئیسپانی]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی بەرشەلۆنا]] [[پۆل:یاریزانانی لا لیگا]] [[پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیسپانی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٣]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] [[پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا ئەتلێتیک]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی بارسێلۆنا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی کەتەلۆنیا]] [[پۆل:یاریزانانی سێگوندا دیڤیسیۆن بی]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ڤالێنسیا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٤]] 59efa8m40aklsept20uqwc1ydbvhrw5 0 217841 1624184 1547578 2026-08-13T04:33:53Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624184 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ئێریک کڵێیۆن لاسن''' (لەدایکبووی ٣ی ئەیلوولی ١٩٠٥ تا ٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨) بەرھەمھێنەرێکی ئەنیمەیشنی ئەمریکی بوو بۆ ستۆدیۆکانی واڵت دیزینی لە ١٩٣٣وە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Canemaker, John.|سەردێڕ=Walt Disney's nine old men and the art of animation|ناونیشان=https://archive.org/details/waltdisneysnineo0000cane|ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Disney Editions|ژپنک=٠-٧٨٦٨-٦٤٩٦-٦|edition=1st|شوێن=New York|oclc=٤٥٣٨٨٦٢٥}}</ref> لەو بەرھەمانەی رۆلی تێیدا گێڕاوە بریتین لە [[ڕۆبین ھوود (فیلم ١٩٧٣)|ڕۆبین ھوود]]، [[ڕێوی و سەگ]]، پشیلە خانەدانەکان == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئەنیمەیشن|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دیزنی}} {{پۆلی کۆمنز|Eric Larson}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٥]] [[پۆل:مردووانی ١٩٨٨]] [[پۆل:خەڵکی ئەمریکایی بە ڕەچەڵەک دانیمارکی]] [[پۆل:خەڵکی ستۆدیۆکانی واڵت دیزنی ئەنیمەیشن]] 6n6v39ydq5w4892nw7709osz0zgjcjl 0 219451 1624013 1579302 2026-08-12T19:34:44Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مۆسیقا-کۆلکە) 1624013 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی گۆرانیبێژ | ناو = ئیکرام مامەدبەگی | وێنە = ئیکرام مامەدبەگی.jpg | قەبارەی وێنە = | جێگری وێنە = | شرۆڤەی وێنە = | ناوی لەدایکبوون = | ناوی خۆماڵی = | زمانی ناوی خۆماڵی = | نازناو = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٤٠ (١٣١٩ ک. ھ.) | شوێنی لەدایکبوون = گوندی [[وشکەبەرد|پاردە]]، [[شارستانی ئیلام]] | بنەچە = | ڕێکەوتی مردن = ١٩٩٦ (١٣٧٥ ک. ھ.) | شوێنی مردن = گوندی [[وشکەبەرد|پاردە]]، [[شارستانی ئیلام]] | شێواز = | پیشە = | ئامێر = | ساڵانی چالاکبوون = | تۆمارگە = | کارە پەیوەستەکان = | ماڵپەڕ = | ئامێرە دیارەکان = }} '''ئیکرام مامەدبەگی''' (بە فارسی: اکرام محمدبیگی)، (١٩٤٠ لە [[وشکەبەرد|پاردە]]، [[پارێزگای ئیلام|ئیلام]] - ١٩٩٦ لە [[وشکەبەرد|پاردە]]) مامۆستای ئاوازی کوردیی [[ھۆرە]]، خەڵکی ئیلام لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]ە.<ref name="کوردپرێس ۱">[https://kurdpress.com/fa/39140/ کوردپرێس: ''یاری ئاشنا: شرۆڤەیەک لە جێگەی ھونەریی خوالێخۆشبوو «ئیکرام مامەدبەگی»'' (بە فارسی)، نووسراو لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢؛]{{بەستەری مردوو|url=https://kurdpress.com/fa/39140/ |date=نیسانی ٢٠٢٦ }} سەردان لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢.</ref> == ژیان == ئیکرام مامەدبەگی لە ساڵی ١٩٤٠ (١٣١٩ی کۆچیی ھەتاوی) لە گوندی [[وشکەبەرد|پاردەی حاجی بەختیار]] لە مەڵبەندی ئەرکەوازی سەربە پارێزگای ئیلام لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لەدایک بووە. ئەو بە ھۆی دەنگی خۆش و بیری بەھێز و ئیجرای تەکنیکەکانی چڕینی ئاوازی ھۆرە ناسراوە و کارەکانی پڕ لە وردەکاری و خاڵەکانی تەکنیکییە.<ref name="کوردپرێس ۱"/> ئیکرام مامەدبەگی لە ساڵی ١٩٩٦ (١٣٧٥ی کۆچیی ھەتاوی) لە گوندی پاردە کۆچی دوایی کرد و ھەر لەو گوندەدا لە تەنیشتی مەزارگەی حاجی بەختیار لە گۆرستانی پاردە بە خاک سپێردرا.<ref name="کوردپرێس ۱"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == کتێبناسی == * ئەرسەڵانی، عەلیمحەممەد، ''ھۆرە ئیلامییەکان'' (بە فارسی)، ئیلام: زانا، ٢٠١٨. {{تووڵی دەروازە|مۆسیقا|مۆسیقای کوردی}} {{گۆرانیبێژانی کورد}} {{مۆسیقا-کۆلکە}} [[پۆل:خەڵکی ئیلام]] [[پۆل:گۆرانیبێژە پیاوەکانی کوردیی باشووری]] piwakpvzi0ujhrbm2hy67246j432nby 0 219781 1624003 1347560 2026-08-12T19:33:04Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە) 1624003 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}} '''ئیڤان پیتەرز''' (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Evan Peters)‏ لەدایکبووی ١٩٨٧، [[ئەکتەر]] و کەسایەتی تەلەڤیزیۆنی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکییە]]، لە شاری [[سانت لویس]] لە ویلایەتی [[میزۆری]] لەدایکبووە، و پاڵەوانی زنجیرەی ([[چیرۆکی ترسی ئەمریکی]]) ناسراو بە (A.H.S).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=معرف ايفان بيترز في النظام الجامعي للتوثيق|ناونیشان=http://www.idref.fr/182233111|ڕێکەوتی سەردان=6 فبراير 2017}}</ref> [[پەڕگە:Evan Peters (47466378662).jpg|alt=ئیڤان پیتەرز قسەدەکات لە بەرنامەی WonderCon 2019، "Dark Phoenix"، لە سەنتەری کۆنفرانسی ئاناھیم لە شاری ئاناھیم لە ویلایەتی کالیفۆرنیا|وێنۆک|ئیڤان پیتەرز قسەدەکات لە بەرنامەی WonderCon 2019، "Dark Phoenix"، لە سەنتەری کۆنفرانسی ئاناھیم لە شاری ئاناھیم لە ویلایەتی کالیفۆرنیا]] لە ساڵی ٢٠٠٤ بە یەکەم ڕێگای پیشەیی لە فیلمێک بە ناوی "Clipping Adam" و لە ھەمان ساڵدا زنجیرەی "The Days"، لە ساڵی ٢٠١٤ ئیڤان بەشداری لە زنجیرە بەشەکانی (X-Men) کرد کە بە (Days of Future Past) ناسراوە بە ڕۆڵی جیوەیی (Quicksilver). == ژیانی پێشوو == ئیڤان تۆماس پیتەرز لە شاری [[سانت لویس]] لە ویلایەتی [[میزۆری]] لە دایک و باوکێک بە ناوەکانی جوولی و فیلیپ، پیتێرز لە گەڕەکی [[بالوین]] گەورە بووە، باوکی جێگری سەرۆکی بەڕێوەبردنی [[دامەزراوەی چارڵز ستیوارت]] مۆتە. پیتێرز بە [[کڵێسای کاتۆلیک|کاسۆلیکی]] گەورە بووە و لە [[قوتابخانەیەکی کاسۆلیکی]] خوێندوویەتی، برایەکی گەورەی ھەیە بە ناوی ئەندرۆ و خوشکێکی لە باوکێکی تر ھەیە بە ناوی میشێل، لە ساڵی ٢٠٠١ پیتەرز لەگەڵ خێزانەکەیدا ڕوویان لە شاری [[گراند بلانک]] لە ویلایەتی [[میشیگان]] کرد و لەوێ کاری مۆدێلی کرد و وانەی نواندنی([[ئەکتەر]]) ناوخۆیی وەرگرت، لە قوتابخانەی [[ئامادەیی کۆمەڵایەتی گراند بلانک]] خوێندوویەتی، پێش ئەوەی لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا لەگەڵ دایکیدا ڕوو لە [[لۆس ئانجلەس|لۆس ئەنجلەس]] بکەن بۆ ئەوەی کاری نواندن ئەنجام بدات، لە قۆناغی دووەمدا لە [[ئامادەیی بێربانک]] خوێندوویەتی، بەڵام دواتر دەستی بە وانەکانی خوێندنی ماڵەوە کردووە.<ref>https://www.tvguide.com/celebrities/evan-peters/bio/3030242897/</ref><ref>http://blog.mlive.com/flintjournal/entertainment/2008/03/young_grand_blanc_township_act.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150711212350/http://movies.about.com/od/sleepover/a/sleepsf063004.htm</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Evan Peters}} {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|ئەکتەران|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئێمی پرایم تایم بۆ نمایشێکی نایاب لەلایەن ئەکتەری پاڵپشتەوە لە کورتەزنجیرە یان فیلمێک]] eosdsr7cx1xnbmoakuqk7138jn5xh1h 0 219866 1623907 1347509 2026-08-12T13:37:39Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1623907 wikitext text/x-wiki '''ئیندیاناپۆلیس''' (/ˌɪndiəˈnæpəlɪs/)، بە شێوەیەکی ئاخاوتنی بە ئیندی ناسراوە، پایتەختی ویلایەتەکەیە و پڕ دانیشتووترین شارە لە [[ویلایەتی ئیندیانا]] لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و بنکەی شاری [[ماریون]]، بەپێی ئاماری نووسینگەی سەرژمێری ویلایەتە یەکگرتووەکان، ژمارەی دانیشتوانی ویلایەتی ئیندیاناپۆلیس و ماریون کاونتی لە ساڵی ٢٠٢٠دا ٩٧٧ هەزار و ٢٠٣ کەس بووە، و ژمارەی دانیشتوانە "هاوسەنگەکان" کە [[شارەوانی]] نیمچە سەربەخۆکانی [[ماریون]] کاونتی ناگرێتەوە ٨٨٧ هەزار و ٦٤٢ کەس بووە، پانزەهەمین شارە لەڕووی ژمارەی دانیشتوانەکەی لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]، سێیەم شاری پڕ دانیشتوانە لە ڕۆژئاوای ناوەڕاست، لە دوای [[شیکاگۆ]] و [[کۆڵۆمبۆس]] لە [[ئۆھایۆ|ئۆهایۆ]] و چوارەم پایتەختی ویلایەتە یەکگرتووەکانە لە ڕووی ژمارەی دانیشتوان لە دوای [[فۆنیکس]] لە ویلایەتی [[ئەریزۆنا]]،  [[ئاوستن]] لە ویلایەتی [[تێکساس|تەکساس]]،  و [[کۆڵۆمبۆس]]، ناوچەی گەورەی شاری [[ئیندیاناپۆلیس]] لە پلەی ٣٣ دایە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] کە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەکەی کە ٢,١١١,٠٤٠ کەسە، ڕووبەری ئاماری یەکگرتوو لە پلەی ٢٨دایە و ژمارەی دانیشتووانی ٢٤٣١٣٦١ کەسە، [[ئیندیاناپۆلیس]] ٣٦٨ میل چوارگۆشە (٩٥٠ کیلۆمەتر دووجا) ـی تێپەڕاندووە، بەمەش دەبێتە ١٨هەمین گەورەترین شار لە ڕووی ڕووبەری زەوی لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=U.S. Census Bureau QuickFacts: Marion County, Indiana; Indianapolis city (balance), Indiana|ناونیشان=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/marioncountyindiana,indianapoliscitybalanceindiana/POP010220|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.census.gov|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=U.S. Census Bureau QuickFacts: Indianapolis city (balance), Indiana|ناونیشان=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/indianapoliscitybalanceindiana/POP010220|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.census.gov|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bureau|یەکەم=US Census|سەردێڕ=Census.gov|ناونیشان=https://www.census.gov/en.html|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Census.gov|زمان=EN-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bureau|یەکەم=US Census|سەردێڕ=Census.gov|ناونیشان=https://www.census.gov/en.html|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Census.gov|زمان=EN-US}}</ref> [[پەڕگە:Downtown Indianapolis.jpg|وێنۆک]] لە ساڵی ١٨٢١ وەک شارێکی پلان بۆ داڕێژراو وەک بنکەیەکی نوێ بۆ حکومەتی [[ئیندیانا]] دامەزراوە، بناغەکانی لەلایەن [[ئەلێکساندەر ڕاڵستۆن]] و [[ئیلیا بیم فۆردام]]ەوە لەسەر تۆڕێکی میل چوارگۆشە (٢.٦ کم) تەنیشت [[ڕووباری سپی]] دانرا، شارەکە لەم میل چوارگۆشەیە زیاتر گەشەی کرد، چونکە دروستکردنی ڕێگای نیشتمانی و [[هێڵی ئاسن]] پێگەی شارەکەی وەک ناوەندێکی بەرهەمهێنان و گواستنەوە چەسپاند، ئیندیاناپۆلیس دەکەوێتە ماوەی یەک ڕۆژدا بە ئۆتۆمبێل لە سەدا ٧٠ی زۆربەی ناوەندە گەورەکانی دانیشتوانی وڵاتەکە، بەم هۆیەوە نازناوی "ڕێگابڕەکانی ئەمریکا"ی لێنراوە، ئابووری شارەکە لە ڕیزبەندی ٢٦ دایە لە نێوان گەورەترین ناوچە ئابوورییەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]، و بە پلەی یەکەم گرنگی بە خزمەتگوزاری بازرگانی و گواستنەوە و لۆجستی و پەروەردە و خزمەتگوزاری دارایی و میوانداری و گەشتیاری و خزمەتگوزاری دابەشکردن، ئیندیاناپۆلیس بازاڕی تایبەتی لە وەرزشی ئاماتۆر و وەرزشی ئۆتۆمبێل پەرەپێداوە، شارەکە ساڵانە بەناوبانگە بە میوانداریکردنی گەورەترین چالاکی وەرزشی لە جیهاندا کە یەک ڕۆژ ئەنجام دەدرێت بەناوی [[ئیندیاناپۆلیس ٥٠٠]]. کۆمەڵگەی خێرخوازی شارەکە بە سەرۆکایەتی کۆمەڵەی لیلی ڕۆڵێکی سەرەکییان هەبوو لە پەرەپێدانی دامەزراوە کولتوورییەکانی وەک مۆزەخانەی منداڵانی ئیندیاناپۆلیس و مۆزەخانەی هونەری ئیندیاناپۆلیس، شارەکە زیاتر بە شوێنی نیشتەجێبوونی لیجیۆنی ئەمریکی ناسراوە و شوێنی کۆمەڵەیەکی گەورەی کەلوپەلی کۆن کە تایبەتە بە جەنگاوەرە دێرینەکانی جەنگ و مردووانی، زۆرترینه لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] لە دەرەوەی واشنتۆنی پایتەخت، لە دوای یەکگرتنی شار و پارێزگاکە لە ساڵی ١٩٧٠ کە ناسراوە بە [[یونیگۆڤ]]، بەشی حکومەتی ناوخۆیی بە سەرکردایەتی ئەنجومەنی شارێکی هەڵبژێردراوی ٢٥ ئەندامی بە سەرۆکایەتی سەرۆکی شارەوانی کاردەکات، شارێکی جیهانیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://www.indychamber.com/files/1414/2429/3865/Metro_Indy_GCI_Export_Plan_low_resolution.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161022095403/http://www.indychamber.com/files/1414/2429/3865/Metro_Indy_GCI_Export_Plan_low_resolution.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی تەممووزی ٢٠١٧|سەردێڕ=Capital at the Crossroads of America--Indianapolis: A Discover Our Shared Heritage Travel Itinerary|ناونیشان=https://www.nps.gov/nr/travel/indianapolis/introessay.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170712114226/https://www.nps.gov/nr/travel/indianapolis/introessay.htm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٨|سەردێڕ=U.S. Bureau of Economic Analysis (BEA)|ناونیشان=https://www.bea.gov/iTable/iTable.cfm?reqid=70&step=1&isuri=1&acrdn=2|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180328231452/https://www.bea.gov/iTable/iTable.cfm?reqid=70&step=1&isuri=1&acrdn=2|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://www.clustermapping.us/sites/default/files/files/resource/Industry%20clusters%20and%20economic%20development%20in%20the%20Seventh%20District%27s%20largest%20cities.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170810062600/http://www.clustermapping.us/sites/default/files/files/resource/Industry%20clusters%20and%20economic%20development%20in%20the%20Seventh%20District%27s%20largest%20cities.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Video: Naptown to Super City {{!}} Watch Naptown to Super City Online {{!}} WFYI Indianapolis Video|ناونیشان=http://video.wfyi.org/video/2282207842/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171218204404/http://video.wfyi.org/video/2282207842/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Error-404 - BorgWarner|ناونیشان=https://www.borgwarner.com/en/error-404|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161022160808/https://www.borgwarner.com/en/error-404|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Indianapolis}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|شارەکان}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی ئیندیانا]] [[پۆل:پایتەختە داڕێژراوەکان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٢١]] 4txkkm4fz2rp2mce2d9ftuh2phz8n0n 0 220442 1624238 1398138 2026-08-13T07:35:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کایەی ڤیدیۆیی-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە، ژاپۆن-کۆلکە) 1624238 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:F-Zero logo.png|وێنۆک]] '''ئێف-زیرۆ''' ({{بە ئینگلیزی|F-Zero}}) زنجیرەیەکی یاری ڤیدیۆیی پێشبڕکێی ئایندەییە کە لە بنەڕەتدا لەلایەن کۆمپانیای Nintendo EAD دروستکراوە، لەگەڵ چەندین یاری کە لەلایەن کۆمپانیاکانی دەرەوە پەرەی پێدراوە. یەکەم یاری بۆ سوپەر فامیکۆم لە ژاپۆن لە ساڵی ١٩٩٠ بڵاوکرایەوە، لەگەڵ "سیستەمی یارییەکانی سوپەر نینتێندۆ"ی ئەمریکای باکوور لە ساڵی ١٩٩١، سەرکەوتنەکانی وای لە کۆمپانیای [[نینتێندۆ]] کرد کە چەندین بەدواداچوون لەسەر کۆنسۆڵەکانی یارییەکانی دواتر دروست بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.officialnintendomagazine.co.uk/article.php?id=7206 |سەردێڕ=Nintendo Feature: 100 Best Nintendo Games - Part Two |ئیش=Official Nintendo Magazine |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090223134335/http://www.officialnintendomagazine.co.uk/article.php?id=7206 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٠٩}}</ref> زنجیرەکە بە پێشبڕکێی خێرا و کارەکتەر و ڕێکخستنەکان و یاریکردنی قورس و مۆسیقای ڕەسەن ناسراوە، ھەروەھا بە پاڵنانی سنوورە تەکنەلۆژییەکان بۆ ئەوەی ببێتە یەکێک لە خێراترین یارییەکانی پێشبڕکێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bryant|یەکەم=Paul|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠٠٢|ناونیشان=http://www.gaming-age.com/news/2002/3/28-106|سەردێڕ=Interview: F-Zero press conference|بڵاوکەرەوە=Gaming Age Online|ڕێکەوتی سەردان=٤ی نیسانی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070929155224/http://www.gaming-age.com/news/2002/3/28-106|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٧}}</ref> یەکەم یاری زنجیرەکە کە لە سەرەتادا بۆ Super NES خرایە بازاڕەوە، F-Zero ھەروەھا یەکەم یاری بوو بۆ پلاتفۆرمەکە کە تەکنیکێکی بەکارھێنا کە نینتێندۆ ناوی لێنا "Mode 7 Scrolling". کاتێک دۆخی ٧ لەگەڵ پێوانەکردن و جێگیرکردنی چینەکە لەسەر بنەمای ھێڵی سکان بە ھێڵی سکان تێکەڵکرا دەتوانێت ژینگە سێ ڕەھەندییەکان ھاوشێوە بکات. ئەم جۆرە تەکنیکانە لە یارییەکاندا بە شۆڕشگێڕانە دادەنران لە سەردەمێکدا کە زۆربەی یارییەکانی کۆنسۆڵ سنووردار بوون بە پاشبنەمای ئیستاتیک/تەخت و شتە دوو ڕەھەندییەکان (2D). ئەنجامەکەی گەشەپێدەری Nintendo EAD بوو کە یارییەکی دروستکرد کە پێداچوونەوەی IGN کرایگ ھاریس بە خێراترین و نەرمترین پێشبڕکێکاری کۆنسۆلی ساختەی سێ ڕەھەندی لە سەردەمی خۆیدا ناوی برد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=BS F-Zero 2 Grand Prix| ناونیشان=http://cheats.ign.com/objects/573/573890.html| ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦| بڵاوکەرەوە=IGN| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061005163016/http://cheats.ign.com/objects/573/573890.html| ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەریەکێک لە یارییەکانی زنجیرەی F-Zero پێویستە یاریزانەکە لە بەرامبەرەکانی بباتەوە تا ھێڵی کۆتایی لە ھەمان کاتدا خۆی لە بەربەستەکانی وەک مین و ناوچەی خلیسکان بەدوور بگرێت. یارییەکان بەزۆری پێویستیان بە تێکەڵەیەک لە لەبیرکردنی ڕێڕەوەکان و ڕەفڵەکسی خێرا ھەیە بۆ یارییە خێراکانی پێشبڕکێی. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کایەی ڤیدیۆیی|ژاپۆن|ئەنیمێ و مانگا|تەلەڤیزیۆن|دەیەی ٢٠٠٠}} {{پۆلی کۆمنز|F-Zero}} {{کایەی ڤیدیۆیی-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{ژاپۆن-کۆلکە}} [[پۆل:دەستوورییەکانی نینتێندۆ]] [[پۆل:پەخشی تەلەڤیزیۆنی تۆکیۆ]] [[پۆل:یارییە ڤیدیۆییە دەستوورییەکان]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییە خەیاڵییە زانستییەکان]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان کە لەسەر ھەسارە خەیاڵییەکان داندراون]] cty746nqo6acd656i20xhk087gcmk24 0 220777 1624194 1620699 2026-08-13T04:35:33Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە، فەڕەنسا-کۆلکە) 1624194 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ئێزرا وێستۆن لوومیس پاوەند''' (لەدایکبووی ٣٠ی ئۆکتۆبەری ١٨٨٥ - لە ١ی تشرینی دووەمی ١٩٧٢ کۆچی دوایی کردووە)، [[شاعیر|شاعیرێکی]] [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکییە]] لە بنەماڵەیەکی ئەرستۆکراتی و باڵا، بە ڕەچەڵەک ئێرلەندی بوو، لە سەدەی بیستەمدا. لە [[ئینگلتەرا]] بووە یەکێک لە پێشەنگەکانی بزووتنەوەی وێنەگەری و یەکەم گوڵچنی شیعری شوێنکەوتوانی ئەم بزووتنەوەیە لە ژێر ناوی وێنەگەراکانی بڵاوکردەوە. بە ھاوکاری لەگەڵ ڤیندھا لویس گۆڤاری بلاستی بڵاوکردەوە، کە بڵاوکەرەوەی بیری ڤێرتیستەکان بوو. ھەروەھا زانیاریدەری دەرەکیی گۆڤاری شیعریش بوو، لە ھەمان ئەو ساڵانەدا سەرنووسەری گۆڤاری لیتل ڕیڤیو بووە. ئەو کاریگەر بوو بە شیعری یۆنانی کۆن و شیعری ڕۆژھەڵاتی و گۆرانی سەدەکانی ناوەڕاست و شێوازی پارەدانی ھێماگەرایانە بووە. بەھۆی تێڕوانینە سیاسییە ئاڵۆزەکانییەوە، تا ئێستاش ھەر وەک سەردەمی ژیانی خۆی، بەرھەمەکانی جێی مشتومڕن. خەڵکی [[ئایداھۆ|ویلایەتی ئایداھۆ]] بووە و لە [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]] کۆچی دوایی کردووە .<ref>[http://www.english.uiuc.edu/maps/poets/m_r/pound/pound.htm Ezra Pound] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123055715/http://www.english.uiuc.edu/maps/poets/m_r/pound/pound.htm |date=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ }}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|شیعر|ژیاننامە|ڕادیۆ|فەڕەنسا}} {{پۆلی کۆمنز|Ezra Pound}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} {{فەڕەنسا-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٥]] [[پۆل:مردووانی ١٩٧٢]] [[پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی لە سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرە کوڕە ئەمریکییەکانی سەدەی بیستەم]] [[پۆل:شاعیرانی ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:وەرگێڕەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:دوور لە وڵاتانی ئەمریکی لە فەڕەنسا]] [[پۆل:مێژووناسانی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز]] [[پۆل:وەرگێڕە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فەیلەسووفانی ئابووریزانی]] [[پۆل:فەیلەسووفانی زمان]] [[پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی]] [[پۆل:فەیلەسووفە سیاسەتمەدارەکان]] [[پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی پێنسلڤانیا]] [[پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی ئەمریکی]] [[پۆل:ئاوازدانەرانی کلاسیکی نێری ئەمریکی]] [[پۆل:ئەو کەسانەی کە نەخۆشی دوو جەمسەرییان ھەیە]] [[پۆل:نووسەرانی شاری فیلادلفیا]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:فەیلەسووفانی سیاسیی ئەمریکی]] m16w5924en7c4ujqc0pbbu10gw203tf 0 221373 1623891 1398038 2026-08-12T13:34:59Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە) 1623891 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Ingerid_Gjøstein_Resi.jpg|وێنۆک|ئینجیرید گیۆشتاین ڕێسی]] '''ئینجیرید گیۆشتاین ڕێسی''' (١٥ی تەممووزی ١٩٠١–٦ی ئابی ١٩٥٥)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=1910|سەردێڕ=1910 census for Stavanger|ناونیشان=https://www.digitalarkivet.no/en/census/person/pf01036615012767|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=www.digitalarkivet.no|بڵاوکەرەوە=[[National Archives of Norway]]|زمان=en|via=the Digital Archives}}</ref> فیلۆلۆجی [[نەرویج]]ی، سەرکردەی مافی ژنان و سیاسەتمەداری پارتی لیبراڵ بووە. لە ساڵی ١٩٥٢ تا کۆچی دوایی لە ساڵی ١٩٥٥ وەک سەرۆکی [[کۆمەڵەی نەرویژی بۆ مافەکانی ژنان]] کاری کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lønnå|یەکەم=Elisabeth|سەردێڕ=Stolthet og kvinnekamp: Norsk kvinnesaksforenings historie fra 1913|بڵاوکەرەوە=Gyldendal Norsk Forlag|ساڵ=١٩٩٦|ژپنک=٨٢٠٥٢٤٤٩٥٢|شوێن=Oslo|پەڕەکان=٣٣٥|زمان=no}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠١]] [[پۆل:مردووانی ١٩٥٥]] [[پۆل:چالاکوانانی مافی ژنانی نەرویژ]] t4izf38x3pi6ibz7roh1mhkckvihak2 0 222156 1624015 1487138 2026-08-12T19:35:04Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، فیلم-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە) 1624015 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Excel Entertainment logo.png|وێنۆک]] '''کۆمپانیای ئیکسێڵ ئینتەرتەیمێنت''' ({{بە ئینگلیزی|Excel Entertainment}}) کۆمپانیایەکیی بەرھەمھێنانی ھیندییە، لەلایەن ڕیتێش سیدھوانی و فەرحان ئەختار لە ساڵی ١٩٩٩ دامەزراوە. بنکەکەیان لە [[مومبای|شاری مومبای]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=EXCEL ENTERTAINMENT PRIVATE LIMITED|ناونیشان=https://www.zaubacorp.com/company/EXCEL-ENTERTAINMENT-PRIVATE-LIMITED/U92100MH1999PTC120787|بڵاوکەرەوە=zaubacorp.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Farhan Akhtar, Ritesh Sidhwani Celebrate 20 Years of Excel Entertainment|ناونیشان=https://variety.com/2021/film/news/farhan-akhtar-excel-20-1235085031/|بڵاوکەرەوە=variety.com}}</ref> بە شێوەیەکی سەرەکی [[بۆلیوود|فیلمی ھیندی]] بەرھەم دەھێنن. لە ساڵی ٢٠١٧ یەکەم زنجیرەی ڕەسەنی ھیندستانیان بۆ [[ئەمازۆن ڤیدیۆ|ئەمازۆن پرایم ڤیدیۆ]] – Inside Edge بڵاوکردەوە کە پاڵێوراو بوو بۆ خەڵاتی نێودەوڵەتی ئیمی بۆ باشترین زنجیرەی دراما.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Inside Edge nominated for International Emmy Awards|ناونیشان=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/inside-edge-nominated-international-emmy-awards-amazon-5377914/|بڵاوکەرەوە=indianexpress.com}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کۆمپانیا|فیلم|تەلەڤیزیۆن|ھیندستان|دەیەی ١٩٩٠}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} [[پۆل:بۆلیوود]] hm8hvp3k7y2vo6ffvvz95uzcirt0lak 0 222157 1624208 1487589 2026-08-13T04:37:53Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە، کۆمپانیا-کۆلکە) 1624208 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:Spictures.jpeg|وێنۆک]] '''کۆمپانیای ئێس پیکچەرز''' ({{بە ئینگلیزی|S Pictures}}) کۆمپانیایەکی بەرھەمھێنانی فیلمە و خاوەنەکەی [[دەرھێنەری فیلم|دەرھێنەری فیلم]] ئێس شانکار. زۆرێک لەو فیلمانەی کە لەلایەن کۆمپانیای ئێس پیکچەرز بەرھەم دەھێنرێن، بەناوبانگی بازرگانین و بودجەیەکی مامناوەندیان ھەیە. ==سەرچاوەکان== {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}} {{تووڵی دەروازە|ھیندستان|فیلم|تەلەڤیزیۆن|کۆمپانیا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{فیلم-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} ijxbsn436h7webqs26bss6pom1e7twz 0 222331 1624346 1402965 2026-08-13T10:37:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، فیلم-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە) 1624346 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ئێما مایرز|image=Emma Myers.jpeg|caption=|birth_name=|birth_date={{Birth date and age|2002|4|2}}<ref name="popbuzz"/>|birth_place={{nowrap|[[ئۆرلاند، فلۆریدا]]، ویلایەتە یەکگرتووەکان}}|death_date=|death_place=|occupation=ئەکتەر|years_active=٢٠١٠–چالاک|television=|awards=}}'''ئێما مایرز''' ({{بە ئینگلیزی|Emma Myers، لەدایکبووی ٢ی نیسانی ٢٠٠٢}})،<ref name="popbuzz">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=What movies and TV shows has Emma Myers been in?|ناونیشان=https://www.popbuzz.com/tv-film/features/emma-myers/movies-tv-shows/|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=PopBuzz|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221208084538/https://www.popbuzz.com/tv-film/features/emma-myers/movies-tv-shows/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەکتەری ئەمریکییە. لە ساڵی ٢٠١٠ وەک ئەکتەری منداڵ دەستی بە کاری ھونەری کردووە، کاتێک لە فیلمی زە گلەیدس دەرکەوت.<ref name="popbuzz2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=What movies and TV shows has Emma Myers been in?|ناونیشان=https://www.popbuzz.com/tv-film/features/emma-myers/movies-tv-shows/|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=PopBuzz|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221208084538/https://www.popbuzz.com/tv-film/features/emma-myers/movies-tv-shows/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەو پێشکەوتنەکەی بەدەستھێنا بە ڕۆڵی ئینید سینکلێر لە زنجیرەی [[نێتفلیکس]]دا کە [[وێنزدەی (زنجیرە)|وێنزدەی]] لە ساڵی ٢٠٢٢ ڕۆڵی سەرەکی تێدا گێڕا.<ref name="premiere">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Get Ready with Emma Myers for the "Wednesday" Premiere|ناونیشان=https://www.teenvogue.com/story/emma-myers-for-the-wednesday-premiere|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Teen Vogue}}</ref><ref name="elite">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Kickham|یەکەم١=Dylan|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Emma Myers Wants Wenclair Shippers To Know: "They Were Roommates"|ناونیشان=https://www.elitedaily.com/entertainment/emma-myers-wednesday-wenclair-interview|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Elite Daily}}</ref> == سەرەتای ژیانی == ئێما مایرز لە ٢ی نیسانی ٢٠٠٢ لە شاری ئۆرلاندۆی ویلایەتی فلۆریدا لەدایکبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Emma Myers: How old is ‘Wednesday’ star Enid Sinclair who has became a fan favourite?|ناونیشان=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/emma-myers-how-old-is-wednesday-star-enid-sinclair-who-has-became-a-fan-favourite/articleshow/95921667.cms|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=The Economic Times}}</ref> ئەو لە قوتابخانەیەکی ماڵەوە خوێندوویەتی و «ھەرگیز ئەزموونی قوتابخانەی دەرەوەی نەبووە».<ref name="teenvogue">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Netflix Star Emma Myers Is Wednesday’s Biggest Fan|ناونیشان=https://www.teenvogue.com/story/wednesday-star-emma-myers-on-fandom-seventeen-enid-interview#intcid=_teen-vogue-bottom-recirc_27983287-1a7d-478d-83e8-3b7d362ad887_text2vec1|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Teen Vogue}}</ref> == کارەکان == مایرز لە ساڵی ٢٠١٠ وەک ئەکتەری منداڵ دەستی بە ڕۆڵ گێڕان کردووە و بۆ یەکەمجار لە زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکەی زە گلادز بەشداری کردووە.<ref name="popbuzz3">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=What movies and TV shows has Emma Myers been in?|ناونیشان=https://www.popbuzz.com/tv-film/features/emma-myers/movies-tv-shows/|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=PopBuzz|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221208084538/https://www.popbuzz.com/tv-film/features/emma-myers/movies-tv-shows/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا دەستی بە نواندنی پیشەیی کردووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Roth|یەکەم١=Jaclyn|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Emma Myers Hopes To Inspire Young Girls With Her Role In Netflix's 'Wednesday'|ناونیشان=https://graziamagazine.com/us/articles/emma-myers-gushes-cast-netflix-wednesday/|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Grazia USA}}</ref> مایرز لە فیلمەکانی ئینجیلی باشوور (٢٠٢٠)، تامێک لە جەژنی کریسمس (٢٠٢٠)، و کچ لە ژێرزەمیندا (٢٠٢١) دەرکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Emma Myers and Brady Noon Join the Cast of Family Leave|ناونیشان=https://movieweb.com/emma-myers-brady-noon-family-leave/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Movie Web}}</ref> پێشکەوتنی خۆی بەدەستھێنا کاتێک لە زنجیرەی [[نێتفلیکس|نێتفلێکس]]دا ڕۆڵی سەرەکی بینی لە [[وێنزدەی (زنجیرە)|وێنزدەی]] لە ساڵی ٢٠٢٢، ڕۆڵی ئینید سینکلێری بینی شانبەشانی ھاوئەستێرەکەی [[جێنا ئۆرتێگا|جێنا ئۆرتیگا]] کە [[وێنزدەی ئادەمز]] گێڕا.<ref name="premiere2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Get Ready with Emma Myers for the "Wednesday" Premiere|ناونیشان=https://www.teenvogue.com/story/emma-myers-for-the-wednesday-premiere|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Teen Vogue}}</ref><ref name="elite2">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Kickham|یەکەم١=Dylan|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Emma Myers Wants Wenclair Shippers To Know: "They Were Roommates"|ناونیشان=https://www.elitedaily.com/entertainment/emma-myers-wednesday-wenclair-interview|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Elite Daily}}</ref>مایرێس لە داھاتوودا ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕێت لە فیلمی کۆمیدی نێتفلێکس بەناوی پشووی خێزان شانبەشانی جێنیفر گارنەر و ئێد ھێڵمز.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Grobar|یەکەم١=Matt|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=‘Wednesday’s Emma Myers & Brady Noon Join McG-Directed Body-Swap Comedy ‘Family Leave’ For Netflix|ناونیشان=https://deadline.com/2022/12/wednesdays-emma-myers-brady-noon-join-jennifer-garner-comedy-family-leave-1235196611/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Deadline}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=DiLillo|یەکەم١=John|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=‘Wednesday’ Ray of Sunshine Emma Myers Is Taking Some ‘Family Leave’|ناونیشان=https://www.netflix.com/tudum/articles/family-leave-emma-myers-cast-announcement|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Netflix Tudum}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|3528821}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە|فیلم|تەلەڤیزیۆن|ھۆڵیوود|ژن}} {{پۆلی کۆمنز|Emma Myers}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٢]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] 4c4lmp4d9ok9jtfrdweez3uj0zaauzc 0 225683 1624008 1398068 2026-08-12T19:33:54Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، پزیشکی-کۆلکە) 1624008 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Order of the Red Star.jpg|وێنۆک|ئیڤان گێڤۆرکیان کە خەڵاتی ڕێزلێنانی پێ بەخشرا]] '''ئیڤان خریستۆفۆفۆرۆڤیچ گێڤۆرکیان'''، لەدایکبووی '''ھۆڤانس خاچاتوری گێڤۆرکیان''' (بە [[ئەرمەنی]]: Հովհաննես Խաչատուրի Գևորգյան؛ [[ڕووسی]]: Иван Христофоровичч Георя; ٢٨ی ئازاری ١٩٠٧ – ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٩) پزیشکی نەشتەرگەری و زانای [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] [[یەکێتیی سۆڤیەت|سۆڤیەت]] بووە و ١٠ مۆنۆگرافی و زیاتر لە ٢٣٠ توێژینەوەی زانستی بڵاوکردووەتەوە. توێژینەوە سەرەکییەکانی تایبەت بوو بە بێھۆشکردن، گواستنەوەی خوێن، چارەسەرکردنی ھەوکردنی ناوپۆشی کۆتایییەکانی جەستە و نەخۆشییە نەشتەرگەرییەکانی تر.<ref name="autogenerated1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sci.am/members.php?mid=245&langid=3 |سەردێڕ=National Academy of Sciences of Armenia |بڵاوکەرەوە=Sci.am |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}</ref><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=1977|سەردێڕ=Иван Христофорович Геворкян|ناونیشان=http://medsci.asj-oa.am/3636/1/1977-1-3.pdf|journal=Журнал экспериментальной и клинической медицины|بەرگ=٧|پەڕەکان=٣–٥}}</ref><ref>АН Арм. ССР. Персональный состав. 1943-1983. Ер. , 1984</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|یەکێتیی سۆڤیەت|پزیشکی}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پزیشکی-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٧]] [[پۆل:مردووانی ١٩٨٩]] [[پۆل:پزیشکانی نەشتەرگەری سۆڤیەت]] [[پۆل:ئەرمەنیەکانی سۆڤیەت]] [[پۆل:نەشتەرگەریکەرانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:وەرگرانی نیشانی دروشمی سووری کۆشش]] rd2qybqofp00wqj0ktwup83sz3aq0e5 0 225985 1623912 1487012 2026-08-12T13:38:29Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کتێب-کۆلکە، کوردستان-کۆلکە) 1623912 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox book | author = * ئامەد دیجلە، ٢٠١٨. * مەحموود لێوێندی، ٢٠٢٠. * حەسەن مێت، * سەیدخان عەنتەر، ٢٠١٨. * عەلی چیفتچی | language = [[زمانی کوردی|کوردی]] | country = [[کوردستان]] | isbn = 91-89675-32-0 }} '''ئینسایکلۆپیدیای منداڵان''' کتێبێکی منداڵانە بە زمانی سویدی، لە نووسینی ئامەد دیجلە، مەحموود لێوێندی، حەسەن مێت، سەیدجان ئەنتەر و وەرگێڕدراوە بۆ کوردی لەلایەن عەلی چیفتچی و لە دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاپێک بڵاوکراوەتەوە. فۆتۆگرافەری ئینسایکلۆپیدیای سویدی وێنەی ڕەسەنی بۆ کتێبەکە دروست کردووە. ھەروەھا کتێبەکە وەرگێڕدراوە بۆ سەر زمانی سۆرانی. ھەردوو چاپی کوردی و سۆرانی لەلایەن دەزگای چاپ و پەخشی ئاپێکەوە چاپ و بڵاوکراونەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ansîklopediya Zarokan|ناونیشان=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=1243|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=bnk.institutkurde.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230111153947/https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=1243|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ناوەڕۆک == [[ئینسایکڵۆپیدیا|ئینسایکلۆپیدیایەکە]] جگە لە نووسین، وێنەشی تێدایە، ھەندێک بابەتی کوردی وەک نەورۆز، جل و بەرگ، ھەروەزی دیاربەکر، کۆتر و ھتد دەگرنەخۆ. ئەم ئینسایکلۆپیدیای منداڵان نزیکەی ٥٠٠ وشە و دەستەواژەی تێدایە کە بە ڕیزبەندی ئەلفوبێ ڕیزکراون. ئەو ئینسایکلۆپیدیایە لە ساڵی [[٢٠٠٤|٢٠٠٤دا]] بڵاوکراوەتەوە. ھەموو وشە و دەستەواژەکان بەپێی [[جیھان|دنیای]] منداڵان و فانتازیا ھەڵبژێردراون. ھەر لاپەڕەیەکی ئەم ئینسایکلۆپیدیایە ڕیزبەندی ئەلفوبێی [[کورد|کوردیی]] تێدایە و پیتی ئێستا بە شێوەیەکی جیاواز لەسەر ئەم ڕیزبەندییە نیشانە کراوە. ھەروەھا ئەمەش وا دەکات منداڵان ئاسانتر پیتەکانی ئەلفوبێ باشتر ببینن و بیانناسنەوە. بەستنەوەی وێنە و وشە و پیتەکان یارمەتیدەرە.<ref>http://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=1243 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230111153947/https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=1243 |date=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ }}</ref>[[ئینسایکڵۆپیدیا|ئینسایکلۆپیدیای]] منداڵان بە پلەی یەکەم بۆ ئەو منداڵانەیە کە دەخوێنن، بە تایبەت ئەوانەی لە ساڵانی سەرەتاییدان. == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|کتێب|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کتێب-کۆلکە}} {{کوردستان-کۆلکە}} 9at0vapw8a8157rd3y2kn91v6qt1xit 0 226553 1624151 1574704 2026-08-13T01:34:44Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1624151 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Map Iran 1900-en.png|وێنۆک|نەخشەی ئێران لە سەردەمی شانشینی قاجار لە سەدەی نۆزدەھەمدا.]] '''ئێرانی قاجاڕی''' نازناوێکە کە ئاماژەیە بۆ قۆناغێکی ١٣٠ ساڵەی [[مێژووی ئێران]] لە نێوان ساڵانی ١١٧٥ بۆ ١٩٢٥ ی زایینی (١٢١٠ بۆ ١٩٦٥ی زایینی) لەژێر دەسەڵاتی [[قاجاڕەکان|شانشینی قاجاڕدا]]. ناوە فەرمییەکانی [[ئێران]] لەم قۆناغەدا ''دەوڵەتی ئێران'' و ''دەوڵەتە داخراوەکانی ئێران بوون''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پژوھشی در باب اصطلاح ممالک محروسە ایران|ناونیشان=http://ensani.ir/fa/article/274544/پژوھشی-در-باب-اصطلاح-ممالک-محروسھ-ایران}}{{بەستەری مردوو|url=http://ensani.ir/fa/article/274544/%D9%BE%DA%98%D9%88%DA%BE%D8%B4%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B5%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D9%85%D9%85%D8%A7%D9%84%DA%A9-%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%88%D8%B3%DA%BE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 |date=ئایاری ٢٠٢٣ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سفر از ممالک محروسە بە فدرالیسم قومی-محمد امینی، پژوھشگر تاریخ|ناونیشان=http://asre-nou.net/php/view.php?objnr=2990}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=jNuRDwAAQBAJ|سەردێڕ=Persian Historiography: A History of Persian Literature|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٣٥٩-٨|editor-last=Charles Melville|پەڕەکان=٣٥٨, ٣٦١}}</ref> و لە [[جیھانی ڕۆژاوایی|جیھانی ڕۆژاواشدا]] ئێران وەک قۆناغەکانی پێشوو بە پارس ناودەبرا.<ref>[https://www.britannica.com/place/Persia Persia]. Encyclopaedia Britannica.</ref> دامەزرێنەری قاجار ئێران [[ئاغا محەممەدخانی قاجاڕ]]. پاش داگیرکردنی [[قەوقاز]] و سەرکوتکردنی ھەموو فەرمانڕەوا و فەرمانڕەواکانی ناوخۆ، لە [[تاران]] نیشتەجێ دەبێت و ناوی لێنا پایتەخت. ئاشنابوون بە شارستانییەتی ڕۆژاوا و پەیماننامە گرنگەکان بووە ھۆی دەستپێکردنی شۆڕشی دەستووری. دوای ئەو شۆڕشە دەستوورییەی کە لە سەردەمی [[موزەفەرەدین شا]] [[محەممەد عەلی شا]] ڕوویدا، پاشای دواتر، محەممەد عەلی شا، دژی وەستایەوە و پەرلەمانی داخست. ململانێ ناوخۆیی و دەرەکییەکان بووە ھۆی نائارامی لە وڵاتدا و دوا پاشای قاجاریش [[ئەحمەدشا|ئەحمەد شا قاجار]] بوو کە لە ساڵی ١٩٢٥ لە دەسەڵات لادرا و [[ڕەزا شا|ڕەزا پەھلەوی]] بوو بە شای ئێران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fis - قاجار<!-- عنوان تصحیح شدە توسط ڕبات -->|ناونیشان=http://fis-iran.org/index.php/ti1/320|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120611091613/http://fis-iran.org/index.php/ti1/320|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=۶ مارس ۲۰۰۸}}</ref> == ھەوڵدان بۆ شانشین == دوای ڕاپەڕینی ئەفغانستان و ڕووخانی حکوومەتی سەفەوی، شا تەحمەسابی دووەم - پاشای دەربەدەری سەفەوی، پاش ماوەیەک ھەڵھات بۆ [[پارێزگای مازەندەران]] و فەتح عەلی خان قاجار خزمەتەکەی پەسەند کرد. فەتح عەلی خان قاجار بوو بە فەرماندەی دووەمی سوپای تەحمەساب و لە ڕاستیدا تەحماسب یارییەکی دەستی فەتح عەلی خان بوو؛ بەڵام کاتێک [[نادر شا]] پەیوەندی بە فەیلەقی تەحمەسابەوە کرد، فەتح عەلی خان پێگەی پێشووی لەدەستدا و بە ھاندانی نادر لە [[مەشھەد]] کوژرا. [[حوسێن گوڵی خان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Qajar Iran}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:قاجاڕەکان]] [[پۆل:مێژووی قەوقاز]] [[پۆل:مێژووی داغستان]] [[پۆل:مێژووی ئەرمەنستان]] [[پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئێران]] [[پۆل:ئێران لە سەدەی ١٨یەم]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٥]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٩٦]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٨٥]] [[پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:وڵاتە پێشووەکان]] d8gv1aweu3u3z5xnxgwqc5ajefrndqz 0 226604 1624140 1487379 2026-08-13T01:32:54Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1624140 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ئێران خۆدرۆ{{ھن}}ایران خودرو | logo = Iran_Khodro_logo.svg.png | former_name = کۆمپانیای نیشتمانیی ئێران (١٩٦٢-١٩٧٩) | type = [[كۆمپانياى گشتى|گشتی]] | traded_as = [[بۆرسەی تاران]]: [https://web.archive.org/web/20160304032335/http://www.tse.ir/en/ShowIns.aspx?ins=65883838195688438 ئێران خۆدرۆ (IKCO1)]<br />[[ژمارەی بەڵگە بەنرخە نێودەوڵەتییەکان]]: IRO1IKCO0008 | foundation = {{Start date and age|١٩٦٢|٠٨|٢٩|df=y}} | founder = [[ئەحمەد خەیامی]]<br />[[مەحموود خەیامی]] | location = [[تاران]]، [[ئێران]] | predecessor = نێونەتەوەیی | area_served = {{Collapsible پێڕست|title=List|[[ئێران]]، [[ڕووسیا]]، [[چین]]، [[ئازەربایجان]]، [[پاکستان]]، [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]، [[میسر]]، [[عێراق]]، [[تورکیا]]، [[ئوردن]]، [[ئەرمەنستان]]، [[لوبنان]]، [[سووریا]]، [[جەزائیر]]، [[بیلاڕووس]]، [[ئەفغانستان]]، [[ڤێنیزوێلا]]، [[بولگاریا]]، [[کازاخستان]]، [[تاجیکستان]]، [[تورکمانستان]]، [[توونس]]، [[سێنیگال]]}} | key_people = {{unbulleted list | [[مەھدی خەتیبی]] ({{small|[[سەرۆک (ناونیشانی کۆمپانیا)|سەرۆک]] و [[بەڕێوەبەری جێبەجێکار]]}})<br />[[محەممەدڕەزا فەیزبەخش]] ({{small|[[سەرۆکی دەستەی کارگێڕی]])}} }} | num_employees = ٧٢،٠٠٠<small>(٢٠٢٢)</small><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://www.ireconomy.ir/fa/page/9758/+%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%AE%D9%88%D8%AF%D8%B1%D9%88+%D9%88+%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%BE%D8%A7%D8%9B+%D8%B1%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B1+%DA%A9%D9%85%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%E2%80%8C+%D8%A8%D9%87%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D9%88%D8%B1%DB%8C%E2%80%8C+%D8%AF%D8%B1+%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86+.html | سەردێڕ = ایران‌خودرو و سایپا؛ رکورددار کمترین‌ بهره‌وری‌ در جهان | trans-title = Iran Khodro and Saipa hold the record of the world's lowest productivity | ڕێکەوت = ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣| یەکەم = Maryam | دوایین = Kazemi | بڵاوکەرەوە = irEconomy | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20201012130952/http://www.ireconomy.ir/fa/page/9758/+%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%AE%D9%88%D8%AF%D8%B1%D9%88+%D9%88+%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%BE%D8%A7%D8%9B+%D8%B1%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B1+%DA%A9%D9%85%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%E2%80%8C+%D8%A8%D9%87%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D9%88%D8%B1%DB%8C%E2%80%8C+%D8%AF%D8%B1+%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86+.html | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠| ڕێکەوتی سەردان = ٩ی ئازاری ٢٠٢٣ | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | industry = [[پیشەسازیی ئۆتۆمۆبیل|ئۆتۆمۆبیل]] | products = {{unbulleted list | ئۆتۆمۆبیل | [[ئۆتۆمۆبیلی بازرگانی]] | [[مۆتۆر]] | [[پێڕستی پارچەکانی ئۆتۆمۆبیل|پارچەکانی ئۆتۆمۆبیل]] }} | services = {{unbulleted list | [[زانستی دارایی|زانستی داراییی ئۆتۆمۆبیل]] | [[بەکرێدانی ئۆتۆمۆبیل]] | [[خزمەتگوزاری (ئۆتۆمۆبیل)|خزمەتگوزاریی ئۆتۆمۆبیل]] }} | revenue = {{increase}} ١٢.٨ [[١٠٠٠٠٠٠٠٠٠ (ژمارە)|ملیارد]] [[دۆلاری ئەمریکی|دۆلار]] <small>(٢٠١١)</small><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.turquoisepartners.com/iraninvestment/IIM-Mar11.pdf |سەردێڕ=Archived copy |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110812093858/http://www.turquoisepartners.com/iraninvestment/IIM-Mar11.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | assets = {{increase}} ٣٢ [[١٠٠٠٠٠٠٠٠٠ (ژمارە)|ملیارد]] [[دۆلاری ئەمریکی|دۆلار]] <small>(٢٠١١)</small> | net_income = | operating_income = {{decrease}} ١.٠٣ ملیارد دۆلار <small>(٢٠١١)</small><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://imi100.imi.ir/IMIDocs/gozaresh%20vije%20IMI%20correction2.pdf |سەردێڕ=Archived copy |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130309032529/http://imi100.imi.ir/IMIDocs/gozaresh%20vije%20IMI%20correction2.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئازاری ٢٠١٣}}</ref> | divisions = | subsid = {{Collapsible list| '''گواستنەوە''' * [[ئیکاپ]] * [[ئێران خۆدرۆ دیزڵ]] '''پارچەکانی ئۆتۆمۆبیل''' *ساپکۆ '''وەبەرھێنان''' * وەبەرھێنانی سەمەند '''ئەوانەی تر''' * IASCO * IPCO * TAM Co. }} | owner = | intl = | homepage = [https://en.ikco.ir/ وێبگەی فەرمی] }} '''ئێران خۆدرۆ''' ({{بە فارسی|ایران خودرو}}) کۆمپانیایەکی ئۆتۆمۆبیلی ئێرانییە و ئۆفیسە سەرەکییەکەی لە [[تاران]]ە. == مێژوو == ئێران خۆدرۆ لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٦٢ لەلایەن دوو برا بە ناوەکانی ئەحمەد و مەحموود خەیامی دامەزراوە. ئەم کۆمپانیایە سەرەتا ناوی ''ئێرانی نیشتمانی (ئێران ناسیۆنال)'' بوو و یەکەم گرووپی بەرھەمھێنانی جۆرێک بوو لە پاس. لە ساڵی ١٩٦٦ بە گرێبەستێک لەگەڵ کۆمپانیای ڕوتس لە [[ئینگلتەرا]]، کۆمپانیای ئێران ناسیۆناڵ پلانی بەرھەمھێنانی [[پەیکان]] دانا و لە ٢٤ی ئایاری ١٩٦٧ کارگەی تایبەتی خۆی کرایەوە و بەرھەمھێنانی بەکۆمەڵ دەستی پێکرد. لە ساڵی ١٩٦٧ تا ١٩٧٨ پیکان بە مۆدێلی کار و لوکس و لاوان و وێستگە و ڤان بەرھەم دەھێنرێت. ھەروەھا ھەموو جۆرە بارھەڵگر و پاس و مینی پاس و ئەمبولانس لەم ساڵانەدا بە ھاوکاری کۆمپانیای دایملەر بێنز بەرھەم ھێنرا. ئەم کۆمپانیایە لە ساڵی ١٩٧٣ ئامانجی خۆبژێوی و فرۆشتنی ھەموو بەرھەمە ئێرانییەکان بوو. لەو پێوەندییەدا چەندین کارگە و کۆمپانیای دابینکردن لە سەرتاسەری ئێران دامەزران. لە ساڵی ١٩٧٧ کۆمپانیاکە نیازی جددی ھەبوو بۆ بەرھەمھێنانی جێگرەوەیەک بۆ پیکان، بەڵام لەگەڵ [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ساڵی ١٩٧٨]] و [[شەڕی ئێران و عێراق]]، پڕۆژەکە پەکی کەوت و دوای شەڕەکەش کۆمپانیاکە لەگەڵ [[پیجۆ|پژۆی فەرەنسی]] و ھاوبەشە بیانییەکان گەیشتە ڕێککەوتن بۆ بەرھەمھێنانی ئۆتۆمبێلی نوێ لە ئێران. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کۆمپانیا|ئۆتۆمۆبیل|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Iran Khodro}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} 6yli57v0ieqe5di8i509rzl59j09pdq 0 226605 1624144 1567646 2026-08-13T01:33:34Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (سیاسەت-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1624144 wikitext text/x-wiki '''ئێران و تیرۆریزمی دەوڵەتی''' دوای [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ١٩٧٩]]، ھەندێک وڵات، ڕێکخراو و دادگاکان [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کۆماری ئیسلامی]] ئێرانیان تۆمەتبار کردووە یان مەحکوومیان کردووە کە تێوەگلاوە لە کردەوەی [[تیرۆریزم|تیرۆریستی]] یان پشتیوانی لە گرووپە تیرۆریستییەکان. لە نێو ئەم وڵاتانەدا [[ئیسرائیل]]، [[ئەڵمانیا]]، [[ئەرژەنتین]] و [[ئینگلتەرا]] ھەن. ھەروەھا حکوومەتی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] ئێرانی بەوە تۆمەتبار کردووە کە پشتیوانی لە چەندین گرووپی تیرۆریستی جیھان دەکات، وەک گرووپی [[حیزبوڵڵای لوبنان]]، گرووپی [[حەماس]] لە [[فەلەستین]] و چەند گرووپێکی فەلەستینی کە لە پێڕستی گرووپە تیرۆریستییەکانی حکوومەتی ئەم وڵاتەدان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=State Sponsors: Iran|ناونیشان=https://www.cfr.org/backgrounder/state-sponsors-iran}}</ref> ھەروەھا حکوومەتی ئەمریکا [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] و وەزارەتی بەرگریی ئێرانی خستووەتە لیستی تاقمە تیرۆریستییەکان. ڕۆژی پێنجشەممە ٢ی جۆزەردانی ٢٠١٦، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا لە ڕاپۆرتی ساڵانەی خۆیدا سەبارەت بە تیرۆریزمی جیھانی ڕای گەیاند کە سەرەڕای گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی ھەمەلایەنە لەگەڵ زلھێزەکانی جیھان سەبارەت بە بەرنامە ئەتۆمییەکەی، بەڵام ھێشتا حکوومەتی ئێران سپۆنسەری سەرەکی تیرۆرە لە جیھاندا. کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦ دا بە تاکە وڵات دادەنرا کە پشتیوانی تیرۆریستان و تیرۆری جیھانی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fact Sheet: Designation of Iranian Entities and Individuals for Proliferation Activities and Support for Terrorism|ناونیشان=https://www.treasury.gov/press-center/press-releases/pages/hp644.aspx}}</ref> حکوومەتی ئەڵمانیا چەندین بەرپرسی باڵای حکوومەتی ئێرانی کە بە تۆمەتی تێوەگلان لە ئۆپەراسیۆنە [[تیرۆرکردن|تیرۆریستییەکان]] لە [[تیرۆری میکۆنۆس|دادگای میکۆنۆس]] سزا درابوون، دادگایی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=GERMAN COURT: TEHRAN ORDERED EXILE KILLINGS|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1997/04/11/german-court-tehran-ordered-exile-killings/0a33d5cc-6f2c-40ed-aa3b-7b30ce21d767/?utm_term=.7e312b7f4268}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BERLIN COURT SAYS TOP IRAN LEADERS ORDERED KILLINGS|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1997/04/11/world/berlin-court-says-top-iran-leaders-ordered-killings.html}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=German court rules Iranian leaders ordered Berlin slayings - CNN.com|ناونیشان=http://www.cnn.com/WORLD/9704/10/germany.iran.pm/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20050527012957/http://www.cnn.com/WORLD/9704/10/germany.iran.pm/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئایاری ٢٠٠٥}}</ref> لە ڕاپۆرتی ئەمریکا سەبارەت بە تیرۆر لە ساڵی ٢٠١٦، کە لە ١٩ی تەممووزی ٢٠١٧ لەلایەن وەزارەتی دەرەوەی ئەم وڵاتە لە حەوت بەشیدا بڵاوکراوەتەوە، باس لەوە کراوە کە ئێران ھێشتا لە لووتکەی ئەو وڵاتانەیە کە پشتیوانی تیرۆر دەکەن<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Country Reports on Terrorism 2016|ناونیشان=https://www.state.gov/j/ct/rls/crt/2016/index.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170720231647/https://www.state.gov/j/ct/rls/crt/2016/index.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=۲۲ ژوئییە ۲۰۱۷}}</ref> و ئێران ھەڕەشەکان لە دژی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانی ھەروا ماونەتەوە. [[ھێزی قودس|ھێزی قودسی سوپای پاسداران]] لەگەڵ ھاوبەش و ھاوپەیمان و بریکارەکانی ئێران بەردەوام بوو لە ڕۆڵی ناسەقامگیرکەر لە ململانێکانی [[عێراق]]، [[سووریا]] و [[یەمەن]]. ھەروەھا ئەم وڵاتە بەردەوام بووە لە دابینکردنی چەک و سەرچاوەی ئابووری بۆ گرووپە میلیشیا شیعەکان لە [[بەحرەین]].<ref name=":02"/><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=گزارش سالانە وزارت خارجە آمریکا: ایران ھمچنان در ڕاس کشورھای حامی تروریسم است|ناونیشان=https://www.radiofarda.com/a/f9-us-say-iran-still-top-state-terror-sponsor/28627301.html}}</ref> کێلی کرافت، باڵیۆزی ئەمریکا لە نەتەوە یەکگرتووەکان لەو کاتەدا، حکوومەتی ئێرانی وەک «سپۆنسەری ژمارە یەک بۆ تیرۆر لە جیھاندا» ناوبرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|شەڕ|کۆمەڵگا|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان|ئێران}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:سیاسەتی ئێران]] [[پۆل:حکوومەتی ئێران]] [[پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] [[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]] [[پۆل:تیرۆریزم لە ئێران]] qfiip3ext9s8rmjf1wlvo3zu7xb2uwj 0 226606 1624153 1574703 2026-08-13T01:35:04Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە، ئیسلام-کۆلکە) 1624153 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ئێرانی پەھلەوی''' یان '''دەوڵەتی ئیمپراتۆری ئێران''' (١٩٢٥–١٩٧٨) حکوومەتێک بوو لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] کە لە ڕۆژاوا [[ڕۆژاوای ئێران|ھاوسنوور]] بوو لەگەڵ [[تورکیا]] و [[عێراق]] و لە باکوورەوە لەگەڵ [[یەکێتیی سۆڤیەت]] و لە ڕۆژھەڵاتی [[شانشینی ئەفغانستان|ئەفغانستان]] و [[پاکستان]] و [[عومان]] لە [[باشووری ئێران|باشوور]]. سنووری دەریایی ھەبوو. [[تاران]] پایتەختی ئەم [[وڵات|وڵاتە]] [[١٩٧٩|بووە]] و ھەموو [[وڵات|وڵاتەکە]] لە [[ساڵ|ساڵی ١٩٧٩]] ژمارەی دانیشتووانی ٣٧ ملیۆن کەس بووە. == پێشینە == [[پەڕگە:Reza-shah.jpg|وێنۆک|248x248پیکسڵ| [[ڕەزا شا]]، دامەزرێنەری [[شانشینی پەھلەوی]]]]دوای کودەتاکەی ٣ی ئازاری ١٢٩٩ (١٩٢١)، لە نێوان ساڵانی ١٩٢١ بۆ ١٩٢٥ [[ڕەزا شا|ڕەزاشا]] - سەرەتا وەک وەزیری جەنگ و پاشان وەک [[سەرۆک وەزیران]] لە سەردەمی [[ئەحمەدشا|ئەحمەد شادا-]] سوپایەکی دروست کرد کە تەنھا بۆ ئەو دڵسۆز بوو. ھەروەھا توانی نەزمی سیاسی بۆ وڵاتێک بھێنێت کە ساڵانێکە جگە لە ئاژاوە ھیچی تری نەبینیبوو. چەسپاندنی دەسەڵاتەکەی و پێشکەوتنی چاکسازییەکانی بەردەوام بوو تا لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٢٥دا پەرلەمان کۆتایھاتنی [[ئێرانی قاجار|شانشینی قاجاری]] ڕاگەیاند و لە ٢١ی کانوونی دووەمی ھەمان ساڵدا شانشینی ئێران بە فەرمی ڕادەستی کرا. ھەروەھا [[تاج لەسەر نان|تاجە گوڵینەی]] [[ڕەزا شا]] لە [[٤ی گوڵان|٤ی ئایاری ساڵی]] ١٩٢٦ ئەنجامدرا.<ref name=":49">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran - The Qājār dynasty (1796–1925)|ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Iran/The-Qajar-dynasty-1796-1925|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|بڵاوکەرەوە=Britannica|زمان=en}}</ref><ref name=":50">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic period (p – Iranica|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/iran-ii2-islamic-period-page-5|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|زمان=en}}</ref><ref name=":51">{cite web|title=Iran - Rise of Reza Khan|url=https://www.britannica.com/place/Iran/Rise-of-Reza-Khan|language=en}}</ref> لە سەردەمی ڕەزاشا، ئاوەدانکردنەوەی پەروەردەیی و دادوەریی ئێران ئەنجامدرا، کە بنەمای دەوڵەتێکی مۆدێرنی ئێرانی دامەزراند و دوور بوو لە کاریگەریی چین و توێژە ئایینییەکان. کۆمەڵێک بابەتی یاسایی بەرفراوان کە پێشتر لەژێر کۆنترۆڵی [[شیعە|ئایینی شیعەدا]] بوون ئێستا یان لەلایەن دادگا عەلمانییەکانەوە بەڕێوەدەبرا یان لەلایەن بیرۆکراسییەکانی دەوڵەتەوە سەرپەرشتی دەکران، ئەمەش پێگەی ژنانی لە وڵاتەکەدا باشتر کرد. [[کەشفی حیجاب|نەریتی حیجابی]] ژنان قەدەغە کرا، کەمترین تەمەن بۆ ھاوسەرگیری بەرزکرایەوە، یاسا توندەکانی جیابوونەوەی ئایینی دادپەروەرتر کرا. ھەروەھا شای نوێ ژمارە و دەستڕاگەیشتن بە قوتابخانەی عەلمانی بۆ کچان و کچان زیاد کرد و زانکۆ گەورەکانی وەک [[زانکۆی تاران]] بۆ نەھێشتنی قۆرخکارییەکی دیکەی پیاوانی ئایینی ئێران دروست کران، ئەمجارەیان لە بواری پەروەردەدا. لەم نێوەندەدا لە سەردەمی ئەودا ڕۆژنامەگەری خنکان بوو. پێویستی فراوانکردنی بازرگانی و ئەگەری ھەڕەشەکانی ئینگلتەرا و یەکێتی سۆڤیەت بووە ھۆی ئەوەی ڕەزاشا پەیوەندی بازرگانی لەگەڵ [[ئەڵمانیای نازی]] لە ساڵانی ١٩٣٠دا فراوانتر بکات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|ئێران|شەڕ|سیاسەت|ئیسلام}} {{پۆلی کۆمنز|Pahlavi Iran}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{ئیسلام-کۆلکە}} [[پۆل:مێژووی سیاسیی ئێران]] [[پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا]] [[پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە ئێران]] [[پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٧٠]] [[پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٦٠]] [[پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٤٠]] [[پۆل:شۆڕشی ئیسلامیی ئێران]] [[پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] ewz3vpwcdcvfkkpxjis0e195p56o6xj 0 226621 1624145 1487403 2026-08-13T01:33:44Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، کتێب-کۆلکە، زمان-کۆلکە) 1624145 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''ئێران کەلباسی''' لەدایکبووی ساڵی ١٩٣٩، ئیسفەھان، زمانناسێکی ئێرانییە و مامۆستایە لە پەیمانگای زانستە مرۆیییەکان و لێکۆڵینەوەی کولتووری. تا ساڵی ٢٠١٨ وانەبێژ بووە و لە فاکەڵتی زمانەکانی زانکۆی تاران ئازاد وانەبێژی مێژووی زمانی فارسی و زمانەوانی مێژوویی بەراوردکاری بووە. == پەروەردە == * بڕوانامەی بەکالۆریۆس: زانکۆی شیراز پەھلەوی، زمان و ئەدەبیاتی فارسی، ١٩٦٣ * بڕوانامەی ماستەر: [[زانکۆی تاران]]، بەشی زمانەوانی گشتی، ١٩٦٧ * دکتۆرا: [[زانکۆی تاران]]، بەشی زمانەوانی گشتی، ١٩٧٢ == کاریگەرییەکانی == * زمانی فارسی و زمانە ناوخۆیییەکان، فاکەڵتی نامەنووسی (پەیام نور)، ١٩٧٦ * زاراوەی کوردیی مەھاباد، ئینستیتیوتی توێژینەوەی زانستە مرۆیییەکان و لێکۆڵینەوەی کولتووری، چاپی یەکەم ١٩٨٣، چاپی دووەم ٢٠٠٦ * فارسی ئەسفەھانی، پەیمانگای توێژینەوەی زانستە مرۆیییەکان و لێکۆڵینەوە کولتوورییەکان، ١٩٩٨ * بنیاتنانی وەرگیراوی وشەکان بە زمانی فارسی ئەمڕۆ، پەیمانگای توێژینەوەی زانستە مرۆیییەکان و لێکۆڵینەوە کولتوورییەکان، چاپی یەکەم ١٩٩٢، چاپی دووەم ٢٠٠١، چاپی سێیەم ٢٠٠٨ * زاراوەی کەلیمیانی ئیسفەھان، پەیمانگای توێژینەوەی زانستە مرۆیییەکان و لێکۆڵینەوە کولتوورییەکان، چاپی یەکەم ١٩٩٤، چاپی دووەم ٢٠٠٨ * فارسی ئێران و تاجیکستان، نووسینگەی لێکۆڵینەوە سیاسییەکانی وەزارەتی دەرەوە، چاپی یەکەم، ١٩٩٥، چاپی دووەم، ٢٠٠٩ * زاراوەی کەلاردەشت (ڕۆدباراک)، پەیمانگای توێژینەوەی زانستە مرۆیییەکان و لێکۆڵینەوە کولتوورییەکان، ١٩٩٧ * کردارە وەرگیراوەکانی ئێستا لە لەھجە و زاراوە ئێرانییەکان و بەکارھێنانیان لە پێکھاتنی وشەدا، ئەکادیمیای زمان و ئەدەبیاتی فارسی، ٢٠٠٦ * کولتووری وەسفکەری جۆرە زمانەوانییەکانی ئێران، دامەزراوەی توێژینەوەی زانستە مرۆیییەکان و لێکۆڵینەوە کولتوورییەکان، ٢٠٠٨ ** ئەم کتێبە بۆ بیست و ھەشتەمین خەڵاتی کتێبی ساڵ ھەڵبژێردرا. * ئینسایکلۆپیدیای زاراوە ئێرانییەکان، ئینستیتیوتی توێژینەوەی زانستە مرۆیییەکان و لێکۆڵینەوەی کولتووری (لە ئامادەکاریدایە) == سەرچاوەکان == {{بیرخستنەوەی ویکیی فارسی | سەردان = ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ژیاننامە|زمان|زانست|کتێب}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{کتێب-کۆلکە}} {{زمان-کۆلکە}} [[پۆل:فەرھەنگنووسانی خەڵکی ئێران]] [[پۆل:زمانەوانە ئێرانییەکان]] [[پۆل:خەڵکی ئەسفەھان]] [[پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] bgmbw7yxo4l2mpgcx2s26hutywdn81r 0 226624 1624149 1561873 2026-08-13T01:34:24Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ئێران-کۆلکە) 1624149 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''ئێرانکۆد''' سیستەمی نیشتمانی پۆلێنکردن و ژمارەدان بە کاڵا و خزمەتگوزارییەکان لە ئێران و بەشێکە لە بەرنامەی ناوەندی نیشتمانیی ژمارەدان بە کاڵا و خزمەتگوزارییەکان لە ئێران. ئەم سیستەمە ڕێگە بە بەرھەمھێنەران و دابینکەران دەدات بۆ دەستنیشانکردن و پۆلێنکردن و کۆدکردنی [[شتومەک|کاڵا]] و خزمەتگوزارییەکان. ئێرانکۆد سیستەمێکی زانیارییە بۆ ڕێکخستن و کۆکردنەوەی زانیارییە سەرەتایییەکانی کاڵا و خزمەتگوزارییەکان لە ناوچەی جوگرافیای کۆماری ئیسلامی ئێران بە شێوەی ستاندارد و کۆدکراو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.irancode.ir/ |سەردێڕ=پرتال اطلاع‌رسانی ملی کالا - ایران‌کد |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200227120950/http://www.irancode.ir/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == پاشخانی ئێرانکۆد == پاشخانی سیستەمی ئێرانکۆد دەگەڕێتەوە بۆ پازدە ساڵ چالاکیی لە پۆلێنکردن و کۆدکردنی کاڵاکان لە کەرتی بەرگری وڵاتدا. زووتر؛ سیستەمی بەڕێوەبردنی زانیاری لۆجستیکی بنەڕەتی (SAMPEL) لە بەشی لۆجستیکی بەرگری وڵاتدا دیزاین و جێگیرکرا. دواتر؛ گرووپێکی کاری لە بەڕێوەبەران و پسپۆڕانی سێماپۆل لە ناوەندی نیشتمانی بۆ ژمارەدان بە کاڵا و خزمەتگوزارییەکانی وڵات دامەزرا و دوای پشکنینی پێداویستییەکانی زنجیرەی دابینکردنی وڵات و لێکۆڵینەوە لە ئەزموونە سەرکەوتووەکانی وڵاتانی دیکە و کەڵک وەرگرتن لە ئەزموونی و دامەزراندنی سێماپۆل لە پیشەسازی بەرگری وڵاتەکەدا. سیستەمی ئێرانکۆد؛ بریتییە لە کۆمەڵێک زانیاری، ستانداردی زانیاری، پرۆسەکان، تۆڕی کارپێکردن، پاکێجی نەرمەکاڵا و بەرھەمە ئاڕاستەکراوەکانی زانیاری کە دەتوانرێت دابین بکرێت بۆ وەڵامدانەوەی بەشێک لە پێداویستییەکانی زانیاری سودمەندانی زانیاری کاڵا و خزمەتگوزارییەکان لە وڵاتدا. کۆدی ئێران؛ داتا و زانیاری سەرەتایی کاڵاکانی سووڕانەوە و خزمەتگوزارییەکانی ئێستا لەسەر ئاستی نیشتمانی لە دابینکەران و خاوەن کاڵاکان وەردەگرێت و دوای ستانداردکردن و پاککردنەوە پێشکەشی لایەنە پەیوەندیدارەکان دەکات. مەبەست لە سودمەندان چییە؛ ھەموو دامودەزگا و ڕێکخراوە ئێرانییەکان، بە حکومی و تایبەت، پیشەسازی، کشتوکاڵی و خزمەتگوزاری، بەرھەمھێنان و دابەشکردن، بچووک یان گەورە، بە جۆرێک لە جۆرەکان تێوەگلاون لەگەڵ «کاڵا و خزمەتگوزارییەکان» و چالاکییەکانی پەیوەست بە ڕاگەیاندنی پێداویستییەکان، دەرکردنی فەرمانی کڕین، بەرھەمھێنان، پرۆسێسکردن یان پرۆسێسکردن، کۆگاکردن، گواستنەوە، ڕیکلام و ئاگادارکردنەوە، دانان و دابینکردنی کەتەلۆگ و ڕێنمایی، فرۆشتن، خزمەتگوزاری دوای فرۆشتن، بەدواداچوون و ڕیسایکلکردن لە نێوان ڕێکخراوەکەدا، لەناو ڕێکخراوەکەدا یان لە نێوان ڕێکخراوەکە و کڕیار. کۆدی ئێران؛ زمانێکی ھاوبەش یان ستانداردێکی گشتگیرە بۆ ناسینەوە و ئاڵوگۆڕی زانیاری بەرھەم لە ئاستی ڕێکخراوە جیاوازەکاندا. دەتوانین ئێرانکۆد بە تەسبیحێکی [[تەسبیح]] بچوێنین کە سیستەمی جۆراوجۆری پەیوەست بە کاڵا و خزمەتگوزاری لە ڕوانگەی زانیاری باوەڕپێکراو و ستاندارد و ناوازەی کاڵا و خزمەتگوزارییەوە کۆکردووەتەوە. == سەرچاوەکان == {{بیرخستنەوەی ویکیی فارسی | سەردان = ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|کۆمەڵگا}} {{سەرچاوەکان}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:بازرگانی]] [[پۆل:ئابووری ئێران]] 2qoe7ypkq0jpsv323p8if8gr1qhffjj 0 226628 1624143 1487400 2026-08-13T01:33:24Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (تۆپی پێ-کۆلکە، وەرزش-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1624143 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:Iran_vs_morocco_15.jpg|وێنۆک|پێکھاتەی سەرەتایی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئێران]] لە یاری بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب|مەغریب]] لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|جامی جیھانی ٢٠١٨]]]] مێژووی بەشداری ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئێران لە [[جامی جیھانیی فیفا]]ی [[تۆپی پێ]] دەگەڕێتەوە بۆ شەش قۆناغ لەوان جامی جیھانی ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨ ئەرجەنتین]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨ فەرەنسا]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦ ئەڵمانیا]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤ بەڕازیل]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨ ڕووسیا]] و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢ قەتەر]]). مێھدی تارمی باشترین گۆڵکاری [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئێران|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئێرانە]] لەم کێبڕکێیەدا بە تۆمارکردنی ٢ گۆڵ بۆ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا]] لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|جامی جیھانی ٢٠٢٢ی مۆندیالی]] قەتەر ٢٠٢٢. لە یاری نێوان [[ئێران]] و [[وێڵز]] ڕوزبە چێشمی و [[ڕامین ڕەزاییان]] گۆڵیان تۆمار کرد و ئەمەش باشترین سەرکەوتنی ھەڵبژاردەی ئێران بوو لە [[جامی جیھانیی فیفا|مۆندیالدا]]. == سەرچاوەکان == {{بیرخستنەوەی ویکیی فارسی | سەردان = ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}} {{تووڵی دەروازە|تۆپی پێ|وەرزش|ئێران|ئاسیا|ئەورووپا }} {{پۆلی کۆمنز|Iran at the FIFA World Cup}} {{تۆپی پێ-کۆلکە}} {{وەرزش-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:وڵاتان لە جامی جیھانیی فیفادا]] [[پۆل:ئێران لە جامی جیھانیی فیفادا]] nlpq9s9je4j59kt7i4bvimz956xtn1l 0 226629 1624146 1347620 2026-08-13T01:33:54Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1624146 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Irancell logo.png|وێنۆک]] '''ئێرانسێل''' [[کۆمپانیا|کۆمپانیایەکی]] خزمەتگوزاری [[دوورپەیوەندی|پەیوەندییە]] کە لە ساڵی ٢٠٠٤ بە وەبەرھێنانی ھاوبەشی گرووپی MTN ی [[ئەفریقای باشوور]] (٤٩٪) و کۆمپانیای گەشەپێدانی ئەلیکترۆنی ئێران (٥١٪) (کە پێکھاتووە لە دامەزراوەی کەمدەرامەتانی شۆڕشی ئیسلامی و وەزارەت دامەزراوە لە بەرگری و پشتیوانی ھێزە چەکدارەکان). لە ساڵی دارایی ٢٠١٣دا کۆمپانیای [[تمەن|ئێرانسێڵ بە داھاتی نزیکەی ٤٫٩ ھەزار ملیار تۆمان]] لە لیستی گەورەترین کۆمپانیاکانی ئێراندا پلەی ٣٢ی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=۱۰۰ شرکت برتر ایران|ناونیشان=http://imi100.imi.ir/Pages/Home.aspx|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170607203006/http://imi100.imi.ir/Pages/Home.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ڕووماڵکردنی تۆڕ == لە ئێستادا ٩٠٪ی دانیشتووانی ئێران لەلایەن نەوەی 4G و 4.5G ی ئێرانسێڵەوە دەگرێتەوە و لە ساڵی ١٤٠١ تا ٥٠٪ی ناوچەکانی 5G ی ئێرانسێڵ دەگرێتەوە. == باکگراوند == === دەیەی ٢٠٠١ === لە [[٦ی سەرماوەز|٦ی کانوونی دووەمی]] ٢٠٠٤، دووەم مۆڵەتی بەڕێوەبردنی مۆبایل لەلایەن ڕێکخراوی ڕێکخستنی پەیوەندییە ڕادیۆیییەکان و وەزارەتی پەیوەندییەکان و تەکنەلۆژیای زانیارییەوە بە کۆمپانیای ئێرانسێل درا. گەیاندن و دابەشکردنی سیمکارتی ھەمیشەیی و بانکیی کۆمپانیای ئیرانسێڵ لە چوار شاری [[تاران]]، [[تەورێز|تەبرێز]]، [[مەشھەد]] و [[ساری]] لە ڕۆژی شەممە ٢٩ی خەزەڵوەری ٢٠٠٦ دەستیپێکرد. === دەیەی ٢٠١١ === لە ٩ی تەممووزی ٢٠١٥ ھەواڵێکی زۆر لەسەر بوونی بۆتێکی تێلێگرام کە زانیاری بەکارھێنەرانی ئێرانسێڵ ئاشکرا دەکات بڵاوکرایەوە. کەمتر لە ڕۆژێک دوای ئەوە ڕاگەیەندرا کە ئەم ڕۆبووەتە لەدەست دەرچووە، وەزیری پەیوەندییەکانیش لە چاوپێکەوتنێکدا ڕای گەیاند کە ئەم زانیارییە دزەپێکراوە کۆنە و پەیوەندی بە ٢٫٥ ساڵ لەمەوبەرەوە ھەیە و لەلایەن کارمەندێکی دامەزراوەیەکی ترەوە دابینکراوە، کە بریتی بووە لە… بەپێی یاسا ڕەوانەی بانکی داتاکانی ئێرانسێڵ کراوە. دەستگەیشتن، دزەپێکراو. دوای چەند ڕۆژێک ھەواڵی دەستگیرکردنی نووسەری ئەم بووەتە تێلێگرامە بڵاوکرایەوە. لە ١٤ی تەممووزی ٢٠١٥، کۆمپانیای ئێرانسێڵ ئاگادارییەکی بڵاوکردەوە و ڕای گەیاند کە زانیارییەکانی کۆمپانیاکە نە دزەپێکراوە و نە ھاک کراوە و نە بە کەسانی دیکە فرۆشراوە.<ref>[http://www.irna.ir/fa/News/82138481 بیانیە ایرانسل]</ref> ھەروەھا لە ٣٠ی شوباتی ٢٠١٥، ڕاپۆرت لەسەر ھاککردنی ئەکاونتی ئینتەرنێتی ئێرانسێل بڵاوکرایەوە، بەپێی ڕاگەیاندنەکە، لە ڕێگەی ئامرازێکی ھاککردنەوە، لە ڕێگەی پانێڵی کۆنترۆڵکردنی ھەژماری ئینتەرنێت (ECARE)، دەتوانرێت وشەی نھێنی ئەکاونتەکە بگۆڕدرێت و دواتر بچیتە ناو ئەکاونتەکەوە، و لە ئەنجامدا، دەستت بگات بە ھەندێک زانیاری بەشداربووەکان، ھەروەھا کۆمپانیای ئێرانسێل ھێرشی [[ھاککەر]]ەوە سەر پانێڵی ئەکاونتی ئینتەرنێتی بەشداربووانی پشتڕاستکردەوە.<ref>http://www.iranhoshdar.ir/Default.aspx?PageName=News&ID=6643&Language=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230127092345/https://www.iranhoshdar.ir/Default.aspx?PageName=News&ID=6643&Language=1 |date=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|دەیەی ٢٠٠٠|کۆمپانیا|ئاسیا}} {{پۆلی کۆمنز|MTN Irancell}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] [[پۆل:ھەموو ئەو وتارانەی وتەی بێسەرچاوەیان تێدایە]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی تۆڕی مۆبایل لە ئێران]] iyi50ln4jfa54d2c0yvv6u26mtr4qb1 0 226630 1624136 1347611 2026-08-13T01:32:14Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1624136 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Iran newspaper logo.png|وێنۆک]] '''ڕۆژنامەی ئێران''' ڕۆژنامەیەکی فەرھەنگی، کۆمەڵایەتی و سیاسی ئابوورییە لە ئێراندا. یەکەم ژمارەی ئەم ڕۆژنامەیە لە ١ی شوباتی ٢٠١٣ دەرچووە. نووسینگەی ئەم ڕۆژنامەیە دەکەوێتە شەقامی خوڕەمشار لە [[تاران]]. ڕۆژنامەی ئێران یەکێکە لە بڵاوکراوەکانی دامەزراوەی فەرھەنگی و چاپەمەنی ئێران کە لەلایەن فێریدۆن ڤێردینیژاد دامەزراوە، خاوەنی مۆڵەتی ئەم ڕۆژنامەیە دامەزراوەی فەرھەنگی و چاپەمەنی ئێرانە کە سەر بە ئاژانسی ھەواڵی ئیرنایە، محەممەد حەسەن ڕۆزیتولاب سەرنووسەری ڕۆژنامەی ئێرانە، و لەلایەن کامیل نەغیپوورەوە مۆنتاژ کراوە. لە ڕیزبەندی ڕۆژنامە ئێرانییەکان بە پشتبەستن بە دەدای کارکردنیان لە نیوەی دووھەمی ساڵی ٢٠١٨ی ھەتاوی لەلایەن وەزارەتی فەرھەنگ و ئیرشادی ئیسلامییەوە؛ ڕۆژنامەی ئێران بە ھاوبەشی لەگەڵ ڕۆژنامەی دونیا ئێختاز بە کۆکردنەوەی ٧٨ خاڵ پلەی دووەمی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نتایج رتبه‌بندی روزنامه‌ها اعلام شد|ناونیشان=http://donya-e-eqtesad.com/SiteKhan/967139}}</ref> ھەروەھا لە ڕیزبەندی ڕۆژنامە ئێرانییەکان بە پشتبەستن بە دەدای کارکردنیان لە نیوەی دووھەمی ساڵی ٢٠١٨ی ھەتاوی لەلایەن وەزارەتی فەرھەنگ و ئیرشادی ئیسلامییەوە؛ ڕۆژنامەی ''ئێران'' بە کۆکردنەوەی ٨٠٫٦ خاڵ پلەی سێیەمی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=اطلاعیه اداره کل مطبوعات و خبرگزاری‌های داخلی دربارهٔ نتایج رتبه‌بندی روزنامه‌ها|ناونیشان=http://press.farhang.gov.ir/fa/news/236509/%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%DA%A9%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7--|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161223174302/http://press.farhang.gov.ir/fa/news/236509/اطلاعیه-اداره-کل-مطبوعات-و-خبرگزاری-های-داخلی-درباره-نتایج-رتبه-بندی-روزنامه-ها--|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان= ٥ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> == تۆڕی کۆمەڵایەتی == ئەم ڕۆژنامەیە وەک یەکێک لە ڕۆژنامە ئێرانییەکان لە مانگی خەزەڵوەری ساڵی ٢٠١٥ پەیوەندی بە تۆڕی کۆمەڵایەتی [[تویتەر|تویتەرەوە]] کردووە و لەو کاتەوە دەستی کردووە بە بڵاوکردنەوەی ھەواڵ و ناوەڕۆکی ڕۆژنامە لەم تۆڕە کۆمەڵایەتییەدا. ئەکاونتی ڕۆژنامەی ئێران لە تشرینی دووەمی ٢٠١٥ بە فەرمی لەلایەن [[تویتەر|تویتەرەوە]] پەسەند کرا، تا ١٠ی شوباتی ٢٠١٨ ژمارەی شوێنکەوتووانی ئەم ئەکاونتە بەکارھێنەرە گەیشتووەتە ١٠٤ ھەزار و ٧٠٠ کەس. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ئابووری|سیاسەت|کۆمپانیا|ڕۆژنامەوانی|دەیەی ١٩٩٠}} {{پۆلی کۆمنز|Iran (newspaper)}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:میدیای دەوڵەتی]] [[پۆل:حکوومەتی ئێران]] 6jb51s6f9rl48hion69yhlxl80t324s 0 226632 1624148 1487405 2026-08-13T01:34:14Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1624148 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ئێران پیما''' (ناوی تەواوی: ھاوکاریی سەرنشینانی ئێران پیمە ژمارە یەک)یەکێکە لە کۆنترین کۆمپانیاکانی گواستنەوەی بار و سەرنشین لە ئێران. ئەم کۆمپانیایە لە زۆرێک لە [[پێڕستی شارەکانی ئێران|شارەکانی ئێران]] لقی ھەیە و بینای بەشێک لەو لقانە بەھۆی تەمەنیانەوە لە [[ئاسەوارە نیشتمانییەکانی ئێران|لیستی شوێنەوارە نەتەوەیییەکانی]] ئێراندایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بنای تاریخی گاراژ ایران پیما در دست مرمت است|ناونیشان=http://www.farsnama.com/index.php?DISP=show&newsid=40842}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.farsnama.com/index.php?DISP=show&newsid=40842 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاریخچە شرکت|ناونیشان=http://www.iranpeymaco.com/.%5Cabout.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100129161545/http://www.iranpeymaco.com/about.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کۆمپانیای ھاوکاریی سەرنشینانی ئێران پیما نیو سەدە لەمەوبەر وەک نوێنەر لە تاران دەستی بە چالاکییەکانی کردووە و دوای چەند ساڵێک وەک کۆمپانیایەکی تایبەت بە ناوی کۆمپانیای ئێران پیمە درێژەی بە چالاکییەکانی خۆی داوە. لەگەڵ دامەزراندنی تێرمی ناڵ لە شاری ئیسفەھان لە ساڵی ١٩٩٠دا، ئەو شۆفێرانەی لەو کۆمپانیایەدا کاردەکەن، کە خاوەنی پاسەکە بوون، کۆمپانیای ھاوبەشی تایبەت بە خۆیان بەناوی ئێران پیما شۆفێران دامەزراند و مۆڵەتی فرۆشتنیان لەگەڵ دوو نووسینگەی فرۆشتن وەرگرت. سەبارەت بە بەلەمی پاسەکانی بەکارھێنراو لە کۆمپانیای ئێران پیما، پێویستە ئەوە بڵێین کە جۆری یەکەمی پاس ناوی ماکرۆس بووە و نەوەی دووەمی پاسەکانی بەکارھێنراو بریتی بوون لە بنز ٣٠٢ کە ژوورێکی تایبەتیان لە کارگەی ئێران پیما ھەبوو، و سووری تایبەت بوو. لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٩٦ بۆ یەکەمجار لە ئێران کۆمپانیای ھاوکاریی سەرنشینانی ئێران پیما پاسی پلە دووی لە وڵاتانی [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]] کڕی کە ناوی ڤۆڵڤۆ بی ٦ و پاشان بی ٧ و… ئەنجامی دا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاریخچە شرکت ایران پیما|ناونیشان=https://karvano.com/blog/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7/|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230204143249/https://karvano.com/blog/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئابووری|مێژوو|ئێران|کۆمپانیا}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 7itwubcmiijlkerfigmc7dc5t296tgd 0 226634 1624137 1347612 2026-08-13T01:32:24Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (تەلەڤیزیۆن-کۆلکە، عەرەبستانی سعوودی-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1624137 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Iran International.svg|وێنۆک]] '''ئێران ئینتەرناشناڵ''' (بە {{بە ئینگلیزی|Iran International}}، بە واتای «ئێرانی نێودەوڵەتی» دێت) تۆڕێکی تەلەڤیزیۆنی مانگی دەستکرد و کەناڵی ڕادیۆیی و ماڵپەڕێکی ھەواڵە بە زمانی فارسی کە بنکەکەی لە [[لەندەن|لەندەنە]] و تیشک دەخاتە سەر پەخشکردنی ھەواڵ و بەرنامەی سیاسی و کۆمەڵایەتی و بەرنامەی پەیوەندیدار بە ئێران. ئەم کەناڵە یەکەم و تاکە تەلەڤیزیۆنی ھەواڵە بە زمانی فارسی ٢٤ کاتژمێرە لە دەرەوەی ئێران. پەخشی ئێران بەرنامە نێودەوڵەتییەکان لە ٢٩ی ئایاری ٢٠١٧ کە ھاوکات بوو لەگەڵ دوازدەھەمین ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئێران دەستی پێکرد. ئێران ئینتەرناشناڵ بانگەشەی ئەوە دەکات کە ٢٠ ملیۆن بینەری ھەیە سەرەڕای ئەوەی حکوومەتی ئێران جامەری مانگی دەستکردی ناردووە. تۆڕەکە زیاتر گرنگی بە ڕاپۆرتکردنی ھەواڵ و بەرنامەی ھەواڵ دەدات، بەڵام بەرنامە و فیلمی دیکۆمێنتاری لەسەر زانست، ھونەر، تەکنەلۆژیا، وەرزش، و ڕۆشنبیری پەخش دەکات. بەرنامەکانی ''ئەمڕۆ'' لەگەڵ نادر سوڵتانپوور، ''نازناوی یەکەم لەگەڵ نیوشا سارمی'' (پێشتر فەرداد فەرەحزاد) و ''گەزمانزاد'' لە بەرنامەکانی ھەواڵ-شیکاری و ''کۆتایی ھەفتە لەگەڵ سادق سەبا'' و ''ھاتریک لەگەڵ مەزداک میرزایی'' لە بەرنامە کولتووری-ھونەری و وەرزشییەکانین بە ڕێککەوت. خاوەنی تۆڕەکە کۆمپانیای ڤۆڵانت میدیایە و خاوەنی فرەنچایزەکەی لە بەریتانیا گڵۆباڵ میدیایە. کۆمپانیای ئێران ئینتەرناشناڵ لەلایەن کۆمپانیای دی ئێم ئەی میدیاوە دەستیپێکردووە و ھەمان کۆمپانیای خزمەتگوزاری ھەواڵ بەرپرسیارە لە دامەزراندنی کارمەند و بەڕێوەبردنی کاروباری ڕۆژانەی تۆڕەکە. شێوازی دارایی تۆڕەکە ڕوون نییە. بەپێی ھەواڵێکی ''[[گاردیان|ڕۆژنامەی گاردییەن]]'' و ''وۆڵ ستریت جۆرناڵ''، ئێران ئینتەرناشناڵ بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لەلایەن دادگای [[عەرەبستانی سعوودی]]ەوە دارایی دەکرێت؛ بەڵام تۆڕەکە خۆی ئەم ئیدیعا و ئیدیعایانەی ڕەتکردووەتەوە کە خاوەنی تایبەت و سەربەخۆیی سەرنوسەری و دەدای پیشەیی لەسەر بنەمای بنەما و ئەخلاقی ڕۆژنامەگەری ھەیە؛ بەڵام ئەندامانی تۆڕەکە لەلایەن ئیدارەی تۆڕەکەوە فشاریان خستووەتە سەر بۆ ئەوەی بچنە ناو سەندیکای کرێکاری ڕۆژنامەنووسان لە لەندەن. [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران]] ئەم تۆڕە بە «ناشرین» دەزانێت و لەلایەن سعودیە کە ڕکابەرە سەرەکییەکەی لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] دروست کراوە، کە بە ئامانجی لاوازکردنی دروست کراوە و ھەر بەو ھۆیەشەوە فشاری خستووەتە سەر کارمەندانی تۆڕەکە و خێزانەکانیان بە شێوازی جۆراوجۆر، بە تایبەت دوای ڕووماڵکردنی بەربڵاوی [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠١٩–٢٠٢٠)|ناڕەزایەتییەکان]] ئەم تۆڕە ھەروەھا سکاڵای لەسەر کۆمپانیای ئۆفکۆم تۆمار کرد لە دژی حکوومەتی ئێران بەھۆی ناردنی جامەری ئۆربیتاڵ بۆ [[مانگی دەستکرد]]ی ھۆتبێرد. == ناوەڕۆک و بەرنامەکان == [[پەڕگە:IRAN_INTERNATIONAL_-_Persian-language_TV_in_London_2019.jpg|وێنۆک|ستۆدیۆی ھەواڵی تەلەڤیزیۆنی نێودەوڵەتی ئێران]] لە ٢٩ی ئایاری ٢٠١٧، ھاوکات لەگەڵ دوازدەھەمین ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئێران، ئێران ئینتەرناشناڵ وەک یەکەم و تاکە تەلەڤیزیۆنی ھەواڵی بە [[زمانی فارسی]] ٢٤ کاتژمێری لە دەرەوەی وڵات دەستی بە پەخشی ڕاستەوخۆی بەرنامەکانی کرد.<ref name="fastcompany">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Iranian exiles use creativity and tech smarts to get real news past the regime’s censors|ناونیشان=https://www.fastcompany.com/90246678/iranian-exiles-use-creativity-and-tech-smarts-to-get-real-news-past-the-regimes-censors|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٩|سەردێڕ=ایران اینترنشنال نامزد دریافت جایزه شبکه بین‌المللی سال شد|ناونیشان=https://iranintl.com/%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%84-%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%B2%D8%AF-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%D8%B2%D9%87-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%B4%D8%AF|بڵاوکەرەوە=ایران اینترنشنال|زمان=fa|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200725225821/https://iranintl.com/%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%84-%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%B2%D8%AF-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%D8%B2%D9%87-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%B4%D8%AF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تۆڕەکە زیاتر گرنگی بە ڕاپۆرتکردنی ھەواڵ و بەرنامەسازی دەدات، لەگەڵ ئەوەشدا بەرنامە و فیلمی دیکۆمێنتاری لەسەر زانست، ھونەر، تەکنەلۆژیا، وەرزش، و ڕۆشنبیری پەخش دەکات. ''ئەمڕۆ'' لەگەڵ نادر سوڵتانپوور، ''ناونیشانی یەکەم لەگەڵ فەرداد فەرەحزاد'', و ''دیدگا'' لە بەرنامەکانی ھەواڵ-شیکاری تۆڕەکەن، و ''کۆتایی ھەفتە لەگەڵ سادق سەبا'' لە بەرنامە کولتووری-ھونەرییەکانیدایە.<ref name="arabnews">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Amid threats to UK staff, Iran International TV offers alternative to Tehran regime’s narratives|ناونیشان=https://arab.news/8fz97|بڵاوکەرەوە=[[عرب نیوز|Arab News]]|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|شانشینی یەکگرتوو|ئێران|تەلەڤیزیۆن|ئەورووپا|دەیەی ٢٠١٠|عەرەبستانی سعوودی}} {{پۆلی کۆمنز|Iran International}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{عەرەبستانی سعوودی-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} [[پۆل:ڕادیۆ فارسییەکان]] [[پۆل:وێستگە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی فارسی]] e3vvfant3j1eems2qllx7v7vknhp43o 0 226646 1624150 1575692 2026-08-13T01:34:34Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، مۆسیقا-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1624150 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:45rpm.jpg|وێنۆک]] '''ئیرانگەم''' کۆمپانیایەکی [[کۆمپانیای تۆمارکردن|بڵاوکردنەوەی مۆسیقای]] [[چاند|کولتووری]] و [[ھونەر]]ی [[ئێران|ئێرانییە]] کە لە ساڵی ١٩٨٥<ref>[http://www.musicema.com/node/234727 مدیر شرکت «ایرانگام» در گفتگو با سایت «موسیقی ما» خاطرات سە دھە فعالیتش ڕا مرور کرد: صدرالدین حسینخانی: اتفاقی کە برای آلبوم خشایار اعتمادی یا چند اثر دیگر در دھە ھفتاد ڕخ داد، واقعاً خاص بود و تکرارنشدنی]{{بەستەری مردوو|url=http://www.musicema.com/node/234727 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}، وبگاە خبری تحلیلی [[موسیقی ما]].</ref> لەلایەن [[صدرالدین حسینخانی|سەدرەدین حوسێنخانی]] دامەزراوە. ئێرانگام لەگەڵ دوو کۆمپانیای دیکەی چالاک لەم بوارەدا توانی لە ساڵی ٢٠١٣ لە ڕاپرسییە گەورەکەی ماڵپەڕی مۆسیقاکەماندا کە ١٠٠ کەسی مۆسیقای تێدا ئەنجامدرا، لە ڕیزی کۆمپانیا سەرەکییەکانی مۆسیقادا بێت.<ref name="test1">[http://www.musicema.com/node/165869 گفتگویی جالب با صدرالدین حسینخانی مدیر با سابقە شرکت ایرانگام:موسیقی ھنر است نە تجارت؛ عدەای دنبال سودجویی ھستند] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230127151432/https://www.musicema.com/node/165869 |date=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ }}، موسیقی ما.</ref> == چالاکییەکان == بەرھەمھێنانی ئەلبوومە میوزیکییەکانی وەک شای وەرزەکان و ئاشیگا سەلام، ئاشیگا دارود لە نووسینی عەلیرەزا ئیفتخاری، سەلام ئاخر و بابەتی نوێ لە نووسینی ئیحسان خاجە ئەمیری، بیباجە لە نووسینی [[محەممەد ئیسفەھانی|محەممەد ئەسفەھانی]]، کاتژمێر ٩ و ڕێگای خەونەکان لە نووسینی [[سیروان خەسرەوی|سیرڤان خوسرەوی]]، وەھمی [[نیما مەسیحا|نیما مەسیحە]]، دیسان دەڕۆمەوە، مەجید خەراتا، وتم مەکە [[محەممەد عەلیزادە]]، شێش ئەمین ڕۆستەمی<ref>[https://musicema.com/albums/Amin-Rostami-6 شش] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230127151424/https://www.musicema.com/albums/Amin-Rostami-6 |date=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ }} موسیقی ما</ref> لەلایەن ئێرانەوە وەرگیراوە. ھونەرمەندانی دیکە کە ھاوکارییان لەگەڵ ئێرانگام کردووە بریتین لە [[موحسین چاوەشی|موحسین چاووشی]] و [[حەمید حامی|حەمید حەمی]] و [[محەممەد عەلیزادە]] و خاشایار ئیتیمادی و عەلیرەزا ئەسار و فەرزاد فەرزین و گەرشا ڕەزایی. لە بواری مۆسیقای نەریتی ئێرانیشدا بەرھەمی ھونەرمەندانی وەک [[شارام نازری|شەھرام نازری]]، گرووپی شەمس و پوورنەزەریحە، [[بیژەن کامکار]]، عەلیرەزا قوربانی، محەممەد موتەمێدی لەلایەن ئەم بڵاوکراوانەوە چاپ کراوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|مۆسیقا|کۆمپانیا}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{مۆسیقا-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:مۆسیقای فارسی]] 300b76ox93s7csc9sr1rt9rth1l5vu0 0 226650 1624138 1487378 2026-08-13T01:32:34Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1624138 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Iran Air logo.svg|وێنۆک]] '''ھێڵی ئاسمانی ئێران ئەیر''' [[ھێڵی ئاسمانی]] ھەڵگری ئاڵای [[ئێران|ئێرانە]] بە ناوی فەرمی ھێڵی ئاسمانی کۆماری ئیسلامی ئێران کە لە دامەزراندنییەوە لە ئێران بە ھوما (ھێڵی ئاسمانی نیشتیمانی ئێران) ناسراوە. کۆمپانیای ئێران ئایر کە یەکێکە لە کۆنترین ھێڵە ئاسمانییەکان کە لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] کاردەکات، لە ئێستادا گەشت دەکات بۆ زیاتر لە ٤٠ شوێنی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی. نووسینگەی سەرەکی کۆمپانیای ئێران ئایر دەکەوێتە [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی مێھرئاباد]] لە [[تاران]] و بنکەی سەرەکیی گەشتەکانی ئەم کۆمپانیایە کە زۆربەی گەشتەکانی ئێران ئایر لە شوێنی مەبەستەوە یان بۆ شوێنی مەبەست ئەنجام دەدرێت، [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی مێھرئاباد]] بۆ گەشتە ناوخۆیییەکان و فڕۆکەخانەی [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ئیمام خومەینی|ئیمام خومەینی]] بۆ گەشتە نێودەوڵەتییەکان.<ref name="FI">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Directory: World Airlines|ئیش=[[Flight International]]|پەڕە=٩٤|ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠٠٧}}</ref> بەپێی ئامارەکان، ئێران ئایر ساڵانە زیاتر لە ٦ ملیۆن سەرنشین دەگوازێتەوە. == مێژوو == [[پەڕگە:Douglas_C-47B_EP-ACK_Iranian_Natnl_Ringway_24.04.54_edited-2.jpg|وێنۆک| فڕۆکەیەکی بارھەڵگری ھێڵی ئاسمانی ئێرانی دۆگلاس دی سی ٣ لە ساڵی ١٩٥٤]] === یانەی فڕۆکەوانی === لە ساڵی ١٩٣٩ [[ڕەزا شا|ڕەزاشا پەھلەوی]] فەرمانی دامەزراندنی یانەی فڕۆکەوانی نیشتمانی بۆ بەرەوپێشبردن و پەرەپێدانی فڕۆکەوانی دەرکرد کە تێچووی ئەو یانەیە بە باج دابین دەکرێت. سەرۆکی دەستەی کارگێڕی یانەی شیرازی قەوامولمۆڵک و عەبدوڵڵا یاسای بەڕێوەبەری جێبەجێکار و جێگری سەرۆکی دەستەی کارگێڕی شەوکەتولمولک عەلام (وەزیری پۆست و تەلەگراف) و ئەندامانی دیکە بریتی بوون لە: عەلی ئەسغەر حیکمەت (وەزیری ناوخۆ)، سدیق عەلام (سەرۆکی ئەکادیمیای ئێران) سەحام- سۆڵتان بەیات (جێگری سەرۆکی جڤاتی نیشتمانی، عەباس مەسعوودی (ئەندامی پەرلەمان و بەڕێوەبەری ڕۆژنامەی ''ڕاگەیاندن'')، عەمید ئەحمەد نەخجەوان (سەرۆکی … وەزارەتی جەنگ) و عەمید ئەحمەد خوسرەوانی.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مذاکرات جلسە چھاردھم دورە سیزدھم مجلس شورای ملی ھجدھم دی ۱۳۲۰|ناونیشان=https://www.ical.ir/ical/fa/Content/4_artmajles1/جلسھ-14-صورت-مشروح-مجلس-روز-پنجشنبھ-18-دی-ماھ-1941|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210731121321/https://www.ical.ir/ical/fa/Content/4_artmajles1/جلسھ-14-صورت-مشروح-مجلس-روز-پنجشنبھ-18-دی-ماھ-1941|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> === ھێڵی ئاسمانی ئێران === دوو سەرمایەداری ئێرانی بە ناوەکانی ڕەزا ئەفشار (وەزیری پێشووی ڕێگاوبان) و غوڵامحسێن ئیبتەھاج (سەرۆکی بانکی نیشتمانی ئێران) لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٤٤ یەکەم ھێڵی ئاسمانی ھەڵگری ئاڵای ئێرانیان لەژێر ناوی ھێڵی ئاسمانی ئێران دامەزراند.<ref name="ICS">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Atrvash|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=The History of Iranian Air Transportation Industry|ناونیشان=http://www.iranchamber.com/history/articles/history_iranian_air_transportation_industry.php|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Iran Chamber Society}}</ref> سەرەتا ئەم کۆمپانیایە تەنھا لە ڕێگای [[تاران]] - [[مەشھەد]]<ref name="Iranairhistory2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IranAir Portal|ناونیشان=http://www.iranair.com/portal/Home/Default.aspx?CategoryID=11162545-c3b9-455d-b26d-c8ebe61653f4|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140328074836/http://www.iranair.com/portal/Home/Default.aspx?CategoryID=11162545-c3b9-455d-b26d-c8ebe61653f4|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەڵام دواتر لە ڕێگا ناوخۆیییەکانی تاران- [[ئەسفەھان|ئیسفەھان]] - [[شیراز]] - [[بووشێھر|بوشێھر]] - [[ئابادان]] - [[ئەھواز]]، و جگە لەوەش لە ڕێگەی نێودەوڵەتییەوە بەردەوام بوو لە گەشتەکانی ڕێگاکانی، بۆ ئەو ھەروەھا لە تەلئەبیب، قاھیرە، بەغدا و پاریس کاری کردووە.<ref name="ICS"/> بەلەمی ئاسمانی ئەم کۆمپانیایە لە ژمارەیەک فڕۆکەی دۆگلاس دی سی ٣ پێکھاتبوو. دواتر ژمارەیەک فڕۆکەی دۆگلاس دی سی ٤ و پاشان ڤیکەرز ڤیسکۆنتیش بۆ بەلەمی ھێڵی ئاسمانی ئێرانیش زیاد کران.<ref name="Iranairhistory2"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|فڕین|کەشوھەوا|کۆمپانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Iran Air}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان]] [[پۆل:CS1 errors: dates]] ndy3mjxa0sbfcurgl6qis8z7ki1s9cp 0 226657 1624141 1487380 2026-08-13T01:33:04Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1624141 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:ایران خودرو دیزل لوگو.jpeg|وێنۆک|150px]] '''کۆمپانیای ئێران خۆدرۆ دیزڵ''' ئۆتۆمبێلی بازرگانی و قورس (بارھەڵگر، پاس، پاسی بچووک و ئۆتۆمۆبیلی بەرز) بە مۆڵەت لە بازاڕی ئێران و لە بازاڕی چەند وڵاتێکی دیکە بە ڕێککەوتنی سیاسی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، سی ئای ئێس و ئەفریقا بە مۆڵەتی کۆمپانیای دایملەر ئەی جی بەرھەم دەھێنێت. کۆمپانیای ئێران خودرۆ دیزڵ خاوەنی نزیکەی ٨٠٪ی پاسەکان و نزیکەی ٧٠٪ی پشکی بازاڕی ناوخۆیی ئێرانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Resources - Iran’s Automotive Industry Overview|ناونیشان=http://www.atiehbahar.com/Resource.aspx?n=1000042|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707182609/http://www.atiehbahar.com/Resource.aspx?n=1000042|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Atieh Bahar}}</ref>ئەم کۆمپانیایە نزیکەی ھەموو بەرھەمھێنەرانی پێکھاتە و کۆکەرەوەی پۆلە لاوەکییەکانی وەک Idem لەژێر سەردێڕی وەک زیانگەیاندن فرۆشتووە و بووەتە کۆمپانیایەکی کۆکردنەوە. == ڕێکەوت == کۆمپانیای ئێران خۆدرۆ دیزڵ سەرەتا لە سەرەتای ساڵی ١٩٦٤ی کۆچی بە ''گرووپی پیشەسازی خاڤۆر'' ناوی لێنرا. دامەزرا. کۆمپانیاکە بە کۆکردنەوەی یەک بارھەڵگر لە ڕۆژێکدا دەستی بە بەرھەمھێنانی کردووە، بەڵام دوای ماوەیەکی کورت، بەھۆی زیادبوونی خواست لەسەر ئۆتۆمبێلی بازرگانی، ھێڵەکانی بەرھەمھێنان و کۆکردنەوەی پەرەپێداوە. لە ساڵی ١٩٩٨ی کۆچی. [[ئێران خودرۆ|کۆمپانیای ئێران خودرۆ]] ھێڵەکانی بەرھەمھێنانی پاس و پاسە مامناوەندەکانی لەگەڵ ھێڵەکانی بەرھەمھێنانی بارھەڵگرەکانی ''گرووپی پیشەسازی خاوار'' تێکەڵ کرد و کۆمپانیای نوێی ئێران خودرۆ دیزڵ بۆ بەرھەمھێنانی ھەموو جۆرە ئۆتۆمبێلێکی بازرگانی بۆ بازاڕەکانی ناوخۆ و دەرەوە لەدایک بوو. ئەمڕۆ کۆمپانیای ئێران خودرۆ دیزڵ ھێڵی بەرھەمھێنانی فراوانی ھەیە کە ڕووبەرەکەی ٨٠ ھێکتارە. == بەرھەمھێنان و ھەناردەکردن == کۆی بەرھەمی ساڵانەی ئەم کۆمپانیایە دەگاتە ٢٠ ھەزار یەکە ئۆتۆمبێلی قورس و نیمچە قورس وەک شاسی بارھەڵگر (میکسەری چیمەنتۆ، تانکەری سووتەمەنی و ھتد)، پاس (پاسی شار، (دیزڵ و سی ئێن جی)، پاسی نێوان شار و ڕاھێنەر، لوکس پاسی VIP) و مینی پاسەکان. کۆمپانیای ئێران خودرۆ دیزڵ خاوەنی نزیکەی ٨٠٪ی پاسەکان و نزیکەی ٧٠٪ی پشکی بازاڕی ناوخۆیی ئێرانە و بەرھەمەکانی ھەناردەی زۆرێک لە وڵاتانی وەک ئەرمەنستان، کازاخستان، تورکمانستان، ئازەربایجان، ئوکراینا، ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی، شانشینی سعودیە، عێراق. ئوردن، کوێت، قەتەر، یەمەن، ئەفغانستان، سووریا، جەزائیر، میسر، لیبیا، سودان، بوروندی، بورکینا فاسۆ، کەناری عاج، سەنیگال، گینیا، گامبیا، غانا و ڤەنزوێلا، میسر، دوورگەکانی مارشال، ڤیناتۆ، سامۆای ئەمریکی و تاھیتی. ھەناردەکردن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کۆمپانیا|ئابووری|وڵاتەکان|ئێران|ئۆتۆمۆبیل}} {{پۆلی کۆمنز|Iran Khodro Diesel}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:بەرهەمهێنەرانی بزوێنەری دیزڵ]] [[پۆل:بەرھەمھێنەرانی بزوێنەری دیزڵ]] 5n9vr199lvdsz6saxy7q3ixqi9tlprt 0 226868 1624120 1398096 2026-08-12T22:38:16Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، تورکیا-کۆلکە، یۆنان-کۆلکە) 1624120 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Edirne, Turkey}} {{Infobox settlement <!--more fields are available for this Infobox--See Template:Infobox settlement--> | other_name = | settlement_type = [[پارێزگا]] | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{TUR}} | timezone = [[Time in Turkey|TRT]] | utc_offset = ٣+ | map_caption = شوێنی ئێدیرنە لە ناوخۆی تورکیا | official_name = ئێدیرنە | image_skyline = {{Photomontage|position=center | photo1a = Selimiye Mosque and The Statue of Architect Sinan - panoramio.jpg | photo2a = Meriç Köprüsü-Edirne (7527370074).jpg | photo2b = Nagymecset - Edirne, 2014.10.22 (1).JPG | photo3a = KaraağaçRailwayStation (cropped).JPG | photo3b = Edirne view Üç Şerefeli Mosque.jpg | photo4a = GrandSynagogueEdirne (2) (cropped).JPG | photo4b = Edirne_-_2014.10.22_(4).JPG | photo4c = Orientexpresstrain.jpg | size = 275 | spacing = 3 | color = #FFFFFF | border = 0 | foot_montage = لە سەرەوە بۆ خوارەوە، چەپ بۆ ڕاست: [[مزگەوتی سەلیمییە، ئێدیرنە|مزگەوتی سەلیمییە]]، [[پردی مێریچ]]، [[مزگەوتی کۆن، ئێدیرنە|مزگەوتی کۆن]]، [[زانکۆی تراکیە]] (پێشتر [[(کاراغاچ)]] وێستگەی شەمەندەفەر)، [[مزگەوتی سێ بەڕێزەکە]]، [[کڵێسای گەورەی ئێدیرنە]]، ھۆڵی شارەوانی، مێژوویی ئێکسپرێس.[[File:Edirne_Turkey_Provinces_locator.gif|220x440px|thumb|left|نەخشەیەک کە شوێنی ئێدیرنە نیشان دەدات]]}} | image_blank_emblem = Edirne city emblem.png | blank_emblem_type = ئاڵای شارەوانی گەورەی ئێدیرنە | subdivision_type1 = [[Regions of Turkey|Region]] | subdivision_name1 = [[ھەرێمی مەڕمەڕە|مەرمەڕە]] | subdivision_type2 = [[Provinces of Turkey|پارێزگا]] | subdivision_name2 = [[Edirne Province|ئێدیرنە]] | leader_party = [[Republican People's Party|CHP]] | leader_title = [[Mayor#Turkey|Mayor]] | leader_name = [[ڕەجەب گورکان]] | leader_title1 = [[Vali (governor)#Turkish term|Governor]] | leader_name1 = [[دورسون عەلی شاھین]] | area_footnotes = <ref name="General Command of Mapping">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.hgk.msb.gov.tr/images/urun/il_ilce_alanlari.pdf| سەردێڕ=HGK| بڵاوکەرەوە=General Command of Mapping| ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٣| ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئایاری ٢٠١٥| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150501025933/http://www.hgk.msb.gov.tr/images/urun/il_ilce_alanlari.pdf| ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | area_blank1_title = [[Edirne Province|Province]] | area_blank1_km2 = 6,098 | area_blank2_title = City | area_blank2_km2 = 844 | elevation_m = 42 | population_footnotes = | population_density_km2 = 196.7 | population_blank1_title = [[Edirne Province|Province]] | population_blank1 = 407,763 | population_blank2_title = City | population_blank2 = 165,979 | blank_info = ٢٢ | blank_name = [[Turkish car number plates|Licence&nbsp;plate]]| | postal_code_type = [[Postal code]] | postal_code = ٢٢٠٠٠ | area_code = (٩٠+) ٢٨٤ | coordinates = {{coord|41|40|37|N|26|33|20|E|region:TR-22_type:city(166,000)|display=inline,title}} | pushpin_map = Turkey#Turkey Marmara#Europe | pushpin_map_caption = شوێنەکەی لە [[تورکیا]]##شوێنەکە لە تورکیا لە [[ھەرێمی مەڕمەڕە]]##شوێنەکە لە حەوزی [[دەریای ناوین|دەریای ناوەڕاست]] | pushpin_relief = 1 | name = }} '''ئێدیرنە ''' (بە [[زمانی تورکی|تورکی]]: Edirne) یەکێک لە شارەکانی [[تورکیا]] لە ناوچەی [[تراکیا]]، دەکەوێتە بەشی دووری باکووری ڕۆژئاوای بەشی ئەورووپی [[تورکیا|کۆماری تورکیا]]، نزیک سنوورەکانی وڵاتانی [[بولگاریا]] [[یۆنان|و یۆنان،]] کە ٧ کم لە سنوورەکانی [[یۆنان]] ھەروەھا ٢٠ کم لە سنوورەکانی [[بولگاریا]]<nowiki/>وە دوورە، وەک چۆن [[ماریتزا|ڕووباری ماریتزا]] پێیدا تێدەپەڕێت، و ناوەکەی پێش دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] ئێدریەنۆپڵ بووە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=أدرنة|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://ar.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A3%D8%AF%D8%B1%D9%86%D8%A9&oldid=60225469|ئیش=ويكيبيديا|زمان=ar|ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> == دامەزراندن == ئیمپراتۆری ڕۆمانی [[ھادریان]] لە سەدەی دووەمی زایینی شاری ئێدیرنە دامەزراند، بەڵام دوای ئەوە [[ڕۆمەکان]] کەوتن بوو بە شارێکی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]، دوای ئەوە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] لە ساڵی ١٣٦٢ی [[ڕۆژژمێری زایینی|زایینی]] دەستی بەسەردا گرت و بووە پایتەختیان لە ساڵی ١٣٦٥ی [[ڕۆژژمێری زایینی|زایینی]] تا ساڵی ١٤٥٣ی [[ڕۆژژمێری زایینی|زایینی]]. و ئێستا پایتەختی پارێزگاکەیە کە بە ھەمان ناویش ناوی لێدەنرێت. لە نێو باڵەخانە بەناوبانگەکانیدا مزگەوتێکە کە لەلایەن [[سەلیمی دووەم|سوڵتان سەلیمی دووەمەوە]] لە ساڵی ١٥٧٥ی [[ڕۆژژمێری زایینی|زایینی]] دروستکراوە، ھەروەھا دیزاینەکەی لەلایەن تەلارسازێکی بەناوبانگی [[میعمار سینان|سینان ئاغا]] دروستکراوە، مەنارەکانی بەرزترین منارەکانی [[تورکیا]]ن کە بەرزی ھەریەکەیان ٧٠.١ مەتر دەبێت، ھەروەھا کونسوڵخانەکانی [[بولگاریا]]، [[ئەڵمانیا]]، [[یۆنان]]، [[ڕۆمانیا]] و [[سلۆڤاکیا]]ی تێدایە ھەروەھا زانکۆی تورکیای لێیە، ناوچەییە و پێکھاتەی [[جوو|جولەکەی]] ھەیە. ئێدیرنە و ناوچەکانی دەوروبەری بە درێژایی سەدەکان لە ١٦ شەڕی یەکلاکەرەوە کەمتر نەبوون، دیارترینیان دوو شەڕی گەورە بوون، یەکەمیان لە نێوان [[لیسیستۆس]] و [[کۆنستنتین]] [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ئیمپراتۆری ڕۆمدا]] بووە کە [[لیسیستۆس]] لە ساڵی ٣٧٣ی زایینیدا شکستی ھێناوە، سەبارەت بە شەڕی دووەمیش لە ساڵی ٣٨٧ی زایینی بوو کاتێک ئیمپراتۆر [[ڤالان]]ی ڕۆمانی لەکاتی شەڕکردنی لەگەڵ [[گۆتەکان]]دا شکستی ھێنا وە ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد. سوڵتان [[مورادی یەکەم]] بە سەرکەوتنی بەسەر [[یۆنان]] لە ساڵی ١٣٦٣ی [[ڕۆژژمێری زایینی|زایینی]] شاری ئێدیرنەی داگیرکرد و ناوی لێنا “ئێدیرنە” (بە [[زمانی تورکی|تورکی]]: Edirne). [[ڕووسەکان]] لە ساڵی ١٨٢٩ی زایینی تا ١٨٧٨ی زایینی ئێدیرنەیان داگیر کرد و مەرجی ئاشتییان لە نێوانیاندا واژۆ کرد کە مەرجیان ئەوە بوو کە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] دەستبەرداری دەمی ڕووباری دانووب بێت و دانبنێت بە سەربەخۆیی یۆنان، ئێدیرنە چەند وڵاتێک لەوانە [[ڕووسیا]] بە نۆرە دووجار لە [[سەدەی ١٩یەم|سەدەی نۆزدەھەمدا]] حوکمڕانییان کرد، و [[بولگاریا]]ش لە ساڵی ١٩١٢ی [[ڕۆژژمێری زایینی|زایینی]]. شارەکە لە ساڵی ١٩٠٥ لە ئەنجامی ئاگرکەوتنەوەیەکدا وێران بوو، لە ساڵی ١٩٠٥دا نزیکەی ٨٠ ھەزار کەسی تێدا بوو، لەو ژمارەیە ٣٠ ھەزار کەسیان [[موسڵمان]] بوون ([[تورکەکان|تورک]] و ھەندێکیش [[ئەلبانییەکان|ئەلبانی]] و [[دۆم]] و [[چەرکەس]]) ٢٢ ھەزار [[یۆنانییەکان|یۆنانی]]، ١٠ ھەزار [[بولگارییەکان|بولگاری]]، ٤ ھەزار [[ئەرمەنی (ڕوونکردنەوە)|ئەرمەنی]]، ١٢ ھەزار [[جوو|جولەکە]]، و ٢٠٠٠ لە ڕەگەزە ئایینییەکانی دیکە.<ref name=":0" /> == کڵێسا == شارەکە ١١ [[کڵێسا]]ی تێدایە کە دوو کڵێسایان بولگاری و ٩ دانەیان کڵێسای یۆنانییە.<ref name=":0" /> == ئابووری == ئابووری ئێدیرنە زۆر پشت بە [[وەرزێری|کشتوکاڵ]] دەبەستێت، و ٧٣٪ی دانیشتووانەکەی لە بواری ماسیگرتن و کشتوکاڵیدا کاردەکەن، ھەروەھا بەرھەمێکی زۆر ھەیە کە لە ناوچە نزمەکاندا دەچێنرێت کە بەرھەمھێنانێکی کشتوکاڵی مامناوەندە، ھەروەھا وەبەرھێنانێکی زۆر کراوە بۆ گەشەپێدانی بەرھەمی کێڵگەیی. چاندنی [[گەنمەشامی]] و [[چەوەندەری شەکر]] و [[گوڵەبەڕۆژە]] و [[شووتی]] و [[تەماتە]] و [[باینجان]] و ترێ بەربڵاوە. کشتوکاڵ لەھەرێمەکە لە ماوەی دەیەی ڕابردوودا پێشکەوتووە. ھەروەھا ھەرێمەکە توانای گەشتیاری ھەیە بەھۆی بوونی چەندین شوێنی گەشتیاری مێژوویی و سروشتی، ئەمەش وایکرد گەشتوگوزار ببێتە یەکێک لە پێکھاتە سەرەکییەکانی گەشەی ئابووری شارەکە لەم ساڵانەی دواییدا.<ref name=":0" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|ئاسیا|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|یۆنان|جوگرافیا}} {{پۆلی کۆمنز|Edirne}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{تورکیا-کۆلکە}} {{یۆنان-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی تورکیا]] [[پۆل:پایتەختە پێشووەکان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٢یەم]] e56ga9c4h7m8qd8fo6hbub08u50pspz 0 226952 1623857 1623394 2026-08-12T12:12:31Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623857 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox television | image = The-Lion-Skin.jpg | image_upright = 1 | caption = | genre = {{Plainlist| * [[فیلمی کۆمەڵایەتی|کۆمەڵایەتی]] * [[دراما]] * [[فیلمی تاوان|تاوان]] * [[فیلمی ڕازئامێز|ڕازئامێز]] }} | writer = {{Plainlist| * [[جەمشید مەحموودی]] * ڕەزا بەھاروەند }} | director = [[جەمشید مەحموودی]] | starring = {{Plainlist| * [[ھادی حەجازیفەر]] * [[پانتێئا بەھرام]] * [[مێھرداد سەدیقیان]] * [[عەلیڕەزا کەمالی]] * [[پەردیس ئەحمەدییە]] * [[ژیلا شاھی]] * [[شەھاب حوسێنی]] }} | composer = [[بامداد ئەفشار]] | country = [[ئێران]] | language = [[زمانی فارسی|فارسی]] | num_seasons = ٣ | num_episodes = ٢٤<!-- Value is incremented when new episodes air. See template documentation for more info. --> | producer = [[نەوید مەحموودی]] | cinematography = [[مورتەزا غەفووری]] | editor = سارا ئاھەنی | runtime = ٤٥-٧٧ خولەک<!-- Reliable source required --> | company = <!-- Production companies only --> | distributor = | network = [https://filmnet.ir فیلمنێت] | first_aired = ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ | last_aired = ئێستا }} '''پێستی شێر''' زنجیرە درامای ماڵەوەی ئێرانییە لە جۆری درامای تاوانکاریدا، لە دەرھێنانی جەمشید مەحمودی و لە نووسینی [[ڕەزا بەھاروەند]] و [[جەمشید مەحموودی]]، کە لە ساڵی ٢٠٢٢ لە بەرنامەی فیلمنێت نمایشکرا. [[ھادی حەجازیفەر]]، [[پانتێئا بەھرام]]، [[مێھرداد سەدیقیان]]، [[عەلیڕەزا کەمالی]]، [[پەردیس ئەحمەدییە]]، [[ژیلا شاھی]] و [[شەھاب حوسێنی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=بازگشت قاتل سریالی یا کپی از روی دست قاتل درختی در سریال پوست شیر|ناونیشان=https://www.khabaronline.ir/news/1683019/بازگشت-قاتل-سریالی-یا-کپی-از-روی-دست-قاتل-درختی-در-سریال-پوست|ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=خبرآنلاین|زمان=fa}}</ref> == کورتە == نەعیم دوای ١٥ ساڵ لە زیندان ئازاد دەبێت و سەردانی کچەکەی دەکات، کچەکەی لەکاتی گەشتەکەی بۆ [[باکووری ئێران|باکوور]] دەڕفێنرێت و دەکوژرێت و نەعیم کە لە ھەوڵەکانی پۆلیس ڕازی نییە، ناچار دەبێت لەگەڵ ڕەزای ھاوڕێی بکوژانی کچەکەی بدۆزێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.eghtesadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-232/682481-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88%D8%AF-%D9%82%D8%B3%D9%85%D8%AA-%D9%86%D9%87%D9%85-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D9%BE%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٣ی شوباتی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی شوباتی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230204163005/https://www.eghtesadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-232/682481-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88%D8%AF-%D9%82%D8%B3%D9%85%D8%AA-%D9%86%D9%87%D9%85-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D9%BE%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئەکتەرەکان == {| class="wikitable plainrowheaders" !ئەکتەر !ڕۆڵ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۹ بهمن ۱۴۰۱|سەردێڕ=آیا دلیل جذابیت «پوست شیر» استفاده از عنصر خشونت است؟ / ای‌کاش طلاق این‌گونه به نمایش گذاشته نمی‌شد|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1401/11/09/2838791/آیا-دلیل-جذابیت-پوست-شیر-استفاده-از-عنصر-خشونت-است-ای-کاش-طلاق-این-گونه-به-نمایش-گذاشته-نمی-شد|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230204163214/https://www.tasnimnews.com/fa/news/1401/11/09/2838791/%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%AC%D8%B0%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D9%BE%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%86%D8%B5%D8%B1-%D8%AE%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B4-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D9%86%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D8%AF|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> |- |[[هادی حجازی‌فر|هادی حیجازی فەر]] |نەعیم مەولایی |- |[[شهاب حسینی|شەهاب حسێنی]] |رائید موحیب مشکات |- |[[پانته‌آ بهرام|پانتەا بەهرام]] |لەیلا بەرزگەر |- |[[علیرضا کمالی|عەلیرەزا کەمالی]] |ڕەزا عەبدوڵڵاهی (ڕەزا پەروانە) |- |[[مهرداد صدیقیان|مێهرداد سدیقیان]] |سەدرە کوهستانی |- |[[پردیس احمدیه|پەردیس ئەحمەدییە]] |ساحیل مولایی |- |[[ژیلا شاهی]] |موژگان |- |[[بابک کریمی|بابەک کەریمی]] |بێهزاد سەحرای |- |[[کامران تفتی|کامەران تافتی]] |نەریمان غولامی |- |[[آناهیتا افشار|ئاناهیتا ئەفشار]] |شیرین بەگزادە |- |[[رضا بای|ڕەزا بای]] | |- |[[محمدرضا مالکی|محەممەد ڕەزا مالیکی]] |سەمەد بەهلولی |- |[[بهزاد خلج|بێهزاد خەلاج]] |سروان ڕەسووڵ فۆلادوەند |- |[[‌|سەعید دەشتی]] |نەقیب سەعید یاراحمەدی |- |[[رؤیا جاویدنیا|روئیا جاویدنیا]] |دایکی سەدرا |- |[[مرتضی خانجانی|مورتەزا خەنجانی]] |بێهنام عەزیزی |- |[[علی اوسیوند|عەلی ئوسیوند]] |نەقیب جلوە |- |[[علیرضا استادی|عەلیرەزا ئوستادی]] |بەهرۆز |- |[[احسان امانی|ئیحسان ئامانی]] |مەنوچەهر مەردانی |- |[[فرید سجادی حسینی|فەرید سەجادی حوسێنی]] |رائیدی خانەنشینکراو |- |[[بهرام ابراهیمی|بەهرام ئیبراهیمی]] |بەهمەن |- |[[رامین راستاد|ڕامین راستاد]] |مجید نووری |- |[[محمدرضا سروستانی|محەممەد ڕەزا سەرۆستانی]] |مودت |- |[[لطف‌الله سیفی|لوتفوڵڵا سەیفی]] |فەرامەرز (دزی زانتیە) |- |[[درسا شیرازی|دەرسا شیرازی]] |تینا |- |[[سیدجمشید حسینی|سەید جەمشید حوسێنی]] |خەلیل سوفیانی |- |[[پیمان مقدمی|پەیمان موقەدەمی]] |مورتەزا |- |[[میثم مجاوری|مەیسەم مجاوری]] |حەمید |- |[[پیمان پازوکی|پەیمانی پازوکی]] |قاوەچی |- |[[کیوان ساکت اف|کەیوان ساکت اف]] |شاهین |- |[[بانیپال شومون|بانیپاڵ شومۆن]] | |- |[[پولاد مختاری|پۆلاد موختاری]] |ئیسماعیل |- |[[مجتبی پیرزاده|موجتەبا پیرزادە]] |مەنسور باجلان |} == مووزیک == دەنگی پێستی شێر فیلمی ''[[نێوانی ئەستێرەکان (فیلم)|Interstellar]]'' (2014) [[کریستۆفەر نۆلان|ی کریستوفر نۆلان]] و زنجیرەی ''Mind Hunter'' (2019–2017)ی [[دەیڤد فینچەر|دەیڤید فینچەر]] دەهێنێتەوە یاد. ناونیشانی ئەم زنجیرەیە ناوی یەکێک لە گۆرانییەکانی گۆرانیبێژی ئێرانییە، [[ئێبی|ئەبی]] ، کە لە ڕیزبەندی ئەڵقەکانی سەرەتاوە بەبێ وشە لە تۆمارکەری ئۆتۆمبێلەوە دەژەنرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۲ آذر ۱۴۰۱|سەردێڕ=سریال پوست شیر|ناونیشان=https://www.setareparsi.com/fa/tiny/news-11146|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230204163008/https://www.setareparsi.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%AF%D9%88%DA%AF%D9%84-%D9%86%DB%8C%D9%88%D8%B2-80/11146-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D9%BE%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D9%82%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D9%BE%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> لە زنجیرەیەک لە وەرزی سێیەمەوە ئەم مۆسیقایە بە وشە دەژەنرێت. == پەخش == لە سەرەتای مانگی ئابی ساڵی ۲۰۲۲، لە هەمان کاتدا کە ڕیکلامی پێستی شێر دەستی پێکرد، پلانی پەخشکردنی بۆ ٣٠ی ئەیلول دانرابوو. لە ڕۆژی بڵاوبوونەوەی [https://filmnet.ir/contents/scnA7yr/The-Lion-Skin-S01-E01 ئەڵقەی یەکەم]{{بەستەری مردوو|url=https://filmnet.ir/contents/scnA7yr/The-Lion-Skin-S01-E01 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}, ڕاگەیاندنی [https://filmnet.ir فیلمنێت]{{بەستەری مردوو|url=https://filmnet.ir/ |date=نیسانی ٢٠٢٦ }} کە زنجیرەکە بەهۆی [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٢ی ئێران|ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکانەوە]] پەخش نەکرا لە میدیاکانەوە بڵاوکرایەوە. دوای ماوەیەکی کورت، ئەو ئاگادارییە لابرا و [https://filmnet.ir/contents/scnA7yr/The-Lion-Skin-S01-E01 بەشی یەکەمی]{{بەستەری مردوو|url=https://filmnet.ir/contents/scnA7yr/The-Lion-Skin-S01-E01 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }} پێستی شێر دوو ڕۆژ درەنگ لە مێهر ١ بڵاوکرایەوە. پەخشی [https://filmnet.ir/contents/scRvBGP/The-Lion-Skin-S01-E02 بەشی دووەمی]{{بەستەری مردوو|url=https://filmnet.ir/contents/scRvBGP/The-Lion-Skin-S01-E02 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }} زنجیرەکەش هەندێک ژمارەی لەگەڵدا بوو. [https://filmnet.ir فیلم نێت]{{بەستەری مردوو|url=https://filmnet.ir/ |date=نیسانی ٢٠٢٦ }} ڕایگەیاند کە بڵاوکردنەوەی ئەڵقەکانی داهاتووی ئەم زنجیرەیە بۆ کاتێکی تر دوادەخرێت و ئەم ئەڵقەیە لە مێهر ٦ بڵاونەکرایەوە. لە هەمان کاتدا پەراوێزی لێدوانەکانی [[شەھاب حوسێنی|شەهاب حوسێنی]] و ڕاگرتنی بڵاوکردنەوەی زنجیرەکە گومانی ڕاگرتنی لە مێشکی بەشێک لە بینەراندا دروستکرد ، بەڵام ڕاگەیەندرا کە هۆکارەکەی کێشەیەکی هونەرییە. بەشی دووەم دوای هەفتەیەک دواکەوتن بڵاوکرایەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۵ آذر ۱۴۰۱|سەردێڕ=سریال پوست شیر چرا متوقف شد|ناونیشان=https://donyayeghalam.ir/content/276935/سریال-پوست-شیر-چرا-متوقف-شد|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230204163010/https://donyayeghalam.ir/content/276935/%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D9%BE%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D8%AA%D9%88%D9%82%D9%81-%D8%B4%D8%AF|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۰ مهر ۱۴۰۱|سەردێڕ=مشکل سریال پوست شیر حل شد|ناونیشان=https://www.khabaronline.ir/news/1679517/مشکل-سریال-پوست-شیر-حل-شد|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230204163012/https://www.khabaronline.ir/news/1679517/%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D9%BE%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D8%AD%D9%84-%D8%B4%D8%AF|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> پاشان ئەم زنجیرەیە دوو وەرزی تری بۆ درێژکرایەوە. عەلی سەرتیپی، دەرهێنەری فیلم نێت ڕایگەیاند، دوو وەرزی دیکەی هەشت ئەڵقەیی بۆ ئەم زنجیرەیە دروست دەکرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۵ آذر ۱۴۰۱|سەردێڕ=«پوست شیر» در سه فصل هشت قسمتی منتشر می‌شود/ می‌خواستیم بازخورد بگیریم|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/84962049/پوست-شیر-در-سه-فصل-هشت-قسمتی-منتشر-می-شود-می-خواستیم-بازخورد|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230204163014/https://www.irna.ir/news/84962049/%D9%BE%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%87-%D9%81%D8%B5%D9%84-%D9%87%D8%B4%D8%AA-%D9%82%D8%B3%D9%85%D8%AA%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF-%D9%85%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%AF|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۶ آبان ۱۴۰۱|سەردێڕ=برنامه‌ریزی برای ساخت فصل دوم «پوست شیر» / قاتل زنجیره‌ای با ریتم تند!|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1401/08/16/2800231/برنامه-ریزی-برای-ساخت-فصل-دوم-پوست-شیر-قاتل-زنجیره-ای-با-ریتم-تند|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230204163545/https://www.tasnimnews.com/fa/news/1401/08/16/2800231/%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B1%DB%8C%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D9%81%D8%B5%D9%84-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D9%BE%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%84-%D8%B2%D9%86%D8%AC%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B1%DB%8C%D8%AA%D9%85-%D8%AA%D9%86%D8%AF|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> وەرزی دووەم لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ۲۰۲۳ تا ١٩ی شوبات پەخشکرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۸ آذر ۱۴۰۱|سەردێڕ=زمان پخش فصل دوم سریال پوست شیر مشخص شد|ناونیشان=https://shahraranews.ir/fa/news/139014/زمان-پخش-فصل-دوم-سریال-پوست-شیر-مشخص-شد|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230204163547/https://shahraranews.ir/fa/news/139014/%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B5%D9%84-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D9%BE%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D8%B4%D8%AE%D8%B5-%D8%B4%D8%AF|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> وێنەگرتنی وەرزی سێیەم لە ٤ی ١ی ساڵی ۲۰۲۳ دەستی پێکرد و لە ٢٤ی ئازار کۆتایی هات. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۲۶ اسفند ۱۴۰۱|سەردێڕ=پایان فیلمبرداری «پوست شیر» / پخش تا آخر فروردین ۱۴۰۲|ناونیشان=https://www.entekhab.ir/fa/news/719405/پایان-فیلمبرداری-پوست-شیر-پخش-تا-آخر-فروردین-۱۴۰۲}}</ref> یەکەم ئەڵقەی ئەم وەرزە لە ١٠ی ئازاری ساڵی ۲۰۲۳ پەخشکرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۲۱ بهمن ۱۴۰۱|سەردێڕ=زمان پخش فصل سوم «پوست شیر» اعلام شد|ناونیشان=https://www.khabaronline.ir/news/1729778/زمان-پخش-فصل-سوم-پوست-شیر-اعلام-شد}}</ref> == فیدباک == بۆچوونی ڕەخنەگران و بینەران بە گشتی سەبارەت بە دراماکە ئەرێنی بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۲۵ بهمن ۱۴۰۱|سەردێڕ=دست‌های پر/ چرا «پوست شیر» موفق شد؟|ناونیشان=https://www.farsnews.ir/news/14011125000403/دست‌های-پر-چرا-پوست-شیر-موفق-شد}}</ref> بەپێی [https://www.etemadonline.com/ ئاژانسی هەواڵی Edemad Online], بەپێی بۆچوونی ڕەخنەگران و بینەران سەبارەت بە درامای پێستی شێر ، درامای پێستی شێر [[سیناریۆ (ھونەر)|سیناریۆیەکی]] بەرگریکاری پێشکەش کردووە بە بەراورد بە زنجیرەکانی تر، و ئەدائی کارەکتەرە سەرەکییەکان ئەرێنی بووە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۳ بهمن ۱۴۰۱|سەردێڕ=«پوست شیر» با فیلمنامه طلایی/ اینجا همه نقش‌ها ستاره‌اند|ناونیشان=https://www.etemadonline.com/بخش-فرهنگ-هنر-16/595015-پوست-شیر-با-فیلمنامه-طلایی-اینجا-همه-نقش-ها-ستاره-اند|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230204163546/https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-16/595015-%D9%BE%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B7%D9%84%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AC%D8%A7-%D9%87%D9%85%D9%87-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%87%D8%A7-%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AF|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> ئەمیر عەبدوڵڵاهی لە ماڵپەڕی ''شەهرارا'' ستایشی نواندنی ئەکتەرەکان و [[دەرھێنەری فیلم|دەرهێنان]] و [[وێنەگرتنی سینەمایی|سینەماکاری]] و چیرۆک و مۆسیقای زنجیرەی پێستی شێر ی کرد. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۴ آبان ۱۴۰۱|سەردێڕ=نگاهی به سریال «پوست شیر»|ناونیشان=https://www.khabaronline.ir/news/1726873/پوست-شیر-با-فیلمنامه-طلایی-اینجا-همه-نقش-ها-ستاره-اند|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221111182032/https://shahraranews.ir/fa/news/131361/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D9%BE%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%7C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D9%88%D9%84%D9%86%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D8%A7%D9%88%DB%8C%D9%80%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D9%86%D9%80%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%E2%80%8A%D9%BE%D8%B1%D9%88%D8%A7|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> بۆچوونی جەواد موسەوی سەبارەت بە ''حەمشەهری'' ئەرێنی بوو سەبارەت بە [[وێنەگرتنی سینەمایی|وێنەگرتن]] و گۆشەی کامێرا و هەروەها نواندنی ئەکتەرەکان. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۶ آذر ۱۴۰۱|سەردێڕ=قلب پرنده|ناونیشان=https://newspaper.hamshahrionline.ir/id/179304/قلب-پرنده.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230106090313/https://newspaper.hamshahrionline.ir/id/179304/%D9%82%D9%84%D8%A8-%D9%BE%D8%B1%D9%86%D8%AF%D9%87.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣}}</ref> سۆسان سیرجانی لە ماڵپەڕی [[دیجیکالا|دیجیکالاماگەوە]] ڕەخنەی لە ڕیتمە خاوەکەی زنجیرەکە، چەندین فلاشباک، نواندنی خراپی پردیس ئەحمەدیە و مێهرداد سێدیگیان گرت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۰ آبان ۱۴۰۱|سەردێڕ=نقد سریال «پوست شیر» شبکهٔ فیلم‌نت؛ یک قاتل زنجیره‌ای دیگر|ناونیشان=https://www.digikala.com/mag/about-pooste-shir-series/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221111182034/https://www.digikala.com/mag/about-pooste-shir-series/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> ڤاجیهه ئەمیرخانی لە ''کۆمپانیای حەمشەهری'' ئۆنلاین لێکچوونەکانی لە نێوان ئەم کۆمەڵەیە و ''[[لێکۆڵەری ڕاستەقینە|بەدواداچوونی ڕاستەقینەدا]]'' دۆزیەوە . <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱ آبان ۱۴۰۱|سەردێڕ=شهاب حسینی در مصیبت از دست دادن دخترش در این سریال چه می‌گوید|ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/713439/شهاب-حسینی-در-مصیبت-از-دست-دادن-دخترش-در-این-سریال-چه-می-گوید|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221106124537/https://www.hamshahrionline.ir/news/713439/%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%A8-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B5%DB%8C%D8%A8%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%86-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%B4-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%DA%86%D9%87-%D9%85%DB%8C-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%AF|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=[[همشهری‌آنلاین]]}}</ref> لە لایەکی دیکەوە پێستی شێر بەهۆی هەوکردنی دروستکراوەکان بەبێ هۆکار و کشانی هەندێک بەش و گەمژەیی پۆلیسیی چیرۆک و کەمتەرخەمی و هەندێک هەڵە [[سیناریۆ (ھونەر)|لە سیناریۆکەدا]] ڕەخنەی لێگیرا. لە [https://moviemag.ir فیلمی Movie Mag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230410002750/https://moviemag.ir/ |date=١٠ی نیسانی ٢٠٢٣ }}, ڕەزا تۆسەلی ئەم زنجیرەیەی بە بەراورد لەگەڵ زنجیرە [[فیلمی تاوان|تاوانکارییەکانی]] دیکەی ئێرانی وەک خوێنی سارد بە باوەڕپێکراوتر ناوبرد و ستایشی مۆسیقاکەی کرد، بە پێچەوانەی بەکارهێنانی نادروستی کامێرای دەستی، کاتێکی زۆری زنجیرەکەی پڕکرد لە کارەکتەری گریان و نالە ناڵ .. ڕەخنەی لێگیرا. ئیرینا ڕەخنەی لە کارەکتەری داماوی هەندێک کارەکتەر و پێشکەوتنی خاوی چیرۆکەکە و تاڵی لە ڕادەبەدەرانەی چیرۆکەکە گرت، بەڵام زنجیرەکەی بە بەها و خاوەنی بینەری ناوبرد. وەرزی سێیەمی ئەم زنجیرەیە بۆچوونی ناکۆکی لەگەڵدا بوو. حەمیدرەزا کازمی پوور، ڕەخنەگری سینەما دەڵێت: سەرەڕای زیادەڕەوی و بەکارهێنانی کلیشە، پێستی شێر زنجیرەیەکە کە توانیویەتی بە کەشێکی باش و خاوەنی توخمە پۆلیس و [[وێژەی تاوانکاری|تاوانکارییەکان]] خۆی بپارێزێت. هەروەها ڕەخنەی لە زیادەڕەوی لە هەندێک بواردا لە سیناریۆکەدا و کۆنەپەرستییە خۆشەویستەکانی فیلمە فارسییەکانی ناو زنجیرەکە گرت. بەپێی ئامارێک کە لەلایەن گووگڵ ترێندزەوە بڵاوکراوەتەوە، زاراوەی "پێستی شێر" بووتە یەکێک لە گەڕانەکانی گووگڵ کە ئێرانییەکان لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ۲۰۲۳ زۆرترین گەڕانیان بۆ ئەنجام داوە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱ بهمن ۱۴۰۱|سەردێڕ=بیشترین جستجوی گوگل ایرانیان در دی ۱۴۰۱|ناونیشان=https://www.etemadonline.com/tiny/news-592417|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230204163551/https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D9%81%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%DA%A9-11/592417-%DA%AF%D9%88%DA%AF%D9%84-%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AF%D8%B2-%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D9%84%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D8%AC%D9%88-%DA%AF%D9%88%DA%AF%D9%84|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> و هەروەها بووە یەکێک لە زنجیرە تەلەفزیۆنییە زۆرترین بینراوەکان لە کاتی پەخشکردنیدا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سریال پوست شیر و سریال پدرخوانده پربیننده‌های این روزهای پلتفرم‌ها|ناونیشان=https://khabaronline.ir/xjFNY|بڵاوکەرەوە=خبرآنلاین}}</ref>ئەم زنجیرەیە یەکێک بوو لەو زنجیرانەی کە زۆرترین باس و فیدباکەکانی تۆڕی نمایشی ماڵەوە لە فەزای مەجازیدا <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پوست شیر و ریسک بزرگی که به آن دست زده‌است؛ اونور جنگل تن سبز …|ناونیشان=https://www.asriran.com/fa/news/882002/%D9%BE%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%88-%D8%B1%DB%8C%D8%B3%DA%A9-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D9%86-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%B2%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D9%88%D9%86%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%84-%D8%AA%D9%86-%D8%B3%D8%A8%D8%B2-|بڵاوکەرەوە=عصرایران|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230404062314/https://www.asriran.com/fa/news/882002/%D9%BE%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%88-%D8%B1%DB%8C%D8%B3%DA%A9-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D9%86-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%B2%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D9%88%D9%86%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%86%DA%AF%D9%84-%D8%AA%D9%86-%D8%B3%D8%A8%D8%B2-|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=گاف‌هایی که مخاطبان سریال “پوست شیر” را حرص داد|ناونیشان=https://www.vaghtesobh.com/%DA%AF%D8%A7%D9%81-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D9%85%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%88%D8%B3%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%D8%A7-%D8%AD%D8%B1%D8%B5-%D8%AF%D8%A7%D8%AF/?amp=1|بڵاوکەرەوە=وقت صبح|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230405204519/https://www.vaghtesobh.com/%da%af%d8%a7%d9%81-%d9%87%d8%a7%db%8c%db%8c-%da%a9%d9%87-%d9%85%d8%ae%d8%a7%d8%b7%d8%a8%d8%a7%d9%86-%d9%be%d9%88%d8%b3%d8%aa-%d8%b4%db%8c%d8%b1-%d8%b1%d8%a7-%d8%ad%d8%b1%d8%b5-%d8%af%d8%a7%d8%af/?amp=1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وقتی نفس‌ها به شماره افتاد|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1401/12/20/2865503/نگاهی-به-عوامل-جذابیت-یک-سریال-چرا-مخاطب-منتظرِ-پوست-شیر-می-ماند|بڵاوکەرەوە=فیلم‌نیوز}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نگاهی به عوامل جذابیت یک سریال؛ چرا مخاطب منتظرِ «پوست شیر» می‌ماند؟|ناونیشان=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1401/12/20/2865503/نگاهی-به-عوامل-جذابیت-یک-سریال-چرا-مخاطب-منتظرِ-پوست-شیر-می-ماند|بڵاوکەرەوە=تسنیم}}</ref> بە شێوەیەک کە لە مانگی ئازاری ۲۰۲۳، هاشتاگی پێستی شیر یەکەم ترێند بوو [[تویتەر|لە تویتەر]] بۆ ماوەی دوو ڕۆژ. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=«پوست شیر» ترند اول توییتر فارسی شد/ ۳ روز اشتراک رایگان برای مشترکان فیلم‌نت|ناونیشان=https://khabaronline.ir/xjP6j|بڵاوکەرەوە=خبرآنلاین}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=اتفاق پوست شیر و دلیل بی‌احترامی به سازندگان! پیش‌بینی‌ها دربارهٔ ادامه داستان و …|ناونیشان=https://www.asriran.com/fa/news/882256/پوست-شیر-و-دلیل-بی-احترامی-به-سازندگان-پیش-بینی-ادامه-داستان-و-قصه‌ی-همیشه-تکرار-|بڵاوکەرەوە=خبرآنلاین}}</ref> ==سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|فیلم|دەیەی ٢٠٢٠}} [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئێرانییەکان]] qej2l40ambw6k106u8mfrxqhzaa68ed 0 226956 1624162 1274243 2026-08-13T01:36:34Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئایین-کۆلکە، گەردوون-کۆلکە) 1624162 wikitext text/x-wiki '''ئێرلیک خان'''، یان '''ئێرلیق'''، یان '''ئێرلیگ''' شەیتانێکە لە [[تەنگرییەت|تەنگرییەتدا]]. دۆزەخ لە تەنگرییەتدا پێی دەوترێت "تەماغ". ئێرلیک دوژمنی [[تەنگری|تەنگرییە]].<ref>Bukharaev, R. (2014). Islam in Russia: The Four Seasons. Vereinigtes Königreich: Taylor & Francis. p. 78</ref> ئێرلیک لە جیهانی ژێرزەوی مردن و بەڵا و ڕۆحە خراپەکان دوور دەخاتەوە کە مرۆڤەکان ئازار دەدەن و ڕۆحیان دەباتە کایەی خۆی. هەموو گەلانی [[تورکەکان]] لە نووسراوە بەردییە کۆنەکانیاندا باسی تێنگری و ئێرلیکیان کردووە.<ref>Burnakov, V. A. "Erlik khan in the traditional worldview of the khakas." Archaeology, Ethnology and Anthropology of Eurasia 39.1 (2011): 107-114.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|ژیاننامە|ئایین|کۆمەڵەی خۆر|تورکیا|چاند|گەردوون|فەلسەفە|کۆمەڵگا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئایین-کۆلکە}} {{گەردوون-کۆلکە}} [[پۆل:تەنگرییەت]] [[پۆل:خوای مەرگ]] f3ez5apbsjq5cfy45vcfxnyr79pgfxz 0 227650 1623895 1486970 2026-08-12T13:35:39Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کتێب-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە، ئایین-کۆلکە) 1623895 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:P46.jpg|220x440px|وێنۆک]] '''ئینجیلی مەتا''' ({{بە یۆنانی|Εὐαγγέλιον κατὰ Μαθθαῖον}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://khazarzar.skeptik.net/books/titles.pdf}}</ref> ھەروەھا ناوی '''ئینجیل بەپێی مەتا''' یان بە سادەیی '''مەتا'''، یەکەم پەرتووکی [[پەیمانی نوێ|پەیمانی نوێیە]] و بە یەکێک لە سێ [[ئینجیلی سینۆپتی|ئینجیلی سینۆپتیک]] دادەنرێت، بە شێوەیەکی نەریتی دەگەڕێتەوە بۆ مەتا یەکێک لە [[چوار ئینجیلنووسەکە|چوار ئینجیلیست]]ەکە، و باس لەوە دەکات کە چۆن [[یەسووع|عیسا]] مەسیح، دوای ڕەتکردنەوەی لەلایەن ئیسرائیلییەکانەوە، قووتابییەکانی ناردووە بۆ کۆتا بانگەشەی ئینجیل بۆ ھەموو جیھان.{{Sfn|Luz|2005}} زۆربەی زانایان پێیان وایە کە لە نێوان ساڵانی ٨٠ بۆ ٩٠ نووسراوە، لەگەڵ ئەگەری ئەوەی کە لە نێوان ساڵانی ٧٠ بۆ ١١٠ بووبێت (ئەو بۆچوونەی کە پێش ساڵی ٧٠ پێکھاتووە وەک بۆچوونی کەمینە دەمێنێتەوە{{Sfn|Duling|2010}}{{Sfn|France|2007}} نووسەری ئەم ئینجیلە نادیارە، لەوانەیە پیاوێکی [[جوو|جولەکە]] بێت، لە لێواری نێوان بەھا نەریتییەکان و نانەریتییەکانی جوولەکە وەستابێت و ئاشنای لایەنە تەکنیکییە یاسایییەکانی ئەو دەقانە بێت کە لەو کاتەدا باسیان لێوەدەکرا.{{Sfn|Duling|2010}} بەپێی توێژەران، نووسەری ئینجیل پشتی بە سێ سەرچاوەی سەرەکی بەستووە: [[ئینجیلی مەرقۆس]] و سەرچاوەیەکی ئەگەری کە کۆمەڵێک وتە لەخۆدەگرێت کە بە «بەڵگەنامەی ق» ناسراوە، لەگەڵ سەرچاوەیەکی تایبەت بە کۆمەڵگاکەی، کە پێی دەوترێت «سەرچاوەی م ” یان “مەتای تایبەت».{{Sfn|Duling|2010}}{{Sfn|Burkett|2002}} سروشتی خودایی [[عیسا]] پرسێکی سەرەکی بوو بۆ کۆمەڵگەی نووسەر، ئەو توخمە چارەنووسسازەی کە [[بەرەبەیانی مەسیحییەت|مەسیحییەکانی سەرەتایی]] لە دراوسێ جوولەکەکانیان جیاکردەوە، لەکاتێکدا [[ئینجیلی مەرقۆس]] بە باسکردنی مەعمودییەت و تاقیکردنەوەی مەسیح لەسەر شاخ دەست پێدەکات، مەتا دەگەڕێتەوە بۆ سەرچاوەی عیسا، نیشاندانی وەک کوڕی خودا لە لەدایکبوونییەوە، جێبەجێکردنی پێشبینییەکانی [[پەیمانی کۆن]] سەبارەت بە [[مەسیح]].{{Sfn|Peppard|2011}} ئینجیلی مەتا دەبینێت کە عیسا [[کوڕی خودا]] خودایە و لە ڕێگەی کوڕەکەیەوە خۆی ئاشکرا دەکات و عیساش لە ڕێگەی گوێڕایەڵییەوە کوڕ بوونی خۆی سەلماند.{{Sfn|Luz|1995}} ئینجیل ڕەنگدانەوەی ململانێ و ناکۆکییەکانی نێوان کۆمەڵگەی نووسەر و جوولەکەکانی دیکەیە، بە تایبەت لە ڕێگەی ڕەخنە توندەکانی لە مامۆستایان و فەریسییەکان.{{Sfn|Burkett|2002}} پێش لەخاچدان جوولەکەکان پێیان دەگوترا [[بەنی ئیسرائیل|نەوەی ئیسرائیل]]، کە نازناوی ڕێزلێنانی گەلی ھەڵبژێردراوی خودا بوو، دوای لەخاچدان پێیان دەوترێت «Ioudaioi» (جوولەکەکان)، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە لە ڕێگەی ڕەتکردنەوەی مەسیحەوە «شانشینی ئاسمان» لێیان وەرگیراوە و لەبری ئەوە دراوە بە [[کڵێسا]].{{Sfn|Strecker|2000}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کتێبی پیرۆز|مێژوو|ئایین|کتێب}} {{پۆلی کۆمنز|Gospel of Matthew}} {{کتێب-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{ئایین-کۆلکە}} [[پۆل:کتێبەکانی پەیمانی نوێ]] qivcux4znmz1byco2dwb8sgvzih0egf 1624044 1623895 2026-08-12T20:02:32Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1624044 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:P46.jpg|220x440px|وێنۆک]] '''ئینجیلی مەتا''' ({{بە یۆنانی|Εὐαγγέλιον κατὰ Μαθθαῖον}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://khazarzar.skeptik.net/books/titles.pdf}}</ref> ھەروەھا ناوی '''ئینجیل بەپێی مەتا''' یان بە سادەیی '''مەتا'''، یەکەم پەرتووکی [[پەیمانی نوێ|پەیمانی نوێیە]] و بە یەکێک لە سێ [[ئینجیلی سینۆپتی|ئینجیلی سینۆپتیک]] دادەنرێت، بە شێوەیەکی نەریتی دەگەڕێتەوە بۆ مەتا یەکێک لە [[چوار ئینجیلنووسەکە|چوار ئینجیلیست]]ەکە، و باس لەوە دەکات کە چۆن [[یەسووع|عیسا]] مەسیح، دوای ڕەتکردنەوەی لەلایەن ئیسرائیلییەکانەوە، قووتابییەکانی ناردووە بۆ کۆتا بانگەشەی ئینجیل بۆ ھەموو جیھان.{{Sfn|Luz|2005}} زۆربەی زانایان پێیان وایە کە لە نێوان ساڵانی ٨٠ بۆ ٩٠ نووسراوە، لەگەڵ ئەگەری ئەوەی کە لە نێوان ساڵانی ٧٠ بۆ ١١٠ بووبێت (ئەو بۆچوونەی کە پێش ساڵی ٧٠ پێکھاتووە وەک بۆچوونی کەمینە دەمێنێتەوە{{Sfn|Duling|2010}}{{Sfn|France|2007}} نووسەری ئەم ئینجیلە نادیارە، لەوانەیە پیاوێکی [[جوو|جولەکە]] بێت، لە لێواری نێوان بەھا نەریتییەکان و نانەریتییەکانی جوولەکە وەستابێت و ئاشنای لایەنە تەکنیکییە یاسایییەکانی ئەو دەقانە بێت کە لەو کاتەدا باسیان لێوەدەکرا.{{Sfn|Duling|2010}} بەپێی توێژەران، نووسەری ئینجیل پشتی بە سێ سەرچاوەی سەرەکی بەستووە: [[ئینجیلی مەرقۆس]] و سەرچاوەیەکی ئەگەری کە کۆمەڵێک وتە لەخۆدەگرێت کە بە «بەڵگەنامەی ق» ناسراوە، لەگەڵ سەرچاوەیەکی تایبەت بە کۆمەڵگاکەی، کە پێی دەوترێت «سەرچاوەی م ” یان “مەتای تایبەت».{{Sfn|Duling|2010}}{{Sfn|Burkett|2002}} سروشتی خودایی [[عیسا]] پرسێکی سەرەکی بوو بۆ کۆمەڵگەی نووسەر، ئەو توخمە چارەنووسسازەی کە [[بەرەبەیانی مەسیحییەت|مەسیحییەکانی سەرەتایی]] لە دراوسێ جوولەکەکانیان جیاکردەوە، لەکاتێکدا [[ئینجیلی مەرقۆس]] بە باسکردنی مەعمودییەت و تاقیکردنەوەی مەسیح لەسەر شاخ دەست پێدەکات، مەتا دەگەڕێتەوە بۆ سەرچاوەی عیسا، نیشاندانی وەک کوڕی خودا لە لەدایکبوونییەوە، جێبەجێکردنی پێشبینییەکانی [[پەیمانی کۆن]] سەبارەت بە [[مەسیح]].{{Sfn|Peppard|2011}} ئینجیلی مەتا دەبینێت کە عیسا [[کوڕی خودا]] خودایە و لە ڕێگەی کوڕەکەیەوە خۆی ئاشکرا دەکات و عیساش لە ڕێگەی گوێڕایەڵییەوە کوڕ بوونی خۆی سەلماند.{{Sfn|Luz|1995}} ئینجیل ڕەنگدانەوەی ململانێ و ناکۆکییەکانی نێوان کۆمەڵگەی نووسەر و جوولەکەکانی دیکەیە، بە تایبەت لە ڕێگەی ڕەخنە توندەکانی لە مامۆستایان و فەریسییەکان.{{Sfn|Burkett|2002}} پێش لەخاچدان جوولەکەکان پێیان دەگوترا [[بەنی ئیسرائیل|نەوەی ئیسرائیل]]، کە نازناوی ڕێزلێنانی گەلی ھەڵبژێردراوی خودا بوو، دوای لەخاچدان پێیان دەوترێت «Ioudaioi» (جوولەکەکان)، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە لە ڕێگەی ڕەتکردنەوەی مەسیحەوە «شانشینی ئاسمان» لێیان وەرگیراوە و لەبری ئەوە دراوە بە [[کڵێسا]].{{Sfn|Strecker|2000}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کتێبی پیرۆز|مێژوو|ئایین|کتێب}} {{پۆلی کۆمنز|Gospel of Matthew}} {{کتێب-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{ئایین-کۆلکە}} [[پۆل:کتێبەکانی پەیمانی نوێ]] ewr32b5cau1yv2s8i36ia0fvu90euzd 0 228007 1624250 1487642 2026-08-13T07:37:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، فیلم-کۆلکە، کۆمپیوتەر-کۆلکە) 1624250 wikitext text/x-wiki {{Short description|Spanish comedian and actor (1956–2021)}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Use dmy dates|date=April 2021}} {{Infobox person | name = El Risitas | image = Risitas.jpg | image_size = | alt = | caption = خۆیا لە ساڵی ٢٠١٥ | birth_name = خوان خۆیا بۆرخا | birth_date = {{birth date|١٩٥٦|٤|٥|df=y}} | birth_place = [[سێڤییا]]، [[ئەندەلوس]]، [[ئیسپانیا]] | death_date = {{death date and age|٢٠٢١|٠٤|٢٨|١٩٥٦|٤|٥|df=y}} | death_place = [[سێڤییا]]، [[ئەندەلوس]]، [[ئیسپانیا]] | other_names = | occupation = {{Flatlist| * [[کۆمیدیان]] * [[ئەکتەر]] }} | years_active = ٢٠٠٠–٢٠٢١ | height_cm = | television = ٢٠٠٠–٢٠٠٢: ئێل ڤاگامۆندۆ، کەناڵی ٢ ئەندەلوس{{ھن}}٢٠٠٢–٢٠٠٥: مشکی ڕەنگاوڕەنگ، کەناڵی تەلەڤیزیۆنی سوور{{ھن}}٢٠٠٦–٢٠٠٧: گەمژە لەسەر گردەکە، La1{{ھن}}٢٠٠٧–٢٠١٢: ئێل گاتۆپاردۆ، کەناڵی سوور }} '''خوان خۆیا بۆرخا''' ([[زمانی ئیسپانی|بە ئیسپانی]]: Juan Joya Borja، ٥ی نیسانی ١٩٥٦–٢٨ی نیسانی ٢٠٢١)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=El Risitas confirma que "los franceses están locos" (con él)|ناونیشان=https://www.diariodesevilla.es/television/Risitas-confirma-franceses-locos_0_1342966003.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢١}}</ref> کۆمیدیان و [[ئەکتەر|و ئەکتەری]] ئیسپانی بوو کە بە " '''ئێل ڕێستیس"''' ناسراوە. لە ساڵی ٢٠١٥دا ناوبانگێکی بەرفراوانی بەدەستھێنا بەھۆی زنجیرەیەک میم لە چاوپێکەوتنێکی تەلەڤیزیۆنی کە لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٧ بۆ بەرنامەی خیسۆس کوینتێرۆ بەناوی مشکە ڕەنگاوڕەنگەکان پەخشکرا.<ref name="theguardian">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Apple engineer spoof video: is Spanish Laughing Guy the new Downfall?|بڵاوکەرەوە=The Guardian|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.theguardian.com/technology/2015/mar/13/apple-macbook-engineer-spoof-el-risitas-spanish-laughing-guy-downfall|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ=Hilarious Parody Video: DP Discovers That He Has to Shoot on a RED Camera|ناونیشان=https://nofilmschool.com/2015/03/cinematographer-discovers-he-has-shoot-red-camera-parody-video|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=nofilmschool}}</ref> == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|کۆمیدیا|ئیسپانیا|فیلم|ئینتەرنێت}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|El Risitas}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢١]] [[پۆل:ئەکتەرە ئیسپانییە نێرەکانی تەلەڤیزیۆن]] [[پۆل:ئەکتەرە خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان]] qk6s6viusgn98gekisnk4h60xkzh9l5 0 228032 1624087 1619334 2026-08-12T22:32:45Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624087 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Kempermugshot.jpg|220x440px|وێنۆک|ئێدمۆند ئیمیل کەمپەر لە ٢٨ی نیسانی ١٩٧٣]] '''ئێدمۆند کەمپەر''' (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Edmund Kemper) (١٨ی کانوونی دووەمی ١٩٤٨) بکوژێکی خەڵکی [[کالیفۆرنیا]]<nowiki/>بوو لە منداڵیدا ڕۆڵی بکوژی دەگێڕا، بۆیە ملی ئەو بووکەڵانەی دەبڕییەوە کە خوشکەکەی یارییان پێدەکرد و کاتێک گەورە بوو دە ژنی کوشت، لەنێویاندا دایکی و خۆشەویستەکەی، و تەرمەکەی سەر دەبڕی و دەستدرێژی دەکردە سەری. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=معلومات عن إدموند كيمبر على موقع catalogue.bnf.fr|ناونیشان=https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb13337344v|بڵاوکەرەوە=catalogue.bnf.fr}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=معلومات عن إدموند كيمبر على موقع lesarchivesduspectacle.net|ناونیشان=https://www.lesarchivesduspectacle.net/?IDX_Personne=140162|بڵاوکەرەوە=lesarchivesduspectacle.net}}</ref><ref>https://www.nndb.com/people/473/000091200/</ref>کاتێک لە ساڵی[[١٩٧٢]] دەستگیرکرا، پزیشکەکە پشتڕاستی کردەوە کە کەسێکی تەندروستە، ھەربۆیە بەرپرسیارە لە تاوانەکانی، کە لە تەمەنی ١٥ ساڵییەوە دەستی بە ئەنجامدانی کردووە. داوای سزای لەسێدارەدانیشی کرد بەڵام لەبری ئەوە لە ساڵی [[١٩٧٣]] سزای [[زیندانی ھەتاھەتایی]] بەسەردا سەپێندرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Edmund Kemper}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کالیفۆڕنیا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٨]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] py5dxj5zk9c4drrsqo6dw28vnn2s9t8 0 228806 1624189 1572747 2026-08-13T04:34:43Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، فیلم-کۆلکە) 1624189 wikitext text/x-wiki {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Eric Kripke 2010 (cropped).png|وێنۆک]] '''ئێریک کرێپک''' ({{بە ئینگلیزی|Eric Kripke}}) (لەدایکبووی ٢٤ی نیسانی ١٩٧٤ لە ویلایەتی ئۆھایۆ) نووسەر و دەرھێنەر و بەرھەمھێنەری تەلەڤیزیۆنی ئەمریکییە، بە بەرھەمھێنان و دروستکردنی زنجیرەی Supernatural ناسراوە. ئێریک کرێپک دەرچووی ئامادەیی سیلڤانیا ساوسڤیۆیە. لە ھەرزەکاریدا زۆرجار لەگەڵ ھاوڕێکانی فیلمی ماڵەوەی دروست دەکرد بۆ ئەوەی پیشانی خوێندکارانی دیکە بدات. دوای تەواوکردنی لە زانکۆی باشووری کالیفۆرنیا، کریپک بووە ئەندامی کۆمەڵەی گاما. کرێپک نووسەری دوو فیلمە لە ساڵی ١٩٩٧ بە ناوەکانی شەڕی ڕەگەزەکان و پابەندی ڕاستەقینە. لە ساڵی ٢٠٠٣دا زنجیرەی "تارزان"ی نووسیوە، کە دوای ٨ ئەڵقە ھەڵوەشایەوە، دوای ئەوەش سیناریۆی فیلمی ترسناک "بووگیمان"ی لە ساڵی ٢٠٠٥ نووسیوە، کە بەشی دووەمیش ناوی "بووگیمان ٢" بووە.<ref>https://web.archive.org/web/20060829234051/http://www-cntv.usc.edu/friends_alumni/alumni-notable.cfm</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن|ژیاننامە|کۆمیک|ھۆڵیوود|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Eric Kripke}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤]] [[پۆل:جولەکەکانی سەدەی بیست و یەکی ئەمریکی]] [[پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:کوڕە نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:دەرھێنەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی]] [[پۆل:نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:نمایشكاران]] [[پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی هونەرە جوانەکانی زانکۆی یو ئێس سی]] [[پۆل:دەرچووانی قوتابخانەی ھونەرە جوانەکانی زانکۆی یو ئێس سی]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:سیناریۆنووسە جولەکەکانی ئەمریکا]] h76ne4d8zl3owxzwue12j9nuf10q6xm 0 229036 1624181 1583124 2026-08-13T04:33:23Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، فیلم-کۆلکە) 1624181 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Erin Moriarty - LACC 2023.jpg|وێنۆک|162x162پیکسڵ]] '''ئێرین مۆریارتی''' ({{بە ئینگلیزی|Erin Moriarty، لەدایکبووی ٢٤ی حوزەیرانی ١٩٩٤}})<ref>https://web.archive.org/web/20131203222413/http://www.maxim.com/todays-girl/erin-moriarty</ref> خانمەکتەرێکی ئەمریکییە، ئەو زیاتر بە ڕۆڵی [[ستارڵایت]]ی زنجیرەکەی [[ئەمازۆن ڤیدیۆ]] بەناوی [[دەستەی ھاوڕێکان (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|دەستەی ھاوڕێکان]] (٢٠١٩-ئێستا) ناوبانگی ھەیە. ھەروەھا بەشداری لە فیلمەکانی وەک [[جێسیکا جانز (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|جێسیکا جانز]] و [[لێکۆڵەری ڕاستەقینە]] و ڕێد ویدۆ کردووە، و دەرکەوتنی لە فیلمی [[کاپیتانی خەیاڵی]]شیدا ھەیە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن|کۆمیک|ویلایەتی نیویۆرک|ژیاننامە|ھۆڵیوود|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|ژن}} {{پۆلی کۆمنز|Erin Moriarty}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرانی شاری نیویۆرک]] [[پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان]] 2fw6j4wd7nyf4j1ogqh46atcxybr8cg 0 229049 1624323 1274389 2026-08-13T10:33:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، فیلم-کۆلکە) 1624323 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Elisabeth Shue at the 2009 Tribeca Film Festival 2.jpg|وێنۆک|120px]] '''ئێلیزابێس جودسۆن شو''' (لەدایکبووی ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٣) ئەکتەرێکی ئەمریکییە، شو لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٣ لە شاری ویلمنگتۆن لە ویلایەتی دێلاوێر لەدایکبووە،<ref>https://www.biography.com/actors/elisabeth-shue</ref> کچی ئان بریوستەر (لەدایکبووی وێڵز) و جەیمس ویلیام شوە. دایکی جێگری سەرۆکی بەشی بانکی تایبەتی کۆمپانیای کیمیایی بووە.<ref>https://www.nytimes.com/1995/06/04/style/weddings-jody-buonanno-john-m-shue.html</ref>ئێلیزابێس لەژێر ڕۆڵی کەسایەتی خەیاڵیی [[مادلین ستیلوێڵ]] لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی [[دەستەی ھاوڕێکان (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|دەستەی ھاوڕێکان]] بووە بەھۆیەوە ناوبانگێکی باشی پەیداکرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|کۆمیک|تەلەڤیزیۆن|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە|ھۆڵیوود|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|ژن}} {{پۆلی کۆمنز|Elisabeth Shue}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھارڤارد]] [[پۆل:زیندووان]] o1hebx95cu6cdybekpugbe313zr1lrg 0 230109 1624249 1398140 2026-08-13T07:37:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624249 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:El Segundo Sign.jpg|وێنۆک| دەروازەی ئێل سێگۆند]] ئێل سێگوندۆ شارێکە لە ناوچەی لۆس ئەنجلۆس لە ویلایەتی [[کالیفۆرنیا]] لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و دەکەوێتە سەر [[کەنداوی سانتا مۆنیکا]]. لە ساڵی ١٩١٧ دروستکراوە و بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠ ژمارەی دانیشتووانی ١٦٠٣٣ کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.openstreetmap.org/relation/3502465|سەردێڕ= لاپەرەی ئێل سێگۆند لە ماڵپەری شەقامی کراوە}}</ref> ئێل سێگوندۆ لە[[١٨ی کانوونی دووەم]] ١٩١٧ نازناوی شارێکی پێبەخشرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.geonames.org/5345860/el-segundo.html|سەردێڕ= لاپەڕەی ئێل سۆگۆند لە ماڵپەری GeoNames ID}}</ref> ==دیمۆگرافیای دانیشتوان== هەموو زانیارییەکانی دانیشتوانی ئێل سێگوندۆ لە سەرەوە لە نووسینگەی سەرژمێری ئەمریکاوە وەرگیراون. لە خوارەوە پێکهاتەی دانیشتووان بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠ و ٢٠١٠ دەخەینەڕوو. ===سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠=== بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠ ژمارەی دانیشتوانی شاری ئێل سێگوندۆ ١٦٠٣٣ کەس بووە، ژمارەی ماڵەکانیش گەیشتووەتە ٧٠٦٠ ماڵ و ژمارەی خێزانەکانیش ٣٩٠٨ کەس بووە کە لە شارەکەدا نیشتەجێن. لە کاتێکدا چڕی دانیشتووان بە 568.9 کەس لە هەر کیلۆمەتر چوارگۆشەیەکدا تۆمارکراوە (١,٤٧٣.٤ / میل چوارگۆشە). ژمارەی یەکەکانی نیشتەجێبوون ٧٢٦١ یەکە بووە، بە تێکڕای چڕی ٢٥٧.٧ بۆ هەر کیلۆمەتر چوارگۆشەیەک (٦٦٧.٤/میل٢). پێکهاتەی ڕەگەزی شارەکە بەم شێوەیە دابەشکرابوو کە ٨٣.٦١% سپی پێست، ١.١٧% ئەفریقایی ئەمریکی، ٠.٤٧% ڕەسەنی ئەمریکی، ٦.٤١% ئاسیایی ئەمریکی، ٠.٢٩% دوورگەکانی زەریای هێمن، ٣.٥١% لە ڕەگەزەکانی دیکە و ٤. ٥٥% لە دوو ڕەگەز یان زیاتر بوون و ١١.٠١% هیسپانی یان لاتینی بوون لە هەر ڕەگەزێکدا. ژمارەی خێزانەکان گەیشتە ٧٠٦٠ خێزان، ٢٩.٨%یان منداڵی خوار تەمەنی هەژدە ساڵانیان هەبووە لەگەڵیان دەژیا، هەروەها ڕێژەی ئەو هاوسەرانەی لەگەڵ یەکتردا دەژین، ٤١.٥%ی کۆی خێزانەکان بووە، هەروەها ١٠%ی خێزانەکان لە ڕەگەزی مێ بوون بژێوی ژیان بەبێ هاوبەشی ژیان، لە کاتێکدا ٣.٨%ی خێزانەکان بژێوی نێریان هەیە بەبێ هاوبەشی مێینە، و ٤٤.٦% خێزان نین. لە کۆی هەموو ماڵەکان، ٣٤.٣% لە چەند تاکێک پێکهاتبوون کە لە یەک ماڵدا دەژین و ٧.٥% لە تاکە کەسێک پێکهاتبوون کە تەمەنی ٦٥ ساڵ یان زیاتر بوو. تێکڕای قەبارەی ماڵەکان ٢.٢٧ بووە، لە کاتێکدا تێکڕای قەبارەی خێزانەکان ٣.٠٠ بووە. ===سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠=== ژمارەی دانیشتوانی شاری ئێل سێگوندۆ بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠ ١٦ هەزار و ٦٥٤ کەس بووە و ژمارەی خێزانەکانیش گەیشتووەتە ٧٠٨٥ کەس و ژمارەی خێزانەکان ٤١٠٥ بنەماڵە کە لەو شارەدا نیشتەجێن. لە کاتێکدا چڕی دانیشتووان ٥٩١ کەس بووە لە هەر کیلۆمەتر چوارگۆشەیەکدا (١٥٣٠.٧ / میل چوارگۆشە). ژمارەی یەکەکانی نیشتەجێبوون ٧٤١٠ یەکە بووە، بە تێکڕای چڕی ٢٦٣ یەکە لە هەر کیلۆمەتر چوارگۆشەیەکدا (٦٨١.٢/میل٢). پێکهاتەی ڕەگەزی شارەکە بەم شێوەیە دابەشکرابوو کە ٧٨.٠٤% سپی پێست، ٢.٠٢% ئەفریقایی ئەمریکی، ٠.٤١% ڕەسەنی ئەمریکی، ٨.٧٥% ئاسیایی ئەمریکی، ٠.٢٣% دوورگەکانی زەریای هێمن، ٤.٨٠% لە ڕەگەزەکانی دیکە و ٥. ٧٥% لە دوو ڕەگەز یان زیاتر بوون و ١٥.٦٧% هیسپانی یان لاتینی بوون لە هەر ڕەگەزێکدا. ژمارەی خێزانەکان گەیشتە ٧٠٨٥ خێزان، ٣٠.٨%یان منداڵی خوار تەمەنی هەژدە ساڵانیان لەگەڵدا دەژیا، هەروەها ڕێژەی ئەو هاوسەرانەی لەگەڵ یەکتردا دەژین گەیشتە ٤٣%ی کۆی خێزانەکان، هەروەها ١٠.٣%ی خێزانەکان لە ڕەگەزی مێ بوون بژێوی ژیان بەبێ هاوبەشی ژیان، لە کاتێکدا ٤.٦%ی خێزانەکان بژێوی پیاوی بێ هاوبەشی مێینەیان هەیە، ٤٢.١%ی خێزانەکانیان لە غەیرە خێزانەکانەوەن. لە کۆی هەموو ماڵەکان، ٣١.٨% لە چەند تاکێک پێکهاتبوون کە لە یەک ماڵدا دەژین و ٨% لە تاکە کەسێک پێکهاتبوون کە تەمەنی ٦٥ ساڵ یان زیاتر بوو. تێکڕای قەبارەی ماڵەکان ٢.٣٤ بووە، لە کاتێکدا تێکڕای قەبارەی خێزانەکان ٣.٠٢ بووە. ==سەرچاوە== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتی کالیفۆڕنیا|جوگرافیا|کالیفۆڕنیا}} {{پۆلی کۆمنز|El Segundo, California}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:ویلایەتی کالیفۆڕنیا]] [[پۆل:شار و شارۆچکەکانی کالیفۆرنیا]] 97jdzo7lcbhqcknl5uassjcex1tki90 0 230148 1624186 1386980 2026-08-13T04:34:13Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە) 1624186 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئێریک یۆستاس ویلیامز''' (٢٥ی ئەیلوولی ١٩١١–٢٩ی ئازاری ١٩٨١) سیاسەتمەدارێکی [[ترینیداد و تۆباگۆ]] بووە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=C. L. R. James, Eric Williams, and the End of Slavery in the Caribbean|ناونیشان=https://jacobinmag.com/2021/10/clr-james-eric-williams-end-of-slavery-abolition-caribbean-black-jacobins-end-of-slavery-british-economy-emancipation|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=jacobinmag.com|زمان=en-US}}</ref> کە لەلایەن ھەندێک کەسەوە وەک «باوکی نەتەوە» سەیر دەکرێت، ,<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=McLeod|یەکەم=Sheri-Kae|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=#Independence: Trinidad and Tobago Prime Ministers Since 1962|ناونیشان=https://www.caribbeannationalweekly.com/caribbean-breaking-news-featured/independence-trinidad-and-tobago-prime-ministers-since-1962/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=Caribbean News|زمان=en}}</ref><ref name="Loubon">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Loubon|یەکەم=Michelle|سەردێڕ=De Fosto sings tribute to Mother Trinbago|ناونیشان=http://www.guardian.co.tt/article-6.2.428748.8b60780254|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=www.guardian.co.tt|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Wilson|یەکەم=Sacha|سەردێڕ=??Jack: Williams burnt 'constitution' in 1960|ناونیشان=http://www.guardian.co.tt/article-6.2.334381.d7501af68c|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=www.guardian.co.tt|زمان=en}}</ref> دوای ئەوەی کۆلۆنی ئەوکاتەی [[بەریتانیا]]ی ترینیداد و تۆباگۆی بردە سەر حوکمڕانی زۆرینە لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٦، بۆ سەربەخۆیی لە ٣١ی ئابی ١٩٦٢، و پۆستی کۆماری لە ١ی ئابی ١٩٧٦، سەرکردایەتی زنجیرەیەکی نەبڕاوی سەرکەوتنی گشتی لە ھەڵبژاردنە گشتییەکاندا لەگەڵ پارتە سیاسییەکەی خۆیدا، کە پارتی گەل بوو [[بزووتنەوەی نەتەوەیی گەل|بزووتنەوەی نیشتمانی]]، تا مردنی لە ساڵی ١٩٨١. یەکەم [[سەرۆکوەزیرانی ترینیداد و تۆباگۆ]] بووە و ھەروەھا مێژوونووسێکی بەناوبانگی [[دەریای کاریبی|کاریبی]] بووە، بە تایبەت بۆ کتێبەکەی بە ناوی سەرمایەداری و کۆیلایەتی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Horne|یەکەم=Gerald|ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Eric Williams and the Tangled History of Capitalism and Slavery|journal=The Nation|زمان=en-US|ناونیشان=https://www.thenation.com/article/society/eric-williams-capitalism-slavery/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠٢٢|issn=0027-8378}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[جۆرج چەمبەرز]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Eric Williams}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|سیاسەت|زانستی سیاسەت}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩١١]] [[پۆل:مردووانی ١٩٨١]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی ترینیداد و تۆباگۆ]] [[پۆل:نووسەرانی مەسیحی]] 6quz4vymjp277jrpwmxt6xvradil3sy 0 230354 1624006 1583449 2026-08-12T19:33:34Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ڕووسیا-کۆلکە) 1624006 wikitext text/x-wiki {{وەسف|وێنەکێشێکی ڕووسی}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox artist |ناو=ئیڤان کرامسکۆی |وێنە=Kramskoi by Repin.jpg |قەبارەی وێنە=200px |لێدوان=''پۆرترەیتی کرامسکۆی'' بە فڵچەی [[ئیلیا ڕێپین]]، ١٨٨٢ |ناوی کاتی لەدایکبوون=ئیڤان نیکۆلایێڤیچ کرامسکۆی |ڕێکەوتی لەدایکبوون={{شێوەی کۆنی ڕێکەوت| ٨ی حوزەیران|١٨٣٧|٢٧ی ئایار}} |شوێنی لەدایکبوون=[[ئۆسترۆگۆژسک]]، پارێزگای ڤۆرۆنێژ، ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی |ڕێکەوتی مەرگ={{ڕێکەوتی مەرگ و تەمەن|١٨٨٧|٤|٦|١٨٣٧|٦|٨}} |شوێنی مەرگ=[[سەنت پیتەرزبورگ]]، ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی |بزاڤ=[[ڕیالیزم (ھونەر)|ڕیالیزم]]، [[سەرگەردانەکان]] |پەروەردە=[[ئەکادیمیای ئیمپریالیی ھونەر]] |کارە ناودارەکان=''[[پەرییە دەریایییەکان]]'' (١٨٧١){{ھن}}''[[مەسیح لە بیابان]]'' (١٨٧٢){{ھن}}''[[پۆرترەیتی ژنێکی نەناسراو]]'' (١٨٨٣) |پشتگیرەکان=[[پاڤێل ترێتیاکۆڤ]] }} '''ئیڤان نیکۆلایێڤیچ کرامسکۆی''' ({{بە ڕووسی|Ива́н Никола́евич Крамско́й}}؛ ٨ی حوزەیرانی ([[شێوەی کۆن و شێوی نوێی ڕێکەوت|شێوەی کۆن]] ٢٧ی ئایاری) ١٨٣٧، [[ئۆسترۆگۆژسک]] – ٦ی نیسانی ١٨٨٧، [[سەنت پیتەرزبورگ]]) [[وێنەکێشی|وێنەکێش]] و [[ڕەخنەگری ھونەری|ڕەخنەگرێکی ھونەریی]] ڕووسی بوو. لەنێوان ساڵانی ١٨٦٠ – ١٨٨٠، سەرکردەی فیکریی [[بزاڤی ھونەری|بزاڤێکی ھونەری]] ناسراو بە [[سەرگەردانەکان]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ivan Nikolajevič Kramskij (Kramskoj) {{!}} abart|ناونیشان=https://cs.isabart.org/person/34445|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=cs.isabart.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=AUT - Zobrazení záznamu|ناونیشان=https://aleph.nkp.cz/F/KFK2VK9NFBD8DL8NNJ7J1ICRVKA6Q9SIXLPIY2NQULD4GPF3JV-01003?func=find-c&ccl_term=ica=jo2007299762&local_base=MOBIL-AUT|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=aleph.nkp.cz}}{{بەستەری مردوو|url=https://aleph.nkp.cz/F/KFK2VK9NFBD8DL8NNJ7J1ICRVKA6Q9SIXLPIY2NQULD4GPF3JV-01003?func=find-c&ccl_term=ica=jo2007299762&local_base=MOBIL-AUT |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ULAN Full Record Display (Getty Research)|ناونیشان=https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=&role=&nation=&subjectid=500013121|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.getty.edu}}</ref> ==پێشانگە== <gallery mode="packed" heights="200"> پەڕگە:Iwan Nikolajewitsch Kramskoj 002.jpg|''[[پەرییە دەریایییەکان]]''، ١٨٧١ پەڕگە:Taras Shevchenko - portrait by Ivan Kramskoi.jpg|[[تاراس شێڤچێنکۆ]]، ١٨٧١ پەڕگە:Kramskoi vanamees karguga.jpg|پیاوێکی پیر بە دارشەقێکەوە، ١٨٧٢ پەڕگە:Christ in the Wilderness - Ivan Kramskoy - Google Cultural Institute.jpg|''[[مەسیح لە بیابان]]''، ١٨٧٢ پەڕگە:Ivan Nikolayevich Kramskoi - Portrait of Leo Tolstoy.jpg|[[لیۆ تۆڵستۆی]]، ١٨٧٣ پەڕگە:Ivan Kramskoy - Портрет П.М.Третьякова - Google Art Project.jpg|[[پاڤێل ترێتیاکۆڤ]]، ١٨٧٦ پەڕگە:Ivan Nikolayevich Kramskoi - Portrait of Ivan Ivanovich Shishkin, 1880.jpg|[[ئیڤان شیشکین]]، ١٨٨٠ پەڕگە:Maria Feodorovna by Kramskoj.jpg|[[ماریا فیۆدۆرۆڤنا]]، دەیەی ١٨٨٠ پەڕگە:1881 Kramskoi Frauenportraet anagoria.JPG|پۆرترەیتی ژنێک کە دەخوێنێتەوە، ١٨٨١ پەڕگە:Ivan Kramskoi - Mina Moiseyev - Google Art Project.jpg|مینا مۆیسێیێڤ، ١٨٨٢ پەڕگە:Kramskoy Portrait of a Woman.jpg|''[[پۆرترەیتی ژنێکی نەناسراو]]''، ١٨٨٣ پەڕگە:Vladimir-Solovyov.jpg|[[ڤلادیمیر سۆلۆڤیۆڤ]]، ١٨٨٥ پەڕگە:Kramskoy Alexander III.jpg|[[ئەلێکساندەری سێیەمی ڕووسیا|ئەلێکساندەری سێیەم]]، ١٨٨٦ </gallery> == سەرچاوەکان == {{Reflist}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Ivan Nikolaevich Kramskoy|ئیڤان کرامسکۆی}} * [http://www.abcgallery.com/K/kramskoy/kramskoybio.html گەلەری و ژیاننامەی ئیڤان کرامسکۆی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150317023720/http://www.abcgallery.com/K/kramskoy/kramskoybio.html |date=١٧ی ئازاری ٢٠١٥ }} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ڕووسیا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ڕووسیا-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٣]] [[پۆل:مردووانی ١٨٨٧]] [[پۆل:سەرگەردانەکان]] [[پۆل:وێنەکێشانی پیاوی ڕووسی]] [[پۆل:وێنەکێشە ڕۆژھەڵاتناسییەکان]] [[پۆل:خەڵکی قەزای ئۆسترۆگۆژسکی]] [[پۆل:خەڵکی ئوویەزدی ئۆسترۆگۆژسکی]] [[پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی تیخڤین]] [[پۆل:ڕووسییەکانی بە ڕەگەز ئوکراینی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٣٧]] [[پۆل:وێنەکێشە ڕۆژھەڵاتناسەکان]] a2ez5ftrtgjamu0sk4wznft7n0dpn1q 0 230739 1624322 1487697 2026-08-13T10:33:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە) 1624322 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox royalty | consort = yes | name = ئێلیزابێت ئەنجێلا مارگوێری بۆوس-لیۆن | image = Queen Elizabeth the Queen Mother portrait.jpg | alt = وێنەی شاژن ئەلیزابێس بە نیوە درێژی | caption = Portrait by [[Richard Stone (painter)|Richard Stone]], 1986 | succession = [[Queen consort of the United Kingdom]]{{ھن}}and the [[British Dominions]] | reign = ١١ کانوونی یەکەم ١٩٣٦ – {{nowrap|6 February 1952}} | cor-type = [[Coronation of George VI and Elizabeth|Coronation]] | coronation = ١٢ ئایار ١٩٣٧ | succession1 = ھاوسەری ئیمپراتۆری ھیندستان | reign1 = ١١ کانوونی یەکەم ١٩٣٦ – {{nowrap|15 August 1947}}{{efn|From the accession of her husband to the abolition of [[British India]] by the [[Indian Independence Act 1947]]. The title was abandoned on 22 June 1948.}} | birth_name = Elizabeth Angela Marguerite Bowes-Lyon{{efn|name=hyphen|The hyphenated version of the surname was used in official documents at the time of her marriage, but the family itself tends to omit the hyphen.<ref>Shawcross, p. 8</ref>}} | birth_date = {{birth date|1900|8|4|df=y}} | birth_place = ھیچین یان لەندەن، [[ئینگلتەرا]]، بەریتانیا | death_date = {{death date and age|2002|3|30|1900|8|4|df=yes}} | death_place = ڕۆیاڵ لۆج، ویندسۆر، بێرکشایر، ئینگلتەرا | burial_date = ٩ نیسان ٢٠٠٢ | burial_place = کڵێسای یادەوەری شا جۆرجی شەشەم، کڵێسای سانت جۆرج، قەڵای ویندزۆر | spouse = {{marriage|[[جۆرجی شەشەم]]|26 April 1923|6 February 1952|reason=مردنی جۆرج}} | issue = {{Plainlist}} * [[ئێلیزابێتی دووەم]] * شازادە مارگریت، کوانتێسی سنۆدۆن {{Endplainlist}} | house = خانووی بۆوس-لیۆن | house-type = Noble family | father = کلۆد بۆیس-لیۆن، ئیرلی ١٤ی ستراتمۆر و کینگھۆرن | mother = سێسیلیا کاڤێندیش-بێنتینک | signature = [[پەڕگە:Queen Elizabeth The Queen Mother 1960 signature.svg|بێچوارچێوە]] }} '''ئێلیزابێت ئەنجێلا مارگوێری بۆوس-لیۆن''' (لەدایکبووی ٤ی ئابی ١٩٠٠–٣٠ی ئازاری ٢٠٠٢) لە ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٣٦ تا ٦ی شوباتی ١٩٥٢ وەک ھاوسەری شا جۆرج شەشەم شاژنی شانشینی یەکگرتوو وڵکەی کۆمۆنوێلت بوو. ھاوکات دوایین شاژنی ھیندستان بوو تا لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٤٧دا [[بەریتانی ڕاج]] ھەڵوەشایەوە، دوای مردنی ھاوسەرەکەی بە شاژن ئێلیزابێت شاژنی دایک ناسرا، بۆ ئەوەی لەگەڵ کچەکەی شاژن ئێلیزابێتی دووەمدا تێکەڵ نەبێت.<ref>{{London Gazette|issue=55932|date=4 August 2000|page=8617|supp=y}} {{London Gazette|issue=56653|date=5 August 2002|page=1|supp=y}} {{London Gazette|issue=56969|date=16 June 2003|page=7439}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Queen Elizabeth, The Queen Mother}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|سیاسەت|ژن|شانشینی یەکگرتوو}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠]] [[پۆل:شاژنەکان]] [[پۆل:پاشایەتی بەریتانیا]] kyvcepq693vgk90j4u8en978593vzse 0 230949 1624155 1444216 2026-08-13T01:35:24Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە، تورکیا-کۆلکە) 1624155 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Ertugrul-gazi-1.jpg|220x440px|وێنۆک|وێنەیەکی بچووککراوی ئێرتوگروول لە [[سەدەی ١٥یەم|سەدەی شازدەھەم]]]] '''ئێرتوگروول بەگ کوڕی سولەیمان شا قەیایۆ [[تورکمان]]ی'''، یان بە کورتی '''ئێرتوگروول''' ([[زمانی تورکیی عوسمانی|بە تورکی عوسمانی]]: Ertugrul) ({{بە تورکی|Ertuğrul Gazi}}) و واتای ناوەکە: [[زمانی تورکی|بە تورکی]]، «ER» بە واتای [[پیاو]]، [[سەرباز]]، یان [[پاڵەوان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ترجمة ومعنی er بالعربی فی قاموس المعانی. قاموس عربی ترکی مصطلحات صفحة 1|ناونیشان=https://www.almaany.com/ar/dict/ar-tr/er/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> و «tuğrul» بە واتای «[[ھەڵۆ|باڵندەی ھەڵۆ]]، و بە جەستەیەکی زەبەلاح و بەھێز ناسراوە باڵندەی نێچیر»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ترجمة ومعنی tuğrul بالعربی فی قاموس المعانی. قاموس عربی ترکی مصطلحات صفحة 1|ناونیشان=https://www.almaany.com/ar/dict/ar-tr/tuğrul/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> و بەمجۆرە ڕەنگە ناوەکە ئێرتوگروول بێت بە واتای: پیاوی ھەڵۆ، سەربازە ھەڵۆکە، یان باڵندەی نێچیری قارەمان،<ref name="EI3">'''V. L. Ménage: Artikel ''Ertoghrul.'' In: ''Encyclopaedia of Islam.'''''</ref>) لە دەوروبەری ساڵی ١١٩١ی زایینی لەدایکبووە - و لە ساڵی ١٢٨١ی زایینی لە سکوود کۆچی دوایی کردووە لە [[ئەنادۆڵ]]. باوکی [[سوڵتان عوسمانی یەکەم|سوڵتان عوسمانی یەکەمە]] کە دامەزرێنەری [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆرییەتی عوسمانییە]] و ھەروەھا سەرۆکی ھۆزی کای تورکەکانی ئۆغوزە. لە زانیارییە پشتڕاستکراوەکانەوە کە ئێرتوگروول لە یەکەم ھۆزی ھۆزەکانی ئۆغوز لە ٢٤ ھۆزەوە ھاتووە،<ref>أطلس تاریخ الدولة العثمانیة (ملون)، المؤلف: سامی بن عبد اللە بن أحمد المغلوث {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/153577c|سەردێڕ=153577c|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190702130750/https://archive.org/details/153577c|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٩}}</ref> و لە بنەماڵەی '''خێڵی قەیی'''، کە بە شانشینی خاگاناتە دادەنرێت، و لە زانیارییە پشتڕاستکراوەکان کە باوکی و باوباپیرانی ھۆزەکانی ئەم خێڵەن، و بیروباوەڕی ھۆز و بنەماڵە [[حەنەفی|حەنەفییە]] لە [[سوننە|خەڵکی سوننەت و کۆمەڵگا]].<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کتاب الدولة العثمانیة / یلماز أوزتونا: — miqat-history|ناونیشان=http://www.miqat-history.net/?p=279|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئایاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170519175707/http://www.miqat-history.net/?p=279|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەرچەندە بوونی ئێرتوگروول لەڕووی مێژوویییەوە سەلمێنراوە لە ڕێگەی ئەو دراوانەی کە لەلایەن [[سوڵتان عوسمانی یەکەم|عوسمانی یەکەمی]] کوڕییەوە دروستکراون، کە ناوی باوکی بە «ئێرتوگروول» دەناسێنن، بەڵام ھیچ شتێکی دیکە بە دڵنیایییەوە سەبارەت بە ژیان و چالاکییەکانی نازانرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/nomadsottomansme00lind|سەردێڕ=Nomads and Ottomans in Medieval Anatolia|ڕێکەوت=١٩٨٣|بڵاوکەرەوە=Indiana University Press|ساڵ=١٩٨٣|شوێن=Bloomington|پەڕە=[https://archive.org/details/nomadsottomansme٠٠lind/page/n٣٤ ٢١]|وتەگێڕانەوە=No source provides a firm and factual recounting of the deeds of Osman's father.}}</ref> بەڵام بەپێی میراتی عوسمانی،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Encyclopedia of the Ottoman Empire|ڕێکەوت=٢٠٠٩|پەڕە=٤٤٤|chapter=Osman I|وتەگێڕانەوە=Reliable information regarding Osman is scarce. His birth date is unknown and his symbolic significance as the father of the dynasty has encouraged the development of mythic tales regarding the ruler’s life and origins|editor-last2=Bruce Masters}}</ref> ئێرتوگروول کوڕی سلێمان شای تورکمانی بووە<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://docs.google.com/file/d/0BwSf_0bx00XdUEl6UHJ3VTJ1N2s/edit|سەردێڕ=تاریخ الدولة العلیة العثمانیة) محمد فرید بک.pdf|بڵاوکەرەوە=Google Docs|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref>سەرۆکی ھۆزی کای<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/historyofottoman00stan|سەردێڕ=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey|ڕێکەوت=١٩٧٦|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=١٩٧٦|پەڕە=[https://archive.org/details/historyofottoman٠٠stan/page/١٣ ١٣]}}</ref> تورکە ئۆغوزەکان کە لە [[ڕۆژھەڵاتی ئێران]]ەوە ھەڵھاتن بۆ [[ئەنادۆڵ]] بۆ ڕزگاربوون [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|لە داگیرکاری مەغۆلەکان]].<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدولة العثمانیة المجھولة|ناونیشان=https://www.goodreads.com/book/show/12392203|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref><ref name=":9">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.books4arab.com/2016/03/pdf_332.html|سەردێڕ=تحمیل کتاب الدولة العثمانیة المجھولة pdf ل د. أحمد آق کوندز ود. سعید أوزتورک|بڵاوکەرەوە=مکتبة طریق العلم|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170916212520/http://www.books4arab.com/2016/03/pdf_332.html}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدولة العثمانیة المجھولة دکتور / أحمد آق کوندوز، دکتور / سعید أوزتورک|ناونیشان=http://www.shekhmorsy.com/article/details-8.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180802044722/http://www.shekhmorsy.com/article/details-8.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕەچەڵەکی گریمانەیی دیکە بۆ ئێرتوگروول ھەیە: '''ئێرتوگروول کوڕی کەندووز ئەلپ کوڕی قەیا ئەلپ کوڕی کوک ئەلپ کوڕی سەرقووق ئەلپ کوڕی قەیی ئەلپ'''، کە ھۆزەکە ناوی خۆی لێ وەرگرتووە.<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ٢٠١٤|سەردێڕ=تحمیل کتاب تاریخ الدولة العثمانیة یلماز أوزتونا pdf|ناونیشان=https://fahares.wordpress.com/2014/04/23/تحمیل-کتاب-تاریخ-الدولة-العثمانیة-یلم/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠١٧}}{{بەستەری مردوو|url=https://fahares.wordpress.com/2014/04/23/%D8%AA%D8%AD%D9%85%DB%8C%D9%84-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A9-%DB%8C%D9%84%D9%85/ |date=نیسانی ٢٠٢٣ }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|تورکیا|شەڕ|شمشێربازی|ژیاننامە|مێژووی ئیسلام|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{پۆلی کۆمنز|Ertuğrul Gazi}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{تورکیا-کۆلکە}} [[پۆل:مردووانی ١٢٨٠]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٣یەم لە ئاسیا]] bnmqoianhaum8y06fxn8w7q22ow7rt0 0 231415 1623896 1274030 2026-08-12T13:35:49Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کتێب-کۆلکە، ئایین-کۆلکە) 1623896 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:P52_recto.jpg|220x440px|وێنۆک|لاپەڕەی دەستی ڕاست لە پەرتووکخانەی ڕیلاندز پاپیروسی P52ی ئینجیلی یۆحەنا.]] '''ئینجیلی یۆحەنا،''' ھەروەھا پێی دەوترێت '''ئینجیل بەپێی یۆحەنا''' چوارەم ئینجیلە کانۆنیەکانە، و چوارەم لە پەرتووکەکانی پەیمانی [[پەیمانی نوێ|نوێ]]، باسێکی زۆر نەخشەیی سەردەمی خزمەتکردنی عیسایە، کە حەوت «ئایەت»ی تێدایە کە پێشبینی زیندووبوونەوەی عیسا دەکەن، کە بە زیندووبوونەوەی لازارۆس دەگاتە لوتکە و حەوت گوتاری «من ئەوم»، کە بە ڕاگەیاندنی تۆماس لەبارەی عیسای ھەستاوەوە دەگاتە لوتکە دەڵێت: «پەروەردگارم و خودای من». ئایەتەکانی کۆتایی [[پەرتووکی پیرۆز]] مەبەستی نووسینەکەی دیاری دەکەن، «بۆ ئەوەی باوەڕتان ھەبێت کە عیسا مەسیحی کوڕی خودایە و ئەگەر باوەڕتان ھەبێت ژیانتان بە ناوی ئەوەوە ھەبێت.»<ref>Witherington 2004، لاپەڕە ٨٣.</ref><ref>Edwards 2015، لاپەڕە ١٧١.</ref><ref>Burkett 2002، لاپەڕە ٢١٥.</ref> جیاوازی ھەیە سەبارەت بە بەرواری نووسینی پەرتووکی پیرۆز، بە ئەگەرێکی زۆریش بۆچوون ئەوەیە کە لە نێوان ساڵانی (٩٠ - ١١٥ز) نووسراوە، {{Sfn|الكلام|2009}} و ھەندێکی تریش دەڵێن کە لە نێوان ساڵانی (٩٠ - ١١٥)دا گەیشتووەتە شێوازی کۆتایی خۆی. {{Sfn|Lincoln|2005}} ھەرچەندە نیشانەکانی سەرچاوەی لەخۆگرتووە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٧٠ی [[زایینی]] و ڕەنگە پێشتر. {{Sfn|Hendricks|2007}} وەک سێ ئینجیلەکەی تر، بێناون، ھەرچەندە « قوتابییەک کە عیسا خۆشی ویستووە » وەک سەرچاوەیەک بۆ نەریتەکەی دەناسێنێت. {{Sfn|Reddish|2011}} بە ئەگەرێکی زۆرەوە لە چوارچێوەی « کۆمەڵگەیەکی یۆحەنا » سەرچاوەی گرتووە، {{Sfn|Reddish|2011}} {{Sfn|Bynum|2012}} بەو پێیەی لە شێواز و ناوەڕۆکدا پەیوەندییەکی نزیک بە سێ پیتی یۆحەنا ھەیە، زۆربەی زانایان مامەڵە لەگەڵ چوار پەرتووکەکەدا دەکەن، لەگەڵ پەرتووکی سرووش، وەک گرووپێک ناوی وێژەی یۆحەنا، ھەرچەندە لە ھەمان نووسەرەوە نییە. {{Sfn|Harris|2006}} پێدەچێت ئەم بەرھەمانە پەیوەندییان بە پرسە مشتومڕییەکانی نێوان [[کڵێسا]] و پەرستگەی جووکانەوە ھەبێت لە کاتی نووسینەکەیاندا. {{Sfn|Lindars|1990}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Gospel of John}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|کتێب}} {{کتێب-کۆلکە}} {{ئایین-کۆلکە}} [[پۆل:دەقە مەسیحییەکانی سەدەی ١ەم]] [[پۆل:کتێبەکانی پەیمانی نوێ]] nplvel451sc98bcvp1lzedipwngnn51 0 231597 1624163 1444217 2026-08-13T01:36:44Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624163 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Map_of_the_Irish_Diaspora_in_the_World.svg|220x440px|وێنۆک|نەخشەی بڵاوبوونەوەی ئێرلەندییەکان لە جیھاندا]] '''ئێرلەندییەکان''' ([[زمانی ئیری|ئێرلەندی]]: Muintir na hÉireann یان Na hÉireannaigh) [[نەتەوە|نەتەوەیەکی]] [[کێلتەکان|سێلتیکن]]،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC|سەردێڕ=One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups|ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group|ژپنک=٠-٣١٣-٣٠٩٨٤-١|پەڕە=١٧٩|وتەگێڕانەوە=The [[كورنيون|Cornish]] are related to the other Celtic peoples of Europe, the [[بريطون|Bretons]],* Irish,* [[اسكتلنديون|Scots]],* [[مانكسيون|Manx]],* [[غاليون|Welsh]],* and the [[شعب غاليسي|Galicians]]* of northwestern Spain|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200515232059/https://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئایاری ٢٠٢٠}} {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نسخة مؤرشفة|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC|ڕێکەوتی سەردان=3 مارس 2019}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC|سەردێڕ=One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups|ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group|ژپنک=٠-٣١٣-٣٠٩٨٤-١|پەڕە=٧٦٦|وتەگێڕانەوە="Celts, 257, 278, 523, 533, 555, 643; [[بريطون|Bretons]], 129-33; [[كورنيون|Cornish]], 178-81; [[شعب غاليسي|Gali- cians]], 277-80; Irish, 330-37; [[مانكسيون|Manx]], 452-55; [[اسكتلنديون|Scots]], 607-12; [[غاليون|Welsh]]"|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200515232059/https://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئایاری ٢٠٢٠}} {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نسخة مؤرشفة|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC|ڕێکەوتی سەردان=3 مارس 2019}}</ref> و [[گرووپی ڕەگەزی|گرووپێکی نەتەوەیی]] کە لە [[دوورگەی ئیرلەند|دوورگەی ئێرلەندا]] نیشتەجێن، ڕەچەڵەک و ناسنامە و کولتوورێکی ھاوبەشی ئێرلەندییان ھەیە. ئێرلەندا نزیکەی ١٢٥٠٠ ساڵە بەپێی لێکۆڵینەوە شوێنەوارییەکان نیشتەجێیە و بۆ زۆربەی مێژووی تۆمارکراوی ئێرلەندا، ئێرلەندییەکان بە پلەی یەکەم گەیلیک بوون. ئینگلیز-نۆرمانەکان لە [[سەدەی ١٢|سەدەی دوازدەھەمدا]] بەشێک لە ئێرلەندایان داگیرکرد، لەکاتێکدا کۆنترۆڵی [[ئینگلتەرا]] لە [[سەدەی ١٦یەم|سەدەی ١٦]] و [[سەدەی ١٧یەم|١٧]] و داگیرکردنی ئێرلەندا ژمارەیەکی زۆر لە ئینگلیز و سکۆتلەندییەکانی ھێنایە بەشێک لە دوورگەکە، بەتایبەتی لە باکوور. ئەمڕۆ ئێرلەندا لە [[ئیرلەند|کۆماری ئێرلەندا]] (وڵاتێکی سەربەخۆ) و [[ئیرلەندی باکوور|ئێرلەندای باکوور]]ی بچووکتر (بەشێک لە [[شانشینی یەکگرتوو]]) پێکدێت. خەڵکی [[ئیرلەندی باکوور|ئێرلەندای باکوور]] خاوەنی ناسنامەی نەتەوەیی جۆراوجۆرن کە بریتین لە [[شانشینی یەکگرتوو]]، ئێرلەندی، [[ئیرلەندی باکوور]]، یان تێکەڵەیەک لەم ناسنامانە. ئێرلەندییەکان داب و نەریت و [[زمانی ئیری|زمان]] و مۆسیقا و [[سەما]] و [[وەرزش]] و [[چێشتخانە]] و [[ئەفسانە]]ی خۆیان ھەیە. ھەرچەندە [[زمانی ئیری|زمانی ئێرلەندی]] لە ڕابردوودا زمانی سەرەکی ئەوان بووە، بەڵام زۆربەی ئێرلەندییەکان بە [[زمانی ئینگلیزی]] وەک زمانی دایکی قسە دەکەن. لە ڕووی مێژوویییەوە، نەتەوەی ئێرلەندی لە گرووپ یان خێڵ پێکھاتبوو، ئێرلەندییەکان ئایینی خۆیان ھەبوو، بڕگەی یاسایی خۆیان، ئەلفوبێ و شێوازی جل و بەرگیان. زۆربەی ئێرلەندییەکان [[مەسیحییەت|ئایینی مەسیحی]] وەک ئایینێکی [[کڵێسای کاتۆلیک|ڕۆمانی کاسۆلیکی]] لە باوەش دەگرن، لەگەڵ کەمینەیەکی [[پرۆتێستانت|پرۆتستانت]] (پرێسبیتێری، میتۆدیست و ئەنگلیکان).<ref name="sample2011t2016">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2011 Census Sample Form|ناونیشان=http://www.cso.ie/en/media/csoie/census/documents/census2011forms/English_Household_form_with_do_not_complete_stamp-Census_2011.pdf#page=4|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Central Statistics Office}}; {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Census 2016 Sample Form|ناونیشان=http://www.cso.ie/en/media/csoie/census/census2016/2016censusforms/65995_English_Household_2016_New_Version_Do_Not_Complete.pdf#page=4|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Central Statistics Office}}</ref> بە درێژایی مێژوو زۆر کەسی بەرچاوی بە ڕەچەڵەک ئێرلەندی ھەبوون. دوای گۆڕینی ئێرلەندا بۆ ئایینی مەسیحی، میسیۆنێر و زانایانی ئێرلەندی کاریگەرییەکی زۆریان بەسەر [[ئەورووپای ڕۆژاوا|ئەورووپای ڕۆژاوادا]] ھەبوو، ئێرلەندییەکان وەک نەتەوەیەکی «پیرۆز و زانا» سەریان ھەڵدا. کۆلۆمبانۆس بە یەکێک لە دیارترین ڕەبەن و میسیۆنەرە ئێرلەندییەکانی سەدەی شەشەم و یەکێک لە «باوکەکانی ئەووروپا» دادەنرێت،<ref name="ColumbanusZenit">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Pope Calls Irish Monk a Father of Europe|ناونیشان=https://zenit.org/rssenglish-22867|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Zenit News Agency|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080615013728/http://www.zenit.org/rssenglish-22867|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و لە دوای ئەویش دوو قەشە بە ناوەکانی سیلیان و ڤێرجیلیۆسی سالزبۆرگ دێن. زانا ڕۆبەرت بۆیل بە «باوکی [[کیمیا]]» دادەنرێت، ڕۆبەرت مالێت بە یەکێک لە «باوکەکانی بوومەلەرزەزانی» دادەنرێت. نووسەرانی بەناوبانگی ئێرلەندی بریتین لە [[ئۆسکار وایڵد|ئۆسکار]] وایڵد، ویلیام باتلەر ییتس، [[ساموێل بێکیت|ساموێل بێکێت]]، [[جۆرج بێرنارد شۆ|جۆرج بێرنارد شاو]]، برام ستۆکەر، [[جەیمز جۆیس|جەیمس جۆیس]]، [[سی ئێس لویس]]. == ژمارەیان == '''ڕێژە''': ٨٠ ملیۆن {{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} سەرووی ٤٠ ملیۆن {{ئاڵا|شانشینی یەکگرتوو}} ١٤ ملیۆن {{ئاڵا|ئوسترالیا}} ٧ ملیۆن {{ئاڵا|کەنەدا}} سەرووی ٤ ملیۆن و ٥٠٠ ھەزار {{ئاڵا|ئەرژەنتین}} یەک ملیۆن == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئیرلەند|مێژوو|کۆمەڵگا|شانشینی یەکگرتوو|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{پۆلی کۆمنز|People of Ireland}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:ئیرلەندییەکان]] pnqhnjgp122id5qdx0nis4a1ygcpi5b 0 233202 1623941 1487023 2026-08-12T16:32:38Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، کایەی ڤیدیۆیی-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1623941 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Insomniac Games logo.svg|وێنۆک]] '''ئینسۆمنیاک گەیمز''' ({{بە ئینگلیزی|Insomniac Games}}) کۆمپانیایەکی ئەمریکییە بۆ [[پەرەپێدەری کایەی ڤیدیۆیی|پەرەپێدانی کایە ڤیدیۆیەیییەکا]] کە لە ٢٨ی شوباتی ١٩٩٤ لەلایەن تێد پرایس لە شاری بێربانک لە ویلایەتی کالیفۆرنیا لەژێر ناوی سەرەتایی «ئێکستریم سۆفتوێر» دامەزراوە، و دوای ساڵێک ناوی گۆڕدرا بۆ ئینسۆمنیاک گەیمز. ئەم کۆمپانیایە بەرھەمھێنەری یارییە ڤیدیۆیییە جۆراوجۆرەکانە بۆ [[پلەی ستەیشن ١]] و [[پلەیستەیشن ٢]] و [[پلەیستەیشن ٣]] و [[پلەیستەیشن ٤]] و [[پلەیستەیشن ٥]] و [[ئێکس بۆکس ٣٦٠]] و [[ئێکس بۆکس وەن]] و سیستەمی کارپێکردنی جۆراوجۆر. لە نمایشی گەیمزکۆم ٢٠١٩ بە فەرمی ڕاگەیەندرا کە ئەم ستۆدیۆیە پەیوەندی بە ستۆدیۆکانی پلەیستەیشنەوە کردووە. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی نیسانی ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کۆمپانیا|ئابووری|کایەی ڤیدیۆیی|دەیەی ١٩٩٠|کالیفۆڕنیا}} {{پۆلی کۆمنز|Insomniac Games}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{کایەی ڤیدیۆیی-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:یەکگرتن و بەدەستھێنان لە ساڵی ٢٠١٩]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی بنکەکەیان لە بێربانک، کالیفۆڕنیایە]] [[پۆل:ستۆدیۆکانی پلەی ستەیشن]] [[پۆل:کۆمپانیاکانی پەرەپێدانی کایەی ڤیدیۆیی]] 1s3mqjf10gqnebqj5gw9t27umaz9eo8 0 236050 1624012 1598575 2026-08-12T19:34:34Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، کۆمپیوتەر-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624012 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی|image=Evi_nemeth.jpg|name=Evi Nemeth|birth_date={{birth date|1940|06|07}}|disappeared_date={{Disappeared date and age|2013|06|04|1940|06|07}}|disappeared_place=[[Tasman Sea]]|disappeared_status={{Missing for|2013|06|04}}|occupation=نووسەر, پرۆفیسۆری خانەنشین|known_for=نووسەری سەرەکی "ئینجیلەکان"ی بەڕێوەبردنی سیستم}} '''ئیڤی نەمەس''' (لەدایکبووی ٧ی حوزەیرانی ١٩٤٠ – لە دەریادا ون بووە لە حوزەیران یان تەمموزی ٢٠١٣) ئەندازیار و نووسەر و مامۆستا بووە کە بە شارەزایی لە بەڕێوەبردنی سیستەمی کۆمپیوتەر و تۆڕەکاندا ناسراوە. ئەو نووسەری سەرەکی "ئینجیلەکان"ی بەڕێوەبردنی سیستەم بووە: ''کتێبی دەستی بەڕێوەبردنی سیستەمی یونیکس'' (١٩٨٩، ١٩٩٥، ٢٠٠٠)، ''کتێبی دەستی بەڕێوەبردنی لینوکس'' (٢٠٠٢، ٢٠٠٦)، و ''کتێبی دەستی بەڕێوەبردنی سیستەمی یونیکس و لینوکس'' (٢٠١٠، ٢٠١٧). ئیڤی نەمەس لە بازنەکانی تەکنەلۆژیادا بە ماتریاریکی بەڕێوەبردنی سیستەم ناسرابوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Evi Nemeth &#124; Telluride Tech Festival|ناونیشان=http://www.techfestival.org/evi-nemeth/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111017192339/http://www.techfestival.org/evi-nemeth/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Techfestival.org}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10893482|سەردێڕ=Racing yacht missing: Seven lost in stormy seas – National – NZ Herald News|بڵاوکەرەوە=Nzherald.co.nz|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200920205145/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10893482|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> نەمەس لە بازنەکانی بیرکاریدا بەهۆی دەستنیشانکردنی ناتەواوییەکانی "کێشەی دیفی-هێلمان"، کە بنەمای بەشێکی گەورەی [[کریپتۆگرافی|کۆدی]] تۆڕی مۆدێرن بوو، ناسرابوو.<ref>(R. Mullin, E. Nemeth and N. Weidenhofer, "Will Public Key Cryptosystems Live up to Their Expectations? HEP Implementation of the Discrete Log Codebreaker" in Proceedings of the International Parallel Processing Conference, pp.&nbsp;193–196, 1984.)</ref> == پیشە == نەمەس لە ساڵی ١٩٦١ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە بیرکاری لە زانکۆی پێن ستەیت و دکتۆرای لە بیرکاری لە [[زانکۆی واتەرلوو|زانکۆی واتەرلو لە ئۆنتاریۆ]] لە ساڵی ١٩٧١ وەرگرتووە. لە زانکۆی فلۆریدا ئەتڵەنتیک و زانکۆی ویلایەتی نیویۆرک لە یوتیکا (SUNY Tech) وانەبێژ بووە پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٨٠ پەیوەندی بە بەشی زانستی کۆمپیوتەر لە زانکۆی کۆلۆرادۆ بۆڵدەر (CU-Boulder) بکات. لە ساڵی ١٩٨٢ تا ١٩٨٦ وەک بەڕێوەبەری دامەزراوەی کۆمپیوتەری کۆلێژەکە کاری کردووە. هەروەها پرۆفیسۆری یارمەتیدەری سەردانکەر بووە لە کۆلێژی دارتمۆس لە ساڵی ١٩٩٠، و لە زانکۆی سان دیێگۆ لە ساڵی ١٩٩٨، لەکاتێکدا لە CU-Boulder لە پشووی پشوودا بووە.<ref name="colorado1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Computer Science &#124; CU-Boulder|ناونیشان=http://www.cs.colorado.edu/people/alumni/dea/#evi_nemeth|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018202725/http://www.cs.colorado.edu/people/alumni/dea/#evi_nemeth|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Cs.colorado.edu}}</ref> <ref name="caida1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ١٩٩٩|سەردێڕ=Senior Staff Bio - Evi Nemeth|ناونیشان=http://www.caida.org/home/seniorstaff/evi.xml|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Caida.org}}</ref> [[File:T-shirt,_OSI_model_with_Layer_8_and_Layer_9,_attributed_to_Evi_Nemeth.png|وێنۆک| تیشێرتێک بە چین ٨ و چین ٩]] لە ساڵی ١٩٩٨ تا ٢٠٠٦، نێمێت لەگەڵ کۆمەڵەی هاوکاری بۆ شیکاری داتاکانی ئینتەرنێت (CAIDA) لە زانکۆی کالیفۆرنیا لە سان دیێگۆ، لە پڕۆژەی جۆراوجۆری پێوانەکردن و بینین ئینتەرنێتدا کاریان کردووە.<ref name="caida1"/> لە دەرەوەی ئەمریکا، نێمێس یارمەتی هێنانی تەکنەلۆژیای ئینتەرنێتی دا بۆ جیهانی گەشەسەندوو لە ڕێگەی بەشداریکردنی لە بەرنامەکانی کۆمەڵگەی ئینتەرنێت و بەرنامەی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان. <ref name="colorado2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Computer Science &#124; CU-Boulder|ناونیشان=http://www.cs.colorado.edu/department/news/dea2007.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160622015823/http://www.cs.colorado.edu/department/news/dea2007.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Cs.colorado.edu}}</ref> تیشێرتێکی تۆڕی بلیمەتان <ref name="T-shirt">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=T-shirt by ISC|ناونیشان=https://shop.isc.org/products/osi-9-layer-model-t-shirt}}</ref> لە ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا چینەکانی مۆدێلی OSI نیشان دەدات لەگەڵ چینی ٨ ی زیادە وەک چینە "دارایی"یەکە، و چین ٩ش وەک چینە "سیاسییەکان". دیزاینەکە دەوترێت هی ئیڤی نەمەسە. == سەرچاوەکان == {{Reflist}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینتەرنێت|ژن|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|کۆمپیوتەر|زانستی کۆمپیوتەر}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠]] nz0wz83bhdfvzho9879z7qeblzv04tw 0 236117 1624332 1487727 2026-08-13T10:35:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، کایەی ڤیدیۆیی-کۆلکە، تەکنۆلۆژیا-کۆلکە) 1624332 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئێم ئێس-دۆس''' (بە کورتکراوەی '''سیستەمی''' '''کارپێکردنی''' '''مایکرۆسۆفت''' '''دیسک''') ({{بە ئینگلیزی|MS-DOS}}) [[سیستمی بەکارخەری|سیستەمێکی]] کارپێکەریی بازرگانی [[مایکرۆسۆفت|مایکرۆسۆفتە]]. یەکەم وەشانی ئێم ئێس-دۆس لە ساڵی ١٩٨١ بڵاوکرایەوە و ھەشت وەشانی سەرەکی لەخۆگرتبوو. مایکرۆسۆفت لە ساڵی ٢٠٠٠ پەرەپێدانی MS-DOS ی وەستاند. وەشانی ھێڵی فەرمانی تاکە بەکارھێنەر و تاکە ئەرکی ئێم ئێس-دۆس لە [[١٩٨١|ساڵی ١٩٨١]] بۆ [[کۆمپیوتەری کەسی]] [[ئای بی ئێم]] بڵاوکرایەوە. وەشانی ئەسڵی دۆس لەلایەن کۆمپانیایەکی بچووکەوە لە شاری سیاتڵ لە [[واشینگتن (ویلایەت)|ویلایەتی واشنتۆن]] بۆ کاری تاقیگەیی دروست کراوە. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٧ی ئایاری ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|تەکنۆلۆژیا|مایکرۆسۆفت|کۆمپانیا|کۆمەڵگا|کایەی ڤیدیۆیی|جاڤا|کۆمپیوتەر|زانستی کۆمپیوتەر}} {{پۆلی کۆمنز|MS-DOS}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{کایەی ڤیدیۆیی-کۆلکە}} {{تەکنۆلۆژیا-کۆلکە}} [[پۆل:نەرمامێرەکانی ١٩٨١]] [[پۆل:سیستمە بەکارخەرییەکانی مایکرۆسۆفت]] nl36r1tuz4v30wpx5nwluisnnubqiut 0 236394 1624032 1548300 2026-08-12T19:37:54Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، زمان-کۆلکە، ئایین-کۆلکە) 1624032 wikitext text/x-wiki {{کردنەیەک لە|گرووپی ئێتنیکی}} {{داتابۆکس |وێنە =Collage of ethnic groups.jpg }} '''ئێتنیک''' یان '''ڕەچەڵەک''' یان '''ڕەگەز''' بریتییە لە کۆمەڵێک [[گەل|کەس]] کە لەسەر بنەمای تایبەتمەندییە ھاوبەشەکانی ھەستپێکراوی یەکتر [[کێیەتی|دەناسنەوە]] کە لە گرووپەکانی دیکە جیایان دەکەنەوە. ئەو تایبەتمەندییانە دەتوانن کۆمەڵە ھاوبەشەکانی نەریت، ڕەچەڵەک، [[زمان]]، [[مێژوو]]، [[کۆمەڵگە|کۆمەڵگا]]، [[نەتەوە]]، [[ئایین]]، یان مامەڵەی کۆمەڵایەتی لە ناوچەی نیشتەجێبوونیان لەخۆ بگرن.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chandra|یەکەم=Kanchan|ناونیشان=http://worldcat.org/oclc/829678440|سەردێڕ=Constructivist theories of ethnic politics|ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٨٩٣١٥-٧|پەڕەکان=٦٩–٧٠|oclc=٨٢٩٦٧٨٤٤٠|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220730072314/https://www.worldcat.org/title/constructivist-theories-of-ethnic-politics/oclc/829678440|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=People|یەکەم=James|سەردێڕ=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology|دوایین٢=Bailey|یەکەم٢=Garrick|بڵاوکەرەوە=Wadsworth Cengage learning|ساڵ=٢٠١٠|edition=9th|پەڕە=٣٨٩|وتەگێڕانەوە=In essence, an ethnic group is a named social category of people based on perceptions of shared social experience or one's ancestors' experiences. Members of the ethnic group see themselves as sharing cultural traditions and history that distinguish them from other groups. Ethnic group identity has a strong psychological or emotional component that divides the people of the world into opposing categories of 'us' and 'them'. In contrast to social stratification, which divides and unifies people along a series of horizontal axes based on socioeconomic factors, ethnic identities divide and unify people along a series of vertical axes. Thus, ethnic groups, at least theoretically, cut across socioeconomic class differences, drawing members from all strata of the population.}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|زمان|ئایین|ئابووری|جوگرافیا|وڵاتەکان|کۆمەڵگا}} {{پۆلی کۆمنز|Ethnicity}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{زمان-کۆلکە}} {{ئایین-کۆلکە}} [[پۆل:نەتەوە]] kyivu2rilrgudz6xsrl3ystp0xvhlce 2 236395 1623932 1559297 2026-08-12T15:13:22Z DiyarKamaran 50583 1623932 wikitext text/x-wiki ---------------------------------------------------------------------------------------------------------- == == {{ڕەنگی فۆنت|سپی|سەوز|السَّلامُ على مَن اتَّبَعَ الهُدى|bg=}} == == {{چینی ناوەند}}'''{{ڕۆژژمێری سەرەکی}}'''{{کۆتایی}}{{زانیاریدانی بەکارھێنەری ویکیپیدیا|سەرنووس=دیاری|وێنە=File:Flag of Kurdistan.svg|شوێنی لەدایکبوون=[[باشووری کوردستان]]|نەتەوە=[[کورد]]|وڵات=[[کوردستان]]|زمانەکان=[[زمانی کوردی|کوردی]]، [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]|ئایین=[[ئیسلام]]،[[سوننە]]}} 942ylynxdh1mztdi7fu0c3cg25j1qzb 1623934 1623932 2026-08-12T15:14:38Z DiyarKamaran 50583 1623934 wikitext text/x-wiki ---------------------------------------------------------------------------------------------------------- == == {{ڕەنگی فۆنت|سپی|سەوز|السَّلامُ على مَن اتَّبَعَ الهُدى|bg=}} == == {{چینی ناوەند}}'''{{ڕۆژژمێری سەرەکی}}'''{{کۆتایی}}{{زانیاریدانی بەکارھێنەری ویکیپیدیا|سەرنووس=دیاری|وێنە=File:Flag of Kurdistan.svg|شوێنی لەدایکبوون=[[باشووری کوردستان]]|نەتەوە=[[کورد]]|وڵات=[[کوردستان]]|زمانەکان=[[زمانی کوردی|کوردی]]، [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]|ئایین=[[ئیسلام]]،[[سوننە]]}} == نیشانێک بۆ دیاری کامەران! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" | rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" |[[پەڕگە:Decent_Article_Barnstar_4_Degree_Hires.png|100x100پیکسڵ]] | style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''نیشانی "نووسەری وتار"''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |ئەم نیشانەت پێشکەش بێت، وەک ڕێزێکە کە بەدیار ویکیپیدیا و خزمەتکردنی ئەم زانستنامەیە ماندوو بوویتە. سپاس بۆ کارەکانت، و ئاگاداری هەموو شتێکین. '''[[بەکارھێنەر:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ‏١٢:٤٨، ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) |} kayd5xzi8x1xti5kkczo7jjk51k4pab 1623935 1623934 2026-08-12T15:23:16Z DiyarKamaran 50583 1623935 wikitext text/x-wiki ---------------------------------------------------------------------------------------------------------- == == {{ڕەنگی فۆنت|سپی|سەوز|السَّلامُ على مَن اتَّبَعَ الهُدى|bg=}} == == == لەبارەی من == {{زانیاریدانی بەکارھێنەری ویکیپیدیا|سەرنووس=دیاری|وێنە=File:Flag of Kurdistan.svg|شوێنی لەدایکبوون=[[باشووری کوردستان]]|نەتەوە=[[کورد]]|وڵات=[[کوردستان]]|زمانەکان=[[زمانی کوردی|کوردی]]، [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]|ئایین=[[ئیسلام]]،[[سوننە]]}} {{چینی ناوەند}}'''{{ڕۆژژمێری سەرەکی}}'''{{کۆتایی}} == نیشانێک بۆ دیاری کامەران! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" | rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" |[[پەڕگە:Decent_Article_Barnstar_4_Degree_Hires.png|100x100پیکسڵ]] | style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''نیشانی "نووسەری وتار"''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |ئەم نیشانەت پێشکەش بێت، وەک ڕێزێکە کە بەدیار ویکیپیدیا و خزمەتکردنی ئەم زانستنامەیە ماندوو بوویتە. سپاس بۆ کارەکانت، و ئاگاداری هەموو شتێکین. '''[[بەکارھێنەر:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ‏١٢:٤٨، ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) |} m33j2mpliig0h695v2fqv0jjq6amkmi 1623936 1623935 2026-08-12T15:26:12Z DiyarKamaran 50583 1623936 wikitext text/x-wiki ---------------------------------------------------------------------------------------------------------- == == {{ڕەنگی فۆنت|سپی|سەوز|السَّلامُ على مَن اتَّبَعَ الهُدى|bg=}} == == == لەبارەی من == {{زانیاریدانی بەکارھێنەری ویکیپیدیا|سەرنووس=دیاری|وێنە=File:Flag of Kurdistan.svg|شوێنی لەدایکبوون=[[باشووری کوردستان]]|نەتەوە=[[کورد]]|وڵات=[[کوردستان]]|زمانەکان=[[زمانی کوردی|کوردی]]، [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]|ئایین=[[ئیسلام]]،[[سوننە]]}} {{چینی ناوەند}}'''{{ڕۆژژمێری سەرەکی}}'''{{کۆتایی}} '''[[xtools:pages/ckb.wikipedia.org/DiyarKamaran|هەموو بابەتەکانم]]''' لە ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی ببینە! == نیشانێک بۆ دیاری کامەران! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" | rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" |[[پەڕگە:Decent_Article_Barnstar_4_Degree_Hires.png|100x100پیکسڵ]] | style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''نیشانی "نووسەری وتار"''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |ئەم نیشانەت پێشکەش بێت، وەک ڕێزێکە کە بەدیار ویکیپیدیا و خزمەتکردنی ئەم زانستنامەیە ماندوو بوویتە. سپاس بۆ کارەکانت، و ئاگاداری هەموو شتێکین. '''[[بەکارھێنەر:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ‏١٢:٤٨، ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) |} di57ak1urqr1m4uswpgig7fnbnldspc 0 236562 1623952 1162370 2026-08-12T16:34:28Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (زمان-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1623952 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس |وێنە =English language - United States, Canada and the United Kingdom.svg }} '''ئینگلیزی ئەمریکای باکوور''' بەربڵاوترین جۆری [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزییە]] کە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[کەنەدا]] قسەی پێدەکرێت بەھۆی مێژوو و کولتووری پەیوەندیداریان، ھەروەھا لێکچوونی نێوان بێژەکردن (لەھجە)، وشەسازی و ڕێزمانی [[ئینگلیزیی ئەمریکی|ئینگلیزی ئەمریکی]] و ئینگلیزی کەنەدی، زۆرجار ئەم دوو جۆرە قسەکردنە بەیەکەوە کۆدەکرێنەوە.<ref>Trudgill, Peter & Jean Hannah. (2002).</ref> کەنەدییەکان بەگشتی بەرگەی ھەردوو ڕێنووسی بەریتانی و ئەمریکی دەگرن.<ref>Patti Tasko. (2004).</ref> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|زمان|وڵاتەکان|کۆمەڵگا|ئەمریکای باکوور|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا }} {{پۆلی کۆمنز|North American English}} {{زمان-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:زاراوەکانی ئینگلیزی]] a37fhcrs3ip86tg82kmjabeqpx4kr4h 0 236776 1624007 1581868 2026-08-12T19:33:44Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، فیلم-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە) 1624007 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس |وێنە = Evan Goldberg by Gage Skidmore.jpg }} '''ئیڤان گۆڵدبێرگ''' ({{بە ئینگلیزی|Evan Goldberg}}) تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە وە تاقیکردنەوە لە ١٥ی ئەیلوولی ١٩٨٢ لە دایکبووە، سینەماکار و ئەکتەری کۆمیدیاوانێکی کەنەدییە. لەگەڵ هاوڕێی منداڵیدا [[سێت ڕۆگن]] هاوکاری کردووە لە فیلمەکانی ''گەورەخراپ'' و ''پینئەپڵ ئێکسپرێس'' و ''ئەمە کۆتایییە'', ''چاوپێکەوتنەکە'' و ''[[کوڕە باشەکان (فیلم)|کوڕە باشەکان]]'' . == ژیانی تایبەت == ئیڤان گۆڵدبێرگ لە ١٥ی ئەیلوولی ١٩٨٢ لە [[ڤانکۆڤەر|شاری ڤانکۆڤەر]] لە [[بریتش کۆلۆمبیا|ویلایەتی کۆڵۆمبیاى بەریتانی]] لە خێزانێکى [[جوو|جولەکە]] لەدایکبووە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pfefferman|یەکەم=Naomi|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣|سەردێڕ=Evan Goldberg and Seth Rogen: Friends for the end of the world|ناونیشان=http://jewishjournal.com/mobile_20111212/118128/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠١٨|وێبگە=Jewish Journal}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Seth Rogen, Evan Goldberg: Friends Till 'The End'|ناونیشان=http://ijpr.org/post/seth-rogen-evan-goldberg-friends-till-end|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠١٨|وێبگە=[[Jefferson Public Radio]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190328215016/https://www.ijpr.org/post/seth-rogen-evan-goldberg-friends-till-end|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە مارپۆل گەورە بووە . <ref>Rachel Fox, [http://heebmagazine.com/evan-goldberg-talks-goon/34629 ''Goon'' Writer Evan Goldberg talks Vancouver, Hockey and his Bar Mitzvah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031002607/http://heebmagazine.com/evan-goldberg-talks-goon/34629 |date=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ }}, ''[[Heeb]]'', March 30, 2012.</ref> لە قوتابخانەی ناوەندی پوینت گرای (کە لەوێ سێت ڕۆگنی ناسی و هاوڕێیەتی کردووە) و [[زانکۆی مەکگیل]] خوێندوویەتی، و هاوسەرگیری لەگەڵ لیزا (یاداڤایا) گۆڵدبێرگ کردووە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Lisa Yadavaia Goldberg|ناونیشان=http://newhouse.syr.edu/featured-alumni/lisa-yadavaia-goldberg|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180626220527/http://newhouse.syr.edu/featured-alumni/lisa-yadavaia-goldberg|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٨|وێبگە=Newhouse School - Syracuse University}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|کۆمەڵگا|فیلم|ھۆڵیوود|کەنەدا|تەلەڤیزیۆن}} {{پۆلی کۆمنز|Evan Goldberg}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی مکگێل]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کۆمیدی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی گیڵد ئۆف ئەمریکا]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم]] g90ckeajbxqi25cycwcscna80rjkydq 0 237253 1624329 1607301 2026-08-13T10:34:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، فیلم-کۆلکە) 1624329 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئێلیۆت نایت''' ئەکتەرێکی ئینگلیزییە. یەکەم جار وەک کارەکتەری سەرەکی لە زنجیرەی ئەکشن-سەرکێشی Sky1 ''Sinbad'' (2012) بەشداری کرد. لە بەردەوامبوون لە کارکردن لە تەلەڤیزیۆن، نایت وەک زنجیرەیەکی ئاسایی لە درامای تاوانکاری بی بی سی یەک ''By Any Means'' (2013)، نھێنی [[سی بی ئێس]] ''American Gothic'', و The CW کۆمیدی-دراما ''Life Sentence'' (2018) دەرکەوت. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|تەلەڤیزیۆن|کۆمەڵگا|مێژوو|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|شانشینی یەکگرتوو|ئەکتەران|ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Elliot Knight}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئینگلیز]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ئەکتەرە نائاسایییەکان]] oiwgp669pkzblanzmgr01h2f6zpzdvs 0 237396 1624178 1547579 2026-08-13T04:32:53Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کتێب-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە، ئایین-کۆلکە) 1624178 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''ئێریس''' ({{بە ئینگلیزی|Eris}}) خوداوەندی یۆنانییە بۆ ناکۆکی و ناتەبایی. هاوتا ڕۆمانییەکەی دیسکۆردیایە کە بە هەمان مانایە. پێچەوانەی یۆنانی ئێریس هارمۆنیایە کە هاوتا ڕۆمانییەکەی کۆنکۆردیایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ruoff|یەکەم=Henry Woldmar|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KaARAAAAIAAJ&pg=PA329|سەردێڕ=The Standard Dictionary of Facts: History, Language, Literature, Biography, Geography, Travel, Art, Government, Politics, Industry, Invention, Commerce, Science, Education, Natural History, Statistics and Miscellany|ڕێکەوت=١٩١٩|بڵاوکەرەوە=Frontier Press Bookstore|زمان=en}}</ref> هۆمیرۆس هاوتایکردووە لەگەڵ خوداوەندی جەنگ ئینیۆ کە هاوتا ڕۆمانییەکەی بێلۆنایە. ھەسارەی شەموولە ئیریس بە ناوی خوداوەندەوە ناونراوە. ئەو لە یۆنانییە کۆنەکاندا هیچ پەرستگایەکی نەبووە و لە بنەڕەتدا وەک کەسایەتییەک کاردەکات، وەک ئەوەی لە هۆمیرۆس و زۆرێک لە بەرهەمەکانی دواتردا دەردەکەوێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|یۆنان|مێژوو|کۆمەڵگا|کتێب|چاند|ئایین|ژن}} {{پۆلی کۆمنز|Eris (mythology)}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کتێب-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{ئایین-کۆلکە}} 9uxkvpm4334o2fwj0dylpg4a9ez2z40 0 238285 1624222 1398136 2026-08-13T07:32:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (پزیشکی-کۆلکە، توێکاری-کۆلکە) 1624222 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Human skeleton diagram.png|وێنۆک|125px|ھێڵکاریی ئێسکبەندی مرۆڤ]] '''ئێسکناسی''' لێکۆڵینەوەی زانستیی [[ئێسک|ئێسکەکانە]]، ژێربوارێکی [[توێکاری]]، [[مرۆڤناسی]]، و [[شوێنەوارناسی|شوێنەوارناسییە]]. ئێسکناسی بەوردی لێکۆڵینەوە لە پێکھاتەی ئێسکەکان، توخمە ئێسکبەندییەکان، [[ددان|ددانەکان]]، مۆرفۆلۆجیی وردەئێسکەکان، [[فیزیۆلۆژی|کار]]، [[پاتۆلۆجی]]، پرۆسەی [[درووستبوونی ئێسک|ئێسکاندن]]، و بەرگری و ڕەقیی ئێسکەکان ([[ژینفیزیک]]) دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Blau |یەکەم١=Soren |سەردێڕ=Encyclopedia of Global Archaeology |بڵاوکەرەوە=Springer |ژپنک=٩٧٨-١-٤٤١٩-٠٤٦٥-٢|پەڕەکان=٥٦٤١|doi=10.1007/978-1-4419-0465-2_127 |زمان=en |chapter=Osteology: Definition|ساڵ=٢٠١٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Green|یەکەم=Elisabet|سەردێڕ=Osteology - Department of Archaeology and Ancient History - Uppsala University, Sweden|ناونیشان=https://www.arkeologi.uu.se/education/osteology/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.arkeologi.uu.se|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230623120459/https://www.arkeologi.uu.se/education/osteology/#:~:text=Osteology%20means%20the%20study%20of,contains%20burials%20or%20settlement%20structures.|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{reflist}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Osteology|ئێسکناسی}} * [http://www.museumofosteology.org/ مۆزەخانەی ئێسکناسی] {{in lang|en}} {{لقەکانی ژینناسی}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|توێکاری|لەشی مرۆڤ}} {{پزیشکی-کۆلکە}} {{توێکاری-کۆلکە}} [[پۆل:ئێسکناسی]] [[پۆل:مرۆڤناسیی ژینناسانە]] o372n8sy7ec6xxst898pk0e2pr44w9l 0 238406 1623959 1487053 2026-08-12T16:35:38Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە) 1623959 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} " '''ئینگڵیش، فیتز یان پێرسی''' " پێنجەمین ئەڵقەی [[ڕاکردن لە بەندیخانە (وەرزی یەکەم)|وەرزی یەکەمی]] [[زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی|زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکەی]] ''[[ڕاکردن لە بەندیخانە (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)| ڕاکردن لە بەندیخانە]]'' ە. ئەڵقەکە لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٥ لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] پەخشکرا. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{ڕاکردن لە بەندیخانە}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|ھۆڵیوود|کۆمەڵگا|مێژوو|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن}} {{فیلم-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:ئەڵقەکانی ڕاکردن لە بەندیخانە]] mcrnqulkbg69uqk0siirualg01zmhcf 0 238543 1624095 1487269 2026-08-12T22:34:05Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، کتێب-کۆلکە، تەکنۆلۆژیا-کۆلکە) 1624095 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئێدوارد سمیت''' کئەفسەرێکی دەریایی بازرگانی بەریتانی بوو. وەک وەستای چەندین کەشتی ھێڵی ئەستێرەی سپی کاری کردووە. ئەو کاپتنی کەشتیی [[تایتانیک]] بوو، کاتێک کەشتییەکە لە یەکەم گەشتی دا نوقم بوو، لەناوچوو == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئاو|تەکنۆلۆژیا|کۆمەڵگا|زانست|فیزیک|مێژوو|ژیاننامە|شانشینی یەکگرتوو|کتێب}} {{پۆلی کۆمنز|Edward Smith}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{کتێب-کۆلکە}} {{تەکنۆلۆژیا-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٥٠]] [[پۆل:مردووانی ١٩١٢]] t08fc6eic5ehtgls0qls99kz991prkd 0 238593 1624205 1487583 2026-08-13T04:37:23Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (تەکنۆلۆژیا-کۆلکە، فیزیک-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە) 1624205 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''ئێس ئێس کالیفۆرنیا''' کەشتییەکە درێژییەکەی {{Convert|447|ft|m}} ە. ئەم کەشتییە لە [[١٩٠١|ساڵی ١٩٠١]] دروست کراوە. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئاو|تەکنۆلۆژیا|کۆمەڵگا|زانست|فیزیک|مێژوو|کالیفۆڕنیا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{پۆلی کۆمنز|Californian (ship, 1902)}} {{تەکنۆلۆژیا-کۆلکە}} {{فیزیک-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:ئاڕ ئێم ئێس تایتانیک]] qv5jfe4jm1nu2qqz3ldfs6ob8av0lm7 0 238651 1624169 1487430 2026-08-13T01:37:44Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە) 1624169 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''ئێرنیت ئەبوبا''' ({{بە ئینگلیزی| Earnst Abuba}})یەکێکە لە ئەکتەرە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکییەکانی]] سەدەی ٢١ەم، بەشداری لەچەندین [[سینەمای ویلایەتە یەکگرتووەکان (ھۆڵیوود)|فیلمی ئەمریکی]] کردووە. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی تەممووزی ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە|کۆمەڵگا|مێژوو|ئەکتەران}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٧]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٢]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] aca12586dm7pghern1ik83e0g4psgna 0 238670 1624254 1487646 2026-08-13T07:38:11Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە) 1624254 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئێلار کۆلترێن''' ({{بە ئینگلیزی| Ellar Coltrane}})یەکێکە لە ئەکتەرە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکییەکانی]] سەدەی ٢١ەم، بەشداری لەچەندین [[سینەمای ویلایەتە یەکگرتووەکان (ھۆڵیوود)|فیلمی ئەمریکی]] کردووە. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی تەممووزی ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە|کۆمەڵگا|مێژوو|ئەکتەران}} {{پۆلی کۆمنز|Ellar Coltrane}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤]] [[پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرانی فیلمە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] n32qw0txaad9jk8oe1ve16boljj9ni6 0 238679 1624103 1619348 2026-08-12T22:35:25Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، فیلم-کۆلکە) 1624103 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''ئێدوارد ویلکس دان''' ({{بە ئینگلیزی| Edward Wilkes Dunn}})یەکێکە لە ئەکتەرە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکییەکانی]] سەدەی ٢١ەم، بەشداری لەچەندین [[سینەمای ویلایەتە یەکگرتووەکان (ھۆڵیوود)|فیلمی ئەمریکی]] کردووە. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی تەممووزی ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە|کۆمەڵگا|مێژوو|ئەکتەران|فیلم|تەلەڤیزیۆن}} {{پۆلی کۆمنز|Teddy Dunn}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠]] [[پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی قوتابخانەی نۆرسوێسترن بەشی گەیاندن]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] sygzncepj3pn0wdg3lo9rfmmkk05gpq 0 238730 1624353 1487761 2026-08-13T10:38:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە) 1624353 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''ئێمی لۆ''' ({{بە ئینگلیزی| Emi Lo}})یەکێکە لە ئەکتەرە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکییەکانی]] سەدەی ٢١ەم، بەشداری لەچەندین [[سینەمای ویلایەتە یەکگرتووەکان (ھۆڵیوود)|فیلمی ئەمریکی]] کردووە. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١ی تەممووزی ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە|کۆمەڵگا|مێژوو|ئەکتەران}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمریکییەکان لە کایە ڤیدیۆییەکان]] [[پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:زیندووان]] e5xpx5la3udf7c9iefr2rwhxkub05ig 0 238736 1624207 1487588 2026-08-13T04:37:43Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ئامار-کۆلکە، کۆمپیوتەر-کۆلکە، ماتماتیک-کۆلکە) 1624207 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox software | name = SPSS | logo = | logo caption = | caption = | developer = [[Norman H. Nie]], Dale H. Bent, C. Hadlai Hull | released = {{Start date and age|1968}} | latest release version = 29 | latest release date = {{Start date and age|2022|09|13}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://community.ibm.com/datascience/blogs/brent-gardiner/2021/05/24/whats-new-in-spss-statistics-28|سەردێڕ=What's New in SPSS Statistics 28|وێبگە=community.ibm.com}}</ref> | operating system = [[Windows]] ([[x86-64]]), [[macOS]] (x86-64), [[Linux]] (x86-64, [[ppc64le]], [[Linux on IBM Z|IBM Z]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ibm.com/software/reports/compatibility/clarity/index.html|سەردێڕ=IBM SPSS Statistics 25.0.0.2 - Detailed System Requirements|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠١٠|وێبگە=www.ibm.com}}</ref> | platform = [[جاڤا (زمانی بەرنامەسازی)|جاڤا]] | size = ~1.2 [[Gigabyte|GB]] | genre = [[Statistical analysis]]<br>[[Numerical analysis]] | license = [[Trialware]] or [[SaaS]] | website = {{URL|https://www.ibm.com/products/spss-statistics}} }}'''ئێس پی ئێس ئێس ستاتیستیکس''' کۆمەڵە نەرمەکاڵایەکی ئامارییە کە لەلایەن [[ئای بی ئێم|IBM]] پەرەی پێدراوە بۆ بەڕێوەبردنی داتا ، شیکاری پێشکەوتوو، شیکاری فرەگۆڕاو، زیرەکی بازرگانی و لێکۆڵینەوەی تاوانکاری. ماوەیەکی زۆرە لەلایەن SPSS Inc. بەرهەم هێنراوە، لەلایەن [[ئای بی ئێم|IBM]] لە ساڵی ٢٠٠٩ کڕدرا. وەشانی ئەو نەرمەکاڵایە کە لە ساڵی ٢٠١٥ەوە بڵاوکراوەتەوە ناوی مارکەی '''IBM SPSS Statistics''' یان لەسەرە. ناوی نەرمەکاڵاکە لە سەرەتادا واتە '''پاکێجی ئاماری بۆ زانستە کۆمەڵایەتییەکان''' ( '''SPSS''' )،<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Quintero|یەکەم=Dino|سەردێڕ=Workload Optimized Systems: Tuning POWER7 for Analytics|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ناونیشان=http://www.redbooks.ibm.com/abstracts/sg248057.html?Open&ref=wikipedia|periodical=Abstract|displayauthors=etal}}</ref> کە ڕەنگدانەوەی بازاڕی ئەو سەردەمە بوو، پاشان دواتر گۆڕدرا بۆ '''چارەسەری بەرهەم و خزمەتگوزاری ئاماری'''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Statistical Product and Service Solutions (SPSS) Statistics|ناونیشان=https://www.oit.va.gov/Services/TRM/ToolPage.aspx?tid=5730|وێبگە=www.oit.va.gov}}</ref><ref>Hejase, A.J., & Hejase, H.J. (2013). </ref> == تێڕوانینێکی گشتی == ئێس پی ئێس ئێس بەرنامەیەکی بەکارهێنراوی بەرفراوانە بۆ [[ئامار|شیکاری ئاماری]] لە [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان|زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gunarto|یەکەم=Hary|سەردێڕ=Parametric & Nonparametric Data Analysis for Social Research: IBM SPSS|بڵاوکەرەوە=LAP Academic Publishing|ساڵ=٢٠١٩|ژپنک=٩٧٨-٦٢٠٠١١٨٧٢١|بەستەری نووسەر=Hary Gunarto}}</ref> هەروەها لەلایەن توێژەرانی بازاڕ، توێژەرانی تەندروستی، کۆمپانیاکانی ڕاپرسی، حکوومەت، توێژەرانی پەروەردە، ڕێکخراوەکانی بازاڕکردن، داتا کۆکەرەوەکان، <ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=KDnuggets Annual Software Poll: Analytics/Data mining software used?|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠١٣|ناونیشان=http://www.kdnuggets.com/polls/2013/analytics-big-data-mining-data-science-software.html|periodical=KDnuggets}}</ref> و کەسانی دیکەش بەکاردەهێنرێت. دەستنووسی ڕەسەنی SPSS (Nie, Bent & Hull, 1970) <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nie|یەکەم=Norman H|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=gKFXAAAAMAAJ|سەردێڕ=SPSS: Statistical package for the social sciences|دوایین٢=Bent|یەکەم٢=Dale H|دوایین٣=Hadlai Hull|یەکەم٣=C|ساڵ=١٩٧٠|ژپنک=٩٧٨٠٠٧٠٤٦٥٣٠٥}}</ref> وەک یەکێک لە "کاریگەرترین کتێبەکانی کۆمەڵناسی" وەسف کراوە بەهۆی ئەوەی ڕێگە بە توێژەرانی ئاسایی دەدات شیکاری ئاماری خۆیان بکەن. <ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=''Wellman''|ڕێکەوت=١٩٩٨|پەڕەکان=٧١–٧٨}}</ref> جگە لە شیکاری ئاماری، بەڕێوەبردنی داتا (هەڵبژاردنی کەیس، دووبارە داڕشتنی فایل و دروستکردنی داتا وەرگیراوەکان) و بەڵگەنامەکردنی داتا (فەرهەنگی مێتاداتا لە [[دراوە|فایلە داتاکاندا]] هەڵدەگیرێت) تایبەتمەندیەکانی نەرمەکاڵای بنەڕەتین. [[پەڕگە:SPSS_logo.svg|وێنۆک| لۆگۆی SPSS کە پێش گۆڕینی ناوی لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٠ بەکارهاتووە.]] == وەشانی و مێژووی خاوەندارێتی == * SPSS 1 - ١٩٦٨ * SPSS 2 - ١٩٨٨ * SPSS 5 - ١٩٩٣ * SPSS 6.1 - ١٩٩٥ * SPSS 7.5 - ١٩٩٧ * SPSS 8 - ١٩٩٨ * SPSS 9 - ١٩٩٩ * SPSS 10 - ١٩٩٩ * SPSS 11 - ٢٠٠٢ * SPSS 12 - ٢٠٠٤ * SPSS 13 - ٢٠٠٥ * SPSS 14 - ٢٠٠٦ * SPSS 15 - ٢٠٠٦ * SPSS 16 - ٢٠٠٧ * SPSS 17 - ٢٠٠٨ * PASW 17 - ٢٠٠٩ * PASW 18 - ٢٠٠٩ * SPSS 19 - ٢٠١٠ * SPSS 20 - ٢٠١١ * SPSS 21 - ٢٠١٢ * SPSS 22 - ٢٠١٣ * SPSS 23 - ٢٠١٥ * SPSS 24 - ٢٠١٦، ئازار <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=SPSS Statistics - IBM Data Science Community|ناونیشان=https://community.ibm.com/community/user/datascience/blogs/douglas-stauber/2016/03/15/whats-new-in-ibm-spss-statistics-24|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١|وێبگە=community.ibm.com}}</ref> * SPSS 25 - ٢٠١٧، تەمموز <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=SPSS Statistics - IBM Data Science Community|ناونیشان=https://community.ibm.com/community/user/datascience/blogs/douglas-stauber/2017/07/18/whats-new-in-spss-statistics-25-amp-subscription|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١|وێبگە=community.ibm.com}}</ref> * SPSS 26 - ٢٠١٨ * SPSS 27 - ٢٠١٩، حوزەیرانی <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=SPSS Statistics 27 - What's New {{!}} New Features, Functionality and Packaging overview|ناونیشان=https://community.ibm.com/datascience/blogs/mathew-mathew1/2020/06/16/whats-new-in-spss-statistics-27,%20https://community.ibm.com/datascience/blogs/mathew-mathew1/2020/06/16/whats-new-in-spss-statistics-27|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١|وێبگە=community.ibm.com|زمان=en}}</ref> (و 27.0.1 لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=SPSS Statistics - IBM Data Science Community|ناونیشان=https://community.ibm.com/datascience/blogs/todd-peterson1/2020/11/20/spss-statistics-on-macos-big-sur-110,%20https://community.ibm.com/datascience/blogs/todd-peterson1/2020/11/20/spss-statistics-on-macos-big-sur-110|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١|وێبگە=community.ibm.com|زمان=en}}</ref> ) * SPSS 28 - ٢٠٢١، ئایار <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=SPSS Statistics - IBM Data Science Community|ناونیشان=https://community.ibm.com/datascience/blogs/brent-gardiner/2021/05/24/whats-new-in-spss-statistics-28,%20https://community.ibm.com/datascience/blogs/brent-gardiner/2021/05/24/whats-new-in-spss-statistics-28|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١|وێبگە=community.ibm.com|زمان=en}}</ref> * SPSS 29 - ٢٠٢٢، ئەیلول <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|سەردێڕ=IBM SPSS Statistics_29.0.x|ناونیشان=https://www.ibm.com/support/pages/ibm-spss-statistics290x|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.ibm.com|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|SPSS}} {{تووڵی دەروازە|ئامار|کۆمپیوتەر|ماتماتیک|زانستی کۆمپیوتەر}} {{ئامار-کۆلکە}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} {{ماتماتیک-کۆلکە}} [[پۆل:نەرمامێرە ژمارەییەکان]] [[پۆل:جاڤا (زمانی بەرنامەسازی)]] 637s3ep8rpchlmtytzj4d0gvb8hl2bh 0 238897 1624193 1398127 2026-08-13T04:35:23Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فەلسەفە-کۆلکە، ئایین-کۆلکە، دەروونناسی-کۆلکە) 1624193 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Théodore_Géricault_hiena_de_Salpêtrière.jpg|وێنۆک|330x330پیکسڵ|وێنەکێشانی ژنێک کە بەدەستی ئیرەیییەوە دەناڵێنێت؛ لەلایەن نیگارکێش تیۆدۆر جێریکۆ (١٧٩١-١٨٢٤)]] '''ئیرەیی''' بریتییە لە ھەستێکی سۆزداری کە ئاواتی نەمانی دەسەڵاتێک، دەستکەوتێک، خاوەندارێتییەک، یان قازانجێک لە کەسێکی تر و بەدەستھێنانی، یان کەسە ئیرەییبەرەکە بە ئارەزووی نەمانی ئەوانە لە کەسانی دیکە تێر دەبێت.<ref name="Parrot,Smith,1993">Parrott, W. G., & Smith, R. H. (1993). "Distinguishing the experiences of envy and jealousy." ''[[Journal of Personality and Social Psychology]]'', 64, 906–920.</ref> فەیلەسوفی بەناوبانگ [[بێرتراند ڕەسڵ|بێرتراند ڕوسیل]] باسی لەوە کرد کە ئیرەیی یەکێکە لە بەھێزترین ھۆکارەکانی دڵتەنگی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/conquestofhappin0000russ|سەردێڕ=The Conquest of Happiness|بڵاوکەرەوە=[[Horace Liveright|H. Liverwright]]|ساڵ=١٩٣٠|شوێن=[[نیویورك (ولایە)|ولایە نیویورك]]|پەڕە=<!-- insert page number -->}}</ref> و دڵتەنگی تەنیا لە کەسی ئیرەییبەردا سنووردار نییە بەھۆی ئیرەییبردنەکەیەوە. تەنانەت ڕەنگە بگاتە ئەو ئارەزووەی کە حەز بکات بەدبەختی بەسەر کەسانی دیکەدا بێت. ھەرچەندە زۆرجار ئیرەیی بە تایبەتمەندییەکی نەرێنی دادەنرێت. بەڵام ڕووسیل پێی وایە ئیرەیی ھێزێکی ھاندەرە بەرەو جێبەجێکردنی چەمکی [[دیموکراسی]] لە پێناو گەیشتن بە نەزمێکی کۆمەڵایەتی دادپەروەرتر و یەکسانتر.<ref>Russell(1930), pp. 90–91</ref> لەم دواییانەدا دەروونناسان پێشنیاریان کردووە کە ئیرەیی بە گشتی دابەش دەکرێت بەسەر ئیرەیی زیانبەخش و ئەرێنی.<ref>[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19485619/ van de Ven N., Zeelenberg, M., Pieters R.], "Leveling up and down: the experiences of benign and malicious envy," Department of Social Psychology, Tilburg Inst. for Behav. Econ. Res. (Tilburg Univ. 2009). {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نسخة مؤرشفة|ناونیشان=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19485619/|ڕێکەوتی سەردان=27 فبراير 2018}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فەلسەفە|ئایین|دەروونناسی}} {{پۆلی کۆمنز|Envy}} {{فەلسەفە-کۆلکە}} {{ئایین-کۆلکە}} {{دەروونناسی-کۆلکە}} [[پۆل:سۆزەکان]] 8drc3hovyu7azmoy8rs0a2ai7qobu00 0 238976 1624109 1382009 2026-08-12T22:36:25Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە، فەڕەنسا-کۆلکە) 1624109 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئێدوارد یەکەم''' نازناوی '''ئێدواردی درێژ''' یان لاق درێژ، پاشای [[شانشینی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]] (١٦ی تشرینی دووەمی ١٢٧٢ - ٧ی تەمموزی ١٣٠٧) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Edward I|ناونیشان=https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofEngland/Edward-I/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=Historic UK|زمان=en-GB}}</ref>و لۆرد ئێرلەندا ، کوڕ و جێنشینی هێنری سێیەم . بەناوبانگە بە داگیرکردنی [[وێڵز]] و هێشتنەوەی سکۆتلەندا وەک بەشێک لە ئینگلتەرا. هەروەها ئەو لەبەر ڕێز گرتن لە ئازادییەکانی پەرلەمان [[جوو|جوولەکەکانی]] لە ئینگلتەرا دەرکرد، و بەم هۆکارە نازناوی جاستینیانی ئیگەلتەرای پێبەخشرا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Edward I {{!}} Biography, Reign, Reforms, Wars, & Facts {{!}} Britannica|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Edward-I-king-of-England|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == * {{سەرچاوەکان}} {{پاشاکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، بەریتانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Edward I of England}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|فەڕەنسا|لەندەن}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{فەڕەنسا-کۆلکە}} [[پۆل:پاشا ئینگلیزەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٢٣٩]] [[پۆل:مردووانی ١٣٠٧]] [[پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی]] tmefs83djf7owlhk79s01yxxt46yk2k 0 239053 1624231 1487614 2026-08-13T07:34:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (پزیشکی-کۆلکە) 1624231 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Left Metatarsal bones - animation02.gif|وێنۆک]] '''ئێسکەکانی بنی پێ''' یان '''مێتاتارس''' کۆمەڵە ئێسکگەلێکن کە [[ئێسکەکانی مەچەکی پێ]] پەیوەندی دەدەن بە قامکەکانی پێ و لە ھەر قاچێکدا پێنجیان ھەیە. ئێسکی بنی پێ لە پێش پەنجەکانی قاچدایە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی {{پۆلی کۆمنز|Metatarsus}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} {{پزیشکی-کۆلکە}} [[پۆل:ئێسکەکانی بنی پێ]] [[پۆل:ئێسکەکانی ئەندامی خوارەوە]] [[پۆل:ئێسکەکانی پێ]] 8nrm50xbjzvuyiwpfmke4hu0out74b7 0 239054 1624233 1619429 2026-08-13T07:34:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (پزیشکی-کۆلکە، ژینناسی-کۆلکە) 1624233 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{بنبەست|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:Tarsus.png|چوارچێوە| A = پاژنە]] '''ئێسکەکانی مەچەکی پێ''' بریتین لە حەوت ئێسک، کە پێیان دەوترێت کالکانۆس, تالوس, ناڤیکولار, کوبۆید, و مێخی, ناوەوەیی و ناوەڕاست و دەرەکی. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی {{پۆلی کۆمنز|Tarsus}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ژینناسی}} {{پزیشکی-کۆلکە}} {{ژینناسی-کۆلکە}} [[پۆل:پێ]] [[پۆل:ئێسکە کورتەکان]] [[پۆل:ئێسکەکانی پێ]] eiidzcku2w4dv7qju569gex2g58ws1b 0 239055 1624229 1487612 2026-08-13T07:34:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (پزیشکی-کۆلکە) 1624229 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Ulna - anterior view.png|وێنۆک]] '''ئێسکە ناسکەی باسک''' یان '''ئوولنا''' یەکێکە لەو دوو ئێسکە درێژەی کە دەکەوێتە پێشەوەی قۆڵەوە و [[ئێسکەکانی مەچەک|مەچەک]] بە [[ئانیشک|ئەژنۆوە]] دەبەستێتەوە و لە جەستە نزیکترە. ئەم ئێسکە لە سەرەوە لەگەڵ ئێسکی [[ئێسکی باسک|باسک]] و لەگەڵ [[ئێسکە ئەستوورەی باسک]] و لە خوارەوە لەگەڵ [[ئێسکەکانی مەچەک|ئێسکی مەچەکدا]] یەکدەگرێتەوە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی {{پۆلی کۆمنز|Ulna}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} {{پزیشکی-کۆلکە}} [[پۆل:ئێسکە درێژەکان]] ss1q009junfjddvdn8kcvanfzzx3242 0 239056 1624235 1619430 2026-08-13T07:35:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (پزیشکی-کۆلکە) 1624235 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ئێسکەکانی گوێ''' ( {{بە ئینگلیزی|Ossicles}} ) یان ئێسکەکانی بیستن ناوی سێ ئێسکی بچووکە لە گوێی ناوەڕاست کە ڕۆڵیان گواستنەوەی لەرزینەکانی تەپڵی گوێیە بۆ دەوروبەری گوێی ناوەوە . هەردوو گوێچکەکە سێ ئێسکیان هەیە کە پێیان دەوترێت چەکوشی و سەنگە و ناڵی . ئەم ئێسکانە بەهۆی لێکچوونیان لەگەڵ [[چەکوش]] و سەنگە و ناڵ بەم ناوە ناونراوە . == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی {{پۆلی کۆمنز|Ossicles}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} {{پزیشکی-کۆلکە}} [[پۆل:ئێسکەکانی سەر و مل]] [[پۆل:گوێ]] 4rbfsjp2y8hpjaxrvag34no8hup9tty 0 239057 1624234 1487617 2026-08-13T07:34:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (پزیشکی-کۆلکە) 1624234 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Hand-bones.jpg|وێنۆک]] '''ئێسکەکانی پەنجە''' ( {{بە ئینگلیزی|Phalanx bone}}) بریتین لە ئێسکە بچووکەکانی پەنجە و پەنجەکانی قاچ. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی {{پۆلی کۆمنز|Phalanges}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} {{پزیشکی-کۆلکە}} [[پۆل:توێکاریی بڕبڕەداران]] [[پۆل:ئێسکە درێژەکان]] e8voojvtof6olu32kfs9lnwfnb97z5p 0 239400 1624211 1092093 2026-08-13T04:38:23Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کتێب-کۆلکە) 1624211 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کتێب |ناو = ئێستا کچێک نیشتمانمە |وێنە = |ناوی بنەڕەتی = ئێستا کچێک نیشتمانمە: دەقی واڵا |دانەر = [[شێرکۆ بێکەس]] |لێکۆڵەر = |زمان = [[کوردیی ناوەندی|کوردیی سۆرانی]] |وڵات = [[باشووری کوردستان]] |زنجیرە = |بابەت = |جۆری ئەدەبی = [[شیعر]] |بڵاوکەرەوە = [[دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم]] |دەرچوون = [[سلێمانی]] |مێژووی دەرچوون = ٢٠١١ |وەرگێڕ = |بڵاوکەرەوەی چاپی وەرگێڕاو = |مێژووی دەرچوونی وەرگێڕان = |وێنەگر = |دیزاینەری بەرگ = |جۆری چاپ = |ژمارەی پەڕە = ٣٣٣ |پێوانە = |کێش = |پێشتر = |دواتر = }} '''''ئێستا کچێک نیشتمانمە: دەقی واڵا''''' کتێبێکی [[شیعر]]ی [[شێرکۆ بێکەس]]ە کە لە ساڵی ٢٠١١ چاپ و بڵاو کراوەتەوە<ref name="بوار نورەدین ۱">''شێرکۆ بێکەس: بیبلیۆگرافیا و پێڕستی لە کتێبی کوردیدا''، پ ١٠٣.</ref> و ھەر لەو ساڵیش گەیشتووەتە بە چاپی دووەم.<ref name="بوار نورەدین ٢">''شێرکۆ بێکەس: بیبلیۆگرافیا و پێڕستی لە کتێبی کوردیدا''، پ ١٠٤.</ref> لە پاشکۆی ئەم کتێبە وتارەکانێک لە [[بەختیار عەلی]]، [[شێرزاد حەسەن]]، [[کەریم دەشتی]]، [[ھیوا قادر]]، [[مەنسوور تەیفووری]] و شێرکۆ بێکەس خۆی سەبارەت بەم کارە چاپ کراوە.<ref name="بوار نورەدین ۱">''شێرکۆ بێکەس: بیبلیۆگرافیا و پێڕستی لە کتێبی کوردیدا''، پ ١٠٣.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == کتێبناسی == * [https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/77973.PDF?ver=130606884380000000 ''شێرکۆ بێکەس: بیبلیۆگرافیا و پێڕستی لە کتێبی کوردیدا''، ئامادەکردن: بوار نورەدین، سلێمانی: دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چاپی یەکەم: ٢٠١٣.] {{شێرکۆ بێکەس}} {{تووڵی دەروازە|کتێب|شیعر|وێژەی کوردی}} {{کتێب-کۆلکە}} [[پۆل:کتێبەکانی شێرکۆ بێکەس]] dp3pptdoqh012pnp7tpqdpj9oql7efd 0 239709 1624247 1487633 2026-08-13T07:37:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە، کایەی ڤیدیۆیی-کۆلکە) 1624247 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕێژەی فەرەیم''' یان بە کورتکراوەی '''ئێف پی ئێس''' ({{بە ئینگلیزی|frames per second، یان هەر بەکورتی FPS}}) بریتییە لەو فرێکوێنسییە (ڕێژەی) کە وێنەی یەک لە دوای یەک (چوارچێوە) کە تێیدا دەگیرێن یان پیشان دەدرێن. ئەم زاراوەیە بۆ فیلم و گرافیکی کۆمپیوتەر و سیستەمی گرتنی جووڵە دەگرێتەوە. ھەروەھا دەتوانرێت ڕێژەی فرەیم (چوارچێوە) وەک فرێکوێنسی چوارچێوە بەکاربھێنرێت و بە یەکەکانی ھێرتز دەربڕدراوە. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|تەکنۆلۆژیا|فیزیک|وزە|زانست|کۆمپیوتەر|کۆمپانیا|زانستی کۆمپیوتەر|تەلەڤیزیۆن|کایەی ڤیدیۆیی|ئەنیمەیشن|فیلم}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{کایەی ڤیدیۆیی-کۆلکە}} [[پۆل:تەکنۆلۆژیای فیلم و ڤیدیۆ]] q4rpm2hx3ih57b5f1g1yjp4li96obve 0 239975 1624340 1620694 2026-08-13T10:36:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مۆسیقا-کۆلکە، تەکنۆلۆژیا-کۆلکە، کۆمپیوتەر-کۆلکە) 1624340 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس |وێنە = Mp3 format logo.svg }} '''ئێم پی تری''' بەکورتی '''MP3''' (کورتکراوە: MPEG-1 Audio Layer 3) فۆرماتێکی دەنگی دیجیتاڵییە کە کار لەسەر فایلە دەنگییەکان دەکات، لە ھەمان کاتدا کوالێتی دەنگی بەرز دەپارێزێت. فایلەکانی MP3 بە شێوەیەکی باو بۆ پەخشکردنی مۆسیقا لە ئامێرە گەورە و کۆمپیوتەرەکاندا بەکاردەھێنرێن. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مۆسیقا|تەکنۆلۆژیا|کۆمپیوتەر|زانستی کۆمپیوتەر|دەیەی ١٩٩٠}} {{پۆلی کۆمنز|MP3}} {{مۆسیقا-کۆلکە}} {{تەکنۆلۆژیا-کۆلکە}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} [[پۆل:داھێنانە ئاڵمانییەکان]] c1fiqm8m2o4m5a9yw3ue2crj87nkflv 0 240135 1624118 1620702 2026-08-12T22:37:55Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ئەکتەر-کۆلکە، فیلم-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624118 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس |وێنە = Tom_Hardy_as_Eddie_Brock.jpg }} ''' ئێدی برۆک ''' ({{بە ئینگلیزی| Eddie Brock}}) کارەکتەرێکی خەیاڵییە لە گەردوونی مارڤڵ کۆمیکس، بە پلەی یەکەم بە دژە پاڵەوانی ڤینۆم ناسراوە. بۆ یەکەمجار لە The Amazing Spider-Man #299 لە ساڵی ١٩٨٨ دەرکەوت، ئیدی برۆک ڕۆژنامەنووسێک بوو کە بووە بە ڤینۆم دوای ئەوەی پەیوەندی لەگەڵ مشتەخۆرێکی نامۆدا دروستکرد. وەک ڤینۆم خاوەنی هێز و چالاکییەکی سەروو مرۆییە، لەگەڵ توانای دروستکردنی ڕیشاڵی وێب و خۆدزینەوە. ئیدی برۆک بە درێژایی مێژووی کتێبە کۆمیکییەکانی هەم خراپەکار بووە و هەم ناوبەناو هاوپەیمانی سپایدەرمان بووە. هەروەها لە وەرگێڕانی جۆراوجۆردا بەشداری کردووە، لەوانە فیلمەکانی وەک سپایدەرمان ٣ و ڤینۆم کە لەلایەن ئەکتەر تۆم هاردی ڕۆڵی تێدا گێڕاوە. == سەرچاوەکان == [https://en.wikipedia.org/wiki/Venom_(Sony%27s_Spider-Man_Universe)#Bonding_with_Eddie_Brock ویکیپیدیای ئینگلیزی] {{تووڵی دەروازە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|ئەکتەران|خەیاڵی زانستی|کۆمیک}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:فیلمی ئەکشنی خراپەکار]] [[پۆل:کەسایەتییە نێرینەکانی نێو فیلم]] [[پۆل:کارەکتەرەکانی مارڤڵ کۆمیکس کە ھێزی سەروو مرۆیییان ھەیە]] [[پۆل:سووپەرھیرۆکانی مارڤڵ کۆمیکس]] [[پۆل:گەورەخراپەکارەکانی کۆمیکەکانی مارڤڵ]] [[پۆل:کەسایەتییە وریاییەکان لە کۆمیکەکان]] iybtl7pzgqtp5ijjdnym1hi1q5jn41s 0 240207 1623876 1398029 2026-08-12T13:32:39Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، تۆپی پێ-کۆلکە، بەڕازیل-کۆلکە) 1623876 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئیمێرسۆن پاڵمیێری دۆس سانتۆس''' (لەدایکبووی ٣ی ئابی ١٩٩٤، ناسراوە بە '''ئیمێرسۆن پاڵمیێری''' یان بە سادەیی '''ئیمێرسۆن'''، [[تۆپی پێ|یاریزانێکی تۆپی پێی]] پیشەگەرە و وەک [[بەرگریکار (تۆپی پێ)|بەرگریکاری چەپ]] یاری دەکات بۆ یانەی وێستھام یونایتد و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا]]. ئیمێرسۆن لە یانەی سانتۆسی خولی بەڕازیل دەستی بەیاریکردن کرد و لە ساڵی ٢٠١٥ ڕووی لە یانەی [[یانەی تۆپی پێی ڕۆما|ڕۆمای]] [[سێریێ ئا|خولی ئیتاڵیا]] کرد و وەرزێک بە خواستن لە یانەی پالێرمۆ بەسەر برد. لە ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن یانەی [[یانەی تۆپی پێی چێڵسی|چێڵسی]] [[پرێمیەرلیگ|پرێمییەرلیگەوە]] گرێبەستی لەگەڵدا کرا و لەوێش نازناوی [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]] و [[خولی ئەورووپا]] و [[جامی سووپەری ئەورووپا]]ی بەدەستھێنا. دوای وەرزێک بە خواستن لەگەڵ یانەی [[ئۆڵمپیک لیۆن|لیۆنی]] فەرەنسی، لە ساڵی ٢٠٢٢ گواسترایەوە بۆ وێستھام، لەوێ بووە تاکە یاریزان کە لە ھەر پێنج پاڵەوانێتی کیشوەری ئەورووپادا سەرکەوتنی بەدەستھێنابێت دوای ئەوەی لە یەکەم وەرزیدا نازناوی [[خولی کۆنفرانسی ئەورووپی]] وەرزی ٢٠٢٢–٢٣ بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Emerson Palmieri completes the set! Former Chelsea man becomes first player to win EVERY UEFA competition as West Ham claim Europa Conference League crown|ناونیشان=https://www.goal.com/en-gb/news/emerson-palmieri-completes-set-chelsea-first-player-win-every-uefa-competition-west-ham-europa-conference-league/bltdeca6e492228cc3f|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=Goal.com}}</ref> لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، ئیمێرسۆن لە ئاستی خوار تەمەنی ١٧ ساڵان یاری بۆ بەڕازیلی زێدی خۆی کردووە، بەڵام دواتر ئارەزووی خۆی بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئیتاڵیا ڕاگەیاند، دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٧ ڕەگەزنامەی ئیتاڵیای پێبەخشرا. لەو کاتەوە بانگھێشتی ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا کراوە، یەکەم یاری نێودەوڵەتی لە ساڵی ٢٠١٨ ئەنجامدا و دواتر بەشداری لە [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠]] کرد و پاڵەوانێتییەکەی بەدەستھێنا. == نازناوەکان == '''سانتۆس''' * پاڵەوانێتی پاولیستا : 2011, 2012 <ref name="SoccerwayTrophies">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Emerson - Trophies|ناونیشان=https://us.soccerway.com/players/emerson-palmieri-dos-santos/180822/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Soccerway}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://us.soccerway.com/players/emerson-palmieri-dos-santos/180822/ "Emerson - Trophies"]. </cite></ref> '''چێڵسی''' * [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا|خولی پاڵەوانەکانی ئەوروپا]] : 2020–21 <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=McNulty|یەکەم=Phil|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Man. City 0–1 Chelsea|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/57268064|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=BBC Sport}}</ref> * [[خولی ئەورووپا]] : 2018-19 <ref name="2019UEL">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48368406|سەردێڕ=Chelsea 4–1 Arsenal|یەکەم=Chris|دوایین=Bevan|بڵاوکەرەوە=BBC Sport|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> * [[جامی سووپەری ئەورووپا|جامی سوپەری ئەورووپا]] : 2021 ; <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Sterling|یەکەم=Mark|ڕێکەوت=١١ی ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=Chelsea 1–1 Villarreal (Chelsea win 6-5 on penalties)|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/58157867|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=BBC Sport}}</ref> پلەی دووەم: 2019 <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Rose|یەکەم=Gary|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠١٩|سەردێڕ=Liverpool 2–2 Chelsea (Liverpool win 5-4 on penalties)|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/49332825|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠١٩|وێبگە=BBC Sport}}</ref> * پلەی دووەمی جامی یەکێتی ئینگلتەرا: 2019–20, <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53546100|سەردێڕ=Arsenal 2–1 Chelsea|یەکەم=Phil|دوایین=McNulty|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref> 2020–21 <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/57055571|سەردێڕ=Chelsea 0–1 Leicester City|یەکەم=Phil|دوایین=McNulty|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠٢١}}</ref> * پلەی دووەمی جامی EFL : 2018-19 <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/47268861|سەردێڕ=Chelsea 0–0 Manchester City|یەکەم=Phil|دوایین=McNulty|بڵاوکەرەوە=BBC Sport|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> '''وێستهام یونایتد''' * [[خولی کۆنفرانسی ئەورووپی]] : 2022-23 <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/65826820|سەردێڕ=Fiorentina 1–2 West Ham United: Jarrod Bowen goal decides Europa Conference League final|یەکەم=Simon|دوایین=Stone|بڵاوکەرەوە=BBC Sport|ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}}</ref> '''بەڕازیل ژێر ١٧ ساڵ''' * پاڵەوانێتی ئەمریکای باشووری خوار ١٧ ساڵ : ٢٠١١ <ref name="SoccerwayTrophies">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Emerson - Trophies|ناونیشان=https://us.soccerway.com/players/emerson-palmieri-dos-santos/180822/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Soccerway}}</ref> '''ئیتالیا''' * [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا]] : [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠|2020]] <ref name="Euro2020Final">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/51198762|سەردێڕ=England lose shootout in Euro 2020 final|یەکەم=Phil|دوایین=McNulty|ئیش=BBC Sport|زمان=en-GB|ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref> * پلەی سێیەمی [[خولی نەتەوەکانی ئەورووپا|خولی نەتەوەکانی ئەوروپا]] : 2020-21 <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Italy 2-1 Belgium: Azzurri secure third place at Nations League finals|ناونیشان=https://www.uefa.com/uefanationsleague/match/2030760--italy-vs-belgium/postmatch/report/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=UEFA.com|بڵاوکەرەوە=[[Union of European Football Associations]] (UEFA)}}</ref> == سەرچاوەکان == {{Reflist}} == بەستەری دەرەکی == {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|تۆپی پێ|بەڕازیل}} {{پۆلی کۆمنز|Emerson Palmieri}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{تۆپی پێ-کۆلکە}} {{بەڕازیل-کۆلکە}} [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا]] [[پۆل:یاریزانانی لیگ ١]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی چێڵسی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤]] gvj1er6qxkd7rehgrhz9hpjioh8kr52 0 240946 1623957 1477516 2026-08-12T16:35:18Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (زمان-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1623957 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس |وێنە = Anglo-Indian identity.svg }} '''ئینگلیزی ھیندی''' ({{بە ئینگلیزی|Indian English}}) [[زار|زاراوەیەکی]] [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزییە]] کە وەک [[زمانی دووەم]] لە [[ھیندستان]] فەرمییە. ئینگلیزی ھیندی لەلایەن ھیندییەکانی ناو ھیندستان و ھەروەھا ھیندییەکان کە لە ناوچەکانی تری [[جیھان]] دەژین قسەی پێدەکەن. ئەگەر ژمارەی ئەو کەسانەی کە زمانی ئینگلیزی ڕەسەن و زمانی ئینگلیزی ناخۆن پێکەوە لەبەرچاو بگرین، ئەوا ھیندستان زۆرترین ژمارەی ئەو کەسانەی ھەیە کە لە ئینگلیزی تێدەگەن یان قسە دەکەن بە بەراورد بە وڵاتانی دیکە.<ref>[http://education.guardian.co.uk/tefl/story/0,,1355064,00.html Subcontinent Raises Its Voice], Crystal, David; Guardian Weekly: Friday 19 November 2004.</ref><ref>Yong Zhao; Keith P. Campbell (1995).</ref> ڕێژەی بەدەستھێنانی زمانی ئینگلیزی لەلایەن ھیندییەکانەوە بەندە بە تەمەن، ئاستی خوێندن، پیشە و شوێنی نیشتەجێبوونی خەڵکەکە. ئینگلیزی ھیندی لەگەڵ [[زمانی ھیندی]] زمانی فەرمی حکوومەتی ھیندستانە.<ref name="NIC2008">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Constitution of India|ناونیشان=http://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140909230437/http://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤}}</ref> بەکارھێنانی زمانی ئینگلیزی بۆ ماوەی پازدە ساڵ دوای دەستپێکردنی ئەم دەستوورە بەردەوام دەبێت، بۆ ھەموو مەبەستە فەرمییەکانی ئەو یەکێتییەی کە پێش دەستپێکردنی ئەم دەستوورە بۆی بەکارھاتووە: بە مەرجێک سەرۆک بتوانێت لە ماوەی ئاماژەپێکراودا بە فەرمان ڕێگەدان بە بەکارھێنانی زمانەکە. ھیندی جگە لە ئینگلیزی و فۆڕمی ژمارەیی دیڤاناگری جگە لە فۆڕمی نێودەوڵەتی بۆ دەرکردنی ژمارەی ھیندی بۆ ھەریەکێک لە مەبەستە فەرمییەکانی یەکێتی.<ref name="NIC20082">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Constitution of India|ناونیشان=http://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140909230437/http://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤}}</ref> بەرەنگاربوونەوەی بەرفراوان بەرامبەر بە سەپاندنی زمانی ھیندی بەسەر خەڵکی غەیرە ڕەسەن، بەتایبەتی لە باشووری ھیندستان (وەک لە تامیل نادو)، بووە ھۆی دەرکردنی یاسای زمانە فەرمییەکان لە ساڵی ١٩٦٣، کە ڕێگەی بە بەکارھێنانی بێ سنووری زمانی ئینگلیزی بۆ ھەموو مەبەستە فەرمییەکان دا.<ref>Clawson, Patrick.</ref> دوای بزووتنەوەی سەربەخۆیی ھیندستان دوای چەند سەدەیەک لە بەریتانیا، ھێشتا بەشێک لە کولتوری ئینگلیزی لە ھیندستاندا ھەبوو. لە ساڵانی سەرەتای سەربەخۆیی؛ چالاکییەکانی ئینگلۆفۆبی دەستی پێکرد. [[مەھاتما گاندی|گاندی]] سەرکردایەتی سەربەخۆیی ھیندستانی کرد و نەیارێکی سەرسەختی کولتوری ئینگلیزی بوو لە ھیندستان. ئەو یەکێک بوو لەو ھیندیانەی دژی بەرەوپێشبردنی زمانی ئینگلیزی لە ھیندستان بوو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|شانشینی یەکگرتوو|ھیندستان|ئاسیا|زمان|مێژوو }} {{زمان-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} [[پۆل:زمانەکانی ھیندستان]] [[پۆل:زاراوەکانی ئینگلیزی]] dss3np14j0uyspg3o77n3arbaau8hzo 0 240964 1623911 1487011 2026-08-12T13:38:19Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، تەکنۆلۆژیا-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە) 1623911 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئینسایکلۆپیدیای سەرھێڵ''' جۆرێکە لە ئینسایکلۆپیدیای ئینتەرنێت کە لە وێبدا باردەکرێت. ئینسایکلۆپیدیای '''ئۆنلاین''' بۆ یەکەمجار لە [[١٩٩٣|ساڵی ١٩٩٣]] دروست کراوە و ناوی '''ئینتەرپیدیا''' بووە. ئەم [[ئینسایکڵۆپیدیا|ئینسایکلۆپیدیایە]] ڕێگەی بە بەکارھێنەران دەدا دەستکاری ئەنجام بدەن. پێش ویکیپیدیا، ئینسایکلۆپیدیای [[زانیارینامەی بریتانیکا|بریتانیکا]] گەورەترین ئینسایکلۆپیدیای جیھان بوو؛ بەڵام ئەمڕۆ [[ویکیپیدیا]]، کە زیاتر لە ٢٠٠ زمان و ٦ ملیۆن وتار بە [[زمانی ئینگلیزی|زمانی ئینگلیزی ھەیە،]] گەورەترین ئینسایکلۆپیدیای ئۆنلاینە لە جیھاندا. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٩ی ئابی ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|وڵاتەکان|زانست|ھونەرەکان|تەکنۆلۆژیا|کۆمپانیا|کۆمەڵگا|مێژوو|وێژە|ڕۆژنامەوانی|ئینتەرنێت}} {{پۆلی کۆمنز|Internet encyclopedias}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{تەکنۆلۆژیا-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:ئینسایکڵۆپیدیا سەرھێڵەکان]] [[پۆل:ئینتەرنێت]] gexaharf16rf4op21dz8sxtoosejwon 0 240998 1624333 1487728 2026-08-13T10:35:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، کۆمپیوتەر-کۆلکە، تەکنۆلۆژیا-کۆلکە) 1624333 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس |وێنە = 2024 new msn logo.svg }} '''ئێم ئێس ئێن''' یان '''مایکێۆسۆفت نێتوۆرک'''[[وێبگە|ماڵپەڕێکە]] کە خاوەنەکەی [[مایکرۆسۆفت|مایکرۆسۆفتە]]. کۆمەڵەیەکی پۆرتاڵ و پەیوەندیدارە لە خزمەتگوزاری و بەرنامەکانی [[ئینتەرنێت]] بۆ ویندۆز و ئامێرە گەورەکان، لەلایەن [[مایکرۆسۆفت|مایکرۆسۆفتەوە]] لە ٢٤ی ئابی ١٩٩٥ خراوەتە بازاڕەوە، کە ھاوکاتە لەگەڵ ڕێکەوتی بڵاوبوونەوەی ویندۆز ٩٥. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٩ی ئابی ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئینتەرنێت|کۆمپانیا|تەکنۆلۆژیا|ئابووری|ئەندرۆید|کۆمپیوتەر|مایکرۆسۆفت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|زانستی کۆمپیوتەر}} {{پۆلی کۆمنز|MSN}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} {{تەکنۆلۆژیا-کۆلکە}} [[پۆل:وێبگەکان]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس]] [[پۆل:مایکرۆسۆفت]] 6j7s1fymfgofzo667br6ako3nps617k 4 241625 1624073 1623473 2026-08-12T21:01:17Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1624073 wikitext text/x-wiki {{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}} {{چینی ناوەند}} پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}} بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}} لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}} '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠١، ١٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC)'' {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بۆتە چالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن |- | ١ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|١٢ی ئابی ٢٠٢٦]] || ٣٦٦٠٣٦ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠ |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/SakuraBot|١٢ی ئابی ٢٠٢٦]] || ٢٤٧٩٣ || bot || ١٧ی ئابی ٢٠٢٢ |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|١٢ی ئابی ٢٠٢٦]] || ٨٩٤١٣ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:CdRBot|CdRBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/CdRBot|١٢ی ئابی ٢٠٢٦]] || ٦٣٢٢ || bot || ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|١٠ی ئابی ٢٠٢٦]] || ٣٥٤٩ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |- | ٦ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|٩ی ئابی ٢٠٢٦]] || ٢١٢٦٨ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩ |- | ٧ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|٨ی ئابی ٢٠٢٦]] || ٨٤٩٧ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢ |- | ٨ || [[بەکارھێنەر:HaryaddBot|HaryaddBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/HaryaddBot|٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٦]] || ٣٥ || bot || ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] 92kt75r8n8eeujygit6s4rvsb5d1xcw 0 241666 1624328 1619449 2026-08-13T10:34:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە، یۆنان-کۆلکە) 1624328 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''پاپا ئێلیوتێرۆس''' یەکێک بووە لە پاپاکانی [[کڵێسای کاتۆلیک|کەنیسەی ڕۆمانی کاسۆلیکی]] کە لە [[قوبرس]] لەدایک بووە و لە نێوان ساڵانی ١٧٥ بۆ ١٨٩ی زایینی پاپا بووە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی {{پۆلی کۆمنز|Eleutherius}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئەورووپا|مێژوو|یۆنان}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{یۆنان-کۆلکە}} [[پۆل:مردووانی ١٨٩]] [[پۆل:ڕۆمانی سەدەی دووەم]] [[پۆل:پاپاکان]] ertvvx3olhwlospfrerpyw11axy0ada 0 242392 1623882 1613103 2026-08-12T13:33:29Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە) 1623882 wikitext text/x-wiki {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox person|image=|caption=|name=ئیناکی گۆدۆی|birth_name=ئیناکی گۆدۆی جاسۆ|birth_date={{Birth date and age|2003|08|25}}|birth_place=[[مەکسیکۆ سیتی]], مەکسیکۆ|nationality=مەکسیکی|occupation=ئەكتەر|years_active=لە ٢٠١٦ تا -|partner=|children=|awards=}} '''ئیناکی گۆدۆی جاسۆ''' (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Iñaki Godoy Jasso؛ لە ٢٥ـی [[ئاب|ئابی]] ٢٠٠٣ لەدایکبووە) ئەکتەرێکی [[مەکسیک|مەکسیکییە]] کە بە ڕۆڵی [[مۆنکی دی لوفی]] لە زنجیرەی وەن پیس ناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Thomas|یەکەم=Carly|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=‘One Piece’ Trailer: Iñaki Godoy and His Crew Set Sail in Netflix’s Live-Action Series|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/one-piece-trailer-netflix-live-action-adaptation-manga-series-1235518402/|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=The Hollywood Reporter|زمان=en-US}}</ref> == فیلم و زنجیرەکان == {| class="wikitable" |+ !ناونیشان !ساڵ !ڕۆڵ |- |''[[وەن پیس (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ٢٠٢٣)|وەن پیس]]'' |٢٠٢٣ |[[مۆنکی دی لوفی]] |} == بەستەری دەرەکی == [[imdbname:7838852|ئیناکی گۆدۆی]] لە [[بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان|بنکەدراوەی ئینتەرنێتی فیلمەکان]]. == سەرچاوە == <references /> {{تووڵی دەروازە|ئەکتەران|ژیاننامە|ھۆڵیوود|تەلەڤیزیۆن|فیلم}} {{پۆلی کۆمنز|Iñaki Godoy}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٣]] [[پۆل:زیندووان]] ccqt999upujdeklbaiunjiytvpb55pc 0 242855 1624272 1373687 2026-08-13T08:49:48Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[شارۆچکەی خەلیفان]] 1624272 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[شارۆچکەی خەلیفان]] f6fmh3egfrvvwzlmedi8tjybxc7bo65 1 242856 1624278 1373691 2026-08-13T08:50:58Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[وتووێژ:شارۆچکەی خەلیفان]] 1624278 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[وتووێژ:شارۆچکەی خەلیفان]] mg5egich7fnegjy7ye0hiu4b1qlg2cz 0 242893 1623848 1623525 2026-08-12T12:09:30Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623848 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ویکیسازی}} {{زانیاریدانی کەسایەتی|image=Fotos WOS.pdf|caption=ووس له کۆنسێرتی بارسێلۆنا (٢٠٢٣)}}'''ڤالێنتین ئۆلیڤا''', ناسراو بە '''ڤۆس''' (بە هەموو کاپەکانەوە) [[ڕاپ|ڕاپەر]] و فریلانسەر و ئەکتەری [[ئەرژەنتین|ئەرجەنتینییە]] کە لە ساڵی ٢٠١٢ دەستی بە کاری هونەری کردووە. سەرەتا وەک فریلانسەر دەستی پێکرد، چەندین بۆنەی بردەوە و ناسنامەی نیشتمانی بەدەستهێنا لە پاڵەوانێتی شەڕی ئازادی ''ئەل کوینتۆ ئێسکالانی'' [[ئەرژەنتین|ئەرجەنتین]] . <ref name="Historia">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Garófalo|یەکەم=Lucas|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=La historia de Wos, el pibe de barrio que se convirtió en campeón mundial de rap|ناونیشان=https://www.lanacion.com.ar/espectaculos/musica/la-historia-wos-pibe-barrio-suena-ser-nid2199003|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=[[La Nación]]|زمان=es}}</ref> هەروەها سەرکەوتوویی FMS ئەرجەنتین و سەرکەوتوویی Red Bull Batalla de Gallos <ref name="Redbull">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Cadillo|یەکەم=Aldo|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=¡WOS campeón de Batalla de Gallos 2018! Derrotó a Aczino en controversial decisión|ناونیشان=https://elcomercio.pe/luces/red-bull-vivo-batalla-gallos-2018-vivo-online-via-tv-internet-final-internacional-directo-buenos-aires-transmision-online-directo-tv-youtube-stream-livestream-noticia-585746-noticia/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=[[El Comercio (Peru)|El Comercio]]|زمان=es}}</ref> ی بەدەستهێناوە، هەردووکیان لە ساڵی ٢٠١٨. دوای ئەوەی لە زۆرانبازی ئازاددا سەرکەوتوو بوو، بڕیاریدا کاری [[مۆسیقا]] بکات بۆ ئەوەی لەو پیشەیەش دا سەرکەوتوو بێت. لە ساڵی ٢٠١٨ یەکەم گۆرانی خۆی بەناوی "Púrpura" بڵاوکردەوە لە کاتێکدا لە ساڵی ٢٠١٩ یەکەم ئەلبوومی ستۆدیۆیی خۆی ''بەناوی Caravana'' بڵاوکردەوە. چەندین خەڵاتی گاردێلی بەدەستهێناوە و پاڵێوراوی باشترین هونەرمەندی نوێ بووە لە بیست و یەکەمین خەڵاتی ساڵانەی خەڵاتی گرامی لاتینی لە ساڵی ٢٠٢٠. == سەرەتای ژیان == باوکی ئۆلیڤا، ئەلیخاندرۆ ئۆلیڤا، مۆسیقاژەن و دامەزرێنەری تیپێکە بەناوی لا بۆمبا دی تیمپۆ، دایکی مایا مۆناکۆ، [[سەما|سەماکار]] و [[ئەکتەر|ئەکتەرە]] و بەشێک بووە لە گروپێک بەناوی ئێل دیابلۆ ئین لا بۆکا. کاریگەری هونەری دایک و باوکی وای لێکرد لە تەمەنێکی بچووکەوە [[پیانۆ]] و [[دراما]] بخوێنێت؛ هەروەها لە قوتابخانەی ئێسکوێلا میترۆپۆلیتانا دی ئارتە دراماتیکۆ لە [[بوێنس ئایریس|بوینس ئایرێس]] خوێندنی [[ئەکتەر|نواندنی]] فیلمی تەواو کردووە. <ref name="Historia"/> لە تەمەنی ١٣ ساڵیدا بەشێک بووە لە کەناڵی تەلەفزیۆنی [[ئەرژەنتین|ئەرجەنتینی]] (pacapaca) ، لە بەشە جیاوازەکانی ستایل و تەپڵ لێدان دەرکەوت، لەو ماوەیەدا دەستی کرد بە ڕکابەریکردن لە زۆرانبازی ئازاد و دواتر خۆی بینیەوە کە لە ژێر ناوی ''ئێل کوینتۆ'' ڕکابەری دەکات و سەرکەوتوو دەبێت. <ref name="Sos">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=¿Y Wos quién sos?|ناونیشان=http://www.lavozdesanjusto.com.ar/noticias/articulo/y-wos-quien-sos----74748|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=La Voz de San Justo|زمان=es}}</ref> == پیشە و هونەر == ئەو لە تەمەنی ١۵ ساڵیدا بۆ یەکەمجار بەشداری پاڵەوانێتی کراوەی ئەرجەنتین کرد لە ژێر ناوی ''ئێل کوینتۆ ئێسکالۆن'', لە ساڵی ٢٠١۶ ئەم پێشبڕکێیە نزیکەی بردەوە و سەرکەوتنی زۆری بەدەستهێنا، لە ساڵی ٢٠١٧ش بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠١٧ پلەی دووەمی بەدەستهێنا .بەشداری لە پێشبڕکێیەکدا کرد بەناوی Red Bull Batala de los Gallos و سەرکەوتنی بەدەستهێنا لە پێشبڕکێی نیشتمانیدا، بەڵام لە پێشبڕکێ نێودەوڵەتییەکەدا لە یاری کۆتاییدا بە ڕاپەری مەکسیکی Achino لە [[مەکسیکۆ سیتی|سیوداد دی مەکسیک]] دۆڕا، ساڵی دواتر لە پێشبڕکێی نێودەوڵەتی لە [[بوێنس ئایریس|بوینس]] بردەوە [[بوێنس ئایریس|ئایرێس]] . [[بوێنس ئایریس|ئایرێس]] <ref name="Sos"/> لە ساڵی ٢٠١٨دا سەرکەوتنی بەدەستهێنا لە FMS [[ئەرژەنتین|Argentina]] . <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Orellana|یەکەم=Santiago|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=WOS ES EL CAMPEÓN DE FMS ARGENTINA|ناونیشان=https://urbanroosters.news/wos-es-el-campeon-de-fms-argentina/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=UR News|زمان=es}}</ref> دوای ئەوەی وازهێنانی لە پێشبڕکێی ئازادی ڕاگەیاند، لە ساڵی ٢٠١٨ یەکەم گۆرانی خۆی بەناوی "Púrpura" بڵاوکردەوە و دواتر "Andrómeda"، هەردووکیان لە ژێر دەستی Agencia Picante، بەرهەمهێنانی LOUTA و Nico Cotto. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=Púrpura: La danza de los que resisten|ناونیشان=https://www.agenciapacourondo.com.ar/cultura/purpura-la-danza-de-los-que-resisten|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Agencia Paco Urondo {{!}} Periodismo militante|زمان=es}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Andrómeda: viaje al centro de la galaxia Wos|ناونیشان=https://www.agenciapacourondo.com.ar/cultura/andromeda-viaje-al-centro-de-la-galaxia-wos|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Agencia Paco Urondo {{!}} Periodismo militante|زمان=es}}</ref> لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠١٩ لە فێستیڤاڵی مۆسیقای لۆلاپالوزا لە [[ئەرژەنتین|ئەرجەنتین]] گۆرانییەکی پێشکەش کرد. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Wos: la voz del trap revolucionó el Lollapalooza|ناونیشان=https://www.filo.news/musica/Wos-la-voz-del-trap-revoluciono-el-Lollapalooza-20190329-0048.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Filo News|زمان=es}}</ref> [[پرونده:Wos_performing_at_Estadio_Obras_Sanitarias_in_December_2021.png|ڕاست|وێنۆک|124x124پیکسڵ|ڤۆس لە کۆنسێرتێکی ئەرجەنتین]] لە ٩ی ئابی ٢٠١٩، گۆرانی "کانگورۆ"ی لە ژێر دەستی کۆمپانیای دۆگیتۆ ڕیکۆردز بڵاوکردەوە، کە یەکەم گۆرانییە لە یەکەم ئەلبوومی یەکەمیدا، کە فۆڵۆوەرێکی زۆری بۆ کۆکردەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Stella|یەکەم=Agustin|ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠١٩|سەردێڕ=Wos lanzó 'Canguro' con una fuerte crítica a la sociedad y los políticos argentinos|ناونیشان=https://bolavip.com/america/Wos-lanzo-Canguro-con-una-fuerte-critica-a-la-sociedad-y-los-politicos-argentinos-20190809-0087.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Bolavip|زمان=es}}</ref> ئەلبوومەکەی ''کاراڤانا'' لە ۴ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ بڵاوکرایەوە و حەوت گۆرانی لەخۆگرتبوو، دوو نمایشی لە ١١ و ١٢ی تشرینی یەکەم لە شاری گرۆڤ، شوێنێکی [[بوێنس ئایریس|بوینس ئایرێس]] ئەنجامدا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Wos lanzó su disco debut, Caravana|ناونیشان=https://www.lanacion.com.ar/espectaculos/wos-lanzo-su-disco-debut-caravana-nid2294197|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=[[La Nación]]|زمان=es}}</ref> لە 21ی ئایاری ٢٠٢٠ گۆرانی EP ''Tres puntos suspenivos'' ی بڵاوکردەوە، کە لە کاتی کەرەنتینەکان بەهۆی [[گشتگیربوونی ڤایرۆسی کۆرۆنای ٢٠١٩–٢٠|پەتای کۆڤید-١٩]] تۆمارکراوە، کە لە چوار گۆرانی پێکهاتووە، یەکێکیان لەگەڵ مانوێلی برایەتی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Latorre|یەکەم=Manuel|ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=Wos sorprende con su ecléctico EP grabado en cuarentena|ناونیشان=https://www.indieclubargentina.com/wos-sorprende-con-su-eclectico-ep-grabado-en-cuarentena/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Indie Club Argentina|زمان=es}}</ref> لە بیست و یەکەمین خەڵاتی ساڵانەی خەڵاتی گرامی لاتینی لە ساڵی ٢٠٢٠، WOS پاڵێوراو بوو بۆ باشترین هونەرمەندی نوێ. <ref name="21latin">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ=21st Annual Latin GRAMMY Awards - Final Nominations|ناونیشان=https://www.latingrammy.com/files/21stnomineeslga092320fi.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=[[The Latin Recording Academy|Latin Academy of Recording Arts and Sciences]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221019234437/https://www.latingrammy.com/files/21stnomineeslga092320fi.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> هەر لەو ساڵەدا لە خەڵاتی گاردێلدا گۆرانی ساڵ و باشترین گۆرانی یان ئەلبوومی شار/تەڵەی بۆ فیلمی "کانگورۆ" و باشترین هونەرمەندی نوێ بۆ ''کاراڤانا'' بەدەستهێنا. <ref name="2020Gardel">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pairone|یەکەم=Juan Manuel|ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Premios Gardel 2020: todos los ganadores y los momentos destacados de una ceremonia histórica|ناونیشان=https://www.lavoz.com.ar/vos/musica/premios-gardel-2020-todos-los-ganadores-y-los-momentos-destacados-de-una-ceremonia-historica/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=La Voz|زمان=es}}</ref> هەروەها لە ساڵی ٢٠٢٠، لە زنجیرە [[فیلمی کۆمیدی|وێبی کۆمیدی]] ''Almost Happy'' و [[فیلمی بەڵگەنامەیی|فیلمی دیکۆمێنتاریی]] مۆسیقا ''BREAK IT ALL: The History of Rock in Latin America'' دەرکەوت، هەردووکیان لە [[نێتفلیکس|نێتفلێکسەوە]] . <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Retamal|یەکەم=Brenda García|ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Netflix {{!}} "Casi Feliz": Wos, rapero argentino, forma parte del elenco de la nueva serie|ناونیشان=https://rpp.pe/tv/netflix/netflix-casi-feliz-wos-rapero-argentino-forma-parte-del-elenco-de-la-nueva-serie-noticia-1258599|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=RPP|زمان=es}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=ROMPAN TODO: LA APARICIÓN DE WOS EN LA MINI SERIE DEL ROCK LATINOAMERICANO|ناونیشان=https://elestilolibre.com/rompan-todo-la-aparicion-de-wos-en-la-mini-serie-del-rock-latinoamericano/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=El Estilo Libre|زمان=es|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210818030700/https://elestilolibre.com/rompan-todo-la-aparicion-de-wos-en-la-mini-serie-del-rock-latinoamericano/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ۴ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ [[مۆسیقا|گۆرانی]] "mugre"ی وەک یەکەم تاکە گۆرانی لە دووەم [[ئەلبوم|ئەلبوومی ستۆدیۆیی]] کە لە داهاتوودا بڵاودەبێتەوە، و لە ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، گۆرانی "کۆنڤۆی جارانا"ی وەک دووەم گۆرانی [[ئەلبوم|ئەلبوومەکە]] بڵاوکردەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=WOS estrenó Mugre: provocadora síntesis de una guerra de dos mundos con un inquietante final|ناونیشان=https://www.clarin.com/espectaculos/musica/wos-estreno-mugre-provocadora-sintesis-guerra-mundos-inquietante-final_0_kCk2Zpe4V.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=[[Clarín (Argentine newspaper)|Clarín]]|زمان=es}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Convoy Jarana, lo nuevo de Wos que transporta al movimiento|ناونیشان=https://billboard.com.ar/convoy-jarana-lo-nuevo-de-wos-que-transporta-al-movimiento/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|زمان=es}}</ref> لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ دووەم [[ئەلبوم|ئەلبوومی ستۆدیۆیی]] خۆی بە ناوی ''Oscuro extasis'' بڵاوکردەوە. == دیسکۆگرافی == === ئەلبوومەکانی ستۆدیۆی ڤۆس === * ''کاروانا'' (۲۰۱۳ ) * ئۆسکۆرۆ ئێکستازی (٢٠٢١) === شانۆگەرییە درێژکراوەکان === * تریس پۆنتۆس سوسپێنسیڤۆس (٢٠٢٠) == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Wos}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئەرژەنتین|مۆسیقا}} [[پۆل:ئەکتەرە ئەرژەنتینییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ئارجەنتینییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی]] rllasewl1rss71vw41sa19agegpg2ax 0 242973 1624034 1487183 2026-08-12T19:38:14Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە) 1624034 wikitext text/x-wiki {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی نووسەر | ناو = ئێحسان نەجەفی | وێنە = | قەبارەی وێنە = | لێدوان = | سەردێڕ = | ناوی خۆماڵی = | زمانی ناو = | ناوی کاتی لەدایکبوون = ئێحسان نەجەفی چیابووری | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٨٥ | شوێنی لەدایکبوون = [[شارستانی داڵاھۆ|داڵاھۆ]]، [[پارێزگای کرماشان]] | ڕێکەوتی مردن = | شوێنی مردن = | شوێنی گۆڕ = | نازناو = | پیشە = | زمان = [[کوردیی باشووری|کوردی]] | نەتەوە = [[کورد]] | ڕەگەز = | ڕەگەزنامە = | خوێندن = | شوێنی بڕوانامە = | سەردەم = | بواری کارکردن = شیعر | قوتابخانەی ئەدەبی = | کارە دیارەکان = | خەڵاتە دیارەکان = | ساڵانی چالاکی = | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | خزمەکان = | واژوو = | لێدوانی واژوو = | ماڵپەڕ = }} '''ئێحسان نەجەفی''' (١٩٨٥ لە [[چیابوور]]، [[شارستانی داڵاھۆ|داڵاھۆ]] - ) [[شاعیر|ھەڵبەستوانێکی]] [[کوردی|کوردزمان]] و لە پێشەنگەکانی [[وێژەی کوردی|ھەڵبەستی کوردیی باشووری]]یە.<ref name="بەلووت ۱">[https://balout.ir/احسان-نجفی-و-کتابهای-شعر-کوردیاش/ بەلووت: ''ئێحسان نەجەفی و پەرتووکە شیعرە کوردییەکانی'' (بە فارسی)، نووسراو لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٣؛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230928112025/https://balout.ir/%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%AC%D9%81%DB%8C-%D9%88-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D8%B4/ |date=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ }} سەردان لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣.</ref> == کارەکان == * ''سەیرانا و پەری پەریانی''، کرماشان: ئێحسان نەجەفی‏‫، ۱۳۹۰[=٢٠١١]. * ''گلوەدەرە''، کەرەج: ئێحسان نەجەفی‏، ‫‏۱۳۹٢[=٢٠١٣]. * ''ھەرمای سان لەژێر پای تۆ گلوە نەبۊ''، کەرەج: ئێحسان نەجەفی، ۱۳۹٣[=٢٠١٤]. * ''ناو ئی کتاوە بگووڕنن''، کەرەج: ئێحسان نەجەفی‏‫، ۱۳۹٤[=٢٠١٥]. * ''سۆخمە نارنجی''، کەرەج: ئێحسان نەجەفی‏‫، ۱٣٩٥[=٢٠١٦]. * ''سایەڕەیل کەل''، تاران: داستان، ۱٣٩٦[=٢٠١٧]. * ''بادەوانێگ لە بانیاران''، تاران: پەرتووک‏‫، ۱٣٩٨[=٢٠١٩]. * ''لێ''، تاران: پەرتووک‏‫، ۱٤٠١[=٢٠٢٢]. * ''گەل کردن ئەڕا کووچ''، تاران: پەرتووک‏‫، ۱٤٠١[=٢٠٢٢]. * ''پاوەگەزدان لە دوون ھەنار''، تاران: پەرتووک‏‫، ۱٤٠١[=٢٠٢٢]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{شاعیرانی کورد}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شیعر|وێژەی کوردی}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خەڵکی گاوارە]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥]] [[پۆل:شاعیرەکانی کوردیی باشووری]] [[پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:یارسانییەکان]] mlo6xef6sgn3d0af6xddw7rb19q022m 0 243344 1623859 1623364 2026-08-12T12:13:11Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623859 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''پۆڵای ژەنگنەھێن''' یان '''پۆڵای دژەژەنگ''' [[داڕشتە|داڕشتەیەک]] [[ئاسن|ئاسنە]] کە بەرگەی [[ژەنگ]] و [[داخوران]] دەگرێت. داگری لانیکەم ١٠٫٥٪ [[کرۆم|کرۆمە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=What is Stainless Steel?|ناونیشان=https://www.assda.asn.au/stainless-steel/what-is-stainless-steel|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.assda.asn.au}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Stainless Steel Catalogue - Types & Grades Explained|ناونیشان=https://www.australwright.com.au/products/stainless-steel/stainless-steel-types/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.australwright.com.au|زمان=en-AU|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231020025939/https://www.australwright.com.au/products/stainless-steel/stainless-steel-types/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{reflist}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Stainless steel|پۆڵای ژەنگنەھێن}} {{تووڵی دەروازە|زانستی ماددە|کیمیا}} [[پۆل:پۆڵای ژەنگنەھێن]] [[پۆل:داھێنانە ئینگلیزییەکان]] [[پۆل:ماددەکانی بینا]] [[پۆل:داڕشتەکانی کرۆم]] l4p5hn4kp546svn00xxo6yl3dv4pmqd 0 243496 1623955 1619266 2026-08-12T16:34:58Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (زمان-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1623955 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئینگلیزی کۆن''' (Ænglisc)یان '''ئەنگلۆساکسۆن''' ({{بە ئینگلیزی|Old English}}) ئەو زمانەیە کە خەڵکی ئینگلتەرا لە نێوان ساڵانی ٤٥٠ بۆ ١١٠٠ قسەی پێدەکەن. ئینگلیزی کۆن زۆر جیاوازە لە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] مۆدێرن. ئەم زمانە چەندین وشەی تێدایە کە ڕەگ و ڕیشەی ژێرمانییان ھەیە. لە ڕووی [[ڕێزمان|ڕێزمانەوە]]، ئەم زمانە لە زمانی ئێستا قورستر بوو و لە زمانی [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] نزیکتر بوو. ئەم زمانە ھێواش ھێواش پەرەی سەندووە بۆ ئینگلیزی ناوەڕاست. مێژووی [[زمانی ئینگلیزی]] بەزۆری بەسەر سێ قۆناغدا دابەش دەکرێت: * ئینگلیزی کۆن لە سەدەی حەوتەمەوە تا نزیکەی ساڵی ١١٠٠ی زایینی؛ * ئینگلیزی ناوەڕاست لە ساڵی ١١٠٠ تا ١٤٥٠ یان ١٥٠٠؛ * ئینگلیزی نوێ لە ساڵی ١٥٠٠ تا ئەمڕۆ. == مێژوو == === سێلت و ڕۆمانییەکان === پێشتر [[کێلتەکان|سێلتەکان]] لە بەریتانیا بە زمانی سێلتیک قسەیان دەکرد. بە داگیرکردنی گال لەلایەن جولیۆس قەیسەرەوە، سەربەخۆیی سێلتەکان لە [[ئەورووپا|کیشوەری ئەورووپا]] کۆتایی ھات. دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی]] بە فەرماندەیی جولیۆس قەیسەر لە ساڵی ٤٣ زایینییەوە دەستی بە داگیرکردنی بەریتانیا کرد و ناوی لێنا یەکێک لە پارێزگا ڕۆمانییەکان لەژێر ناوی پارێزگای بەریتانیا. بەھۆی ٤٠٠ ساڵ داگیرکردنی ئەم خاکە لەلایەن ڕۆمەکانەوە، بووە ھۆی کاریگەری زمانی لاتینی لە زمانی سێلتیکدا.<ref>[http://www.information-britain.co.uk/historydetails/article/2/ ''"The Roman epoch in Britain lasted for 367 years"''], Information Britain website</ref> ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی دابەش بوو بەسەر دوو بەشی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا. [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی ڕۆژاوا|ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی ڕۆژاوا]] بە خێرایی پاشەکشەی کرد و ئاژاوەگێڕی و بەریتانیای ڕۆمانییش ڕووخان. لەو کاتەدا بەریتانیای کەوتوو لە شوێنەکانی دیکەی ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی ڕۆژاوا ئاوەدانتر بوو. === ئینگلتەرا لەژێر دەستی ئەنگلۆساکسۆنەکاندا === ئینگلتەرا لە سەردەمی ئەنگلۆساکسۆنەکاندا، لە سەردەمی کۆچکردنەکاندا، سێ ھۆزی " فریشتە "، " ساکسۆن " و " جوت " لە ناوچە جیاوازەکانی دانیمارک و باکووری ڕۆژاوای ئەڵمانیاوە کۆچیان کرد. ئەم ھۆزانە پاڵیان بە سێلت و ڕۆمانییەکانەوە نا کە ماوەیەکی زۆر لەوێ دەژیا لە ئینگلتەرا تا سکۆتلەندا و وێڵز و کۆرنواڵ. ھێرشی ئەو سێ ھۆزە بووە ھۆی تێکەڵبوونی پێکھاتە و وشەسازی لە زمانی ئینگلیزیدا. ئەوان بە زمانێکی یەکتر تێگەیشتن ھاوشێوەی فارسی باکوور قسەیان دەکرد کە زمانە ئینگلیز و فریسییەکانی سەرھەڵدا. ئەنگڵەکان کە گەورەترین ھۆزیان پێکھێنا، دوورگەکەیان ناونا ئینگلتەرا کە بە واتای خاکی ئەنگڵەکان دێت و ئەو زمانەی کە قسەیان پێدەکرد وردە وردە ناوی ئینگلیز و لە فارسیدا بە ئینگلیزی دەگوترا. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|زمان|مێژوو|شەڕ|ئینگلتەرا|شانشینی یەکگرتوو}} {{پۆلی کۆمنز|Old English language}} {{زمان-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} [[پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢]] [[پۆل:ئینگلیزیی کۆن]] lfoqgkvgvdvhe7px58pxzvbwkkufm5u 0 243615 1624026 1487163 2026-08-12T19:36:54Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە، میسر-کۆلکە) 1624026 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''ئیھاب سەلاحەدین ئەحمەد شەریف''' (١٩٥٤ی ئازاری ٦ی تەممووزی ٢٠٠٥) [[باڵیۆز]]ی [[میسر]] بووە لە [[عێراق]] تا ئەو کاتەی ڕفێنەرەکانی لە تەممووزی ٢٠٠٥ کوشتیان، پێشتر لە کاروباری باڵیۆزخانەی میسر لە [[ئیسرائیل]] کاری کردووە. جێگای سەرنجە لە دوای ڕووخانی [[ڕژێمی بەعس|ڕژێمی]] [[سەددام حوسێن]]، یەکەم باڵیۆزی وڵاتێکی عەرەبی بووە لە [[بەغدا]]. == ڕفاندن == ئیھاب لە ڕۆژی شەممە ٣ی تەممووزی ٢٠٠٥ کاتێک لە ئۆتۆمبێلەکەی دابەزی بۆ کڕینی ڕۆژنامەیەک ڕفێندرا. لە ٦ی تەممووزی ٢٠٠٥ گرووپی [[قاعیدە]] لە عێراق بە سەرۆکایەتی [[ئەبوو موسعەب زەرقاوی]] لە ماڵپەری خۆیان بەیاننامەیەکیان بڵاوکردەوە و تێیدا ڕایان گەیاند کە ئیھاب شەریفیان کوشتووە، لە پەیامەکەدا ئاماژەی بەوە کردووە کە ئیھاب شەریف کاری دیپلۆماتکاری دەکرد لە ئیسرائیل. لە بەیاننامەکەدا تۆمارێکی ڤیدیۆیی لەخۆگرتبوو کە تێیدا ئیھاب شەریف بە چاوبەستراوەیی دەردەکەوێت و باسی ناسنامە و شوێنی نیشتەجێبوونی دەکات لە میسر. ھەروەھا لە ڕاگەیەندراوەکەدا ھاتووە: «دادگای شەرعی قاعیدە لە عێراق بڕیاریدا باڵیۆزی میسری لادەر کە ھاوپەیمانی جوولەکەکان و خاچھەڵگران بوو، ڕادەستی موجاھیدەکان بکات بۆ ئەوەی سزای [[ھەڵگەڕانەوە (ئایین)|لادەرایەتی]] جێبەجێ بکەن و بیکوژن».<ref>http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/middle_east_news/newsid_4661000/4661317.stm</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|میسر|ژیاننامە|عێراق|سیاسەت}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{میسر-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٥]] [[پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ٢٠٠٥]] fl0pacezhy1bcn5ouacaz7j2rv2de4m 0 246049 1623942 1487026 2026-08-12T16:32:48Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئیسپانیا-کۆلکە) 1623942 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:Sofía de Borbon-2023 (cropped).jpg|وێنۆک|ئینفانتا سۆفیا لە ٢٠٢٣ {| ![[پەڕگە:Sofía de Borbón 2019c (cropped).jpg|وێنۆک]] |- |لەدایک بوون ٢٩ی نیسانی ٢٠٠٧ |- |تەمەن ١٦ |- |شوێنی لەدایکبوون مەدرید، ئیسپانیا |- |باوک شا فلیپی شەشەم |- |دایک شاژن لێتیزیا |- |ئایین کاثۆلیک |} ]] '''ئینفانتا سۆفیا''' شازادەی [[ئیسپانیا]] ناوی تەواوی (سۆفیا دی تۆدۆس لۆس سانتۆس دی بۆربۆن ی ئۆرتیز) لەدایکبووی ٢٩ی نیسانی٢٠٠٧) ئەندامی بنەماڵەی شاھانەی [[ئیسپانیا لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٠|ئیسپانیایە.]] کچە بچووکەکەی [[فیلیپی شەشەم|شا فیلیپی شەشەم]] و شاژنە [[لێتیسیا ئۆرتیس|لێتیزیایە]] و بەم پێیەش لە دوای خوشکەکەی [[شازادە لیۆنۆر|لیۆنۆر]] شازادەی ئەستووریاس ھەڵبژێردراوە دووەمی تەختی پاشایییەتی ئیسپانیایییە. سۆفیا لە نەخۆشخانەی نێودەوڵەتی ڕووبەر لە مەدرید لەدایکبووە لە سەردەمی باپیرەی باوکیدا، [[شا خوان کارلۆسی یەکەم]]، ھەمان خوێندنی خوشکەکەی وەرگرتووە، لە قوتابخانەی سانتا ماریا دی لۆس ڕۆسالێس خوێندوویەتی و لە ساڵی ٢٠٢٣ دەستیپێکردووە بەکالۆریۆسینێودەوڵەتی لە کۆلێژی UWC ئەتڵەنتیک لە [[وێڵز]] لە [[بەریتانیا]] بەدەست ھێناوە. == ژیانی سەرەتایی == ئینفانتا سۆفیا لە ٢٩ی نیسانی ٢٠٠٧ کاتژمێر ١٦:٥٠ لە نەخۆشخانەی نێودەوڵەتی ڕووبەر لە مەدرید بە ڕێگەی نەشتەرگەری قەستەرە لەدایکبووە، دوو ڕۆژ دوای وادەی منداڵبوون. ھاوشێوەی خوشکە گەورەکەی لەدایکبوونی لەلایەن بنەماڵەی شاھانە لە ڕێگەی کورتەنامەیەکەوەبە ڕۆژنامەنووسان ڕاگەیەندرا. سۆفیا بە ناوی داپیرەی لە لای باوکییەوە ناونراوە، شاژن سۆفیا. لە ١٥ی تەممووز لەلایەن ئەنتۆنیۆ ماریا ڕۆکۆ ڤارێلا قەشە سەرەکییەکەیمەدرید لە باخچەکانی کۆشکی دی لا زارزوێلا پێشوازی لێکراو ناو نرا.یەکەم خەڵاتی خۆی لە ١٧ی ئایاری ٢٠١٧ لە پەرستگای ئاسونسیۆن دی نوێسترا سێنۆرا وەرگرت،و دایک و باوکی، خوشکە گەورەکەی، باپیر، داپیرە گەورەی لە لای دایکییەوە، مێنچو ئەلڤارێز دێل ڤالێ، داپیرە گەورەی ئانا تۆگۆریس و ئەو یاووری کرا بۆ لای باوکی خواکۆنستنتین-ئاسنی بولگاریا، شازادەی ڤیدین. لە ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٣دا نھێنی پشتڕاستکردنەوەی وەرگرت. == خوێندن == سۆفیا وەک خوشکە گەورەکەی لە ساڵی ٢٠٠٩ دەستی بە خوێندن کرد لە قوتابخانەی ئێسکولا ئینفانتیل گاردیا ڕیاڵ کە چاودێری منداڵانیپاسەوانی شاھانەی ئیسپانیایە.لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٠ ساڵی یەکەمی خوێندنی سەرەتایی لە قوتابخانەی سانتا ماریا دی لۆس ڕۆسالێسلە مەدرید دەستپێکرد. لە مانگی ئابی ٢٠٢٣ دەستی کرد بە خوێندنی پرۆگرامی بەکالۆریۆسی نێودەوڵەتی بۆ ماوەی ٢ ساڵ لە کۆلێژیئەتڵەسی UWC لە دۆڵی گلامۆرگن لە وێڵز. == دەسەڵات == سۆفیا لە لەدایکبوونییەوە ئینفانتای ئیسپانیایە، بە شێوازی بەرزی شاھانە. ھەرچەندە سۆفیا بە ھەمان کەرامەت و پێگەی شازادە لیۆنێر، نازناوی شازادەی بەدەستەوە نییە، چونکە لە ئیسپانیا تەنھا میراتگری تاج ڕێگەی پێدەدرێت ئەو نازناوە ھەڵبگرێت.ناونیشانی تەواوی سۆفیابریتییە لە: بەرزایی شاھانەی سۆفیا دی تۆدۆس لۆس سانتۆس دی بۆربۆن ی ئۆرتیز، ئینفانتای ئیسپانیا. == سەرچاوەکان == [[پەڕگە:Sofía de Borbón 2019 (cropped).jpg|وێنۆک|شازادە ئینفانتا سۆفیای ئیسپانیا لە ٢٠١٩]]{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Infanta_Sof%C3%ADa_of_Spain&oldid=1185925604|سەردێڕ=Infanta Sofía of Spain|زمان=ئینگلیزی|سەردان=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣}} {{پۆلی کۆمنز|Infanta Sofía of Spain}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|ئیسپانیا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئیسپانیا-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٧]] [[پۆل:زیندووان]] 7pzeg1ducydh3m7syw9imthts5rdciw 0 246352 1623839 1623633 2026-08-12T12:06:31Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623839 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Taj Hapoel.jpg|وێنۆک|کاپتنی هەردوو تیپەکە لەساتی دەستپێکردنی یارییەکە]] یاری کۆتایی '''پاڵەوانێتی یانەکانی ئاسیا ساڵی ١٩٧٠''' یاری [[تۆپی پێ]]ی نێوان [[یانەی تۆپی پێی ئیستقلالی تاران|تاج تاران]] لە [[ئێران]] و ھاپۆئێل تەلئەبیب لە [[ئیسرائیل]] بوو کە بۆ دیاریکردنی پاڵەوانی "پاڵەوانێتی یانەکانی ئاسیای ساڵی ١٩٧٠" بوو. لە ١٠ی نیسانی [[ڕۆژژمێری زایینی|١٩٧٠]] لە یاریگای ئەمجەدییە لە [[تاران]] بەڕێوەچوو. تیمی تاج دوای بردنەوەی جامی یانەکانی تاران لە ١٩٦٨–٤٨ی کۆچی، لەم پێشبڕکێیەدا وەک نوێنەری ئێران ھەڵبژێردرا. ئەمە یەکەم دەرکەوتنی ئەم تیپە بوو لە پاڵەوانێتی یانەکانی ئاسیا و لەم قۆناغە یەکەمی بەشداریکردنیدا، ھەروەھا گەیشتە یاری کۆتایی یارییەکان. ھەروەھا ھاپۆیل لە وەرزی ١٩٦٨–١٩٦٩ خولی ئیسرائیلی بردەوە. وەک نوێنەری ئەم وڵاتە چووە پاڵەوانێتی یانەکانی ئاسیا. پێش ئەوەش ئەم تیپە مێژوویەکی بەشداریکردن و سەرکەوتنی لە قۆناغی یەکەمی پاڵەوانێتی ئاسیا لە ساڵی ١٩٦٧ ھەبووە؛ و لە ساڵی ١٩٧٠ بۆ جاری دووەم لە یاری کۆتایی ئەم پاڵەوانێتییە دەرکەوت. کۆبوونەوەی دوو تیپ بە ھۆکاری نا وەرزشی، لەوانە [[کێشەی عەرەب–ئیسرائیل|ململانێی وڵاتانی عەرەبی و موسڵمان لەگەڵ ئیسرائیل]]، ئاڵۆزی پەیوەندییەکانی نێوان ئێران و ئیسرائیل لەو کاتەدا، سەرکەوتنی ئیسرائیل لە [[جەنگی ١٩٦٧|شەڕی شەش ڕۆژەدا]] کە تەنھا سێ ساڵ پێش ئەم یارییە ڕوویدا بوو بەڕێوەچوو، و ھەستیارییەکانی کۆمەڵگەی ئێرانی بەرامبەر بە بوونی تیمێکی وەرزشی ئیسرائیل لە تاران ڕەھەندێکی فراوانی دۆزییەوە و تەنانەت لە دەرەوەی تۆپی پێش. یاریگای ئەمجەدییە کە یاریگای سەرەکی [[تۆپی پێ لە ئێران]] بوو لەو سەردەمەدا، وەک میوانداری ئەم یارییە ھەڵبژێردرا و یارییەکە بە ئامادەبوونی نزیکەی ٣٥ ھەزار بینەر و ناوبژیوانی سودین چاتێرجی<ref group="E">Sudhin Chatterjee</ref> لە [[ھیندستان]] بەڕێوەچوو. لە نیوەی یەکەمی ئەم یارییەدا سەرەڕای ھێرشی دوو تیپ بۆ سەر دەروازەکان و باڵادەستی ڕێژەیی تیپی تاج، ھیچ گۆڵێک تۆمار نەکرا؛ بەڵام لە گێمی دووەمدا یەکەمجار تیپی ھاپۆیل لە خولەکی ٦٩ گۆڵی تۆمارکرد، دواتر تیپی تاج لە خولەکی ٨٣ یارییەکەی یەکسانکردەوە و کاتی یاساییش بە ھەمان ئەنجام کۆتایی ھات، بۆیە یارییەکە ڕۆیشت بۆ [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زیادکراو]]. لە کاتی زیادکراودا تیپی تاج لە خولەکی ٩٢ گۆڵی دووەمی تۆمارکرد و ئەم ئەنجامە تا کۆتایی یارییەکە پارێزراو بوو، یارییەکەش بە ئەنجامی ٢–١ لە بەرژەوەندی تیپی تاج کۆتایی ھات. گۆڵەکانی تیپی تاج لە خولەکی ٨٣ لەلایەن غولام وەفاخا و لە خولەکی ٩٢ مەسعوود موینی تۆمار کران. ھەروەھا یەحزێکڵ چازوم لە خولەکی ٦٩ گۆڵێکی بۆ تیپی ھاپۆئێل تۆمارکرد. سەرکەوتن لەم یارییەدا بە یەکێک لە گرنگترین ئەنجامەکانی مێژووی یانەی تۆپی پێی تاج و تۆپی پێی یانەکانی ئێران لە ئاسیا دادەنرێت. ئەم یارییە یەکەم دەرکەوتنی تیپێکی ئێرانییە لە یاری کۆتایی جامی یانەکانی ئاسیا و یەکەمین پاڵەوانێتی ھەڵبژاردەیەکی یانە ئێرانییە لەم کێبڕکێیەدا. == یاریگای میوانداری == [[پەڕگە:Amjadieh_Stadium.jpg|وێنۆک|نمایی ھوایی از ورزشگاە امجدییە در دھھٔ ١٣٤٠ خورشیدی.]] یاریگای ئەمجەدییە میوانداری ئەم یارییە بوو. ئەمجەدییە کۆنترین یاریگای تۆپی پێی تارانە. دروستکردنی ئەم یاریگایە لە ساڵی ١٩٣٨ی دەستی پێکرد و لە ساڵی ١٩٣٩ تەواوکرا. بە بەڕێوەچوونی یەکەمین پاڵەوانێتی ئێران کرایەوە. لە دەوروبەری ئەم یاریگایە ستاند ھەیە و توانای فەرمی ٢٥ ھەزار کەسە، بەڵام لە زۆر یاریدا بینەرێکی زۆرتر دەهاتنە یاریگاکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=مجموعه ورزشی شهید شیرودی - اماکن ورزشی|ناونیشان=http://www.shirodisportcomplex.ir/sport_places/?qn=2975024|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170515133424/http://www.shirodisportcomplex.ir/sport_places/?qn=2975024|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئایاری ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=web.archive.org}}</ref> لە کاتی ئەم یارییەدا یاریگای ئەمجەدییە [[تۆپی پێ لە ئێران|یاریگای سەرەکی تۆپی پێی ئێران]] بوو. ھەموو یارییەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئێران|ھەڵبژاردەی ئێران]] لەم یاریگایەدا بەڕێوەچوو، بە یارییەکانی پاڵاوتنی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٦٤یشەوە. ھەروەھا ھەموو یارییەکانی جامی گەلانی ئاسیای ساڵی ١٩٦٨ لەم یاریگایەدا بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=رادیو زمانه {{!}} خارج از سیاست {{!}} ورزشی {{!}} امجدیه ڕا از تاریخش نمی‌توان گرفت|ناونیشان=http://zamaaneh.com/morenews/2009/12/post_1157.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091219210635/http://zamaaneh.com/morenews/2009/12/post_1157.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=web.archive.org}}</ref> ھەروەھا ئەمجەدییە میوانداری زۆرێک لە چالاکییە سیاسییە ناوەرزشییەکان و کۆمەڵایەتییەکانی کردووە، وەک میوانداریکردنی [[ئێلیزابێتی دووەم|ئەلیزابێسی دووەم]]، شاژنی [[ئینگلتەرا]] لە کاتی سەردانەکەیدا بۆ ئێران لە ساڵی ١٩٦٠ی کۆچی؛ و ئاھەنگی تاجە گوڵینەی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەد ڕەزا پەھلەوی]] لە ساڵی ١٩٦٧ی کۆچی. خ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٢|سەردێڕ=فرح پهلوی از سفر ملکه الیزابت به ایران می‌گوید|ناونیشان=https://www.bbc.com/persian/iran/2012/06/120604_l44_farah_pahlavi_jubilee|بڵاوکەرەوە=BBC News فارسی|زمان=fa}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=(تصاویر) تاج‌گذاری محمدرضا پهلوی به ڕوایت عکاس امریکایی|ناونیشان=http://fararu.com/fa/news/224795/تصاویر-تاج‌گذاری-محمدرضا-پهلوی-به-روایت-عکاس-امریکایی|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171201131257/http://fararu.com/fa/news/224795/تصاویر-تاج‌گذاری-محمدرضا-پهلوی-به-روایت-عکاس-امریکایی|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=web.archive.org}}</ref> == پاشخانی پاڵەوانێتی یانەکانی پاڵەوانی ئاسیا == [[یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا]] لە ساڵی ١٩٦٢. بڕیاریدا پاڵەوانێتییەک لە نێوان پاڵەوانانی وڵاتانی ئەندامدا ئەنجام بدرێت بۆ دیاریکردنی پاڵەوانی کیشوەری ئاسیا، ئەمەش بە نموونەی [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]] کە ساڵانە لەلایەن [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا]] بەڕێوەدەچێت.<ref dir="ltr" name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی نیسانی ١٩٩٧|سەردێڕ=The Asian Club Championship|ناونیشان=http://www.asian-football.com/leagues/clubhist.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/19970409161253/http://www.asian-football.com/leagues/clubhist.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=web.archive.org|زمان=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19970409161253/http://www.asian-football.com/leagues/clubhist.html |date= ٩ی نیسانی ١٩٩٧ }}</ref> خولی یەکەمی ئەم پێشبڕکێیانە لە ساڵی ١٩٦٧ بەڕێوەچوو؛ و بە شێوەیەکی پێش و پاش بەڕێوەچوو، کە بە پاڵەوانێتی ھاپۆئێل تەلئەبیب لە ئیسرائیلەوە کۆتایی ھات. سەرەتا بڕیار بوو ھەشت تیپ لەم یارییانەدا دەربکەون، بەڵام نوێنەرانی ئێران و [[ھیندستان]] لە ئامادەبوونی نوێنەری ئیسرائیل کشانەوە، بەجۆرێک ژمارەی تیپەکان بۆ شەش تیپ کەمکرایەوە.<ref dir="ltr" name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Asian Club Competitions 1967|ناونیشان=http://www.rsssf.com/tablesa/ascup67.html#cc|بڵاوکەرەوە=www.rsssf.com|زمان=en}}</ref><ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=השבוע בו הוכתרה הפועל ת"א לאלופת אסיה|ناونیشان=https://www.haaretz.co.il/sport/opinions/1.1595836|بڵاوکەرەوە=Haaretz הארץ|زمان=he}}</ref> بەڕێوەچوونی یارییەکان لە شێوەی دەرچوون و گەڕانەوە و گەڕانەوە، کە ھاوشێوەی مۆدێلی ئەنجامدانی جامی یانەکانی ئەوروپا بوو، لەگەڵ دووری کیشوەری ئاسیا و خراپی بارودۆخی دارایی تیپە ئاسیایییەکان نەدەگونجا؛ ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەش قۆناغی دووەم لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٦٩ بە شێوەیەکی ناوەندی کە لەلایەن [[تایلەند|تایلەندەوە]] میوانداری کرا.<ref name=":3"/> ئەمجارە ژمارەی تیپەکان بۆ دە تیپ زیادی کرد و تیپەکان سەرەتا لە قۆناغی کۆمەڵەکاندا بە دوو کۆمەڵەی پێنج تیپ ڕکابەرییان کرد و دوو تیپ لە ھەر کۆمەڵەیەک سەرکەوت بۆ قۆناغی پێش کۆتایی و لە کۆتاییدا ماکابی تێل تیمی ئەڤیڤ لە ئیسرائیلەوە توانی نازناوی پاڵەوانێتییەکە بەدەستبھێنێت.<ref dir="ltr">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Asian Club Competitions 1968/69|ناونیشان=http://www.rsssf.com/tablesa/ascup68.html#cc|بڵاوکەرەوە=www.rsssf.com|زمان=en}}</ref> قۆناغی سێیەمی ئەم یارییانە لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٧٠ بەڕێوەچوو. وە ھاوشێوەی وەرزی پێشوو بە ئامادەبوونی ھەشت تیپ لە لایەن [[ئێران|ئێرانەوە]] بە شێوەیەکی ناوەندگەرایی میوانداری کرا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Asian Club Competitions 1970|ناونیشان=http://www.rsssf.com/tablesa/ascup70.html|بڵاوکەرەوە=www.rsssf.com|زمان=en}}</ref> جگە لەمەش، لەو ساڵەدا، بەپێی ئەو پلانەی [[فیفا]] پێشنیاری کردبوو، بڕیار بوو پاڵەوانێتییەک ھەبێت بە ناوی [[جامی جیھانیی یانەکانی فیفا|جامی جیھانی یانەکان]] لە نێوان پاڵەوانەکانی [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]] و ئاسیا و [[خولی پاڵەوانەکانی ئەفریقا]] و [[جامی لیبێرتادۆرێس|ئەمریکای باشوور]] و ئەمریکای باکوور و ناوەڕاست و ئۆقیانووس، و تیپی پاڵەوانی ئاسیا دەتوانێت بەشداری لەم یارییانەدا بکات لە کۆتاییدا جامی جیھانی یانەکانی تۆپی پێ لەو ساڵەدا ئەنجام نەدرا و یەکەم قۆناغی ساڵانێک دواتر لە ساڵی ٢٠٠٠ی زایینی بەڕێوەچوو.<ref dir="ltr">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA Club World Cup - Previous Tournaments - FIFA.com|ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/clubworldcup/brazil2000/index.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131214040517/http://www.fifa.com/tournaments/archive/clubworldcup/brazil2000/index.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=web.archive.org|زمان=en}}</ref> == ڕێگا بۆ یاری کۆتایی == === تاج === تیمی تاج بەدوای پاڵەوانێتی یانەکانی تاران ١٩٦٨–٤٨ کۆچی دەگەڕێت. وەک نوێنەری [[ئێران]] مۆڵەتی بەشداری لە پێشبڕکێی یانەکانی پاڵەوانی ئاسیا بەدەستھێنا.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۲ اردیبهشت ۱۳۹۶|سەردێڕ=قهرمانی آسیایی تاج: بازخوانی فروردین شیرین ۱۳۴۹|ناونیشان=http://f-f.ir/%D9%82%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%AC-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B4/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180111091640/http://f-f.ir/%D9%82%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%AC-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B4/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|زمان=fa-IR|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref dir="ltr">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel - List of Champions|ناونیشان=http://www.rsssf.com/tablesi/israchamp.html|بڵاوکەرەوە=www.rsssf.com|زمان=en}}</ref> تاج لەگەڵ نوێنەرانی [[لوبنان|وڵاتانی لوبنان]] و [[مالیزیا]] و [[سریلانکا]] لە گرووپی A کۆکرایەوە. لە دوایین ساتەکاندا تیپی سریلانکای ساندەرز لە یارییەکان کشایەوە و تاج تەنھا دوو یاری لە قۆناغی کۆمەڵەکاندا ئەنجامدا و ھەردووکی بە ھەمان ئەنجامی ٣–٠ بردەوە و بە ئاسانی سەرکەوت بۆ قۆناغی پێش کۆتایی. غوڵامحوسێن مەزلومی، گۆڵکاری تیپی تاج، لە یاری دووەمی ئەم تیپە بەرامبەر تیپی سێلانگۆر ھاتریکی تۆمارکرد و ڕۆڵێکی کاریگەری ھەبوو لە سەرھەڵدانی تاج وەک پێشەنگی تیپەکە. لە قۆناغی پێش کۆتاییدا، تاج بە ئەنجامی ٢–٠ لە میدانی بردەوە، کە نوێنەرایەتی مالیزیای کرد کە دووەم تیپی کۆمەڵەی B بوو، و سەرکەوت بۆ یاری کۆتایی. تیمی تاج تا گەیشتن بە یاری کۆتایی گۆڵێکی نەکردبوو و باشترین ھێڵی بەرگری پاڵەوانێتییەکەی ھەبوو. === ھۆپوێڵ === ھەروەھا تیپی ھاپۆیل لە وەرزی ١٩٦٨–١٩٦٩ پاڵەوانێتی خولی ئیسرائیلی بەدەستھێنا. وەک نوێنەری [[ئیسرائیل]] لەم پێشبڕکێیانەدا دەرکەوت. ھاپۆیل لەگەڵ نوێنەرانی [[تایلەند]] و [[ھیندستان]] و [[ئیندۆنیزیا]] لە کۆمەڵەی دووەمدا کۆبووەوە و توانی بە سێ سەرکەوتنی ئاسان و یازدە گۆڵ تۆماربکات بۆ قۆناغی پێش کۆتایی. یەکەم یاری ھاپۆیل بەرامبەر تیپی ڕۆیاڵ پۆلیس لە تایلەندەوە بە ئەنجامی ٥–٠ سەرکەوتنی ئەم تیپە بوو. لە گێمی یەکەمدا ھاپۆیل ھەر ٥ گۆڵەکەی تۆمارکرد و یەکەم یاری خۆی وەک پاڵێوراوێکی جدی بۆ پاڵەوانێتییەکە نیشاندا. یاری پێش کۆتایی نێوان ھاپۆئێل و نوێنەری لوبنان بەڕێوە نەچوو؛ ھامۆنتمان کە تیپی دووەمی کۆمەڵەی A بوو، ڕازی نەبوو بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئیسرائیل یاری بکات، وەک فەرمانی حکوومەتی لوبنان، و ھاپۆیل بە ئەنجامی ٣–٠ سەرکەوتنی بەدەستھێنا و سەرکەوت بۆ قۆناغی کۆتایی.<ref name=":0"/><ref name=":7">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=זיכרונותיהם של האדומים מטהרן|ناونیشان=https://www.football.org.il/magazine/?itemid=%7BC478F542-3546-481B-9474-CB9252C0A0C4%7D|بڵاوکەرەوە=www.football.org.il|زمان=he}}</ref> تیپی ھاپۆیل باشترین ھێڵی ھێرشبەری جامەکەی ھەبوو بە تۆمارکردنی ١١ گۆڵ پێش یاریی کۆتایی. == پێش پێشبڕکێکە == === پەیوەندی نێوان ھەردوو وڵات === گەشتی ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بۆ ئێران، یەکەم گەشتی تیپێکی یانەیەکی ئیسرائیلی بوو بۆ ئێران. تیپەکانی وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامی ئامادە نەبوون بەرامبەر نوێنەرانی ئیسرائیل یاری بکەن، وەک لە پاڵەوانێتی یانەکانی پاڵەوانێتی ئاسیا ساڵی ١٩٦٩. بەھۆی کشانەوەی نوێنەرانی وڵاتانی عەرەبی لە یاریکردن بەرامبەر ئەم تیپە، ھەڵبژاردەی مەکابی تەلئەبیب بەبێ ئەنجامدانی یەک یاری گەیشتە یاری کۆتایی.<ref name=":4"/> ھەروەھا ھەستیارییەکان زۆر بوون؛ سێ ساڵ پێش ئەم یارییە، [[جەنگی ١٩٦٧|شەڕێکی شەش ڕۆژە لە نێوان عەرەب و ئیسرائیل]] ڕوویدا و شکستی عەرەب بووە ھۆی ئەوەی ھەستی دژە ئیسرائیل لە ئێراندا سەرھەڵبدات. دوو ساڵ پێش ئەنجامدانی ئەم یارییە، ھەڵبژاردەکانی ئێران و ئیسرائیل لە ھەمان یاریگەی ئەمجەدییە لە چوارچێوەی جامی نەتەوەکانی ئاسیای ساڵی ١٩٦٨ یارییەکی ھەستیاریان بەڕێوە بردبوو، کە تێیدا بینەرانی ئەمجەدییە زۆر دروشمی دژ بە ئیسرائیلیان دەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی ئایاری ٢٠١٤|سەردێڕ=خاطره تصویری/ ڕوزی که ایران انتقام اعراب ڕا از ڕژیم اسرائیل گرفت|ناونیشان=https://www.mashreghnews.ir/news/311331/خاطره-تصویری-روزی-که-ایران-انتقام-اعراب-را-از-رژیم-اسرائیل-گرفت|بڵاوکەرەوە=مشرق نیوز|زمان=fa}}</ref> لەسەر ئاستی [[دیپلۆماسی]] ئێران لەم کاتەدا پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئیسرائیل ئاڵۆزتر کردبوو. پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوو وڵات کەم تا زۆر نھێنی بوون و [[شانشینی پەھلەوی|حکومەتی ئێران لەو کاتەدا]] بە [[دی فاکتۆ]] ئیسرائیلی ناسیبوو، باڵیۆزخانەی ئیسرائیلیش بە شێوەیەکی نافەرمی لە تاران چالاک بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=رابطه فرهنگی و ورزشی ایران و اسرائیل در دوره پهلوی دوم|ناونیشان=https://rasekhoon.net/article/show/904397/%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%85|بڵاوکەرەوە=rasekhoon.net|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231219190520/https://rasekhoon.net/article/show/904397/%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%85|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم پەیوەندیانە لەلایەن وڵاتانی عەرەبییەوە ناڕەزایییان بەرامبەر بوو و حکوومەتی ئێران ڕەھەندەکانی ئەو پەیوەندیانەی شاردەوە. بەڕێوەچوونی ئەم پێشبڕکێیە و سەفەری تیمی ئیسرائیل تا ڕادەیەک ڕەھەندەکانی ھاوکاریی نێوان ھەردوو وڵاتی ڕوون کرد و ئەمەش ناڕەزایەتی توندی وڵاتانی عەرەبی لێکەوتەوە. لە بەرامبەر ئەم ناڕەزایەتیانەدا حکوومەتی ئێران ڕای گەیاند کە وەرزش سیاسی نییە و ئەگەر تیمە ئێرانییەکان لە ڕێگەی تیروپشکەوە ڕووبەڕووی تیمە ئیسرائیلییەکان ببنەوە، ئێرانییەکان ئامادە نین بەشداری پێشبڕکێکە نەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نخستین مسابقه ورزشی بین تیم های ایرانی و اسرائیلی|ناونیشان=https://www.asianews.ir/fa/newsagency/1679/%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D9%87-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84%DB%8C|بڵاوکەرەوە=روزنامه آسیا|زمان=fa|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200810113609/https://www.asianews.ir/fa/newsagency/1679/%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D9%87-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84%DB%8C|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرەڕای ئەوەش لە تاران کەشوھەوا بە توندی دژی تیپی ئیسرائیل بوو و تەنانەت لە بەردەم ئەو ھۆتێلەی کە یاریزانان و ستافی ھاپۆیل تێیدا دەمانەوە، خۆپیشاندان ئەنجامدرا تا پۆلیس ناچار بوو دەستوەردان بکات.<ref name=":7"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ultras Hapoel Tel Aviv 1999 - Official website|ناونیشان=https://www.ultrashapoel.com/index1024.php|بڵاوکەرەوە=www.ultrashapoel.com|زمان=he|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200812221043/http://ultrashapoel.com/index1024.php|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یەھۆشوا فایگنبام یاریزانی یانەی ھاپۆل<ref group="E">Yehoshua Feigenbaum</ref> وتی: ھاندەران زۆر کۆنەپەرست بوون و وا دیار بوو ھەموو تاران تەنھا یەک شتیان دەویست: بۆ ئەوەی ئێمە دۆرین و بۆ ئەوەی جامەکە لەگەڵ تاج بمێنێتەوە.<ref name=":6"/> === یەکەم میوانداری ئێران === [[پەڕگە:Ghahreman-taj-Asia-4.JPG|وێنۆک| هاندەران، چەند کاتژمێرێک پێش دەستپێکردنی یارییەکە گەیشتنە یاریگای ئەمجەدییە]] پاڵەوانێتی یانەکانی ئاسیا لە دوای جامی نەتەوەکانی ئاسیا بە گرنگترین پاڵەوانێتی تۆپی پێ لە ئاسیا دادەنرا و بەڕێوەبردنی ئەم یارییانە ڕووداوێکی گرنگ بوو لە تۆپی پێی ئێراندا. ئەمە یەکەمجار بوو کە یارییەکانی پاڵەوانێتی یانەکانی ئاسیا لە ئێران بەڕێوە بچێت و تیپی تاج یەکەم ھەڵبژاردەی ئێران بوو کە گەیشتە یاری کۆتایی ئەم پاڵەوانێتییە.<ref dir="ltr">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Asian Champions' Cup|ناونیشان=http://www.rsssf.com/tablesa/as1.html|بڵاوکەرەوە=www.rsssf.com|زمان=en}}</ref> ھەروەھا پێش ئەم یارییە، ڕێکخراوی پەروەردەی وەرزشی ئێران بە ھاوکاریی فیدراسیۆنی تۆپی پێی ئێران، بلیتی گرەوکردنی ڕەسمی بۆ ئەو یارییانە چاپ کرد و لە لقەکانی بانکی سەدرەتی ئێران و نووسینگەی بلیتی ئەمجەدییە دەستی بە فرۆشتنی کرد. بۆ ئەم مەبەستە فۆڕمی تایبەت چاپکرا و بە نرخی ٢ تمەن فرۆشرا، ھەروەھا خەڵاتی وەک ئۆتۆمبێلی ئاریا و شاھین بۆ براوەی گرەوکردنەکە دیاریکرابوو، بەڵام ئەم بلیتانە پێشوازییەکی باشیان لێنەکرا و دوای ئەم پێشبڕکێیە ئەم پلانە دووبارە نەکرایەوە.<ref name=":1"/> === مەرجەکانی ھەردوو تیپەکە === دوو تیپی تاج و ھاپۆئێل پێش ئەم یارییە ڕووبەڕووی یەکتر نەبوون و ئەمە یەکەمین و تا ئەمڕۆش دوایین ڕووبەڕووبوونەوەی نێوان ئەو دوو تیپەیە.<ref dir="ltr">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Head to head stats Esteghlal (Tehran), Iran - Hapoel (Tel Aviv), Israel|ناونیشان=http://wildstat.com/p/5014/ch/all/club1/IRI_Esteghlal_Tehran_FC/club2/ISR_Hapoel_Tel_Aviv|بڵاوکەرەوە=wildstat.com|زمان=en}}</ref> لەو کاتەدا تۆپی پێی ئیسرائیل لە لووتکەی دەسەڵاتی خۆیدا بوو لە ئاسیا؛ ھەڵبژاردەی ئیسرائیل وەک تاکە نوێنەری ئاسیا و زەریای ھێمن سەرکەوتنی بۆ [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠]] بەدەستھێنا و چوار یاریزانی ھاپۆیل لەو یارییانەدا لە ھەڵبژاردەی ئیسرائیل ئامادەبوون.<ref dir="ltr">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Cup 1970 Qualifying|ناونیشان=http://www.rsssf.com/tables/70q.html|بڵاوکەرەوە=www.rsssf.com|زمان=en}}</ref><ref dir="ltr">{{cite wev|date=|title=Planet World Cup - 1970 - Squads - Israel|url=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1970/squad_isr70.html|publisher=www.planetworldcup.com|language=en}}</ref> لە قۆناغی پێشووی ئەم یارییانەدا لە ساڵی ١٩٦٩ نوێنەری ئێران تیمی پەرسەپۆلیسی تاران بوو، کە لەلایەن نوێنەری ئیسرائیل، مەکابی تەلئەبیبەوە دوورخرایەوە،<ref group="پانویس">پرسپولیس برای صعود از گروهش احتیاج به پیروزی برابر مکابی تل‌آویو داشت اما آن بازی بدون گل مساوی شد و پرسپولیس از صعود بازماند.</ref> تیمی ئیسرائیلیش دواتر بوو بە پاڵەوانی ئەو ساڵە. یەکەم قۆناغی پاڵەوانێتی یانەکانی پاڵەوانێتی ئاسیا لە ساڵی ١٩٦٧. ھەروەھا بە سەرکەوتنی ئەو تیپەی ئامادەبوو لە یاری کۆتاییدا کۆتایی ھات، ھاپۆئێل تەلئەبیب بە نوێنەرایەتی ئیسرائیل.<ref dir="ltr">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Asian Club Competitions 1967|ناونیشان=http://www.rsssf.com/tablesa/ascup67.html#cc|بڵاوکەرەوە=www.rsssf.com|زمان=en}}</ref> ھەربۆیە تیمی تاج ئەگەری ئەوەی ھەبوو کە بە بردنەوەی یاری کۆتایی پێش بە پاڵەوانێتی سێ جاری نوێنەرانی ئیسرائیل بگرێت و یەکەم پاڵەوانێتی بۆ تیپێکی ئێرانی لە ئێران بھێنێت. بۆ بەشداریکردن لەم پاڵەوانێتییەدا، تیمی تاج کۆمەڵێک یارمەتیدەری لە تیپەکانی دیکە وەرگرتبوو؛ غوڵام وەفاخا لە عەقاب و فێریدوون موعینی لە پیکان و مەحموود خوردبین لە [[یانەی تۆپی پێی پێرسپۆلیس|پەرسەپۆلیس]].<ref name=":1"/> ئەم کردەوەی تاج لەگەڵ ناڕەزایەتی نوێنەرانی تیمی ئیسرائیلدا بوو، بەڵام ڕێکخەرانی پێشبڕکێکە ئەمەیان بە یاسایی زانی و ناڕەزایەتی ئیسرائیلییەکانیان نەزانی.<ref name=":6"/> == پێشبڕکێ == === ڕۆژێکی گونجاو === لە کاتژمێر ١٠:٠٠ی بەیانییەوە دەرگای یاریگای ئەمجەدییە بەڕووی بینەراندا کرایەوە و لە کاتژمێر ١:٠٠ی پاشنیوەڕۆوە ستاندەکانی یاریگاکە پڕکرایەوە. ئەم یارییە پێشوازییەکی زۆر باشی لێکرا و ھەرچەندە ستاندەکانی یاریگای ئەمجەدییە توانای ٢٥ ھەزار کەسی ھەبوو، بەڵام بینەرێکی زۆرتر ھاتنە یاریگاکە. لەو کاتەدا ڕۆژنامەکە ژمارەی بینەرانی بە نزیکەی ٣٥ ھەزار خەمڵاندووە و ھەزاران کەس لە دەرەوەی یاریگاکە ماوەتنەوە.<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئازاری ٢٠٠٢|سەردێڕ=השבוע בו הוכתרה הפועל ת"א לאלופת אסיה|ناونیشان=https://www.haaretz.co.il/misc/1.781608|زمان=he}}</ref> لەنێویاندا نزیکەی پێنج ھەزار کەس ھاندەری ھاپۆیل بوون. نوێنەری تیمی ھاپۆئێل پێنج ھەزار بلیتی یارییەکەی کڕی بوو و بەسەر کۆمەڵگەی جوولەکەکانی ئێراندا دابەشی کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=شکست صهیونیست‌ها همه ڕا خوشحال کرد/نماینده اسرائیل در امجدیه 5000 هزار هوادار داشت! / آن گل هیچ وقت از یادم نمی‌رود - پایگاه خبری تحلیلی فردا {{!}} Farda News|ناونیشان=https://www.fardanews.com/fa/news/281652/شکست-صهیونیست‌ها-همه-را-خوشحال-کردنماینده-اسرائیل-در-امجدیه-5000-هزار-هوادار-داشت-آن-گل-هیچ-وقت-از-یادم-نمی-رود|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131030215549/https://www.fardanews.com/fa/news/281652/شکست-صهیونیست‌ها-همه-را-خوشحال-کردنماینده-اسرائیل-در-امجدیه-5000-هزار-هوادار-داشت-آن-گل-هیچ-وقت-از-یادم-نمی-رود|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=web.archive.org}}</ref> ئەم یارییە ڕاستەوخۆ لە تەلەڤیزیۆن و ڕادیۆی ئێرانیش پەخش کرا. پێنج ساڵ پێش ڕێکەوتی ئەم یارییە، لە ٢١ی نیسانی ١٩٦٥، محەممەد ڕەزا شا لە تیرۆرکردنی ڕەزا شەمسەبادی<ref name=":1"/> ڕزگاری بوو و بەم بۆنەیەوە، پێش دەستپێکردنی یارییەکە، ڕێوڕەسمێک بە ناوی «لابردنی مەترسی لە… ژیانی شا» لەلایەن سەید جەواد زەبیحی بەڕێوەچوو. لەم ڕێوڕەسمەدا کە لە یاریگای ئەمجەدییە بەڕێوەچوو، سەرەتا شیعری ئایینی خوێندرایەوە، پاشان دوعا بۆ تەندروستی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]]، [[فەرەح پەھلەوی]] و [[ڕەزا پەھلەوی]] ئێران کرا و لە کۆتاییدا یادی محەممەد عەلی بابەییان و ئایەتوڵڵا لەشکری کە لە کاتی ھەوڵێکی تیرۆرکردنی سەرکەوتوو نەبوو لەلایەن شەمسەبادییەوە کوژران، ڕێزی لێگیرا. === پوختەی پێشبڕکێکە === [[پەڕگە:Ghahreman-taj-Asia-5.JPG|وێنۆک| لە خولەکی ٨٣دا غوڵام ڤافاخا بە لێدانی سەر گۆڵی یەکسانکردنەوەی تۆمارکرد.]] ==== نیوەی یەکەم ==== یارییەکە بە ھێرشە سەرەتایییەکانی تیپی ھاپۆیل دەستیپێکرد و لە ١٠ خولەکی یەکەمی یارییەکەدا ھەڵبژاردەی ئیسرائیل باشترین تیپی یاریگا بوو؛ بەڵام یاریزانانی تاج بەھەمان شێوە وردە وردە دەستیان کرد بە ھێرشبردن و لە خولەکی ١٢ ھەلێکی زۆر باشیان لەدەستدا کە لەسەر ھێرشی عەلی جەباری لە باڵی ڕاستەوە بەدەست ھات: ئاری بێجارانۆی گۆڵپارێزی ھاپۆیل<ref group="E">Arie Bejarano</ref> لە دەرەوەی سنوور و جەباری تۆپەکەی خستە ناوچەی سزا، ھێرشبەری تاج غولام حسێن مەزلومی تۆپەکەی گواستەوە بۆ ھێرشبەرێکی تری تاج غوڵام وەفاخا، وەفاخاش تۆپەکەی نارد بۆ گۆڵی ھاپۆئێل بە لێدانێک، بەڵام دەیڤید پریمۆ,<ref group="E">David Primo</ref> بەرگریکاری ھاپۆیل، تۆپەکەی گرت لە ھێڵی گۆڵی بەتاڵی گەڕاندەوە بۆ ئەوەی بۆشایی ھاپۆیل بە داخراوی بمێنێتەوە. دوای یەک خولەک، تیپی تاج جارێکی دیکە بە لێدانەکەی وەفاخا ھەلێکی بۆ ڕەخساند، بەڵام پریمۆی بەرگریکاری ھاپۆیل دیسانەوە تۆپەکەی پاککردەوە بەھۆی ھەڵەی ھیندستان لە دۆخێکی گوماناوی لێدانی سزادا، ناوبژیوان لێدانی سزای لە بەرژەوەندی تاج لە دەرەوەی ناوچەی سزا ڕاگەیاند. فێریدۆن مۆئینی ئەم لێدانە سزایەی تۆمارکرد، بەڵام لێدانەکەی سەرکەوتوو نەبوو. دوای ئەم دۆخە، سەرەڕای سوودی ڕێژەیی تاج، گێمی یەکەم بە ئەنجامی ٠–٠ کۆتایی ھات. ==== نیوەی دووەم ==== گێمی دووەم بە ھێرشەکانی تیپی تاج دەستی پێکرد و لە ١٥ خولەکی یەکەمی ئەم گێمەدا تۆپ و یاریگا لە بەردەستی ئەم تیپەدا بوو. سەرەڕای ھێرشەکانی نوێنەری ئێران، دەروازەی نوێنەری ئیسرائیل بە درەوشاوەیی گۆڵپارێزی ئەم تیپە کە ھاوکات گۆڵپارێزی ھەڵبژاردەی لاوانی ئیسرائیل بوو، بە داخراویی مایەوە. لە خولەکی ٦٢ و بە پێچەوانەی ڕەوتی ڕێژەیی یارییەکە، پریمۆی بەرگریکاری ھاپۆئێل کە بە جووڵەیەکی شەخسی لە ناوچەی سزای تاج نزیک دەبووەوە، بڕیار بوو ھەلێکی ھەبێت کاتێک کارو حەقڤاردیان یاریزانی ناوەڕاستی تاج ڕێگری لێکرد. لە خولەکی ٦٧دا، ھاپۆیل ھەلێکی دیاریکراوی تۆمارکردنی گۆڵی بۆ ڕەخساند، کاتێک مێھدی لاڤاسانی بەرگریکاری تاج، لە کۆتا ساتی لێدانەکەی ھێرشبەری ھێڵی ناوەڕاستی ھێرشبەری ھاپۆیل، یەحزێکل چاوومی نارد بۆ گۆشە. دوای چەند ساتێک و لە خولەکی ٦٩دا ھەمان لێدانی گۆشەی چازوم گۆڕا بۆ گۆڵ بۆ تیپی ھاپۆیل و ھاپۆیل بە ئەنجامی ١–٠ پێشکەوت. تیمی تاج تەنھا ٢٢ خولەکی ماوە بۆ ئەوەی یارییەکە یەکسان بکەنەوە و لە شکستەکە ڕزگاریان بێت. لە ٥ خولەکی یەکەمی دوای گۆڵەکە تاج ھێرشێکی زۆری نەکرد، بەڵام دوای چەند خولەکێک و لە خولەکی ٧٥دا تیپی تاج تاکە گۆڕانکاری خۆی ئەنجامدا: مێھدی حاج محەممەد لەبری عەلی جەباری کاپتنی تاج ھاتە نێو یارییەکەوە کە گۆڵێکی تۆمارکرد ڕۆژێکی بێدەنگ. دوابەدوای ئەم گۆڕانکارییە، پێکھێنانی یاریزانانی تاج لە یاریگادا گۆڕانکاری بەسەردا ھات و تیپی تاج ھێرشی زۆریان دەستپێکرد کە تێیدا حاج محەممەد ڕۆڵی سەرەکی بینی. لە خولەکی ٧٩ تیپی تاج ھەلێکی ڕوونی گۆڵکردنی لەدەست دا، بەڵام دواجار ھێرشەکانی تاج سوودی ھەبوو و لە خولەکی ٨٣ گۆڵەکەی ھاپۆیل کرایەوە و یارییەکە بە گۆڵێکی بێ بەرامبەر یەکسان کردەوە. لە خولەکی ٨٧دا ھاپۆیل گۆڕانکارییەکی کرد و فایگنبام بووم یاریزانی نیشتمانی ئەم تیپە یارییەکەی بەجێھێشت و مێیر برینەر جێگەی گرتەوە. ھێرشەکانی تاج لە خولەکەکانی کۆتاییدا بەردەوام بوون، وەفاخا لە خولەکی ٩٠دا ھەلێکی دیکەی ئاشکرای گۆڵکردنی لەدەستدا، بەڵام لە درێژەی کاتی یاساییدا ھیچ گۆڵێکی دیکە تۆمارنەکرا و یارییەکەش چووە [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زیادکراو]]. ==== کاتی زۆرکراو ==== دوای ٥ خولەک پشوو لە نێوان کاتی یاسایی و زیادکراودا، یارییەکە ھێرشەکانی تاج بەدوای خۆیدا ھێنا و لە خولەکی ٩٢دا تاج توانی گۆڵی دووەم و بردنەوە تۆمار بکات و ئەنجامەکەی ٢–١ لە بەرژەوەندی ھەڵبژاردەی ئێران بکات. دوای ئەم گۆڵە تاج بەردەوام بوو لە ھێرشبردن و بەرگریکارانی ھاپۆیل تەنھا ھەوڵیان دا ئەنجامەکە خراپتر نەبێت. یەکەم ١٥ خولەکی کاتی زیادکراو بە ھەمان شێوە کۆتایی ھات. لە ١٥ خولەکی دووەم و کۆتا کاتی زیادکراودا، یاریزانانی ناوەڕاست و ھێرشبەرانی تیپی ھاپۆیل توندوتیژییان کرد لە ھەوڵی تۆمارکردنی گۆڵێکی یەکسانکردندا، لە خولەکی ١١٧دا ڕۆنی کاڵدیرۆن<ref group="E">Ronnie Calderon</ref> یاریزانی ژمارە ٨ی یانەی ھاپۆیل، پێکان بوو و یارییەکەی بەجێھێشت و چووە دەرەوە. ھاپۆئێل کە ھەردوو ڕێژەی گۆڕانکارییەکانی کەڵکی وەرگرتبوو، لە کۆتا خولەکەکاندا بە دە یاریزان بەردەوام بوو لە یاریکردن و سەرەڕای ھێرشەکانی نەیتوانی یارییەکە یەکسان بکاتەوە، بەرگریکاران و گۆڵپارێزی تاجیش سەرکەوتوو بوون لە ھێشتنەوەی گۆڵەکەیان تا یارییەکە بە داخراوی ٢–١ بوو. کۆتایی ھات لە بەرژەوەندی تاج. ==== گوڵەکانی ==== * گۆڵی ھاپۆئێل: چازۆم یاریزانی ھێڵی ناوەڕاستی ھاپۆیل لە خولەکی ٦٩دا تۆپەکەی لە نزیک گۆڵی تاج پێشخست، بەڵام کاتێک خەریک بوو تۆپەکە بنێرێتە گۆڵی تاج، تۆپەکە لەلایەن لاڤاسانییەوە ڕەوانەی گۆشەی یارییەکە کرا. گۆشەکە لەلایەن سیمۆن بن یۆناتان، بەرگریکاری ڕاست و کاپتنی ھاپۆئێل نێردرا، و چازوم تۆپەکە بە سەری بردە ناو گۆڵی تاج. * گۆڵی یەکەمی تاج: لە خولەکی ٨٣ تاج لێدانێکی گۆشەی بۆ ھات. حاج محەممەد گۆشەی نارد و غولام ڤافەخاش بە لێدانی سەر گۆڵی یەکسان کردنەوەی گۆڵەکەی تۆمارکرد. * گۆڵی دووەمی تاج: لە خولەکی ٩٢دا تیپی تاج لێدانێکی سزای لە پشتی ناوچەی سزای ھاپۆیل وەرگرت. مەنسوور پورھەیدەری لە پشت ئەم تۆپە وەستا و تۆپەکەی بەرەو گۆڵی بەرامبەر نارد کە بەرگریکارانی ھاپۆیل گەڕێنرایەوە و مەسعوود موعینی بەپێی چەپی تۆپەکەی خستە ناو گۆڵی ھاپۆیلەوە. == دوای پێشبڕکێکە == [[پەڕگە:Ghahreman-taj-Asia-1.JPG|alt=|وێنۆک| ڕۆژنامەی زانیاری، ڕۆژێک دوای پاڵەوانێتی [[یانەی تۆپی پێی ئیستقلالی تاران|تاج]] لە ئاسیا .]] === لە ئیسرائیل === ئەم شکستە بە تاکە دۆڕانی نوێنەرانی ئیسرائیل لە یاری کۆتایی جامی یانەکانی ئاسیا دادەنرێت.<ref name=":5"/> سەرەڕای ئەم شکستە، بەڕێوەچوونی ئەم پێشبڕکێیە بە دەستکەوتێکی دیپلۆماسی ناوچەیی بۆ ئیسرائیل دادەنرا، چونکە تا ئەو کاتە پەیوەندییەکانی نێوان ئێران و ئیسرائیل کەم تا زۆر نھێنی بوو و لەلایەن وڵاتانی عەرەبییەوە ناڕەزایی لێدەکرا، بەڵام لەگەڵ ئەنجامدانی ئەم کێبڕکێیە، پەیوەندییەکان لە نێوان ھەردوو وڵاتدا تا ڕادەیەک ئاشکرا بوون؛ بۆیە سەرەڕای شکستەکە، وەرزشوانانی ئیسرائیل بە ڕەزامەندییەوە گەڕانەوە بۆ ئیسرائیل.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=پنجاه سال از نخستین و آخرین مسابقه ورزشی بین تیم های ایران و اسرائیل می گذرد. فوتبالیست های تاج، خوش کاشتند|ناونیشان=https://radis.org/%D9%BE%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D9%87-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4/|بڵاوکەرەوە=رادیو پیام اسرائیل|زمان=fa-IR|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئایاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200507211303/https://radis.org/%d9%be%d9%86%d8%ac%d8%a7%d9%87-%d8%b3%d8%a7%d9%84-%d8%a7%d8%b2-%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86-%d9%88-%d8%a2%d8%ae%d8%b1%db%8c%d9%86-%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%a8%d9%82%d9%87-%d9%88%d8%b1%d8%b2%d8%b4/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا ڕێھاڤیا ڕۆزنبام، سەرۆکی ڕاھێنەری تیپی ھاپۆیل لەم بارەیەوە ڕایگەیاند: بە لەبەرچاوگرتنی ئەو بارودۆخەی کە ھەبووە و کەشوھەوای دەوروبەرمان، بە باشترین شێوە کارمان کرد، یاری تۆپی پێی باشمان کرد و بە شێوەیەکی شکۆمەندانە نوێنەرایەتی ئیسرائیلمان کرد.<ref name=":6"/> دوای ئەوە ئیسرائیل تەنھا جارێکی تر لە پاڵەوانێتی یانەکانی ئاسیا ئامادە بوو: پاڵەوانێتی یانەکانی ئاسیا لە ساڵی ١٩٧١ کە لەلایەن ماکابی تەلئەبیبەوە بردەوە. لە یاری کۆتاییدا، مەکابی ناچار بوو ڕووبەڕووی تیپی ئەلشەرتی عێراقی ببێتەوە، بەڵام ھەڵبژاردەی عێراقی ئامادەنەبوو بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئیسرائیل یاری بکات بەجۆرێک پاڵەوانێتییەکە بۆ تیپی مەکابی بوو. ئەمە دووەم و کۆتا نازناوی ئەم تیپە بوو لە ئاسیا.<ref dir="ltr">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Asian Club Competitions 1971|ناونیشان=http://www.rsssf.com/tablesa/ascup71.html#cc|بڵاوکەرەوە=www.rsssf.com|زمان=en}}</ref> دوای پاڵەوانێتییەکەی ساڵی ١٩٧١، بەھۆی ھۆکاری وەک نەبوونی پیشەگەری لە ئاسیا و کێشەی سیاسی، جامی یانەکانی ئاسیا تا ساڵی ١٩٨٥ بەڕێوە نەچوو<ref dir="ltr">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.asian-football.com/leagues/clubhist.html|سەردێڕ=The Asian Club Championship|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/19970409161253/http://www.asian-football.com/leagues/clubhist.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ١٩٩٧|وێبگە=Asian Football|زمان=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19970409161253/http://www.asian-football.com/leagues/clubhist.html |date= ٩ی نیسانی ١٩٩٧ }}</ref> و لەم نێوەندەدا، لە ساڵی ١٩٧٤، دوای پێشنیاری کوێت، [[یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا|یەکێتی تۆپی پێی ئاسیای]] لە یارییەکە دوورخستەوە ئیسرائیل لە خولی تۆپی پێی ئاسیا و بوونی تیپە میللی و یانەکان ئیسرائیل بۆ ھەمیشە لە ڕکابەرییەکانی ئاسیا تەواو بووە.<ref dir="ltr">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١٤|پەڕە=١١|زمان=en}}</ref><ref dir="ltr">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Israel make their mark {{!}} Inside UEFA|ناونیشان=https://www.uefa.com/insideuefa/member-associations/ISR/news/025b-0ee53ea30154-349ead5783ad-1000--israel-make-their-mark/|بڵاوکەرەوە=UEFA.com|زمان=en}}</ref> === لە ئێران === دوای سەرکەوتنی تاج، بینەران لە یاریگای ئەمجەدییە ھاتنە دەرەوە و دەستیان کرد بە لێدان لە شەقامەکانی دەوروبەری یاریگاکە. خەڵکی تاران و شارەکانی دیکەی ئێرانیش ھاتنە سەر شەقامەکان و دەستیان کرد بە ئاھەنگگێڕان و چەقۆکێشان. لە ڕۆژانی دواتردا گۆرانیبێژی ئێرانی [[ویگین|ڤیگان]] گۆرانییەک بە شیعرێکی ئیرەج جەننەتی عەتای بۆ ستایشی یاریزانانی براوەی ئەم یارییە وتەوە.<ref name=":1"/> پاڵەوانێتی تاج لە ئاسیا یەکێکە لە بەنرخترین نازناوەکانی پاڵەوانێتی لە مێژووی ئەم یانەیەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زدرادکو رایکوف|ناونیشان=http://takhtejamshidcup.com/index.php?option=com_content&view=article&id=363&Itemid=911|بڵاوکەرەوە=takhtejamshidcup.com}}</ref> پەرویز خوسرەوانی، یەکێک لە دامەزرێنەرانی سەرەتایی و خاوەنی یانەی تاج لەو کاتەدا، لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠١١. لە چاوپێکەوتنێکی تەلەڤیزیۆنیدا لەگەڵ بەشی فارسی دەنگی ئەمریکا، باسی ئەم سەرکەوتنەی کرد وەک یارییەکی ئیپیکی لە مێژووی ئەم یانەیەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۲۳ نوامبر ۲۰۱۱|سەردێڕ=گفتگو با پرویز خسروانی بنیانگذار باشگاه تاج|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=PbrQLABZEXk|بڵاوکەرەوە=یوتیوب}}</ref> دوای چەند ساڵێک کاتێک ناوی ئەم یانەیە گۆڕدرا بۆ [[یانەی تۆپی پێی ئیستقلالی تاران]]، لە ناوەڕاستی ساڵانی ٢٠٠١ ئەم یانەیە دوو ئەستێرەی زێڕینی بۆ لۆگۆی یانەکە زیاد کرد وەک نیشانەی دوو پاڵەوانێتی تیپەکە لە ئاسیا کە یەکێکیان ئاماژەیە بۆ ئەم یارییە. ئەم سەرکەوتنە بۆ تۆپی پێی نەتەوەیی ئێرانیش زۆر گرنگ بوو. ئەم سەرکەوتنە یەکەم پاڵەوانێتی یانەیەکی تۆپی پێی ئێران بوو لە ئاسیا. دوو ساڵ پێش ئەوە لە بەھاری ساڵی ١٩٦٨ی کۆچی. ھەڵبژاردەی ئێران بۆ یەکەمجار بە شکستپێھێنانی ھەڵبژاردەی ئیسرائیل توانی جامی نەتەوەکانی ئاسیا بباتەوە و ئێستاش تیپێکی یانەیەکی بە شکستپێھێنانی نوێنەری ئیسرائیل ھێزی تۆپی پێی ئێرانی لە ئاسیا نیشان دا. ==تێبینییەکان== <references group="E"/> <references group="پانویس"/> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی فارسی | سەردان = ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ئیسرائیل|تۆپی پێ|مێژوو|دەیەی ١٩٧٠|ئاسیا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} sup9vd5e28xir7acjcj2tnez8688zx4 0 246368 1624327 1398157 2026-08-13T10:34:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، کایەی ڤیدیۆیی-کۆلکە، فیلم-کۆلکە) 1624327 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ئێلینۆر ماتسوورا|image=Eleanor Matsuura by Gage Skidmore.jpg|alt=<!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software -->|caption=ئێلینۆر ماتسوورا لەساڵی ٢٠١٩|birth_name=<!-- only use if different from name -->|birth_date=<!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} for living people supply only the year with {{Birth year and age|YYYY}} unless the exact date is already widely published, as per [[WP:DOB]]. For people who have died, use {{Birth date|YYYY|MM|DD}}. -->|birth_place=ژاپۆن|citizenship={{hlist|شانشینە یەکگرتووەکان}}|alma_mater=قوتابخانەی شانۆ و دراما|occupation=ئەکتەر|years_active=٢٠٠٥–ئێستا|spouse={{marriage|تراڤێر وایت|2014}}|children=٢}} '''ئێلینۆر ماتسوورا''' ({{بە ئینگلیزی|Eleanor Matsuura}}) ئەکتەری ئێرلەندی بە ڕۆڵی یومیکۆ لە فیلمی مردووی گەڕۆک بەژداری کرد، ھانا سۆنتپ لە فیلمی سپۆکەکان: چاکەی گەورەتر، بێڤ لە درامای یۆتۆپیای و وەک دۆنا پراگەر لە کۆفس ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New Client: Eleanor Matsuura|ناونیشان=http://www.meetthejoneses.co.uk/2012/10/12/new-client-eleanor-matsuura/|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=The Joneses Voice Agency}}</ref> == سەرەتای ژیانی == ماتسورا لە شاری تۆکیۆ لەدایکبووە و لە شاری ھێرتفۆردشایر لە ئینگلتەرا گەورە بووە. ئەو بە ڕەچەڵەک نیوە ئینگلیزی و نیو ژاپۆنییە و بە زمانی ژاپۆنی قسە ناکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.prestigeonline.com/hk/people-events/people/getting-to-know-film-tv-actress-eleanor-matsuura/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221207183206/https://www.prestigeonline.com/hk/people-events/people/getting-to-know-film-tv-actress-eleanor-matsuura/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> لە قوتابخانەی ناوەندی دراما لە لەندەن ڕاھێنراوە و لە ساڵی ٢٠٠٤ دەرچووە،<ref name="ChicFest">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Profile: Eleanor Matsuura|ناونیشان=http://www.cft.org.uk/eleanormatsuura|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150402225043/http://www.cft.org.uk/eleanormatsuura|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی نیسانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Chichester Festival Theatre}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Eleanor Matsuura|ناونیشان=http://www.nationaltheatre.org.uk/discover-more/artists/eleanor-matsuura|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151208201436/http://www.nationaltheatre.org.uk/discover-more/artists/eleanor-matsuura|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ئیش=National Theatre}}</ref> لە سەمای مۆدێرن و سەردەمیانە ڕاھێنراوە.<ref name="Aha">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Eleanor Matsuura|ناونیشان=http://www.amandahowardassociates.co.uk/cv/matsuura-eleanor.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Amanda Howard Associates, Ltd.}}</ref> == ژیانی تایبەتی == ماتسورا لە ساڵی ٢٠١٤ ھاوسەرگیری لەگەڵ ئەکتەری کەنەدی ترێڤەر وایت کردووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Real life couple starring in play about adultery at the Bush Theatre|ناونیشان=http://www.standard.co.uk/go/london/theatre/real-life-couple-starring-in-play-about-adultery-at-the-bush-theatre-say-it-made-them-reflect-on-a3351316.html|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠١٩|وێبگە=Evening Standard|شوێن=London|زمان=en}}</ref> لە لەندەن دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Razaq|یەکەم=Rashid|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Real life couple starring in play about adultery at the Bush Theatre|ناونیشان=https://www.standard.co.uk/culture/theatre/real-life-couple-starring-in-play-about-adultery-at-the-bush-theatre-say-it-made-them-reflect-on-marriage-a3351316.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Evening Standard|زمان=en}}</ref> لە مانگی نۆڤەمبەری ساڵی ٢٠١٧، ماتسورا کچێکی ساوای لەدایکبوو، کە یەکەم منداڵی ئەو دوو ھاوسەرە بوو. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Eleanor Matsuura}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|کایەی ڤیدیۆیی|ژن|شانشینی یەکگرتوو|ژاپۆن|فیلم}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{کایەی ڤیدیۆیی-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خانمەکتەرانی خەڵکی تۆکیۆ]] [[پۆل:خانمەکتەرانی لەندەن]] [[پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئینگلیزی]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئینگلیز]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم]] ebt30xpl0i08g46c6errp0c5ed9wcyb 0 246465 1624167 1619383 2026-08-13T01:37:24Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەرژەنتین-کۆلکە، تۆپی پێ-کۆلکە) 1624167 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئێرنان کرێسپۆ''' ({{IPA-es|eɾˈnaŋ ˈxoɾxe ˈkɾespo}}; لەدایکبووی ٥ی تەممووزی ١٩٧٥) ڕاھێنەری [[تۆپی پێ]]ی پیشەگەری ئەرژەنتینییە و یاریزانی پێشووە. [[ھێرشبەر (تۆپی پێ)|ھێرشبەرێکی]] بەتوانا بوو، کرێسپۆ لە ماوەی ١٩ ساڵدا زیاتر لە ٣٠٠ گۆڵی تۆمارکردووە. لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی ٣٥ گۆڵی تۆمارکردووە و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|چوارەم گۆڵکاری ئەرژەنتینە]] لە دوای [[سێرجیۆ ئەگوێرۆ]] و [[گابریێل باتیستوتا]] و [[لیۆنێل مێسی]]. لە سێ [[جامی جیھانیی فیفا]] یاری کردووە: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]], [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]], [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]. یەکەم یاری خۆی لەگەڵ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ئەرژەنتین]] لە یارییەکی دۆستانەدا بەرامبەر [[بولگاریا]] لە مانگی شوباتی ساڵی ١٩٩٥ بوو. لە پێکھاتەی ھەڵبژاردەکەی بوو لە [[جامی شا فەھد ١٩٩٥|جامی شا فەھد لە ساڵی ١٩٩٥]] پلەی دووەمی بەدەستھێنا کە پێش [[جامی کیشوەرەکانی فیفا]] بوو. لەسەر ئاستی یانەکان، کرێسپۆ گرانترین یاریزانی جیھان بوو، کاتێک لە ساڵی ٢٠٠٠ لەلایەن [[لاتسیۆ]] بە بڕی ٥٦ ملیۆن یۆرۆ کە دەکاتە ٣٥٫٥ ملیۆن پاوەند لە پارما کڕدرا<ref name="Record">[https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/23903470 "The history of the world transfer record"].</ref> لە خولی ئیتاڵیا ٢٠٠٠–٢٠٠١ بە تۆمارکردنی ٢٦ گۆڵ بووە گۆڵکاری وەرزەکە. ساڵی ٢٠٠٤ لەلایەن [[پێلێ]] لە لیستی [[فیفا ١٠٠]] گەورەترین یاریزانە زیندووەکانی جیھاندا ناوی ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3533891.stm|سەردێڕ=Pele's list of the greatest|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> کرێسپۆ لە ماوەی ژیانی وەرزشیدا ھەرگیز کارتی سووری وەرنەگرتووە.<ref name="ESPN"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://web.archive.org/web/20140430013932/http://www.espnfc.com/player/_/id/11018/hernán-crespo "Player Profile: Hernán Crespo"]. </cite></ref> == نازناوەکان== === یاریزان === '''ڕیڤەر پلێت'''<ref name="SW">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=H. Crespo|ناونیشان=https://int.soccerway.com/coaches/hernan-jorge-crespo/117/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Soccerway}}</ref> * خولی نایابی ئەرژەنتین: ١٩٩٣ (ئاپەرتورا), ١٩٩٤ (ئاپەرتورا) * [[جامی لیبێرتادۆرێس]]: ١٩٩٦ * جامی ئیتاڵیا: ١٩٩٨–٩٩ * سوپەرکۆپا ئیتاڵیا: ١٩٩٩ * [[خولی ئەورووپا|جامی یەکێتی ئەورووپا]]: ١٩٩٨–١٩٩٩ * سوپەرکۆپا ئیتاڵیا: ٢٠٠٠ * سوپەرکۆپا ئیتاڵیا: ٢٠٠٤ * پلەی دووەمی [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]]: [[یاریی کۆتاییی خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپای ٢٠٠٥|٢٠٠٤–٢٠٠٥]] * [[پرێمیەرلیگ|خولی نایابی ئینگلیزی]]: ٢٠٠٥–٢٠٠٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hernán Crespo: Overview|ناونیشان=https://www.premierleague.com/players/2457/Hern%C3%A1n-Crespo/overview|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Premier League|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180416180848/https://www.premierleague.com/players/2457/Hern%C3%A1n-Crespo/overview|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * قەڵغانی کۆمەڵگەی FA: 2005 * [[سێریێ ئا|خولی ئیتاڵیا]]: ٢٠٠٦–٠٧، ٢٠٠٧–٠٨، ٢٠٠٨–٠٩ * سوپەرکۆپا ئیتاڵیا: ٢٠٠٦، ٢٠٠٨ * پلەی دووەمی جامی ئیتاڵیا: ٢٠٠٦–٠٧, ٢٠٠٧–٠٨ * یارییەکانی پان ئەمریکی: ١٩٩٥ * [[یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە|ئۆڵۆمپیادی ھاوینە]] میدالیای زیو: ساڵی ١٩٩٦ * پلەی دووەمی [[کۆپا ئەمریکا]]: ٢٠٠٧ '''تاکە کەسی''' * گۆڵکاری خولی پلە یەکی ئەرژەنتین: ١٩٩٣–١٩٩٤ * گۆڵکاری تۆپی پێ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینە: ١٩٩٦ (بەشدارکراوە) * باشترین یاریزانی یاری کۆتایی جامی یەکێتی ئەورووپا: ١٩٩٩<ref name="man_of_the_match">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://expressindia.indianexpress.com/ie/daily/19990514/isp14065.html|سەردێڕ=Parma subjugate Marseille for title|agency=Reuters|بڵاوکەرەوە=The Indian Express|ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ١٩٩٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٤}}</ref> * گۆڵکاری جامی ئیتاڵیا: ١٩٩٨–٩٩, ٢٠٠٦–٠٧ (ھاوبەش)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Roberto Di Maggio|دوایین٢=Davide Rota|ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Italy – Coppa Italia top scorers|ناونیشان=https://www.rsssf.org/tablesi/italcuptops.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151029033413/http://www.rsssf.com/tablesi/italcuptops.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٥|وێبگە=RSSSF}}</ref> * گۆڵکاری خولی ئیتاڵیا: 2000-01<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Roberto Di Maggio|دوایین٢=Igor Kramarsic|دوایین٣=Alberto Novello|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Italy – Serie A top scorers|ناونیشان=https://www.rsssf.org/tablesi/italtops.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151031163443/http://www.rsssf.com/tablesi/italtops.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|وێبگە=RSSSF}}</ref> * تیمی ساڵی ESM: 2000–01<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Karel Stokkermans|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٠٧|سەردێڕ=ESM XI|ناونیشان=https://www.rsssf.org/miscellaneous/esm-xi.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160207144925/http://www.rsssf.com/miscellaneous/esm-xi.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|وێبگە=RSSSF}}</ref> * [[فیفا ١٠٠]]<ref name="Pele">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3533891.stm|سەردێڕ=Pele's list of the greatest|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref> * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|پێڵاوی زیوینی]] [[جامی جیھانیی فیفا|مۆندیالی فیفا]]: [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hamdan Saaid|ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠٠٧|سەردێڕ=World Cup 2006 – Match details: Awards|ناونیشان=https://www.rsssf.org/tables/2006full.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|وێبگە=RSSSF}}</ref> * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|تیپی ئەستێرەکانی]] [[جامی جیھانیی فیفا]]: [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]<ref name="France, Italy dominate World Cup all-star squad">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٠٦|سەردێڕ=France, Italy dominate World Cup all-star squad|ناونیشان=http://www.cbc.ca/sports/soccer/france-italy-dominate-world-cup-all-star-squad-1.572395|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=CBC}}</ref> === ڕاھێنەری === '''دیفێنسا و جەستیسیا'''<ref name="SW"/> * جامی سودامێرکانا: ٢٠٢٠ * پاڵەوانی پاولیستا: ٢٠٢١ * خولی ئەستێرەکانی قەتەر: ٢٠٢٢–٢٣ * جامی ئەستێرەکانی قەتەر: ٢٠٢٢–٢٣ * جامی قەتەر: ٢٠٢٣ == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|30em|٢}} * {{NFT player|pid=٢٨٦}} * {{فەیسبووک|HernanCrespoPage}} * [http://news.bbc.co.uk/sport1/shared/bsp/hi/football/statistics/players/c/crespo_101879.stm BBC profile] {{Navboxes}} {{پۆلی کۆمنز|Hernán Crespo}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئۆڵۆمپیاد|ئەرژەنتین|تۆپی پێ}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەرژەنتین-کۆلکە}} {{تۆپی پێ-کۆلکە}} [[پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا]] [[پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی ئارجەنتینی]] [[پۆل:فیفا ١٠٠]] [[پۆل:مێدالیاوەرگرانی ئۆڵمپیک لە تۆپی پێ]] [[پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ٢٠٠٧]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ ئۆڵمپیکی ھاوینەی ١٩٩٦]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا]] [[پۆل:یاریزانانی ئەی سی میلان]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی چێڵسی]] [[پۆل:یاریزانانی ئینتەر میلان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی خولی ئەورووپا]] [[پۆل:ئارجەنتینییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی]] [[پۆل:ڕاھێنەرانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] lnjwd2ll50o0v9z6lvo6xyy5yemgmqj 0 246652 1623845 1623546 2026-08-12T12:08:31Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623845 wikitext text/x-wiki {{کورد}} '''کورداندن'''، '''بەکوردکردن''' یان '''بەکوردیکردن''' گۆڕانکارییەکی کولتوورییە کە تێیدا مرۆڤ، خاک، یان زمان دەبن یاخود دەکرێن بە [[کورد]]ی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Frye|یەکەم=Richard Nelson|ناونیشان=https://archive.org/details/historyofancient0000frye|سەردێڕ=The History of Ancient Iran|ڕێکەوت=١٩٨٤|بڵاوکەرەوە=C.H.Beck|ژپنک=٩٧٨-٣-٤٠٦-٠٩٣٩٧-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/historyofancient٠٠٠٠frye/page/٣٠ ٣٠]|زمان=en|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> ئەمەش دەتوانێت ھەم بە شێوەیەکی سروشتی (وەک [[باکووری کوردستان]]) یان وەک ھۆکارێکی سیاسیی دەستیی حکوومەت (وەک لە [[عێراق]] دوای لەشکرکێشی ساڵی ٢٠٠٣ یان لە [[سووریا]] دوای [[شەڕی ناوخۆیی سووریا]]) ڕووبدات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Al-Ali, Pratt|یەکەم=Nadje Sadig, Nicola Christine|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=7KnoG_52Jh8C&pg=PA109|سەردێڕ=What kind of liberation?: women and the occupation of Iraq|بڵاوکەرەوە=University of California Press|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٢٥٧٢٩-٠|پەڕەکان=١٠٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Preti Taneja, Minority Rights Group International|ناونیشان=http://www.unhcr.org/refworld/topic,4565c22553,4565c25f653,469cbf9d0,0.html|سەردێڕ=Assimilation, exodus, eradication: Iraq's minority communities since 2003|بڵاوکەرەوە=Minority Rights Group International|ساڵ=٢٠٠٧|پەڕەکان=١٩}}</ref> چەمکی بە کوردیکردن لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر جیاوازە. لە کوردستانی تورکیا، زۆرێک لە [[ئەرمەنییەکان]]، [[خەڵکی بولگار|بولگارییەکان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Harmen van der Wilt|سەردێڕ=The Genocide Convention: The Legacy of 60 Years|پەڕە=١٤٧}}</ref> [[چەرکەس|چەرکەسییەحکان]]،<ref name="cerkes">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yeldar Barış Kalkan|سەردێڕ=Çerkes halkı ve sorunları: Çerkes tarih, kültür, coğrafya ve siyasetine sınıfsal yaklaşım|ڕێکەوت=٢٠٠٦|پەڕە=١٧٥}}</ref> چیچانەکان،<ref name="checheningush">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Caucasian battlefields: A History of the Wars on the Turco-Caucasian Border, 1828–1921|ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٠١٣٣٥-٢|پەڕە=١٠٤}}</ref> [[ئینگوش|ئینگوشەکان]]<ref name="checheningush"/> و [[ئۆسیتییەکان]] لە ئەنجامی ھەڵاتن بۆ ناوچەکە و دواتر بەھۆی کۆچکردن و ئەسمیلەکردنیان لەگەڵ کولتوور و زمانی کوردیدا تواونەتەوە و وەک نەتەوەی کورد سەیر دەکرێن. لە [[باشووری کوردستان|کوردستانی عێراق]]، خاکەکانی سەر بە کەمینەکانی وەک [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] تا ساڵی ٢٠١٧ لە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکانی باکووری عێراق]] کەوتە ژێر سیاسەتی بە کوردی کردنەوە، و [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] بووە بەڕێوەبەریی ناوچەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.hrw.org/report/2009/11/10/vulnerable-ground/violence-against-minority-communities-nineveh-provinces-disputed|سەردێڕ=On Vulnerable Ground {{!}} Violence against Minority Communities in Nineveh Province's Disputed Territories|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ئیش=Human Rights Watch|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|زمان=en}}</ref> == تورکیا == === ھۆزە تورکمانییەکان === بە درێژایی مێژوو زۆرێک لە ھۆزە تورکییەکان یان نیشتەجێ بوون یان ناچار بوون لە ناوچە کوردنشینەکان نیشتەجێ ببن. [[یاشار کەمال]] نووسەری کورد لە چاوپێکەوتنێکی ساڵی ١٩٩٦دا باسی سەردانەکەی بۆ گوندێکی گەورەی تورکمانی ئەفشار لە ئامەد کردووە. بە گشتی ٨ گوندی لەو جۆرە ھەبوون کە ھیچ ئاشنایەتییەکی کلتووری کوردی نەبوون و دوای یاخیبوونی کۆزانئۆغڵو لە ساڵی ١٨٦٥دا ئاوارەی ناوچەکە بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gürbüz|یەکەم=Macit|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=N6MgEAAAQBAJ|سەردێڕ=Eskiden Türk'tük, şimdi Kürt'ük: Kürtleşen Türkler|ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢١|edition=4|پەڕەکان=٢١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٢}}</ref> === پەنابەرانی قەوقازی (١٨٦٠‒١٩١٠) === کاتێک پەنابەرانی [[قەوقاز]] گەیشتنە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]، عوسمانییەکان بڕیاریدا لە کوردستان نیشتەجێیان بکەن، چونکە دەوڵەت توانای بەخێو کردنیان نەبوو و نەیدەویست لە ناوچە سەرەکییەکانی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمان نیشتەجێ ببن. دواتر دوای ماوەیەک عوسمانییەکان دەستیان کرد بە بینینی ئاوارەکان و گفتووگۆ کردن لەگەڵیان وەک دەرفەتێک بۆ کەمکردنەوەی ھەژموونی کورد لە ناوچەکە، بۆیە بەفەرمی ڕێگەیان بە ئاوارەکان دا لە ناوچە کوردییەکان نیشتەجێ ببن تەنانەت ھەندێک لە ھۆزە قەوقازییەکان مافی ھاووڵاتی بوونیان پێدرا.<ref name="klein">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Janet Klein|سەردێڕ=The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Stanford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٤٧-٧٧٧٥-٩}}</ref> لە ساڵی ١٨٦٢ پەنابەرە چەرکەسییەکان لە ھۆزی شاپسوگ گەیشتنە ناوچە کوردنشینەکانی [[خەلات]] و [[ئەلجەواز]] و لە سێ گوندی کوردنشینی نیشتەجێ بوون و گوندی کۆخشیان (یۆلچاتی) دامەزراند.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Unutulmuş Ahlat Çerkesleri-1|ناونیشان=http://www.cerkesfed.org/2016/08/16/unutulmus-ahlat-cerkesleri-1/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|agency=Cerkes-Fed|ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠١٦|زمان=tr}}</ref> یەکەم شەپۆلی گەورەی پەنابەرانی قەوقاز بۆ کوردستان لە ساڵی ١٨٦٤ بوو کاتێک ١٥ بۆ ٢٠ ھەزار پەنابەر لە سەرکامییشەکان نیشتەجێ بوون و گوندی نوێیان دامەزراند و لە گوندە چۆڵکراوەکانی یۆنانی و ئەرمەنی نیشتەجێ بوون.<ref name="chochievkoc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Georgi Chochiev and Bekir Koç|ڕێکەوت=٢٠٠٦|سەردێڕ=Migrants from the North Caucasus in Eastern Anatolia: Some Notes on Their Settlement and Adaptation|journal=Journal of Asian History|بڵاوکەرەوە=Harrassowitz Verlag|بەرگ=٤٠|issue=183}}</ref> گەورەترین گرووپی پەنابەران چەرکەسییەکان بوون کە لە ناوچەی چەرکەس (بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا]]) ھەڵاتبوون لە کاتی پاکتاوکردنی ڕەگەزیی چەرکەسییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Anita L. P. Burdett|سەردێڕ=Armenia: Political and Ethnic Boundaries 1878–1948|ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Archive Ed.|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٢٠٧-٩٥٥-٠|پەڕە=١٠١٧}}</ref> ھاوکات لەگەڵ کۆچی چەرکەسییەکان، ئۆسێتییەکان لە گوندەکانی ئەھلاتی باکووری کوردستان نیشتەجێ بوون.<ref name="Gorman">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Anthony Gorman|سەردێڕ=Diasporas of the Modern Middle East|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٤٨٦-٨٦١١-٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Çerkes fıkraları|ڕێکەوت=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=University of Wisconsin – Madison|پەڕە=١٠|زمان=tr}}</ref> بە وتەی ئەلێکساندەر کۆلیبەکین ئەفسەری ھەواڵگری ڕووسیا، لە کۆتایی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا کەمتر ١٥٠٠ ئۆسێتی لە سەنجەقی موش نیشتەجێ بوون.<ref name="Gorman"/> چیچانی و [[ئینگوش|ئینگوشەکان]] زیاتر لە ناوچەی ڤارتۆ، لە گوندەکانی ئارینجک، چاربوھار، تەپەکۆیی، ئارتێت، ولوسیرت و ئارنج نیشتەجێ بوون.<ref name="checheningush"/> ئەم قەوقازیانە ھەر لە قۆناغی سەرەتاوە بە پڕۆسەی کوردبووندا تێپەڕین و بەو ھۆیەوە زمانی کوردی بووە زمانی دایکییان.<ref>Ahmet Buran Ph.D. , Türkiye'de Diller ve Etnik Gruplar, 2012</ref><ref name="cerkes"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dursun Gümüşoğlu|سەردێڕ=Anadolu'da bir köy: Eskikonak: antropolojik inceleme|ڕێکەوت=٢٠٠٨}}</ref> === شارستانیبوونی کورد === بە ڕۆیشتنی دانیشتووانی نا موسڵمان، زۆرێک لە شار و ناوچەکان، کوردەکان بوونە ژمارەی زۆرینە و ژمارەی دانیشتووانی کوردی بە شێوەیەکی بەرچاو زیادیان کرد، کاتێک دانیشتووانی موسڵمانی ڕەسەنی شارەکانیش کۆچیان کرد بۆ شارەکانی وەک غازی عەنتاب، [[ئیزمیر]]، [[ئادانا]]، [[ئەنقەرە]] و [[ئەستەمبوڵ]]. گۆڕانکاری کردن لە پێکھاتەی کوردە گوندنشینەکان لە ماوەی پەنجاکان و دواتر جێھێشتنی گوندەکان بەھۆی [[سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا|ململانێی کورد و تورکیا]]، بووە ھۆی ئەوەی زۆرێک لە کوردەکان کۆچ بکەن بۆ شارە نزیکەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yanmış|یەکەم=Mehmet|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=cA6SDwAAQBAJ&pg=PT81|سەردێڕ=Yakın Dönemde Kürtler: Kimlik, Din, Gelenek|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=eKitap Projesi & Cheapest Books|ژپنک=٩٧٨٦٠٥٩٤٩٦٣٧٧|پەڕەکان=٨١,٨٢,١٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٢}}</ref> ئامانجی نیشتەجێکردنی کورد لە شارەکان و کەمکردنەوەی گوندنشینییەکانی کورد لە گوندەکانەوە بۆ شارەکان بە مەبەستی [[تورکاندن|بە تورککردنی]] دانیشتووانی کورد بووە،<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Jongerden|یەکەم=Joost|ڕێکەوت=٢٠٠٩|سەردێڕ=Crafting Space, Making People: The Spatial Design of Nation in Modern Turkey|ناونیشان=https://edepot.wur.nl/108719|وێبگە=European Journal of Turkish Studies}}</ref> یان بە بڕوای [[ئیسماعیل بێشکچی]] لەناوبردنی نەتەوەی ڕەگەزی کورد و [[چاندی کوردی|کلتوورەکەی]] بووە.<ref name=":0"/><ref>Jongerden, Joost (2009).p.2</ref> == عێراق == === شەبەکییەکان === لە ٢٠ی ئابی ٢٠٠٦، حووناین قەدۆ، سەرۆکی پارتی دیموکراتی شەبەک، پێشنیاری دروستکردنی پارێزگایەکی جیای کرد لە سنووری دەشتی [[نەینەوا]]، بەو پێیەی ئەو ھەنگاوە بۆ بەرەنگاربوونەوەی [[عەرەباندن]] و بە کوردکردنی کەمینەکانی عێراقە. حکوومەتی عێراق دەنگی نەخێری بەو پێشنیازە دا.<ref name="jihadology.net">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hizballah Cavalcade: Quwat Sahl Nīnawā: Iraq's Shia Shabak Get Their Own Militia|ناونیشان=http://jihadology.net/2015/01/12/hizballah-cavalcade-quwat-sahl-ninawa-iraqs-shia-shabak-get-their-own-militia/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠١٦|وێبگە=JIHADOLOGY: A clearinghouse for jihādī primary source material, original analysis, and translation service}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٤|سەردێڕ=Iraqi Turkmen take up arms in Kirkuk - Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|ناونیشان=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/06/tastekin-iraqi-turkmen-isis-kirkuk-mosul-arms-itf.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠١٦|وێبگە=Al-Monitor}}</ref> === کەمینەکانی تر === لە ساڵی ٢٠١٦، دەیڤید ڕۆمانۆ، پرۆفیسۆری سیاسەتی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، گوتی کە بەبێ [[یەکەکانی پاراستنی گەل|یەپەگە]] و [[پێشمەرگە]]، لەوانەیە ئێستا ئاشوورییەکانی باکووری سووریا و عێراق ھەموویان مردبووبن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://rudaw.net/english/opinion/21012016?ctl00_phMainContainer_phMain_ControlComments1_gvCommentsChangePage=3_20|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٦|agency=Rudaw|سەردێڕ=Assyrian Bitterness and the Kurds}}</ref> لە کاتی [[شەڕی عێراق (٢٠١٤–٢٠١٧)|شەڕی ناوخۆی عێراقدا]]، سەربازانی سوپای عێراق لە بنکەکانیان لە دەوروبەری دەشتەکانی نەینەوا ھەڵھاتن لە کاتێکدا داعش ھێرشی فراوانی دەکردە سەر ناوچەکە، دواتر ھێزەکانی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|حکومەتی ھەرێم]] بە پاڵپشتی ھێرشە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان ئەو ناوچانەیان لە دەستی داعش ڕزگار کرد؛ لەو کاتەوە تا ئێستا، ناکۆکی لە نێوان ئاشوورییەکانی لایەنگری حکوومەتی عێراق و کورد دروست بووە، و داوای چوونەدەرەوەی کوردیان کردووە. حوکومەتی ھەرێمی کوردستانیش بە ھەوڵی کوردکردنی ناوچەکانی دیکەی وەک [[دەشتی نەینەوا|دەشتەکانی نەینەوا]] و [[کەرکووک]] تۆمەتبار کراوە، ئەویش لە ڕێگەی پێشکەشکردنی پاڵپشتی دارایی بۆ ئەو کوردانەی دەیانەوێت لەو ناوچانەدا نیشتەجێ ببن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hashim|یەکەم=Ahmed|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=C6pHkXuYNw4C&pg=PT251|سەردێڕ=Insurgency and counter-insurgency in Iraq|بڵاوکەرەوە=Cornell University Press|ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠١٤-٤٤٥٢-٤|پەڕە=٢٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160107174842/https://books.google.com/books?id=C6pHkXuYNw4C&pg=PT251|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Taneja|یەکەم=Preti|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=P2otAQAAIAAJ|سەردێڕ=Assimilation, exodus, eradication: Iraq's minority communities since 2003|بڵاوکەرەوە=Minority Rights Group International|ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-١-٩٠٤٥٨٤-٦٠-٥|پەڕە=٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160107174842/https://books.google.com/books?id=P2otAQAAIAAJ&q|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ==== کەرکووک ==== کاتێک شارەکە لەژێر کۆنتڕۆڵی ھێزە کوردییەکان و دەسەڵاتی کوردی بوو، شارەکە ڕووبەڕووی بە کوردکردنێکی ئاشکرا ببووەوە؛ چەند ڕاپۆرتێکی [[ھیومن ڕایتس وۆچ]] بە وردی باس لە دەستبەسەرداگرتنی بەڵگەنامەکانی خێزانە تورکمان و عەرەبەکان دەکات لە شارەکەدا، کە حوکومەتی ھەرێمی کوردستان ھەوڵیداوە ڕێگری لە دەنگدان و کڕینی موڵک و گەشتکردنی ئەو دوو نەتەوەیە بکات. دانیشتووانە تورکمانەکانی شاری کەرکووک لەلایەن ھێزە کوردییەکانەوە ھەراسان کرابوون، بۆیە ناچاربوون شارەکە بەجێبھێڵن. ھەروەھا دەسەڵاتدارانی کوردستان، سەدان خێزانی عەرەبیان لە شارەکە دەرکرد و لەو پرۆسەیەدا ماڵەکانیان ڕووخاندن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=Iraq: Kirkuk Security Forces Expel Displaced Turkmen|ناونیشان=https://www.hrw.org/news/2017/05/07/iraq-kirkuk-security-forces-expel-displaced-turkmen|وێبگە=Human Rights Watch}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=KRG: Kurdish Forces Ejecting Arabs In Kirkuk|ناونیشان=https://www.hrw.org/news/2016/11/03/krg-kurdish-forces-ejecting-arabs-kirkuk|وێبگە=Human Rights Watch}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraq: Arab's homes destroyed in Kirkuk|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=W7ykOzhXU58|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231218143212/https://www.youtube.com/watch?v=W7ykOzhXU58|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Human Rights Watch|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> == ئێران == === تورکە کورەسوننییەکان === لە باشووری ڕۆژاوای [[خۆی]]، گرووپی بە کوردکراوی تورکی [[کورەسوننی]] ھەن.<ref name="iranica">[http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes The most important Kurdish tribes in that region are ..., '''Korahsunni''' Kurdicized Turks, southwest of Ḵoy]</ref> === ھۆزی تیلکو === کۆمەڵێک تورکی بە کوردکراوی تیلکویین لە دەوروبەری [[سونەتە]] و زاغەی سەر بە [[شارستانی سەقز|پارێزگای سەقز]] دەژین.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes iranicaonline:Tilakuʾi (Kurdicized Turks, around Sonnata and Zāḡa)]</ref> == سووریا == لە کاتی [[شەڕی ناوخۆیی سووریا]]دا، [[ھێزەکانی سووریای دیموکرات]]، بە کوردکردنی کەمینەکان تۆمەتبارکراون.<ref name="cfr">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=The Future of the Kurds in Syria|زمان=en|ئیش=[[Council on Foreign Relations]]|ناونیشان=https://www.cfr.org/conference-calls/future-kurds-syria|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢١}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.cfr.org/conference-calls/future-kurds-syria |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="thenation">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=Have the Syrian Kurds Committed War Crimes?|زمان=en|ئیش=[[Council on Foreign Relations]]|ناونیشان=https://www.thenation.com/article/archive/have-the-syrian-kurds-committed-war-crimes/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Balanche|یەکەم=Fabrice|سەردێڕ=Rojava's Sustainability and the PKK's Regional Strategy|ناونیشان=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/rojavas-sustainability-and-pkks-regional-strategy|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=The Washington Institute for Near East Policy}}</ref> لیز سلای لە واشنتۆن پۆست، پێشتر ئەم لێدوانەی دا: {{وتە١|کوردەکان بە فەرمی ناوی «تەل ئەبییەد» گۆڕی بۆ ناوێکی کوردی «گرێ سپی»، کە بە ڕێنووسی لاتینی لەسەر تابلۆکاندا نووسراوە و کوردەکانی تورکیا بەکاریدەھێنن بەڵام کەمینەکانی سووریا و عەرەبەکان بە ئاسانی لێی تێناگەن. پارێزگای ڕەقەی سووریایان جیا کردەوە و کردیان بە بەشێک لە ناوچەی سەربەخۆی تازە پێکھاتوویان، و بە بەردەوامی دەستدرێژی دەکرێتە سەر ئەو ناوچانەی عەرەبی لێ نیشتەجێیە|title=شارۆچکەیەکیان لە سووریا ئازاد کرد، ئێستا دەبێ حوکمی ھەمووی بکەن!}} بەھەمان شێوە یەپەگە تۆمەتبارە بە کوردکردنی ناوی گوندەکان، بەتایبەتی گوندە عەرەبییەکانی شاری ڕەقە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Sivrikaya|یەکەم=Halil Atilla|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=ARAP BAHARI'NIN SURİYE SAHASINDA ARAP DİLİNE OLAN YANSIMALARI: PYD/YPG ÖRNEĞİ|ناونیشان=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/854266|journal=Güvenlik Bilimleri Dergisi|بەرگ=٨|issue=2|پەڕە=٣٣٥|doi=10.28956/gbd.646356|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠٢٢|doi-access=free}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kurdish PYD-YPG Shamelessly Terrorizes Christian Churches In Northeast Syria|ناونیشان=https://wca-ngo.org/wca-news/press-releases/656-kurdish-pyd-ypg-shamelessly-terrorizes-christian-churches-in-northeast-syria|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=World Council of Arameans (Syriacs)}}{{بەستەری مردوو|url=https://wca-ngo.org/wca-news/press-releases/656-kurdish-pyd-ypg-shamelessly-terrorizes-christian-churches-in-northeast-syria |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> لەم دواییانەدا لە کاتی [[شەڕی ناوخۆیی سووریا]]دا، زۆرێک لە وڵاتان و ڕێکخراوە ناحکومییەکانی وەک ھیومان ڕایتس وۆچ،<ref name="Phillips">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Phillips|یەکەم=David L.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LxKEDwAAQBAJ&pg=PT224|سەردێڕ=The Great Betrayal: How America Abandoned the Kurds and Lost the Middle East|ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris & Co. Ltd|ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٦٧٢-٥٧٦-٩|شوێن=New York|پەڕە=٢٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٢}}</ref> و زیاتر لە دەیان گرووپی یاخیبووی سووریا،<ref name="tna">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Syrian refugees 'return to Tal Abyad' after IS defeat|ناونیشان=https://english.alaraby.co.uk/news/syrian-refugees-return-tal-abyad-after-defeat|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٢|وێبگە=The New Arab|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210917203926/https://english.alaraby.co.uk/news/syrian-refugees-return-tal-abyad-after-defeat|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ھێزەکانی سووریای دیموکرات]]یان تۆمەتبار کرد بە کوردکردنی [[عەرەب]]ی ڕەسەنیی ناوچەکە<ref name="cfr"/><ref name="thenation"/> و زەوی تورکمانییەکان.<ref name="tna"/><ref name="Phillips"/> لە ساڵی ٢٠١٥ [[ڕێکخراوەی لێبوردنی نێونەتەوەیی]] لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەیەکی مەیدانییەوە تۆمەتەکانی ئاوارەبوونی زۆرەملێی ناڕەوا و ڕووخاندنی ماڵەکان و دەستبەسەرداگرتن و دەستدرێژی کردن و لەناوبردنی خێزانە عەرەب و تورکمانییەکانی لەلایەن ھێزە کوردییەکانەوە، پشتڕاست کردەوە. لە ڕاپۆرتێکدا کە لەلایەن کۆمیسیۆنی سەربەخۆی لێکۆڵینەوەی نێودەوڵەتی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]ەوە سەبارەت بە کۆماری عەرەبی سووریا کە لە ١٠ی ئازاری ٢٠١٧ بڵاوکرایەوە، کۆمسیۆنەکە ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی سەبارەت بە پاکتاوی نەتەوەیی ڕەتکردەوە و ڕای گەیاند کە "تۆمەتەکانی پاکتاوی نەتەوەیی لەم ماوەیەی کە لەژێر چاودێری کۆمیسیۆندایە، کۆمیسیۆن ھیچ بەڵگەیەکی نەدۆزییەوە بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەو ڕاپۆرتانەی کە باس لەوە دەکەن ھێزەکانی یەپەگە یان ھەر ھێزێکی کوردی کۆمەڵگە تورکمانی و عەرەبییەکانیان کردبێتە ئامانج لەسەر بنەمایەکی نەتەوەیی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠١٧|سەردێڕ=Syria and Islamist groups guilty of war crimes, YPG cleared: UN report|ناونیشان=https://komnews.com/syria-and-islamist-groups-guilty-of-war-crimes-ypg-cleared-un-report/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170317054645/https://komnews.com/syria-and-islamist-groups-guilty-of-war-crimes-ypg-cleared-un-report/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠١٧|وێبگە=Kom News|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref name="UN report counters">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Antonopoulos|یەکەم=Paul|ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠١٧|سەردێڕ=UN report counters Amnesty International's claim that Kurds are ethnically cleansing in Syria|ناونیشان=https://www.almasdarnews.com/article/un-report-counters-amnesty-internationals-claim-that-kurds-are-ethnically-cleansing-in-syria/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170518193449/https://www.almasdarnews.com/article/un-report-counters-amnesty-internationals-claim-that-kurds-are-ethnically-cleansing-in-syria/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٧}}</ref><ref name="refutes">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠١٧|سەردێڕ=UN report refutes ethnic cleansing claims against Syrian Kurdish YPG, SDF|ناونیشان=http://ekurd.net/ypg-changing-demographics-2017-03-14|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170928193624/http://ekurd.net/ypg-changing-demographics-2017-03-14|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=We had nowhere else to go, Forced displacement and demolition in northern Syria|ناونیشان=https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2021/05/MDE2425032015ENGLISH.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=[[Amnesty International]]|پەڕە=٢٨|وتەگێڕانەوە=In some dangerous areas there are some specific cases that are very small, resulting from the terrorist threat, where families were sent away from the area … Only 25 families were forced to leave across Rojava … (They are told) 'Folks, remove your things please, and if you leave from this area until the war ends it will be a good thing ...' You have terrorists in al-Raqqa and their families – the uncle, and brother, and sister – are here, and they are in communication, giving them information. We were forced to distance these families. Not detain them. Distance them. Take them outside of the area.}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] * [[شەبەک|خەڵکی شەبەک]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|کوردستان|عێراق|چاند}} [[پۆل:سیاسەتی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:کوردایەتی]] [[پۆل:گۆڕانی کۆمەڵایەتی]] [[پۆل:نەتەوە یەکەمینەکان]] [[پۆل:ڕەگەزپەرستی لە تورکیا]] [[پۆل:ڕەگەزپەرستی لە عێراق]] [[پۆل:سیاسەتی عێراق]] [[پۆل:زاراوە نوێیەکانی سیاسەت]] [[پۆل:لەخۆگرتنی کولتووری]] [[پۆل:ململانێی کورد و عێراق]] ay1dbqmfz6vbu8zkj6b9xhatjzhfod2 0 246698 1624122 1487373 2026-08-12T22:38:35Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، تۆپی پێ-کۆلکە، ئیسپانیا-کۆلکە) 1624122 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئیدینسۆن کاڤانی''' ({{IPA-es|ˈeðinsoŋ kaˈβani}} ; لەدایکبووی ١٤ی شوباتی ١٩٨٧) [[تۆپی پێ|یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێی]] ئوروگوایییە و وەک [[ھێرشبەر (تۆپی پێ)|ھێرشبەر]] یاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Edinson Cavani - Soccer News, Rumors, & Updates|ناونیشان=https://www.foxsports.com/soccer/edinson-cavani-player|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=FOX Sports|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=mlssoccer|سەردێڕ=Edinson Cavani {{!}} MLSsoccer.com|ناونیشان=https://www.mlssoccer.com/players/edinson-cavani/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=mlssoccer|زمان=en}}</ref> نازناوی ''ئێل ماتادۆر'' ("بکوژ")یان ''کازادۆر'' ("ڕاوچی")ی لێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Edinson Cavani Profile|ناونیشان=https://www.planetsport.com/soccer/edinson-cavani|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=PlanetSportcom|زمان=en}}</ref> کاڤانی بە یەکێک لە باشترین ھێرشبەرەکانی نەوەی خۆی دادەنرێت و یەکێکە لە گەورەترین یاریزانەکانی ئوروگوای تا ئێستا. کاڤانی سەرەتای یاریکردنی بۆ یانەی دانوبیۆ لە یانەی مۆنتیڤیدیۆ دەستیپێکرد و بۆ ماوەی دوو ساڵ لەوێ یاریی کرد، دواتر لە ساڵی ٢٠٠٧دا ڕوو لە یانەی پالێرمۆی ئیتاڵی بکات. لە ساڵی ٢٠١٠ کاڤانی گرێبەستی لەگەڵ [[یانەی تۆپی پێی ناپۆلی]] بە خواستن لەگەڵدا واژوو کرد پێش ئەوەی بە کۆی گشتی ١٧ ملیۆن یۆرۆ بیکڕێت. لە ساڵی ٢٠١٢ دا نازناوی جامی ئیتاڵیای بەدەستھێنا و خۆی وەک باشترین ھێرشبەر لە [[سێریێ ئا|خولی ئیتاڵیا]] جێگیر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=O'Brien|یەکەم=Colin|سەردێڕ=Napoli's Edinson Cavani: Serie A's Most Wanted Striker|ناونیشان=https://bleacherreport.com/articles/1591104-napolis-edinson-cavani-serie-as-most-wanted-striker|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٢٢|وێبگە=Bleacher Report}}</ref> لە ناوەڕاستی ساڵی ٢٠١٣، کاڤانی پەیوەندی بە [[یانەی تۆپی پێی پاریس سان جێرمان|یانەی پاریس سان جێرمانەوە]] کرد لە فەرەنسا بە بڕی ٦٤ ملیۆن یۆرۆ کە لەو کاتەدا گرانترین گرێبەست بوو لە مێژووی تۆپی پێی فەرەنسادا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Ligue 1 - Cavani completes blockbuster £55.4m move to PSG - Yahoo! Eurosport UK|ناونیشان=http://uk.eurosport.yahoo.com/news/serie-cavani-completes-blockbuster-move-psg-161808142.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130719080138/http://uk.eurosport.yahoo.com/news/serie-cavani-completes-blockbuster-move-psg-161808142.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تەممووزی ٢٠١٣}}</ref> لەگەڵ پاریس سان جێرمان، کاڤانی شەش نازناوی خولی فەرەنسا و پێنج نازناوی جامی فەرەنسا و چوار جامی سوپەری فەرەنسای بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ligue1.com/joueur/cavani-edinson-roberto|سەردێڕ=Edinson CAVANI|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٥|ئیش=Ligue 1}}</ref> ھەروەھا پلەی دووەمی گۆڵکاری یانەکەیە لە ھەموو کاتێکدا.<ref name="auto">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.espn.co.uk/football/french-ligue-1/story/3127050/edinson-cavani-and-kylian-mbappe-scoop-up-top-ligue-1-awards|سەردێڕ=Cavani and Mbappe win top Ligue 1 awards|بڵاوکەرەوە=ESPN|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٧}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٠ کاڤانی گرێبەستی لەگەڵ [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر یونایتد|مانچستەر یونایتد]] واژوو کرد، لە وەرزی یەکەمیدا ١٧ گۆڵی تۆمارکرد، لەنێویاندا گۆڵێک لە یاری کۆتایی یۆرۆپا لیگ، پێش ئەوەی لە ساڵی ٢٠٢٢ گرێبەست لەگەڵ [[یانەی تۆپی پێی ڤالێنسیا|ڤالێنسیا]] بکات. کاڤانی لە یەکەم یاری [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ئۆرۆگوای]] بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆلۆمبیا|کۆڵۆمبیا]] لە ساڵی ٢٠٠٨ گۆڵی تۆمارکرد، لەو کاتەوە تا ٢٠٢٢ (١٣٦)یاری و ٥٨ گۆڵی نێودەوڵەتی تۆمارکردووە، تەنھا لە دوای [[لویس سوارێز]]ی ھاوبەشی ھێرشبەردێت. بەشداری لە دە پاڵەوانێتی گەورەی نێودەوڵەتیدا کردووە: چوار [[جامی جیھانیی فیفا|جامی جیھانی فیفا]] ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]], [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]], [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]])، پێنج [[کۆپا ئەمریکا]] ([[کۆپا ئەمریکای ٢٠١١|٢٠١١]], [[کۆپا ئەمریکای ٢٠١٥|٢٠١٥]], [[کوپا ئەمریکای سەدە|٢٠١٦]], [[کۆپا ئەمریکای ٢٠١٩|٢٠١٩]] و [[کۆپا ئەمریکای ٢٠٢١|٢٠٢١]])، و یەک [[جامی کیشوەرەکانی فیفا]] ([[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٣|٢٠١٣]]). کاڤانی لە مۆندیالی ٢٠١٠ گۆڵێکی تۆمارکرد و توانی یارمەتی ئوروگوای بدات بۆ پلەی چوارەمی پاڵەوانێتییەکە، لە ساڵی ٢٠١١ش بەشێک بوو لە پێکھاتەی ئوروگوای کە پازدەھەمین نازناوی کۆپا ئەمریکای بەدەستھێنا. بە تۆمارکردنی دە گۆڵ وەک گۆڵکاری پاڵاوتنەکانی مۆندیالی ٢٠١٨ی کۆنمێبۆڵ کۆتایی پێھێنا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Edinson Cavani|ئێدینسۆن کاڤانی}} {{تووڵی دەروازە |ژیاننامە| تۆپی پێ}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئۆڵۆمپیاد|ئیسپانیا|دەیەی ٢٠١٠|فەڕەنسا|تۆپی پێ}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{تۆپی پێ-کۆلکە}} {{ئیسپانیا-کۆلکە}} [[پۆل:یاریزانە براوەکانی کۆپا ئەمریکا]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ٢٠١٩]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨]] [[پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ٢٠١٥]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤]] [[پۆل:یاریزانانی جامی کیشوەرەکانی ٢٠١٣]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێ ئۆڵمپیکی ھاوینەی ٢٠١٢]] [[پۆل:یاریزانانی کۆپا ئەمریکای ٢٠١١]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]] [[پۆل:یاریزانانی لا لیگا]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] [[پۆل:یاریزانانی لیگ ١]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ڤالێنسیا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی پاریس سان جێرمان]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ناپۆلی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٧]] f70wj8z5tpegcy22mqcp2xclmwcr428 0 246897 1623840 1623631 2026-08-12T12:06:50Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623840 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''یاریی کۆتاییی جامی ئەورووپای ١٩٧٧''' کۆتا یاریی [[جامی ئەورووپای ١٩٧٦-١٩٧٧|وەرزی ١٩٧٦-١٩٧٧ جامی ئەورووپا]] بوو کە ئێستا بە [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]] ناسراوە،کە بیست و دووەمین وەرزی پاڵەوانێتی تۆپی پێی پاڵەوانەکانی ئەوروپا بوو کە لەلایەن [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا]] ڕێکخرابوو.لەڕۆژی [[٢٥ی ئایار|٢٥ی ئایاری]] [[١٩٧٧]] لەیاریگای ئۆڵۆمپیی شاری [[ڕۆما|ڕۆمای]] [[ئیتاڵیا]]، لەنێوان یانەی [[یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول|لیڤەرپوولی]] ئینگلتەرا و [[یانەی بۆروسیا مۆنشنگلادباخ|یانەی بۆروسیا مۆنشنگلادباخی]] [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا|ئەڵمانیای ڕۆژئاوا]] ئەنجامدرا (شوێنەکە لە [[بێرن|شاری بێرن]] لەلایەن لیژنەی بەڕێوەبەری [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا|یەکێتی ئەوروپا]] لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٧٦ یەکلایی کراوەتەوە) .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Liverpool FC - Borussia Mönchengladbach, May 25, 1977 - European Champion Clubs' Cup - Match sheet|ناونیشان=https://www.transfermarkt.com/liverpool-fc_borussia-monchengladbach/index/spielbericht/1020589|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.transfermarkt.com|زمان=en}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Edición del Saturday 18 September 1976, Página 6 - Hemeroteca - MundoDeportivo.com|ناونیشان=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1976/09/18/pagina-6/1021971/pdf.html|وێبگە=hemeroteca.mundodeportivo.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180105123107/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1976/09/18/pagina-6/1021971/pdf.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> هەردوو یانە لە یەکەم یاری کۆتایی جامی ئەوروپادا بەشدارییان دەکرد، هەرچەندە پێشتر هەردوو یانە لە یاری کۆتایی [[خولی ئەورووپا]] لە ساڵی ١٩٧٣ یەکتریان بینیبوو، کە لیڤەرپوول بە کۆی گشتی لە دوو یاریدا بە ئەنجامی ٣-٢ بردنەوەی بەدەستهێنا.لیڤەرپوول لە ڕێگەی تێری ماکدێرمۆتەوە پێشکەوتنی بەدەستهێنا، بەڵام لە سەرەتای گێمی دووەمدا ئالان سیمۆنسن گۆڵی یەکسانکردنەوەی بۆ مۆنشنگلادباخی تۆمارکرد. لە ناوەڕاستی گێمی دووەمدا لیڤەرپوول بە گۆڵێکی سەری تۆمی سمیس پێشکەوتنی بەدەستهێنا .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=LFC STATS - Liverpool FC European Cup 1976-1977 Final|ناونیشان=https://lfcstats.co.uk/eurocup197619771.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=lfcstats.co.uk|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231227215149/https://lfcstats.co.uk/eurocup197619771.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=European Cup & Champions League History 1955-2022|ناونیشان=http://www.europeancuphistory.com/euro77.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.europeancuphistory.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180818220257/http://www.europeancuphistory.com/euro77.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لێدانێکی سزای فیل نیل دڵنیای کردەوە کە لیڤەرپوول بە ئەنجامی 3-1 یارییەکە بباتەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=UEFA.com|سەردێڕ=History: Liverpool-Mönchengladbach: UEFA Champions League 1976/77 Final|ناونیشان=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/63393--liverpool-vs-monchengladbach/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=UEFA.com|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Matchdetails from Liverpool - Borussia Moenchengladbach played on Wednesday 25 May 1977 - LFChistory - Stats galore for Liverpool FC!|ناونیشان=https://www.lfchistory.net/seasonarchive/game/979|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.lfchistory.net}}</ref> و یەکەم جامی ئەوروپای مسۆگەر کرد. ئەم سەرکەوتنە دوای ساڵێک بوو لە بردنەوەی [[خولی ئەورووپا]] ، ئەمەش بەو مانایە بوو کە بۆب پێزلی بووە یەکەم ڕاهێنەر کە لە وەرزی یەک لە دوای یەکدا [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا|جامی یەکێتی ئەوروپا]] و [[خولی ئەورووپا]] بباتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Bob Paisley - Manager profile|ناونیشان=https://www.transfermarkt.com/bob-paisley/profil/trainer/17744|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.transfermarkt.com|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Bob Paisley Hall of Fame Profile|ناونیشان=https://www.nationalfootballmuseum.com/halloffame/bob-paisley/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|زمان=en-US}}</ref> <references group="" responsive="1"></references> == سەرچاوەکان == {{وەرزەکانی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا}} {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == * [https://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/seasons/1976/ وەرزی ١٩٧٦-١٩٧٧ لە ماڵپەڕی یوفا] {{تووڵی دەروازە|ئەڵمانیا|ئەورووپا|شانشینی یەکگرتوو|تۆپی پێ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} py57ixd4yp7tg30q7tmzzwst8lfkmzo 0 247203 1624172 1487464 2026-08-13T01:38:14Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، گەردوون-کۆلکە) 1624172 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Herkules_Dembowski.jpg|وێنۆک| هێرکولێس دێمبۆڤسکی]] '''ئێرکۆل''' (هێرکۆلیس) '''دێمبۆڤسکی''' (١٢ی کانوونی دووەمی ١٨١٢ &#x2013; ١٩ی کانوونی دووەمی ١٨٨١) فەلەکناسێکی ئیتاڵی بووە. لە [[میلان|شاری میلانۆ]] لەدایکبووە، نازناوی "بارۆن"ی بە میرات وەرگرتووە وەک کوڕی یان دێمبۆڤسکی (Dębowski) کە یەکێک بوو لە ژەنەڕاڵەکانی [[پۆڵەندا|پۆڵەندییەکانی]]<nowiki/>سەردەمی [[ناپۆلیۆن بۆناپارت|ناپلیۆن]]، تا ساڵی ١٨٤٣ لە هێزی دەریایی [[ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان|نەمسا-مەجارستان]] خزمەت دەکات و بەهۆی هۆکاری تەندروستی خانەنشین بووە بۆ [[ناپۆلی]] . <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hockey|یەکەم=Thomas|ناونیشان=http://www.springerreference.com/docs/html/chapterdbid/58354.html|سەردێڕ=The Biographical Encyclopedia of Astronomers|بڵاوکەرەوە=[[Springer Publishing]]|ساڵ=٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٨٧-٣١٠٢٢-٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠١٢}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.springerreference.com/docs/html/chapterdbid/58354.html |date=ئابی ٢٠٢٥ }}</ref> چاودێرێکی ماندوونەناسانەی دوو ئەستێرە بوو و دەیان هەزار مایکرۆمەتری پێوانە دەکرد، بە تایبەتی زۆرێک لە ئەستێرە دووانەییەکانی لە ''کەتەلۆگی دۆرپات'' لەلایەن [[فریدریش جۆرج ویلهێلم ڤۆن سترۆڤ|فریدریش سترۆڤەوە]] پێوانە کردەوە، ئاماژەی بەوەدا کە چۆن هەندێکیان بەدرێژایی ساڵان شوێنیان گۆڕیوە بەهۆی خولگەی یەکتریان وەک ئەستێرەی دووانەیی . لە ساڵی ١٨٧٨ میدالیای زێڕی کۆمەڵەی شاهانەی فەلەکناسی بەدەستهێناوە. کانیاوی (Dembowski) لەسەر [[مانگ]] بەناوی ئەوەوە ناونراوە، هەروەها [[ھەسارەی بچووک|هەسارەی بچووک]] 349_Dembowska بە ناوی ئەوەوە ناونراوە. == سەرچاوەکان == {{Reflist}} == بەستەری دەرەکی == * [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/MNRAS/0038//0000249.000.html بەخشینی مەدالیای زێڕی RAS: MNRAS '''38''' (1878) 249] * [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/MNRAS/0042//0000148.000.html کۆچی دوایی: MNRAS '''42''' (1882) 148] * [http://digitalcollections.ucsc.edu/cdm/compoundobject/collection/p265101coll10/id/1433/rec/1 وێنەی ئێرکۆل دێمبۆڤسکی لە ئەرشیفی دیجیتاڵی تۆمارەکانی ڕوانگەی لیک، کۆکردنەوەی دیجیتاڵی کتێبخانەی یو سی سانتا کروز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608145725/http://digitalcollections.ucsc.edu/cdm/compoundobject/collection/p265101coll10/id/1433/rec/1 |date= ٨ی حوزەیرانی ٢٠١٩ }} {{تووڵی دەروازە|گەردوون|ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Ercole Dembowski}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{گەردوون-کۆلکە}} [[پۆل:گەردوون]] [[پۆل:ژیاننامە]] [[پۆل:وەرگرانی مەدالیای زێری بۆ کۆمەڵگەی ئەستێرەناسی]] [[پۆل:مردووانی ١٨٨١]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٢]] 508lnp3bzootpie89if9q2iupd35pc4 0 247289 1624104 1398090 2026-08-12T22:35:35Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، گەردوون-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624104 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = ئێدوارد چارڵز پیکەرینگ | وێنە =Edward Charles Pickering by Sarah Gooll Putnam.jpeg | قەبارەی وێنە = 250px | ناوی کاتی لەدایکبوون = ئێدوارد چارڵز پیکەرینگ | شوێنی لەدایکبوون = [[بۆستن]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون =١٩ی تەمموزی ١٨٤٦ | ڕێکەوتی مردن = ٣ی شوباتی ١٩١٩ (٧٢ ساڵ) | شوێنی مردن = [[کامبریج، ماساچووسیتس]] | ھۆکاری مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = | ناوەکانی تر = | نەژاد = | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = زانای فەلەکناسی و فیزیای فەلەکناسی و مامۆستای زانکۆ | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بە ھۆی = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = | بەرانبەرەکان = | ئایین = | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خزمەکان = | پەیوەندیەکان = | خەڵاتەکان = |واژوو =Signature of Edward Charles Pickering.png | ماڵپەڕ = * [https://www.britannica.com/biography/Edward-Charles-Pickering لاپەرەی ئێدوارد چارڵز پیکەرینگ لە Encyclopædia Britannica Online] | پەراوێزەکان =}} '''ئێدوارد چارڵز پیکەرینگ''' (بە [[ئینگلیزی]]: Edward Charles Pickering) (١٢٦٢-١٣٣٧ کۆچی - ١٨٤٦-١٩١٩زایینی) زانای [[ئەستێرەناس|فەلەکناسی]] و [[فیزیا]]ی [[ئەمریکی]] بوو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=I-wRAAAAYAAJ&pg=PA856&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|سەردێڕ="پیکەرینگ، ئێدوارد چارڵز". ئینتەرناشناڵ کێ کێیە لە جیهاندا. 1912. ل. 856.}}</ref>، پرۆفیسۆری فیزیا لە [[ئەنستیتۆی تەکنۆلۆژیی ماساچووسیتس]] لە سالانی (١٨٦٨-١٨٧٧)، ئامێری بۆ پێوانەکردن دیزاین کردووە، هەروەها سەرپەرشتی وێنەگرتنی چارەک ملیۆن پلاکی فۆتۆمێتری و سپێکترۆسکۆپی کردووە لە ڕوانگەی هارڤارد کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25109794|سەردێڕ="پێداچوونەوە بە توخمەکانی دەستکاریکردنی فیزیکی". پێداچوونەوەی ئەمریکای باکوور.}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/20025958|سەردێڕ=مێتکاڵف، جۆیل هـ. (١٩٢٢). "ئێدوارد چارڵز پیکەرینگ (١٨٤٦-١٩١٩)". بەڵگەنامەکانی ئەکادیمیای هونەر و زانستی ئەمریکی.}}</ref> براکەی زانای فەلەکناسی [[ویلیام هێنری پیکەرینگ]] بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.outdoors.org/about/|سەردێڕ="مێژووی یانەی شاخی ئەپالاچین". یانەی شاخی ئەپالاچیان.}}</ref> ==سەرچاوە== {{سەرچاوەکان}} ==بەستەری دەرەکی== * [https://www.britannica.com/biography/Edward-Charles-Pickering لاپەرەی ئێدوارد چارڵز پیکەرینگ لە Encyclopædia Britannica Online] * [https://www.nndb.com/people/940/000100640/ لاپەرەی ئێدوارد چارڵز پیکەرینگ لە NNDB people] ئینگلیزی * [https://archive.org/search?query=%28%28subject%3A%22Pickering%2C%20Edward%20Charles%22%20OR%20subject%3A%22Pickering%2C%20Edward%20C%2E%22%20OR%20subject%3A%22Pickering%2C%20E%2E%20C%2E%22%20OR%20subject%3A%22Edward%20Charles%20Pickering%22%20OR%20subject%3A%22Edward%20C%2E%20Pickering%22%20OR%20subject%3A%22E%2E%20C%2E%20Pickering%22%20OR%20subject%3A%22Pickering%2C%20Edward%22%20OR%20subject%3A%22Edward%20Pickering%22%20OR%20creator%3A%22Edward%20Charles%20Pickering%22%20OR%20creator%3A%22Edward%20C%2E%20Pickering%22%20OR%20creator%3A%22E%2E%20C%2E%20Pickering%22%20OR%20creator%3A%22E%2E%20Charles%20Pickering%22%20OR%20creator%3A%22Pickering%2C%20Edward%20Charles%22%20OR%20creator%3A%22Pickering%2C%20Edward%20C%2E%22%20OR%20creator%3A%22Pickering%2C%20E%2E%20C%2E%22%20OR%20creator%3A%22Pickering%2C%20E%2E%20Charles%22%20OR%20creator%3A%22Edward%20Pickering%22%20OR%20creator%3A%22Pickering%2C%20Edward%22%20OR%20title%3A%22Edward%20Charles%20Pickering%22%20OR%20title%3A%22Edward%20C%2E%20Pickering%22%20OR%20title%3A%22E%2E%20C%2E%20Pickering%22%20OR%20title%3A%22Edward%20Pickering%22%20OR%20description%3A%22Edward%20Charles%20Pickering%22%20OR%20description%3A%22Edward%20C%2E%20Pickering%22%20OR%20description%3A%22E%2E%20C%2E%20Pickering%22%20OR%20description%3A%22Pickering%2C%20Edward%20Charles%22%20OR%20description%3A%22Pickering%2C%20Edward%20C%2E%22%20OR%20description%3A%22Edward%20Pickering%22%20OR%20description%3A%22Pickering%2C%20Edward%22%29%20OR%20%28%221846-1919%22%20AND%20Pickering%29%29%20AND%20%28-mediatype:software%29 کارەکانی ئێدوارد چارڵز پیکەرینگ یان دەربارەی ئێدوارد چارڵز پیکەرینگ لە ئەرشیفی ئینتەرنێت] {{ۆحلی کۆمنزEdward Charles Pickering}} {{تووڵی دەروازە|گەردوون|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{پۆلی کۆمنز|Edward Charles Pickering}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{گەردوون-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٤٦]] [[پۆل:مردووانی ١٩١٩]] [[پۆل:ئەستێرەناسانی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست]] [[پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی ھارڤارد]] [[پۆل:ستافەکانی زانکۆی ھارڤارد]] [[پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:وەرگرانی مەدالیای زێری بۆ کۆمەڵگەی ئەستێرەناسی]] 74cx04f35rakt55ocfdxmgl4ar5fl6s 0 247373 1623966 1619271 2026-08-12T16:36:48Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپانیا-کۆلکە، کایەی ڤیدیۆیی-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە) 1623966 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس |وێنە = Enix.svg }} '''کۆمپانیای ئێنیکس''' ({{بە ئینگلیزی |Enix}}) کۆمپانیایەکی گەشەپێدەر و بڵاوکەرەوەی [[کایەی ڤیدیۆیی]] [[ژاپۆن]] بوو کە ڕۆڵێکی بەرچاوی لە مێژووی پیشەسازی یارییەکاندا ھەبوو. کۆمپانیاکە لە ساڵی ١٩٧٥ دامەزراوە و بە زنجیرە کاریگەر و گەورەکانی ناسرا، کە دیارترینیان [[دڕاگۆن کوێست]] بوو.<ref name="profile">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.enix.co.jp/company/about/profile_e.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20020603082920/http://www.enix.co.jp/company/about/profile_e.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٢|سەردێڕ=ENIX-OUTLINE OF THE COMPANY-|ڕێکەوت=٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> ھەروەھا کۆمپانیای ئینێکس بەرپرسیار بوو لە بڵاوکردنەوەی کۆمەڵێک یاری بەرفراوان لە سەرانسەری پلاتفۆرمە جیاوازەکاندا، لەوانە سیستەمی کات بەسەربردنی نینتێندۆ (NES)، سیستەمی کات بەسەربردنی سوپەر نینتێندۆ (SNES) و پلەیستەیشن. ئایکۆنیترین دروستکردنی ئینیکس بەناوی دڕاگۆن کوێست لە ساڵی ١٩٨٦ بۆ یەکەمجار دەرکەوت و بە خێرایی بوو بە بەردی بناغەی چەشنی یاری ڕۆڵگێڕان (RPG).<ref name="financial data">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Consolidated Financial Data|ناونیشان=http://www.enix.co.jp/company/finance/020624_18-22_zaimu_renketu.pdf|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20030308061706/http://www.enix.co.jp/company/finance/020624_18-22_zaimu_renketu.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئازاری ٢٠٠٣|ڕێکەوت=٨ی ئازاری ٢٠٠٣|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> زنجیرەکە لەلایەن تیمێکی بەتواناوە پەرەی پێدراوە کە بریتین لە یوجی ھۆری، دروستکەر و سیناریۆنووس، ئاکیرا تۆریاما، ھونەرمەندی بەناوبانگی مانگا کە بەرپرسیارە لە دیزاینی کارەکتەرەکان، ھەروەھا کۆی چی سوگییاما کە مۆسیقای یارییەکانی ئامادەکردووە. بە چیرۆکگێڕانی سەرنجڕاکێش و ڕێکخستنە فانتازیا کلاسیکەکانی و شەڕی لاسایی لەسەر بنەمای نۆرە، دڕاگۆن کوێست دڵی یاریزانانی لە سەرانسەری جیھاندا گرت و جێپەنجەیەکی نەسڕاوەی لەسەر چەشنی کایەی ڕۆڵگێڕان بەجێھێشت.<ref name="HistoryDetail">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hd.square-enix.com/eng/company/history.html|سەردێڕ=History: 1975-2003|بڵاوکەرەوە=[[Square Enix]]|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230414093051/https://www.hd.square-enix.com/eng/company/history.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}} {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژاپۆن|کۆمپانیا|ئابووری|مێژوو|کایەی ڤیدیۆیی|تۆکیۆ|دەیەی ٢٠٠٠}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{کایەی ڤیدیۆیی-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:بڵاوکەرەوەی یارییە ڤیدیۆییەکان]] [[پۆل:ساڵی ١٩٩٩ پێشکەشکردنی سەرەتایی گشتی]] clgn2d6u5ylb61ihy8np8fktdwtg1o2 0 247393 1624321 1575136 2026-08-13T10:33:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، فیلم-کۆلکە، فەڕەنسا-کۆلکە) 1624321 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ئەلیزابێس دێبیکی|image=Elizabeth Debicki by Gage Skidmore.jpg|caption=دێبیکی ساڵی ٢٠١٦|birth_date={{Birth date and age|1990|8|24|df=y}}|birth_place=پاریس فەڕەنسا|nationality=ئوسترالی|occupation=ئەکتەر|years_active=٢٠١٠–ئێستا}} '''ئەلیزابێس دێبیکی''' ({{بە ئینگلیزی|Elizabeth Debicki}}؛ لەدایکبووی ٢٤ی ئابی ١٩٩٠) ئەکتەری ئوسترالییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Ann-Kathrin Kuhls|ڕێکەوت=٤ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=''Guardians 2'': Was hat es mit Elisabeth Debickis Rolle Ayesha auf sich?|ناونیشان=https://www.gamez.de/news/guardians-2-was-hat-es-mit-elisabeth-debickis-rolle-ayesha-auf-sich/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200920004301/https://www.gamez.de/news/guardians-2-was-hat-es-mit-elisabeth-debickis-rolle-ayesha-auf-sich/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=GameZ|بڵاوکەرەوە=[[MediaMarkt]]|زمان=de}}</ref> == سەرەتای ژیانی == دێبیکی لە پاریس لە دایکبووە، باوکێکی پۆڵەندییە و دایکی ئوسترالییە و بە ڕەچەڵەک ئێرلەندییە.<ref name="vcam">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠١١|سەردێڕ=Baz Luhrmann casts VCA graduate Elizabeth Debicki in ''The Great Gatsby''|ناونیشان=http://www.vcam.unimelb.edu.au/news/146|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120307221013/http://www.vcam.unimelb.edu.au/news/146|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=[[University of Melbourne]]}}</ref><ref name="va121106">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.vogue.com.au/beauty/trends/our+fair+ladies,20781|سەردێڕ=Our fair ladies: how to maintain pale skin|یەکەم=Sigourney|دوایین=Cantelo|ئیش=[[Vogue (magazine)|Vogue Australia]]|ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131014010447/http://www.vogue.com.au/beauty/trends/our+fair+ladies,20781|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref name="age130519">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.theage.com.au/lifestyle/from-paris-with-love-20130514-2jk2a.html|سەردێڕ=From Paris with love|یەکەم=Elissa|دوایین=Blake|ئیش=[[The Age]]|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140902051218/http://www.theage.com.au/lifestyle/from-paris-with-love-20130514-2jk2a.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref>دایک و باوکی ھەردووکیان سەماکاری بالێ بوون، کە لەکاتی نمایشکردندا لە نمایشێکدا پێکەوە یەکتریان بینیوە. کاتێک تەمەنی پێنج ساڵ بوو، خێزانەکەی ڕوویان لە شاری گلێن وەڤەرلی لە شاری مێلبۆرن لە ئوسترالیا کرد. گەورەترینی سێ منداڵە، خوشکێکی بچووک و برایەکی ھەیە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Elizabeth Debicki}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|فیلم|شانۆ|فەڕەنسا|پۆڵەندا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} {{فەڕەنسا-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئوسترالییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئوسترالییەکان]] [[پۆل:ئوسترالییەکانی بەڕەگەز ئیری]] [[پۆل:ئەکتەرە ژنە ئوسترالییەکانی تیاتر]] [[پۆل:ئەکتەرە ژنە ئوسترالییەکانی تی ڤی]] [[پۆل:خانمەکتەرانی پشتگریکەر لە بردنەوەی خەڵاتی ئێمی بۆ پێشکەرکردنی ناوازە]] nimr7vf1k5w4bopd1dahzhd3lchqm6b 0 247410 1624214 1564776 2026-08-13T04:38:53Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1624214 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox flag|Nickname=Estelada Blava|Morenicks=|Image_size=222x170px|Image=Estelada_blava.svg|Use=100000|Proportion=٢:٣|Adoption=|Design=نۆ ھێڵی ئاسۆیی یەکسان بە یەکەوە لە ڕەنگەکانی زەرد و سوور، لەگەڵ ئەستێرەیەکی سپی پێنج تیشک لەسەر شێڤرۆنێکی (شێوازی خێمەیی) شین.|Designer=ڤیسینچ ئالبێرت باڵستەر|Alt=ئێسێلادای شین}} '''ئێستێلادا''' ئاڵایەکی نافەرمییە کە بە شێوەیەکی گشتی لەلایەن [[بزووتنەوەی سەربەخۆیی کەتەلۆنیا|لایەنگرانی سەربەخۆیی کەتەلۆنیا]] بەکار دەھێندرێت، بۆ دەربڕینی پشتگیری خۆیان بۆ [[کەتەلۆنیا]]یەکی سەربەخۆ یان سەربەخۆیی ''[[ناوچە کەتەلۆنییەکان|ناوچەکانی کەتەلۆنیا]]'' (زەوی کەتەلۆنی، ئەو خاکانەی کە بە شێوەیەکی کلتووری و مێژوویی کەتەلۆنین و بە زمانی کەتەلۆنی تێیدا قسە دەکرێت). دیزاینی ''ئێستێلادا'' لە داری سوور و زەردی ''سێنێرا'' پێکدێت، لەگەڵ زیادکردنی ئەستێرەیەکی پێنج تیشک لە سێگۆشەیەکدا لەلای چەپی ئاڵاکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Flags from Spain, Catalonia and Barcelona|ناونیشان=https://www.foreverbarcelona.com/flags-from-spain-barcelona-flag-catalan-flag-and-more/|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=ForeverBarcelona|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Flags you see in Barcelona|ناونیشان=https://spanish-trails.com/blog/important-flags-in-barcelona/|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Spanish Trails|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Catalan flags explained – Nuts|ناونیشان=https://tocatdelbolet.cat/en/catalan-flags-explained/|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Why are there so many different flags around Catalonia?|ناونیشان=https://www.elnacional.cat/en/life/why-different-flags-catalonia-estelada-senyera_408172_102.html|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=In English|زمان=en}}</ref> بەکارھێنانی ئەم ئاڵایە وەک ھێمایەکی ناڕەزایەتی لەناو [[ناسیۆنالیزمی کەتەلۆنی]]دا لە دوای گواستنەوەی ئیسپانیا بۆ دیموکراسی لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە زیاتر بەرچاو کەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Dalinian Senyera (Catalonian National Flag), 1970 - Salvador Dali - WikiArt.org|ناونیشان=https://www.wikiart.org/en/salvador-dali/the-dalinian-senyera-catalonian-national-flag|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.wikiart.org}}</ref> [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی کەتەلۆنیا|کۆماری کەتەلۆنی ساڵی ٢٠١٧]] کاتێک کەتەلۆنیا خۆی بە کۆماری کەتەلۆنیا ناو دەبرد، ئێستێلادای وەک ئاڵای نیشتمانی خۆی وەرنەگرت، لەبری ئەوە ئاڵای ئاسایی سێنێرای بەکارھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٧|سەردێڕ=Catalonia’s Flag - Blog and news|ناونیشان=https://www.casamona.com/blog/encatalonias-flag/,%20https://www.casamona.com/blog/encatalonias-flag/|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|زمان=en-US}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.casamona.com/blog/encatalonias-flag/,%20https://www.casamona.com/blog/encatalonias-flag/ |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> == مێژوو == [[پەڕگە:Segell_1904_Unió_Catalanista.jpg|چەپ|وێنۆک| مۆری بانگەشەی ساڵی ١٩٠٤ کە لەلایەن یەکێتی کەتەلۆنیستەکانەوە دەرچووە]] [[پەڕگە:Primera-estelada-1918.jpg|وێنۆک|نامیلکەیەکی کەتەلۆنی لە ساڵی ١٩١٨ لەگەڵ یەکەم دەرکەوتنی ئێستێلادا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Milestone|ناونیشان=http://web.gencat.cat/en/diada-nacional-de-catalunya/historia/efemeride/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=gencat.cat|زمان=en-GB}}</ref>]] [[پەڕگە:Estelada_blava.svg|چەپ|وێنۆک| ''ئێستێلادای'' شین (١٩١٨)]] [[پەڕگە:Estelada_roja.svg|چەپ|وێنۆک| ''ئێستێلادای سوور'' (١٩٧٢)]] [[پەڕگە:Amatller_P1160089.JPG|وێنۆک| ئاڵای کلاسیک، کە بە سێنێرا ناو دەبرێت، لە نێوان ئاڵاکانی ئێستێرای شین]] ماددەی سێیەمی دەستووری کاتیی کۆماری کەتەلۆنیا، کە لە ساڵی ١٩٢٨ لە [[کووبا|کوبا]] لەلایەن ئەنجومەنی پێکھێنەری جیابوونەوەی کەتەلۆنیا نووسراوە، و پەسەند کراوە، ئەو دەقانە نیشان دەدات کە ئاڵای فەرمی کۆماری کەتەلۆنیا لە چوار ھێڵی سوور لەسەر ڕەنگی زەرد پێکدێت، و ئەستێرەیەکی سپی پێنج تیشکی لە سێگۆشەیەکی شیندا لەسەر دانراوە.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Castro|یەکەم=Liz|سەردێڕ=Quatre Columnes, Montjuïc, Barcelona with 4 pillars of castellers|ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠١١|ناونیشان=https://www.flickr.com/photos/cookwood/5481393593/|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Deng|یەکەم=Aluwet|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Nationalism in Catalonia: La Bandera Seneyera Estelada (Starry Flag) – Stories Beyond the Hilltop: Georgetown Students Abroad Blog|ناونیشان=https://studyabroadblog.georgetown.domains/nationalism-in-catalonia-la-bandera-seneyera-estelada-starry-flag/|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|زمان=en}}</ref> == گۆڕانکارییەکان == لە سەرەتای دروستبوونییەوە، ''ئێستێلادا'' جۆراوجۆرەکان، یان ''ئێسترێلادەکان'' (وەک ئاڵای جیابووەوەی [[ئەندەلوس (ھەرێم)|ئەندەلوسی]]، ئەراگۆنی یان [[گالیسیا]]) لەلایەن [[جیاخوازی|بزووتنەوە جوداخوازە]] چەپەکانەوە لە ناو ئیسپانیادا وەرگیراون و بەکارھێندراون. ھەروەھا ھەندێک لە ''ئێستێلادەکان'' بۆ مەبەستی تر جگە لە جیابوونەوە بەکارھێنراون. === ئێستێلادا ئیسپانیایییەکانی تر === <gallery mode="packed"> پەڕگە:Estrelada aragonesa.svg|alt=Aragon|ئەراگۆن پەڕگە:Bandeira_galega_socialista.svg|alt=Galicia(Estreleira)|گالیزیا (Estreleira){{ھن}} پەڕگە:Andecha_Astur.svg|alt=Asturias|ئەستووریا پەڕگە:Bandera_Siete_Estrellas_Verdes.svg|alt=Canary Islands|[[دوورگەکانی کەناری]] پەڕگە:Bandera_Andalucía_Libre.svg|alt=Andalusia|[[ئەندەلوس (ھەرێم)|ئەندەلوسیا]] پەڕگە:Flag_of_Castile_(with_star).svg|alt=Castile|کاستیلی پەڕگە:Bandera_del_nacionalismo_murciano.svg|alt=Murcia|مۆرسیا پەڕگە:Bandera_Nacionalista_Extremadura.svg|alt=Extremadura|ئێکسترێمادورا پەڕگە:Bandera_del_regionalismo_manchego.svg|alt=La Mancha|مانکا پەڕگە:Bandera_Leonés_con_estrella.svg|alt=León|لییۆن پەڕگە:Andnac2.svg|alt=Andalusia (Variation)|[[ئەندەلوس (ھەرێم)|ئەندەلوسیا]] (وەشانی تر) </gallery> === ئێستێلاداکانی تر === <gallery mode="packed"> پەڕگە:Estelada_Juventud_de_Badalona.svg|alt=Starry with colors of Club Joventut de Badalona|یانەی یۆڤێنتوت بادالۆنا پەڕگە:Estelada_RCD_Espanyol.svg|alt=Starry with colors of RCD Espanyol|[[یانەی تۆپی پێی ئێسپانیۆل]] پەڕگە:Estelada_FC_Barcelona.svg|alt=Starry with colors of FC Barcelona|[[یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا]] پەڕگە:Estelada_Palamós_CF.svg|alt=Starry with colors of Palamós CF|یانەی تۆپی پێی پالامۆس پەڕگە:Estelada_Roja.svg|alt=Version used by the PCE(i)|PCE پەڕگە:Estelada_Verda.svg|alt=Estelada verda, green version used by ecologists and animalists|ئێستێلادا''ڤێردا،'' وەشانی سەوز کە لەلایەن ژینگەزان و ئاژەڵناسان بەکارھێندراوە پەڕگە:Estelada_romboidal.svg|alt=The first Estelada, with a blue rhombus, old version of the current blue design|دیزاینی کۆن پەڕگە:Antiga-Estelada_blava_amb_estel_roig.png|alt=Old type of blue estelada with red star. Used by the Socors Català|شێوازی کۆن لە ئێستێلادای شین بە ئەستێرەی سوورەوە. لەلایەن یانەی سۆکۆرس کەتالا بەکاردێت پەڕگە:Antiga-Estelada_del_PSAN.png|alt=Estelada used by the PSAN (1968-1977), Marxist Unification Movement (1977-1978), Catalan Workers Bloc (1978-1982) and Left Bloc for National Liberation (1979-1982).|چەپ و مارکسیستەکان پەڕگە:Antiga-Estelada_amb_estel_blau.png|alt=Estelada with blue star seen in Catalan student demonstrations in the 1970s|خۆپیشاندانی خوێندکارانی ٢٠١٧ پەڕگە:Estelada_de_3_estrelles.svg|alt=Estelada with 3 estrelles.|ئێستێلادا بە ٣ ئەستێرە پەڕگە:Estelada_Rey.svg|alt=Estelada with key.|ئێستێلادا بە نیشانەوە پەڕگە:Estelada_a_l'estil_ianqui.svg|alt=This estelada inspired by the flag of the United States was proposed unsuccessfully in the late 60s.|لەسەر وەشانی ئاڵای ئەمریکا پەڕگە:Estelada_anarquista.svg|alt=Anarchist estelada, with an eight-pointed star, each representing the 8 regions of the Catalan Countries|ئەنارکیستەکان پەڕگە:Estelada_dels_Països_Catalans_independents.svg|alt=This flag was intended in the past to become the flag of the independent Catalan Countries|ئەم ئاڵایە لە ڕابردوودا بە ئاڵای [[ناوچە کەتەلۆنییەکان|سەربەخۆیی کەتەلۆنیا]] ناسراوە پەڕگە:Estelada_Fundació_Reeixda.svg|alt=Flag proposed (June 2017) by the Fundació Reeixida as the official flag of an independent Catalonia.|ئاڵای پێشنیارکراو لە ٢٠١٧، وەک ئاڵای فەرمی کەتەلۆنیای سەربەخۆ پەڕگە:Estelada_Blau_Marí.png|alt=Estelada blau marí, dark blue version used with vertical displays in 2012.|وەشانی ٢٠١٢ </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Estelades}} [http://www.reeixida.cat/documents/proposta-tecnica-bandera-estelada-1.pdf http://www.reeixida.cat/documents/proposta-tecnica-bandera-estelada-1.pdf {{In lang|ca}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211202062550/https://www.reeixida.cat/documents/proposta-tecnica-bandera-estelada-1.pdf |date= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١}} * بە کەتەلۆنی: [http://www.estelada.cat/ 100th anniversary of estelada flag] * بە کەتەلۆنی: [https://web.archive.org/web/20051215090627/http://racocatala.com/estelada/ History of the estelada flag] * بە کەتەلۆنی: [https://web.archive.org/web/20060221113337/http://www.geocities.com/RainForest/Vines/4398/estel.html Estelades gallery] {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:کەتەلۆنیا]] [[پۆل:ئیسپانیا]] [[پۆل:سەربەخۆیی]] [[پۆل:ئاڵاکان]] [[پۆل:ھێما سوورەکان]] [[پۆل:ھێما نەتەوەیییەکان]] h1ykuxy8elbmmx47xggd1n4znu51v5g 0 247835 1623916 1381680 2026-08-12T13:39:09Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کوردستان-کۆلکە) 1623916 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕێکخراو | ناو = Kurdisches Kulturinstitut Wien | ناوی تەواوەتی = ئینستیتیوتی چاندی کوردیی ڤیێنا | زمانی ناوی تەواوەتی = | ناوی خۆماڵی = | زمانی ناوی خۆماڵی = | لۆگۆ = Kurdisches Kulturinstitut Wien.png | قەبارەی لۆگۆ = 200px | جێگرەوەی لۆگۆ = | لێدوانی لۆگۆ = ئینستیتیوتی چاندی کوردیی ڤیێنا | وێنە = | قەبارەی وێنە = | جێگرەوەی وێنە = | لێدوانی وێنە = | نەخشە = | قەبارەی نەخشە = | جێگرەوەی نەخشە = | لێدوانی نەخشە = | پۆتانەکان = {{coord| 48.1995763| 16.3457779 |region:IQ|display=inline,title}} | کورتکراوەی ناو = | ناسراوە بە = | گۆکردن = | ناونراوە لەدوای = | دروشم = | پێش = | تێکەڵبوون = | پاش = | دامەزران = [[٢٠١٧]] | دامەزرێنەر = | شوێنی دامەزران = | ھەڵوەشانەوە = | تێکەڵکراوی = | جۆر = | ژمارەی تۆماربوون = | دۆخی یاسایی = | ئامانج = | نووسینگەکان = | شوێن = | شار = [[ڤیێنا]] | وڵات = نەمسا | خزمەت لە ناوچەکانی = | بنچە = | بەرھەم = | خزمەتگوزارییەکان = | ئەندامییەتی = | زمان = | خاوەن = | شێوەی کارکردن = | بوار = | سکرتێری گشتی = | ناونیشانی سەرۆک = | ناوی سەرۆک = سولەیمان مەحموود | ناونیشانی سەرۆک٢ = | ناوی سەرۆک٢ = | ناونیشانی سەرۆک٣ = | ناوی سەرۆک٣ = | ناونیشانی سەرۆک٤ = | ناوی سەرۆک٤ = | دەستەی بەڕێوەبەران = | کەسایەتییە گرنگەکان = | ئۆرگانی سەرەکی = | دایکی ڕێکخراو = | لێکنراو = | کشانەوەکان = | پەیوەستە بە = | لایەنگیرییەکان = | بووجە = | ساڵی بووجە = | داھات = | ساڵی داھات = | فەندەکان = | خەرجییەکان = | ساڵی خەرجییەکان = | ژ. ستاف = | ژ. خۆبەخشان = | خوێندکاران = | خەڵاتەکان = | لێدوان = | وێبگە = [http://www.kurdischeskulturinstitut.at/ پێگەی فەرمی] | ناوی پێشوو = | تێبینییەکان = }} '''ئینستیتیوتی چاندی کوردیی ڤیێنا''' ({{بە ئاڵمانی|Kurdisches Kulturinstitut Wien}}) ڕێکخراوەیەکی سەربەخۆی کولتووریی کوردییە کە ساڵی ٢٠١٧ لەلایەن بەشێک لە ڕۆشنبیران و ھونەرمەندان و ئەکادیمیستەکانی کورد لە نەمسا بە ئامانجی پاراستنی [[چاند]] و [[زمانی کوردی]] دامەزراوە.<ref>[https://web.archive.org/web/20201225160204/https://www.annalindhfoundation.org/members/kurdish-cultural-institute-vienna-kurdisches-kulturinstitut-wien Kurdish Cultural Institute of Vienna - Kurdisches Kulturinstitut Wien،] سەردان لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤</ref> ئامانجە سەرەکییەکانی ئینستیتیوتی چاندی کوردی لە ڤیێنا ناساندنی کولتوور و ھونەر و زمانی کوردی بە خەڵکی نەمسا و دروستکردن و پتەوکردنی پەیوەندییەکانی نێوان ھاووڵاتیانی نەمسا و کوردە.<ref>[https://www.rudaw.net/kurmanci/culture/111220222 Li bajarê Viyenayê zarokên Kurd û biyanî fêrî Kurdî dibin]، سەردان لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤</ref> == چالاکییەکان == گرنگترین چالاکییەکانی ئینستیتیوتی کوردی بریتین لە: * خولی فێرکاریی زمانی کوردی بۆ کوردانی دانیشتووی نەمسا و خوێندکارانی کورد و بیانی زانکۆی ڤیێنا. کۆرسەکانی زمانی کوردیی ڕێکخراوەکە بە ھەردوو شێوەزاری [[کورمانجی]] و [[زازاکی]]ن و لە سێ ئاستاندا پێشکەش دەکرێن، تا ئێستا لەسەر دەستی ئەم ڕێکخراوەیە بە سەدان کەس فێری زمانی کوردی بوون. * ئینستیتیوتی کوردی جگە لە خولی زمان، چالاکی فەرھەنگی و ھونەریش ساز دەکات، وەک: ناساندنی کتێبی نوێی کوردی و بەڕێوەبردنی گفتوگۆ لەسەریان. * ئینستیتیوتی کوردی میوانداریی نووسەران، شاعیران، ڕۆماننووسان و ڕۆژنامەنووسانی کورد دەکات و دەرفەتیان بۆ دەڕەخسێنێت کە لە ڕێگەی کۆڕ و کۆبوونەوەکانەوە بەرھەمەکانیان لەگەڵ کوردانی دیاسپۆرا ھاوبەش بکەن. * ھەروەھا [[سینەمای کوردی]] لە کارەکانی ئینستیتیوتی کوردیدا جێگایەکی گرنگی ھەیە. ھەندێک فیلمی کوردی لەلایەن ئینستیتیوتی کوردییەوە نمایش دەکرێن؛ جگە لەوەش ئینستیتیوتی کوردی پاڵپشتی ئەو ئەکتەر و دەرھێنەرە گەنجە کوردانە دەکات کە دەیانەوێت بە فیلم و بەرھەمەکانیان سینەمای کوردی بەرەوپێش ببەن. * ساڵانە ئەنستیتۆی کوردی بە مەبەستی دروستکردنی پەیوەندی لە نێوان گەلی کورد و یەکڕیزی نێوان خێزانە کوردەکان، بۆ کوردانی تاراوگە ئاھەنگ و کۆنسێرت ساز دەکات. * گرووپی توێژینەوەی ڤیێنا یەکێکە لە پرۆژەکانی ئینستیتیوتی کوردی؛ مەبەست لەم گرووپە پەرەپێدانی پەروەردەیە لە نێوان کچان و کوڕانی کورد لە نەمسا. ھەروەھا ئینستیتیوتی کوردی بۆ خوێندنی باڵا لە زانکۆکانی نەمسا پاڵپشتی گەنجانی کورد دەکات. == خەڵاتی شەرەفنامە == {{ئەمانەش ببینە|خەڵاتی شەرەفنامە}} ئەم خەڵاتە ساڵانە دەدرێتە نووسەرێکی کورد کە خزمەتی زمان و فەرھەنگی کوردی کردووە. شایەنی باسە ئەم خەڵاتە لە خولی یەکەمی واتە ساڵی ٢٠١٨ بەخشراوەتە دکتۆر [[جەلیلی جەلیل]]، و لە خولی دووەمی واتە ساڵی ٢٠١٩ بەخشراوەتە نووسەر [[شاھین بەکر سۆرەکلی]]. ڕێکخراوەی چاندی کوردیی ڤیێنا ساڵی ٢٠٢٠ خەڵاتی شەرەفنامە بۆ زمان و چاندی کوردی، بەخشیوەتە نووسەر و شاعیر [[کۆنێ ڕەش]]، بۆ خزمەتەکانی لە پێناو زمان و کلتووری کوردی. خەڵاتەکە لە ناوەندی کافێی قەڵا لە قامیشلۆ بە ئامادەبوونی کۆمەڵێک نووسەر و ڕۆشنبیر، لەلایەن نووسەر و توێژەر [[دەھام عەبدولفەتاح]] بە ناوی ئینستیتیوتی چاندی کورد لە ڤیێنا پێشکەشی ناوبراو کراوە.<ref>[https://web.archive.org/web/20201226180707/http://www.welateme.net/cand/modules.php?name=News&file=article&sid=7727#.X-d70nbP32c بطاقة شکر لإدارة المعھد الثقافی الکردی فی فیینا]، سەردان لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤</ref> ساڵی ٢٠٢١ نووسەری کورد [[جان دۆست]] خەڵاتی شەرەفنامەی لە ئیدارەی ئینستیتیوتی فەرھەنگی کوردی لە ڤیێنا بۆ خزمەتەکانی لە بواری زمانی کوردی، بەدەست ھێناوە.<ref>[https://xwebun-news.com/2021/11/14/جائزة-شرفنامھ-للغة-والثقافة-الکوردیة/ جائزة شرفنامە للغة والثقافة الکوردیة لعام 2021 تذھب للکاتب الکوردی جان دوست]{{بەستەری مردوو|url=https://xwebun-news.com/2021/11/14/%D8%AC%D8%A7%D8%A6%D8%B2%D8%A9-%D8%B4%D8%B1%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%85%DA%BE-%D9%84%D9%84%D8%BA%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D8%A9/ |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ }}، سەردان لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|چاند|کوردستان}} {{کوردستان-کۆلکە}} [[پۆل:چاندی کوردی]] [[پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان]] [[پۆل:ئینستیتوتە کوردییەکان]] pbaomivzxbcijizjkahfv3dwr5069e1 0 248645 1624139 1446409 2026-08-13T01:32:44Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، مۆسیقا-کۆلکە) 1624139 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی | پێشگری ڕێزلێنان = | ناو = ئێران خانم | پاشگری ڕێزلێنان = | ناوی خۆماڵی = ئێران موجەرەد | زمانی ناوی خۆماڵی = | وێنە = ئێران خانم.png | قەبارەی وێنە = | جێگری وێنە = | لێدوانی وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١ی کانوونی دووەمی ١٩٥١ | شوێنی لەدایکبوون = [[ئیچکەسۆ]] {{ھن}} ناوچەی [[برادۆست]] | ڕێکەوتی ونبوون = | شوێنی ونبوون = | ڕەوشی ونبوون = | ڕێکەوتی مەرگ = ١٠ی ئابی ٢٠٠١ | شوێنی مەرگ = [[ورمێ]] | ھۆکاری مەرگ = | شوێنی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | پۆتانەکانی گۆڕ = | مۆنیومێنتەکان = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | شارومەندێتی = | پەروەردە = <!-- ئاستی پەروردە، نم. بەکەلۆریۆس، دکتۆرا، ھتد. لەگەڵ بواری خوێندنەکەی --> | خوێندنگە = <!-- ئەو زانکۆ، قوتابخانە، یان پەیمانگایەی لێی خوێندووە --> | پیشە = [[دەنگبێژی|دەنگبێژ]] | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | ڕێکخراو = | وەکیل = | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | شێواز = | دارایی = | باڵا = | تەلەڤیزیۆن = | ئۆفیس = | وادە = | پێش = | پاش = | حیزب = | بزاڤ = | بەرامبەرەکان = | ئایین = | تۆمەت = | سزا = | دۆخی دادوەری = | ھاوسەر = | یار = | مناڵەکان = | باوان = | دایک = | باوک = | خزمەکان = | خێزان = | خەڵاتەکان = | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = }} '''ئێران خانم''' (١ی کانوونی دووەمی ١٩٥١ لە [[ئیچکەسۆ]]، ناوچەی [[برادۆست]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] - ١٠ی ئابی ٢٠٠١ لە [[ورمێ]]) یەکەمین [[دەنگبێژی]] [[ژن]]ی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بوو. ناوی خۆی ئێران موجەرەد بوو بەڵام نازناوە ھونەرەییەکەی ئێران خانم بوو و بە زاراوەی [[کورمانجی]] دەنگبێژی دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ژنە دەنگبێژی کورد: ئێران خانم|ناونیشان=https://kurdshop.net/ku/arts/1385|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|وێبگە=KURDŞOP (kurdshop.net)|زمان=ku}}</ref> == ژیان == ئێران خانم لە گوندی ئیچکەسۆ سەر بە ناوچەی [[برادۆست]] لەدایک بووە. ناوی باوکی عەبدوڵڕەحمان و ناوی دایکیشی پەریبشان بووە. بنەماڵەکەی فەقیر و جووتیار بوون و لە منداڵییەوە کاری کردووە و لە بواری ئابوورییەوە یارمەتی بنەماڵەکەی داوە؛ ھەر بۆیەش لە سەختی و ناخۆشیدا گەورە بووە. ھاوسەرگیری لەگەڵ سەعید ناوێک کردووە و لە گوندی [[سۆماناوا]] ژیانی بەسەر بردووە. بە پشتیوانیی مێردەکەی درێژە بە کاری دەنگبێژی داوە. لە سەعید کچێک و دوو کوڕی ھەبووە، کاتێک سەعید ویستوویەتی ھەوێی بەسەر بھێنێت ماڵ و منداڵی بەجێ ھێشتووە و گەڕاوەتەوە ماڵە بابی. ساڵی ١٩٧١ بە یارمەتیی مستەفا عەلیزادە، حەمید یوسفی و ئیبراھیم نەورووزی بە شێوەی فەرمی لە بەشی کوردیی ڕادیۆی ورمێ دەستی بە دەنگبێژی کردووە. لەوێڕا ناسراوە و خەڵک خۆشی ویستووە و ھەموو کوردستان گوێی لێ گرتووە. [[شۆڕشی ئیسلامی ئێران]] ڕەوشی ڕادیۆ و ھونەرمەندانی گۆڕاند و ھەر کوردێک بیویستبا بە ئازادی زمان و کلتووری خۆی بەکارھێنابا بەرەوڕووی گوشار و زەخت دەبۆوە، لەو کاتەدا ئێران خانم ناچار بووە بە شێوەی نھێنی درێژە بە کاری ھونەریی خۆی بدات، چەند بەرھەمی خۆی بۆ بڵاوکردنەوە بە شێوەی قاچاغ بردووەتە [[باکووری کوردستان]] و لەو ڕێگەوە خەڵکی باکووریش بە دەنگی ئاشنا بوونە و گوێیان لێ گرتووە. ئێران خانم مێردی بە پیاوێک بە ناوی داداش ناسری کردووەتەوە و چوونەتە تاران و لەوێ ماونەتەوە. پاش سێ ساڵان چوونەتە شاری [[سەڵماس]] و بۆ ماوەی ١٥ ساڵ لەوێ ماونەتەوە و پاشی وێ بڕیاریان داوە بگەڕێنەوە ورمێ و لەوێ دووکانێکیان داناوە و پێکەوە کاریان لێ کردووە و بژێوی ژیانیان دابین کردووە. ھەرچەند کەس باوەڕی نەکرددوە بەڵام بەپێی ڕاپۆڕتی نەخۆشخانەی ورمێ ئێران خانم لە ١٠ی ئابی ٢٠٠١دا خۆی ھەڵاوەسیوە و کۆتایی بە ژیانی خۆی ھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kolektîf|ناونیشان=https://books.google.es/books?id=4BA3EAAAQBAJ&pg=PA64&lpg=PA64&dq=Îran+Mucerd&source=bl&ots=dah0ZnUSF8&sig=ACfU3U3Yq6QCrEMUxDx6uoNGy0du96FK6Q&hl=ca&sa=X&ved=2ahUKEwi0_PuT9f3xAhV1CmMBHZ8mDm4Q6AEwEnoECBEQAw#v=onepage&q=Îran%20Mucerd&f=false|سەردێڕ=Nûbihar 153: Kovara çandî, hunerî, edebî|دوایین٢=Kovar|یەکەم٢=Nûbihar|بڵاوکەرەوە=Pak Ajans Yayincilik Turizm Ve Diş Ticaret Limited şirketi|زمان=ku}}</ref> == بەرھەمەکان == بەشێک لە بەرھەمەکانی ئێران خانم بریتین لە: عارفۆ لاوۆ، کولا دلێ من، دەلال، باژۆ، ئەمیرێ من، دۆتمام و پسمام، گەورێ و لۆ شڤانۆ. بە گوێرەی ھەندێک سەرچاوە لە ماوەی ٣١ ساڵ ژیانی ھونەریی خۆیدا زیاتر لە ١٠٠ بەرھەمی پێشکەش کرددوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * {{بیرخستنەوەی ویکیی کورمانجی | سەردان = ٢ی شوباتی ٢٠٢٤}} {{تووڵی دەروازە|مۆسیقای کوردی|مۆسیقا|ژیاننامە|ژن|ھونەرەکان}} {{گۆرانیبێژانی کورد}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{مۆسیقا-کۆلکە}} [[پۆل:گۆرانیبێژانی کورد]] [[پۆل:ژنانی کورد]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کورد]] [[پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی]] 40pyx1vcz0sqj2lq83921uu23pdr9y0 0 249527 1624133 1579371 2026-08-13T00:07:10Z Clydemod 78417 /* */ 1624133 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Bernhardt_Hamlet2.jpg|وێنۆک|[[سارا بێرنارت]] ئەکتەری سەرەتایی فیلمی فەڕەنسی و ئەکتەری شانۆ، وەک [[ھاملێت]]]] '''نواندن''' (اكتينج) چالاکییەکە کە چیرۆکێک بە ڕێگەی نمایشکردنی لەلایەن [[ئەکتەر|ئەکتەرێکەوە]] دەگێڕدرێتەوە و ڕۆڵی [[کەسایەتیی خەیاڵی|کارەکتەرێک]] دەگرێتەبەر، لە [[شانۆ]]، [[تەلەڤیزیۆن]]، [[فیلم]]، [[ڕادیۆ]] یان ھەر میدیایەکی تر کە سوود لەو شێوازە وەربگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=BridgeTTC|ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=What Is Acting?|ناونیشان=https://www.thebridge-ttc.org/what-is-acting/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=The Bridge Theatre Training Company|زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dictionary.com {{!}} Meanings & Definitions of English Words|ناونیشان=https://www.dictionary.com/browse/acting|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Dictionary.com|زمان=en}}</ref> زۆربەی سەرچاوە سەرەتایییەکان لە ڕۆژاوا کە بەدواداچوون بۆ [[ھونەر]]ی نواندن دەکەن، ئەمەیان وەک بەشێک لە [[ڕەوانبێژی]] باس کردوە.<ref>Csapo and Slater (1994, 257); ''hypokrisis'', which literally means "acting," was the word used in discussions of [[Rhetoric|rhetorical]] delivery.</ref> == مێژوو == یەکێک لە یەکەم ئەکتەرە ناسراوەکان، یۆنانییەکی کۆن بوو بە ناوی تێسپیسیی [[ئیکاریا]] لە ئەسینا. نووسینی دوو سەدە دوای ئەو کەسایەتییە، [[ئەرەستوو|ئەرستۆ]] لە ''پەڕتووکی شیعریدا'' باس لەوە دەکات کە تێسپیس لە کۆرسی دیتیرامبیک ھاتووەتە دەرەوە و وەک [[کەسایەتیی خەیاڵی|کارەکتەرێکی]] جیاواز قسەی کردوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|شانۆ|ڕۆمانەکان|ڕادیۆ|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن}} {{کورت}} {{پۆلی کۆمنز|Acting}} [[پۆل:نواندن]] [[پۆل:فیلم]] [[پۆل:شانۆ]] [[پۆل:ئەکتەر]] mpo2d09v2ul6xd72rvsfri6mqggrlmq 1624135 1624133 2026-08-13T01:19:09Z Clydemod 78417 /* */ 1624135 wikitext text/x-wiki '''نواندن''' (اكتينج) چالاکییەکە کە چیرۆکێک بە ڕێگەی نمایشکردنی لەلایەن [[ئەکتەر|ئەکتەرێکەوە]] دەگێڕدرێتەوە و ڕۆڵی [[کەسایەتیی خەیاڵی|کارەکتەرێک]] دەگرێتەبەر، لە [[شانۆ]]، [[تەلەڤیزیۆن]]، [[فیلم]]، [[ڕادیۆ]] یان ھەر میدیایەکی تر کە سوود لەو شێوازە وەربگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=BridgeTTC|ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=What Is Acting?|ناونیشان=https://www.thebridge-ttc.org/what-is-acting/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=The Bridge Theatre Training Company|زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dictionary.com {{!}} Meanings & Definitions of English Words|ناونیشان=https://www.dictionary.com/browse/acting|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Dictionary.com|زمان=en}}</ref> زۆربەی سەرچاوە سەرەتایییەکان لە ڕۆژاوا کە بەدواداچوون بۆ [[ھونەر]]ی نواندن دەکەن، ئەمەیان وەک بەشێک لە [[ڕەوانبێژی]] باس کردوە.<ref>Csapo and Slater (1994, 257); ''hypokrisis'', which literally means "acting," was the word used in discussions of [[Rhetoric|rhetorical]] delivery.</ref> == مێژوو == یەکێک لە یەکەم ئەکتەرە ناسراوەکان، یۆنانییەکی کۆن بوو بە ناوی تێسپیسیی [[ئیکاریا]] لە ئەسینا. نووسینی دوو سەدە دوای ئەو کەسایەتییە، [[ئەرەستوو|ئەرستۆ]] لە ''پەڕتووکی شیعریدا'' باس لەوە دەکات کە تێسپیس لە کۆرسی دیتیرامبیک ھاتووەتە دەرەوە و وەک [[کەسایەتیی خەیاڵی|کارەکتەرێکی]] جیاواز قسەی کردوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|شانۆ|ڕۆمانەکان|ڕادیۆ|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن}} {{کورت}} {{پۆلی کۆمنز|Acting}} [[پۆل:نواندن]] [[پۆل:فیلم]] [[پۆل:شانۆ]] [[پۆل:ئەکتەر]] i92b0nurxohgrj47mpdc3kd498jirrt 0 250080 1624182 1487484 2026-08-13T04:33:33Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، فیلم-کۆلکە) 1624182 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''ئێریک ئاڤەری''' ({{بە ئینگلیزی| Erik Avari، لەدایکبووی ١٣ی نیسانی ١٩٥٢}}) ئەکتەرێکی ئەمریکییە، و بەشداری لەچەندین [[ھۆڵیوود|فیلمی ئەمریکیدا]] کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٧ی ئازاری ٢٠٢٤}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|تەلەڤیزیۆن|ھیندستان|شانۆ}} {{پۆلی کۆمنز|Erick Avari}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرانی پیاوی ھیندی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرە کوڕە ھیندییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرانی پیاوی فیلمی ھیندی]] [[پۆل:زیندووان]] aulyv5ktxhnmedg5hq16yqflg1rw9c4 0 250167 1624092 1619337 2026-08-12T22:33:35Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، فیلم-کۆلکە) 1624092 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئێدوارد ئەلبێرت''' ({{بە ئینگلیزی| Edward Albert}}) ئەکتەرێکی ئەمریکییە، و بەشداری لەچەندین [[ھۆڵیوود|فیلمی ئەمریکیدا]] کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی ئازاری ٢٠٢٤}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|تەلەڤیزیۆن|کالیفۆڕنیا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٦]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئۆکسفۆرد]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی لۆس ئانجلەس]] 4pcxcv20tj19nakf46nuyexb8wfh4xi 0 250168 1624117 1487323 2026-08-12T22:37:45Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئەکتەر-کۆلکە، فیلم-کۆلکە) 1624117 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''ئێدی ئالدەرسن''' ({{بە ئینگلیزی| Eddie Alderson}}) ئەکتەرێکی ئەمریکییە، و بەشداری لەچەندین [[ھۆڵیوود|فیلمی ئەمریکیدا]] کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی ئازاری ٢٠٢٤}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|تەلەڤیزیۆن}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] 04jdvgry5t6i2ugnkr3lpv4u7ecjzsi 0 250455 1623953 1620706 2026-08-12T16:34:38Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (زمان-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1623953 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئینگلیزی بنەڕەتی''' (ناوی پاشکۆی ئینگلیزی زانستی نێودەوڵەتی و بازرگانی بەریتانی ئەمریکی)<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ogden|یەکەم=Charles Kay|سەردێڕ=Basic English: A General Introduction with Rules and Grammar|بڵاوکەرەوە=K. Paul, Trench, Trubner & Company, Limited|ساڵ=١٩٣٢|پەڕە=٢١}}</ref> زمانێکی کۆنترۆڵکراوە کە لەسەر بنەمای [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] ستاندارد دامەزراوە، بەڵام وشەسازی و [[ڕێزمان|ڕێزمانێکی]] زۆر ئاسانکراوی ھەیە. لەلایەن زمانزان و فەیلەسوف چارڵز کای ئۆگدن وەک زمانێکی یارمەتیدەری نێودەوڵەتی دروست کراوە و وەک یارمەتیدەرێک بۆ فێرکردنی زمانی ئینگلیزی وەک زمانی دووەم. لە کتێبی ''ئینگلیزی بنەڕەتی: پێشەکییەکی گشتی لەگەڵ یاسا و ڕێزمان لە'' ساڵی ١٩٣٠ی ئۆگدن پێشکەش کرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|شانشینی یەکگرتوو|زمان|مێژوو|دەیەی ١٩٣٠}} {{زمان-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} [[پۆل:زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:پەیوەندیبەستنی تەکنیکی]] [[پۆل:زمانە دەستکردەکان]] 5g1wk4gnddmewo6ahvetxinhwnsufja 0 251015 1624230 1347658 2026-08-13T07:34:11Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (خۆراک-کۆلکە، پزیشکی-کۆلکە) 1624230 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئێسکەنەرمە''' حاڵەتێکە کە لە ئەنجامدا [[ئێسک|ئێسکەکانی]] منداڵ لاواز یان نەرم دەبێت، و بەھۆی کەمی خۆراک یان ھۆکاری بۆماوەیییەوە دروست دەبێت.<ref name="NIH2013">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=2013|سەردێڕ=Rickets|ناونیشان=https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/5700/rickets|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=Genetic and Rare Diseases Information Center (GARD) – an NCATS Program|زمان=en}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە کڕنۆشی قاچەکان، گەشەکردنی وەستان، ئازاری ئێسک، [[تەوێڵ]]ی گەورە، و کێشەی خەوتن.<ref name="NIH2013"/><ref name="NORD2005">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=2005|سەردێڕ=Rickets, Vitamin D Deficiency|ناونیشان=https://rarediseases.org/rare-diseases/rickets-vitamin-d-deficiency/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=NORD (National Organization for Rare Disorders)}}</ref> ئاڵۆزییەکان لەوانەیە بریتی بن لە شێواوی ئێسک، و [[شکانی ئێسک]]، کرژبوونی ماسولکەکان، یان [[لاربوونی ستوونی پشت|بڕبڕەی پشت بە شێوەیەکی نائاسایی کێشراو]].<ref name="NIH2013"/><ref name="NORD2005"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|لەشی مرۆڤ|تەندروستی|خۆراک|زانست|پزیشکی}} {{پۆلی کۆمنز|Rickets}} {{خۆراک-کۆلکە}} {{پزیشکی-کۆلکە}} [[پۆل:حاڵەتەکانی کەمی ڤیتامین]] [[پۆل:ڤیتامین دی]] ti6wspl11x6iwdmw5dsfjy98zjlpltv 0 251399 1623865 1623262 2026-08-12T12:15:22Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623865 wikitext text/x-wiki '''میرنشینی بنگۆل''' یان '''میرنشینی سوڤەیدی''' (١٢٣١–١٨٦٤)<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Veli|یەکەم=Yadirgi|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FJsqDwAAQBAJ&q=suveydi+amirate&pg=PA73|سەردێڕ=The Political Economy of the Kurds of Turkey|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-١٨١٢٣-٦|پەڕە=٧٣}}</ref> میرنشینێکی [[کورد]]ی بوو کە لە نێوان ساڵانی ١٢٣١ بۆ ١٨٦٤ لە ناوچەی [[چەولیگ]] حوکمڕانی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sebastian|یەکەم=Maisel|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QAFeDwAAQBAJ&q=suveydi+mirleri&pg=PA131|سەردێڕ=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society|ڕێکەوت=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٠٨-٤٢٥٧-٣|پەڕە=١٣١}}</ref><ref>Veliâminof-Zerhof, 1,p:260</ref> == مێژوو == مێژوونووسی کورد [[شەرەفخانی بەدلیسی]] ئەفسانەیەکی نووسیوە کە میرەکانی بنگۆل لە بنەماڵەی بەرمەکیدەکانەوە ھاتوون و لە سەردەمی خەلافەتی خەلیفەی عەباسی [[ھاروون ڕەشید]] حوکمڕانی چەولیگ/بنگۆلیان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=[[Sharafkhan Bidlisi]]|سەردێڕ=Sharafnama|ساڵ=١٥٩٧|ژپنک=٩٧٨٦٠٥٦٦٥٢٠١١|پەڕەکان=٢٨٢|oclc=٩٨٤١٤٨٣٤٨}}.</ref> لە سەدەی دوازدەھەمدا، دوای ڕووخانی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئیمپراتۆرییەتی ئەیوبییەکان]]، میرنشینی بنگۆل دامەزرا، کە ئەوکات بە ناوی چاپاکچور ناسرابوو.<ref>İbn Hallikan, Vefiyatü’l-Ayan ve Ebnau’z-Zaman, Daru's-Sadr, Beyrut 1968, c. VII p. 20</ref> میرنشینی بنگۆل، بووە ژێردەستەی [[مەغۆل|مەغۆلەکان]] و [[ئاق قۆینلۆ]] و [[قەرەقۆینلۆ]] بوو، بەڵام لەو قۆناغە پشێوەدا بوونی خۆی پاراست.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=M. Mahfuz|یەکەم=Söylemez|ناونیشان=http://www.bingol.bel.tr/resimler/yayinlar/dosyalar/26.pdf|سەردێڕ=According To The Tahrir Register Dated 1550 Liva Of Çapakçur|ڕێکەوت=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٩٧٥-٦٧٨٨-٨٢-٠|شوێن=Bingöl|پەڕە=١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200627192016/http://www.bingol.bel.tr/resimler/yayinlar/dosyalar/26.pdf#page=9|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> میرنشینەکە توانی بگاتە [[مووسڵ|موسڵ]] و [[مێردین|ماردین]] و [[ئامەد]].<ref>Tacu'l- Tevarih c. II. s. 309-310; bk. İdris-i Bitlisi, Selim Şahnâme, (Prepared by Hicabi Kırgülü), Ministry of Culture Publications, Ankara 2001, p.267.</ref> میرنشینەکە لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکانەوە]] لە ساڵی ١٨٦٤ کۆتایی پێ ھات. فەرمانڕەواکانی میرنشینەکەش دوورخرانەوە بۆ شاری ھارپوت.<ref name="academia">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=M. Mahfuz|یەکەم=Söylemez|ناونیشان=https://www.academia.edu/21177743|سەردێڕ=According to Archive Documents Bingol Colloquium|ڕێکەوت=٢٠١١|شوێن=Bingöl|پەڕەکان=٣٢–٣٣}}</ref> == فەرمانڕەواکانی میرنشینەکە == * میر شاپ (یەکەم سەرکردەی ناسراوی میرنشینەکە). * عەبدول بەگ (؟ –١٥١٠) (بەرزترین ئاستی دەسەڵاتی میرنشینەکە بوو). * [[ئەسفەھان بەگ]] (١٥١٠–١٥٤٩). * [[سلێمان بەگی دووەم]] (١٨٣٥–١٨٦٤، کاتێک لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکانەوە]] دوورخرایەوە بۆ ھارپوت).<ref name="academia"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{میرنشینە کوردییەکان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|مێژوو}} [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٤]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:باکووری کوردستان]] [[پۆل:خانەدانەکان]] [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] r5d8nvwnaplhakwtou7x17193dluz2i 0 251880 1624313 1516086 2026-08-13T10:28:51Z حوسێن 42516 چاککردنی پێشەکی: ناوک بە مانای interaction نایێ 1624313 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''مۆدێلی ستانداردی''' [[فیزیکی تەنۆکەیی]] [[تیۆری|تیۆرییەکە]] کە سێ لە چوار [[کارلێکی بنەڕەتی|ھێزە بنەڕەتییەکەی]] [[گەردوون]] ([[کارۆموگناتیسی]]، [[کارلێکی بەھێز]] و [[کارلێکی لاواز|لاواز]]) وەسف دەکا و [[تەنۆکەی ژێرگەردیلەیی|تەنۆکە ژێرەتۆمییە]] ناسراوەکان دەپۆلێنێ. ئەم مۆدێلە بە ھەوڵی ھاوبەشی زانایانی جیھان لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم دا پەرەی پێ دراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=R. Oerter|ناونیشان=https://archive.org/details/theoryofalmostev0000oert|سەردێڕ=The Theory of Almost Everything: The Standard Model, the Unsung Triumph of Modern Physics|بڵاوکەرەوە=[[گروه پنگوئن|Penguin Group]]|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٠-١٣-٢٣٦٦٧٨-٩|edition=Kindle|پەڕە=[https://archive.org/details/theoryofalmostev٠٠٠٠oert/page/٢ ٢]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فیزیک|وزە|زانست|ماتماتیک}} {{پۆلی کۆمنز|Standard Model (physics)}} [[پۆل:چەمکە فیزیکییەکان]] [[پۆل:فیزیکی تەنۆکەیی]] [[پۆل:مۆدێلی ستاندارد]] qjx5jqt2aczgiy3ptt4x99u9po2ud2f 0 252490 1624325 1574034 2026-08-13T10:34:11Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە) 1624325 wikitext text/x-wiki {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} {{سیاسەتەکانی ئەمریکا}} '''ئەلینا کایگن''' (لەدایکبووی ٢٨ی نیسانی ١٩٦٠) پارێزەرێکی ئەمریکییە کە وەک دادوەری یاریدەدەر لە [[دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان]] خزمەت دەکات. ئەو لە ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن سەرۆک [[باراک ئۆباما]]وە دامەزرا و چوارەم ژنە کە لەو دادگایەدا خزمەت بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ژن|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{پۆلی کۆمنز|Elena Kagan}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:خەڵکانی گۆڵدمەن ساکس]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]] [[پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی پرینستۆن]] [[پۆل:پارێزەرانی ئەمریکی]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:Articles with hAudio microformats]] kpzqgxwp29ybb46ctgmfvjzjfujlvgu 0 252979 1623913 1487013 2026-08-12T13:38:39Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (وێژە-کۆلکە) 1623913 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{لایەنەکانی خەیاڵی بیرکردنەوەیی}} '''''ئینسایکڵۆپیدیای خیاڵی زانستی''''' ('''''SFE''''') [[کاری سەرچاوە|بەرھەمێکی ئاماژەی]] زمانی ئینگلیزییە لەسەر [[خەیاڵی زانستی|زانستی خەیاڵی]]، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٩ بڵاوکرایەوە. خەڵاتی ھوگۆ و لۆکوس و ئێس ئێف بەریتانی بەدەستھێناوە. دوو بەشی چاپکراو لە ساڵانی ١٩٧٩ و ١٩٩٣ دەرکەوتن. چاپی سێیەم کە بەردەوام پێداچوونەوەی بۆ دەکرێت، لە ساڵی ٢٠١١ەوە بە شێوەی ئۆنلاین بڵاوکرایەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان =١٢ی ئایاری ٢٠٢٤}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|خەیاڵی زانستی|وێژە}} {{وێژە-کۆلکە}} [[پۆل:توێژینەوە خەیاڵییە زانستییەکان]] [[پۆل:ئینسایکڵۆپیدیا سەرھێڵەکان]] 10w7p9m4xzautb7ryt0a9hes9fgdoz5 0 252980 1623914 1398046 2026-08-12T13:38:49Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (وێژە-کۆلکە) 1623914 wikitext text/x-wiki {{لایەنەکانی خەیاڵی بیرکردنەوەیی}} '''''ئینسایکلۆپیدیای فانتازیا''''' بەرھەمێکی ئاماژەیییە لە ساڵی ١٩٩٧ کە چیرۆکی خەیاڵی [[فەنتازیا|فانتازیا]] دەگرێتەوە، لەلایەن جۆن کلوت و جۆن گرانتەوە سەرپەرشتی کراوە. لە تشرینی دووەمی ٢٠١٢ەوە، دەقی تەواوی ''ئینسایکلۆپیدیای فانتازیا'' بە شێوەی ئۆنلاین بەردەست کرا، وەک ھاوڕێیەک بۆ چاپی ئۆنلاینی ''ئینسایکلۆپیدیای زانستی خەیاڵی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=At last the Encyclopedia of Fantasy is free and searchable online!|ئیش=[[i09]]|ناونیشان=http://io9.com/5963412/at-last-the-encyclopedia-of-fantasy-is-free-and-searchable-online|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121129105426/http://io9.com/5963412/at-last-the-encyclopedia-of-fantasy-is-free-and-searchable-online|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=The Encyclopedia of Fantasy|ناونیشان=http://sfencyclopedia.wordpress.com/2012/11/25/the-encyclopedia-of-fantasy/|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان =١٢ی ئایاری ٢٠٢٤}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|خەیاڵی زانستی|وێژە}} {{وێژە-کۆلکە}} [[پۆل:توێژینەوە خەیاڵییە زانستییەکان]] lg6mukvdeebls2moghphy4iula7h78b 0 254113 1623863 1623296 2026-08-12T12:14:31Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623863 wikitext text/x-wiki {{سەبارەت بە|حملة الجنسية الإسرائيلية|شعب ينسب إلى أبناء [[یەعقووب]] في التراث اليهودي والإسلامي|بەنی ئیسرائیل}} {{داتابۆکس}} '''ئیسرائیلییەکان'''( [[زمانی عیبری|بە عیبری]] : יִשְׂרְאֵלִים) هاووڵاتی [[ئیسرائیل|دەوڵەتی ئیسرائیلن]] کە لەسەر زەویەکانی [[فەلەستین|فەلەستینی مێژوویی]] دامەزراوە دوای داگیرکردنی لە ساڵی ١٩٤٨، و نیشتەجێی هەمیشەیی لەوێدان. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Population by Religion|ناونیشان=http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2015|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Central Bureau of Statistics|ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|=yes|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151113175654/http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_02&CYear=2015|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=High court rules: It is impossible to be Israeli|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/opinions/2013/10/21/high-court-rules-it-is-impossible-to-be-israeli|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181002064847/https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2013/10/high-court-rules-it-impossible-be-israeli-201310201360824801.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref> لە [[٢٠١٩|ساڵی ٢٠١٩]] ژمارەی دانیشتوانی ئیسرائیل بە ٩,٠٧٥,٣٦٠ کەس مەزەندە کراوە، بەپێی سەرژمێری ئیسرائیل کە ٧٤.٢%یان وەک جولەکە تۆمارکراوە. ٢٠.٩% [[ھاووڵاتییانی عەرەبی ئیسرائیل|نەوەی فەلەستینی مێژوویین (وەک "هاوڵاتی عەرەب" تۆمارکراون)]], لەکاتێکدا ٤.٨% وەک ئەوانی تر تۆمارکراون. <ref name="population_stat2019" /> جولەکەکان کە لە [[ئەورووپا|ئەوروپا]] و [[یەکێتیی سۆڤیەت|یەکێتی سۆڤیەتی]] پێشووەوە دێن و نەوەکانیان کە لە [[ئیسرائیل]] لەدایکبوون، لەنێویاندا [[جوولەکە ئەشکەنازییەکان|جولەکەکانی ئەشکەنازی]] ، نزیکەی ٥٠%ی هەموو جولەکەکانی ئیسرائیل پێکدەهێنن. لە کاتێکدا ئەو جولەکانەی کە وڵاتانی عەرەبی و موسڵمانان بەجێهێشتووە یان هەڵاتوون و نەوەکانیان، لەنێویاندا هەردوو جوولەکە میزراهییەکان و جوولەکە سەفاردییەکان ، <ref name="مولد تلقائيا13">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Goldberg|یەکەم=Harvey E.|ساڵ=٢٠٠٨|سەردێڕ=From Sephardi to Mizrahi and Back Again: Changing Meanings of "Sephardi" in Its Social Environments|ناونیشان=https://muse.jhu.edu/article/261069|journal=Jewish Social Studies|بەرگ=١٥|issue=1|پەڕەکان=١٦٥–١٨٨|doi=10.18647/2793/JJS-2008|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304221652/http://muse.jhu.edu/journals/jss/summary/v015/15.1.goldberg.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> زۆربەی باقی دانیشتوانی جولەکەکان پێکدەهێنن. <ref name="مولد تلقائيا9">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/apr/03/israel-arab-jewish-mizrahi|سەردێڕ=The myth of the Mizrahim|ئیش=The Guardian|ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠٠٩|شوێن=London|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181231065959/https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/apr/03/israel-arab-jewish-mizrahi|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref><ref name="مولد تلقائيا8">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Missing Mizrahim|ناونیشان=https://jewcy.com/post/missing_mizrahim|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190603214920/http://jewcy.com/post/missing_mizrahim|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩}}</ref> لە ڕووی ئایینییەوە زۆربەی [[ھاووڵاتییانی عەرەبی ئیسرائیل|عەرەبەکانی ساڵی ١٩٤٨]] [[موسڵمان|موسڵمانن]] ، دواتر مەسیحییەکانی مەزهەبی جیاواز، لەگەڵ کەمینەیەکی یەکتاپەرستانی دروز .<ref name="مولد تلقائيا7">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Arab Population in Israel|ناونیشان=http://www.cbs.gov.il/www/statistical/arab_pop08e.pdf|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181004053058/http://www.cbs.gov.il/www/statistical/arab_pop08e.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[دائرة الإحصاء المركزية الإسرائيلية]]}}</ref> [[File:Map of the Israeli Diaspora in the World.svg|alt=نەخشەی دابەشبوونی ئیسرائیلیەکان بەسەر جیھان.]] بەهۆی پێکھاتە فرە نەتەوەییەکانییەوە، [[ئیسرائیل]] بە نەتەوەیەکی فرە کولتوری دادەنرێت، کە شوێنی نەریت و بەها جۆراوجۆرەکانی تێدایە. <ref name="مولد تلقائيا29">Ilan Peleg, 'Classifying Multinational States' in ''Democratizing the Hegemonic State'' ([[مطبعة جامعة كامبريدج]], 2007), pp. </ref> کولتوری هاوبەشی زۆربەی ئیسرائیلییەکان کولتوری ڕۆژئاوایە کە لە نەریتی کۆچبەرانی [[ئەورووپای ڕۆژاوا|ئەوروپای ڕۆژئاواوە]] وەرگیراوە . لە سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای و کۆتایی سەدەی بیستەمدا کۆچێکی بەرفراوان لە [[ئەورووپا|ئەوروپا]] [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە]] هەبووە لە کاتێکدا کۆچکردنی ئەم دواییە لە [[ئەفریقای باشوور|باشووری ئەفریقا،]] [[ئەمریکای باشوور]] [[ئەمریکای باکوور|، ئەمریکای باکوور،]] [[یەکێتیی سۆڤیەت|یەکێتی سۆڤیەتی]] پێشوو [[ئیتیۆپیا|و ئەسیوپیا]] بووە، کە توخمە کولتوورییە نوێ و هەمەچەشنەکانی ناساندووە و کاریگەرییەکی بەرفراوانی هەبوو. ئیسرائیلییەکان و خەڵکی بە ڕەچەڵەک ئیسرائیل لە هەموو جیهان دەژین: لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]], [[ڕووسیا]] [[ھیندستان|, هیندستان]] [[کەنەدا]], [[شانشینی یەکگرتوو]], و لە سەرانسەری ئەوروپا و شوێنەکانی تر. نزیکەی ١٠%ی کۆی دانیشتوانی [[ئیسرائیل]] لە دەرەوەی وڵات دەژین.<ref>{{بیرخستنەوە|یەکەم=Gold|سەردێڕ=Brain Drain From Israel (Brichat Mochot M'Yisrael)|ناونیشان=https://www.knesset.gov.il/committees/heb/material/data/mada2006-06-28.doc|ساڵ=٢٠٠٦|شوێن=Jerusalem|بڵاوکەرەوە=Mercaz Shalem - The Shalem Center, The Social-Economic Institute}}</ref> [[ئیسرائیل]] بەرزترین بەهای پێوەرەکانی گەشەپێدانی مرۆیی لە نێوان وڵاتانی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا]] هەیە، <ref name="HDI">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠١٨|سەردێڕ=Human Development Index and its components|ناونیشان=http://hdr.undp.org/en/composite/HDI|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190821123920/http://hdr.undp.org/en/composite/HDI|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=United Nations Development Programme}}</ref> و ئیسرائیلییەکان لە پلەی یەکەمدان لە نێو خەڵکی جیهان لە ڕووی ڕێژەی سەدی هاووڵاتیانی خاوەن ڕاهێنانی سەربازی, <ref name="IISS_military">[[إسرائيليون#IISS2018|IISS 2018]], pp. </ref> و لە ڕووی ڕێژەی سەدی هاووڵاتیانی خاوەن بڕوانامە لە خوێندنی باڵا ، و خەرجکردن بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان وەک ڕێژەیەک لە بەرهەمی ناوخۆیی گشتی ، <ref name="OECD_-R&D">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Research and development (R&D) - Gross domestic spending on R&D - OECD Data|ناونیشان=https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190810053121/https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٦|وێبگە=data.oecd.org|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەلامەتی ژنان ، <ref name="NWW_women">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Australia|یەکەم=Chris Pash, Business Insider|سەردێڕ=The 10 safest countries in the world for women|ناونیشان=https://www.businessinsider.com/the-10-safest-countries-in-the-world-for-women-2018-1|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190327221937/https://www.businessinsider.com/the-10-safest-countries-in-the-world-for-women-2018-1|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=Business Insider}}</ref> تەمەنی چاوەڕوانکراو ، داهێنان، <ref name="Bloomberg_innovation">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=These Are the World’s Most Innovative Countries|ناونیشان=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-22/germany-nearly-catches-korea-as-innovation-champ-u-s-rebounds|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190617102719/https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-22/germany-nearly-catches-korea-as-innovation-champ-u-s-rebounds|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=Bloomberg.com}}</ref> و بەختەوەری . <ref name="UN_happiness">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Report|یەکەم=World Happiness|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠١٨|سەردێڕ=World Happiness Report 2018|ناونیشان=https://worldhappiness.report/ed/2018/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190811010908/https://worldhappiness.report/ed/2018/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی شوباتی ٢٠١٩|وێبگە=World Happiness Report|زمان=en-US}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|People of Israel}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسرائیل}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:ئیسرائیلییەکان]] [[پۆل:سامییەکان]] si6lfsk2uxgak6iy38yzq9dxpgcfgrp 0 254357 1624001 1398065 2026-08-12T19:32:44Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، تۆپی پێ-کۆلکە) 1624001 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئیڤان شرانز''' (لەدایکبووی ١٣ی ئەیلوولی ١٩٩٣) [[تۆپی پێ|یاریزانێکی]] پیشەگەری تۆپی پێی سلۆڤاکییە و وەک [[ھێرشبەر (تۆپی پێ)|ھێرشبەر]] یاری بۆ یانەی سلاڤیا پراگی خولی یەکەمی چیک و ھەڵبژاردەی سلۆڤاکیا دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=VIDEO Životný prestup slovenského futbalistu: Ivan Schranz je hráčom Slavie Praha|ناونیشان=https://sportky.zoznam.sk/c/266365/video-zivotny-prestup-slovenskeho-futbalistu-ivan-schranz-je-hracom-slavie-praha|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|زمان=sk}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jablonec posílí útočník Ivan Schranz|ناونیشان=https://www.fkjablonec.cz/clanek.asp?id=Jablonec-posili-utocnik-Ivan-Schranz-8633|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٠|وێبگە=FK Jablonec|زمان=cs}}</ref> == پیشەی نێودەوڵەتی == لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠، شرانز یەکەم یاری بۆ ھەڵبژاردەی سلۆڤاکیا ئەنجامدا بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆماری چیک|کۆماری چیک]] لە خولی نەتەوەکانی ٢٠٢٠–٢٠٢١، کە ھەروەھا یەکەم گۆڵی خۆی تۆمارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Naposledy proti Česku bol platiaci divák. Gólový debutant Schranz: Buďme k sebe kritickí|trans-title=He was a paying spectator last time against the Czech Republic. Goal debutant Schranz: Let's be critical of each other|ناونیشان=https://sport.aktuality.sk/futbal/clanok/naposledy-proti-cesku-platil-za-vstup-golovy-debutant-schranz-budme-k-sebe-kriticki-2023050301503918410|ئیش=[[Aktuality.sk]]|بڵاوکەرەوە=Ringier Axel Springier Slovakia|ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|زمان=sk|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref>لە مانگی ئایاری ٢٠٢١، شرانز لە پێکھاتەی کۆتایی سلۆڤاکیا بۆ پاڵەوانێتی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠|یۆرۆی ٢٠٢٠ی ئەورووپا]] بوو<ref name="Slaviasign">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Ivan Schranz is Red-White!|ناونیشان=https://en.slavia.cz/clanek.asp?id=Ivan-Schranz-is-Red-White-865|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Slavia Praha}}</ref> بەڵام بەشداری نەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Muži A {{!}} Konečná nominácia na Euro 2020, tréner Tarkovič: Za menami si stojím!|ناونیشان=https://www.futbalsfz.sk/muzi-a-konecna-nominacia-na-euro-2020-trener-tarkovic-za-menami-si-stojim|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210602080519/https://www.futbalsfz.sk/muzi-a-konecna-nominacia-na-euro-2020-trener-tarkovic-za-menami-si-stojim|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=[[Slovak Football Association]]|زمان=sk}}</ref>لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٤ شرانز بانگھێشتکرا بۆ نوێنەرایەتیکردنی سلۆڤاکیا لە [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Nominácia Slovenska na UEFA EURO 2024|trans-title=Nomination of Slovakia for UEFA EURO 2024|ناونیشان=https://futbalsfz.sk/muzi-a-nominacia-slovenska-na-uefa-euro-2024/|زمان=sk|بڵاوکەرەوە=[[Slovak Football Association]]|ڕێکەوتی سەردان=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> تاکە گۆڵی یەکەمی یارییەکەی تۆمارکرد، کاتێک بە ئەنجامی ١–٠ یارییەکەیان لە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەلجیکا|بەلجیکا]] بردەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Belgium 0–1 Slovakia: Schranz goal earns surprise win|ناونیشان=https://www.uefa.com/euro2024/news/028e-1b27ce7f8d01-93f23ca8f0bd-1000--belgium-0-1-slovakia-schranz-goal-earns-surprise-win/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=UEFA.com|بڵاوکەرەوە=[[UEFA|Union of European Football Associations]]}}</ref> لە یاریی دووەمدا بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوکراینا|ئوکراینا]] گۆڵی دووەمی تۆمارکرد، بووە یەکەم یاریزانی سلۆڤاکی کە زیاتر لە گۆڵێک لە پاڵەوانێتی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا]] تۆمار بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Slovakia 1–2 Ukraine: Shaparenko and Yaremchuk strikes turn tide|ناونیشان=https://www.uefa.com/euro2024/news/028e-1b2f95e82a39-2b398c9c1116-1000--slovakia-1-2-ukraine-shaparenko-and-yaremchuk-strikes-turn/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=UEFA.com|بڵاوکەرەوە=[[UEFA|Union of European Football Associations]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|تۆپی پێ}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{تۆپی پێ-کۆلکە}} [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٣]] fv6v9o7b3e5wom3kxgpp1fkfv7h4t1z 0 254363 1623968 1487073 2026-08-12T16:37:08Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە، چین-کۆلکە) 1623968 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:Ipmanposter02.jpg|وێنۆک|پۆستەری فەرمیی فیلم]] '''ئیپ مان''' ({{بە چینی|叶问 / 葉問}}) فیلمێکی [[فیلمی ژیاننامەیی|ژیاننامەی]] [[فیلمی ھونەری جەنگی|ھونەری جەنگییە]] لە ساڵی ٢٠٠٨ لە ھۆنگ کۆنگ کە لەسەر بنەمای ژیانی [[ئیپ مان]]، مامۆستای گەورەی ھونەری جەنگی وینگ چون و مامۆستای [[برووس لی|بروس لی]]. فیلمەکە باس لە ڕووداوەکانی ژیانی ئیپ دەکات کە گوایە لە شاری فۆشان لە کاتی شەڕی چین و ژاپۆن ڕوویانداوە. فیلمەکە لەلایەن ویلسۆن یپ دەرھێنراوە، و [[دۆنی یێن]] ڕۆڵی ئیپ مان دەگێڕێت. کاستی پاڵپشتەکە بریتین لە سایمۆن یام و لین ھونگ و لام کا تونگ و شینگ یو و ھیرۆیوکی ئیکێوچی و تێنما شیبویا. فیلمەکە بەرھەمی ھاوبەشی نێوان چین و ھۆنگ کۆنگ بوو، دوا فیلمیش بوو کە لەلایەن کۆمپانیای ماندارین فیلمزەوە دابەشکرا. ''فیلمی ئیپ مان'' یەکەم فیلمە لە [[ئیپ مان (زنجیرەفیلم)|زنجیرە فیلمەکانی ''ئیپ مان'']]. لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ بۆ یەکەمجار لە شاری پەکین نمایشکرا، لە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ لە ھۆنگ کۆنگ بە شێوەیەکی شانۆیی نمایشکرا و لەلایەن ڕەخنەگران و بینەرانەوە ستایشی بەرفراوانی لێکرا. پێش بڵاوبوونەوەی فیلمەکە، ڕیمۆند وۆنگ ڕای گەیاند کە بەدواداچوونێکی فیلمەکە دروست دەبێت؛ قۆناغی دووەم بە ناوی ئیپ مان ٢، لە نیسانی ٢٠١٠ بڵاوکرایەوە، قۆناغی سێیەم بە ناوی ''ئیپ مان ٣'' لە ساڵی ٢٠١٥ بڵاوکرایەوە، و ''[[ئیپ مان ٤|ئیپ مان]] ٤: کۆتایی'' لە ساڵی ٢٠١٩ بڵاوکرایەوە.<ref name="Ip Man 4">{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Ip Man 4|ناونیشان=https://www.imdb.com/title/tt2076298/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref> ''ئیپ مان'' داھاتی زیاتر لە ٢٢ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی لە سەرانسەری جیھاندا بەدەستھێناوە، سەرەڕای ئەوەی لە ئەمریکای باکوور و زۆربەی وڵاتانی ئەورووپا بڵاونەکرایەوە. دوای سەرکەوتنەکانی، فیلمەکە پاڵێوراو بوو بۆ ١٢ خەڵاتی فیلمی ھۆنگ کۆنگ، خەڵاتی باشترین فیلم و باشترین کوریۆگرافیای ئەکشنی بەدەستھێنا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|چین|دەیەی ٢٠٠٠|تەلەڤیزیۆن}} {{فیلم-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{چین-کۆلکە}} [[پۆل:فیلمەکانی ھۆنگ کۆنگ لە دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:فیلمەکانی وشوو]] [[پۆل:فیلمەکانی کۆنگ فو]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە دەیەی ١٩٤٠ داندراون]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنە ژیاننامەیییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٨]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی]] [[پۆل:فیلمە ھونەرە جەنگییەکانی ھۆنگ کۆنگ]] asxcoyg68hclmk98tqmdb61ywox4qt7 0 254365 1623969 1487074 2026-08-12T16:37:18Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە، چین-کۆلکە) 1623969 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:IpMan2Poster.jpg|وێنۆک|پۆستەری فەرمیی فیلم]] '''''ئیپ مان ٢''''' ({{بە چینی|葉問 2}}) فیلمێکی [[فیلمی ژیاننامەیی|ژیاننامەی]] [[فیلمی ھونەری جەنگی|ھونەری جەنگییە]] لە ساڵی ٢٠١٠ لە ھۆنگ کۆنگ کە بە شێوەیەک لەسەر بنەمای ژیانی [[ئیپ مان]]، مامۆستای گەورەی ھونەری جەنگی وینگ چوون داڕێژراوە. درێژەی فیلمی ''ئیپ مانە'' لە ساڵی ٢٠٠٨، ''ئیپ مان ٢'' لەلایەن ویڵسن یپ دەرھێنراوە و [[دۆنی یێن]] ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕێت کە ڕۆڵی سەرەکی دووبارە دەکاتەوە. بەردەوام دەبێت لە دوای ڕووداوەکانی فیلمی پێشووتر، درێژەی فیلمەکە سەنتەری ژیانی سەرەتایی ئیپ لە ھۆنگ کۆنگی بەریتانییە دەگرێتە خۆی. ھەوڵدەدات بانگەشە بۆ کارەکەی بکات لە وینگ چون، بەڵام ڕووبەڕووی ڕکابەری تری دەبێتەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان =٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|تەلەڤیزیۆن|دەیەی ٢٠١٠|چین}} {{فیلم-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{چین-کۆلکە}} [[پۆل:فیلمەکانی ھۆنگ کۆنگ لە دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمەکانی وشوو]] [[پۆل:فیلمەکانی کۆنگ فو]] [[پۆل:فیلمە ھونەرە جەنگییەکانی ھۆنگ کۆنگ]] [[پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی دەیەی ١٩٥٠]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە ھۆنگ کۆنگ داندراون]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنە ژیاننامەیییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٠]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی]] hkt2ttyr2rtsd9tdtu8yke0j0jcysv3 0 254367 1623971 1547900 2026-08-12T16:37:28Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (تەلەڤیزیۆن-کۆلکە، فیلم-کۆلکە، چین-کۆلکە) 1623971 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:IpMan3.jpg|وێنۆک|پۆستەری فەرمیی فیلم ]] '''ئیپ مان ٣''' ({{بە ئینگلیزی|Ip Man 3}}) فیلمێکی [[فیلمی ژیاننامەیی|ژیاننامەی]] [[فیلمی ھونەری جەنگی|ھونەری جەنگییە]] لە ساڵی ٢٠١٥ لە ھۆنگ کۆنگ لە دەرھێنانی ویلسۆن یپ و لەلایەن ڕیمۆند وۆنگەوە بەرھەم ھێنراوە و لەلایەن ئێدمۆند وۆنگەوە نووسراوە. سێیەم فیلمە لە [[ئیپ مان (زنجیرەفیلم)|زنجیرە فیلمەکانی ''ئیپ مان'']] کە لەسەر بنەمای ژیانی [[ئیپ مان]]، مامۆستای گەورەی وینگ چوون دروست کراوە و [[دۆنی یێن]] ڕۆڵی سەرەکی دووبارە دەکاتەوە. [[برووس لی|بروس لی]] لێرەدا قوتابی گەورەی مامۆستا ئیپ مانە.<ref name="Ip Man 3 Blackbelt">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=DONNIE YEN IS BACK AND READY TO PORTRAY THE WING CHUN LEGEND IN IP MAN 3|ئیش=[[Black Belt Magazine]]|بڵاوکەرەوە=Black Belt Magazine 1000 LLC|issue=Online|ناونیشان=https://blackbeltmag.com/arts/history-philosophy/donnie-yen-is-back-and-ready-to-portray-the-wing-chun-legend-in-ip-man-3|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181124162526/https://blackbeltmag.com/arts/history-philosophy/donnie-yen-is-back-and-ready-to-portray-the-wing-chun-legend-in-ip-man-3|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ref=Ip Man 3 Blackbelt|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Dramasian">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=B|یەکەم=Lee|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Donnie Yen Experiences Mike Tyson's Fists in "Ip Man 3"|ئیش=Dramasian|بڵاوکەرەوە=Damasian|issue=Online|ناونیشان=https://www.dramasian.com/threads/donnie-yen-experiences-mike-tysons-fists-in-ip-man-3.87464/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181124162454/https://www.dramasian.com/threads/donnie-yen-experiences-mike-tysons-fists-in-ip-man-3.87464/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ref=Dramasian}}</ref> ھەروەھا لە فیلمەکەدا [[مایک تایسۆن]] ڕۆڵی تێدا دەبینێت . وێنەگرتنی سەرەکی لە مانگی ئازاری ٢٠١٥ دەستی پێکرد و لە مانگی حوزەیرانی ئەو ساڵەدا کۆتایی ھات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|چین|تەلەڤیزیۆن|فیلم|دەیەی ٢٠١٠}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} {{چین-کۆلکە}} [[پۆل:فیلمەکانی ھۆنگ کۆنگ لە دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمەکانی وشوو]] [[پۆل:فیلمەکانی کۆنگ فو]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنە ژیاننامەیییەکان]] [[پۆل:پاشکۆی فیلمەکانی ھۆنگ کۆنگ]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری شەنگەھای وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە ھۆنگ کۆنگ داندراون]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٥]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی]] [[پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی دەیەی ١٩٥٠]] [[پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییەکانی ٢٠١٥]] [[پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییەکانی ھۆنگ کۆنگ]] sqio5672lsweceuif7wznnb4q0dsqkr 0 254612 1624350 1477930 2026-08-13T10:38:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، تۆپی پێ-کۆلکە، ئەڵمانیا-کۆلکە) 1624350 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئێمرێ جان''' (<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Sarigul|یەکەم=Emre|سەردێڕ=Guide to pronouncing Emre Can|ناونیشان=http://www.turkish-football.com/guide-to-pronouncing-emre-can/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Turkish Football|ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref> لەدایکبووی ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤) [[تۆپی پێ|یاریزانێکی]] پیشەگەری ئەڵمانییە و وەک [[ناوەڕاست (تۆپی پێ)|یاریزانی بەرگریکار]] بۆ یانەی [[بۆروسیا دۆرتموند|بروسیا دۆرتموندی]] [[بۆندسلیگا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا]] یاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Should Borussia Dortmund stick with Emre Can in midfield?|ناونیشان=https://bvbbuzz.com/posts/should-borussia-dortmund-stick-with-emre-can-midfield/2|ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=BVB Buzz|زمان=en-US}}</ref> سەرەتای یارییەکانی لە [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|یانەی بایرن میونشن]] دەستیپێکرد و زیاتر لە تیپی یەدەگی یانەکە یاریی دەکرد پێش ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٣ بگوازرێتەوە بۆ [[بایەرن ٠٤ لیڤەرکوزن|بایەر لیڤەرکوزن]]. دوای وەرزێک لەلایەن یانەی [[یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول|لیڤەرپوڵی]] [[خولی نایابی ئینگلیزی|پرێمەرلیگەوە]] بە بڕی ٩٫٧٥ ملیۆن پاوەند گرێبەستی لەگەڵ کرا کە زیاتر لە ١٥٠ یاری ئەنجامداوە و لە ساڵی ٢٠١٨ پەیوەندی بە [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یوڤێنتوس]] دەکات. لە ساڵی ٢٠٢٠ بە خواستن درایە یانەی بروسیا دۆرتمۆند؛ چەند ھەفتەیەک دواتر بە گرێبەستێکی ھەمیشەیی ڕووی لە تیپەکە کرد. یەکەم یاری خۆی لە ئەیلوولی ٢٠١٥ لە پلە باڵاکان ئەنجامدا و بۆ [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦]] ھەڵبژێردرا. ساڵی دواتر لەگەڵ ئەڵمانیا بوو کاتێک [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٧]]ی لە ڕووسیا بردەوە و یەکەم گۆڵی نێودەوڵەتیی خۆی تۆمارکرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Emre Can (footballer)}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئەڵمانیا|تورکیا|تۆپی پێ}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{تۆپی پێ-کۆلکە}} {{ئەڵمانیا-کۆلکە}} [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦]] [[پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] [[پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا]] [[پۆل:یاریزانانی بۆروسیا دۆرتموند]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی یوڤێنتوس]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤]] [[پۆل:موسڵمانانی ئاڵمانی]] kqomj2db17v3frlljkcvcvsh3pc4k90 0 254886 1623974 1398062 2026-08-12T16:37:58Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فەلسەفە-کۆلکە، دەروونناسی-کۆلکە) 1623974 wikitext text/x-wiki '''ئیپۆخێ''' (ἐποχή) وشەیەکی [[یۆنانی|یۆنانییە]] بە مانای ''دەسڕاگرتن'' و ''ڕاوەستان''، کە لە فەلسەفەی یۆنانی کۆندا بۆ ئاماژە بە پرەنسیپی [[دواخستنی حوکم]] بە کار دەھات. پرەنسیپێ کە لە ئەسڵا [[گومانکاری|سکێپتیکەکانی]] یۆنان، واتە ئەوانەی وا پرسی مەعریفە<ref>مەبەست ئەو پرسەیە کە دەپرسێ ئاخۆ مرۆڤ دەتوانێ مەعریفەی دڵنیاکەرەوەی بێ یان نا؟</ref> -یان بە بێچارەسەر دەزانی، پشتیوانییان لێ دەکرد و، دەیانوت کاتێ ناکۆکی و مشتومڕ پێش دێ، باشتر ئەوەیە مرۆڤ ڕێگای خۆ تووش نەکردن و خۆ تێوە نەگلاندن بگرێتە بەر، تا زەینی ئاشتی و ئارامی بە دەست بێنێ بۆ بەسەربردنی ژیانی ڕۆژانەی. لە سەدەی بیستەما، [[ئێتمونت ھووسرڵ]]، دامەزرێنەری [[دیاردەناسی]]، ھەمیسان زاراوەکەی بە کار گرتەوە و وەکوو تەکنیکێک دایڕشتەوە بۆ ڕۆشنایی خستنە سەر خودی [[ھۆش|وشیاری و ئاگاییی مرۆڤ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Epochē {{!}} Suspension of Judgement, Skepticism & Doubt {{!}} Britannica|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/epoche|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en}}</ref> بۆ ھووسرڵ ئیپۆخێ بە مانای [[لەکەوانەدانان]] -ی گریمانەکانی [[ئەقڵی سەلیم]] بوو، بۆ وێنە، لە بابەت ھەبوونی جیھانی دەرەوەی زەیندا. دوای ئیپۆخێ -یە کە مرۆڤ دەتوانێ تیشکی چاوی زاقی زەینی بە تەواوەتی بخاتە سەر پێکھاتە و کردارەکانی وشیاریی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mautner|یەکەم=Thomas|سەردێڕ=Dictionary of philosophy|بڵاوکەرەوە=Penguin books|پەڕەکان=١٩٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فەلسەفە|دەروونناسی}} {{فەلسەفە-کۆلکە}} {{دەروونناسی-کۆلکە}} [[پۆل:گومانە ئەکادیمیەکان]] [[پۆل:پیرھۆنیزم]] [[پۆل:ستۆیسیزم]] sxg5kzx166dr8ygz68qj0dci8k6rpul 0 269222 1624147 1585551 2026-08-13T01:34:04Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، ئێران-کۆلکە) 1624147 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئێرانشەھر | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|fa|ایرانشهر}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی شارەکانی ئێران|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = خیابان الزهرا.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شاری ئێرانشەھر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری ئێرانشەھر''' | دەرزیی_نەخشە = Iran#Asia | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی ئێرانشەھر لە [[ئێران]]دا##جێگەی ئێرانشەھر لە [[ئاسیا]]دا | پۆتانەکان = {{coord|27|12|09|N|60|41|05|E|region:IR|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سیستان و بەلۆچستان|سیستان و بەلۆچستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستانەکانی ئێران|شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی ئێرانشەھر|ئێرانشەھر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = ٥٦٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{#invoke:wd|property|normal+|P1082}} | دانیشتووان_لە = {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٣:٣٠|+٣:٣٠]] ([[کاتی فەرمیی ئێران|کاتی ئێران]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٥٤٧ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ئێرانشەھر''' ({{بە فارسی|ایرانشهر}}) شارێکە لە [[پارێزگای سیستان و بەلۆچستان]]، [[ئێران]].{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|normal+|P1082}}|{{ئەگەر||{{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}| بەپێی ئاماری {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}،}} ژمارەی دانیشتووانی {{#invoke:wd|property|normal+|P1082}} کەسە{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|references|P1540}}| {{#invoke:wd|property|references|P1540}} نێر و {{#invoke:wd|property|references|P1539}} مێن}}.{{#invoke:wd|references|P1082|10026773}}}}{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}{{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}| ڕووبەری شارەکە {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}} و چڕیی دانیشتووانی {{چڕیی دانیشتووان لە ویکیدراوە ٢}} کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.|{{ئەگەر|| {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}| ڕووبەری شارەکە {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}یە.}}}}<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی فارسی | سەردان = ٢٧ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> ==دیمۆگرافیا== ===دانیشتووان=== {{Historical populations |title = مێژووی دانیشتووان |align =right |clear = |direction = |percentages = |state = |type = |shading = |width = |subbox = |pop_name = |year_name = |percent_name = |footnote = |source = <ref name="population history">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Cities with a population of 100,000 and more (1956-2006 census) |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/13-cities-with-a-population-of-100-000-and-more-1335-1385-1956-2006-census-1.xlsx |وێبگە=irandataportal.syr.edu |بڵاوکەرەوە=Iran data portal |ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|پەڕە=١|format=XLS}}</ref> |graph-pos = |graph-width = |graph-height = |percol = |cols = |perrow = |rows = |١٩٥٦ |٣،٦١٨ |١٩٦٦ |٥،٣٨٦ |١٩٧٦ |١١،٣٨٦ |١٩٨٦ |٤٠،٠٢٧ |١٩٩١ |٥٦،٥٨١ |١٩٩٦ |٧٦،٩٥٩ |٢٠٠٦ |٩٩،٤٩٦<ref name="2006 Sistan and Baluchestan Province"/> |٢٠١١ |٩٧،٠١٢<ref name="2011 Sistan and Baluchestan Province"/> |٢٠١٦ |١١٣،٧٥٠<ref name="2016 Sistan and Baluchestan Province"/> }} لە کاتی سەرژمێریی نیشتمانیی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٩٩،٤٩٦ کەس بووە لە ١٧،٦٩٨ ماڵباتدا.<ref name="2006 Sistan and Baluchestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Sistan and Baluchestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/11.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920083538/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/11.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ٩٧،٠١٢ کەسی لە ٢٢،٦٧٦ ماڵباتدا ژماردووە.<ref name="2011 Sistan and Baluchestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Sistan and Baluchestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Sistan-and-Baluchestan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20221125114706/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Sistan-and-Baluchestan.xls|archive-date=25 November 2022|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ١١٣،٧٥٠ کەس لە ٢٧،٢٤٨ ماڵباتدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 Sistan and Baluchestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Sistan and Baluchestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_11.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223104011/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_11.xlsx|format=Excel|archive-date=23 December 2021}}</ref> ==کەشووھەوا== ئێرانشار [[کەشووھەوای گەرمی بیابانی]] ([[پۆلێنکردنی کەشووھەوای کووپن]] ''BWh'') ھەیە کە ھاوینێکی زۆر گەرم و زستانێکی سووکی ھەیە. بارین زۆر کەمە، و زۆربەی لە زستاندا دەبارێت. {{Weather box | width = auto | collapsed = yes | metric first = yes | single line = yes | location = ئێرانشار (١٩٩١–٢٠٢٠، ئەوپەڕی ١٩٦٤–٢٠٢٥) | Jan record high C = 31.0 | Feb record high C = 36.4 | Mar record high C = 39.7 | Apr record high C = 43.5 | May record high C = 48.0 | Jun record high C = 49.3 | Jul record high C = 49.0 | Aug record high C = 50.0 | Sep record high C = 47.0 | Oct record high C = 44.0 | Nov record high C = 37.0 | Dec record high C = 33.2 | year record high C = 50.0 | Jan high C = 21.4 | Feb high C = 24.2 | Mar high C = 28.8 | Apr high C = 35.4 | May high C = 41.0 | Jun high C = 44.3 | Jul high C = 44.4 | Aug high C = 43.3 | Sep high C = 40.6 | Oct high C = 35.5 | Nov high C = 28.7 | Dec high C = 23.6 | year high C = 34.3 | Jan mean C = 14.6 | Feb mean C = 17.5 | Mar mean C = 22.1 | Apr mean C = 28.4 | May mean C = 34.1 | Jun mean C = 37.4 | Jul mean C = 37.8 | Aug mean C = 36.4 | Sep mean C = 33.3 | Oct mean C = 28.1 | Nov mean C = 21.3 | Dec mean C = 16.3 | year mean C = 27.3 | Jan low C = 8.5 | Feb low C = 11.1 | Mar low C = 15.2 | Apr low C = 20.6 | May low C = 25.9 | Jun low C = 29.7 | Jul low C = 31.1 | Aug low C = 29.2 | Sep low C = 25.6 | Oct low C = 20.4 | Nov low C = 14.3 | Dec low C = 9.7 | year low C = 20.1 | Jan record low C = -2.0 | Feb record low C = -1.0 | Mar record low C = 4.0 | Apr record low C = 10.0 | May record low C = 14.4 | Jun record low C = 21.2 | Jul record low C = 22.0 | Aug record low C = 20.0 | Sep record low C = 14.0 | Oct record low C = 8.0 | Nov record low C = 2.0 | Dec record low C = -6.0 | year record low C = -6.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 21.2 | Feb precipitation mm = 19.2 | Mar precipitation mm = 18.9 | Apr precipitation mm = 5.8 | May precipitation mm = 1.8 | Jun precipitation mm = 4.7 | Jul precipitation mm = 7.3 | Aug precipitation mm = 5.1 | Sep precipitation mm = 0.8 | Oct precipitation mm = 3.6 | Nov precipitation mm = 2.7 | Dec precipitation mm = 12.8 | year precipitation mm = 103.9 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 2.5 | Feb precipitation days = 2.1 | Mar precipitation days = 2.8 | Apr precipitation days = 0.7 | May precipitation days = 0.4 | Jun precipitation days = 0.6 | Jul precipitation days = 1.0 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 0.2 | Oct precipitation days = 0.4 | Nov precipitation days = 0.5 | Dec precipitation days = 1.4 | year precipitation days = 13.2 | Jan rain days =4.6 | Feb rain days =4.0 | Mar rain days =3.7 | Apr rain days =1.8 | May rain days =0.8 | Jun rain days =0.7 | Jul rain days =2.0 | Aug rain days =1.2 | Sep rain days =0.3 | Oct rain days =0.2 | Nov rain days =0.5 | Dec rain days =3.0 | year rain days = | Jan snow days =0.1 | Feb snow days =0 | Mar snow days =0 | Apr snow days =0 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =0 | Dec snow days =0 | year snow days =0.1 | Jan humidity = 44.0 | Feb humidity = 39.0 | Mar humidity = 34.0 | Apr humidity = 24.0 | May humidity = 18.0 | Jun humidity = 18.0 | Jul humidity = 23.0 | Aug humidity = 21.0 | Sep humidity = 19.0 | Oct humidity = 22.0 | Nov humidity = 28.0 | Dec humidity = 36.0 | year humidity = 27.2 | Jan dew point C = 0.6 | Feb dew point C = 1.7 | Mar dew point C = 3.1 | Apr dew point C = 3.9 | May dew point C = 5.4 | Jun dew point C = 7.2 | Jul dew point C = 10.3 | Aug dew point C = 7.6 | Sep dew point C = 4.2 | Oct dew point C = 2.6 | Nov dew point C = 0.8 | Dec dew point C = -0.6 | year dew point C = 3.9 | Jan sun = 248 | Feb sun = 234 | Mar sun = 255 | Apr sun = 283 | May sun = 319 | Jun sun = 312 | Jul sun = 298 | Aug sun = 306 | Sep sun = 306 | Oct sun = 310 | Nov sun = 278 | Dec sun = 261 | year sun = 3410 | source = [[بەڕێوەبەرایەتیی نیشتمانیی زەریاکان و بەرگەھەوا|NOAA]]<ref name="WMONormals">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iran/CSV/Iranshahr_40879.csv |سەردێڕ= World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Iranshahr |بڵاوکەرەوە= National Oceanic and Atmospheric Administration |ڕێکەوتی سەردان= ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> (ڕۆژانی باراناوی و ڕۆژانی بەفرین ١٩٦٤–١٩٩٠)،<ref name= NOAA>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.ncei.noaa.gov/data/normals-old/WMO/1961-1990/RA-II/IR/40879.TXT |سەردێڕ= Iranshahr Climate Normals 1964-1990 |بڵاوکەرەوە= [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |ڕێکەوتی سەردان= ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> ئۆجیمێت (ڕیکۆردی بەرزی نیسان)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=40879&ndays=31&ano=2025&mes=04&day=28&hora=09&ord=REV&enviar=Ver|سەردێڕ= 40879: Iranshahr (Iran, Islamic Republic of)|نووسەر=<!--Not stated--> |ڕێکەوت= ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=ogimet.com |بڵاوکەرەوە=OGIMET |ڕێکەوتی سەردان= ١٨ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref>}} == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئێران]] * [[پێڕستی شارەکانی پارێزگای سیستان و بەلۆچستان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگای سیستان و بەلۆچستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Iranshahr}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی پارێزگای سیستان و بەلۆچستان]] 5gvrqeba46zl6kz3rp8s1euhmwca3kt 0 270173 1623905 1486998 2026-08-12T13:37:19Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە، ھیندستان-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1623905 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئیندیانا جۆنز و پەرستگای مەرگ''' ({{بە ئینگلیزی|Indiana Jones and the Temple of Doom}}) فیلمێکی [[فیلمی سەرکێشی|سەرکێشی]]ی [[فیلمی ئەکشن|ئەکشن]]ی ئەمریکییە لە ساڵی ١٩٨٤. تێچووی فیلمەکە ٢٨ ملیۆن دۆلار بووە و داھاتی فیلمەکە لە [[بۆکس ئۆفیس]] ٣٣٣٫١ ملیۆن دۆلار بووە. لە ڕێکەوتی (٢٣ی ئایاری ١٩٨٤) لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بڵاوکرایەوە، و ماوەی فیلمەکە ١١٨ خولەکە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٩ی ئابی ٢٠٢٤}} {{پۆلی کۆمنز|Indiana Jones and the Temple of Doom}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|ھۆڵیوود|ھیندستان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|بۆڵیوود|فیلم}} {{فیلم-کۆلکە}} {{ھیندستان-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٨٠]] [[پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٨٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمەکانی ١٩٨٤]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە ھەستبزوێنە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە پێشبڕکێیە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:براوەکانی بافتا (فیلمەکان)]] [[پۆل:فیلمە قەدەغەکراوەکان]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە دەستایینەکان]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە قوربانیی مرۆیی]] [[پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن جۆن ویلیامزەوە تۆمارکراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە شەنگەھای داندراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئی ئێم ئای-ئێڵستری وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئینگلتەرا وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە فلۆریدا داندراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری ماکاو وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین کاریگەری بینراو بەدەستھێناوە]] [[پۆل:فیلمەکانی ئیندیانا جۆنز]] [[پۆل:فیلمەکانی لوکاس فیلم]] [[پۆل:فیلمەکانی پاراماونت پیکچەرز]] k29ika3cflq8z08kmzz33iwqt6f3y4f 0 270174 1623903 1619254 2026-08-12T13:36:59Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە، ئەڵمانیا-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1623903 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئیندیانا جۆنز و دوایین خاچپەرستی''' ({{بە ئینگلیزی|Indiana Jones and the Last Crusade}}) فیلمێکی [[فیلمی سەرکێشی|سەرکێشی]]ی [[فیلمی ئەکشن|ئەکشن]]ی ئەمریکییە لە ساڵی ١٩٨٩. تێچووی فیلمەکە ٤٨ ملیۆن دۆلار بووە و داھاتی فیلمەکە لە [[بۆکس ئۆفیس]] ٤٧٤٫٢ ملیۆن دۆلار بووە. لە ڕێکەوتی (٢٤ی ئایاری ١٩٨٩) لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بڵاوکرایەوە، و ماوەی فیلمەکە ١٢٧ خولەکە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٩ی ئابی ٢٠٢٤}} {{پۆلی کۆمنز|Indiana Jones and the Last Crusade}} {{تووڵی دەروازە|ئەڵمانیا|ھۆڵیوود|شانشینی یەکگرتوو|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تورکیا|فیلم}} {{فیلم-کۆلکە}} {{ئەڵمانیا-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٨٠]] [[پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٨٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمەکانی ١٩٨٩]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی باوک و کوڕ]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە کۆمەڵگە نھێنییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن جۆن ویلیامزەوە تۆمارکراون]] [[پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی ١٩١٢]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە بەرلین دانراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک دانراون (ویلایەت)]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە ویلایەتی یوتا دانراون]] [[پۆل:فیلمەکان، ھەڵکەوتنی دەیەی ١٩١٠]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئی ئێم ئای-ئێڵستری وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری ئەلمێریا وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە کۆلۆرادۆ داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە ئەڵمانیا وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیو مەکسیکۆ وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری ڤێنیز وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمەکانی ئیندیانا جۆنز]] [[پۆل:فیلمەکانی لوکاس فیلم]] [[پۆل:فیلمەکانی پاراماونت پیکچەرز]] [[پۆل:سکاوتکردن لە کلتوری باودا]] [[پۆل:فیلمە فرە زمانە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە ڕێکخراوەکانی نەمسا]] [[پۆل:فیلمەکان کە ڕووداوەکانیان لە پورتوگالە]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان بەزمانی ئیتاڵی]] 9gic58jnt43c7yzn11nrf4iaafrhh5s 0 270175 1623904 1619255 2026-08-12T13:37:09Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1623904 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئیندیانا جۆنز و شانشینی ئێسکەسەری کریستاڵی''' ({{بە ئینگلیزی|Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull}}) فیلمێکی [[فیلمی سەرکێشی|سەرکێشی]]ی [[فیلمی ئەکشن|ئەکشن]]ی ئەمریکییە لە ساڵی ٢٠٠٨. تێچووی فیلمەکە ١٨٥ ملیۆن دۆلار بووە و داھاتی فیلمەکە لە [[بۆکس ئۆفیس]] ٧٩٠٫٧ ملیۆن دۆلار بووە. لە ڕێکەوتی (٢٢ی ئایاری ٢٠٠٨) لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بڵاوکرایەوە، و ماوەی فیلمەکە ١٢٢ خولەکە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٩ی ئابی ٢٠٢٤}} {{پۆلی کۆمنز|Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull}} {{تووڵی دەروازە|شەڕی سارد|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیلم|دەیەی ٢٠٠٠}} {{فیلم-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەکشنەکانی دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٨]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی جەنگی سارد]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی ژیانی دەرەوەی زەوی]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی خێزان]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی مافیا ڕووسییەکان]] [[پۆل:فیلمە بەرھەمھێنراوەکانی فرانک مارشال]] [[پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن جۆن ویلیامزەوە تۆمارکراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیڤادا داندراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە کالیفۆرنیا وێنەیگیراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری فۆز دو ئیگواسۆ وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە ھاوایی وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە لۆس ئەنجلۆس وێنەگیراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیو مەکسیکۆ وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی دەیڤد کۆپ]] [[پۆل:فیلمە براوەکانی خەڵاتی گۆڵدن ڕۆسبێری]] [[پۆل:فیلمەکانی ئیندیانا جۆنز]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییەکانی نێو دارستان]] [[پۆل:فیلمەکانی لوکاس فیلم]] [[پۆل:فیلمەکانی پاراماونت پیکچەرز]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە بەڕازیل وێنەیان گیراوە]] fvvifqke6pyl9329b7titdej22rbzvb 0 270176 1623906 1619256 2026-08-12T13:37:29Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1623906 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئیندیانا جۆنز ٥''' ({{بە ئینگلیزی|Indiana Jones and the Dial of Destiny}}) فیلمێکی [[فیلمی سەرکێشی|سەرکێشی]]ی [[فیلمی ئەکشن|ئەکشن]]ی ئەمریکییە لە ساڵی ٢٠٢٣. تێچووی فیلمەکە ٣٠٠ ملیۆن دۆلار بووە و داھاتی فیلمەکە لە [[بۆکس ئۆفیس]] ٣٨٤ ملیۆن دۆلار بووە. لە ڕێکەوتی (٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٣) لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بڵاوکرایەوە، و ماوەی فیلمەکە ١٥٤ خولەکە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٩ی ئابی ٢٠٢٤}} {{پۆلی کۆمنز|Indiana Jones and the Dial of Destiny}} {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دیزنی|فیلم|دەیەی ٢٠٢٠}} {{فیلم-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٣]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی دەزگای ھەواڵگری ناوەندی]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی گەشتکردن بە کات]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ دواخراون]] [[پۆل:فیلمە بەرھەمھێنراوەکانی فرانک مارشال]] [[پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن جۆن ویلیامزەوە تۆمارکراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە نیویۆرک داندراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری تانگیر داندراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە ستۆدیۆکانی پاینوود وێنەگیراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە لە شاری گلاسکۆ وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمەکان لە یۆنان وێنەی گیراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە مەغریب وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمەکان کە لەسکۆتلەندا وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی دەیڤد کۆپ]] [[پۆل:فیلمەکانی ئایماکس]] [[پۆل:فیلمەکانی ئیندیانا جۆنز]] [[پۆل:فیلمەکانی لوکاس فیلم]] [[پۆل:فیلمەکانی واڵت دیزنی پیکچەرز]] [[پۆل:فیلمەکانی دۆڵبی سینەما]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە ئیتاڵیا داندراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە ئینگلتەرا وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمەکانی سکرین ئێکس]] m7n3rq11upmg1vc06hssut2xf1salsn 0 270565 1624101 1619065 2026-08-12T22:35:05Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (سیاسەت-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1624101 wikitext text/x-wiki ئەفسەر '''ئێدوارد ویڵیام چارڵز نوئێل''' {{Post-nominals|CIE|DSO|country=GBR}} ({{بە ئینگلیزی|Edward William Charles Noel}}؛ ١٤ی نیسانی ١٨٨٦ – ١٠ی کانوونی دووەمی ١٩٧٤) ئەفسەر و دیپلۆماتکار و سیخوڕی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|بەریتانی]] بووە. == ژیانی سیاسی == ساڵی ١٩١٥ وەک جێگری کونسوڵی [[ئەھواز]] لە فارس<ref name="Lundy">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lundy|یەکەم=Darryl|سەردێڕ=Lt. -Col. Edward William Charles Noel|ناونیشان=http://www.thepeerage.com/p4648.htm#i46473|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=The Peerage}}</ref><ref>London Gazette Issue 29183 published on 4 June 1915. Page 8</ref> و لە ساڵی ١٩٢٩ وەک کونسوڵ، بۆ [[کرمان]] و [[پارێزگای سیستان و بەلۆچستان|بەلوچستانی فارس]] دەستنیشان کراوە.<ref>London Gazette Issue 33548 published on 1 November 1929. Page 4</ref> یارمەتی پیتەر پۆلۆڤتسۆڤ، ژەنەراڵێکی تزاری داوە بۆ ئەوەی لە ڕووسیا ھەڵبێت.<ref name="Fitzpatrick">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fitzpatrick|یەکەم=David|سەردێڕ=Edward William Charles Noel – political officer and spy|ناونیشان=https://blogs.bl.uk/untoldlives/2016/04/edward-william-charles-noel-political-officer-and-spy.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=blogs.bl.uk|بڵاوکەرەوە=British Library|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221115015727/https://blogs.bl.uk/untoldlives/2016/04/edward-william-charles-noel-political-officer-and-spy.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ساڵی ١٩١٩ خەڵاتی ڕێزلێنانی خزمەتی بەرزی پێبەخشراوە.<ref>London Gazette Issue 31374 published on 30 May 1919. Page 6</ref> لە دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] پشتیوانی دروستکردنی کوردستانێکی سەربەخۆی کرد و گەشتێکی بەرفراوانی بە ناوچەکەدا کرد و پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ نەوەکانی [[بەدرخان بەگ]] و [[شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری|شێخ عوبەیدوڵڵا]] دروست کردبوو.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Olson|یەکەم=Robert W.|سەردێڕ=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925|ناونیشان=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso|ڕێکەوت=١٩٨٩|بڵاوکەرەوە=University of Texas Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٢-٧٧٦١٩-٧|پەڕەکان=[https://archive.org/details/emergenceofkurdi٠٠٠٠olso/page/٥٣ ٥٣]–٥٤|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|شانشینی یەکگرتوو|شەڕ|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان|سیاسەت}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} [[پۆل:مردووانی ١٩٧٤]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٦]] [[پۆل:بەریتانیا]] [[پۆل:ئەفسەرانی نیشانی ئیمپڕاتۆریەتی بەڕیتانی]] rj51xjyznzpo6vlsxwinwxjmhxk2i6w 0 271078 1624027 1487164 2026-08-12T19:37:04Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، سیاسەت-کۆلکە، فەلەستین-کۆلکە) 1624027 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی دەسەڵاتدار|name=ئیھاب غەسین|image=|image_size=|caption=|office=وەزیری کار|president=مەحموود عەباس|office1=وەزیری پەیوەندییەکان|primeminister1=[[ئیسماعیل ھەنییە]]|president1=مەحموود عەباس|birth_date={{birth date|1979|5|12|df=y}}|birth_place=کوێت|death_date={{death date and age|2024|7|7|1979|5|12|df=y}}|death_place=[[غەززە]]، [[کەرتی غەززە]]،{{ھن}}[[فەلەستین]]|education=[[زانکۆی ئیسلامی غەززە]]|spouse=|children=1 (deceased)|signature=|website=|party=[[حەماس]]|footnotes=|occupation=سیاسەتمەدار|nationality=فەلەستینی|native_name_lang=ar|native_name={{nobold|إیھاب الغصین}}|religion=ئیسلام}} '''ئیھاب غەسین''' ({{بە عەرەبی|إیھاب الغصین}}; ١٢ی ئایاری ١٩٧٩ – ٧ی تەممووزی ٢٠٢٤) سیاسەتمەدارێکی فەلەستینی بووە کە وەک وتەبێژی ''[[دی فاکتۆ|دیفاکتۆی]]'' وەزارەتی ناوخۆی [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەلەستین]] کە بنکەکەی لە [[کەرتی غەززە]] [[حەماس]] بەڕێوەیدەبات، کاری کردووە. == ژیاننامە == ئیھاب لە ١٢ی ئایاری ١٩٧٩ لەدایک بووە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Israel reportedly assassinates key Hamas official in Gaza|ناونیشان=https://www.israelhayom.com/2024/07/07/israel-reportedly-assassinates-former-hamas-deputy-minister/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=[[Israel Hayom]]}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٢ تا ساڵی ٢٠٢٠ بووە بە بەڕێوەبەری وەزارەتی پەیوەندییەکان لە کەرتی غەززە و دواتر وەک بریکاری وەزیری کار دەستنیشانکراوە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Israel reportedly assassinates key Hamas official in Gaza|ناونیشان=https://www.israelhayom.com/2024/07/07/israel-reportedly-assassinates-former-hamas-deputy-minister/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=[[Israel Hayom]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.israelhayom.com/2024/07/07/israel-reportedly-assassinates-former-hamas-deputy-minister/ "Israel reportedly assassinates key Hamas official in Gaza"]. ''[[ئیسرائیل ھایۆم|Israel Hayom]]''. 7 July 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 July</span> 2024</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dahman|یەکەم=Ibrahim|دوایین٢=Kourdi|یەکەم٢=Eyad|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Hamas says senior government official in Gaza killed in airstrike|ناونیشان=https://www.cnn.com/2024/07/07/middleeast/hamas-senior-official-killed-gaza-intl/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=[[CNN]]|زمان=en}}</ref> بەشداربووە لە تێکەڵکردنی ھێزی جێبەجێکاری حەماس لەگەڵ ھێزە ئەمنییەکانی فەلەستین کە پۆلیس، ئاسایشی نیشتمانی و ناوخۆ، ھێزەکانی بەرگری شارستانی و ئاگرکوژێنەوە لەخۆدەگرێت.<ref>[https://archive.today/20120904161651/http://www.monstersandcritics.com/news/middleeast/news/article_1361723.php/Hamas_disbands_Executive_Force_absorbs_troops_into_police__Extra_ Hamas disbands Executive Force, absorbs troops into police (Extra)] Monsters and Critics.</ref> ئیھاب فەرمانی ئازادکردنی ١٥٠ زیندانیی دەرکرد کە ئەندامی [[بزووتنەوەی فەتح|فەتح]] و کوتلە فەلەستینییەکانی دیکە بوون.<ref>[https://web.archive.org/web/20160303204952/http://news.xinhuanet.com/english/2008-08/08/content_9037164.htm Hamas frees 150 prisoners from Gazan jails] Xinhua News Agency.</ref> لە میانی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل بۆ سەر بیناکانی حکوومەتی بزووتنەوەی حەماس لە ئۆپەراسیۆنی کاست لید کە تێیدا ئیسرائیل ڕای گەیاندبوو کە سەربازەکانی حەماسیان کوشتووە کە موشەکیان ھەڵداوە، غەسین لە وەڵامدا وتی ئەوانەی کوژراون «خەڵکی غەززین لە شوێنی کارەکانیان، نەک چالاکوانان کە وەک ئیسرائیل موشەکیان ھەڵداوە».<ref>[https://web.archive.org/web/20081231091004/http://www.maannews.net/en/index.php?opr=ShowDetails&ID=34375 Hamas: 120 police dead, 95% of security buildings demolished and hundreds of civilians slain] Ma'an News Agency.</ref> == مردن == لە ٧ی تەممووزی ٢٠٢٤، لە کاتی [[شەڕی ئیسرائیل و حەماس]]، ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل بۆ سەر قوتابخانەی کاسۆلیکی خێزانی پیرۆز لە [[غەززە|شاری غەززە]] بووە ھۆی کوژرانی غەسین و سێ کەسی دیکە، بەپێی ڕاپۆرتەکانی میدیا فەلەستینییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Senior official killed in Israeli strike, Hamas say|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/ce93qvvzzx0o|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=[[BBC]]|زمان=en-gb}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Deputy Hamas labor minister reported killed in Israeli airstrike in Gaza|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/deputy-hamas-labor-minister-reported-killed-in-israeli-airstrike-in-gaza/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٤|ئیش=[[The Times of Israel]]}}</ref> بزووتنەوەی حەماس مردنەکەی پشتڕاستکردەوە و ڕای گەیاند، ھێرشێکی ئاسمانی پێشتر بۆ سەر ماڵێک بووە ھۆی کوژرانی ژن و کچەکەی. ئیھاب تەمەنی ٤٥ ساڵ بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Directly Hit by a Plane - Deputy Labor Minister in Gaza Killed by Israeli Airstrike|ناونیشان=https://www.palestinechronicle.com/directly-hit-by-a-plane-deputy-labor-minister-in-gaza-killed-by-israeli-airstrike/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=[[Palestine Chronicle]]|زمان=en-US}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|فەلەستین}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{فەلەستین-کۆلکە}} [[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٤]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩]] blhc62idhry7t38zbanbj96d7pe4aps 0 272107 1623956 1553378 2026-08-12T16:35:08Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (زمان-کۆلکە، کەنەدا-کۆلکە) 1623956 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئینگلیزی کەنەدی''' ({{بە ئینگلیزی|Canadian English}}) جۆرێکی زمانی ئینگلیزییە کە لە کەنەدا بەکاردێت. ئەم جۆرە ئینگلیزییە ھەندێک تایبەتمەندی ھەیە کە جیای دەکاتەوە لە ئینگلیزی بەریتانی و ئەمریکی، بەتایبەت لە ڕووی وشە و ڕێنووسەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|زمان|کەنەدا}} {{پۆلی کۆمنز|English language in Canada}} {{زمان-کۆلکە}} {{کەنەدا-کۆلکە}} [[پۆل:زاراوەکانی ئینگلیزی]] ig7dozc3bee6w8064oax2c5x45prhy6 0 275122 1624344 1487746 2026-08-13T10:37:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1624344 wikitext text/x-wiki {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئێما تۆماس''' ({{بە ئینگلیزی|Emma Thomas، لەدایکبووی ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٧١}}) بەرھەمھێنەرێکی فیلمی بەریتانییە. ئەو ھەموو [[فیلمۆگرافیی کریستۆفەر نۆلان|فیلمە درێژەکانی]] بەرھەمھێناوە کە لەلایەن ھاوسەرەکەی [[کریستۆفەر نۆلان|کریستوفر نۆلان]] کاری دەرھێنانیان بۆ کراوە، کە داھاتی زیاتر لە ٦ ملیار دۆلاریان لە سەرانسەری جیھاندا بەدەستھێناوە و وەک ھەندێک لە گەورەترین فیلمەکانی دەیەکانی خۆیان دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کریستۆفەر نۆڵان}} {{پۆلی کۆمنز|Emma Thomas}} {{تووڵی دەروازە|کالیفۆڕنیا|شانشینی یەکگرتوو|ژن|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژیاننامە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:بەرھەمھێنەرانی خەڵاتی گۆڵدن گلۆب]] [[پۆل:دوور لە وڵاتانی ئینگلیز لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دەیمەکانی فەرماندەی نیشانەی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی]] [[پۆل:دەرچووانی کۆلێجی زانکۆییی لەندەن]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١]] [[پۆل:کریستۆفەر نۆلان]] sdmocmyziikp9fc17gq1bne1ca2thvt 0 275595 1624359 1620404 2026-08-13T11:29:50Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1624359 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ئەلیتا: فریشتەی شەڕ''' ({{بە ئینگلیزی|Alita: Battle Angel}}) فیلمێکی زانستی خەیاڵی ئەمریکییە لە ساڵی ٢٠١٩. داھاتی فیلمەکە لە [[بۆکس ئۆفیس]] نزیکەی ٤٠٤٫٩ ملیۆن دۆلار بووە. لە ڕێکەوتی "١٤ی شوباتی ٢٠١٩" لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بڵاوکرایەوە، و ماوەی فیلمەکە ١٢٢ خولەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{جەیمز کامێرۆن}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Alita: Battle Angel}} {{تووڵی دەروازە|ئەنیمێ و مانگا|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیلم|دەیەی ٢٠١٠|کۆمیک}} [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییەکانی ٢٠١٩]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩]] [[پۆل:فیلمەکانی توێنتیت سێنچوری فۆکس]] [[پۆل:فیلمەکانی فۆڕ دی ئێکس]] [[پۆل:فیلمە خەمناوییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان بە ئەکشن و ئەنیمەیشنی ڕاستەوخۆ]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی لەبیرچوونەوە]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی یارییەکانی مەرگ]] [[پۆل:فیلمە بەرھەمھێنراوەکانی جەیمز کامیرۆن]] [[پۆل:فیلمە بەرھەمھێنراوەکانی جۆن لانداو]] [[پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن جەنکی ئێکس ئێڵ تۆمارکراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی جووڵە بەکاردەھێنن]] [[پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی جەیمس کامیرۆن]] [[پۆل:فیلمەکانی ئایماکس]] [[پۆل:فیلمەکانی لایتستۆرم ئینتەرتەیمێنت]] [[پۆل:فیلمەکانی تی ئێس جی ئینتەرتەیمێنت]] [[پۆل:فیلمەکانی دۆڵبی سینەما]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنە خەیاڵییە زانستییە ئینگلیزییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی سکرین ئێکس]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٨]] ku9nly982jasjskw8bo0bgd1epln3xr 0 276987 1624273 1373035 2026-08-13T08:49:58Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[شارۆچکەی خەلیفان]] 1624273 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[شارۆچکەی خەلیفان]] f6fmh3egfrvvwzlmedi8tjybxc7bo65 1 276988 1624279 1373037 2026-08-13T08:51:08Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[وتووێژ:شارۆچکەی خەلیفان]] 1624279 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[وتووێژ:شارۆچکەی خەلیفان]] mg5egich7fnegjy7ye0hiu4b1qlg2cz 0 277002 1623874 1584932 2026-08-12T13:17:16Z Kurd2021 40095 زيادكردن 1623874 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = تۆپزاوە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| توبزاوة }}<br>{{lang-en| Topzaw }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Arbil Districs.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی([[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]، [[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[قەزای بەحرکە|بەحرکە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]] و [[ناحیە]]کانیان و [[دێ|گوند]]ەکانیان). | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 36.2813| 43.73448 }}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی تۆپزاوە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.2813| 43.73448 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای خەبات]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[٢٠٠٤]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٠٫٥ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٣٠٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٥٧٥<ref> https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = دێگەڵەیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''تۆپزاوە''' یەکێکە لە شارەدێیەکانی [[قەزای خەبات]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. تۆپزاوە ناوەندی [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> شارەدێی تۆپزاوە لە شارۆچکەی [[خەبات]] (٣کم) دوورە، وە دووری لە شاری [[ھەولێر]] (٢٩کم) کیلۆ مەتر دەبێت. .<ref> https://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=18419&Jor=4</ref> == ناو == * ناوی تۆپزاوە لەوەوە ھاتووە، کاتێک ئەم گوندە ئاوەدان کراوەتەوە سەرچاوەی [[کانی]] و [[کارێز]]ی نەبووە، لە بەرئەوە بیریان لێداوە بۆ دەستخستنی ئاو، کە ئەوەش کارێکی سەخت بووە، وتوویانە بە تۆبزی ئاومان دەست کەوتووە، ئیتر بووەتە تۆپزاوە. == جوگرافیا == شارەدێی تۆپزاوە ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە گوندی [[ئاغۆلان]]. * لە باشوورەوە گوندی [[چالاکی گەورە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[جەدیدە زاب]]. * لە ڕۆژاواوە شارۆچکەی [[خەبات]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/18162020</ref> == مێژوو == مێژووی بوون بە شارەدێی تۆپزاوە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی (١١/١٠/٢٠٠٤)، کاتێک [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] ھاتەکایەوە، شارەدێی تۆپزاوە دەکەوێتە سەر ڕێگای سەرەکی شاری [[ھەولێر]] و شارۆچکەی [[خەبات]].<ref>https://kurdipedia.org/default.aspx?q=20081216225859799</ref> بەفەرمانی ئەنجومەنی وەزیران ژمارە( ٢٣٧١)لەبەرواری ١١/١٠/٢٠٠٤ بریار درا بە کردنەوەی [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی رزگاری]] سەر بە [[قەزای خەبات]] وە ناوەندەکەی لە کۆِمەلگای (تۆبزاوە)دەبێت، وە سنوری ناحیەکە پێک ھاتووە لە چوار کۆمەلگاو و پانزە گوند وە زووربەی دانیشتووانی ناحیەکە لەکۆمەلگای تۆبزاوە نیشتەجێن کە نزیکەی (٢٤٠٠٠)کەس، وەمێژووی دروست بونی ئەم کۆمەلگایە دەگەرێتەوە بۆبسالی (١٩٨٧)کەوا رژێمی ئەوکاتە لە نزیک گوندی (تۆبزاوە)ئەم کۆمەلگایەی دامەزراند وە بەناوی ئەو گوندە ناوی نا کەلە شالاوی تێک دانوو راگێزرانی خەلکی [[قەزای سیدەکان]] و [[قەزای پشدەر]] وخەلکی دەڤەری [[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]] و ھەندی لە خەلکی سنووری [[ناحیەی شوان|شوان]] سەر بە [[پارێزگای کەرکووک]] راگوێزی ئەم کۆمەلگایە زورە ملێیانە کران.<ref>https://www.hawlergov.org/app/node/413</ref> لە ڕابردوو ئەم شوێنەی ئێستا گوندی (تۆبزاوە) لەسەر درووستکراوە (کۆنە ھەوار) بووە بەلام نازانرێت مێژووەکەی بۆ کەی دەگەرێتەوە، بەلام ئاوەدان کردنەوەی ئەم گوندە دەگەرێتەوە بۆ سالی (١٩٤٥) لە لایەن خاوەن موولکی ئەم ناوچەیە، ئەویش لە لایەن کوچی چەند بنە مالێکی دەشتی ھەولێر و گوندی [[گردمەلا]]وە بۆ کاولە تۆبزاوە کە ھۆ کاری ئەم کۆچەش خراپی باری ئابووری بووە. == ھێرشى درۆنى وموشەک == لە دواى دەستپێکردنى [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|هێرشى]] ئیسرائیل و ئەمریکا بۆ سەر ئێران ، هێرش بۆ سەر پێگەکانى هێزەکانى ڕۆژهەڵات دەستى پێکرد.بەھۆى بوونى بنکەى [[سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران|سازمانى خەباتى کوردستانى ئێران]] لەم ناوچەیە چەندین جار ڕووبەرووى ھێرشى موشەکى و درۆنى بووەتەوە .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=جان |first=هیدایەت |ڕێکەوت=2026-03-05 |سەردێڕ=بە درۆن هێرش کرایە سەر سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران و دوو پێشمەرگە بریندارن |ناونیشان=https://rudaw.net/sorani/kurdistan/0503202621 |ڕێکەوتی سەردان=2026-08-12 |وێبگە=Rudaw |زمان=sorani}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=جەمال |first=محەممەد |ڕێکەوت=5 ئازار |سەردێڕ=لە خەبات بارەگای هێزێکی سیاسیی ڕۆژهەڵات بۆردوومان کرا و بریندار هەیە - AVA News |ناونیشان=https://ava.news/news/44553 |ڕێکەوتی سەردان=2026-08-12 |وێبگە=ava.news}}</ref> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{قەزای خەبات}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] 3f3txorc4qhbvrvafipv76957vxqco6 0 277130 1623951 1487043 2026-08-12T16:34:18Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1623951 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:Earldoms_of_Anglo-Saxon_England.svg|وێنۆک|239x239پیکسڵ]] '''ئینگلتەرای ئەنگلۆساکسۆن''' مێژووی [[ئینگلتەرا]]یە لە سەردەمی [[سەدەکانی ناوین|سەدەکانی ناوەڕاستدا]]، لە سەدەی پێنجەمەوە تا سەدەی یازدەھەم، لە کۆتایی دەسەڵاتی ڕۆمانییەکان لە بەریتانیا تا داگیرکردنی نۆرمانەکان لە ساڵی ١٠٦٦. پاشان دوورگەکە لە چەندین شانشینی جیاوازی ئەنگلۆساکسۆن پێکھاتبوو تا ساڵی ٩٢٧، کاتێک ھەموویان یەکگرتوو بوون بۆ پێکھێنانی شانشینی ئینگلتەرا لەلایەن پاشا [[ئەتێلستان|ئیتێلستان]] (نزیکەی ٩٢٧–٩٣٩). ئینگلتەرا بوو بە بەشێک لە شانشینی دەریای باکوور کە لەلایەن کنوتی گەورەوە دروست کرابوو، ئەمەش لە ئەنجامی یەکێتییەکی کەسی نێوان ئینگلتەرا و دانیمارک و نەرویج لە سەدەی ١١دا بوو. == سەرچاوەکان == {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤}} {{پۆلی کۆمنز|Maps of Anglo-Saxon England}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:پاشا ئینگلیزەکان]] lh6bysy5f1i366lx5tl2buyyfeci5bu 0 277858 1623867 1623149 2026-08-12T12:16:02Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623867 wikitext text/x-wiki [[File:Deutscher_Idealismus.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Deutscher_Idealismus.jpg|وێنۆک|232x232پیکسڵ|چوار ئیدیالیستی ئەڵمانی بە ڕیز لە چەپی سەرەوە و بە باری سووڕانی میلەکانی سەعات: [[کانت]]، [[فیشتە]]، [[ھێگڵ]]، [[شێلینگ]]]] '''ئیدیالیزمی ئەڵمانی''' بزاڤێکی فەلسەفییە لە کۆتایییەکانی سەدەی ھەژدەیەم و سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەیەم لە [[ئەڵمانیا]] پەیدا بوو. لە کارەکانی [[ئیمانوێل کانت|ئیمانوێل کانتەوە]] سەری ھەڵدا و، لە ١٧٨٠کان و ١٧٩٠کاندا پەرەی گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Beiser|یەکەم=Frederick C.|سەردێڕ=German Idealism: The Struggle Against Subjectivism, 1781–1801|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press|بەرگ=Part I}}</ref> پەیوەندیی نزیکیشی ھەیە بە [[ڕۆمانتیزم]] و سیاسەتە شۆڕشگێڕانەکەی [[سەردەمی ڕۆشنگەری|سەردەمی ڕۆشنگەرییەو]]<nowiki/>ە. [[ئیمانوێل کانت]] و [[یۆھان گۆتلیب فیشتە]] و [[فریدریش شێلینگ]] و [[فریدریش ھێگڵ]] چوار ئەستێرەی گەشاوەی ئاسمانی ئیدیالیزمی ئەڵمانین. ئیدیالیزمەکەی کانت و فیشتە بە [[ئیدیالیزمی بەرزەجێیانە]] ناسراوە و، ھیی شێلینگ و ھێگڵ بە [[ئیدیالیزمی ڕەھا]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Dunham|یەکەم١=Jeremy|سەردێڕ=Idealism: A History of a Philosophy|ناونیشان=https://archive.org/details/idealismhistoryo0000dunh_o7b0|دوایین٢=Grant|یەکەم٢=Iain Hamilton|دوایین٣=Watson|یەکەم٣=Sean|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=McGill-Queen's University Press|شوێن=Durham|پەڕە=[https://archive.org/details/idealismhistoryo٠٠٠٠dunh_o٧b٠/page/n٣١٤ ٣٠٣] n. ٤}}</ref> ھەروەھا، بەو قۆناغەی ئیدیالیزمی ئەڵمانی کە دەکەوێتەوە دوای کانت، '''ئیدیالیزمی پۆستکانتی''' یا '''پۆستکانتیزم''' دەڵێن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Pinkard|یەکەم=Terry|سەردێڕ=German Philosophy 1760–1860: The Legacy of Idealism|ناونیشان=https://archive.org/details/germanphilosophy0000pink|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|پەڕە=[https://archive.org/details/germanphilosophy٠٠٠٠pink/page/n٢٢٨ ٢١٧]}}</ref> == مانای ئیدیالیزم == {{سەرەکی|ئیدیالیزم}} وەکوو ھەڵوێستێکی فەلسەفی، [[ئیدیالیزم]] بانگەواز بۆ ئەوە دەکا کە ماددە، سەربەخۆ و ئازاد لە [[زەین]]، نابێتە جێگای [[مەعریفەت]]، یانی زانایی و مەعریفەتی مرۆڤ نابڕدرێ بە شتگەلی سەربەخۆ و «بە زەینەوە ھەڵنەواسراو»؛ ئۆبژە ڕاستەقینەکانی مەعریفەت [[ئیدیا|ئیدیاکانن]]، کە دالەقاون بە زەینەوە. زاراوەکە لەو ڕوانگەیەی [[ئەفلاتوون|ئەفلاتوونەوە]] چەکەرەی کردووە کە لێیەوە ئیدیاکان، یانی ئەو پۆلانەی زەینمان لە [[دەرھەستکاری|ڕووتکردنەوەی]] [[تاک (میتافیزیک)|شتە تاکەکان]] بە دەستیان دێنێ، واقیعیتر و ڕەسەنتر لە خودی ئەو شتە تاکانە دەبینرێن. تاکەکان بەندن بە ئیدیاکانەوە، نەک ئیدیاکان بە تاکەکانەوە. زاراوەکە لە تانوپۆی ئیدیالیزمی ئەڵمانیدا تەماوییە، لەبەر ئەوە کە کانت و جێگرەکانی بە شێوەی جیاجیا بە کاریان بردووە. کانت پێی وا بوو مەعریفەتی ئێمە لەمەڕ [[واقیع]] دەبێ خۆی بخاتە سەر ئەو ڕێگایە کە زەینمان بۆ پێکھێنانی «[[ئەزموون|ئەزموونمان لەم واقیعە]]»، دەیگرێتە بەر. واقیع زەینی ئێمە ھەڵدەخڕێنێ و داتا و زانیاریی پێ دەگەیەنێ و، ئەویش (واتە زەین) ھەرچی بکەوێتە دەستی، دەیڕژێنێتە ناو قاڵبەکانی خۆی و شێوەی ئەزموونی پێ دەبەخشێ. کاتێ بۆ دۆزینەوەی ھێزە فیزیکییەکان یا دەستوورە لۆژیکییەکان دەڕوانین بە شتە تاکەکانا و دایان دەڕووتێنین، ئەوەی دەستمان دەگرێ ھەر شێوەگەلی لێتێگەیشتراو و دەرکەوتەی ئەو شتە تاکانەیە، کە زەینی ئێمە بەپێویست ھەموو ئەزموونەکانمانی پێ ئامادە دەکا. لەم پیاڕوانینە، ئەوەی کە [[شتەکان بۆ خۆیان]] و لە خۆیەتیی خۆیاندا چۆنن، بە شاراوەیی دەمێنێتەوە. پێچەوانەی باوەڕی ئەفلاتوون، کانت دەڵێ ئێمە ناتوانین ماق بین بە پێکھاتەی واقیعی دەرەوەی زەینا و چاوی تێببڕین. ئەو واقیعە بۆ ھەتاھەتایە دەسپێڕانەگەیشتوو دەمێنێ. ئیدیالیزمەکەی کانت لەو [[مەرجی لواوی|مەرجانە]] دەکۆڵێتەوە کە دەبێ لە جێی خۆیاندا بن تاکوو مرۆڤ بتوانێ بزانێ، ئەو مەرجانەی کە ئیمکانی ئەزموون دەڕەخسێنن بەڵام خۆیان ئەزموون ناکرێن. خۆیان لەوە بەرزترن دەستی ئەزموون بیانگاتێ، بۆیە پیان دەڵێن «بەرزەجێ» و بە ئیدیالیزمەکەی کانتیش دەڵێن [[ئیدیالیزمی بەرزەجێیانە]]. شوێنکەوتووانی کانت ھاوڕا بوون لەگەڵیا کە، پێچەوانەی ھەڵوێستی [[ڕیالیزمی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ|ڕیالیزمی ساویلکە]]، سووژە لە دۆخی ئاساییدا مەعریفەتی ڕاستەوڕاست و بێناوبژیی لەمەڕ واقیعی دەرەکییەوە نییە و، ئەو مەعریفەتە ناڕاستەوخۆ و ئەزموونییە کە ھەیەتی، تەنیا ئەوەمان پێ دەڵێ کە ڕێکخرانی داتا ھەستەکییەکان لە لایەن خودی سووژەوە چۆنە و، ھیچی تر. بەڵام، ئەوان ئەغڵەب وایان لێک دەدایەوە کە ئەم سنوورە کە کانت بۆ مەعریفەت دیاریی کردووە، بە تێکۆشانی زیاتر و پەرەدانی زۆرتر بە [[تیۆریی زانین|تیۆریی مەعریفەت]] و سەروبەرکردنی، دەکرێ ببەزێنرێ. فەیلەسووفانی دوای کانت، وەکوو فیشتە و شێلینگ و ھێگڵ، لەو ڕووەوە کە سروشتی ھەرە دواییی واقیعیان بە ئیدیایی یا زەینی دانا، گەڕانەوە بۆ ئیدیالیزمەکەی ئەفلاتوون. وێڕای ئەوە کە ئیدیالیزمە ڕەخنەیی و بەرزەجێیانەکەی کانتیان بە پێویست و جێی ڕێز دەزانی، بەڵام لەو باوەڕەشدا بوون کە کارەکەی کانت ناتەواوە و ئەوان دەبێ تەواوی بکەن و بەسەر دوالیزمەکەی ئەوا (دوالیزمی [[نۆمینۆن]] - [[فینۆمینۆن]]) سەر بکەون. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەڵمانیا|فەلسەفە}} {{پۆلی کۆمنز|Idealism in Germany}} {{فەلسەفە-کۆلکە}} {{ئەڵمانیا-کۆلکە}} [[پۆل:قوتابخانە و نەریتە فەلسەفییەکان]] roaq0xm364zyg9j739dug2jzzsgpaew 0 278091 1624096 1487271 2026-08-12T22:34:15Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە، فەڕەنسا-کۆلکە) 1624096 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{بنبەست|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''ئێدوارد فرێدریک سۆرین''' (٨ی شووباتی ١٨١٤ - ٣١ی ئۆکتۆبەری ١٨٩٣)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Father Edward Sorin, C.S.C. |ناونیشان=https://www.holycrossusa.org/about-us/history-spirituality/father-edward-sorin-c-s-c/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=Congregation of Holy Cross |زمان=en-US}}</ref> قەشەیەکی فەڕەنسی بوو، دامەزرێنەری زانکۆی نۆتر دام بوو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Edward Sorin}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فەڕەنسا|ژیاننامە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} {{فەڕەنسا-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨١٤]] [[پۆل:مردووانی ١٨٩٣]] nwk48tj8uhgxsdlhtmmpke78bamgkmi 0 278609 1624070 1469305 2026-08-12T20:34:11Z Baradargian 70926 1624070 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو=ژیار مستەفا |وێنە=File Zhiyar Mostafa.png |ڕێکەوتی لەدایکبوون=٢١ی ئابی ٢٠٠٧ |birth_place=[[مەھاباد]] |occupation=[[ناوبژیوانی تۆپی پێ]]، خوێندکاری [[یاسا]]، خوێندکاری دەرهێنانی فیلم، چالاکی [[تەکنەلۆژیا]] و [[ژیریی دەستکرد]]، وانەبێژی [[زمانی کوردی]] }} '''ژیار مستەفا''' (لەدایکبووی ٢١ی ئابی ٢٠٠٧ لە [[مەھاباد]]) چالاکێکی کوردە کە لە چەند بوارێکی جیاوازدا چالاکی دەکات، لەوانە [[ناوبژیوانی تۆپی پێ]]، یاسا، سینەما و هونەر، تەکنەلۆژیا و [[ژیریی دەستکرد]]، و فێرکردنی زمانی کوردی. لە بواری وەرزشدا وەک ناوبژیوانی تۆپی پێ چالاکی کردووە و لە بواری تەکنەلۆژیاش لە بابەتە پەیوەندیدارەکان بە وێبسایت، زمانی کوردی و ژیریی دەستکرد نووسین و لێکۆڵینەوەی هەیە. == ژیاننامە == ژیار مستەفا لە ٢١ی ئابی ٢٠٠٧ لە شاری [[مەھاباد]] لەدایک بووە. لە تەمەنی گەنجییەوە ئارەزووی بە تۆپی پێ و ناوبژیوانی هەبووە و لە ساڵانی ٢٠٢٣ و ٢٠٢٤دا لە چەندین یاری و خولی پۆلەکانی منداڵان، مێرمنداڵان و هەرزەکاراندا وەک ناوبژیوان بەشداریی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ژیار مصطفی داور فوتبال ایران |ناونیشان=https://virgool.io/@m_84062868/ژیار-مصطفی-داور-فوتبال-ایران-n6d4gozsor7t |وێبگە=ویرگول |زمان=fa |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢٦ }}</ref> == خوێندن == مستەفا خوێندکاری بواری [[یاسا]]یە و لە هەمان کاتدا لە بواری [[دەرهێنانی فیلم]] و سینەما خوێندن و پەرەپێدانی تواناکانی خۆی بەدواداچوون دەکات. == ناوبژیوانی تۆپی پێ == [[پەڕگە:Zhiyar mustafaژیار مصطفی.jpg|وێنۆک|لە ٢١ی بانەمەڕی ١٤٠٢، یاریی نێوان تیمەکانی '''ستارگانی پیرانشار''' و '''داهاتووی بۆکان''' لە چوارچێوەی لیگای گەنجانی پارێزگا بە ئەنجامی ٣–٢ بە قازانجی داهاتووی بۆکان کۆتایی هات. تیمی ناوبژیوانی یارییەکە پێکهاتبوو لە پژمان قادری وەک ناوبژیوانی سەرەکی، محەممەد خستە وەک یاریدەدەری یەکەم، '''ژیار مستەفا''' وەک یاریدەدەری دووەم، و عارف خالدی وەک ناوبژیوانی چوارەم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لیگی گەنجانی پارێزگا بە ناوبژیوانی ناوبژیوانانی مەھابادی |ناونیشان=https://t.me/HajeNews/145688?single |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢٦ |وێبگە=هاژە نیوز |زمان=fa}}</ref>]] ژیار مستەفا لە ساڵانی گەنجییەوە چووەتە ناو بواری ناوبژیوانی تۆپی پێ. لە ساڵی ٢٠٢٣ تا ٢٠٢٤دا لە خولەکانی پۆلەکانی منداڵان، مێرمنداڵان و هەرزەکاران و هەندێک لە خولەکانی نایابی ئەم پۆلانەدا ناوبژیوانی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ژیار مصطفی |ناونیشان=https://elmnet.ir/eid/k-0057-4960 |وێبگە=علم‌نت |زمان=fa |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢٦ }}</ref> لە یەکێک لە یارییەکانی لیگی گەنجانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، مستەفا وەک یاریدەدەری دووەمی ناوبژیوان دیاریکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لیگی گەنجانی پارێزگا بە ناوبژیوانی ناوبژیوانانی مەھابادی |ناونیشان=https://t.me/s/HajeNews?before=145704 |وێبگە=هاژە |زمان=fa |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢٦ }}</ref> لە تەمموزی ٢٠٢٤دا لە پۆلی زانستی و بنیاتنانی پێش‌وەرز بۆ ناوبژیوانان و یاریدەدەری ناوبژیوانانی خولی نایاب و خولی پلەی یەک بەشداری کرد. پۆلەکە لە [[زانکۆی ورمێ]] و بە بەشداری ٨٥ ناوبژیوان بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=پۆلێکی زانستی پێش وەرز بۆ ناوبژیوانانی تۆپی پێی خولی نایاب و خولی پلە یەک لە زانکۆی ورمێ بەڕێوەچوو |ناونیشان=https://news.urmia.ac.ir/node/8092 |وێبگە=زانکۆی ورمێ |زمان=fa |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415062733/https://news.urmia.ac.ir/node/8092 |archive-date=١٥ی نیسانی ٢٠٢٥ }}</ref> == تەکنەلۆژیا و ژیریی دەستکرد == ژیار مستەفا لە بواری تەکنەلۆژیا، وێبسایت و [[ژیریی دەستکرد]] چالاکی دەکات. لە ماڵپەڕی هەژە چەند بابەتێکی لێکۆڵینەوە و شیکاری بە ناوی ئەو بڵاوکراونەتەوە. لە یەکێک لە بابەتەکاندا بە ناونیشانی «کاریگەریی ستانداردی نووسین و ڕەچاوکردنی نیوەبۆشایی لە دنیای دیجیتاڵدا لەسەر کوالێتیی داتاکانی ژیریی دەستکرد»، بابەتەکانی ستانداردکردنی نووسینی کوردی، بەکارهێنانی نیوەبۆشایی و کاریگەریی کوالێتیی داتای زمانی لەسەر سیستەمەکانی ژیریی دەستکرد باس کراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کاریگەریی ستانداردی نووسین و ڕەچاوکردنی نیوەبۆشایی لە دنیای دیجیتاڵدا لەسەر کوالێتیی داتاکانی ژیریی دەستکرد |ناونیشان=https://haje.ir/Newsdetails.aspx?itemid=24622 |وێبگە=هاژە |زمان=ku |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢٦ }}</ref> لە بابەتێکی تری هەژە بە ناونیشانی «ژیریی دەستکرد، دادپەروەری و بەها مرۆییەکان؛ ئایا تەکنەلۆژیا بێلایەنە؟»، مستەفا بە «چالاکی تەکنیکی لە بواری AI» ناسێنراوە. بابەتەکە پەیوەندیی ژیریی دەستکرد بە دادپەروەری، بەها مرۆییەکان و کاریگەریی تەکنەلۆژیا لەسەر کۆمەڵگە دەخاتە بەر باس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ژیریی دەستکرد، دادپەروەری و بەها مرۆییەکان؛ ئایا تەکنەلۆژیا بێلایەنە؟ |ناونیشان=http://haje.ir/Newsdetails.aspx?itemid=25015 |وێبگە=هاژە |زمان=ku |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢٦ }}</ref> == سینەما و هونەر == [[پەڕگە:File ژیار مستەفا.png|وێنۆک|وێنەیەک لە ئەنجوومەنی سینەما لاوانی مەهاباد لە ژیار مستەفا. وێنەگر ڕەحیم بایزیدی]] مستەفا لە بواری هونەر چالاکی دەکات و لە بواری دەرهێنانی فیلم خوێندکارە. چالاکییە هونەرییەکانی لەگەڵ بوارە خوێندنییەکان و چالاکییە وەرزشییەکانی بەردەوامن. == زمانی کوردی == ژیار مستەفا لە بواری زمانی کوردی و بە تایبەتی زمانی کوردیی سۆرانی چالاکیی فێرکاری هەیە و وەک وانەبێژ لە بواری فێرکردنی زمان چالاکی دەکات. == چالاکییەکانی تر == جگە لە وەرزش و تەکنەلۆژیا، مستەفا لە بوارەکانی یاسا، سینەما، هونەر و فێرکردنی زمانی کوردی چالاکی دەکات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ناوبژیوان]] [[پۆل:ناوبژیوانی تۆپی پێ]] [[پۆل:مەھاباد]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٧]] [[پۆل:چالاکانی ژیریی دەستکرد]] rqpv8wjbnpf9m8gu24f0mwsihkvtxp7 0 279357 1623844 1623556 2026-08-12T12:08:11Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623844 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Cloth 800.jpg|وێنۆک|کووتاڵی جۆراوجۆر (لە چەپەوە بۆ ڕاست: لۆکەی چنراوە، مەخمەڵ، لۆکەی چاپکراو، کالیکۆ، نەئوو، ساتن، [[ئاوریشم]]، ھەسیان، ڕیشاڵی دەستکرد)]] '''کووتاڵ'''<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=کوتاڵ |ڕێکەوت=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ئیش=Wîkîferheng |ناونیشان=https://ku.m.wiktionary.org/wiki/کوتاڵ#Soranî |ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|زمان=ku}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=وشەنامەی هۆژان |ناونیشان=https://hojandic.org/search?entry=%DA%A9%D9%88%D9%88%D8%AA%D8%A7%DA%B5 |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=hojandic.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250119075854/https://hojandic.org/search?entry=%DA%A9%D9%88%D9%88%D8%AA%D8%A7%DA%B5 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ({{بە ئینگلیزی|Textile}}) زاراوەیەکی گشتگیرە کە کەرەستەی خاو لە کووتاڵ (ڕیشاڵی سروشتی، ڕیشاڵی کیمیایی) و کەرەستەی جگە لە کووتاڵ دەگرێتەوە، کە بە ڕێگەی جۆراوجۆر بە شێوەگەلی ھێڵی، تەختەیی و سێپاڵوویی دروست دەکرێن.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=DIN 60000:1969-01, Textilien; Grundbegriffe |ناونیشان=https://doi.org/10.31030/1294668 |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=DIN Media GmbH}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Textiles}} [[پۆل:کووتاڵ]] lqyfa84tqmmtvmhp80rx5dhnd9rkx1y 0 280521 1624191 1555711 2026-08-13T04:35:03Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مۆسیقا-کۆلکە، ئەڵمانیا-کۆلکە) 1624191 wikitext text/x-wiki «'''ئێریکا'''» گۆرانییەکی ڕێپێوانی [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانییە]]. بە پلەی یەکەم پەیوەندی بە سوپای ئەڵمانیاوە ھەیە، بەتایبەتی سوپای [[ئەڵمانیای نازی]]، ھەرچەندە دەقەکەی ھیچ ناوەڕۆکێکی سیاسی یان سەربازی لەخۆ ناگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=HF|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.german-way.com/two-songs-two-flowers-edelweiss-and-erika|سەردێڕ=https://www.german-way.com/two-songs-two-flowers-edelweiss-and-erika|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=german-way.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240422170740/https://www.german-way.com/two-songs-two-flowers-edelweiss-and-erika/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەلایەن [[ھێرمس نیل]]ە بۆ یەکەمجار وتراوە و لە ساڵی ١٩٣٨ بڵاوکراوەتەوە، ھەر زوو لەلایەن وێرماختەوە (سوپای ئەڵمانیای نازی) بەکارھێندرا. زۆرجار لە کاتی بۆنە گشتییەکانی [[پارتی نازی]]دا دەژەنرا.{{ژێدەر پێویستە|ڕێکەوت=August 2024}} بەپێی سەرباز و مێژوونووس و نووسەری بەریتانی جەنەڕاڵ مایکڵ تیلتسن، گۆرانییەکە بەناوبانگترین گۆرانی ڕێپێوان بوو لە تەواویی وڵاتاندا لە کاتی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]دا.<ref name="Tillotson">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Tillotson|یەکەم=Michael|سەردێڕ=Songs soldiers sang in the face of battle|ڕێکەوت=٣ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ئیش=[[The Times]]|شوێن=London|پەڕە=٨١|ناونیشان=https://www.thetimes.co.uk/article/songs-soldiers-sang-in-the-face-of-battle-ks32njdsj|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٣}}</ref> == بنەچە == «[[ئێریکا (گوڵ)|ئێریکا]]» ھەم ناوێکی باوی مێیینەی ئەڵمانییە و ھەم وشەیەکی ئەڵمانییە بۆ جۆرە ڕووەکێک. دەق و ئاوازی گۆرانییەکە لەلایەن [[ھێرمس نیل]]، ئاوازدانەری ئەڵمانی بۆ ڕێپێوانەکان، نووسراوە. ساڵی وردی سەرچاوەی گۆرانییەکە نەزانراوە؛ زۆرجار ڕێکەوتەکە بە «نزیکەی ساڵی ١٩٣٠» دادەنرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ناونیشان=https://www.onetz.de/grafenwoehr/lokales/weisse-haid-war-in-schlammersdorf-und-riggau-einst-weihbueschelpflanze-lieder-besingen-als-ich-gestern-einsam-ging-d1520965.html|سەردێڕ="Weiße Haid" war in Schlammersdorf und Riggau einst Weihbüschelpflanze - Lieder besingen ...: "Als ich gestern einsam ging ..."|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=onetz.de|زمان=de|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210114191141/https://www.onetz.de/grafenwoehr/lokales/weisse-haid-war-in-schlammersdorf-und-riggau-einst-weihbueschelpflanze-lieder-besingen-als-ich-gestern-einsam-ging-d1520965.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەڵام ئەمە پشتڕاست نەکراوەتەوە. == مۆسیقا == گۆرانییەکە بە دێڕی "Auf der Heide blüht ein kleines Blümelein" (لە سەر گیایەکە گوڵێکی بچکۆلانە پێدەگات) دەست پێدەکات، کە دەربارەی گوڵێکە بە ناوی ئێریکا، کە ناوی خۆشەویستی سەربازێکە.<ref name="Tillotson"/> دوای ھەر دێڕێک، و دوای ھەر جارێک کە ناوی "ئێریکا" دەوترێتەوە، وەستانێکی سێ لێدان ھەیە، کە لەگەڵ ڕێپێوانی سەربازی دەگونجێت، کە بە شێوەی xxx لەم دەقەی خوارەوەدا نیشان دراوە.<score raw="" sound=""> \header { tagline = ##f } \paper { paper-width = 240\mm } \layout { indent = 0 \context { \Score \remove "Bar_number_engraver" } } global = { \key g \major \numericTimeSignature \time 2/4 } heidetenor = \relative c'' { b,4. c8 | d4 d | d g | g b | b4. a8 | g4 s | s2 | fis4 g | a s | s2 | b4. a8 | g4 s | s2 } tenorVoice = \relative c'' { \global \set midiInstrument = #"brass section" \voiceOne \dynamicUp \repeat volta 2 { \heidetenor \bar ":|." } d,4. g8 | fis4 fis | fis fis | e fis | g s | s2 | fis4. g8 | a4 a | a a | d4. c8 | b4 s | s2 \bar "|." } verse = \lyricmode { Auf der Hei -- de blüht ein klei -- nes Blü -- me -- lein, und das heißt E -- ri -- ka. Denn ihr Herz ist vol -- ler Sü -- ßig -- keit zar -- ter Duft ent -- strömt dem Blü -- ten -- kleid. } verseR = \lyricmode { Heiß von hun -- dert -- tau -- send klei -- nen Bie -- ne -- lein wird um -- schwärmt E -- ri -- ka. } heideshots = { s2*5 |s4 \override NoteHead #'style = #'cross e4 | e e | s2 | s4 e | e e | s2 | s4 e | e \mark \markup \small "Fine" e \bar ":|." } shots = \relative c'' { \global \set midiInstrument = #"gunshot" \voiceTwo \repeat volta 2 { \heideshots } s2*4 | s4 e | e e | s2*4 | s4 e | e \mark \markup \small "D.C. al Fine" e \bar "|." } \score { << \new Voice = "singer" { \tenorVoice } \addlyrics { \verse } \addlyrics { \verseR } \\ \new Voice = "shots" { \shots } >> \layout { } } \score { \unfoldRepeats { << \tenorVoice \\ \shots >> << \heidetenor \\ \heideshots >> } \midi { \tempo 4=120 \context { \Score midiChannelMapping = #'instrument } \context { \Staff \remove "Staff_performer" } \context { \Voice \consists "Staff_performer" } } } </score> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{Commons category-inline}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Erika (song)}} {{تووڵی دەروازە|ئەڵمانیا|مۆسیقا}} {{مۆسیقا-کۆلکە}} {{ئەڵمانیا-کۆلکە}} [[پۆل:سروودە نیشتمانییەکان]] [[پۆل:سروودەکانی سەبارەت بە سەرھەڵدان]] [[پۆل:ئەڵمانیای نازی]] 2bkt7otdvqa5l04ofrc82y4ewanc176 0 280667 1624237 1487620 2026-08-13T07:35:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1624237 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئێسێکس''' ھەرێمێکی ڕێوڕەسمییە لە ڕۆژھەڵاتی ئینگلتەرا، و یەکێکە لە ھەرێمەکانی دەوروبەری پایتەخت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٦ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Essex}} {{تووڵی دەروازە|شانشینی یەکگرتوو|جوگرافیا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} 2nlqgfgajcsvcrh4gox1dswsb2ue7hr 0 281705 1624187 1487558 2026-08-13T04:34:23Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، فیلم-کۆلکە، وێژە-کۆلکە) 1624187 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کەسایەتی | ناو = ئێریک ڤۆن سترۆھایم | ناوی_خۆماڵی = Erich von Stroheim | زمانی_ناوی_خۆماڵی = ئینگلیزی | وێنە = Stroheim Harcourt 1946.jpg | قەبارەی وێنە = | جێگری_وێنە = | سەردێری وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٢٩ی ئەیلول ١٨٨٥ | شوێنی لەدایکبوون = [[ڤیێنا]]، [[نەمسا]] | ڕێکەوتی_ونبوون = | شوێنی_ونبوون = | ڕەوشی_ونبوون = | ڕێکەوتی مردن = ٢٢ی ئایار ١٩٥٧ | شوێنی مردن = ماوراس، [[فەڕەنسا]] | ھۆکاری مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | مۆنۆمێنتەکان = | نیشتەجێ = | نەتەوە = | ناوەکانی تر = | نەژاد = | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | پیشە = دەرھێنەر، فیلمنامەنوون، بەرھەمھێنەر، ئەکتەر | ساڵانی چالاکی = ١٩١٤–١٩٥٥ | خاوەنکار = تەماح | ڕێکخراو = | ناسراو_بە_ھۆی = | کارە_دیارەکان = | شێواز = | کاریگەر_بووە = | کاریگەری_بووە = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | تەلەڤیزیۆن = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = | بزاڤ = | بەرامبەرەکان = | ئایین = | سزای_تاوانباری = | ڕەوشی_تاوانباری = | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | واژوو = | جێگری_واژوو = | قەبارەی_واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = }} '''ئێریک ڤۆن سترۆھایم''' (١٨٨٥–١٩٥٧) دەرھێنەر، فیلمنامەنووس و ئەکتەری [[ئەمریکی]] بە ڕەگەز [[نەمسا]]ییە. سترۆھایم بە یەکێک لە کاریگەرترین و بەناوبانگترین دەرھێنەرانی سینەمای دەنگ لە سەدەی بیستەمدا پێناسە دەکرێت. لە ژیانی ھونەریدا، سترۆھایم ڕۆڵ لە زیاتر لە حەفتا فیلمدا دەبینێت و کاری دەرھێنانی دوازدە فیلمی بێدەنگ دەکات کە ھەندێکیان وەکوو «تەماح»، «هاوسەرە گەمژەکان» و «بێوەژنی بەختەوەر» بە شاکاری سینەمای بێدەنگ پێناسە دەکرێن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=[[سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر|سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی چوارەم: ئێریک ڤۆن سترۆهایم]]|یەکەم=کارزان|دوایین=کاردۆزی|ساڵ=٢٠٢٠}}</ref> == بیبلیۆگرافی سترۆهایم == * [[کارزان کاردۆزی]]. سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، [[سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر|بەرگی چوارەم: ئێریک ڤۆن سترۆھایم]] (٢٠٢٠/غەزەلنووس/١٤١٠ لاپەڕە) * Lennig, Arthur. Stroheim. The University Press Of Kentucky. Lexington, Ky, 2000 * Weinberg, Herman G. Stroheim: A Pictorial Record of His Nine Films. New York: Dover, 1975 == ئەمانەش ببینە == * [[سینەمای جیھان]] * [[سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|nm0002233}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئاسیا|ڕۆژھەڵاتی ناوین|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیلم|ھونەرەکان|نووسین|ھۆڵیوود|وێژە|ئەڵمانیا|پزیشکی}} {{پۆلی کۆمنز|Josef von Sternberg}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} {{وێژە-کۆلکە}} [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی]] [[پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی]] [[پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی]] [[پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک نەمسا-جولەکە]] [[پۆل:سیناریۆنووسە جولەکەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٥]] [[پۆل:مردووانی ١٩٥٧]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:جووە نەمسایییەکان]] [[پۆل:کاتۆلیکی ڕۆمانی نەمسا]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە کالیفۆرنیا]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئاڵمانی]] 8paenjo739fggouzcefuhbxknzi2vxj 0 283237 1623948 1575662 2026-08-12T16:33:48Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، عێراق-کۆلکە، کوردستان-کۆلکە) 1623948 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئینکیجە | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = قەزای داقووق.png{{!}} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی [[قەزای داقووق]] و ناحیە و گوندەکانی | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord= {{Coord| 35.15331| 44.41016}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی ئینکیجە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[باشووری کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.15331| 44.41016 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا| کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}[[باشووری کوردستان]]{{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٢١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[یارسان]]([[کاکەیی]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ئینکیجە''' (''{{lang-ar| إنکیجة}})، ({{lang-en| Inkija }}'') یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]]، [[قەزای داقووق]]، [[پارێزگای کەرکووک]]، [[باشووری کوردستان]]، لە [[عێراق]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000|ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئایاری ٢٠٢٤| نووسەر = دکتۆر عبدوڵڵا غفور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = کوردستان دابەشی کارگێری و ترێتۆری 1927-1997 | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2014033100400797421&lng=1|ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئایاری ٢٠٢٤| نووسەر = دکتۆر عبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = ماددەی ١٤٠ | ناونیشان = http://www.com140.com/pdf/karkok%20morahalin.pdf | ڕێکەوتی سەردان = ١ی ئایاری ٢٠٢٤ | زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٩ی ئایاری ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240509082804/http://www.com140.com/pdf/karkok%20morahalin.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دەکەوێتە باکووری شارۆچکەی [[داقووق]] بە دووری (٨)کم.<ref>https://www.geonames.org/99237/republic-of-iraq.html</ref> == ناو == == جوگرافیا == گوندی '''ئینکیجە''' ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە باکوورەوە گوندی [[مەتارە]]. * لە باشوورەوە گوندی [[سنوور، داقووق|سنوور]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە شارۆچکەی [[داقووق]]. * لە ڕۆژئاواوە گوندی [[عەبدوڵڵاغانمی گەورە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئینکیجە | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/node/11393406477#map=13/35.15332/44.41051&layers=N |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = openstreetmap |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == == دانیشتوان == دانیشتوانی ئەم گوندە لە نەتەوەی [[کورد]] پێکهاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000|ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئایاری ٢٠٢٤| نووسەر = دکتۆر عبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> * لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٩٤٨) کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی باشووری کوردستان لە سەرژمێری دانیشتوانی عێڕاقدا - ١٩٥٧، | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000|ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئایاری ٢٠٢٤| نووسەر = دکتۆر عبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> * لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٩٠٠) کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی باشووری کوردستان لە سەرژمێری دانیشتوانی عێڕاقدا - ١٩٧٧ | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000|ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئایاری ٢٠٢٤| نووسەر = دکتۆر عبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] * [[قەزای داقووق]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک]] == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} {{گوندەکانی قەزای داقووق}} {{سەرچاوەکان}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} {{کوردستان-کۆلکە}} [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]] nj5q1qzrsl781ujeo8yv5fswixchvc5 0 283768 1624335 1487731 2026-08-13T10:35:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (تەلەڤیزیۆن-کۆلکە، کۆریای باشوور-کۆلکە) 1624335 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{بنبەست|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} کەناڵی تەلەڤیزیۆنی ئێم بی سی (تەلەڤیزیۆنی کۆمپانیای پەخشی Munhwa) کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنی ئازادی کۆریای باشوورە کە لە ٨ی ئابی ١٩٦٩ دەستیپێکردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|تەلەڤیزیۆن|کۆریای باشوور}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{کۆریای باشوور-کۆلکە}} [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦٩ لە کۆریای باشوور]] [[پۆل:وێستگە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی کۆری]] [[پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنی و وێستگانەی لە ١٩٦٩ دامەزراون]] [[پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکان لە کۆریای باشوور]] nhsp71btwz06wztmlz1m1d4jlwypq9g 0 283918 1623838 1623635 2026-08-12T12:06:10Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623838 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕێکخراوی سەربازی | ناو = یەکینەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان | ناوی_خۆماڵی ={{چبڕ| Eastern Kurdistan Units (YRK)}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = ku | ناوی_دیکە = | لۆگۆ = Infobox YRK.svg | سەرنووس = | ساڵان = ٢٠٠٤ - ئێستا | سەرکردە = [[شۆڕش ئالان]] | پاڵنەرەکان = مافی کەلتووریی و سیاسیی بۆ [[کورد لە ئیران|کوردانی ئیران]] | ناوچە = [[ئیران]]، [[عێراق]]، | ئایدۆلۆژیا = [[سۆسیالیزم]]{{ھن}}[[کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی]]{{ھن}}[[کۆمیونالیزم]]{{ھن}}[[مارکسیزم-لینینیزم]]<small>(پێشتر)</small> | ھێرشەکان = [[تێکھەڵچوونی ئێران و پژاک]] | دۆخ = | قەبارە = زۆرتر لە ٥٠٠٠ جەنگاوەری چالاک | داھات = | دارایی = | ماڵپەر = }} '''یەکینەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان''' باڵی چەکداری [[پارتی ژیانی ئازادی کوردستان|پارتی ژیانی ئازادی کوردستانە]] کە لە ساڵی ٢٠٠٤ دامەزراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ANF {{!}} کوردستان |ناونیشان=https://anfsorani.com/کوردستان?page=831 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=anfsorani.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=::... بزوتنەوەی کۆماریخوازی ڕۆژھەڵاتی کوردستان … ::: |ناونیشان=https://www.komarixwaz.com/ku/index.php/component/content/?view=featured&start=5310 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٥ |وێبگە=www.komarixwaz.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251201112345/https://www.komarixwaz.com/ku/index.php/component/content/?view=featured&start=5310 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرکردەکان == * [[سمکۆ سەرھەڵدان|مەجید کاویان]](٢٠٠٤–٢٠١١) * [[شۆڕش ئالان]](٢٠١١ - ئێستا) == ئەمانەش ببینە == * [[پارتی ژیانی ئازادی کوردستان]] * [[ھێزەکانی پاراستی ژنان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان]] sa8mty5tw3t3xmyhkwpci1ehni1xpwr 0 284156 1624336 1487732 2026-08-13T10:36:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (تەلەڤیزیۆن-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1624336 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Databox}}'''ئێم بی سی''' ({{بە ئینگلیزی|MBC Iraq}}) کەناڵێکی [[تەلەڤیزیۆن|تەلەڤیزیۆنی]]یە، لەلایەن [[گرووپی ئێم بی سی|گرووپی ئێم بی سی]] پەخش دەکرێت. کەناڵەکە لە ١٧ی شوباتی ٢٠١٩ دەستیپێکردووە و چەندین بەرنامەی جۆراوجۆر پەخش دەکات کە ڕەنگدانەوەی واقیعی شەقامی عێراقییە بە پێکھاتە جۆراوجۆرەکانییەوە، ئەمەش گۆڕانکارییەکی چۆنایەتی لە دیمەنی میدیایی عێراقدا دیاری دەکات. == سەرچاوەکان== {{پۆلی کۆمنز|MBC Iraq}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|تەلەڤیزیۆن}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:میدیای بەکۆمەڵی عەرەبی]] [[پۆل:کەناڵە تەلەڤیزیۆنییەکانی زمانی عەرەبی]] [[پۆل:میدیای بەکۆمەڵ لە عێراق]] 4119ynjvvffolet7k5rjxzll10q53mv 0 286151 1624316 1487679 2026-08-13T10:32:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە) 1624316 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{Databox}}'''ئێلگین''' ({{بە ئینگلیزی|Elgin CDP, South Carolina}}) ناوچەیەکی نیشتەجێبوونە و دەکەوێتە ویلایەتی [[کارۆلینای باشوور]] لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]. ڕووبەرەکەی ١٢.٦٣ کم دووجایە و بەرزییەکەی لە ئاستی دەریاوە ١٨٤.٤٠٤ مەتر. ژمارەی دانیشتووانی لە [[سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠١٠)|ساڵی ٢٠١٠]] بەپێی [[نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|نووسینگەی سەرژمێری ئەمریکا]] ٢٦٠٧ کەس بووە [[سەرژمێریی دانیشتووان|و]] [[چڕیی دانیشتووان|چڕی دانیشتووانەکەی]] ٢٠٦.٤ کەس لە کیلۆمەترێکی چوارگۆشە. == سەرچاوەکان == {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|جوگرافیا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} cjdipzayzo6mp3ox4jtefqm6as9czjn 0 286326 1624071 1620769 2026-08-12T20:39:31Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1624071 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=ئاژاوەگێڕی و نائارامییەکانی ٢٠٢٣ی کەرکووک|width=|partof=[[تێکھەڵچوونی نێوان عێراق و کوردەکان]]|image=Iraqi kurdistan location.png|caption=|date=٢٦ی ئابی ٢٠٢٣|place=[[کەرکووک]]، [[عێراق]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=* خۆپیشاندەران و دژە خۆپیشاندەرانی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] و کەرکووک بە کوشتار سەرکوت کرا. * حکوومەتی عێراق قەدەغەی ھاتووچۆی لە [[کەرکووک]] سەپاند. * گواستنەوەی بارەگای پێشووی پارتی دیموکراتی کوردستان لەلایەن [[دادگای باڵای فێدڕاڵیی عێراقەوە]] ڕاگیرا.|status=کۆتایی ھاتووە|combatants_header=|combatant1={{flagicon image|Flag of the KDP.svg}} [[پارتی دیموکراتی کوردستان|پ.د.ک]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the KDP.svg}} دژە خۆپیشاندەرانی پشتگیر لە پ.د.ک{{ھن}}{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} کوردانی کەرکووک|combatant2={{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عەرەب|عەرەبەکان]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Iraqi Turkmen Front.svg}} [[تورکمانەکانی عێراق|تورکمانەکان]]|combatant3={{tree list}} * {{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق]] ** {{flagicon image|Flag of the Iraqi Ground Forces.svg}} [[ھێزە وشکانییەکانی عێراق|سوپای عێراق]] ** {{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[ھێزی ئاسایشی عێراق]]|commander1=|commander2=|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=|strength2=|strength3=|casualties1=٤ خۆپیشاندەر (کورد) کوژرا|casualties2=|casualties3=|notes=١٦ بریندار ھەبوو، ٤٠ کەس دەستگیرکرا. لەنێو بریندارەکاندا عەرەب و کورد و تورکمانیش ھەبوون.|campaignbox= }} '''نائارامی و ئاژاوەکانی ساڵی ٢٠٢٣ی کەرکووک''' ڕووداوێک بوو کە دانیشتووانی عەرەب و کورد و تورکمانی دانیشتووی شاری [[کەرکووک]] تێیدا بەشداربوون. لە ٢٦ی ئابی ٢٠٢٣دا دەستی پێکرد، دوای ئەوەی بینایەک کە پێشتر بارەگای [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] بوو (کە ئەوکاتە لەلایەن [[ھێزە چەکدارەکانی عێراق|ھێزە چەکدارەکانی عێراقەوە]] وەک فەرماندەییی ئۆپەراسیۆنی ھاوبەش بەکاردەھات) خەریک بوو بگوازرێتەوە بۆ شوێنی پێشووتری.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/protester-killed-dozen-wounded-clashes-iraq-city-kirkuk-police-say-2023-09-02/|سەردێڕ=Clashes in Iraq's Kirkuk kill three protesters; more than a dozen injured|ئیش=reuters.com|ڕێکەوت=٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=Reuters|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> دوای دوو ڕۆژ، ڕۆژی ٢٨ی ئاب، دانیشتووانی عەرەب و تورکمانی شاری کەرکووک لە بەردەم بیناکە دانیشتنێکیان ئەنجامدا بۆ ڕێگریکردن لە گواستنەوەی و ھەروەھا ڕێگای سەرەکیی نێوان [[ھەولێر]] و کەرکووکیان داخست. لە بەرامبەردا کوردانی لایەنگری پارتی دیموکراتی کوردستان خۆپیشاندانیان دژی خۆپیشاندەرەکان کرد و ھەروەھا خوازیاری کردنەوەی ڕێگا داخراوەکەش بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.dw.com/en/iraq-ethnic-clashes-in-kirkuk-kill-4-protesters/a-66706261|سەردێڕ=Iraq: Ethnic clashes in Kirkuk kill 4 protesters|ئیش=dw.com|ڕێکەوت=٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=Deutsche Welle|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> ناڕەزایەتییەکان بە شێوەیەکی کوشندە لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی عێراقەوە سەرکوت کران و بووە ھۆی کوژرانی چوار خۆپیشاندەری کورد. وە گواستنەوەی بیناکەش لەلایەن [[دادگای باڵای فێدراڵیی عێراق|دادگای باڵای فیدڕاڵیی عێراقەوە]] ڕاگیرا.<ref> {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/mena/iraq/2023/09/04/iraqs-top-court-halts-government-order-to-return-kirkuk-army-building-to-kdp/|سەردێڕ=Iraq's highest court halts government order to return Kirkuk army building to KDP}}</ref> لە چاوپێکەوتنێکدا کە لە ١٢ی ئەیلولی ٢٠٢٣ لە کەناڵی ئەلعێراقییەی سەر بە دەوڵەت پەخشکرا، سەرۆکوەزیران [[محەممەد شیاع سوودانی]] دانی بەوەدانا کە گرژییەکانی ئەو شارە پەیوەندییان بە ھەڵبژاردنی پارێزگاکان و "بێ متمانەیی" و نەبوونی ھاوئاھەنگی لە نێوان نەتەوەکانی شارەکەدا ھەیە بەھۆی کێشە درێژخایەنەکانەوە. == پاشخان == گرژییەکان لە دەوری باڵەخانەیەکی شاری کەرکووک کە سەردەمانێک وەک بارەگای پارتی دیموکراتی کوردستان بووە. پارتی بیناکەی چۆڵکرد دوای ئەوەی ھێزە عێراقییەکان [[شەڕی کەرکووک (٢٠١٧)|کەرکووکیان گرت]] لە وەڵامدانەوەی [[گشتپرسیی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)|ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی کوردستان لە ساڵی ٢٠١٧]]. بیناکە لەو کاتەوە لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی عێراقەوە داگیرکراوە و گۆڕدراوە بۆ فەرماندەییی ئۆپەراسیۆنە ھاوبەشەکان (JOC). گرژییەکان دوای ئەوەی سەرۆک وەزیرانی عێراق، [[محەممەد شیاع سوودانی]] فەرمانی گەڕانەوەی بیناکەی بە پارتی دیموکراتی کوردستان لە ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ دا، لەژێر ڕێککەوتنێک کە لەگەڵ پارتی ئاماژەپێکراو کراوە کاتێک سوودانی حکوومەتەکەی لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢دا پێکھێنا. == ڕووداوەکان == لە ٢٨ی ئابدا، خۆپیشاندەرانی عەرەب و تورکمان لە بەردەم بارەگای پێشووی پارتی دیموکراتی کوردستان، خۆپیشاندانیان ئەنجامدا و داوایان کرد دەستبەرداربوونی بیناکە ڕابگیرێت و ڕێگری لە پارتی بکرێت لە دەستپێکردنەوەی کارەکانی لە کەرکووک. خۆپیشاندەران چادرێکیان ھەڵداوە و رێگای سەرەکییان داخستووە کە کەرکووک و ھەولێری پایتەختی ھەرێمی کوردستانی بەیەکەوە دەبەستێت، بەمەش کۆسپیان بۆ ھاتووچۆی نێوان کەرکووک و ھەرێمی کوردستان دروستکردووە بۆ ئەوەی ڕێگری لە گەڕانەوەی پارتی دیموکراتی کوردستان بکەن. گرژییەکان لەگەڵ ھاتنی خۆپیشاندەرانی دژە کورد پەرەی سەند، کە گەیشتە لووتکە بە بڵاوکردنەوەی ھێزە ئەمنییەکانی عێراق و بەکارھێنانی ھێزی زۆر و کوشندە بۆ بڵاوەپێکردنی خۆپیشاندەران.<ref> {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hrw.org/news/2023/09/08/iraq-security-forces-open-fire-kirkuk-protesters|سەردێڕ=Iraq: Security Forces Open Fire on Kirkuk Protesters {{!}} Human Rights Watch}}</ref> لە کاتی ناڕەزایەتییەکاندا، چوار خۆپیشاندەری کوردی لایەنگری پارتی دیموکراتی کوردستان کوژران و سێ کەسیان بە گوللە کوژران. بە گشتی ١٦ کەس بریندار بوون (لە نێویاندا عەرەب و تورکمان) و ٤٠ کەسی دیکەش دەستگیر کران.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/09/03/three-killed-in-ethnic-protests-in-iraq-s-kirkuk_6121298_4.html|سەردێڕ=Three killed in ethnic protests in Iraq's Kirkuk|ئیش=lemonde.fr|ڕێکەوت=٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=Le Monde|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/2/curfew-imposed-in-iraqs-kirkuk-after-rival-protests-turn-deadly|سەردێڕ=Kirkuk curfew lifted after deadly unrest at rival protests by Arabs, Kurds}}</ref> ڕۆژی دواتر دەسەڵاتدارانی عێراق قەدەغەی ھاتووچۆیان سەپاند و گواستنەوەی بیناکە لەلایەن دادگای باڵاوە ڕاگیرا.<ref> {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://shafaq.com/en/Iraq/Iraqi-Judiciary-halts-transfer-of-Joint-Operations-HQ-to-KDP-amid-Kirkuk-unrest|سەردێڕ=Iraqi Judiciary halts transfer of Joint Operations HQ to KDP amid Kirkuk unrest}}</ref> == کاردانەوەکان == [[محەممەد شیاع سوودانی]]، سەرۆکوەزیرانی عێراق فەرمانی بە لێکۆڵینەوە لە باروودۆخی کوژرانی خۆپیشاندەرانی [[کورد]] دەرکرد. [[مەسروور بارزانی]] سەرۆکی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان داوای لە دەسەڵاتدارانی وڵات کرد گیانی خەڵکانی پارێزگای [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] بپارێزن. == ئەمانەش ببینە == * [[تێکھەڵچوونی نێوان عێراق و کوردەکان|ململانێی عێراق و کورد]] * [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکانی باکووری عێراق]] == سەرچاوەکان == <references />{{تووڵی دەروازە|عێراق|کوردستان|پارێزگای کەرکووک|شەڕ|سیاسەت|زانستی سیاسەت|دەیەی ٢٠٢٠}} {{سیاسەت-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} {{کوردستان-کۆلکە}} [[پۆل:ململانێی کورد و عێراق]] [[پۆل:سەدەی ٢١ەم لە کەرکووک]] [[پۆل:خۆپیشاندانەکانی عێراق]] [[پۆل:کەرکووک]] [[پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]] [[پۆل:خۆپیشاندانەکان لە عێراق]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:عێراق لە ٢٠٢٣]] [[پۆل:ناڕەزایییەکان]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:عێراق]] 36iy8hc4y8ia4nqc636w2ejsr4syzuz 0 287177 1624017 1462685 2026-08-12T19:35:24Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فەلسەفە-کۆلکە) 1624017 wikitext text/x-wiki '''ئیکلێکتیزم''' (وەرگێڕانەکان: '''تێکەڵبژێری'''، '''فرەبابەتبژێری''')<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=سەجادی|یەکەم=بەختیار|سەردێڕ=فەرھەنگی زاراوەی ڕەخنەیی|بڵاوکەرەوە=ماڵی وەفایی}}</ref> ئەو ھەڵوێستە یا ئەو بۆچوونەیە کە لە نێوان ڕوانگە و [[تیۆری|تیۆریگەلی]] جۆربەجۆر کە دەرھەق بە مژارێک ھەیە، تێکەڵاوێک لە یەک یا چەند دانەیان ھەڵدەبژێرێ و، بۆ وەسفکردن و [[ڕوونکردنەوە|ڕوونکردنەوەی]] ھەر حاڵەتێکی دیاریکراو لە مژارەکە، چەند تیۆریی جیاجیا بە کار دەبا. بە واتایەکی دیکە، وشک و ڕەقوتەق خۆی پابەندی یەکێک لەو ڕوانگە و تیۆرییانە ناکا. ھەڵبەت، ئەغڵەب ئەوە کە کام تیۆریگەل دەبێ ھەڵبژێرێن و چۆناوچۆن لەگەڵ یەکا تێکەڵ بکرێن، دابودەستوور و ڕێسایەکی دیاریکراوی بۆ نییە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوە |سەردێڕ=Eclecticism |ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠٢٥|ئیش=Wikipedia |ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eclecticism&oldid=1274790652 |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٥|زمان=en}}</ref> ئیکلێکتیزم لە [[فەلسەفەی ئەخلاق]] و [[مێتافیزیک]] و [[سیاسەت]] و [[دین|دیندا]] زۆرتر لەگەڵ [[سینکرێتیزم|سینکرێتیزمدا]] قیاس دەکرێ، چونکە لە ھەردووکیاندا چەشنێک تێکەڵکردن و ئاوێتەبوون ھەیە، بەڵام لە ڕووی چۆنیەتیی تێکەڵکردنەکەوە لەگەڵ یەکترا جیاوازن. سینکرێتیزم بریتییە لە دروستکردنی دابونەریت و ڕێوشوێنی نوێ بە یەکخستن و تاواندنەوەی چەندین دابونەریت و ڕێوشوێنی کۆن لە نێو یەکترا. بەڵام، لە ئیکلێکتیزمدا ئەم دروستکردنی دابونەریتی نوێیە نابینرێ و، تێیدا ھەر تەنیا لە ھەر ڕوانگەیەک نەختێ ھەڵدەبژێردرێ بەبێ ئەوەی کە سیستم یا ڕوانگەیەکی نوێی لێ دەربێ.<ref name=":0" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Eclectic art}} {{شریتی دەروازە|نژیاروانی|فەلسەفە}} {{فەلسەفە-کۆلکە}} [[پۆل:قوتابخانە و نەریتە فەلسەفییەکان]] l9lj9qq144ufm71g1d3p86fslkmvppz 0 287282 1624317 1487687 2026-08-13T10:32:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە) 1624317 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}}'''ئێلی کۆھین''' [[دیپلۆمات|دیپلۆماتکار]] و [[کارمەندانی سەربازی|ئەفسەری سەربازی]] و [[سیاسەتوان| سیاسەتمەدارێکی]] [[ئیسرائیل|ئیسرائیلییە]] و لە [[٢٩ی ئایار|٢٩ی ئایاری]] [[١٩٤٩]] لە شاری [[ئورشەلیم| قودس]] لە [[ئیسرائیل]] لەدایکبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Araki |یەکەم=June |ناونیشان=https://www.fccj.or.jp/node/716|سەردێڕ=20191216_PC_Robert_FeldmanMasaaki_Kanno_re {{!}} FCCJ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171107165010/http://www.fccj.or.jp/node/716 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|وێبگە=www.fccj.or.jp}}</ref> چالاکە لە [[حیزب|پارتی]] لیکود. بە [[باڵیۆز]] و لە [[کنێست]] [[ھەڵبژاردن|ھەڵبژێردرا]]. لە ماوەی خولی پەرلەمانیدا ([[٢٢ی شوبات|٢٢ی شوباتی]] [[٢٠٠٢]] – [[١٧ی شوبات|١٧ی شوباتی]] [[٢٠٠٣]]) پەیوەندی [[فراکسیۆن|بلۆکی پەرلەمانی]] لیکودەوە کردووە. == سەرچاوەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ئیسرائیل|سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Eli Cohen (politician born 1949)}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی عیبری لە ئورشەلیم]] [[پۆل:زیندووان]] 2aqy2zxwzn3ittr9w0c129dx9cipb3z 0 287581 1624180 1487477 2026-08-13T04:33:13Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە) 1624180 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{Databox}}'''ئێریش یۆھان ئەلبێرت ڕایدەر''' ({{بە ئەڵمانی|Erich Johann Albert Raeder}}) (٢٤ی نیسانی لە شاری واندسبێک، [[ھامبورگ|ھامبوورگ]]، [[ئەڵمانیا]] – ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٦٠، [[کیل]]) سەرکردەیەکی سەربازی ئەڵمانیا بووە و لەکاتی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] [[جەنگی جیھانیی دووەم|و جەنگی جیھانیی دووەمدا]] لە ھێزی دەریایی ئەڵمانیادا خزمەتی کردووە. لە [[١٩٣٩|ساڵی ١٩٣٩]] گەیشتە پلەی ئەمیڕاڵ کە بەرزترین پلەی دەریاییە لە ئەڵمانیا. لە ساڵی ١٩٢٨ (پێنج ساڵ پێش ھاتنی [[ھیتلەر]] بۆ سەر دەسەڵات) سەرۆکایەتی ھێزی دەریایی ئەڵمانیای کردووە تا دەستلەکارکێشانەوەی لە [[١٩٤٣|ساڵی ١٩٤٣]] کاتێک کارل دۆنیتز جێگەی گرتەوە. لە ساڵی ١٩٤٦ لە [[دادگاییەکانی نورنبێرگ|دادگای نورنبێرگ]] سزای زیندانی ھەتاھەتایی بەسەردا سەپێندرا، و لە ساڵی ١٩٥٥ بە ھۆکاری تەندروستی ئازادکرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بیرخستنەوەی ویکیی عەرەبی|سەردان=٢٩ تەممووزی ٢٠٢٥\٧ی خەرمانانی ٢٧٢٥}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|ئەڵمانیا|شەڕ|جەنگی جیھانیی یەکەم}} {{پۆلی کۆمنز|Erich Raeder}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٦]] [[پۆل:مردووانی ١٩٦٠]] alphosg4s311hy3a11bf6x8zr4a5fpj 0 287855 1623949 1464238 2026-08-12T16:33:58Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، ئێران-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1623949 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=ئینکیشووش{{ھن}}𒅔𒆠𒋛𒌍|title=[[پێڕستی پادشاکانی سۆمەری|پادشای سۆمەر]]|reign=کۆتاییی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین|predecessor=[[ئیمتا]]|successor=[[سارلاگاب]]|royal house=[[فەرمانڕەواییی گۆتییەکان لە میزۆپۆتامیا|شانشینی گۆتییەکان لە سۆمەر]]|image=[[File:Sumero-Akkadian cuneiform U12154 MesZL 261.svg|Sumero-Akkadian cuneiform sign MesZL 261 (U+12154)|60px]]{{ھن}}[[File:Sumero-Akkadian cuneiform U121A0 MesZL 737.svg|Sumero-Akkadian cuneiform sign MesZL 737 (U+121A0)|50px]]{{ھن}}[[File:Sumero-Akkadian cuneiform U122DB MesZL 181.svg|Sumero-Akkadian cuneiform sign MesZL 181 (U+122DB)|44px]]{{ھن}}[[File:Sumero-Akkadian cuneiform U1230D MesZL 711.svg|Sumero-Akkadian cuneiform sign MesZL 711 (U+1230D)|48px]]}}'''ئینکیشوش''' (𒅔𒆠𒋛𒌍، کۆتاییی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین) یەکەم فەرمانڕەوای [[گۆتی|گۆتییەکان]] بوو لە [[فەرمانڕەواییی گۆتییەکان لە میزۆپۆتامیا|شانشینی گۆتییەکان]] کە لە [[پێڕستی پادشاکانی سۆمەری|لیستی پادشاکانی سۆمەریدا]] باسی لێوەکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Frayne|یەکەم=Douglas R.|سەردێڕ=The Sargonic and Gutian Periods (2334–2113)|بڵاوکەرەوە=University Of Toronto Press|ساڵ=١٩٩٣|ژپنک=٠-٨٠٢٠-٠٥٩٣-٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Glassner|یەکەم=Jean-Jacques|سەردێڕ=Mesopotamian Chronicles|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=١-٥٨٩٨٣-٠٩٠-٣|بەستەری نووسەر=Jean-Jacques Glassner}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ebling|یەکەم=Erich|سەردێڕ=Reallexikon der Assyriologie|دوایین٢=Meissner|یەکەم٢=Bruno|بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter|ساڵ=١٩٩٣|ژپنک=٣-١١-٠٠٣٧٠٥-X}}</ref> بەپێی ئەم لیستە ئینکیشوش جێنشینی [[ئیمتا]] بووە. پاشان [[سارلاگاب]] شوێنی ئینکیشوشی گرتەوە. ئەو ھاوچەرخی پاشاکانی [[ئەکەد|ئەکەدی]]، [[نەرام سین|نەرام-سین]] (ڕ. ٢٢٥٤-٢٢١٨ پێش زایین) و [[شار کالی شاری|شار-کالی-شاری]] (ڕ. ٢٢١٧-٢١٩٣ پێش زایین) بوو.{{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|rows=2|before=[[ئیمتا]]}} {{S-ttl|title=[[پاشاکانی سۆمەری|پاشای سۆمەر]]|years=کۆتاییی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین}} {{S-aft|after=[[سارلاگاب]]|rows=2}} |- {{S-end}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|3=مێژوو|4=کوردستان|5=عێراق|ئاسیا|ئێران|عێراق}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:پاشاکان]] [[پۆل:سوومەر]] qs4ox9gncfapvzbc6v9w3ciwuqd2tdk 0 288187 1624349 1548304 2026-08-13T10:38:11Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (تەلەڤیزیۆن-کۆلکە) 1624349 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''''ئێمتی نێست''''' [[کۆمیدیای دۆخی|زنجیرەیەکی کۆمیدیای دۆخی]] تەلەڤیزیۆنیی ئەمریکییە کە بۆ ماوەی حەوت وەرز لە [[ئێن بی سی|کەناڵی ئێن-بی-سی]] لە ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨ تا ١٧ی حوزەیرانی ١٩٩٥ پەخش کرا. زنجیرەکە، کە وەک زنجیرەیەکی وەرچەرخاو لە ''[[کچە زێڕینەکان|زە گۆڵدن گێرڵز]]'' لەلایەن دروستکەر و بەرھەمھێنەر سوزان ھاریسەوە دروست کراوە، [[ڕیچارد مولیگان]] ڕۆڵی سەرەکیی تێدا دەگێڕێت وەک دکتۆر ھاری وێستۆن، پزیشکێکی بێوەژن کە دوو کچە پێگەیشتووەکەی دەگەڕێنەوە ماڵەوە بۆ ئەوەی لەگەڵیدا بژین. زنجیرەکە لەلایەن کۆمپانیای ویت/تۆماس/ھاریس پرۆداکشنز بە ھاوبەشی لەگەڵ تەلەڤیزیۆنی تاچستۆن بەرھەم ھێنراوە.<ref name="Rosenberg">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ='Empty Nest' Looks Like Good Place to Nestle Down|ئیش=Los Angeles Times|ڕێکەوت=٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٨|ناونیشان=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-10-08-ca-3135-story.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٠|یەکەم=Howard|دوایین=Rosenberg}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ='Empty Nest': TV's Unknown Hit|ئیش=Los Angeles Times|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ١٩٩٠|ناونیشان=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-24-ca-4578-story.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٠|یەکەم=Diane|دوایین=Haithman}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان]] 1k0xq4gip45etq832maikf84upvlr31 0 288295 1623858 1623378 2026-08-12T12:12:51Z AramBot 39807 بۆت: پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623858 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئیسپانیی نیو مەکسیکۆ''' ({{بە ئینگلیزی|New Mexican Spanish}}؛ {{Langx|es|español neomexicano}})، یان '''ئیسپانیی نیو مەکسیکۆ و باشووری کۆلۆرادۆ''' ئاماژەیە بۆ چەند جۆرێکی نەریتیی زمانی ئیسپانی کە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە [[نیومەکسیکۆ|نیو مەکسیکۆ]] و باشووری [[کۆلۆرادۆ]] قسەی پێدەکرێت، کە جیاوازن لەو ئیسپانییەی کە لەلایەن کۆچبەرە نوێیەکانەوە قسەی پێدەکرێت. ئەمە زاراوەیەکی نەریتیی ڕەسەن لەخۆدەگرێت کە بە گشتی لەلایەن گەلانی ئۆئاسیسئەمریکی و نەوەکانی ھیسپانۆ قسەی پێدەکرێت، کە زۆربەیان لە نیو مەکسیکۆ، باشووری کۆلۆرادۆ، لە پوێبلۆکان، خیکاریا، مێسکالێرۆ، نەتەوەی ناڤاخۆ، و لە بەشەکانی تری ناوچەکانی پێشووی نوێڤۆ مێخیکۆ و خاکی نیو مەکسیکۆدا دەژین.{{Sfnp|Cobos|2003}} <sup class="noprint Inline-Template " style="white-space:nowrap;">[''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|<span title="This citation requires a reference to the specific page or range of pages in which the material appears. (حوزەیران ٢٠٢٤)">page needed</span>]]'']</sup><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sando|یەکەم=J.S.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kqb6AAAACAAJ|سەردێڕ=Pueblo Recollections: The Life of Paa Peh|بڵاوکەرەوە=Clear Light Pub.|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٤١٦-٠٨٥-٧|ڕێکەوتی سەردان=٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Iverson|یەکەم=P.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=0j8ZjiCg0ygC|سەردێڕ=When Indians Became Cowboys: Native Peoples and Cattle Ranching in the American West|بڵاوکەرەوە=University of Oklahoma Press|ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٦١-٢٨٨٤-٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref>{{Sfnp|Espinosa|1909}}<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Espinosa|یەکەم=A.M.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=pMwuAAAAYAAJ|سەردێڕ=Studies in New Mexican Spanish: Morphology|بڵاوکەرەوە=Sekretariat der "Société internationale de dialectologie romane" Edmund Siemers Allee|ساڵ=١٩١٣|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|issue=pt. 2}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{زمان-کۆلکە}} [[پۆل:CS1 Spanish-language sources (es)]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیسپانی]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} oltdg0g33xi1be957d5drhg7en087ra 0 288344 1624299 1512492 2026-08-13T09:48:44Z حوسێن 42516 حوسێن پەڕەی [[قەڵغان]]ی گواستەوە بۆ [[سپەر]]: بەپێی وتووێژی پەڕە: دژایەتی نەبوو 1512492 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:NAMA_Mycènes_bouclier_1.jpg|وێنۆک|نیگاری دیواری کە قەڵغانێکی 'شێوە ھەشت'ی یۆنانیی مسینی نیشان دەدات، سەدەی ١٥ی پێش زایین، مۆزەخانەی شوێنەواریی نیشتمانی، ئەسینا]] '''قەڵغان''' ({{بە ئینگلیزی|Shield}}) پارچەیەکە لە زرێی کەسی کە بە دەستەوە دەگیرێت، و لەوانەیە بە مەچەک یان قۆڵەوە ببەسترێت یان نەبەسترێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.merriam-webster.com/dictionary/shield|سەردێڕ=Definition of SHIELD |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.merriam-webster.com |زمان=en}}</ref> قەڵغانەکان بەکاردەھێنرێن بۆ ڕێگریکردن لە ھێرشی دیاریکراو، جا چ لە چەکی مەودا-نزیک وەک ڕم بێت یان پڕۆجێکتایلی مەودا-دوور وەک [[تیر]]. ئەوان وەک ئامرازێکی بەرپەرچدانەوەی چالاک کاردەکەن، ھەروەھا بۆ دابینکردنی پاراستنی پاسیڤ لە ڕێگەی داخستنی یەک یان زیاتر لە ھێڵەکانی شەڕ لە کاتی شەڕدا. قەڵغانەکان لە قەبارە و شێوەدا زۆر جیاوازن، لە پانێڵی گەورەوە کە تەواوی جەستەی بەکارھێنەر دەپارێزێت تا مۆدێلی بچووک (وەک بەکلەر) کە بۆ بەکارھێنانی شەڕی دەستەوییەخە دروست کرابوون. قەڵغانەکان ھەروەھا لە ئەستووریدا جیاوازییەکی زۆریان ھەیە؛ لەکاتێکدا ھەندێک قەڵغان لە تەختەی دارینی تاڕادەیەک قووڵ و ھەڵمژەر دروست کرابوون بۆ پاراستنی سەربازان لە کاریگەریی ڕم و تیری کەوانەدەستی، ھەندێکی تر تەنکتر و سووکتر بوون و بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ لادانی لێدانی تیغ دیزاین کرابوون (وەک ڕۆرۆماراگی یان کاواتا). لە کۆتاییدا، قەڵغانەکان لە شێوەدا زۆر جیاوازن، لە خڕییەوە تا گۆشەیی، درێژی و پانیی ڕێژەیی، ھاوسەنگی و شێوازی لێوار؛ شێوە جیاوازەکان پاراستنی باشتر بۆ پیادە یان سوارە دابین دەکەن، گواستنەوە ئاسانتر دەکەن، بەکارھێنانی لاوەکی دابین دەکەن وەک پاراستنی کەشتی یان وەک چەک و ھتد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Shields}} {{شریتی دەروازە|شەڕ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 708zoywppplho8b4wvied3epvgmiq8v 1624304 1624299 2026-08-13T09:52:16Z حوسێن 42516 ناوی نوێ 1624304 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:NAMA_Mycènes_bouclier_1.jpg|وێنۆک|نیگاری دیواری کە سپەرێکی 'شێوە ھەشت'ی یۆنانیی مسینی نیشان دەدات، سەدەی ١٥ی پێش زایین، مۆزەخانەی شوێنەواریی نیشتمانی، ئەسینا]] '''سپەر''' یان '''قەڵغان''' پارچەیەکە لە زرێی کەسی کە بە دەستەوە دەگیرێت، و لەوانەیە بە مەچەک یان قۆڵەوە ببەسترێت یان نەبەسترێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.merriam-webster.com/dictionary/shield|سەردێڕ=Definition of SHIELD |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.merriam-webster.com |زمان=en}}</ref> سپەرەکان بەکاردەھێنرێن بۆ ڕێگریکردن لە ھێرشی دیاریکراو، جا چ لە چەکی مەودا-نزیک وەک ڕم بێت یان پڕۆجێکتایلی مەودا-دوور وەک [[تیر]]. ئەوان وەک ئامرازێکی بەرپەرچدانەوەی چالاک کاردەکەن، ھەروەھا بۆ دابینکردنی پاراستنی پاسیڤ لە ڕێگەی داخستنی یەک یان زیاتر لە ھێڵەکانی شەڕ لە کاتی شەڕدا. سپەرەکان لە قەبارە و شێوەدا زۆر جیاوازن، لە پانێڵی گەورەوە کە تەواوی جەستەی بەکارھێنەر دەپارێزێت تا مۆدێلی بچووک (وەک بەکلەر) کە بۆ بەکارھێنانی شەڕی دەستەوییەخە دروست کرابوون. سپەرەکان ھەروەھا لە ئەستووریدا جیاوازییەکی زۆریان ھەیە؛ لەکاتێکدا ھەندێک سپەر لە تەختەی دارینی تاڕادەیەک قووڵ و ھەڵمژەر دروست کرابوون بۆ پاراستنی سەربازان لە کاریگەریی ڕم و تیری کەوانەدەستی، ھەندێکی تر تەنکتر و سووکتر بوون و بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ لادانی لێدانی تیغ دیزاین کرابوون (وەک ڕۆرۆماراگی یان کاواتا). لە کۆتاییدا، سپەرەکان لە شێوەدا زۆر جیاوازن، لە خڕییەوە تا گۆشەیی، درێژی و پانیی ڕێژەیی، ھاوسەنگی و شێوازی لێوار؛ شێوە جیاوازەکان پاراستنی باشتر بۆ پیادە یان سوارە دابین دەکەن، گواستنەوە ئاسانتر دەکەن، بەکارھێنانی لاوەکی دابین دەکەن وەک پاراستنی کەشتی یان وەک چەک و ھتد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Shields}} {{شریتی دەروازە|شەڕ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 90i4zq8jkr0pgsxdtpxcmmn6ehjyx9u 1624308 1624304 2026-08-13T09:56:07Z حوسێن 42516 + [[پۆل:سپەرەکان]]، − {{بێپۆل}} ([[ویکیپیدیا:خێراپۆل|خێراپۆل]]) 1624308 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:NAMA_Mycènes_bouclier_1.jpg|وێنۆک|نیگاری دیواری کە سپەرێکی 'شێوە ھەشت'ی یۆنانیی مسینی نیشان دەدات، سەدەی ١٥ی پێش زایین، مۆزەخانەی شوێنەواریی نیشتمانی، ئەسینا]] '''سپەر''' یان '''قەڵغان''' پارچەیەکە لە زرێی کەسی کە بە دەستەوە دەگیرێت، و لەوانەیە بە مەچەک یان قۆڵەوە ببەسترێت یان نەبەسترێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.merriam-webster.com/dictionary/shield|سەردێڕ=Definition of SHIELD |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.merriam-webster.com |زمان=en}}</ref> سپەرەکان بەکاردەھێنرێن بۆ ڕێگریکردن لە ھێرشی دیاریکراو، جا چ لە چەکی مەودا-نزیک وەک ڕم بێت یان پڕۆجێکتایلی مەودا-دوور وەک [[تیر]]. ئەوان وەک ئامرازێکی بەرپەرچدانەوەی چالاک کاردەکەن، ھەروەھا بۆ دابینکردنی پاراستنی پاسیڤ لە ڕێگەی داخستنی یەک یان زیاتر لە ھێڵەکانی شەڕ لە کاتی شەڕدا. سپەرەکان لە قەبارە و شێوەدا زۆر جیاوازن، لە پانێڵی گەورەوە کە تەواوی جەستەی بەکارھێنەر دەپارێزێت تا مۆدێلی بچووک (وەک بەکلەر) کە بۆ بەکارھێنانی شەڕی دەستەوییەخە دروست کرابوون. سپەرەکان ھەروەھا لە ئەستووریدا جیاوازییەکی زۆریان ھەیە؛ لەکاتێکدا ھەندێک سپەر لە تەختەی دارینی تاڕادەیەک قووڵ و ھەڵمژەر دروست کرابوون بۆ پاراستنی سەربازان لە کاریگەریی ڕم و تیری کەوانەدەستی، ھەندێکی تر تەنکتر و سووکتر بوون و بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ لادانی لێدانی تیغ دیزاین کرابوون (وەک ڕۆرۆماراگی یان کاواتا). لە کۆتاییدا، سپەرەکان لە شێوەدا زۆر جیاوازن، لە خڕییەوە تا گۆشەیی، درێژی و پانیی ڕێژەیی، ھاوسەنگی و شێوازی لێوار؛ شێوە جیاوازەکان پاراستنی باشتر بۆ پیادە یان سوارە دابین دەکەن، گواستنەوە ئاسانتر دەکەن، بەکارھێنانی لاوەکی دابین دەکەن وەک پاراستنی کەشتی یان وەک چەک و ھتد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Shields}} {{شریتی دەروازە|شەڕ}} [[پۆل:سپەرەکان]] ncs3ycvcd6s65a0fjpu5kz01az4rsis 0 289129 1624199 1619424 2026-08-13T04:36:23Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کوردستان-کۆلکە) 1624199 wikitext text/x-wiki '''ئێزیدییەکان لە سووریا''' ئاماژە بەو کەسانەی لە [[سووریا]] لەدایکبوون یان نیشتەجێی سووریان و بە تەواوی یان بەشێکیان ئێزیدین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1|سەردێڕ=YAZIDIS i. GENERAL |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200715012804/http://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=iranicaonline.org}}</ref> ئایینی ئێزیدی بۆ سەردەمی پێش ئیسلام دەگەڕێتەوە. لە ماوەی سەدەی [[سەدەی ١٥یەم|١٥]] [[سەدەی ١٦یەم|و ١٦]] دا ئێزیدییەکان لە باشووری [[تورکیا|تورکیاوە]] کۆچیان کردووە و لە قەڵا شاخاوییەکەی ئێستایان کە [[چیای شنگال|چیای شەنگال]] بوو لە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[سووریا]] [[عێراق|و عێراق]] نیشتەجێ بوون. ھەرچەندە ھەندێکیان لە [[تورکیا]] [[ئەرمەنستان|و ئەرمینیا]] پەرش و بڵاون، بەڵام عێراق ناوەندی ژیانی ئایینییانە و ماڵی میرەکەیانە و گۆڕی ڕێزدارترین پیرۆزەکەیانە، [[شێخ ئادی کوڕی موسافیری ئومەوی|شێخ ئادی]]. زۆربەی ئێزیدییەکان لە ناوچە نیمچە کۆچەرییەکان دەژین، ھیچ سەرۆکێکی گەورەیان نییە و بە زمانی [[کوردیی باکووری|کرمانجی]] قسە دەکەن. ئێزیدییەکان لە سووریا بە شێوەیەکی سەرەکی لە دوو پێکھاتەدا دەژین،<ref name="between">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://kurdwatch.org/pdf/kurdwatch_yeziden_en.pdf|سەردێڕ=Download Lagu MP3 YouTube Terbaru 2025 - Terbaik, Cepat dan Gratis |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190313162659/http://kurdwatch.org/pdf/kurdwatch_yeziden_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=1 أبريل 2014 |وێبگە=KurdWatch |پەڕە=٤}}</ref><ref name="glioti">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Yazidis Benefit From Kurdish Gains in Northeast Syria|ناونیشان=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/10/syria-yazidi-minorities-kurds.html|ڕێکەوتی سەردان=1 أبريل 2014|ئیش=al-monitor|ڕێکەوت=18 أكتوبر 2013|دوایین=Andrea Glioti|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190504125045/https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/10/syria-yazidi-minorities-kurds.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> یەکێکیان لە ناوچەی [[مێزۆپۆتامیای سەروو|جزیرە]] و ئەوی دیکەیان لە [[چیای کوردان]].<ref name="iranica">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Allison |یەکەم=Christine |ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ٢٠٠٤|ناونیشان=https://iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1|سەردێڕ=YAZIDIS i. GENERAL |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190517105214/http://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=20 أغسطس 2010 |وێبگە=[[الموسوعة الإيرانية]] |وتەگێڕانەوە=There are probably some 200,000-300,000 Yazidis worldwide.}}</ref> ژمارەی پێکھاتەی ئێزیدی سووریا ڕوون نییە. لە [[١٩٦٣|ساڵی ١٩٦٣]] دا، بەپێی سەرژمێری نیشتمانیی کۆمەڵگاکە بە نزیکەی ١٠ ھەزار کەس مەزەندە کرابوو، بەڵام ئاماری دانیشتووانی ئێزیدی بۆ [[١٩٨٧|ساڵی ١٩٨٧]] لەبەردەستدا نییە. ڕەنگە ئەمڕۆ لە نێوان ١٢ بۆ ١٥ ھەزار ئێزیدی لە سووریا ھەبن،<ref name="iranica"/><ref name="HDS">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Commins|یەکەم=David Dean|ناونیشان=https://books.google.com/?id=_EhACvcqVXkC&printsec=frontcover&q|سەردێڕ=Historical Dictionary of Syria|بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٠-٨١٠٨-٤٩٣٤-٨|پەڕە=٢٨٢|ڕێکەوتی سەردان=20 أغسطس 2010|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200320190503/https://books.google.com/books?id=_EhACvcqVXkC&printsec=frontcover&q=&hl=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٠}}</ref> ھەرچەندە زیاتر لە نیوەی پێکھاتەکە لە ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە لە سووریاوە کۆچیان کردووە.<ref name="Megalommatis">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Dispersion of the Yazidi Nation in Syria, Turkey, Armenia, Georgia and Europe: Call for UN Action|یەکەم=Muhammad Shamsaddin|دوایین=Megalommatis|ئیش=American Chronicle|ڕێکەوت=28 فبراير 2010|ناونیشان=http://www.americanchronicle.com/articles/view/143737|ڕێکەوتی سەردان=20 أغسطس 2010|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190507144331/http://www.americanchronicle.com/articles/view/143737|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> خەمڵاندنەکان زیاتر ئاڵۆزتر دەبن بەھۆی ھاتنی نزیکەی ٥٠ ھەزار پەنابەری ئێزیدی لە عێراقەوە لەکاتی [[شەڕی عێراق|جەنگی عێراقدا]].<ref name="Megalommatis"/> لە ساڵی ٢٠١٤ەوە بەشێک لە ئێزیدییەکان لە عێراقەوە چوونەتە [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا|ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی کورد لە سووریا]] و لە چەوساندنەوە[[کۆمەڵکوژیی ئێزیدییەکان|ی ئێزیدییەکان لەلایەن داعشەوە]] ھەڵھاتن.<ref name="WPaug10">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Sly|یەکەم=Liz|سەردێڕ=Exodus from the mountain: Yazidis flood into Iraq following US airstrikes|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/world/exodus-from-the-mountain-yazidis-flood-into-iraq-following-us-airstrikes/2014/08/10/f8349f2a-04da-4d60-98ef-85fe66c82002_story.html|ڕێکەوتی سەردان=11 أغسطس 2014|agency=The Washington Post|ڕێکەوت=10 أغسطس 2014|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190507144329/https://www.washingtonpost.com/world/exodus-from-the-mountain-yazidis-flood-into-iraq-following-us-airstrikes/2014/08/10/f8349f2a-04da-4d60-98ef-85fe66c82002_story.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Chulov|یەکەم=Martin|سەردێڕ=Yazidis tormented by fears for women and girls kidnapped by Isis jihadis|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/11/yazidis-tormented-fears-for-women-girls-kidnapped-sinjar-isis-slaves|ڕێکەوتی سەردان=12 أغسطس 2014|ڕێکەوت=11 أغسطس 2014|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190507144330/https://www.theguardian.com/world/2014/aug/11/yazidis-tormented-fears-for-women-girls-kidnapped-sinjar-isis-slaves|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Krohn|یەکەم=Jonathan|سەردێڕ=Iraq crisis: 'It is death valley. Up to 70 per cent of them are dead'|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/11024037/|بڵاوکەرەوە=The Telegraph|شوێن=London|ڕێکەوت=10 أغسطس 2014|ڕێکەوتی سەردان=12 أغسطس 2014|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200320183536/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/11024037/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٠}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی ٤٠ ھەزار ئێزیدی لە سووریا و بەتایبەتی لە ناوچەی جزیرە ھەبوون.<ref name="Khalifa2013">{{بیرخستنەوە|دوایین=Khalifa |یەکەم=Mustafa |سەردێڕ=The impossible partition of Syria |پەڕەکان=٣–٥|ساڵ=٢٠١٣|ناونیشان=https://archives.arab-reform.net/en/node/510 |ڕێکەوتی سەردان=24 أغسطس 2020 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190327091448/https://www.arab-reform.net/en/node/510 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئازاری ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |بڵاوکەرەوە=[[Arab Reform Initiative]]}}</ref> == سەرچاوەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئاسیا|سووریا|ئایین|کوردستان}} {{کوردستان-کۆلکە}} [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی سووریا]] [[پۆل:کوردانی سووریا]] kmck54zvswjicu3c9eiyiiimequ0ciz 0 290277 1624016 1487140 2026-08-12T19:35:14Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مۆسیقا-کۆلکە) 1624016 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:Eclipsa_Audio.webp|وێنۆک|لۆگۆی فەرمی ئیکلیپسا]] '''ئیکلیپسا ئۆدیۆ''' یان '''دەنگی ئیکلیپسا''' فۆرمات و ئیکۆسیستمێکی دەنگی سەرچاوە کراوەی غوڵامکەرە کە لەلایەن [[گووگڵ]] و [[سامسۆنگ|سامسۆنگەوە]] بە هاوبەشی پەرەی پێدراوە، لەسەر تایبەتمەندی مۆدێل و فۆرماتەکانی دەنگی غوڵامکەر (IAMF) لە ژێر ستانداردی هاوپەیمانی بۆ میدیای کراوە (AOMedia) بنیات نراوە. بۆ ڕکابەری کۆمپانیاکانی تری IAMFی مۆڵەتپێدراوی وەک [[دۆڵبی ئاتمۆس|دۆلبی ئەتمۆس]] وەک بەدیلێکی سەرچاوە کراوە دروست کراوە. == سەرچاوەکان == * ویکیی ئینگلیزی {{تووڵی دەروازە|مۆسیقا}} {{مۆسیقا-کۆلکە}} [[پۆل:دەنگ]] [[پۆل:بەرھەمھێنانی دەنگی فیلم]] 452ihoitb16qm2b1myuo3736lb5zc5b 0 291605 1623965 1559470 2026-08-12T16:36:38Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە، عێراق-کۆلکە، کوردستان-کۆلکە) 1623965 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥}} }} '''ئینیشکێ''' [[گوند]] و [[ھاوینەھەوار]]ێکی گەشتیارییە و دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[پارێزگای دھۆک]]، لە [[ھەرێمی کوردستان]]، زۆربەی دانیشتووانەکەی [[مەسیحی]] [[ئاشوورییەکان|کلدانی و ئاشوورین]] کە ژمارەیان ٣٧٠ کەسە. گوندەکە بەناوبانگە بە ھاوینەھەواری [[تاڤگە]]کان و ھەروەھا بە [[دەشکەوتی ئینیشکێ]]. ھەروەھا کڵێسای مار شمۆنی لەخۆدەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://cese.iq/churchesAndConvents/ChristanCon/Chaldean/MartShmooni-Enshke/MartShmooni-Enshke.html|سەردێڕ=كنيسة مارت شموني / الكنيسة الكلدانية - قرية أينشكي|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240804023208/http://www.cese.iq/churchesAndConvents/ChristanCon/Chaldean/MartShmooni-Enshke/MartShmooni-Enshke.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠٢٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == سەرچاوەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} {{کوردستان-کۆلکە}} f6inrpoes76zlv61teugcmtpivq6a5r 0 292283 1624225 1561228 2026-08-13T07:33:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (پزیشکی-کۆلکە) 1624225 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''ئێسکی چەڵەمەیی''' [[ئێسک]]ێکە لە شێوەی [[ناڵ]]دایە، دەکەوێتە بەشی پێشەوەی [[مل]] لە ژێر [[چەناگە]] و لە سەرووی [[کڕکڕاگە]]ی دەرەقییەوە. چەندین [[ماسولکە]] پەیوەستن پێیەوە و بە جێگیری ڕایانگرتووە، لەوانە: [[زمان]]، بنکەی [[کەللەسەر]]، کڕکڕاگەی دەرەقی و [[زمانەی زوڕنایی|زمانەی قوڕگ]] (زمانۆک). ئەمە تاکە ئێسکە کە لە پەیکەرە ئێسک دابڕاوە (واتە بە [[جومگە]] بە ھیچ ئێسکێکی ترەوە نەبەستراوەتەوە). دەکەوێتە تەوەرەی پەیکەرە ئێسکەوە لە سەر ھێڵی ناوەڕاستی لەش. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Hyoid bones}} {{شریتی دەروازە|دایناسۆڕ|پزیشکی|بەردینناسی}} {{پزیشکی-کۆلکە}} [[پۆل:ئێسکە ناڕێکەکان]] [[پۆل:ئێسکەکانی سەر و مل]] [[پۆل:سەر و ملی مرۆڤ]] g8vt4nijlqnknv8nz8lawekb1e7suox 0 292973 1624014 1564438 2026-08-12T19:34:54Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (جوگرافیا-کۆلکە) 1624014 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} }} {{Databox}} '''ئیکسال''' ({{Langx|ar|إكسال}}، {{Langx|he|אִכְּסָאל, כִּסְלוֹת תָּבוֹר}}، ''کیسلۆت تاڤۆر''<ref name="hareuveni lexicon">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=HaReuveni, Immanuel|سەردێڕ=Lexicon of the Land of Israel|بڵاوکەرەوە=Miskal - Yedioth Ahronoth Books and Chemed Books|ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٩٦٥-٤٤٨-٤١٣-٧|پەڕە=٣٧|زمان=he}}</ref>) [[ئەنجومەنی ناوچەیی (ئیسرائیل)|ئەنجومەنێکی ناوخۆیی]] [[ھاووڵاتییانی عەرەبی ئیسرائیل|عەرەبییە]] لە باکووری [[ئیسرائیل]] ، نزیکەی ٥ کم لە باشووری ڕۆژھەڵاتی [[ناسرە]]. ڕووبەرەکەی ٩ ھەزار [[دۆنم]]ە و ژمارەی دانیشتووانی ١٤،٩٨٠ کەسە و بە پلەی یەکەم [[موسڵمان]]ن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Iksal}} {{شریتی دەروازە|ئیسرائیل|جوگرافیا|فەلەستین}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} [[پۆل:CS1 French-language sources (fr)]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} i0dbp2dgvtwo843zw9fwzmcf5dqjtit 0 293137 1624246 1619431 2026-08-13T07:36:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە) 1624246 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:F1 (2025 film).png|وێنۆک|چەپ|alt=بەرگی فەرمی فیلم ]] '''''ئێف وەن''''' (بە ناوی بازرگانیی '''''ئێف وەن مووڤی''''') فیلمێکی [[فیلمی وەرزشی|وەرزشیی]] [[دراما (تەلەڤیزیۆن و فیلم)|درامای]] ئەمریکیی ساڵی ٢٠٢٥ە کە [[براد پیت]] تێیدا ڕۆڵی شۆفێری پێشبڕکێی [[فۆرمولا یەک]] (ئێف وەن) سۆنی ھێیز دەگێڕێت، کە دوای ٣٠ ساڵ دابڕان دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی تیمە بێھێزەکەی ھاوتیپە پێشووەکەی، ئەی پی ئێکس جی پی، لە ھەرەسھێنان ڕزگار بکات. فیلمەکە لەلایەن جۆزێف کۆسینسکییەوە دەرھێنراوە و سیناریۆکەی لەلایەن ئێرین کروگەرەوە نووسراوە. دامسن ئیدریس، کێری کۆندۆن، [[تۆبیاس مێنزیس]]، و خافێر باردێمیش لە ڕۆڵە پاڵپشتەکاندا بەشدارن. پەرەپێدانی فیلمەکە لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢١دا دەستی پێکرد بە ئامادەیی پیت، کۆسینسکی، کروگەر و بەرھەمھێنەر جێری بروکھایمەر لە پڕۆژەکەدا؛ سێ کەسەکەی کۆتایی پێشتر لەگەڵ یەکتردا لە فیلمی «تۆپ گەن: ماوریک» (٢٠٢٢) کاریان کردبوو. ئەکتەرە پاڵپشتەکان لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٣دا ئاشکرا کران، پێش دەستپێکردنی وێنەگرتنی سەرەکی لە سیلڤەرستۆن لە مانگی تەممووزی ئەو ساڵەدا. وێنەگرتن ھەروەھا لە کۆتایی ھەفتەکانی گراند پریکسی پاڵەوانێتییەکانی جیھانی ٢٠٢٣ و ٢٠٢٤دا ئەنجامدرا، بە ھەماھەنگی لەگەڵ ئێف ئای ئەی، کە دەستەی سەرپەرشتیاری ئێف وەنە. دیمەنەکانی پێشبڕکێ لە پێشبڕکێ ڕاستەقینەکانەوە وەرگیراون، بە ئامادەبوونی تیپەکان و شۆفێرانی ئێف وەن، لەوانە [[لویس ھامیلتۆن]] کە خۆیشی بەرھەمھێنەر بووە. [[ھانس زیمەر]] مۆسیقای فیلمەکەی داناوە، لەکاتێکدا چەندین ھونەرمەند بەشدارییان لە ساوندتراکی فیلمەکەدا کردووە. ''ئێف وەن'' بۆ یەکەمجار لە ڕادیۆ سیتی میوزیک ھۆڵ لە شاری نیویۆرک لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ نمایشکرا، و لە ٢٧ی حوزەیران لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لەلایەن [[وارنەر برۆس پیکچەرز]] و ئەپڵ ئۆریجیناڵ فیلمز بڵاوکرایەوە. فیلمەکە زیاتر لە ٦٣٣ ملیۆن دۆلاری لە سەرتاسەری جیھاندا کۆکردەوە لە بەرامبەر بوودجەیەکی ٢٠٠–٣٠٠ ملیۆن دۆلاری، بەمەش بووە نۆیەم پڕداھاتترین فیلمی ساڵی ٢٠٢٥، پڕداھاتترین فیلمی پێشبڕکێی ئۆتۆمبێل لە ھەموو سەردەمەکان، پڕداھاتترین فیلمی [[ئەپڵ]]، و پڕداھاتترین فیلم لە کاروانی ھونەریی پیتدا. بێجگە لە وەرگرتنی پێداچوونەوەی ئەرێنی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە، فیلمەکە چوار کاندیدکردنی [[٩٨ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار|خەڵاتەکانی ئۆسکاری]] بەدەستھێنا، لەوانە [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلم|باشترین فیلم]]، لەکاتێکدا دەستەی نیشتمانیی پێداچوونەوە فیلمەکەی وەک یەکێک لە دە باشترین فیلمەکانی ساڵ ناوبرد.<ref name="NBR">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Lewis |یەکەم=Hilary |ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/one-battle-after-another-best-film-national-board-review-1236441439/|سەردێڕ=National Board of Review Names ‘One Battle After Another’ as Best Film of 2025 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251206042202/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/one-battle-after-another-best-film-national-board-review-1236441439/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> ''ئێف وەن'' دواتر چەندین خەڵاتی بردەوە، لەوانە باشترین دەنگ لە [[٩٨ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار]]، ٣١ەمین خەڵاتەکانی کریتیکس چۆیس و ٧٩ەمین خەڵاتەکانی فیلمی ئەکادیمیای بەریتانی. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|F1 (film)}} {{شریتی دەروازە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئۆتۆمۆبیل|فیلم|دەیەی ٢٠٢٠}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:فیلمەکانی وارنەر برۆس]] [[پۆل:فیلمەکانی سکرین ئێکس]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین تێکەڵکردنی دەنگ بەدەستھێناوە]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە لاس ڤێگاس ڤالی وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە مەکسیک وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە فلۆریدا داندراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە شاری ئەبووزەبی وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە ساڵی ٢٠٢٣ داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە لاس ڤێگاس ڤالی ڕوودەدەن]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە فلۆردیا دانراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لەلایەن ھانس زیمەر تۆمارکراون]] [[پۆل:فیلمە بەرھەمھێنراوەکانی براد پیت]] [[پۆل:فیلمەکانی پێشبڕکێی ئۆتۆمبێڵی ئەمریکی]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٥]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لەلایەن هانس زیمەر تۆمارکراون]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی ٢٠٢٥]] [[پۆل:فیلمە ئینگلیزییەکانی ٢٠٢٥]] [[پۆل:فیلمەکانی دۆڵبی سینەما]] 3l87h56cqulidjc0xped0cgd2hw0ioz 0 293847 1624338 1619451 2026-08-13T10:36:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (تەلەڤیزیۆن-کۆلکە، فیلم-کۆلکە) 1624338 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ئێم جی ئێم پڵەس''' (پێشتر بە '''ئێپیکس''' ناسرابوو) تۆڕێکی تەلەڤیزیۆنیی [[تەلەڤیزیۆنی پێویست بەبەشداری|نایابی]] [[کێبڵی تەلەڤیزیۆن|کێبڵ]] و [[دیشی مانگی دەستکرد|مانگی دەستکردی]] ئەمریکییە کە خاوەندارێتییەکەی لەلایەن لقی ئێم جی ئێم پڵەس ئینتەرتەینمێنتی سەر بە [[مێترۆ-گۆلدوین-مایر|مێترۆ-گۆڵدوین-مایر]]ە، کە خۆی لقێکی کۆمپانیای [[ئەمازۆن ستۆدیۆز|ئەمازۆن ئێم جی ئێم ستۆدیۆز]]ە.<ref name="variety-starzlionsgate">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Littleton |یەکەم=Cynthia |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشان=https://variety.com/2016/biz/news/starz-lionsgate-merger-john-malone-interests-1201807529/|سەردێڕ=John Malone’s Interests in Starz and Lionsgate Finally Aligned |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171228110857/http://variety.com/2016/biz/news/starz-lionsgate-merger-john-malone-interests-1201807529/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> بەرنامەکانی تۆڕەکە لە [[فیلم|فیلمە سینەمایییە نوێ و کۆنە بڵاوکراوەکان]]، [[زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی|زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە]] ڕەسەنەکان، [[فیلمی بەڵگەنامەیی|فیلمە بەڵگەنامەیییەکان]]، و [[تایبەتمەندیی تەلەڤیزیۆن|بەرنامە تایبەتەکانی]] مۆسیقا و کۆمیدی پێکدێت. خزمەتگوزارییەکە لە بنەڕەتدا وەک ئێپیکس لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ لەلایەن پڕۆژەیەکی ھاوبەشی نێوان ئێم جی ئێم، لایۆنزگەیت، و [[پاراماونت پیکچەرز|پاراماونت]] دەستی پێکرد. دوای ئەوەی ئێم جی ئێم پشکەکانی دامەزرێنەرانی تری خزمەتگوزارییەکەی لە کۆتایی ٢٠١٧دا کڕییەوە، و بەدوایدا لە ئازاری ٢٠٢٢دا خودی ئێم جی ئێم لەلایەن [[ئەمازۆن (کۆمپانیا)|ئەمازۆن]]ەوە کڕدرا، لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ناوی ئێپیکس گۆڕدرا بۆ ئێم جی ئێم پڵەس. ئەمە لووتکەی گواستنەوەیەکی پلەبەندی تۆڕەکە بوو بۆ بەکارھێنانی وێنەی ئێم جی ئێم دوای کڕینەوەکە، ھەروەھا دووبارە جێگیرکردنەوەی لەلایەن ئەمازۆن وەک خزمەتگوزارییەکی خوشکی [[ئەمازۆن ڤیدیۆ|پرایم ڤیدیۆ]] و فریڤی.<ref name="auto">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Schneider |یەکەم=Michael |ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://variety.com/2022/tv/news/epix-mgm-plus-rebrand-godfather-of-harlem-hotel-cocaine-1235386230/|سەردێڕ=Epix to Rebrand as MGM+ in January, Orders New Series Including Chris Brancato’s ‘Hotel Cocaine’}}</ref> ئێم جی ئێم پڵەس لە ئێستادا لەلایەن مایکڵ ڕایتەوە سەرکردایەتی دەکرێت. لەوەتەی لە تشرینی دووەمی ٢٠١٧ەوە پەیوەندی پێوە کردووە، تۆڕەکە پێشکەشکردنی بەرنامە ڕەسەنەکانی فراوانتر کردووە (لەوانەش ''گۆدفازەر ئۆف ھارلیم'' بە بەشداریی [[فۆڕێست ویتاکەر]]، ''پێرپێچواڵ گرەیس، ئێڵ تی دی'' بە بەشداریی بێن کینگسلی و [[جیمی سیمپسۆن]]، ''دیپ ستەیت''، زنجیرەی بێ سیناریۆی ''ئەنپرۆتێکتێد سێتس'' کە لەلایەن واندا سایکسەوە بەرھەمھێنانی جێبەجێکاری بۆ کراوە و گەڕانەوەی ''دە کۆنتێندەر''). کەناڵە سەرەکییەکە و سێ کەناڵە فرە-پەخشەکەی (بەپێی گواستنەوەی ھەر کام لە خزمەتگوزارییەکانی دوایی) لەلایەن زۆربەی دابەشکەرانی بەرنامە ڤیدیۆیییە فرە-کەناڵییە نەریتییەکانەوە دەفرۆشرێن یان وەک خزمەتگوزارییە نایابەکان یان وەک بەشێک لە ئاستەکانی فیلمە دیجیتاڵییەکان ھەروەھا لەلایەن ئێم ڤی پی دی ئێسەکانی سەر ئینتەرنێت وەک سلینگ تی ڤی،<ref name="Lieberman, David">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Lieberman |یەکەم=David |ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠١٥|ناونیشان=https://deadline.com/2015/03/sling-tv-amc-networks-epix-1201385731/|سەردێڕ=Sling TV Folds IFC, Sundance TV, And EPIX Into Its Program Offerings |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200420025947/https://deadline.com/2015/03/sling-tv-amc-networks-epix-1201385731/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠٢٠|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> دایرێکت تی ڤی ستریم، فیلۆ،<ref name="Hayes">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Hayes |یەکەم=Dade |ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://deadline.com/2020/06/philo-streaming-bundle-adds-starz-epix-at-promotional-prices-1202960264/|سەردێڕ=Philo Streaming Bundle Adds Starz And Epix To Lineup With Promotional Prices |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Deadline Hollywood}}</ref> فوبۆ تی ڤی و یوتیوب تی ڤی.<ref name="mcn-yttvepix">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Umstead |یەکەم=R. Thomas |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.multichannel.com/news/epix-youtube-reach-carriage-deal|سەردێڕ=Epix, YouTube TV Reach Carriage Deal |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200731014526/https://www.multichannel.com/news/epix-youtube-reach-carriage-deal |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی نیسانی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن|فیلم}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:تۆڕە تەلەڤیزیۆنییەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:کەناڵ و وێستگە تەلەڤیزیۆنییەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٩ دامەزراون]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] [[پۆل:کەناڵ و وێستگە تەلەفزیۆنییەکان کە لە ساڵی ٢٠٠٩ دامەزراون]] [[پۆل:خزمەتگوزارییەکانی بەشداریکردنی ڤیدیۆ لەسەر داواکاری]] fq1bnnx2fzso5nzko85m2qlb8lyxior 0 294370 1624029 1574228 2026-08-12T19:37:24Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (عێراق-کۆلکە) 1624029 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site | name = ئێئاننا | native_name = [[زمانی سۆمەری|سۆمەری]]:𒂍𒀭𒈾 | native_name_lang = sux | other_name = | image = Part of front of Inanna temple of Kara Indasch from Uruk Vorderasiatisches Museum Berlin.jpg | imagealttext = بەشێک لە پێشەوەی پەرستگەی ئیناننا | caption = بەشێک لە پێشەوەی پەرستگەی ئیناننا | map_type = Iraq | relief = yes | coordinates = {{coord|31|3|22|N|45|6|33|E|display=inline,title}} | location = [[ئورووک]]، [[سۆمەر]] (وەرکای مۆدێرن، [[پارێزگای موسەنا]]، [[عێراق]]) | region = [[مێزۆپۆتامیا]] | type = [[پەرستگە#پەرستگەکانی مێزۆپۆتامیا|پەرستگە]] | part_of = [[ئورووک#ناوچەی ئێئاننا|ناوچەی ئێئاننا]] | material = [[خشتی کاڵ]]، [[قوڕ]]، [[گەچ]] | built = {{circa|٣٤٠٠-٣١٠٠ پ.ز}} | abandoned = {{circa|٢٠٠ پ.ز}} | epochs = [[سەردەمی ئورووک]] بۆ [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی|سلووکی]] | cultures = [[سۆمەر]]ی، [[ئەکەد|ئەکەدی]] | condition = [[وێرانە|وێران بووە]] }} '''ئێئاننا''' (بە [[زمانی سۆمەری|سۆمەری]]: 𒂍𒀭𒈾، «ماڵی ئاسمان»)، ھەروەھا بە '''پەرستگەی ئیناننا''' ناودەبرێت، کۆمەڵە [[پەرستگە#پەرستگەکانی مێزۆپۆتامیا|پەرستگەیەکی]] گەورەی [[سۆمەر|سۆمەریی کۆن]] بوو لە [[ئورووک]]. وەک «نشینگەی» [[ئیناننا]] دادەنرا، یەکێک بوو لە دیارترین و کاریگەرترین دامەزراوە ئایینییەکانی [[مێزۆپۆتامیای کۆن]]. لە تەواوی ''[[داستانی گلگامێش]]'' و دەقە جۆراوجۆرەکانی تریشدا ئاماژەی پێ کراوە، گۆڕانکاریی ئەو خوداوەندانەی کە پەرستگەکەیان بۆ تەرخان کرابوو بە تێپەڕبوونی کات بابەتی توێژینەوەی زانستییە.<ref name="Tigay">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Jeffrey H. Tigay |سەردێڕ=The Evolution of the Gilgamesh Epic |ساڵ=١٩٨٢|بڵاوکەرەوە=Bolchazy-Carducci Publishers |ژپنک=٩٧٨٠٨٦٥١٦٥٤٦٥|authorlink=Jeffrey H. Tigay}}</ref> ==کۆمەڵە پەرستگە و کارگێڕی== ئێئاننا کە لە بنەڕەتدا لە ماوەی [[سەردەمی ئورووک]]دا (نزیکەی ٤٠٠٠-٣١٠٠ پ.ز) دروست کراوە، گەشەی کرد بۆ ناوەندێکی گەورەی شارستانی و کارگێڕی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Leick |یەکەم=Gwendolyn |سەردێڕ=Mesopotamia: the invention of the city |ساڵ=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Penguin |ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-٠٢٦٥٧٤-٣|شوێن=London |پەڕەکان=٤٢–٤٨}}</ref> وەک پەرستگەکانی تری [[زێقوورات|مێزۆپۆتامیا]]، ئێئاننا ناوەندێکی ئابووریی سەرەکی بوو کە تێیدا زەوییە کشتووکاڵییەکان، تۆڕەکانی بازرگانی، و ھێزێکی گەورەی کار لەوانە [[وەستا دەستڕەنگینەکان]]، [[نووسەر|نووسەران]]، [[شوان|شوانەکان]]، و [[گالا (قەشە)|قەشەکان]] بەڕێوە دەبران و کارگێڕی دەکران.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nemet-Nejat |یەکەم=Karen Rhea |ناونیشان=http://archive.org/details/dailylifeinancie00neme |سەردێڕ=Daily life in ancient Mesopotamia |ساڵ=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Westport, Conn. : Greenwood Press |ئەوانی تر=Internet Archive |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٢٩٤٩٧-٦|پەڕەکان=١٤١–١٤٥}}</ref> دەزگای بیرۆکراتی پەرستگەکە سەرپەرشتی دووبارە دابەشکردنەوەی کەلوپەل و قوربانییەکانی دەکرد، لەگەڵ ئەو تۆمارانەی کە لەسەر [[نووسینی بزماری|تەختەگڵینە بزمارییەکان]] نووسراون و وردەکاریی مامەڵەکانی وەک دانەوێڵە، قوماش، ڕۆن، و ئاژەڵیان تێدایە. ئەم چالاکییانە ڕەنگدانەوەی ئەرکی دوولایەنەی ئێئاننا وەک [[حەشارگە|حەشارگەیەکی پیرۆز]] و دەسەڵاتێکی دامەزراوەیی لەناو [[سۆمەر#دەوڵەتە شارەکان لە مێزۆپۆتامیا|دەوڵەت-شاردا]] بوون. کۆنترۆڵکردنی پەرستگە بە واتای دەستگەیشتن بە پلە و پایەی ئایینی و سامانی ماددی بوو، کە زیاتر پەرستنی ئیناننای لەناو پێکھاتەی کۆمەڵایەتی-سیاسیی ژیانی شاری [[سۆمەر]]یدا چەسپاند.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Postgate |یەکەم=John N. |سەردێڕ=Early Mesopotamia: society and economy at the dawn of history |ساڵ=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١١٠٣٢-٧|edition=Rev. 1994, repr. 2009 |شوێن=London |پەڕەکان=٩٨–١٠٣}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|Eanna}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:ھونەر و تەلارسازی سۆمەری]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] 9oibaauxxk5iikvw814ulqyug9v258t 0 294588 1623946 1620212 2026-08-12T16:33:28Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کایەی ڤیدیۆیی-کۆلکە، کۆمپانیا-کۆلکە، تەکنۆلۆژیا-کۆلکە) 1623946 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''کۆمپانیای ئینڤیدیا''' کۆمپانیایەکی تەکنەلۆژیای ئەمریکییە کە بارەگا سەرەکییەکەی لە [[سانتاکڵارا|سانتا کڵارا، کالیفۆڕنیا]]یە. کۆمپانیاکە یەکەکانی پرۆسێسەکردنی گرافیک (جی پی یووەکان)، سیستەمەکان لەسەر چیپ (ئێس ئۆ سییەکان)، و [[ناوبەستی بەرنامەسازیی بەرنامەی بەکاربەری|ناوبەستەکانی بەرنامەسازیی بەرنامەی بەکاربەری]] (ئەی پی ئایییەکان) بۆ [[زانستی داتا]]، کۆمپیوتەرکاریی کارایی-بەرز، کایە ڤیدیۆیییەکان، و ئەپڵیکەیشنەکانی مۆبایل و پێڕاگوێزەکان پەرە پێ دەدات.<ref name="VB">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Goldman |یەکەم=Sharon |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://venturebeat.com/ai/how-nvidia-dominated-ai-and-plans-to-keep-it-that-way-as-generative-ai-explodes/|سەردێڕ=How Nvidia dominated AI — and plans to keep it that way as generative AI explodes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230301074856/https://venturebeat.com/ai/how-nvidia-dominated-ai-and-plans-to-keep-it-that-way-as-generative-ai-explodes/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٣|وێبگە=[[VentureBeat]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Cosgrove |یەکەم=Emma |ناونیشان=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-addresses-deepseek-stock-sell-off-2025-2|سەردێڕ=Nvidia CEO Jensen Huang directly addresses the DeepSeek stock sell-off, saying investors got it wrong |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250221022220/https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-addresses-deepseek-stock-sell-off-2025-2 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی شوباتی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی شوباتی ٢٠٢٥|وێبگە=Business Insider}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٣ لەلایەن [[جێن سوون ھوانگ]]، کریس مالاشۆوسکی، و کورتیس پریم دامەزراوە، ئینڤیدیا بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک کۆمپانیایەکی [[بیگ تێک|تەکنەلۆژیای گەورە]] وەسف کراوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Nvidia}} {{تووڵی دەروازە|کایەی ڤیدیۆیی|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەکنۆلۆژیا|کۆمپیوتەر|کۆمپانیا|زانستی کۆمپیوتەر|کالیفۆڕنیا}} {{کایەی ڤیدیۆیی-کۆلکە}} {{کۆمپانیا-کۆلکە}} {{تەکنۆلۆژیا-کۆلکە}} [[پۆل:ئەو کۆمپانیا تەکنۆلۆژیانەی دەکەونە کەنار دەریای سان فرانسیسکۆ]] [[پۆل:کۆمپانیاکان لە تێکڕای پیشەسازیی داو جۆنز]] [[پۆل:ساڵی ١٩٩٩ پێشکەشکردنی سەرەتایی گشتی]] [[پۆل:کۆمپانیاکان لە ناسدەک-١٠٠]] [[پۆل:دامەزراوەکانی کالیفۆرنیا لە ١٩٩٧]] ciigmhzizfg0vlz29jy1191h572mj0a 0 296377 1624084 1618544 2026-08-12T22:08:55Z InternetArchiveBot 27288 Adding 3 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20260812)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1624084 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles>{{ئیسلام}}لە ساڵی ٦١٣ تا ٦١٩ زایینی [[پێغەمبەرەکان لە ئیسلامدا|پێغەمبەری ئیسلام]] [[محەممەد]] لە زێدی خۆی لە [[مەککە]] شوێنکەوتوویەکی کەمی ئەو کەسانەی کۆکردەوە کە پەیامی [[ئیسلام|ئیسلامەکەییان]] لەباوەشگرت و بەم شێوەیە بوون بە [[موسڵمان]]. یەکەم کەس کە دانی بە ئیسلامدا نا، ھاوسەرەکەی بوو، [[خەدیجە کچی خووەیلید|خەدیجەی کچی خووەیلید]]. ناسنامەی موسڵمانی دووەمی پیاو، دوای خودی محەممەد، تاڕاددەیەکی زۆر بە درێژاییی ھێڵە تائیفییەکان مشتومڕی لەسەرە، چوونکە [[شیعە]] و ھەندێک سەرچاوەی [[سوننە]] یەکەم کەس وەک [[ئیمامەت (شیعە)|ئیمامی شیعە]] [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب]] دەناسێنن، کە منداڵێک بوو لەو کاتەدا، کە لە ماڵی ئامۆزاکەی، محەممەد، گەورەبووە. سەرچاوەکانی تر باس لەوە دەکەن کە یەکەم پیاوی موسڵمان [[ئەبووبەکر]] بووە کە دواتر لە شوێنی محەممەد بووە یەکەم [[خەلیفەکانی ڕاشیدون|خەلیفەی ڕاشیدین]]، یان زڕکوڕەکەی محەممەد، [[زەید کوڕی حاریسە|زەیدی کوڕی حاریسە]]. [[پەڕگە:Siyer-i_Nebi_-_Muhammad_und_Chadidscha_()_führen_die_ersten_rituelle_Waschung_-wudhu-_durch.jpg|چەپ|وێنۆک|وێناکردنێکی پەیامبەر [[محەممەد]] و [[خەدیجە کچی خووەیلید|خەدیجەی]] ھاوسەری، کاتێک کە پەیامبەر یەکەم [[دەستنوێژ|دەستنوێژی]] گرت. لەلایەن سیەر نەبییەوە]] == یەکەم ژنەموسڵمان == [[پەڕگە:Khadija_tomb.jpg|وێنۆک|گۆڕستانی خەدیجە لە مەککە، پێش ڕووخاندنی لەلایەن ئالو سعوودەوە لە ساڵانی ١٩٢٠]] پەیامبەر [[محەممەد]] بۆ یەکەمجار بانگەشەی ئەوەی کرد کە یەکەم وەحیی لە دەوروبەری ساڵی ٦١٠ی زایینی بۆ ھاتووە، کە سەرەتا تەنھا لەگەڵ ھاوسەرەکەی، [[خەدیجە کچی خووەیلید|خەدیجەی کچی خووەیلید،]] ھاوبەشیی پێکرد. بە تێپەڕبوونی کات، لە زێدی خۆی لە [[مەککە]]، محەممەد شوێنکەوتوویەکی کەمی ئەو کەسانەی کۆکردەوە کە پەیامی [[ئیسلام|ئیسلامی]] ئەویان لەباوەشگرتبوو ( {{دەقاودەق|تەسلیمبوون}} بۆ خودا) و بوون بە [[موسڵمان]]. ئەمەش تادێت تووڕەییی گەورەکانی مەککەی بەدوای خۆیدا دەھێنا، کە موسڵمانە سەرەتایییەکانیان دەچەوساندەوە و گۆشەگیرییان لەسەر دانابوون، بەتایبەتی کۆیلە و دەرکراوانی کۆمەڵایەتی.{{Sfn|Haider|2014}} لە کاتێکدا خەدیجە بە شێوەیەکی گشتگیر وەک یەکەم مێینەی موسڵمان ناسراوە، ناسنامەی دووەمی پیاوی موسڵمان، دوای خودی محەممەد، مشتومڕی لەسەرە.{{Sfn|Watt|1953}} == دووەم پیاوی موسڵمان == ناکۆکییەکی بەردەوام پەیوەندیی بە ناسنامەی دووەمی پیاوی موسڵمانەوە ھەیە، واتە یەکەم نێر کە فێرکارییەکانی محەممەدی قبوڵکردبێت.{{Sfn|Veccia Vaglieri|2012}}{{Sfn|Watt|1953}} [[شیعە]] و ھەندێک سەرچاوەی [[سوننە]]، ئامۆزای محەممەد، [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب]] دەناسێنن وەک دووەم پیاوی موسڵمان، کە ئەو کاتە تەمەنی لە نێوان نۆ بۆ یازدە ساڵان بووە؛{{Sfn|Gleave|2008}} بۆ نموونە لەلایەن مێژوونووسی سوننە [[ئیبن ھیشام]] (کە لە ٨٣٣ مردووە) لە پێداچوونەوەی خۆیدا بۆ ئەسسیرەتول نەبەوییە، بەرھەمی ژیاننامەیی مێژوونووسی مەیلە شیعە [[ئیبن ئیسحاق]] (کە لە ٧٦٧ مردووە).''{{Sfn|Poonawala|1985}}''{{Sfn|Abbas|2021}} ڕاپۆرتی ھاوشێوە لە بەرھەمەکانی نووسەرانی سوننە [[ئیبن سەعد]] (کە لە ٨٤٥ مردووە) و [[جەلالەدین سیوتی|سیووتی]] (کە لە ١٥٠٥ مردووە).{{Sfn|Poonawala|1985}}{{Sfn|Shah-Kazemi|2019}} عەلی خۆی ئیدیعای کردووە کە دووەم موسڵمانی پیاوە.{{Sfn|Shah-Kazemi|2019}} لە نێو نووسەرانی ھاوچەرخدا، ئەمە ھەروەھا بۆچوونی [[حەسەن عەبباس (زانا)|حەسەن عەبباس]]،{{Sfn|Abbas|2021}} جۆن ئێسپۆزیتۆ،{{Sfn|Esposito|2003}} کلیمنت ھوارت،{{Sfn|Huart|2012}} بێتی کێلین،{{Sfn|Kelen|1975}} جۆن مەکھوگۆ،{{Sfn|McHugo|2017}} موجان مۆمێن،{{Sfn|Momen|1985}} [[سەید حوسێن نەسر|حوسێن نەسر]] و ئەسما ئەفسارەددین،{{Sfn|Nasr|Afsaruddin|2022}} و ڕەزا شا-کازمیشە.{{Sfn|Shah-Kazemi|2007}} سەرچاوە سوننییەکانی تر دیاریدەکەن کە یەکەم پیاو کە ئیسلامی وەرگرتبێت یەکەم [[خەلیفەکانی ڕاشیدون|خەلیفەی ڕاشیدین]] بێت، [[ئەبووبەکر]]، یان زڕکوڕی محەممەد، [[زەید کوڕی حاریسە|زەیدی کوڕی حاریسە]].{{Sfn|Gleave|2008}} بە تایبەتی مێژوونووسی سوننە [[محەممەد کوڕی جەریر تەبەری|تەبەڕی]] (کە لە ٩٢٣ مردووە) چەندین نەریتی سوننەی دژبەیەک دەخاتە ڕوو سەبارەت بە یەکەمایەتیی ڕێژەییی عەلی و ئەبووبەکر و زەید، بەڵام - خۆی لە حوکمدان لەسەر ئەو بابەتە - خوێنەر جێدەھێڵێت کە بڕیاربدات کام لە گێڕانەوەکان باشترە.{{Sfn|Watt|1953}} پێدەچێت سەرەتاییترین تۆمارەکانی ئێستا عەلی بخەنە پێش ئەبووبەکرەوە، بەپێی ئیسلامناس ڕۆبەرت گلیڤ؛{{Sfn|Gleave|2008}} سەرەڕای ئەوەش، ناکۆکیی سوننە و شیعەکان لەسەر ئەم بابەتە ڕەھەندێکی مشتومڕی ئاشکرای ھەیە،{{Sfn|Haider|2014}}{{Sfn|Gleave|2008}} و ڕەنگە پێگەی بەرزی دواتری ئەبووبەکر لە تۆمارە سەرەتایییەکانی ئیسلامیدا ڕەنگدانەوەی ھەبووبێت.{{Sfn|Watt|1953}}{{Sfn|Watt|2012}} [[پەڕگە:Al-Mazār_al-Janūbī_(Zayd_ibn_Ḥārithah_Shrine).jpg|وێنۆک|391x391پیکسڵ|مەزارگەی زەیدی کوڕی حاریسە- زڕکوڕی محەممەد و موسڵمانێکی سەرەتایی- کە دەکەوێتە [[ئوردن|ئوردنی]] ئێستا]] == موسڵمانە سەرەتایییەکانی تر == لە نێو [[بەنوو ھاشم|بەنوو ھاشمەکاندا]]، کە خێڵی محەممەد بوو، [[جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب|جەعفەری کوڕی ئەبووتاڵیب]] و [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب|حەمزەی کوڕی عەبدولموتتەڵیب]] دوو موسڵمانی سەرەتایی بوون.{{Sfn|Watt|1953}} عوبەیدەی کوڕی حاریس کە چەند ساڵێک لە محەممەد گەورەتر بوو، خزمێکی دیکەی ئەو بوو کە لە سەرەتاوە ئیسلامی وەرگرت.{{Sfn|Watt|1953}} جگە لە ئەبووبەکر، [[تەڵحە کوڕی عوبەیدوڵڵا|تەڵحەی کوڕی عوبەیدوڵڵای]] گەنج یەکێکی تر بوو لە خێڵی بەنوو تەیم.{{Sfn|Watt|1953}} لە نێو بەنوو زوھرەدا، کە خێڵێکی تری مەککەیی بوو، [[عەبدولڕەحمان کوڕی عەوف|عەبدولڕەحمانی کوڕی عەوف]]، [[سەعد کوڕی ئەبوو وەقاس|سەعدی کوڕی ئەبوو وەققاس]] و براکانی، [[عەبدوڵڵای کوڕی مەسعوود]]، ئەلموتتەڵیبی کوڕی ئەزھەر و براکەی، و خەببابی کوڕی ئەرت ھەموویان موسڵمانی سەرەتایی بوون. میقدادی کوڕی ئەسوەد و مەسعوودی کوڕی ڕەبیعە کە ھەردووکیان موسڵمانی سەرەتایی بوون.{{Sfn|Watt|1953}} موسڵمانە سەرەتایییەکان لە نێو خێڵی مەککەییی بەنوو عەدیدا بریتی بوون لە [[سەعید کوڕی زەید|سەعیدی کوڕی زەید]] و نوعەیم کوڕی عەبدوڵڵا و [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتتاب]] کە دواتر شوێنی ئەبووبەکری گرتەوە وەک خەلیفە.{{Sfn|Watt|1953}} [[ئەبوو عوبەیدە کوڕی جەڕاح|ئەبوو عوبەیدەی کوڕی جەڕڕاح]] و سوھەیلی کوڕی بەیداع لە ڕیزەکانی بەنوو حەریس کە خێڵێکی تری مەککە بوون موسڵمانبوون.{{Sfn|Watt|1953}} موسڵمانانی سەرەتایی لە خێڵی مەککەی بەنوو ئەمیر بریتی بوون لە [[عەبدوڵڵا کوڕی ئوم مەکتوم]] و سوھەیلی کوڕی عەمر و براکانی.{{Sfn|Watt|1953}} ڕەنگە [[زوبێر کوڕی عەوام|زوبەیری کوڕی عەووام]] تاکە کەس بێت کە ناوی ھاتووە لە بەنوو ئەسعەدەوە، کە خێڵێکی دیکەی مەککەیە.{{Sfn|Watt|1953}} لە نێو خێڵە کاریگەرەکانی [[عەبدولشەمس کوڕی عەبدولمەنناف|عەبدولشەمس]] لە مەککە، [[عوسمان کوڕی عەفان|عوسمانی کوڕی عەففان]]، [[ئەبوو حوزەیفە کوڕی عوتبە|ئەبوو حوزەیفەی کوڕی عوتبە]]، [[خالید کوڕی سەعد]] و بنەماڵەی جاحشی کۆنفیدڕاڵی لە سەرەتاوە ئیعتیرافیان بە ئیسلام کرد.{{Sfn|Watt|1953}} [[بەنی مەخزوم|بەنوو مەخزووم]] کە دیارە خێڵی باڵادەستی سیاسی بوو لە مەککە، ھەندێک موسڵمانی سەرەتایییان ھەبووە، لەوانە [[عەبدوڵڵا کوڕی عەبد ئەلئەسەد|ئەبوو سەلامە]]، [[ئەڕقەم کوڕی ئەبوو ئەڕقەم|ئەلئەڕقەم]]، شەمس کوڕی عوسمان و [[عەمار کوڕی یاسر|عەمماڕی کوڕی یاسر]].{{Sfn|Watt|1953}} [[خونەیس کوڕی حوزافە|خونەیسی کوڕی حوزافە]] تاکە کەسە کە ناوی ھاتووە لە موسڵمانانی سەرەتایی لە بەنوو سەحمەوە، کە خێڵێکی دیکەی مەککەیە.{{Sfn|Watt|1953}} لە نێو [[بەنوو جومەح|بەنوو جومەحدا]]، عوسمانی کوڕی مەزعوون و ھەندێک لە خزمە نزیکەکانی لە ڕیزبەندی موسڵمانە سەرەتایییەکاندا ھاتووە.{{Sfn|Watt|1953}} == ئاماژەکان == <references /> == سەرچاوەکان == {{refbegin}} * {{cite book|author-last=Abbas|author-first=H.|title=The Prophet's Heir: The Life of Ali ibn Abi Talib|publisher=Yale University Press|year=2021|isbn=978-0-300-25205-7|author-link=Hassan Abbas (scholar)}} * {{cite encyclopedia|author-last=Athamina|author-first=K.|title=Abū Bakr|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|edition=Third|editor1-first=K.|editor1-last=Fleet|editor2-first=G.|editor2-last=Krämer|editor3-first=D.|editor3-last=Matringe|editor4-first=J.|editor4-last=Nawas|editor5-first=E.|editor5-last=Rowson|doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_23654|year=2015|isbn=978-90-04-28211-7}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/oxforddictionary00bada/mode/2up|title=The Oxford Dictionary of Islam|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=0-19-512558-4|editor-last=Esposito|editor-first=J.L.|editor-link=John Esposito|url-access=registration}} * {{cite encyclopedia|author-last=Gleave|author-first=R.M.|title='Alī b. Abī Ṭālib|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|edition=Third|editor1-first=K.|editor1-last=Fleet|editor2-first=G.|editor2-last=Krämer|editor3-first=D.|editor3-last=Matringe|editor4-first=J.|editor4-last=Nawas|editor5-first=E.|editor5-last=Rowson|doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_26324|year=2008|isbn=978-90-04-17137-4}} * {{cite book|author-last=Haider|author-first=N.|title=Shi'i Islam: An Introduction|url=https://archive.org/details/shiiislamintrodu0000haid|date=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-03143-2}} * {{cite encyclopedia|author-last=Huart|author-first=Cl.|title='Alī|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|edition=First|editor1-first=M.Th.|editor1-last=Houtsma|editor2-first=T.W.|editor2-last=Arnold|editor3-first=R.|editor3-last=Basset|editor4-first=R.|editor4-last=Hartmann|doi=10.1163/2214-871X_ei1_COM_0020|year=2012|author-link=Clément Huart}} * {{Cite book|last=Kelen|first=B.|url=https://archive.org/details/muhammadmessenge0000kele/mode/2up|title=Muhammad: The Messenger of God|publisher=Thomas Nelson|year=1975|isbn=0-8407-6440-5|url-access=registration}} * {{cite book|author-last=McHugo|author-first=J.|title=A Concise History of Sunnis and Shi'is|url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000mchu_f4a6|publisher=Georgetown University Press|year=2017|isbn=978-1-62616-587-8}} * {{cite book|author-last=Momen|author-first=M.|title=An Introduction to Shi'i Islam|url=https://archive.org/details/introductiontosh0000mome_o5t2|publisher=Yale University Press|year=1985|isbn=978-0-300-03531-5|author-link=Moojan Momen}} * {{cite encyclopedia|author1-last=Nasr|author1-first=S.H.|author2-last=Afsaruddin|author2-first=A.|title='Alī|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|year=2022|url=https://www.britannica.com/biography/Ali-Muslim-caliph|author1-link=Seyyed Hossein Nasr|author2-link=Asma Afsaruddin}} * {{cite encyclopedia|author1-first=I.K.|author1-last=Poonawala|title='Alī b. Abī Ṭāleb I. Life|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica|edition=Online|year=1985|url=http://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb#pt1|author-link=Ismail Poonawala}} * {{cite book|last=Rubin|first=U.|url=https://archive.org/details/RubinTheEyeOfTheBeholder.TheLifeOfMuhammadAsViewedByTheEarlyMuslims/mode/2up|title=The Eye of the Beholder: The life of Muhammad as viewed by the early Muslims|publisher=The Darwin Press|year=1995|isbn=0-87850-110-X|author-link=Uri Rubin|url-access=registration}} * {{cite book|author-last=Shah-Kazemi|author-first=R.|title=Justice and Remembrance: Introducing the Spirituality of Imam 'Ali|publisher=I.B. Tauris|year=2007|isbn=978-1-84511-526-5|author-link=Reza Shah-Kazemi}} * {{cite encyclopedia|author-first=R.|author-last=Shah-Kazemi|translator-first=Matthew|translator-last=Melvin-Koushki|title='Alī b. Abī Ṭālib 2. Biography|encyclopedia=Encyclopaedia Islamica|editor-first=F.|editor-link=Farhad Daftary|editor-last=Daftary|doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_0252|year=2015}} * {{cite book|author-last=Shah-Kazemi|author-first=R.|title=Imam 'Ali: Concise History, Timeless Mystery|publisher=The Matheson Trust|year=2019|isbn=978-1-908092-18-2}} * {{cite encyclopedia|author-last=Veccia Vaglieri|author-first=L.|title='Alī b. Abī Ṭālib|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|edition=Second|editor1-first=P.|editor1-last=Bearman|editor2-first=Th.|editor2-last=Bianquis|editor3-first=C.E.|editor3-last=Bosworth|editor4-first=E.|editor4-last=van Donzel|editor5-first=W.P.|editor5-last=Heinrichs|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0046|year=2012|author-link=Laura Veccia Vaglieri|isbn=978-90-04-16121-4}} * {{cite encyclopedia|encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: an Encyclopedia of the Prophet of God|editor1-first=C.|editor1-last=Fitzpatrick|editor2-first=A.H.|editor2-last=Walker|isbn=978-1-61069-177-2|publisher=ABC-CLIO|year=2014|url=https://archive.org/details/muhammadinhistor0000unse_h4s1/page/n39/mode/2up|title=Abu Bakr al-Siddiq (c. 573{{ndash}}634)|pages=1–4|author-first=A.H.|author-last=Walker|url-access=registration}} * {{cite book|author-last=Watt|author-first=W.M.|url=https://archive.org/details/muhammadatmecca0000watt/mode/2up|title=Muhammad at Mecca|publisher=Oxford University Press|year=1953|author-link=W. Montgomery Watt|url-access=registration}} * {{cite encyclopedia|author-last=Watt|author-first=W.M.|title=Abū Bakr|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|edition=Second|editor1-last=Bearman|editor2-first=Th.|editor2-last=Bianquis|editor3-first=C.E.|editor3-last=Bosworth|editor4-first=E.|editor4-last=van Donzel|editor5-first=W.P.|editor5-last=Heinrichs|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0165|year=2012}} {{refend}}{{تووڵی دەروازە|ئیسلام|محەممەد|مێژووی ئیسلام|ژیاننامە|ئایین}} [[پۆل:ھاوەڵەکان]] [[پۆل:موسڵمانان]] [[پۆل:موسڵمان]] 5whwt6trlvymlml69ewsmyfvhphabeg 0 296456 1623841 1623627 2026-08-12T12:07:11Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623841 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=|width=|partof=[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]]، [[قەیرانی ٢٠٢٦ی کورد و ئێران]]|image={{multiple image | border = infobox | perrow = 2 | total_width = 350 | image1 = Blast from an Iranian attack on the Kurdistan Region.png | image2 = Burnt out vehicle Kurdistan Region March 2026 after Iranian attacks.png | image3 = Destroyed glass civilians areas Kurdistan Region after Iranian attacks.png | image4 =Workers remove rubble after Iranian attacks Kurdistan Region.png |footer = چەند وێنەیەکی ھێرشەکان }}|caption=|date=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ – ئێستا (٣ مانگ و ١ ھەفتە و ٦ ڕۆژ)|place=[[ھەرێمی کوردستان]]، [[عێراق]]، بە تایبەتی [[ھەولێر]] و دەوروبەری|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=|status=بەردەوامە|combatants_header=|combatant1={{Tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Axis of Resistance flag.png}} [[تەوەری بەرگری]] **{{flagicon image|Popular Mobilization Forces.jpg}} [[حەشدی شەعبی]] ***{{flagicon image|Flag of Iraqi Turkmans.svg}} [[حەشدی تورکمانی]] ***{{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[خۆڕاگریی ئیسلامی لە عێراق (٢٠٢٠-ئێستا)|مقاوەمەی ئیسلامی]] ****{{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[سەرایا ئەولیا ئەددەم|سەرایا ئەولیا]] ****{{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[ئەسحابول کەھف]] ****{{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[جەیشول غەزەب]] ****{{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[ڕیجال بەئس شەدید|ڕیجال بەئس]] {{Tree list/end}}|combatant2={{Tree list}} *{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of the United States.svg}} [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] * {{flag|United Kingdom}} * {{flag|France}} * {{flag|Italy}} * {{flagicon image|CPFIK small logo infobox.png|border=no}} [[ھاوپەیمانیی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران]] ** {{flagicon image|Official flag of the PDKI.png}} [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حدکا]] ** {{flagicon image|Flag of the Kurdistan Freedom Party (Iran).svg}} [[پارتی ئازادیی کوردستان|پآک]] ** {{flagicon image|The official Logo of khabat organisation of iranian kurdistan.png}} [[سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران]] ** {{flagicon image|Flag of Komala.png}} [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان]] ** {{flagicon image|Flag of Komala.png}} [[حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران]] * {{flagicon image|Komala's_flag.png}} [[کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران]] {{Tree list/end}}|combatant3=|commander1=|commander2=|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=|strength2=|strength3=|casualties1={{flagicon image|Popular Mobilization Forces.jpg}} بە لایەنی کەمەوە ٦٠ چەکدار کوژرا و ١٠٠ی تریش بریندار بوون|casualties2={{Tree list}} *{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} ٦ [[پێشمەرگە]] کوژران، ٤٤ی تریش برینداربوون<ref name="Kurdish Casualties 25 March" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/rocket-attack-kills-six-kurdish-peshmerga-fighters-iraqs-kurdistan-sources-say-2026-03-24/|سەردێڕ=Rocket attack kills six Kurdish Peshmerga fighters in Iraq's Kurdistan, sources say}}</ref> *{{flagicon image|Flag Kurdistan Security Protection Agency.png}} ١ [[ئاسایشی ھەرێمی کوردستان|ئاسایش]] کوژرا و ١ی تریش برینداربوو<ref name="Casualties7March" /> *{{flagicon image|CPFIK small logo infobox.png|border=no}} ١٠ ئەندام کوژران و ھەندێکی تریش برینداربوون *{{flag|France}} ١ سەرباز کوژرا، ٦ی تریش برینداربوون<ref name="France03122026" /> {{Tree list/end}}|casualties3=٤ مەدەنیی کورد کوژران و ٧ی تریش برینداربوون<ref name="Kurdish Casualties 13 March">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/250320264|سەردێڕ=Kurdistan hit by over 450 drones, missiles since start of regional conflict, 14 killed|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref><ref name="2CivKilled7April" />|notes=|campaignbox= }} لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، لە [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦]]، [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]] و میلیشیا شیعەکانی سەر بە ئێران لە عێراق کە بە پلەی یەکەم لە ژێر چەتری [[حەشدی شەعبی|حەشدی شەعبیدا]] کاریان دەکرد، زنجیرەیەک ھێرشی مووشەکیی بالیستی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانیان دژی [[ھەرێمی کوردستان]] دەستپێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/03/joint-statement-on-irans-missile-and-drone-attacks-in-the-region/|سەردێڕ=Joint Statement on Iran’s Missile and Drone Attacks in the Region |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=United States Department of State |زمان=en-US}}</ref> لە زۆرینەی ھێرشەکانی سەر عێراق، نزیکەی ٢٠٠ ھێرشیان بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بوونە تا ١١ی ئازاری ٢٠٢٦. ھەرێمی کوردستان بووە شوێنی سەرەکیی زۆرینەی ھێزەکانی ئەمریکا دوای کشانەوەی ھێزەکان لە چەند دامەزراوەیەک کە کەوتبوونە ناوەڕاست و ڕۆژاوای عێراق.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Frantzman |یەکەم=Seth J. |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/|سەردێڕ=US condemns Iranian and militia attacks in Iraq amid unclaimed airstrikes on Tehran-backed militias |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Foundation for Defense of Democracies]] |زمان=en}}</ref> گرووپ و کۆمەڵە میلیشیا شیعەکانی سەر بە ئێران؛ [[سەرایا ئەولیا ئەددەم]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/02032026 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> [[خۆڕاگریی ئیسلامی لە عێراق (٢٠٢٠-ئێستا)|بەرخۆدانی ئیسلامی لە عێراق]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://shafaq.com/en/Security/Islamic-Resistance-in-Iraq-67-Operations-in-48h-against-the-US|سەردێڕ=Islamic Resistance in Iraq: 67 Operations in 48h against the US |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> [[جەیشول غەزەب]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.rudawarabia.net/arabic/kurdistan/07042026|سەردێڕ="جيش الغضب" يقول إنه هاجم أربيل ثأراً لمقتل خامنئي ونصر الله |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> [[ڕیجال بەئس شەدید|ڕیجال بەئسش شەدید]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.rudawarabia.net/arabic/kurdistan/070320261|سەردێڕ=مسيرات تائهة وأهداف مدنية.. 8 أيام من هجمات الفصائل المسلحة على إقليم كوردستان |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> و [[ئەسحابول کەھف]]،<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4774|سەردێڕ=Drone strike hits upscale hotel in Erbil; no casualties |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260307040615/https://thenewregion.com/posts/4774 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> بەرپرسیارێتیی بەشێک لە ھێرشەکانیان لەئەستۆگرت. == پێشینە == ھەرێمی کوردستان لە دوای [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|لەشکرکێشی و داگیرکردنی عێراق لە ٢٠٠٣]]<nowiki/>وە میوانداریی چەندین بنکە و دامەزراوەی سەربازیی ئەمریکای کردووە. لە نێوان [[کشانەوەی ھێزەکانی ئەمریکا لە عێراق (٢٠٢٠–٢٠٢١)|ساڵانی ٢٠٢٠]]—٢٠٢١ و دیسانەوە لە ساڵی ٢٠٢٥—٢٠٢٦، ئەمریکا پڕۆسەی کشانەوەی ھێزەکانی لە عێراق دەستپێکرد. لەم قۆناغانەدا ھێزەکانی ئەمریکا لە ھەرێمی کوردستان نەکێشرانەوە بەڵکوو لەبری ئەوانی تریش لەوێ جێگیرکران،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888439|سەردێڕ=Iraqi militias attack US forces: New Iran war frontline? {{!}} The Jerusalem Post |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> لەنێویاندا سەربازەکانی [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا|ئیدارەی خۆسەری باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریاش]] گواسترانەوە ھەرێمی کوردستان، ئەمەش بووە ھۆی چڕبوونەوەی بەرچاوی کارمەندان و کەرەستەی ئەمریکی لە ھەرێمی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Aldroubi |یەکەم=Mina |دوایین٢=Mahmoud |یەکەم٢=Sinan |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/03/01/us-troops-attacked-in-erbil-as-iraqi-militants-consider-options/|سەردێڕ=US troops attacked in Erbil as Iraqi militants consider options |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The National |زمان=en}}</ref> ئێران پێشتر بە بیانووی بەئامانجگرتنی «بارەگاکانی [[مۆساد]]» ھێرشی کردووەتە سەر ھەرێمی کوردستان، لەنێویاندا لە کاتی [[ھێرشی مووشەکی بۆ سەر ھەولێر (٢٠٢٢)|ھێرشە مووشەکییەکانی ھەولێر لە ٢٠٢٢]] و [[ھێرشە مووشەکییەکانی ھەرێمی کوردستان و سووریا (٢٠٢٤)|ھێرشەکانی ساڵی ٢٠٢٤]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=After nuclear talks break down, Iran claims ballistic missile attack in Iraq|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/12/irbil-attack-iraq/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=The Washington Post|زمان=en-US|issn=0190-8286|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220402170549/https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/12/irbil-attack-iraq/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەلایەکی دیکەوە میلیشیا شیعە ھاوپەیمانەکانی ئێران کە لە ناوچەکانی نێوان عێراقی فیدراڵی و ھەرێمی کوردستان چالاکی دەکەن، لە ماوەی ڕابردوودا چەندین جار ھێرشیان کردووەتە سەر بنکەکانی ئەمریکا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/armed-drone-targets-harir-military-base-northern-iraq-sources-2023-11-08/|سەردێڕ=Armed drone targets Harir military base in northern Iraq -sources |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231115182844/https://www.reuters.com/world/middle-east/armed-drone-targets-harir-military-base-northern-iraq-sources-2023-11-08/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Reuters}}</ref><ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Iddon |یەکەم=Paul |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/|سەردێڕ=Militia Drones And Rockets Bombard Iraqi Kurdistan As Iran War Spreads |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302233511/https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Forbes}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٥دا [[ھێرشی میلیشیاکانی سەر بە ئێران لە عێراق ٢٠٢٥|فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی میلیشیا شیعەکان ھێرشی کردە سەر کێڵگەی گازی کۆڕمۆر]] و ئاگرێکی بەرفراوانی لێکەوتەوە و زۆریش تیشکی خستە سەر بابەتی پێویستیی ھەرێمی کوردستانی ئۆتۆنۆم بۆ باشترکردن و بەھێزترکردنی سیستەمی بەرگرییە ئاسمانییەکەی.<ref name=":2" /> ھەروەھا ھەرێمی کوردستان شوێنی گیرسانەوەی چەندین پارتی ئۆپۆزسیۆنی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|کوردیی ڕۆژھەڵاتە]] کە لە دەربەدەریدان. ئەم گرووپانە پێشتر [[پێکدادانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ھێرشی سنووربەزێنیان بۆ سەر ئێران]] دەستپێکردووە و خۆشیان بە ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکی ئێران کراونەتە ئامانج، لەوانە لە [[ھێرشی ١٧ی خەرمانان|ساڵانی ٢٠١٨]] و [[ھێرشەکانی ٢٠٢٢ی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان|٢٠٢٢]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/article-884039|سەردێڕ=Kurdish group claims Iran missile, drone attack {{!}} The Jerusalem Post |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260209144217/https://www.jpost.com/middle-east/article-884039 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی شوباتی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> کە یەکگرتوون لە ژێر دەستی [[ھاوپەیمانیی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران]]، ئەوان لە کاتی [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠٢٥–٢٠٢٦)|ناڕەزایەتییەکانی ئێران لە ساڵانی ٢٠٢٥-٢٠٢٦]] ڕایانگەیاند کە لە ئەگەری کردەوەی سەربازیی ئەمریکادا ھەوڵی [[قەیرانی ٢٠٢٦ی کورد و ئێران|یارمەتیدان لە ڕووخاندنی ڕژێمی ئێران]] و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] دەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/22022026 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260227170839/https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/22022026 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-february-25-2026/|سەردێڕ=Iran Update, February 25, 2026 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Institute for the Study of War |زمان=en-US}}</ref> == ڕووداوەکان == === تێڕوانینێکی گشتی بۆ ھێرشە سەرەتایییەکان (٢٨ی شوبات-ناوەڕاستی ئازار) === ھەر لەو ڕۆژەی کە شەڕی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦ دەستی پێکرد، ھەرێمی کوردستان بە تایبەتی [[ھەولێر|ھەولێری]] پایتەخت بە خێرایی بوو بە ئامانجێکی سەرەکیی ھێرشەکانی ئێران. دووبارەبوونەوەی تەقینەوە و ئاگادارکەرەوەی ھێرشی ئاسمانی و ڕێگریکردن لە ھەندێک کاتدا بۆ زیاتر لە دوو کاتژمێر لەسەریەک دەبیسترا و بە شێوەیەکی بەرچاو لە چڕیدا زیاتر لە ھێرشەکانی پێشوو بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بەردەوام بوو.<ref name=":2"/> لە سێ ڕۆژی یەکەمدا، ھەولێر بەتەنھا لەلایەن زیاتر لە ٧٠ مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە کرایە ئامانج، لەگەڵ ئەوەشدا سیستەمی بەرگریی ئاسمانیی ئەمریکا و بەڕیتانیا<ref name="US-British air defense">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Iddon |یەکەم=Paul |ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/04/08/the-air-defense-array-that-shielded-iraqi-kurdistan-during-iran-war/|سەردێڕ=The Air Defense Array That Shielded Iraqi Kurdistan During Iran War |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Forbes |زمان=en}}</ref> لە ناوچەکەدا ڕێگرییان لە زۆرینەیان کرد، لە ئەنجامدا زیانێکی کەم یان ھیچ زیانێکی لێنەکەوتەوە.<ref name=":2" /><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Hussein |یەکەم=Dalshad |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://alhurra.com/en/14573|سەردێڕ=Missiles, Sirens, and Darkness: Erbil’s Long Night |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Alhurra |زمان=en-US}}</ref> ئەو شوێنە دیارانەی کە کرانە ئامانج بریتی بوون لە [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ھەولێر]]، کە ھێزەکانی ئەمریکای [[شەڕی دژ بە داعش|ھاوپەیمانی نێونەتەوەییی دژی داعش]] بنکەیان لێی ھەیە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/|سەردێڕ=Iran Update Evening Special Report, March 1, 2026 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302144041/https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Institute for the Study of War |زمان=en-US}}</ref> لەگەڵ [[کونسوڵخانەی گشتیی ئەمریکا لە ھەولێر]] کە لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٥ کرایەوە و گەورەترین کونسوڵخانەی ئەمریکایە لە جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug|سەردێڕ=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260301193638/https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref> لە دەرەوەی ھەولێریش ھێزەکانی ئەمریکا لە [[بنکەی ئاسمانیی ھەریر]] کرانە ئامانج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/01032026 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> ھەروەھا ھێرشەکان بارەگای لیوای ١١ی [[پێشمەرگە]]، کە دەکەوێتە نزیک قەزای دێگەڵە لە [[پارێزگای ھەولێر]] و<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/897273/slug|سەردێڕ=Drone Attack Targets Peshmerga Headquarters Near Erbil, Ministry Urges Baghdad to Act |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Peshmerga-headquarters-in-Erbil|سەردێڕ=Drone attack targets Peshmerga headquarters in Erbil |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010320262 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302182246/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010320262 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> و بارەگای فەرماندەییی یەکەی ٧٠ی پێشمەرگەی سەر بە [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (ی.ن.ک)شی گرتەوە. ئەو ھێرشانە بوونە ھۆی کوژرانی ئەندامێکی [[ئاسایشی ھەرێمی کوردستان|ئاسایش]] و برینداربوونی ئەندامێکی دیکە.<ref name="Casualties7March">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4784|سەردێڕ=Two killed as drones rain down in Kurdistan Region |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> گرووپە ئۆپۆزیسیۆنە (کۆمەڵە بەرھەڵستکارە) کوردییەکانی ئێران لە [[پارێزگای سلێمانی]] ([[سلێمانی|شاری سلێمانی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|trans-title=Kurdistan Regional Government (KRG) Security Agency: We don't know whether the attack on Sulaimani was carried out by drones or missiles |ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0303202625 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> ناوچەی زڕگوێز،<ref name=":4" /> و [[قەزای دووکان]]<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060320261 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref>)، و لە [[پارێزگای ھەولێر]] ([[پردێ]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/020320263 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> [[قەزای کۆیە]]،<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/03032026 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> [[بەنداوی گۆمەسپان|گۆمەسپان]]،<ref name=":3" /> [[خەبات (قەزا)|قەزای خەبات]]<ref name=":5" />) لەوانەش [[پارتی ئازادیی کوردستان (ئێران)|پارتی ئازادیی کوردستان]] (PAK)، [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] (PDKI)، [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان]] و [[سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران]] و [[کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران|کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانیش]] کرانە ئامانج.<ref name=":5" /><ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Frantzman |یەکەم=Seth J. |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/02/kurdish-iranian-opposition-groups-say-iran-targeted-them-in-northern-iraq-claim-operations-in-iran/|سەردێڕ=Kurdish Iranian opposition groups say Iran targeted them in northern Iraq, claim operations in Iran |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260303012209/https://www.fdd.org/analysis/2026/03/02/kurdish-iranian-opposition-groups-say-iran-targeted-them-in-northern-iraq-claim-operations-in-iran/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=FDD |زمان=en}}</ref> لە ٣ی ئازاردا ھێرشەکان بۆ سەر بنکەکانی PDKI (حدکا) چڕتر بوونەوە و لە ئەنجامدا ئەندامێک بەسووکی برینداربوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Iranian-Kurdish-Party-headquarters-in-Erbil-Province|سەردێڕ=Drone attack targets Iranian Kurdish Party headquarters in Erbil Province |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Three-explosions-rock-Erbil-in-fresh-strike-on-Iranian-Kurdish-opposition-site|سەردێڕ=Three explosions rock Erbil in fresh strike on Iranian Kurdish opposition site |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://caliber.az/en/post/iran-s-irgc-strikes-drones-at-kurdish-opposition-groups-in-northern-iraq|سەردێڕ=Iran's IRGC strikes drones at Kurdish opposition groups in northern Iraq - VIDEO |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=caliber.az |زمان=en}}</ref> ئامانجەکانی دیکە بریتی بوون لە ناوچە مەدەنییەکان لە [[قەزای سۆران]] و [[قەزای شەقڵاوە]]،<ref name=":5"/> و ژێرخانی مەدەنی، وەک ھۆتێل (میوانخانە)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Harir-Base-defenses-neutralize-drone-over-Erbil|سەردێڕ=Harir Base defenses neutralize drone over Erbil |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en |وتەگێڕانەوە="Earlier today, Saraya Awliya al-Dam, an Iraqi armed faction within the Islamic Resistance in Iraq, also claimed responsibility for a drone attack on a hotel in Erbil, alleging it was hosting US soldiers."}}</ref><ref name=":6"/> ژێرخانی وزە،<ref name=":2"/> دامەزراوە گشتییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Kurdistan-Region-records-470-attacks-107-casualties|سەردێڕ=Kurdistan Region records 470+ attacks, 107 casualties since Feb 28 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> و دامەزراوەکانی [[دوورپەیوەندی]] و [[ڕوانگەی ئاسمانی|ڕوانگەی ئاسمانیی]] کەشوھەوا لەسەر [[کۆڕەک|چیای کۆڕەک]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Double-drone-strike-hits-Mount-Korek-in-Erbil|سەردێڕ=Double drone strike hits Mount Korek in Erbil |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/030320263 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> و چیای زمناکۆ. لە [[پارێزگای دھۆک]] کێڵگە نەوتییەکانی چەمنکێ لەلایەن دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە کرانە ئامانج.<ref name=":5" /> === ناوەڕاستی مانگی ئازار–٧ی نیسان === [[پەڕگە:2026_Iranian_drone_attacks_Kurdistan_Region_video.webm|وێنۆک|ئەو گرتە ڤیدیۆیییانەی دەست [[دەنگی ئەمریکا|دەنگی ئەمەریکای]] کوردی کەوتووە، کە تیایدا ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لەلایەن میلیشیاکانی سەر بە ئێرانەوە دەردەکەوێت کە باڵەخانەکانی نیشتەجێبوون لە ھەرێمی کوردستان دەکەنە ئامانج.]] ڕۆژی ١٢ی ئازار، مووشەکێک لە بنکەیەکی سەربازیی ئیتاڵیا لە ھەولێر کەوتەخوارەوە. ھیچ بریندارێکی لێنەکەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603120049|سەردێڕ=Missile hits Italian base in Erbil, no injuries reported |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Iran International]] |زمان=en}}</ref> لە ھەمان ڕۆژدا ھێرشێکی تر بۆ سەر کەمپی مەشق و ڕاھێنان ڕوویدا کە لەلایەن سەربازە فەڕەنسییەکانەوە لە ھەولێر جێگیرکرابوون، سەربازێک کوژرا و شەشی تریش برینداربوون.<ref name="France03122026">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf|سەردێڕ=French soldier killed in drone attack in Iraq’s Kurdish region, Macron says |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260313082831/https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[France 24]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/six-french-soldiers-wounded-iraq-after-drone-attack-army-says-2026-03-12/ |وێبگە=[[Reuters]]}}</ref> ڕۆژی ١٥ی ئازار سێ مووشەکی سوپای پاسداران لە ئۆردووگای گرووپی ئۆپۆزسیۆنی ئێرانیی کوردیی کۆمەڵە لە ھەرێمی کوردستان کەوتەخوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603156665|سەردێڕ=IRGC missiles hit Iranian Kurdish opposition camp in Iraqi Kurdistan |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Iran International]]}}</ref> لە ٢٤ی ئازاردا، ھێرشێکی موشەکی لە ھەولێر کە بنکەیەکی سەربازیی [[پێشمەرگە|پێشمەرگەی]] کردە ئامانج، بووە ھۆی کوژرانی شەش چەکدار و لانیکەم ٣٠ چەکداریش بە ھۆیەوە برینداربوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/rocket-attack-kills-six-kurdish-peshmerga-fighters-iraqs-kurdistan-sources-say-2026-03-24/|سەردێڕ=Rocket attack kills six Kurdish Peshmerga fighters in Iraq's Kurdistan, sources say|ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Reuters]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ڕۆژی ٢٨ی ئازار، شوێنی نیشتەجێبوونی [[نێچیرڤان بارزانی]]، [[سەرۆکایەتیی ھەرێمی کوردستان|سەرۆکی ھەرێمی کوردستان]]، بە ھێرشێکی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە [[دھۆک]] کرایە ئامانج. ڕۆژی دواتر ''[[ڕۆیتەرز|ئاژانسی ڕۆیتەرز]]'' بڵاوی کردەوە، بەرگریی ئاسمانی لەنزیک شوێنی نیشتەجێبوونی [[مەسعوود بارزانی]]، سەرۆکی پێشووی ھەرێمی کوردستان و پارتی دیموکراتی کوردستان لە ھەولێر، ڕێگریی لە فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان کردووە. ڕووداوەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ھەڵکشانێکی بەرچاو تەماشا کران، بەزاندنی «ھێڵی سوور» وەک پەیامێکی سیاسی دەبینرا بە ئامانجی تێکدانی بێلایەنیی ھەرێمی کوردستان و ڕۆڵە نێوەندگیرییەکەی لە ململانێکاندا، و ھەروەھا ئیدانەکردنێکی بەربڵاوی نێونەتەوەییی لێکەوتەوە.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Frantzman |یەکەم=Seth |ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php|سەردێڕ=Home of Kurdistan Region president targeted, American universities threatened as attacks escalate in Iraq |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Aydogan |یەکەم=Sohan |ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/opinion/01042026 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> لە ئاگادارییەکی ئەمنیی [[کونسوڵخانەی ئەمریکا لە بەغدا|باڵیۆزخانەی ئەمەریکا]] لە ٢٩ی ئازاردا ھۆشداریدرا لەوەی کە ئێران و میلیشیا ھاوپەیمانەکانی ڕەنگە زانکۆ ئەمریکییەکانی سلێمانی و دھۆک و ھەروەھا دامەزراوەکانی دیکەی پەیوەست بە ئەمریکا لە ھەرێمی کوردستان بکەنە ئامانج.<ref name=":11"/> تا کۆتاییی مانگی ئازاری ٢٠٢٦، ھەرێمی کوردستان بە «زیاتر لە ٤٥٠ فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک» بەئامانجگیرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/250320264 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Rudaw]] |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Burning_industrial_building_Kurdistan_Region_April_2026_after_Iranian_attacks.png|وێنۆک|سووتانی دامەزراوەیەکی پیشەسازی لە ھەرێمی کوردستان دوای ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک.]] ڕۆژی ١ی نیسان، سێ فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران بە ناوەکانی شەھید لە نزیک شاری ھەولێر دامەزراوەکانی پەیوەست بە کۆمپانیای نەوتی بەڕیتانیی [[کاسترۆل|کاسترۆڵیان]] کردە ئامانج و زیانیان بە ژێرخانی وزە گەیاندووە بەڵام ھیچ زیانێکی گیانیی نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Donaldson|یەکەم=Marcus|ناونیشان=https://www.gbnews.com/news/iran-war-british-oil-firm-strike-iraq-erbil-castrol|سەردێڕ=Massive explosion as drone strikes British oil firm in Iraq after chilling Iran warning|ئیش=GB News|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> لە ھەمان ڕۆژدا ھێرشێکی دیکەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان کێڵگەی نەوتی سەرسنگی لە ناوچەی چەمنکێی [[پارێزگای دھۆک]] کردە ئامانج کە بەڕێوەدەبردرێت لەلایەن کۆمپانیای HKN Energy کە بنکەکەی لە ئەمریکادایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.iraqinews.com/iraq/breaking-drone-attack-targets-sarsang-oilfield-in-northern-iraq/|سەردێڕ=Breaking: Drone attack targets Sarsang oilfield in northern Iraq |وێبگە=Iraqi News}}</ref> لە ٢ی نیساندا دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوان کارگەیەکی خەڵووزیان لە ھەولێر تێکشکاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010420261 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> لە ٥ی نیسان دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە گەڕەکی بەختیاریی [[سلێمانی|شاری سلێمانی]] ناوچەی نیشتەجێبوونی چڕدانیشتوویان بەئامانجگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.dengeamerika.com/a/drone-attacks-suli-kurdistan/8134608.html|سەردێڕ=Taxeke Bajarê Silêmanîyê Rastî Du Êrîşên Dronan Tê |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Voice of America |زمان=ku}}</ref> ڕۆژی ٧ی نیسان، فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان لە گوندی دارەشەکران لە باکووری ھەولێر ماڵی خێزانێکی کردە ئامانج و بە ھۆیەوە ژن و مێردێک کوژران و منداڵەکانیان دوای خۆیان جێھێشت. [[دژە تیرۆری ھەرێمی کوردستان|بەرەنگاربوونەوەى تیرۆری ھەرێمی کوردستان]] ڕایگەیاند کە فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکە «لە ئێرانەوە ھەڵدراوە» و ھێرشەکەش ئیدانەیەکی بەرفراوانى سەرکردە کوردەکانى لێکەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/070420261 |ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw}}</ref><ref name="2CivKilled7April">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5053|سەردێڕ=Family torn apart: Drone strike kills couple near Erbil |ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> === لە کاتی ئاگربەستی شەڕی ئێران (٨ی نیسان-٢١ی نیسان) === سەرەڕای [[ئاگربەستی ٢٠٢٦ی شەڕی ئێران]]، ھێرشەکانی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بەردەوامبوون. ڕۆژی ١٤ی نیسان، کەمپێکی سەر بە حدکا لە نزیک [[کۆیە]]، ھەروەھا دوو کەمپی سەر بە کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان لە سنووری پارێزگای سلێمانی و ھەولێر، لەلایەن فڕۆکە بێفڕۆکەوانە ھێرشبەرییە تاکلایەنەکانی ئێرانەوە کرانە ئامانج و بە ھۆیەوە دوو ئەندام برینداربوون. فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی دیکەش لەلایەن فڕۆکە جەنگییەکانەوە ڕێگرییان لێکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٤ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5109|سەردێڕ=Iranian drones towards Kurdistan Region intercepted: Kurdistan CT |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> ==== کوژرانی غەزال مەولان ==== {{سەرەکی|کوژرانی غەزال مەولان}} [[پەڕگە:غەزال_مەولان.png|وێنۆک|247x247پیکسڵ|وێنەیەکی غەزال مەولان لە کاتی پێشمەرگایەتیدا]] غەزال مەولان، ژنێکی تەمەن ١٨ ساڵان، ئەندامی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان، لە ١٤ی نیسان لە ھێرشێکی ئێراندا بە ھۆی برینەکانییەوە گیانی لەدەستدا.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5119|سەردێڕ=Iranian Kurdish opposition groups face attacks despite ceasefire |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> مردنەکەی مشتومڕ و کاردانەوەی گشتیی بە دوای خۆیدا ھێنا، دوای ئەوەی ھەواڵەکان باسیان لەوە کرد کە لە چەندین نەخۆشخانەی [[سلێمانی]] دوورخراوەتەوە، گوایە بە ھۆی ترسی کاردانەوەی ئێرانەوە بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://hengaw.net/en/news/2026/04/article-45|سەردێڕ=Hengaw statement on denial of medical care and violation of the right to life following IRGC drone attacks |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Hengaw |زمان=en}}</ref> کە ڕەنگە ئەمەش ھۆکاری مردنەکەی بووبێت. سەرەتا لە نەخۆشخانەی شۆڕش، سەر بە [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە]] چارەسەری وەرگرتووە، بەڵام بە ھۆی سەختیی برینەکانییەوە پێویستیی بە گواستنەوەی بۆ چاودێریی تایبەت ھەبووە. ناوبراو لە نەخۆشخانەی شۆڕشەوە بە ئۆتۆمبێلی فریاگوزارییەوە گواسترایەوە، بە یاوەریی ئەندامێکی کۆمەڵە و پزیشکێکی نەخۆشخانەی شۆڕش. بەپێی زانیارییەکان، لەکاتی گەیشتنیان بە نەخۆشخانەی ئاسیا، کارمەندان وەرگرتنی غەزالیان ڕەتکردووەتەوە و ڕایانگەیاندووە کە ناتوانن «کەیسەکە بگرنەدەست». ھەروەھا لە نەخۆشخانەی بەخشین کە لە نزیکەوەی بوو، بەھۆی نەبوونی «مۆڵەتی پۆلیس»ەوە، چارەسەری بۆ نەکرا. بەڕێوەبەرەکەی وتی کە لە پەیوەندیدایە لەگەڵ بەرپرسانی ئەمنی و داوای ڕەزامەندی دەکات. دوای ٢٠ خولەک دواکەوتن، غەزال و ھاوەڵەکانی بەڕێکەوتن بۆ ئەوەی بەدوای نەخۆشخانەیەکی تردا بگەڕێن. دەوترێت دامەزراوەیەکی دیکەی ناحکوومی دوای ئەوەی زانیویەتی پێشمەرگەی کۆمەڵەیە، کۆتاییی بە چارەسەر ھێناوە، ھاوکات نەخۆشخانەی فارووق نزیکەی پێنج خولەک دوای پەیوەندییە سەرەتایییەکە ڕەزامەندیی دەربڕیوە لەسەر وەرگرتنی. بەڵام پێشتر لەگەڵ گەیشتنیان مردبوو. ھەروەھا باس لەوە کرا کە مزگەوتە ناوخۆیییەکان ڕێگەیان نەداوە [[پرسە لە ئیسلامدا|ڕێوڕەسمی پرسە]] جێبەجێ بکرێت و گۆڕستانە گشتییەکان سەرەتا ڕەتیانکردووەتەوە بە خاک بسپێردرێت. نزیکەی ١٥٠ بیرمەند و ھونەرمەند و چاڵاکانی مەدەنیی کورد لە بەیاننامەیەکی ھاوبەشدا کردەوەی نەخۆشخانەکانیان شەرمەزارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://en.964media.com/46937/|سەردێڕ=The night Ghazal Mawlan died |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=964media |زمان=en-US}}</ref> ''دەستەی سەربەخۆی مافی مرۆڤ'' لە ھەرێمی کوردستان ڕەتکردنەوەی چاودێریی پزیشکیی بە پێشێلکردنی [[مافی ژین|مافی ژیان]] وەسفکرد. ھەروەھا ئەم ڕووداوە بووە ھۆی ناڕەزایەتییەک کە لەلایەن پێکھاتەکانی [[دانیشتووانی کورد|ڕەوەندی کوردییەوە]] ڕێکخرابوو، لە کاتێکدا دەوترێت ھەندێک لە دانیشتووانی ناوچەکە ھەڕەشەی دانانی [[خێوەتی ناڕەزایەتی|خێوەتی ناڕەزایەتییان]] کردووە. [[عەبدوڵڵا موھتەدی]] داوای کەمکردنەوەی توندوتیژیی کرد و داوای لە دەسەڵاتداران کرد کە چارەسەری ناڕەزایەتیی گشتی بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/908596/slug|سەردێڕ=Mawlan Case: Care Denial, Funeral Dispute After Drone Strike |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref> میدیاکانی لایەنگری [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] (پ.د.ک) بەرپرسیارێتییان بۆ دەسەڵاتدارانی ھەرێم گەڕاندەوە و ئاماژەیان بە [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (ی.ن.ک) و پارتە ئیسلامییەکان و نەخۆشخانەکانی سەر بە یەکێتی کرد و ڕەخنەیان لێگرتن. ڕایانگەیاند کە: ''خۆ ئەگەر ئەم بریندارە «سەربازێکی دوژمن» بووایە، ئەوا نەخۆشخانە ئیسلامییەکە چارەسەری بۆ دەکرد و «[[ئەمیر]]» سەردانی دەکرد و «[[جاش]]<nowiki/>‌پەرلەمانتارەکان»یش چاودێرییان دەکرد، لە کاتێکدا کە ئەمە چەکدارێکی کورد بووە و ئەو مامەڵەیان لەگەڵدا نەکردووە''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٦|trans-title=Lawyer Karzan Hanarayi: The party authorities in Sulaimani are primarily responsible for what happened to martyr Ghazal |ناونیشان=https://www.basnews.com/so/babat/910943 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=BasNews}}</ref> لە ١٥ تا ١٦ی نیسان پێنج ھێرشی جیاواز لە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان ھەرێمی کوردستانیان کردە ئامانج. یەکێک لەو جۆرە ھێرشانە پارتی PAKی کردە ئامانج، کە ڕایگەیاندبوو ھیچ زیانێکی گیانیی نەبووە.<ref name=":12"/> لە ١٧ی نیسان ھێرشەکانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران بۆ سەر کەمپی حدکا لە بالیسان لە ڕۆژھەڵاتی [[شەقڵاوە]] و لە ناوچەی جەژنیکان سێ ئەندام کە دوو ژنیان تێدابوو کوژران و ژمارەیەکی دیکەش بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://hanahr.org/en/news/three-peshmergas-killed-and-several-others-injured-following-islamic-republic-drone-attacks-on-pdki-headquarters/|سەردێڕ=Three Peshmergas Killed and Several Others Injured Following Islamic Republic Drone Attacks on PDKI Headquarters {{!}} Hana Human Rights Organization |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Hana Human Rights Organization |زمان=en-CA}}</ref> === درێژکردنەوەی ئاگربەستی شەڕی ئێران (٢١ی نیسان–ئێستا) === لە ٢٢ی نیساندا، PAK ئیدیعای کرد کە ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران بۆ سەر یەکێک لە بنکەکانی بووە ھۆی برینداربوونی سێ کەس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦|trans-title="PAK: Our base was attacked with drones and 3 Peshmerga were injured" |ناونیشان=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420262 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Rûdaw}}</ref> لە مانگی ئایاردا، ھەواڵەکان لە بارەی ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکی ئێران لە ناوچەکە بەردەوام بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی ئایاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/130520261 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/KRSC-Missiles-drones-target-Iranian-Kurdish-camp-in-Al-Sulaymaniyah|سەردێڕ=KRSC: Missiles, drones target Iranian Kurdish camp in Al-Sulaymaniyah |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> لە ڕێککەوتی ٨ی حوزەیران، [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] دەستیان کرد بە ھێرش بۆ سەر بارەگاکانی ئۆپۆزسیۆنی کورد لە ناوچەکە.<ref>https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iran-strikes-headquarters-of-kurdish-opposition-groups-in-northern-iraq-amid-tensions-with-israel/3959671</ref> == وەڵامدانەوە == === ھەرێمی کوردستان === لە ھەنگاوێکی خۆپارێزیدا، کێڵگەی گازی کۆڕمۆر، پێدانی گازی بۆ وێستگەکانی کارەبا لە ھەرێمی کوردستان ڕاگرت بە ھۆی ترسی ئەوەی کە بکرێتە ئامانج لەلایەن ھێرشەکانەوە، ئەمەش بووە ھۆی پچڕانی کارەبا.<ref name=":0"/> لە بەرامبەر بەئامانجگرتنی یەکێک لە بنکە سەربازییەکان، پێشمەرگە ھۆشداریی دا لەوەی «بەردەوامیی ئەو کردەوە تیرۆریستییانە بێ وەڵام نابێت».<ref name=":1"/> دوای مانگێک بەیاننامەیەکی ھاوشێوە بڵاوکرایەوە و دووپاتی لەوە کردەوە کە ئەگەر حکوومەتی عێراق نەتوانێت لە دژی «گرووپە تیرۆریستییەکان» کاربکات کە بە ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک ھەرێمی کوردستان دەکەنە ئامانج، [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە]] «ناچار دەبێت ھەڵوێستێکی جیاواز بگرێتەبەر».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5047|سەردێڕ=Peshmerga ministry blames Baghdad for failing to act on drone attacks |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> دواتر [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] دەوامی فەرمیی لە سەرجەم قوتابخانە و زانکۆ و پەیمانگاکانی سەرتاسەری ھەرێم لە ١ تا ٤ی ئازار ڕاگرت. ھەروەھا [[دژە تیرۆری ھەرێمی کوردستان|بەرەنگاربوونەوەی تیرۆری ھەرێمی کوردستان]] داوای لە دانیشتووان کرد کاتێک دەنگی ئاگادارکەرەوەی ھێرشی ئاسمانی بیسترا، بەدوای پەناگەدا بگەڕێن.<ref name=":0"/> ھێرشەکان قوتابخانە و [[پێڕستی زانکۆکانی ھەرێمی کوردستان|زانکۆکانی]] سەرتاسەری ھەرێمی کوردستانیان ناچارکرد وانە بە شێوەی کەسی بۆ ماوەیەکی درێژ ڕابگرن، ئەمەش بووە ھۆی گۆڕینی خوێندن بۆ خوێندنی سەرھێڵ (ئۆنڵاین).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/31032026 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> دوابەدوای چەند ڕۆژێک لە ھێرش بۆ سەر ھەرێمی کوردستان، سەرکردە کوردەکان لەوانە [[مەسعوود بارزانی]] و [[بافڵ تاڵەبانی]] ھۆشدارییان دا بە حکوومەتی عێراقی فیدراڵ کە ھەنگاوی «جددی» بنێت بۆ ڕاگرتنی ھێرشەکانی میلیشیا شیعەکان کە لە سنوورەکانی عێراقدا چالاکی دەکەن، ڕایانگەیاند «خۆڕاگرتنیش سنووری خۆی ھەیە».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٨ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/080320262 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260309203053/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/080320262 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> === حکوومەتی عێراق === لە کۆتاییی مانگی نیساندا حکوومەتی عێراق نیازی خۆی دەربڕی بۆ بەدەستھێنانی سیستەمی دژە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، بەڵام ڕایگەیاند کە ھیچیان بۆ ھەرێمی کوردستان دابین ناکرێن. شرۆڤەکاران بڕیارەکەیان بە «زیاد[کردن]ی سووکایەتی» وەسفکرد، ئاماژەیان بەوە دا کە ھەرێمی کوردستان لە نێو ئەو ناوچانەدا بووە کە زۆرترین زیانی بەرکەوتووە بە ھۆی ھێرشەکانەوە، ھاوکات توانای بەرگریی ئاسمانی خۆی نەبووە و ڕێگەی پێنەدراوە بەشێوەیەکی سەربەخۆ ئەو جۆرە سیستەمە دەستەبەر بکات.<ref name="Forbes3May">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Iddon |یەکەم=Paul |ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/05/03/iran-war-created-surge-in-demand-for-cost-effective-anti-drone-rockets/|سەردێڕ=Iran War Sparks Surge In Demand For Cost-Effective Anti-Drone Rockets |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Forbes |زمان=en}}</ref> === وەڵامدانەوەی سەربازیی ئەمریکا === ئەمریکا وەڵامی ھێرشەکانی دایەوە و گرووپەکانی ھاوپەیمانی ئێرانی کردە ئامانج کە چەند کوتلەیەکی بەشێکن لە حەشدی شەعبی.<ref name=":7"/><ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4824|سەردێڕ=Strikes on PMF bases in Iraq kill at least 30: Sources |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260313232046/https://thenewregion.com/posts/4824 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/899944/slug|سەردێڕ=Airstrikes Hit PMF Positions in Anbar and Kirkuk, Causing Dozens of Casualties |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref> ئەو شوێنانەی کە کرانە ئامانج بریتی بوون لە پێگەکانی حەشدی شەعبی لە [[مووسڵ]] و [[دەشتی نەینەوا|دەشتەکانی نەینەوا]] و<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/article-889728|سەردێڕ=Iran backed militia bases in Iraq targeted in airstrikes {{!}} The Jerusalem Post |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> [[کەرکووک]] و [[پارێزگای ئەنبار]]. بەشێک لە ھێرشەکان بە «تووند» وەسف کران و لە ئەنجامدا لانیکەم ٣٠ چەکداری حەشدی شەعبی کوژران و چەند چەکدارێکی دیکەش برینداربوون.<ref name=":8"/> دەوترێت بەشێک لەو کەسانەی لە کەرکووک کوژراون، ئەندامی [[حەشدی تورکمانی|لیواکانی تورکمان]] (حەشدی تورکمانی) بوون لە ناو حەشدی شەعبی.<ref name=":9" /> لە ١٨ی ئازاردا، سەرۆکی [[ڕێکخراوەی بەدر]] کە ھاوپەیمانی ئێرانە، [[ھادی عامری]]، ڕایگەیاند کە ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەم دوایییە بۆ سەر ھێزی ئاسمانیی بەڕیتانیا زیاتر لە ٦٠ چەکداری کوشتووە و زیاتر لە ١٠٠ چەکداریش برینداربوون، ھێرشەکانی بە پەرەسەندنێکی بەرچاو وەسفکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.newarab.com/news/dozens-killed-strikes-iran-allied-pmf-militia-iraq|سەردێڕ=Dozens killed in strikes on Iran-allied PMF militia in Iraq|ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Arab|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260328195525/https://www.newarab.com/news/dozens-killed-strikes-iran-allied-pmf-militia-iraq|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === کاردانەوە دیپلۆماسییەکان === ==== وڵاتەکان ==== {{Flag|United Arab Emirates}} (ئیمارات): ئیمارات ھێرشەکەی سەر بنکەیەکی پێشمەرگە لە ٢٤ی ئازار ئیدانەکرد و بە «[[تیرۆریزم|ھێرشی تیرۆریستی]] دژی کوردەکان» وەسفکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Frantzman |یەکەم=Seth |ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/6-kurdistan-regional-government-soldiers-killed-in-iranian-attack-on-northern-iraq.php |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US |سەردێڕ=6 Kurdistan Regional Government soldiers killed in Iranian attack on northern Iraq}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://gulfnews.com/world/mena/uae-condemns-irans-unprovoked-terrorist-attacks-targeting-kurdistan-region-of-iraq-1.500486285|سەردێڕ=UAE condemns Iran’s unprovoked terrorist attacks targeting Kurdistan Region of Iraq |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Gulf News |زمان=en}}</ref> {{Flag|United Kingdom}} (بەڕیتانیا): وەزیری دەرەوەی بەڕیتانیا ییڤێت کۆپەر ئیدانەی ھێرشە بێفڕۆکەوانەکانی کرد، وە ھاوسۆزیشی بۆ قوربانییەکان دەربڕی، و پشتیوانیی بەڕیتانیاشی بۆ ئاشتی، سەقامگیری و بەردەوامبوونی ھاوکاری لەگەڵ ھەرێمی کوردستان دووپاتکردەوە.<ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.gulanmedia.com/en/story/357822|سەردێڕ=International Leaders Condemn Drone Attack on Kurdistan Region President’s Residence |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Gulan Media |زمان=en}}</ref> {{Flag|United States}} (ئەمریکا): بەگوێرەی ''ئاکسیۆس'' سەرۆک [[دۆناڵد ترامپ|دۆناڵد تڕامپ]] لەگەڵ سەرکردەکانی دوو حیزبی سەرەکیی ھەرێمی کوردستان، [[مەسعوود بارزانی]] و [[بافڵ تاڵەبانی|بافڵ تاڵەبانیدا]] قسەی کرد، ڕۆژێک دوای ئەوەی ھێرش و بۆردوومانەکان دەستیان پێکرد، گفتوگۆیان لەسەر ئەوە کرد کە بە بابەتە «ھەستیارەکان» وەسفکرابوون. لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦، سەرۆکی ھەرێمی کوردستان [[نێچیرڤان بارزانی]] پەیامێکی لە سەرۆکی ئەمریکاوە، دۆناڵد تڕامپ، وەرگرت، کە لەلایەن نێردراوی ئەمریکا [[تۆم بێرێک|تۆم باڕاک]] بڵاوکرایەوە. تڕامپ ھێرشەکانی سەر ھەرێمی کوردستانی ئیدانەکرد، لەنێویاندا ھێرشێکی فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان بۆ سەر شوێنی نیشتەجێبوونی نێچیرڤان بارزانی لە دھۆک، و ھاوسۆزیی بۆ ھێزی پێشمەرگە دەربڕی کە لە ھێرشێکی مووشەکیی ئێرانی لە ٢٤ی ئازاردا، چەند پێشمەرگەیەک کوژران، کە ھیوایان خواست کە بریندارەکان بەخێرایی چاکببنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=van Wilgenburg|یەکەم=Wladimir|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4552|سەردێڕ=President Trump Condemns Attacks on Kurdistan|ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdistan Chronicle|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260420214814/https://kurdistanchronicle.com/babat/4552|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {{Flag|France}}: لە ٢٨ی ئازار، سەرۆکی فەڕەنساش [[ئێمانوێل ماکرۆن|ئیمانوێل ماکڕۆن]] ھاوسۆزیی خۆی دەربڕی بۆ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان، نێچیرڤان بارزانی، و خێزانەکانی شەش پێشمەرگەکە کە لە ھێرشێکی مووشەکیی ئێرانی لە سۆران، لە ٢٤ی ئازار کوژران، و ئاواتی چاکبوونەوەی خێرای بۆ بریندارەکان خواست.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=van Wilgenburg|یەکەم=Wladimir|ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4542|سەردێڕ=Iraq, France Condemn Drone Attack on Kurdistan Region President Residence|ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdistan Chronicle|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260420174312/https://kurdistanchronicle.com/babat/4542|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {{Flag|Germany}}: لە ٢ی نیسان، نێچیرڤان بارزانی پەیوەندیی تەلەفۆنی لەگەڵ گیزا ئاندریاس ڤۆن گەیەر کرد، وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیای فیدڕاڵی، سەبارەت بە ھێرشەکانی ئەم دوایییە بۆ سەر ھەرێمی کوردستان، کە ڤۆن گەیەر پشتیوانیی ئەڵمانیای دووپاتکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/020420261 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> {{Flag|Jordan}}: شا [[عەبدوڵڵای دووەم|عەبدوڵڵای دووەمی ئوردن]] نامەیەکی نارد کە ھاوسۆزیی بۆ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان و خێزانەکانی قوربانییانی ھێرشی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان لە ٢٤ی ئازار لە بنکەیەکی پێشمەرگە لە سۆران دەربڕی.<ref name=":10"/> {{Flag|Qatar}}: سەرۆکوەزیرانی قەتەڕ و وەزیری دەرەوەی قەتەڕ محەممەد بنو عەبدولڕەحمان ئەلتانی ھێرشەکانی سەر ھەرێمی کوردستانیان ئیدانەکرد، کە لە ٢٨ی شوباتەوە ئەنجامدراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=van Wilgenburg |یەکەم=Wladimir |ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠٢٦ |ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4553|سەردێڕ=KRG, Qatar PM Condemn Attacks on Kurdistan and Qatar |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦ |وێبگە=Kurdistan Chronicle}}{{بەستەری مردوو|url=https://kurdistanchronicle.com/babat/4553 |date=تەممووزی ٢٠٢٦ }}</ref> {{Flag|Saudi Arabia}}: وەزارەتی دەرەوەی سعوودییە بە تووندی ئیدانەی ئەو ھێرشانەی کرد بۆ سەر شوێنی نیشتەجێبوونی سەرۆکی ھەرێمی کوردستان، نێچیرڤان بارزانی، و سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان مەسعوود بارزانی، ھەروەھا ھەموو ھێرشەکانی تری دژی ھەرێمی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://saudigazette.com.sa/article/660218/saudi-arabia/cma-approves-regulatory-framework-to-offer-special-purpose-acquisition-companies-in-nomu-parallel-market|سەردێڕ=CMA approves regulatory framework to offer Special Purpose Acquisition Companies in Nomu parallel market |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Saudi Gazette |زمان=en}}</ref> ==== قەوارە نا-وڵاتەکان ==== [[پەڕگە:Protests_qamishlo_March_2026_against_Iranian_attacks_on_the_Kurdistan_Region.png|وێنۆک|لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٦ لە [[قامیشلۆ|شاری قامیشلۆ]]، لە [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا|ڕۆژاڤا]]، [[سووریا]] خۆپیشاندان دژی ھێرشەکانی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بەڕێوەچوو.]] {{Flagicon image|Flag of the Arab League.svg}} [[کۆمکاری عەرەبی]]: سکرتێری گشتیی کۆمکاری عەرەبی ئەحمەد ئەبول غەیس لە پەیوەندییێکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان نێچیرڤان بارزانی ھێرشی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی ئیدانەکرد.<ref name=":10"/> {{Flagicon image|Star Green.svg|border=no}} [[ھاوپەیمانیی عەزم|هاوپەیمانیی عەزم]]: عەزم، کە گرووپێکی سیاسیی سوننەیە، بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە کە ھێرشەکەی سەر شوێنی نیشتەجێبوونی نێچیرڤان بارزانیی ئیدانەکرد.<ref name=":11"/> {{Flagicon image|Flag of Koma Civakên Kurdistanê.svg}} [[کۆما جڤاکێن کوردستان]] (کەجەکە): ڕێکخراوەکە بە تووندی ھێرشەکانی ئیدانەکرد لە بەیاننامەیەکی نووسراودا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://english.anf-news.com/kurdistan/kck-condemns-the-attack-on-nechirvan-barzani-s-residence-84659|سەردێڕ=KCK condemns the attack on Nechirvan Barzani’s residence |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=ANF News |زمان=en}}</ref> {{Flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ئەنجومەنی نیشتمانیی کورد (سووریا)|ئەنجوومەنی نیشتمانیی کورد]] (ئەنەکەسە): سکرتێری گشتیی ئەنەکەسە ھێرشەکانی بە «ھێرشێکی ئاشکرا و دڕندانە» ناوبرد و ئدانەی کردن کە بەشێکە لە ھەوڵە فراوانەکان بۆ «دروستکردنی ناسەقامگیری لە ھەرێمی کوردستان» و لاوازکردنی سەروەرییەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.welattv.net/node/25189|سەردێڕ=Kurdish National Council: Attack on Kurdistan Region Aims to Undermine Security and Constitutional Experience |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.welattv.net |زمان=en}}</ref> {{Flagicon image|Ahekma tayar.png}} [[بزووتنەوەی حیکمەتی نیشتمانی]]: سەرکردەی سیاسیی شیعەی عێراقی [[عەمار حەکیم|عەمماڕ حەکیم]] ھێرشەکانی ئیدانەکرد و داوای «ھەنگاوێکی بەھێزتری بۆ پاراستنی سەقامگیری» کرد.<ref name=":11"/> {{Flag|Rojava}}: خۆپیشاندانی ناڕەزاییدەربڕین لە سەرانسەری ڕۆژاڤادا سەری ھەڵدا، بەتایبەتی لە [[کۆبانی|کۆبانێ]]<ref>{{بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی|ناونیشان=https://www.dengeamerika.com/a/8133307.html|سەردێڕ=Rûniştvanên Kobanîyê bo Piştgirîya Herêma Kurdistanê Dadikevin Kolanan|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٦|زمان=ku|ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|via=www.dengeamerika.com}}</ref> [[قامیشلۆ]]<ref>{{بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی|ناونیشان=https://www.dengeamerika.com/a/8132968.html|سەردێڕ=Rûniştvanên Qamişlo Êrîşên Ser Herêma Kurdistanê Şermezar Dikin|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠٢٦|زمان=ku|ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|via=www.dengeamerika.com}}</ref> و گیرکە لەکێ،<ref>{{بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی|ناونیشان=https://www.dengeamerika.com/a/8132963.html|سەردێڕ=Li Girkê Legê Xwepêşandan bo Piştgirîya Herêma Kurdistanê|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠٢٦|زمان=ku|ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|via=www.dengeamerika.com}}</ref> بۆ پشتیوانیکردن لە ھەرێمی کوردستان دوای ھێرشەکانی ئێران. == تێبینییەکان == == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{تووڵی دەروازە|ئێران|عێراق|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} [[پۆل:لێدانی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان لە عێراق]] [[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]] [[پۆل:ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بە بەشداریی ئێران]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانیییەکان لەلایەن ئێران]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان لە عێراق]] [[پۆل:شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان بۆ سەر عێراق]] [[پۆل:٢٠٢٦]] mkfwo9i3ebs943lkqwv1c2vvumt01w6 0 296844 1624179 1593252 2026-08-13T04:33:03Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژیاننامە-کۆلکە، وێژە-کۆلکە، ئەڵمانیا-کۆلکە) 1624179 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} '''ئێریش ماریا ڕێمارک''' (بە [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]]: Erich Maria Remarque؛ ٢٢ی حوزەیرانی ١٨٩٨ – ٢٥ی ئەیلوولی ١٩٧٠) نووسەرێکی ناوداری [[ئەڵمانیا|ئەڵمانی]] بوو، کە زۆربەی ناوبانگەکەی بەھۆی نووسینی ڕۆمانی دژە جەنگی «لە بەرەی ڕۆژاوا ھیچ ھەواڵێک نییە» (All Quiet on the Western Front) بەدەست ھێناوە. == ئەمانەش ببینە == * [[نازیسم]] == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. {{پۆلی کۆمنز|Erich Maria Remarque}} {{تووڵی دەروازە|وێژە|ژیاننامە|ئەڵمانیا|جەنگی جیھانیی یەکەم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|شانۆ}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{وێژە-کۆلکە}} {{ئەڵمانیا-کۆلکە}} [[پۆل:نووسەرانی ئەڵمانیا]] [[پۆل:ڕۆماننووسانی ئەڵمانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٨]] [[پۆل:مردووانی ١٩٧٠]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ڕۆماننووسانی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ڕۆماننووسانی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز فەڕەنسی]] [[پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ep79jf2zbt3btmleftueixrrh6kp347 0 296848 1623846 1623544 2026-08-12T12:08:51Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623846 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = کودەتای ١٩٢١ی ئێران | partof = | image = YaranKudeta3Esfand1299.jpg | caption = لە وێنەکەدا: [[ڕەزا شا|ڕەزا خان]]، مەسعوود کەیھان، عەقید گلێرووپ (فەرماندەی ژەندرمەری)، [[زیاولەدین تەباتەبایی]]، [[حوسێن دادگەر]]، حەسەن موشار، عەلی ڕیازی، کازم خان سەیاح. (١٩٢١) | date = ٢٢ی شوباتی ١٩٢١<ref name="GhaniGhanī2001"/> | place = [[تاران]]، [[قاجاڕەکان|ئێرانی قاجاڕ]] | result = سەرکەوتنی [[لیوای کازاکی فارس]] * دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لەلایەن [[زیاولەدین تەباتەبایی|سەید زیاودین تەباتەبایی]] * ھەڵوەشاندنەوەی [[حکوومەتی خۆسەری خۆراسان]] و [[کۆماری سۆسیالیستیی سۆڤیەتی ئێران]] * بەردەوامیی [[ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩١٨–١٩٢٢)|ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک]] تا ١٩٢٢ * لاوازبوونی کۆنترۆڵی ئێران بەسەر [[میرنشینی موحەممەرە]] تا [[ڕاپەڕینی شێخ خەزعەل|١٩٢٥]] | combatant2 = [[لیوای کازاکی فارس]]<br />''پشتیوانیکراو لەلایەن:''<br />{{flag|United Kingdom|شانشینی یەکگرتوو}} | combatants_header = حکوومەت–یاخیبووان | combatant1 = {{flagcountry|Qajar Iran|ئێرانی قاجاڕ}}<br/>{{bulletedlist|[[قاجاڕەکان|خانەدانی قاجاڕ]]}} | commander2 = {{flagicon|Qajar Iran}} [[ڕەزا شا|ڕەزا خان]]<br>{{flagicon|Qajar Iran}} [[زیاولەدین تەباتەبایی|زیاودین تەباتەبایی]]<br>{{flagicon|Qajar Iran}} [[ئەحمەد ئەمیر-ئەحمەدی]]<br>{{flagicon|Qajar Iran}} [[مەحموود میر-جەلالی]]<br>{{flagicon|United Kingdom}} [[ئێدمۆند ئایرۆنساید، یەکەم بارۆن ئایرۆنساید|ئێدمۆند ئایرۆنساید]]<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/coup-detat-of-1299-1921 ... as a result of his forcefulness and military achievements, had been chosen by Major General Edmund Ironside, head of Norperforce ...] ''COUP D’ETAT OF 1299/1921 ''</ref><ref>[English amongst Persians by Denis Wright]</ref> | commander1 = {{flagicon|Qajar Iran}} [[فەتحوڵڵا خان ئەکبەر]] | strength2 = ١،٥٠٠ کازاکی فارس<br>١٠٠ ژەندرمەی <ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/coup-detat-of-1299-1921 ... as a result of his forcefulness and military achievements, had been chosen by Major General Edmund Ironside, head of Norperforce ...] ''COUP D’ETAT OF 1299/1921 ''</ref> | strength1 = | casualties2 = | casualties1 = چەند پۆلیسێک لە تاران لە کاتی کودەتایەکەدا کوژران یان بریندار بوون }} '''کودەتای ١٩٢١ی ئێران''' کە لە [[ئێران]] بە '''کودەتای ٣ی ئەسفەندی ١٢٩٩''' ({{langx|fa|کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹}} بە مێژووی [[کۆچی ھەتاوی|ھەتاویی فارسی]]) ناسراوە، ئاماژەیە بۆ چەندین ڕووداوی گەورە لە [[قاجاڕەکان|ئێرانی قاجاڕ]] لە ساڵی ١٩٢١دا، کە لە کۆتاییدا بووە ھۆی لادانی [[قاجاڕەکان|خانەدانی قاجاڕ]] و دامەزراندنی [[شانشینی پەھلەوی|خانەدانی پەھلەوی]] وەک ماڵی فەرمانڕەوای ئێران لە ساڵی ١٩٢٥دا. ڕووداوەکان بە [[کودەتا]]یەکی [[لیوای کازاکی فارس]] بە سەرۆکایەتیی [[ڕەزا شا|ڕەزا خان]] لە ٢٢ی شوباتی ١٩٢١ دەستی پێ کرد.<ref name="GhaniGhanī2001"/> ئاستی وردی تێوەگلانی [[شانشینی یەکگرتوو]] لە کودەتایەکەدا وەک بابەتێکی مشتومڕی مێژوویی ماوەتەوە، بەڵام نزیکەی دڵنیایی ھەیە کە [[ئێدمۆند ئایرۆنساید، یەکەم بارۆن ئایرۆنساید|ئێدمۆند ئایرۆنساید]] ڕاوێژی بە پیلانگێڕان داوە.<ref>''The Cambridge History of Iran'', vol. 7 (1991); pp. 210, 219–220</ref><ref>p. 313 of {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi= 10.1080/00210867808701547|سەردێڕ= Class Structure and Political Power in Iran since 1796 |دوایین=Keddie|یەکەم=Nikki R.|journal=Iranian Studies|بەرگ=١١|issue=1/4|ساڵ=١٩٧٨|پەڕەکان=٣٠٥–٣٣٠| jstor = 4310304}}</ref><ref>p. 538 of {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ= Nationalist Trends in Iran, 1921–1926|دوایین=Katouzian|یەکەم=Homayoun|journal=International Journal of Middle East Studies|بەرگ=١٠|issue=4|ساڵ=١٩٧٨|پەڕەکان=٥٣٣–٥٥١| jstor = 162216|doi=10.1017/s0020743800051321|s2cid=163139538}}</ref> بەم کودەتایە [[زیاولەدین تەباتەبایی]] دەسەڵاتی گرتە دەست و بوو بە سەرۆک وەزیران. کودەتایەکە تا ڕادەیەکی زۆر بێ خوێنڕشتن بوو و ڕووبەڕووی بەرگرییەکی کەم بووەوە. ڕەزا خان بە ھێزە فراوانکراوەکانی و لیوای کازاکەوە، ھەڵمەتی سەربازیی سەرکەوتووی بۆ لەناوبردنی بزووتنەوە جوداخواز و ناڕازییەکان لە [[تەورێز]]، [[مەشھەد]] و [[بزووتنەوەی جەنگەڵی گێڵان|جەنگەڵییەکان]] لە [[پارێزگای گێڵان|گێڵان]] دەست پێ کرد. [[ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩١٨–١٩٢٢)|ھەڵمەتەکە]] دژی [[سمکۆی شکاک]] و [[کورد|کوردەکان]] کەمتر سەرکەوتوو بوو و تا ساڵی ١٩٢٢ بەردەوام بوو، ھەرچەندە لە کۆتاییدا بە سەرکەوتنی ئێران کۆتایی ھات. == پێشینە == لە کۆتاییی ساڵی ١٩٢٠دا، [[کۆماری سۆسیالیستیی سۆڤیەتی ئێران]] لە [[ڕەشت]] خەریکی ئامادەکاری بوو بۆ ڕێپێوان بەرەو تاران بە «ھێزێکی گەریلای ١،٥٠٠ کەسی لە جەنگەڵی، کورد، ئەرمەنی و ئازەربایجانییەکان»، کە لەلایەن [[سوپای سوور]]ی [[بۆلشێڤیک|بۆلشێڤیکەکان]]ەوە پشتیوانی دەکران. ئەم ڕاستییە، لەگەڵ تێکچوون، یاخیبوون و نائارامییە جۆراوجۆرەکانی دیکەی وڵاتەکە «قەیرانێکی ڕامیاریی توندی لە پایتەختدا» دروست کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abrahamian |یەکەم=Ervand |سەردێڕ=Iran Between Two Revolutions |ساڵ=١٩٨٢|پەڕەکان=١١٦–١١٧|ژپنک=٠٦٩١٠٥٣٤٢١|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press}}</ref> تا ساڵی ١٩٢١، [[ئێرانی قاجاڕ]] گەندەڵ و بێکارامە بوو.<ref name="fouman.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.fouman.com/history/Iranian_History_1921.html |سەردێڕ=The Iranian History 1921 AD<!-- Bot generated title --> |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101103070537/http://fouman.com/history/Iranian_History_1921.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> نەتەوە دەوڵەمەندەکە بە نەوت تا ڕادەیەک پشتی بە [[شانشینی یەکگرتوو]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا|ڕووسیای قەیسەری]] دەبەست بۆ پشتیوانیی سەربازی و ئابووری. جەنگە ناوخۆیییەکان لە سەرەتای ئەو دەیەدا ھەڕەشەیان لە حکوومەت کردبوو، و تاقە ھێزی سەربازیی ڕێکخراو لەو کاتەدا [[لیوای کازاکی فارس|لیوای کازاک]] بوو.<ref name="iranchamber.com">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.iranchamber.com/history/pahlavi/pahlavi.php |سەردێڕ=History of Iran: Pahlavi Dynasty<!-- Bot generated title --> |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210917122919/https://www.iranchamber.com/history/pahlavi/pahlavi.php |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ئەحمەد شا|ئەحمەد شای قاجاڕ]]، شای ئەو کاتی ئێران، تەنھا لە ساڵی ١٩٠٩ لە تەمەنی یازدە ساڵیدا تاجی لەسەر نرابوو و وەک فەرمانڕەوایەکی بێھێز و بێکارامە دادەنرا،<ref name="ReferenceA">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.iranchamber.com/history/qajar/qajar.php |سەردێڕ=History of Iran: Qajar Dynasty<!-- Bot generated title --> |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260709091016/https://www.iranchamber.com/history/qajar/qajar.php |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەتایبەتی دوای داگیرکارییەکانی بەریتانیا، ڕووسیا و عوسمانی لە ئێران لە کاتی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا. لە ساڵی ١٩١١دا، کاتێک شاری پایتەخت، تاران، لەلایەن ڕووسەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھۆزە چەکدارەکانی [[بەختیاری]]، لە جیاتی سەربازە ڕێکخراوەکانی ئێران، داگیرکەرانیان دەرکرد.<ref name="ReferenceA"/> ئەمەش ناوبانگی حکوومەتی زیاتر کەم کردەوە، و لە کاتی جەنگدا نزیکەی بێدەسەڵاتی کرد.{{citation needed|date = February 2013}} بەریتانیا، کە ڕۆڵێکی سەرەکیی لە ئێراندا دەگێڕا، بەھۆی بێتواناییی حکوومەتی قاجاڕ لە فەرمانڕەواییکردن بە شێوەیەکی کارامە، نیگەران بوو.<ref name="fouman.com"/> ئەم بێکارامەیییە پێشینەی ململانێی دەسەڵات بوو لە نێوان بەریتانیا و ڕووسیای سۆڤیەت، کە ھەر نەتەوەیەک ھیوای دەخواست کۆنترۆڵی ئێران بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New Great War Episode: Persian Coup D'Ètat February 1921 |ناونیشان=https://realtimehistory.net/blogs/news/new-great-war-episode-persian-coup-detat-february-1921 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=RTH - Real Time History GmbH |زمان=en}}</ref> لە ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٢١دا، ژەنەڕاڵی بەریتانی [[ئێدمۆند ئایرۆنساید]] بڕیاری دا پلەی [[ڕەزا شا|ڕەزا خان]] بەرز بکاتەوە، کە سەرکردایەتیی بەتالیۆنی تەورێزی دەکرد، بۆ سەرکردایەتیکردنی تەواوی لیواکە.<ref name="GhaniGhanī2001">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Cyrus Ghani|نووسەر٢=Sīrūs Ghanī|سەردێڕ=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VGZItY9kL0AC&pg=PA147|ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=I.B.Tauris|ژپنک=٩٧٨-١-٨٦٠٦٤-٦٢٩-٤|پەڕەکان=١٤٧–}}</ref> نزیکەی مانگێک دواتر، لەژێر ڕێنماییی بەریتانیادا، مەفرەزە بەھێزەکەی ڕەزا خان کە ٣،٠٠٠–٤،٠٠٠ کەس بوون لە لیوای کازاک گەیشتنە [[تاران]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Top 10 Amazing Facts about Rezā Shāh |ناونیشان=https://www.discoverwalks.com/blog/iran/top-10-amazing-facts-about-reza-shah/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=Discover Walks Blog |زمان=en-US}}</ref> == کودەتا و ڕووداوەکانی دواتر == === ڕەزا خان دەست بەسەر تاراندا دەگرێت === لە ١٨ی شوباتی ١٩٢١دا، کازاکەکان گەیشتنە تاران و ڕووبەڕووی بەرگرییەکی کەم بوونەوە.<ref name="iranchamber.com"/> لە بەرەبەیانی ٢١ی شوباتدا، چوونە ناو شارەکە.<ref name=katouzian/> باس لەوە دەکرێت تەنھا چەند پۆلیسێک، کە غافڵگیر کرابوون، لە ناوەندی تاران کوژراون یان بریندار بوون.<ref name=katouzian>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Katouzian |یەکەم=Homa |ساڵ=٢٠٠٦|chapter=The 1921 Coup |سەردێڕ=State and Society in Iran: The Eclipse of the Qajars and the Emergence of the Pahlavis |شوێن=London |بڵاوکەرەوە=Tauris |پەڕەکان=٢٤٢–٢٦٧|ژپنک=١٨٤٥١١٢٧٢٥|chapter-url=https://books.google.com/books?id=FzVANM0p29kC&pg=PA242}}</ref> ڕەزا خان بە پاڵپشتیی ھێزەکانی، کابینەکەی ناچار کرد ھەڵوەشێتەوە و سەرپەرشتیی دەستنیشانکردنی خۆی وەک وەزیری جەنگ کرد. ھەروەھا ڕەزا خان دڵنیای کردەوە کە ئەحمەد، کە ھێشتا وەک شا فەرمانڕەوایی دەکرد، [[زیاولەدین تەباتەبایی]]<ref name="fouman.com"/> وەک سەرۆک وەزیران دەستنیشان بکات. === پەیماننامە لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت === لە ٢٦ی شوباتدا، حکوومەتە نوێیەکە [[پەیمانی دۆستایەتیی ڕووس و فارس (١٩٢١)|پەیماننامەیەکی دۆستایەتی]] لەگەڵ [[یەکێتیی سۆڤیەت]] واژوو کرد، کە پێشتر ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا بوو. وەک ئەنجامێکی پەیماننامەکە، یەکێتیی سۆڤیەت دەستی لە ھەندێک لە دامەزراوە ڕووسییەکانی پێشووی لە ئێران ھەڵگرت، ھەرچەندە دیپلۆماتە سۆڤیەتییەکان دڵنیایان کردەوە کە ڕێگە بە نەتەوەکەیان بدرێت بە سەربازەکانیان لە ئێران دەستوەردان بکەن، تا ئەو کاتەی دەستوەردانەکە «بەرگری لە خۆکردن» بێت.<ref name="fouman.com"/> ھەروەھا یەکێتیی سۆڤیەت دەستی لە ھەر ھێڵێکی ئاسن و بەندەرێکی خاوەندارێتیی ڕووسیا لە ئێران ھەڵگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Foundation |یەکەم=Encyclopaedia Iranica |سەردێڕ=Welcome to Encyclopaedia Iranica |ناونیشان=https://iranicaonline.org/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=iranicaonline.org |زمان=en-US}}</ref> === گۆڕینی سەرۆک وەزیرانەکان === پێش کودەتایەکە، [[ئەحمەد قەوام]]، پارێزگاری [[پارێزگای خۆراسان|خۆراسان]]، دڵسۆزیی خۆی بۆ خانەدانی قاجاڕ دووپات کردبووەوە. کاتێک ڕەتی کردەوە دان بەو حکوومەتەدا بنێت کە لەلایەن ڕەزا خانەوە دامەزرابوو،<ref name="fouman.com"/> لە تاران زیندانی کرا. لە ماوەی زیندانیکردنیدا، قەوام ڕقێکی زۆری لەو پیاوە دروست کرد کە دەستگیری کردبوو، واتە عەقید [[محەممەد تەقی پسیان]]، کە ئێستا سەرۆکی ژەندرمه بوو.{{citation needed|date = February 2013}} [[زیاولەدین تەباتەبایی]]، کە وەک سەرۆک وەزیران دامەزرابوو، لە ٢٥ی ئایاردا بە فەرمانی ئەحمەد شا لە پایەکەی لادرا. ماوەیەکی کەم دوای ئەوە، قەوام لە زیندان ئازاد کرا و پایەکەی پێشووی تەباتەبایی پێ درا.{{citation needed|date = February 2013}} عەقید پسیان ڕەتی کردەوە ئەم ناپاکی لە ئامانجەکانی کودەتایەکەی ئێرانی دیموکرات قبووڵ بکات و دەستی کرد بە کۆکردنەوەی پشتیوانیی جەماوەری و زۆرێک لە ھۆزەکان بۆ پێکھێنانی ھێزەکەی ڕوویان تێ کرد. === کپکردنەوەی ڕاپەڕینە ناوخۆیییەکان === ==== ڕاپەڕینی پسیان ==== دوای ئەوەی قەوام کرا بە سەرۆک وەزیران، یەکێک لە سەرکردەکانی کودەتایەکە و سەرۆکی ئەوکاتی ژەندرمە عەقید [[محەممەد تەقی پسیان]] دژی سیستمە نوێیەکە و لەناوچوونی بنەما دیموکراتییەکان وەستایەوە کە خۆی و زۆرێک لە ھۆزە ئێرانییەکانی ھاوڕێی لەپێناویدا جەنگابوون، و بەو ھۆیەشەوە تارانی جێھێشت. زۆری پێ نەچوو لە سەرووی سوپایەکی یاخیبووەوە، پسیان چوو بۆ شەڕ لەگەڵ سوپای چەند پارێزگارێکی ناوچەکە. بەڵام لە کۆتاییدا یاخیبووەکان شکستیان ھێنا و ڕەزا خان فەرمانی دا کە پسیان سەرببڕدرێت و سەرەکەی بگەڕێندرێتەوە بۆ تاران و نمایش بکرێت بۆ ئەوەی بسەلمێنرێت کە پسیان، کە ئێستا پاڵەوانێکی نەتەوەیییە، مردووە تا ڕاپەڕینەکانی دیکە کپ بکرێنەوە.<ref name="fouman.com"/> [[کوردەکانی خۆراسان|کوردەکانی خۆراسان]]یش لە ھەمان ساڵدا ڕاپەڕین.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cottam |یەکەم=Richard W. |ساڵ=١٩٧٩|سەردێڕ=Nationalism in Iran |شوێن=Pittsburgh |بڵاوکەرەوە=University of Pittsburgh Press |ژپنک=٠٨٢٢٩٥٢٩٩٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Piscatori |یەکەم١=James |سەردێڕ=Law, Personalities, and Politics of the Middle East: Essays in Honor of Majid Khadduri |ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٧٢٨٦٨-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=55mfDwAAQBAJ&dq=1921+Kurds+of+Khorasan+revolt&pg=PT160 |زمان=en}}</ref> ==== ھەڵمەتی گێڵان ==== ھەڵمەتی سەر [[کۆماری سۆسیالیستیی سۆڤیەتی ئێران|کۆماری گێڵان]] لە سەرەتای تەممووزی ١٩٢١دا، لەلایەن ھێزی سەرەکیی کازاکەوە، بە سەرۆکایەتیی ڤسیڤۆلۆد ستارۆسێلسکی ئەنجام درا.<ref name=katouzian/> دوای ئۆپەراسیۆنێکی ژەندرمە، بە سەرۆکایەتیی حەبیبوڵڵا خان (شیبانی)، ئەوان [[پارێزگای مازەندەران|پارێزگای مازەندەران]]یان پاک کردەوە و چوونە ناو [[پارێزگای گێڵان|پارێزگای گێڵان]].<ref name=katouzian/> لە ٢٠ی ئابدا، پێش گەیشتنی کازاکەکان، یاخیبووەکان لە [[ڕەشت]] کشانەوە و بەرەو [[بەندەر ئەنزەلی|ئەنزەلی]] پاشەکشەیان کرد.<ref name=katouzian/> کازاکەکان لە ٢٤ی ئابدا چوونە ناو ڕەشت.<ref name=katouzian/> ھەرچەندە ڕاوەدوونانی زیاتری شۆڕشگێڕەکان لە خومام و پیربازاڕ سەرکەوتوو بوو، بەڵام کەوتنە ژێر بۆردومانی قورسی تۆپخانەکانی کەشتیگەلی سۆڤیەت لە [[دەریای قەزوین]].<ref name=katouzian/> سەرەتا وابڕوا دەکرا کە تەواوی ھێزە ٧٠٠ کەسییەکە، بە سەرۆکایەتیی ڕەزا خان، لەم ڕووداوەدا لەناوچووبن، ھەرچەندە دواتر ڕێژەی ڕاستەقینەی قوربانییەکان بە نزیکەی ١٠٪ دیاری کرا، و ئەوانی تریش لە کاتی بۆردومانەکەدا بڵاوەیان لێ کرد.<ref name=katouzian/> لە ئەنجامدا ستارۆسێلسکی فەرمانی چۆڵکردنی ڕەشتی دا.<ref name=katouzian/> کۆماری سۆڤیەتی گێڵان بە فەرمی لە ئەیلوولی ١٩٢١دا کۆتایی پێ ھات. [[میرزا کووچەک خان|میرزا]] و ھاوڕێ ئەڵمانییەکەی گاوۆک (ھۆشەنگ) لە چیاکانی خاڵخاڵ بە تەنیا مانەوە و بەھۆی سەرمابردووییەوە مردن.{{citation needed|date = February 2013}} ==== ڕاپەڕینی کورد ==== {{سەرەکی|ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩١٨–١٩٢٢)}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|1921 Persian coup d'état}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|شەڕ|سیاسەت|شانشینی یەکگرتوو|ڕووسیا}} [[پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٩٢١]] qbkdwa6wa8s16spo6ceiw41tg68bqss 0 297020 1624123 1594675 2026-08-12T22:38:45Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپیوتەر-کۆلکە) 1624123 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ئێر درۆپ''' خزمەتگوزارییەکی ھاوبەشکردنی پەڕگەیە لە سیستمەکانی کارپێکردنی [[ئای ئۆ ئێس]]، [[مەک ئۆئێس]]، [[ئایپاد ئۆ ئێس]] و ڤیژن ئۆ ئێسی [[ئەپڵ]]دا کە لەسەر تۆڕێکی بێوایەری ئەد ھۆک کار دەکات. کێبڵی لایتنینگ بۆ یوو ئێس بی-سی دەتوانێت ئێر درۆپی بەتەل بەکاربھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.silicon-power.com/it/knowledge-detail/wired-airdrop/|سەردێڕ=AirDrop Too Slow or Not Working? Try This Simple Fix!}}</ref> ئێر درۆپ لە مەک ئۆ ئێس ئێکس لایەن (١٠٫٧) و ئای ئۆ ئێس ٧دا ناسێنرا،<ref name="About.com">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Nations, Daniel |ناونیشان=http://ipad.about.com/od/iPad_Guide/ss/What-Is-Airdrop-How-Does-It-Work.htm|سەردێڕ=What Is AirDrop and How Does It Work? |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160509194438/http://ipad.about.com/od/iPad_Guide/ss/What-Is-Airdrop-How-Does-It-Work.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> و دەتوانێت پەڕگەکان لە نێوان ئامێرە پشتگیریکراوەکانی ئەپڵدا لە ڕێگەی پەیوەندی بێوایەری مەودا-کورت بگوازێتەوە. ھیچ سنوورێک بۆ قەبارەی ئەو پەڕگانە نییە کە دەگوازرێنەوە.<ref name="About.com"/> ئەم پەیوەندییە لە ڕێگەی «فرەیمەکانی کردار» و «فرەیمەکانی داتا»ی ئەپڵ وایەرلێس دایرێکت لینک (ئەی دەبلیوو دی ئێڵ) ئەنجام دەدرێت بە بەکارھێنانی ناونیشانە دروستکراوەکانی ئای پی ڤی ٦ی ناوخۆیی-بەستەر لەبری ناونیشانی ماکی جێگیری چیپی وای-فای.<ref name="ArXiv whitepaper">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stute|یەکەم=Milan|سەردێڕ=Proceedings of the 24th Annual International Conference on Mobile Computing and Networking|دوایین٢=Kreitschmann|یەکەم٢=David|دوایین٣=Hollick|یەکەم٣=Matthias|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٠٣-٥٩٠٣-٠|پەڕەکان=٥٢٩–٥٤٣|chapter=One Billion Apples' Secret Sauce|arxiv=1808.03156|doi=10.1145/3241539.3241566}}</ref> لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٥دا، کویک شەیر پشتگیرییەکی سنوورداری ئێر درۆپی بۆ [[ئەندرۆید]] زیاد کرد، کە لە مۆبایلەکانی پیکسل ١٠وە دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Cunningham |یەکەم=Andrew |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://arstechnica.com/gadgets/2025/11/the-eu-made-apple-adopt-new-wi-fi-standards-and-now-android-can-support-airdrop/|سەردێڕ=The EU made Apple adopt new Wi-Fi standards, and now Android can support AirDrop |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Ars Technica |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|AirDrop}} {{تووڵی دەروازە|ئەپڵ|کۆمپیوتەر|زانستی کۆمپیوتەر}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} [[پۆل:ئای ئۆ ئێس]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] fyfhgz7cib0lul28388ud49djhi1k1i 0 297292 1624021 1621091 2026-08-12T19:36:04Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژینناسی-کۆلکە، نژیاروانی-کۆلکە) 1624021 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Central_Park_from_Rock.jpg|وێنۆک|[[سێنتراڵ پارک]]ی شاری نیویۆرک نوێنەرایەتی پارچەیەکی ئیکۆسیستەم دەکات لە ناو ژینگەیەکی فراوانتری شاردا.]] '''ئیکۆلۆژیی شار''' بریتییە لە لێکۆڵینەوەی زانستیی پەیوەندیی نێوان زیندەوەران لەگەڵ یەکتر و دەوروبەرەکەیان لە [[ناوچەی شارنشین|ژینگەیەکی شاردا]]. ژینگەی شار ئاماژەیە بۆ ئەو ژینگانەی کە باڵەخانەی نیشتەجێبوون و بازرگانیی [[چڕیی دانیشتووان|چڕیی بەرز]]، ڕووە قیرتاوکراوەکان و ھۆکارەکانی تری پەیوەست بە شارەوە زاڵن بەسەریاندا و سیمایەکی ناوازە دروست دەکەن. ئامانجی ئیکۆلۆژیی شار بریتییە لە بەدیھێنانی ھاوسەنگی لە نێوان کلتووری مرۆیی و ژینگەی سروشتیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Niemelä |یەکەم=Jari |ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=Ecology and urban planning |journal=[[Biodiversity and Conservation]] |بەرگ=٨|issue=1 |پەڕەکان=١١٩–١٣١|bibcode=1999BiCon...8..119N |doi=10.1023/a:1008817325994 |issn=0960-3115 |s2cid=36775732}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=McDonnell |یەکەم=Mark J. |دوایین٢=MacGregor-Fors |یەکەم٢=Ian |ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=The ecological future of cities |journal=[[Science (journal)|Science]] |بەرگ=٣٥٢|issue=6288 |پەڕەکان=٩٣٦–٩٣٨|bibcode=2016Sci...352..936M |doi=10.1126/science.aaf3630 |pmid=٢٧١٩٩٤١٦|s2cid=206647864}}</ref> ئیکۆلۆژیی شار بوارێکی نوێی خوێندنە بەراورد بە [[ژینگەناسی|ئیکۆلۆژی (ژینگەناسی)]].<ref name="Monge-Nájera">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Monge-Nájera |یەکەم=Julián |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=Las cuatro etapas históricas de la ecología urbana en Costa Rica |ناونیشان=https://revistas.uned.ac.cr/index.php/cuadernos/article/view/2034 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |journal=UNED Research Journal |زمان=es |بەرگ=١٠|doi=10.22458/urj.v10i1.2034 |issn=1659-441X |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240720132435/https://revistas.uned.ac.cr/index.php/cuadernos/article/view/2034 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤|doi-access=free}}</ref> لە ئێستادا، زۆربەی زانیارییەکانی ئەم بوارە لەسەر ئەو جۆرانەی گوانداران و [[باڵندە|باڵندەکان]] بەندە کە لێکۆڵینەوە لێیان ئاسانترە. بۆ پڕکردنەوەی کەلێنی زانیاری، پێویستە سەرنج بخرێتە سەر ھەموو جۆرەکانی ناو ژینگەی شار وەک [[مێروو|مێرووەکان]] و [[ماسی|ماسییەکان]]. ئەم لێکۆڵینەوەیە پێویستە بۆ فەزاکانی [[قەراغی شار|قەراغی شاریش]] فراوان بکرێت کە تێیدا تێکەڵەیەکی ناوازەی گەشەپێدان و سروشتی دەوروبەری ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Magle |یەکەم=Seth |سەردێڕ=Anthrozoology |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|پەڕەکان=١١٩–١٤١|chapter=Human–animal relationships in the urban wild |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780198753629.003.0007 |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٧٥٣٦٢-٩}}</ref> شێواز و لێکۆڵینەوەکانی ئیکۆلۆژیی شار ژێرکۆمەڵەیەکن لە ئیکۆلۆژی. لێکۆڵینەوە لە ئیکۆلۆژیی شار گرنگییەکی ڕوو لە زیادی ھەیە، چونکە ئەمڕۆ زیاتر لە ٥٠٪ی دانیشتووانی جیھان لە ناوچەکانی شاردا دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشان=https://news.un.org/en/story/2014/07/472752|سەردێڕ=More than half of world's population now living in urban areas, UN survey finds {{!}} UN News |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=UN News |زمان=en}}</ref> ھەروەھا مەزەندە دەکرێت لە ماوەی ٤٠ ساڵی داھاتوودا، دوو لەسەر سێی دانیشتووانی جیھان لە ناوەندی شارەکاندا بژین.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Ritchie |یەکەم=Hannah |بەستەری نووسەر=Hannah Ritchie |دوایین٢=Roser |یەکەم٢=Max |بەستەری نووسەر٢=Max Roser |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Urbanization |ناونیشان=https://ourworldindata.org/urbanization |journal=[[Our World in Data]]}}</ref> پرۆسە ئیکۆلۆژییەکان لە ژینگەی شاردا بەراورد دەکرێن بەوانەی دەرەوەی چوارچێوەی شار؛ بەڵام جۆرەکانی [[جێگای ژیان|نیشتینگەی]] شار و ئەو جۆرانەی تێیدا دەژین بە باشی دۆکیومێنت نەکراون، ھەر بۆیە پێویستە توێژینەوەی زیاتر لە ئیکۆلۆژیی شاردا ئەنجام بدرێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Urban ecology}} {{تووڵی دەروازە|ژینناسی|نژیاروانی}} {{ژینناسی-کۆلکە}} {{نژیاروانی-کۆلکە}} [[پۆل:پلاندانانی شار]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 8e3stdv1si4ddn3srlhf5pqde265xys 0 297301 1624020 1623416 2026-08-12T19:35:54Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ژینناسی-کۆلکە، جوگرافیا-کۆلکە) 1624020 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:NLCD_landcover_MSN_area.png|وێنۆک|پۆشاکی زەوی لە دەوروبەری مادیسۆن، ویسکۆنسێن. کێڵگەکان بە ڕەنگی زەرد و قاوەیی و ڕووە شارنشینەکان بە ڕەنگی سوور نیشان دراون.]] '''ئیکۆلۆژیی دیمەنە سروشتییەکان''' ژینگەزانیی دیمەنی سروشتی بریتییە لە لێکۆڵینەوە لە چۆنیەتی کارکردنی بەشە جیاوازەکانی سروشت پێکەوە لە سەرانسەری ناوچەیەکی دیاریکراودا. ئەم زانستە سەیر دەکات کە چۆن زیندەوەرانی وەک ڕووەک و ئاژەڵ لەگەڵ ژینگەی دەوروبەریان کارلێک دەکەن و هەوڵ دەدات ئەو پەیوەندییانە بە تەندروستی بهێڵێتەوە. زانایان لە قەبارە جیاوازەکانی زەوی دەکۆڵنەوە، لە دارستانێکی بچووکی ناوخۆییەوە بگرە تا دەگاتە زنجیرە چیایەکی گەورە، بۆ ئەوەی بزانن چۆن گەشەپێدانی زەوی کاریگەری لەسەر سروشت هەیە. بە کورتی، ئەمە زانستی چۆنیەتی تێکەڵبوونی زیندەوەران و زەوییە فیزیکییەکەیە (وەک ڕووبار، بەرد و خاک) بۆ دروستکردنی ژینگەیەکی بێهاوتا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wu J |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Landscape ecology, cross-disciplinarity, and sustainability science. |ناونیشان=http://elib.bsu.by/handle/123456789/173085 |journal=Landscape Ecology |بەرگ=٢١|issue=1 |پەڕەکان=١–٤|doi=10.1007/s10980-006-7195-2 |s2cid=27192835}}</ref><ref name="wu-2007">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Key Topics in Landscape Ecology.|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|veditors=Wu J, Hobbs R|شوێن=Cambridge}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Encyclopedia of Ecology|vauthors=Wu J|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Elsevier|veditors=Jorgensen SE|شوێن=Oxford|chapter=Landscape ecology.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Leser|یەکەم=Hartmut|سەردێڕ=Biodiversity|دوایین٢=Nagel|یەکەم٢=Peter|بڵاوکەرەوە=Springer|ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-٣-٦٤٢-٠٨٣٧٠-٩|پەڕەکان=١٢٩–١٤٣|chapter=Landscape diversity — a holistic approach|doi=10.1007/978-3-662-06071-1_9}}</ref> ژینگەزانیی دیمەنی سروشتی چەندین زانستی جیاواز پێکەوە کۆدەکاتەوە. ئەم زانستە زانستە سروشتییەکان لەگەڵ لێکۆڵینەوە مرۆییەکان تێکەڵ دەکات بۆ ئەوەی بە تەواوی لە وێنە گشتییەکەی ژینگەی دەوروبەرمان تێبگەین. لەم زانستەدا، "دیمەن" ناوچەیەکە کە لە چەند بەشێکی جیاواز پێکدێت و پەیوەندییان بە یەکەوە هەیە. ئەم بەشانە دەکرێت ناوچەی سروشتی بن، وەک دارستان و دەریاچەکان، یان ئەو شوێنانە بن کە مرۆڤ دروستی کردوون وەک کێڵگە کشتوکاڵییەکان و شارەکان.<ref name="Turner-2001">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Landscape Ecology in Theory and Practice.|vauthors=Turner MG, Gardner RH, O'Neill RV|ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Springer-Verlag|شوێن=New York, NY, USA}}</ref><ref name="Forman_1995">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Land Mosaics: The Ecology of Landscapes and Regions.|vauthors=Forman RT|ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|شوێن=Cambridge, UK}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Landscape ecology}} {{تووڵی دەروازە|ژینناسی|جوگرافیا}} {{ژینناسی-کۆلکە}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} [[پۆل:بایۆجوگرافیا]] [[پۆل:ژینگەناسیی سیستمەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 7mazbtnrivwnts5njcwgoztwrghew5o 0 297368 1623834 1623692 2026-08-12T12:04:20Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623834 wikitext text/x-wiki '''ئۆڵۆمپیادی نیشتمانیی فیزیای ئەمریکا''' (بە ئینگلیزی: United States Physics Olympiad یان بە کورتکراوەیی: USAPhO) پێشبڕکێیەکی فیزیا مۆدێرنە بۆ خوێندکارانی قۆناغی ئامادەیی، کە لەلایەن «کۆمەڵەی مامۆستایانی فیزیای ئەمریکا» و «پەیمانگای فیزیای ئەمریکا» و بەڕێوەدەچێت بەمەبەستی دەستنیشانکردنی ئەو تیمەی کە نوێنەرایەتیی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] دەکات لە ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتیی [[فیزیک|فیزیا]] (IPhO).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://aapt.org/physicsteam/2019/program.cfm |سەردێڕ=Program and History}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.aapt.org/physicsteam/2023/news.cfm |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=American Association of Physics Teachers |سەردێڕ=2023 U.S. Physics Team}}</ref> == پرۆسەی ھەڵبژاردن == تیمی نیشتمانی لە ڕێگەی زنجیرەیەک تاقیکردنەوەی توندەوە ھەڵدەبژێردرێت کە توانای کێشەچارەسەرکردنی خوێندکاران تاقی دەکەنەوە. لە کۆتاییدا، ٢٠ باشترین خوێندکاری قۆناغی کۆتایی بانگھێشت دەکرێن بۆ کەمپێکی خوێندنی چڕ و توند لە زانکۆی مێریلاند بۆ ئەوەی بە تەواوی بۆ پێشبڕکێ نێودەوڵەتییەکە (IPhO) ئامادە بکرێن. == ئەمانەش ببینە == * [[فیزیا]] * [[ئۆڵۆمپیاد]] * [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] == سەرچاوەکان == * "U.S. Physics Team Program". American Association of Physics Teachers. https://aapt.org/physicsteam/2019/program.cfm [[پۆل:فیزیا]] [[پۆل:پێشبڕکێکان]] 27r5o3ggxali9ny7fg1yyf8wpcco7z3 1623930 1623834 2026-08-12T15:00:48Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1623930 wikitext text/x-wiki '''ئۆڵۆمپیادی نیشتمانیی فیزیای ئەمریکا''' (بە ئینگلیزی: United States Physics Olympiad یان بە کورتکراوەیی: USAPhO) پێشبڕکێیەکی فیزیا مۆدێرنە بۆ خوێندکارانی قۆناغی ئامادەیی، کە لەلایەن «کۆمەڵەی مامۆستایانی فیزیای ئەمریکا» و «پەیمانگای فیزیای ئەمریکا» و بەڕێوەدەچێت بەمەبەستی دەستنیشانکردنی ئەو تیمەی کە نوێنەرایەتیی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] دەکات لە ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتیی [[فیزیک|فیزیا]] (IPhO).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://aapt.org/physicsteam/2019/program.cfm |سەردێڕ=Program and History}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.aapt.org/physicsteam/2023/news.cfm |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=American Association of Physics Teachers |سەردێڕ=2023 U.S. Physics Team}}</ref> == پرۆسەی ھەڵبژاردن == تیمی نیشتمانی لە ڕێگەی زنجیرەیەک تاقیکردنەوەی توندەوە ھەڵدەبژێردرێت کە توانای کێشەچارەسەرکردنی خوێندکاران تاقی دەکەنەوە. لە کۆتاییدا، ٢٠ باشترین خوێندکاری قۆناغی کۆتایی بانگھێشت دەکرێن بۆ کەمپێکی خوێندنی چڕ و توند لە زانکۆی مێریلاند بۆ ئەوەی بە تەواوی بۆ پێشبڕکێ نێودەوڵەتییەکە (IPhO) ئامادە بکرێن. == ئەمانەش ببینە == * [[فیزیا]] * [[ئۆڵۆمپیاد]] * [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * "U.S. Physics Team Program". American Association of Physics Teachers. https://aapt.org/physicsteam/2019/program.cfm [[پۆل:فیزیا]] [[پۆل:پێشبڕکێکان]] iusbk8mmcee5hsovpek7bq9xdh0eb3q 1624041 1623930 2026-08-12T20:02:02Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1624041 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} '''ئۆڵۆمپیادی نیشتمانیی فیزیای ئەمریکا''' (بە ئینگلیزی: United States Physics Olympiad یان بە کورتکراوەیی: USAPhO) پێشبڕکێیەکی فیزیا مۆدێرنە بۆ خوێندکارانی قۆناغی ئامادەیی، کە لەلایەن «کۆمەڵەی مامۆستایانی فیزیای ئەمریکا» و «پەیمانگای فیزیای ئەمریکا» و بەڕێوەدەچێت بەمەبەستی دەستنیشانکردنی ئەو تیمەی کە نوێنەرایەتیی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] دەکات لە ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتیی [[فیزیک|فیزیا]] (IPhO).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://aapt.org/physicsteam/2019/program.cfm |سەردێڕ=Program and History}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.aapt.org/physicsteam/2023/news.cfm |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=American Association of Physics Teachers |سەردێڕ=2023 U.S. Physics Team}}</ref> == پرۆسەی ھەڵبژاردن == تیمی نیشتمانی لە ڕێگەی زنجیرەیەک تاقیکردنەوەی توندەوە ھەڵدەبژێردرێت کە توانای کێشەچارەسەرکردنی خوێندکاران تاقی دەکەنەوە. لە کۆتاییدا، ٢٠ باشترین خوێندکاری قۆناغی کۆتایی بانگھێشت دەکرێن بۆ کەمپێکی خوێندنی چڕ و توند لە زانکۆی مێریلاند بۆ ئەوەی بە تەواوی بۆ پێشبڕکێ نێودەوڵەتییەکە (IPhO) ئامادە بکرێن. == ئەمانەش ببینە == * [[فیزیا]] * [[ئۆڵۆمپیاد]] * [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * "U.S. Physics Team Program". American Association of Physics Teachers. https://aapt.org/physicsteam/2019/program.cfm [[پۆل:فیزیا]] [[پۆل:پێشبڕکێکان]] e0yglhxdfwpd331ov7pqc0phza5g3hx 0 297369 1624055 1623696 2026-08-12T20:06:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1624055 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} }} '''ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتیی فیزیا''' (بە ئینگلیزی: International Physics Olympiad یان بە کورتکراوەیی: IPhO) پێشبڕکێیەکی ساڵانەی فیزیایە بۆ خوێندکارانی قۆناغی ئامادەیی، کە بەشێکە لە ئۆڵۆمپیادە زانستییە نێودەوڵەتییەکان. یەکەمین خولی ئەم ئۆڵۆمپیادە لە شاری [[وارشۆ]] لە وڵاتی [[پۆڵەندا]] و لە ساڵی ١٩٦٧دا بەڕێوەچوو. == پێکھاتەی تیمەکان و پێشبڕکێکە == شاندەکانی ھەر وڵاتێک کە لەسەر ئاستی نیشتمانی ھەڵدەبژێردرێن، ئەوان لە پێنج خوێندکاری ڕکابەر و دوو سەرپەرشتیار (سەرکردەی تیم) پێکدێن. خوێندکارەکان بە شێوەی تاکەکەسی ڕکابەری دەکەن و دەبێت بەشداری لە تاقیکردنەوەی چڕی تیۆری و تاقیگەییدا بکەن. بەپێی ئەنجامەکانیان، مەدالیای [[زێڕ]]، [[زیو]]، [[بڕۆنز]] یان بڕوانامەی ڕێزلێنان بە خوێندکارە سەرکەوتووەکان دەبەخشرێت. == سیستمی تاقیکردنەوەکان == * '''تاقیکردنەوەی تیۆری:''' بۆ ماوەی ٥ کاتژمێر بەردەوام دەبێت و لە سێ پرسیاری سەرەکی پێکدێت کە زۆرجار ھەر پرسیارێک چەند بەشێکی لاوەکی لەخۆدەگرێت. * '''تاقیکردنەوەی کرداری (تاقیگەیی):''' دەکرێت یەک تاقیکردنەوەی ٥ کاتژمێری بێت، یان دوو تاقیکردنەوەی جیاواز کە پێکەوە ٥ کاتژمێری تەواو دەخایەنن. == ئەمانەش ببینە == * [[فیزیا]] * [[ئۆڵۆمپیاد]] * [[پۆڵەندا]] == سەرچاوەکان == * "IPhO - The International Physics Olympiad, Singapore". www.ipho-new.org. Retrieved 3 July 2022. * "iPhO - Statutes of the International Physics Olympiads and Syllabus". Retrieved 3 July 2022. {{پۆلی کۆمنز|International Physics Olympiad}} {{تووڵی دەروازە|فیزیک}} {{فیزیک-کۆلکە}} [[پۆل:فیزیا]] [[پۆل:پێشبڕکێ نێودەوڵەتییەکان]] ing3o6f26dnp3o4rnw1664psjhcu6no 0 297371 1624054 1623704 2026-08-12T20:05:57Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1624054 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} }} '''گەردوونێک لە ھیچەوە: بۆچی شتێک ھەیە لە جیاتی ھیچ؟''' (بە ئینگلیزی: A Universe from Nothing: Why There Is Something Rather Than Nothing) کتێبێکی ناخەیاڵی و زانستییە لە نووسینی فیزیازان لاورێنس کراوس. کتێبەکە بۆ یەکەمجار لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ لەلایەن دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی فری پرێس بڵاوکرایەوە. == ناوەڕۆک و تەوەری سەرەکی == ئەم کتێبە باس لە [[ئەستێرەناسی|گەردوونناسیی]] مۆدێرن و کاریگەرییەکانی ئەم زانستە لەسەر مشتومڕی پەیوەندیدار بە بوونی [[خوا|خوداوە]] دەکات. تەوەری سەرەکی کتێبەکە لەسەر ئەم تێڕوانینە زانستییە دەڕوات: <blockquote>«ئێمە دۆزیومانەتەوە کە ھەموو نیشانەکان ئاماژە بە گەردوونێک دەکەن کە دەکرێت و بە ڕاستیش وایە کە لە «ھیچێکی قووڵترەوە» سەری ھەڵدابێت — کە خۆی لە نەبوونی خودی بۆشایی (Space) و کاتیشدا دەبینێتەوە — و ڕەنگە ڕۆژێک لە ڕۆژان لە ڕێگەی پرۆسەگەلێکەوە بگەڕێتەوە بۆ ناو ھیچ، کە نەک تەنھا تێگەیشتوون، بەڵکو پێویستیان بە ھیچ کۆنترۆڵ یان ئاڕاستەکردنێکی دەرەکیش نییە.»</blockquote> کتێبەکە لە کاتی بڵاوبوونەوەیدا دەنگدانەوەیەکی زۆری لە ناوەندە زانستی و فەلسەفییەکاندا دروست کرد و بووە جێگەی گفتوگۆیەکی بەرفراوان لە نێوان زانایان و بیرمەنداندا. == ئەمانەش ببینە == * [[فیزیا]] * [[گەردوونناسی]] == سەرچاوەکان == * Krauss, Lawrence M. (2012). ''A Universe from Nothing: Why There Is Something Rather Than Nothing''. New York: Free Press. p. 183. ISBN 978ی کانوونی دووەمی ٤٥١٦-٢٤٤٥-٨. * Reynosa, Peter (12ی نیسانی ٢٠١٦). "Some of the Changes Lawrence M. Krauss Should Make to the Second Edition of 'A Universe From Nothing'". ''Huffington Post''. {{تووڵی دەروازە|کتێب|دەیەی ٢٠١٠|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:کتێبە زانستییەکان]] [[پۆل:گەردوونناسی]] [[پۆل:کتێبە گەردوونناسییەکان]] [[پۆل:گەردوونناسی فیزیایی]] ns6u5yanuf00jc8s50omg8o10blkiy1 0 297402 1624369 1597162 2026-08-13T11:54:49Z Kushared 5048 1624369 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''جۆرناڵ ئۆف کیمیکاڵ ئاند ئینجینییەرینگ داتا''' گۆڤارێکی زانستییە، کە لە ساڵی ١٩٥٦ەوە لەلایەن کۆمەڵەی کیمیای ئەمریکییەوە بڵاو دەکرێتەوە. جەی سی ئی دی لە ئێستادا لەمانەدا ئیندێکس کراوە: کیمیکاڵ ئەبستراکتس سێرڤس (سی ئەی ئێس)، سکۆپوس، ئێبسکوھۆست، پرۆکوێست، [[کتێبخانەی بەریتانی]]، پەمێد، ئۆڤید، وێب ئۆف ساینس، و سوێتسوایز. سەرنووسەری ئێستا جەی ئیلیا سیپمانە. بەپێی جۆرناڵ سایتەیشن ڕیپۆرتس، گۆڤارەکە فاکتەری کاریگەریی ٢٫٦ی بۆ ساڵی ٢٠٢٢ ھەبووە.<ref name="WoS">{{Cite book|title=2022 Journal Citation Reports|title-link=Journal Citation Reports|publisher=[[Clarivate Analytics|کلاریڤەیت ئەنالیتیکس]]|year=2023|edition=Science|series=[[Web of Science|وێب ئۆف ساینس]]|chapter=Journal of Chemical & Engineering Data}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] p80dzimpzcn7n9j76xg5bjncsd17h6d 0 297403 1624371 1597457 2026-08-13T11:55:33Z Kushared 5048 1624371 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''جۆرناڵ ئۆف فیزیکس ئەی: ماتماتیکاڵ ئاند تیۆرێتیکاڵ''' گۆڤارێکی زانستیی پێداچوونەوەکراوە کە لەلایەن ئای ئۆ پی پەبڵیشینگ، لقی بڵاوکردنەوەی پەیمانگای فیزیک، بڵاو دەکرێتەوە. ئەم گۆڤارە بەشێکە لە زنجیرەی ''جۆرناڵ ئۆف فیزیکس'' و بابەتەکانی [[فیزیکی تیۆریک|فیزیکی تیۆری]] دەگرێتەوە کە سەرنج دەخەنە سەر تەکنیکە ئاڵۆزەکانی ماتماتیکی و ژمێرکاری<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref>. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فیزیک|شانشینی یەکگرتوو}} [[پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] kym7jfchw1zn6bohexjnqqcf7xueey7 1624372 1624371 2026-08-13T11:55:45Z Kushared 5048 1624372 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''جۆرناڵ ئۆف فیزیکس ئەی: ماتماتیکاڵ ئاند تیۆرێتیکاڵ''' گۆڤارێکی زانستییە کە لەلایەن ئای ئۆ پی پەبڵیشینگ، لقی بڵاوکردنەوەی پەیمانگای فیزیک، بڵاو دەکرێتەوە. ئەم گۆڤارە بەشێکە لە زنجیرەی ''جۆرناڵ ئۆف فیزیکس'' و بابەتەکانی [[فیزیکی تیۆریک|فیزیکی تیۆری]] دەگرێتەوە کە سەرنج دەخەنە سەر تەکنیکە ئاڵۆزەکانی ماتماتیکی و ژمێرکاری<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref>. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فیزیک|شانشینی یەکگرتوو}} [[پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] bg5fjhvfskojfgno69cupb7ut7qmgds 0 297471 1624368 1597985 2026-08-13T11:51:39Z Kushared 5048 1624368 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''''ئاناڵز ئۆف فیزیکس''''' گۆڤارێکی زانستیی مانگانەی ھەڵسەنگێندراوە کە ھەموو لایەنەکانی [[فیزیک]] دەگرێتەوە. لە ساڵی ١٩٥٧ دامەزراوە و لەلایەن [[ئێلزڤییر]] بڵاو دەکرێتەوە. سەرنووسەری گۆڤارەکە نێڵ تورۆکە (قوتابخانەی فیزیک و ئەستێرەناسیی زانکۆی ئێدینبەرە).<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 74kgolifkfkrkqg17fpyn6zlarjrwp0 0 297472 1624367 1597983 2026-08-13T11:51:13Z Kushared 5048 1624367 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''''لیڤینگ ڕیڤیوز ئین ڕێلاتیڤیتی''''' گۆڤارێکی زانستیی ھەڵسەنگێندراوی دەستگەیشتنی کراوەیە کە پێداچوونەوەکان لەسەر [[تیۆریی ڕێژەیی|ڕێژەیی]] لە بوارەکانی [[فیزیک]] و [[ستێرفیزیک]] بڵاو دەکاتەوە. لەلایەن بێرنارد شوتز دامەزراوە و لە نێوان ساڵانی ١٩٩٨ بۆ ٢٠١٥ لە پەیمانگای ماکس پلانک بۆ فیزیکی کێشکردن بڵاو کراوەتەوە. دوای ئەوەی لە حوزەیرانی ٢٠١٥ لەلایەن کۆمەڵەی ماکس پلانکەوە فرۆشرا، ئێستا خاوەندارێتی دەکرێت و لەلایەن [[سپرینگەر ساینس+بزنس مدیا]] بڵاو دەکرێتەوە. وتارەکانی ''لیڤینگ ڕیڤیوز'' پێداچوونەوەی ورد بۆ دۆخی ئێستای توێژینەوەکان لەو بوارانەدا پێشکەش دەکەن کە دەیانگرێتەوە. ھەروەھا وتارەکان تێڕوانینی شیکاری دەربارەی وێژە سەرەکییەکان و سەرچاوە بەردەستەکانی تر دەخەنە ڕوو. ''لیڤینگ ڕیڤیوز'' ناوازەیە لە پاراستنی کۆمەڵێک پێداچوونەوەی کوالێتی بەرز، کە لەلایەن نووسەرانەوە لە ڕێگەی زیادکردنی ڕێکوپێکی دوایین پێشکەوتنەکان و دۆزینەوەکانی توێژینەوە نوێ دەکرێنەوە. ئەمەش واتای وشەی «لیڤینگ» (زیندوو) لە ناوی گۆڤارەکەدا دەگەیەنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:گۆڤارەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] a87g63q2qul8y9tv6dxyim7fnnjfsuq 0 297473 1624052 1623751 2026-08-12T20:05:13Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1624052 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''''فیزیکالیشە زایتشریفت''''' (بە [[ئینگلیزی]]: ''Physical Journal'') گۆڤارێکی زانستیی ئەڵمانیی [[فیزیک]] بوو کە لە ساڵی ١٨٩٩ تا ١٩٤٥ لەلایەن ئێس ھیرزێل ڤێرلاگ بڵاو دەکرایەوە. لە ساڵی ١٩٢٤، لەگەڵ ''یاربووخ دێر ڕادیۆئاکتیڤیتێت ئوند ئەلێکترۆنیک'' یەکی گرت. لە ساڵی ١٩٤٤ بەدواوە، گۆڤارەکە ''ڕایخسبێریختێ فور فیزیک''ی (بە ئینگلیزی: ''[[ئەڵمانیای نازی|ڕایخ]] ڕیپۆرتس فۆر فیزیکس'') بڵاو دەکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٣ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Physikalische Zeitschrift}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} qs9eywmnvbc556x9rom2nxwra6fcgwl 0 297520 1624051 1623754 2026-08-12T20:05:03Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1624051 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''''زایتشریفت فور فیزیک''' یان '''گۆڤاری فیزیا''' زنجیرە گۆڤارێکی زانستیی فیزیکی ھەڵسەنگێندراوی ئەڵمانیی لەکارکەوتووە کە لە ساڵی ١٩٢٠ لەلایەن [[سپرینگەر ساینس+بزنس مدیا|سپرینگەر بەرلین ھایدێلبێرگ]] دامەزراوە. بڵاوکردنەوەی زنجیرەکە لە ساڵی ١٩٩٧ کۆتایی پێ ھات، کاتێک لەگەڵ گۆڤارەکانی تردا یەکی گرت بۆ پێکھێنانی زنجیرە نوێیەکەی ''یۆرۆپیەن فیزیکاڵ ژوورناڵ''. ئەم زنجیرەیە لە ماوەی ساڵاندا بۆ چوار بەش فراوان بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٤ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} 68vzaec7wwt28blq0bfjne7s76gr368 0 297529 1624364 1598583 2026-08-13T11:47:26Z Kushared 5048 1624364 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''تێمپیۆ ڤۆڵتیانۆ''' مۆزەخانەیەکە لە شاری کۆمۆ، [[لۆمباردیا]]، ئیتالیا، کە تەرخانکراوە بۆ زانا [[ئەلیساندرۆ ڤۆڵتا|ئەلێساندرۆ ڤۆڵتا]] (١٧٤٥–١٨٢٧). ڤۆڵتا فیزیکزانێک بوو کە بە داھێنانی یەکەم [[باتری]] کارەبایی (کۆمە ڤۆڵتا) ناسراوە، لە کۆمۆ لەدایکبووە و بەشێکی زۆری ژیانی لەوێ بەسەر بردووە، یەکەم پۆستی پڕۆفیسۆری لە قوتابخانەی شاھانەی کۆمۆ لە نێوان ساڵانی ١٧٧٤ بۆ ١٧٧٩ وەرگرتووە پێش ئەوەی لە ساڵی ١٨١٩ لەو شارە خانەنشین بێت.<ref name="VoltaBio">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://alessandrovolta.it/en/life-and-work/biography/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240522131750/https://alessandrovolta.it/en/life-and-work/biography/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=Alessandro Volta}}</ref> مۆزەخانەکە، کە بە شێوازی نیۆکلاسیک دیزاین کراوە، دەکەوێتە سەر کەناری دەریاچەی کۆمۆ و کۆمەڵێک ئامرازی زانستیی ڕەسەنی تێدایە کە لەلایەن ڤۆڵتاوە بەکارھێنراون، لەگەڵ کەلوپەلە تایبەتییەکان و ڕێزلێنانەکانی. == مێژوو == بیرۆکەی دروستکردنی مۆزەخانەیەکی ھەمیشەیی بۆ میراتی زانستیی ڤۆڵتا دوای ئاگرکەوتنەوەیەکی وێرانکەر لە ساڵی ١٨٩٩ سەری ھەڵدا کە پێشانگایەکی کاتیی گەورەی لە کۆمۆ لەناو برد کە بۆ سەدەمین ساڵیادی داھێنانی کۆمە ڤۆڵتا ڕێکخرابوو. زۆرێک لە ئامراز و بەڵگەنامە ڕەسەنەکان لەو ئاگرەدا لەناوچوون، ئەمەش پێویستیی ھەبوونی شوێنێکی سەلامەتی بۆ پاراستنی شوێنەوارە ماوەکان دەرخست.<ref name="MuseoVoltiano">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://alessandrovolta.it/musei-e-mostre/musei-permanenti/tempio-voltiano-como/|سەردێڕ=Alessandro Volta » Tempio voltiano {{!}} Como |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240522131752/https://alessandrovolta.it/musei-e-mostre/musei-permanenti/tempio-voltiano-como/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=Alessandro Volta |زمان=Italian}}</ref> پڕۆژەکە لەگەڵ نزیکبوونەوەی سەدەمین ساڵیادی کۆچی دواییی ڤۆڵتا (١٩٢٧) پێشوەچوونی بەخۆیەوە بینی. بوودجەی کارەکە لەلایەن پیشەسازیی لۆکە و سیناتۆر فرانسیسکۆ سۆماینی دابینکرا، کە داوای دروستکردنی بیناکەی وەک دیارییەک بۆ شارەکە کرد.<ref name="MuseoVoltiano">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://alessandrovolta.it/musei-e-mostre/musei-permanenti/tempio-voltiano-como/|سەردێڕ=Alessandro Volta » Tempio voltiano {{!}} Como |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240522131752/https://alessandrovolta.it/musei-e-mostre/musei-permanenti/tempio-voltiano-como/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=Alessandro Volta |زمان=Italian}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://alessandrovolta.it/musei-e-mostre/musei-permanenti/tempio-voltiano-como/ "Tempio Voltiano Como"]. </cite></ref> تەلارسازە دیاریکراوەکە فێدریکۆ فریجێریۆ بوو، کە بە کارەکانی لە نۆژەنکردنەوەی بینا مێژوویییەکان لە ناوچەی کۆمۆ ناسرابوو.<ref name="TreccaniFrigerio"/> کارەکانی دروستکردن لە ساڵی ١٩٢٥ دەستی پێکرد و بیناکە لە ساڵی ١٩٢٧ تەواو بوو، ھەرچەندە کردنەوەی فەرمی لە ١٥ی تەممووزی ١٩٢٨ ئەنجام درا.<ref name="MuseoVoltiano"/> بیناکە لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا بەھۆی لافاوەوە زیانی بەرکەوت بەڵام دواتر کارەکانی نۆژەنکردنەوەی بۆ ئەنجامدرا.<ref name="MuseoVoltiano">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://alessandrovolta.it/musei-e-mostre/musei-permanenti/tempio-voltiano-como/|سەردێڕ=Alessandro Volta » Tempio voltiano {{!}} Como |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240522131752/https://alessandrovolta.it/musei-e-mostre/musei-permanenti/tempio-voltiano-como/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=Alessandro Volta |زمان=Italian}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://alessandrovolta.it/musei-e-mostre/musei-permanenti/tempio-voltiano-como/ "Tempio Voltiano Como"]. </cite></ref> ئەم شوێنە وەک نیشانەیەک لەسەر کەناری دەریاچەی کۆمۆ ماوەتەوە و وەک بەشێک لە تۆڕی مۆزەخانە مەدەنییەکانی شارەکە (''Musei Civici di Como'') بەڕێوەدەبرێت.<ref name="MuseoVoltiano"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Tempio voltiano (Como)}} [[پۆل:CS1 Italian-language sources (it)]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیتالی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} htoyqytb1z0xa80qdm2xadt3axjvozx 0 297530 1624366 1598461 2026-08-13T11:48:36Z Kushared 5048 1624366 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''''گراڤیتەیشن''''' کتێبێکی لەسەر [[ڕێژەییی گشتی|تیۆریی ڕێژەییی گشتیی]] [[ئەلبەرت ئایینشتاین]]، کە لەلایەن چارڵز دەبلیو میزنەر، کیپ ئێس تۆرن و جۆن ئارچیباڵد ویلەر نووسراوە. لە بنەڕەتدا لە ساڵی ١٩٧٣ لەلایەن دەبلیو ئێچ فریمان ئاند کۆمپانی بڵاو کراوەتەوە و لە ساڵی ٢٠١٧ لەلایەن پرینستن یونینڤێرستی پرێس دووبارە چاپ کراوەتەوە. زۆرجار بە کورتکراوەی '''ئێم تی دەبلیو''' (بۆ پیتی یەکەمی ناوی بنەماڵەی نووسەرەکانی) ناودەبرێت. وێنەی بەرگەکە کە لەلایەن کێنێس گوین کێشراوە، وێنەیەکی ھێڵکاریی سێوێکە کە بڕین لە پێستەکەیدا ھەیە بۆ نیشاندانی جیۆدیسیکەکانی سەر ڕوەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٤ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ڕێژەییی گشتی]] fyi9r9pwkaompsrdgfxryy78den0yvb 0 297537 1624056 1623695 2026-08-12T20:06:17Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1624056 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} }} '''کەرەستە تاریکەکانی''' (بە ئینگلیزی: His Dark Materials) سێینەیەکی ڕۆمانی فانتازییە لە نووسینی فیلیپ پوڵمان (Philip Pullman). ئەم سێینەیە لە سێ کتێبی سەرەکی پێکدێت کە بریتین لە: ''ڕووناکییەکانی باکوور'' (١٩٩٥)، ''چەقۆ نەرمەکە'' (١٩٩٧)، و ''دووربینی تەڵخ'' (٢٠٠٠). چیرۆکی ڕۆمانەکە بەدوای گەورەبوون و پێگەیشتنی دوو منداڵدا دەڕوات بە ناوەکانی لایرا بێلاکوا و وێڵ پاری، کاتێک لە نێوان چەندین گەردوونی تەریبدا گەشت دەکەن و سەرکێشی دەکەن. == خەڵاتەکان و پێشوازی == ئەم ڕۆمانانە چەندین خەڵاتی بەناوبانگی ئەدەبییان بەدەستھێناوە، لەوانەش خەڵاتی مێدالیای کارنیگی لە ساڵی ١٩٩٥ بۆ کتێبی ڕووناکییەکانی باکوور، و خەڵاتی ویتبرێد بۆ باشترین کتێبی ساڵ لە ساڵی ٢٠٠١ بۆ کتێبی دووربینی تەڵخ. لە ساڵی ٢٠٠٣دا، ئەم سێینەیە لە ڕاپرسیی "The Big Read"ی کەناڵی BBCدا پلەی سێیەمی بەدەستھێنا وەک یەکێک لە خۆشەویستترین کتێبەکانی بەریتانیا. == کتێبەکانی سێینەکە == # ڕووناکییەکانی باکوور (Northern Lights - ١٩٩٥) # چەقۆ نەرمەکە (The Subtle Knife - ١٩٩٧) # دووربینی تەڵخ (The Amber Spyglass - ٢٠٠٠) == ئەمانەش ببینە == * [[ڕۆمان]] == سەرچاوەکان == * Stewart, Andie (٢٧ کانوونی دووەم ٢٠٢٣). "Should You Seek 'His Dark Materials'?". *CounterPunch.org*. Retrieved 17 July 2025. * "BBC - The Big Read - Top 100 Books". www.bbc.co.uk. Retrieved 5 February 2026. {{پۆلی کۆمنز|His Dark Materials}} {{تووڵی دەروازە|شانشینی یەکگرتوو|ڕۆمانەکان|دەیەی ١٩٩٠|کتێب}} [[پۆل:ڕۆمانە فانتازییەکان]] [[پۆل:سێینە بەناوبانگەکان]] [[پۆل:ڕۆمانە بریتانیایییەکان کە کراونەتە فیلم]] 0aazr8bceh3v8h9vpnimvror8x8pt9p 0 297552 1624360 1598442 2026-08-13T11:43:17Z Kushared 5048 1624360 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Globusuhr_1586.jpg|وێنۆک|گۆی ئاسمانیی ساڵی ١٥٨٦]] '''ماتیماتیش-فیزیکالیشەر سالۆن''' مۆزەخانەیەکی پاشایەتییە بۆ ئامێرە ماتماتیکی و فیزیایییەکان لە [[درێسدن]]، [[ئەڵمانیا]]. لەم مۆزەخانەیە کاتژمێرە مێژووییەکان و ئامێرە زانستییەکان نمایشکراون، تێیدا گۆی زەوی و ئاسمانی، ئامێرە فەلەکناسی، ئۆپتیکی و جیۆدێزییەکان کە مێژووەکەیان بۆ سەدەی ١٦ دەگەڕێتەوە نمایشکراون، ھەروەھا ئامێرە مێژووییەکان بۆ ژماردن و کێشانی درێژی، بارستایی، پلەی گەرمی و پەستانی ھەوا.<ref name="Loeffler">Fritz Löffler: ''Das alte Dresden – Geschichte seiner Bauten''. 16th ed. Leipzig: Seemann, 2006, {{ISBN|978-3-86502-000-0}} {{In lang|de}}</ref> ماتیماتیش-فیزیکالیشەر سالۆن بەشێکە لە شتاتلیخە کونسستاملونگن درێسدن. لە زڤینگەر ھەڵکەوتووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Mathematisch-Physikalischer Salon (Zwinger, Dresden)}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} 82p8t1kk8qyx3wdq4hasffqulxclbaf 0 297681 1623855 1623409 2026-08-12T12:11:51Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623855 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''پێوانەکردنی کەللەسەر''' (کڕانیۆمیتری) بریتییە لە پێوانەکردنی کڕانیۆم (کە بەشە سەرەکییەکەی [[کەللەسەر|کەللەسەرە]])، کە بەزۆری بریتییە لە [[کەللەسەر|کەللەسەری مرۆڤ]]. ئەمە بەشێکە لە سێفالۆمیتری (پێوانەکردنی سەر)، کە لەلای مرۆڤیشدا دەبێتە بەشێک لە ئەنترۆپۆمیتری (پێوانەکردنی [[لەشی مرۆڤ]]). ئەم زانستە جیاوازە لە فرینۆلۆژی، کە زانستێکی ساختە بوو و ھەوڵی دەدا کەسایەتی و ڕەوشت بە شێوەی سەرەوە ببەستێتەوە، و لەگەڵ [[ڕووخسارناسی]]، کە ھەمان شتی بۆ نیشانەکانی دەموچاو تاقیدەکردەوە. لە ئێستادا، ئەنترۆپۆلۆجیستە (مرۆڤناسە) فیزیکی و دادوەرییەکان پێوانەکردنی کەللەسەر بەکاردەھێنن بۆ لێکۆڵینەوە لە پەرەسەندنی دانیشتووانی مرۆڤ و دیاریکردنی بنەچەی پاشماوە کۆنەکانی وەک پیاوی کێنیویک.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mann|یەکەم=Robert|ناونیشان=https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.1201/b17832/biological-affinity-forensic-identification-human-skeletal-remains-sabrina-ta-ala-gregory-berg|سەردێڕ=The Sagittal Suture as an Indicator of Race and Sex|ڕێکەوت=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٢٤٥٠٤-٦|editor-last=Berg|editor-first=Gregory E.|شوێن=Biological Affinity in Forensic Identification of Human Skeletal Remains: Beyond Black and White|پەڕە=١٠٦|doi=10.1201/b17832|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٤|editor-last2=Ta'Ala|editor-first2=Sabrina C.|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240718034914/https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.1201/b17832/biological-affinity-forensic-identification-human-skeletal-remains-sabrina-ta-ala-gregory-berg|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Gill |یەکەم=George |ڕێکەوت=١٩٩٨|سەردێڕ=Craniofacial Criteria in the Skeletal Attribution of Race |journal=Journal of Anatomy |edition=2nd |شوێن=Forensic Osteology: Advances in the Identification of Human Remains |بەرگ=١٩٤|issue=1 |پەڕەکان=٢٩٣–٢٩٥|doi=10.1046/j.1469-7580.1999.194101532.x |pmc=١٤٦٧٩٠٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Craniometry}} [[پۆل:مرۆڤپێوی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] h1gc8081upmg1zd0ricu1crcajlfw44 0 297825 1624209 1601036 2026-08-13T04:38:03Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپیوتەر-کۆلکە) 1624209 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''وێنەی ڤێکتۆریی شیاوی پێوانەکردن''' ('''ئێس ڤی جی''') فۆرماتێکی وێنەی ڤێکتۆریی سەر بنەمای [[ئێکس ئێم ئێڵ|ئێکس ئێم ئێڵە]] بۆ پێناسەکردنی وێنەی دوو ڕەھەندی، کە پشتگیری لە کارلێککاری و ئەنیمەیشن دەکات. تایبەتمەندییەکانی ئێس ڤی جی پێوەرێکی کراوەیە کە لەلایەن کۆنسۆرسیۆمی تۆڕی جیھانیی وێبەوە لە ساڵی ١٩٩٩ەوە پەرەی پێدراوە. وێنەکانی ئێس ڤی جی لە فۆرماتی وێنەی ڤێکتۆریدا پێناسە دەکرێن و لە فایلە دەقییەکانی ئێکس ئێم ئێڵدا پاشەکەوت دەکرێن. بەم ھۆیەوە، دەتوانرێت قەبارەی وێنەکانی ئێس ڤی جی بگۆڕدرێت بەبێ لەدەستدانی کوالیتی، و فایلەکانی ئێس ڤی جی دەتوانرێت بگەڕدرێن بەدوایاندا، پێرست بکرێن، کۆد بۆ بنووسرێت، و [[پەستاندنی داتا|بپەسترێنەوە]]. فایلە دەقییەکانی ئێکس ئێم ئێڵ دەتوانرێت بە بەکارھێنانی دەستکاریکەرانی دەق یان دەستکاریکەرانی وێنەی ڤێکتۆری دروست و دەستکاری بکرێن، و لەلایەن زۆربەی [[وێبگەڕ|وێبگەڕەکانەوە]] ڕێندەر دەکرێن. ئێس ڤی جی دەتوانێت [[جاڤاسکریپت]] لەخۆبگرێت، کە دەکرێت ببێتە ھۆی نووسینی کۆدی زیانبەخش لە نێوان ماڵپەڕەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Scalable Vector Graphics}} {{تووڵی دەروازە|ئینتەرنێت}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} s1wyctc93hy7vqjrr237fw7sgjs0h0p 4 297900 1624068 1623184 2026-08-12T20:13:27Z Sakura emad 42467 /* پێڕستی شارەکان */ چاکسازی بەسەرداچوونەوە (بچووک) 1624068 wikitext text/x-wiki {{editnotice | header = | headerstyle = | text = '''کاتی بەشداریکردن لە پڕۆژەکە تەواو بوو. لەمڕۆوە لێژنەی دادوەری ئەتوانن پێداچوونەوە بکەن.''' | textstyle = text-align:center; | image = Padlock-black.svg }} {{ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى شارەکان - ٢٠٢٦/سەر}} <!--- سەری پڕۆژە ---> {{ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى شارەکان - ٢٠٢٦/جەستە}} <!--- جەستە و ناوەندی پڕۆژە ---> <!--بەشی ناوتۆمارکردن و بەشداربووان ---> <div dir="rtl" style="max-width: 800px; margin: 24px auto; padding: 0 8px;"> <div style="background: #ffffff; border: 1px solid #e2e8f0; border-radius: 16px; padding: 2.25rem 2rem; box-shadow: 0 8px 24px rgba(26,42,108,0.05);"> == <span style="font-size: 24px; font-weight: 800; color: #1a2a6c; font-family: inherit;">بەشداربووان 👥</span> == <p style="font-size: 16px; line-height: 1.8; color: #475569; margin: 1rem 0 1.5rem;">بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە:</p> <div style="background: #f8fafd; border: 1px solid #e2e8f0; border-radius: 12px; padding: 1.25rem 2rem; font-size: 16px; line-height: 2.2; color: #1e293b;"> <!-- لێرە لە خوارەوە ناوت تۆمار بکە لەژێر ناوی Shaween --> * [[user:Shaween|Shaween]] * [[user: 1silent scientist|1silent scientist]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] * [[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] * [[بەکارھێنەر:ڕێبەر قەرەداغی|ڕێبەر قەرەداغی]] </div> </div> </div> __TOC__ == '''پێڕستی وتارەکان📝'''== ===<big>پێڕستی شارەکان</big>=== {| class="wikitable sortable" |- ! # !! ویکیپیدیای ئینگلیزی !! بە کوردی !قەبارەی وتار !ئەرک بۆ !ڕەوش !دادوەر !خاڵ !ڕێژە |- | 1 || [[:en:Curitiba|Curitiba]] || [[کوریتیبا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کوریتیبا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |0.8 |75 |- | 2 || [[:en:Siena|Siena]] || [[سیێنا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیێنا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 3 || [[:en:Brussels|Brussels]] || [[بروکسێل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بروکسێل}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 4 || [[:en:Đồng Hới|Đồng Hới]] || [[دۆنگ ھۆی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دۆنگ ھۆی}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 5 || [[:en:Concepción del Uruguay|Concepción del Uruguay]] || [[کۆنسێپسیۆن دێل ئوروگوای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆنسێپسیۆن دێل ئوروگوای}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{تەواو}} | | | |- | 6 || [[:en:Uetersen|Uetersen]] || [[یووتێرسن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:یووتێرسن}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 7 || [[:en:Monte Águila|Monte Águila]] || [[مۆنتی ئاگیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆنتی ئاگیلا}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 8 || [[:en:Andorra la Vella|Andorra la Vella]] || [[ئەندۆرا لا ڤێلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەندۆرا لا ڤێلا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 9 || [[:en:Łobez|Łobez]] || [[لۆبێز]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لۆبێز}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 10 || [[:en:Roubaix|Roubaix]] || [[ڕووبێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕووبێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 11 || [[:en:The Hague|The Hague]] || [[لاهای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لاهای}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 12 || [[:en:Toulouse|Toulouse]] || [[توولووز]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:توولووز}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 13 || [[:en:Tampere|Tampere]] || [[تامپێرێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تامپێرێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 14 || [[:en:Katowice|Katowice]] || [[کاتۆڤیتسە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتۆڤیتسە}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 15 || [[:en:Nha Trang|Nha Trang]] || [[نھا ترانگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نھا ترانگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 16 || [[:en:Paramaribo|Paramaribo]] || [[پاراماریبۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پاراماریبۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 17 || [[:en:Antwerp|Antwerp]] || [[ئەنتوێرپ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەنتوێرپ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 18 || [[:en:Lille|Lille]] || [[لیل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لیل}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 19 || [[:en:Winnipeg|Winnipeg]] || [[وینیپێگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:وینیپێگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 20 || [[:en:Novosibirsk|Novosibirsk]] || [[نۆڤۆسیبیرسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نۆڤۆسیبیرسک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 21 || [[:en:Abidjan|Abidjan]] || [[ئابیجان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئابیجان}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 22 || [[:en:Tegucigalpa|Tegucigalpa]] || [[تێگوسیگالپا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تێگوسیگالپا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 23 || [[:en:Managua|Managua]] || [[ماناگوا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماناگوا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 24 || [[:en:Port-au-Prince|Port-au-Prince]] || [[پۆرت ئۆ پرینس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پۆرت ئۆ پرینس}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 25 || [[:en:Tianjin|Tianjin]] || [[تیانجین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تیانجین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 26 || [[:en:Sapporo|Sapporo]] || [[ساپۆرۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ساپۆرۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 27 || [[:en:Pisa|Pisa]] || [[پیزا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پیزا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 28 || [[:en:Chelyabinsk|Chelyabinsk]] || [[چێلیابینسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چێلیابینسک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 29 || [[:en:Winnipeg|Winnipeg]] || [[وینیپێگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:وینیپێگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 30 || [[:en:Nantes|Nantes]] || [[نانت]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نانت}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 31 || [[:en:Graz|Graz]] || [[گراتس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گراتس}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 32 || [[:en:Sucre|Sucre]] || [[سوکرێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سوکرێ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 33 || [[:en:Colombo|Colombo]] || [[کۆلۆمبۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆلۆمبۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 34 || [[:en:Medellín|Medellín]] || [[مێدێلین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مێدێلین}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 35 || [[:en:San José, Costa Rica|San José, Costa Rica]] || [[سان خۆسێ، کۆستاریکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سان خۆسێ، کۆستاریکا}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{تەواو}} | | | |- | 36 || [[:en:Yekaterinburg|Yekaterinburg]] || [[یەکاتێرینبۆرگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:یەکاتێرینبۆرگ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 37 || [[:en:Quebec City|Quebec City]] || [[شاری کێبێک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شاری کێبێک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 38 || [[:en:San Salvador|San Salvador]] || [[سان سالڤادۆر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سان سالڤادۆر}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 39 || [[:en:Innsbruck|Innsbruck]] || [[ئینسبروک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئینسبروک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 40 || [[:en:Saratov|Saratov]] || [[ساراتۆڤ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ساراتۆڤ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 41 || [[:en:Turku|Turku]] || [[تورکو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تورکو}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 42 || [[:en:Machu Picchu|Machu Picchu]] || [[ماچوو پیکچوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماچوو پیکچوو}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 43 || [[:en:Belmopan|Belmopan]] || [[بێلمۆپان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلمۆپان}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 44 || [[:en:Bari|Bari]] || [[باری]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:باری}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 45 || [[:en:Sevastopol|Sevastopol]] || [[سیڤاستۆپۆڵ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیڤاستۆپۆڵ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 46 || [[:en:Szczecin|Szczecin]] || [[شچێچین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شچێچین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 47 || [[:en:Nizhny Novgorod|Nizhny Novgorod]] || [[نیژنی نۆڤگۆرۆد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نیژنی نۆڤگۆرۆد}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 48 || [[:en:Montpellier|Montpellier]] || [[مۆنپیلییە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆنپیلییە}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 49 || [[:en:Vũng Tàu|Vũng Tàu]] || [[ڤوونگ تاو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤوونگ تاو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} | | | |- | 50 || [[:en:Ghent|Ghent]] || [[گێنت]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گێنت}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 51 || [[:en:Georgetown (Washington, D.C.)|Georgetown (Washington, D.C.)]] || [[جۆرجتاون، واشینگتن دی سی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جۆرجتاون، واشینگتن دی سی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} | | | |- | 52 || [[:en:Bridgetown|Bridgetown]] || [[بریجتاون]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بریجتاون}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 53 || [[:en:Hyderabad|Hyderabad]] || [[حەیدەرئاباد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:حەیدەرئاباد}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 54 || [[:en:Kaunas|Kaunas]] || [[کاوناس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاوناس}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 55 || [[:en:Rostov-on-Don|Rostov-on-Don]] || [[ڕۆستۆڤ لەسەر دۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕۆستۆڤ لەسەر دۆن}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 56 || [[:en:Grenoble|Grenoble]] || [[گرێنۆبڵ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گرێنۆبڵ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 57 || [[:en:Dar es Salaam|Dar es Salaam]] || [[دارولسەلام]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دارولسەلام}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 58 || [[:en:Nassau, Bahamas|Nassau, Bahamas]] || [[ناساو، بەھاما]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ناساو، بەھاما}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} | | | |- | 59 || [[:en:Chittagong|Chittagong]] || [[چیتاگۆنگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چیتاگۆنگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 60 || [[:en:Xi'an|Xi'an]] || [[شیان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شیان}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 61 || [[:en:Apia|Apia]] || [[ئاپیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاپیا}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 62 || [[:en:Port of Spain|Port of Spain]] || [[پۆرت ئۆف سپەین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پۆرت ئۆف سپەین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 63 || [[:en:Marrakech|Marrakech]] || [[مەراکیش]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەراکیش}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 64 || [[:en:Rennes|Rennes]] || [[ڕێن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕێن}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 65 || [[:en:Da Nang|Da Nang]] || [[دا نانگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دا نانگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 66 || [[:en:Uppsala|Uppsala]] || [[ئۆپسالا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئۆپسالا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 67 || [[:en:Suva|Suva]] || [[سووڤا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سووڤا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 68 || [[:en:Albuquerque|Albuquerque]] || [[ئالبوکێرکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئالبوکێرکی}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 69 || [[:en:Salvador, Bahia|Salvador, Bahia]] || [[سالڤادۆر، باهیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سالڤادۆر، باهیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} | | | |- | 70 || [[:en:St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's, Antigua and Barbuda]] || [[سانت جۆنز، ئەنتیگوا و باربودا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سانت جۆنز، ئەنتیگوا و باربودا}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{تەواو}} | | | |- | 71 || [[:en:Belo Horizonte|Belo Horizonte]] || [[بێلۆ ھۆریزۆنتێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلۆ ھۆریزۆنتێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 72 || [[:en:Łódź|Łódź]] || [[ووچ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ووچ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 73 || [[:en:Samara|Samara]] || [[سامارا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سامارا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 74 || [[:en:Omsk|Omsk]] || [[ئۆمسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئۆمسک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 75 || [[:en:Lhasa|Lhasa]] || [[لاسا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لاسا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 76 || [[:en:St. Johns, Michigan|St. Johns, Michigan]] || [[سەینت جۆنز، میشیگان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەینت جۆنز، میشیگان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} | | | |- | 77 || [[:en:Mariupol|Mariupol]] || [[ماریوپۆل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماریوپۆل}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 78 || [[:en:Trieste|Trieste]] || [[تریێستێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تریێستێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 79 || [[:en:Lübeck|Lübeck]] || [[لوبێک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لوبێک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 80 || [[:en:Durban|Durban]] || [[دووربان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دووربان}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 81 || [[:en:Perm, Russia|Perm, Russia]] || [[پێرم، ڕووسیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پێرم، ڕووسیا}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] | | | | |- | 82 || [[:en:Port Vila|Port Vila]] || [[پۆرت ڤیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پۆرت ڤیلا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 83 || [[:en:Harbin|Harbin]] || [[ھاربین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھاربین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 84 || [[:en:Karlsruhe|Karlsruhe]] || [[کارلسرووە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کارلسرووە}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 85 || [[:en:Tartu|Tartu]] || [[تارتوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تارتوو}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 86 || [[:en:Chengdu|Chengdu]] || [[چێنگدوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چێنگدوو}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |وتار بوونی نییە |- | 87 || [[:en:Besançon|Besançon]] || [[بێزانسۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێزانسۆن}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 88 || [[:en:Bergamo|Bergamo]] || [[بێرگامۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێرگامۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 89 || [[:en:Saint-Georges, Quebec|Saint-Georges, Quebec]] || [[سەینت جۆرج، کێبێک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەینت جۆرج، کێبێک}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} | | | |- | 90 || [[:en:Castries|Castries]] || [[کاستریز]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاستریز}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 91 || [[:en:Hangzhou|Hangzhou]] || [[ھانگژۆو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھانگژۆو}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 92 || [[:en:Irkutsk|Irkutsk]] || [[ئیرکوتسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیرکوتسک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 93 || [[:en:Fort Worth|Fort Worth]] || [[فۆرت وێرت، تێکساس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:فۆرت وێرت، تێکساس}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 94 || [[:en:Recife|Recife]] || [[ڕێسیفی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕێسیفی}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 95 || [[:en:Chelyabinsk|Chelyabinsk]] || [[چێلیابینسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چێلیابینسک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- |} ===<big>شوێنە میراتییەکانی جیھان</big>=== {| class="wikitable sortable" |- ! # !! ویکیپیدیای ئینگلیزی !! بە کوردی !قەبارەی وتار !ئەرک بۆ !ڕەوش |- | 1 || [[:en:Jongmyo|Jongmyo]] || [[جۆنگمیۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جۆنگمیۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] | |- | 2 || [[:en:Malbork Castle|Malbork Castle]] || [[قەڵای مالبۆرک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:قەڵای مالبۆرک}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 3 || [[:en:Canadian Rocky Mountain Parks World Heritage Site|Canadian Rocky Mountain Parks World Heritage Site]] || [[جیهانی پارکەکانی شاخی ڕۆکی کەنەدی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جیهانی پارکەکانی شاخی ڕۆکی کەنەدی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 4 || [[:en:Villages with fortified churches in Transylvania|Villages with fortified churches in Transylvania]] || [[گوندەکانی ترانسلڤانیا بە کڵێسای قەڵابەندکراو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گوندەکانی ترانسلڤانیا بە کڵێسای قەڵابەندکراو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 5 || [[:en:Hidden Christian Sites in the Nagasaki Region|Hidden Christian Sites in the Nagasaki Region]] || [[شوێنە مەسیحییە نھێنییەکانی ھەرێمی ناگاساکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شوێنە مەسیحییە نھێنییەکانی ھەرێمی ناگاساکی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 6 || [[:en:Boat Lifts on the Canal du Centre|Boat Lifts on the Canal du Centre]] || [[بەرزکەرەوەکانی بەلەم لە کەناڵی دو سانتر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەرزکەرەوەکانی بەلەم لە کەناڵی دو سانتر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 7 || [[:en:Dessau|Dessau]] || [[دێساو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێساو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 8 || [[:en:Giant's Causeway|Giant's Causeway]] || [[ڕێڕەوی زەبەلاح]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕێڕەوی زەبەلاح}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 9 || [[:en:Amiens Cathedral|Amiens Cathedral]] || [[کاتدرایی ئامیان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتدرایی ئامیان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 10 || [[:en:Thingvellir National Park|Thingvellir National Park]] || [[پارکی نیشتمانی سینگڤێلیر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی سینگڤێلیر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 11 || [[:en:Hwaseong Fortress|Hwaseong Fortress]] || [[قەڵای هواسۆنگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:قەڵای هواسۆنگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 12 || [[:en:Herrenchiemsee|Herrenchiemsee]] || [[هێرنکیمزی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:هێرنکیمزی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 13 || [[:en:Mount Wutai|Mount Wutai]] || [[چیای ووتای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چیای ووتای}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 14 || [[:en:Zollverein Coal Mine Industrial Complex|Zollverein Coal Mine Industrial Complex]] || [[کۆمەڵە پیشەسازییەکەی کانزای خەڵووزی زۆلفەراین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆمەڵە پیشەسازییەکەی کانزای خەڵووزی زۆلفەراین}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 15 || [[:en:Srebarna Nature Reserve|Srebarna Nature Reserve]] || [[پارێزگای سروشتی سرێبارنا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارێزگای سروشتی سرێبارنا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 16 || [[:en:Temple of Heaven|Temple of Heaven]] || [[پەرستگای ئاسمان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پەرستگای ئاسمان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 17 || [[:en:Völklingen Ironworks|Völklingen Ironworks]] || [[کارگەی ئاسنی فۆڵکلینگن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کارگەی ئاسنی فۆڵکلینگن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 18 || [[:en:General Archive of the Indies|General Archive of the Indies]]|| [[ئەرشیفی گشتی ئیندیس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەرشیفی گشتی ئیندیس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 19 || [[:en:Derbent|Derbent]] || [[دەربەنت]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دەربەنت}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 20 || [[:en:Cave of Altamira|Cave of Altamira]] || [[ئەشکەوتی ئالتامیرا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەشکەوتی ئالتامیرا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 21 || [[:en:Capital Cities and Tombs of the Ancient Koguryo Kingdom|Capital Cities and Tombs of the Ancient Koguryo Kingdom]] || [[پایتەختەکان و گۆڕستانەکانی شانشینی کۆگوریۆی کۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پایتەختەکان و گۆڕستانەکانی شانشینی کۆگوریۆی کۆن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 22 || [[:en:K'gari|K'gari]] || [[کاگاری]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاگاری}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 23 || [[:en:Tasmanian Wilderness|Tasmanian Wilderness]] || [[ناوچەی میراتی جیهانی چۆڵەوانی تاسمانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ناوچەی میراتی جیهانی چۆڵەوانی تاسمانیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 24 || [[:en:Zabid|Zabid]] || [[زەبید]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:زەبید}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] | |- | 25 || [[:en:Studenica monastery|Studenica monastery]] || [[دێری ستودێنیتسا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێری ستودێنیتسا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 26 || [[:en:Wartburg|Wartburg]] || [[ڤارتبورگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤارتبورگ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] | |- | 27 || [[:en:Museum Island|Museum Island]] || [[دوورگەی مۆزەخانەکان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دوورگەی مۆزەخانەکان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 28 || [[:en:Bikini Atoll|Bikini Atoll]] || [[ئەتۆڵی بیکینی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەتۆڵی بیکینی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 29 || [[:en:Bryggen|Bryggen]] || [[بریگن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بریگن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 30 || [[:en:Rohtas Fort|Rohtas Fort]] || [[قەڵای ڕۆهتاس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:قەڵای ڕۆهتاس}}}} | | |- | 31 || [[:en:Golden Mountains of Altai|Golden Mountains of Altai]] || [[چیا زێڕینەکانی ئالتای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چیا زێڕینەکانی ئالتای}}}} | | |- | 32 || [[:en:Abbey of Saint Gall|Abbey of Saint Gall]] || [[دێری سەینت گال]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێری سەینت گال}}}} | | |- | 33 || [[:en:Fort and Shalamar Gardens in Lahore|Fort and Shalamar Gardens in Lahore]] || [[باخچەکانی شالامار (لاھۆر)]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:باخچەکانی شالامار (لاھۆر)}}}} | | |- | 34 || [[:en:Grachtengordel|Grachtengordel]] || [[گراختێنگۆردێل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گراختێنگۆردێل}}}} | | |- | 35 || [[:en:Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe|Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe]] || [[دارستانە کۆن و سەرەتاییەکانی بووک لە کارپاتەکان و ناوچەکانی دیکەی ئەورووپا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دارستانە کۆن و سەرەتاییەکانی بووک لە کارپاتەکان و ناوچەکانی دیکەی ئەورووپا}}}} | | |- | 36 || [[:en:Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans|Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans]] || [[نشینگەی مەترانە گەورەکانی بوکۆڤینا و دالماتیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نشینگەی مەترانە گەورەکانی بوکۆڤینا و دالماتیا}}}} | | |- | 37 || [[:en:Taxila|Taxila]] || [[تەکسیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تەکسیلا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 38 || [[:en:wooden churches of the Slovak Carpathians|wooden churches of the Slovak Carpathians]] || [[کەنیسە دارینەکانی کارپاتەکانی سلۆڤاکیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کەنیسە دارینەکانی کارپاتەکانی سلۆڤاکیا}}}} | | |- | 39 || [[:en:Muskau Park|Muskau Park]] || [[پارکی موسکاو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی موسکاو}}}} | | |- | 40 || [[:en:Kizhi Pogost|Kizhi Pogost]]|| [[کیژی پۆگۆست]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی موسکاو}}}} | | |- | 41 || [[:en:Reichenau Island|Reichenau Island]] || [[دوورگەی رایشێناو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دوورگەی رایشێناو}}}} | | |- | 42 || [[:en:Changdeokgung|Changdeokgung]]|| [[کۆشکی چانگدۆک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆشکی چانگدۆک}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 43 || [[:en:Sarazm|Sarazm]] || [[سەرازم]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەرازم}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 44 || [[:en:Central Highlands of Sri Lanka|Central Highlands of Sri Lanka]] || [[بەرزاییە ناوەندییەکانی سریلانکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەرزاییە ناوەندییەکانی سریلانکا}}}} | | |- | 45 || [[:en:Thungyai Naresuan Wildlife Sanctuary|Thungyai Naresuan Wildlife Sanctuary]] || [[پەنابەرگەی ژیانەوەری توونگ یای نارێسوان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پەنابەرگەی ژیانەوەری توونگ یای نارێسوان}}}} | | |- | 46 || [[:en:Pachacámac|Pachacámac]] || [[پاچاکاماک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پاچاکاماک}}}} | | |- | 47 || [[:en:Rock carvings at Alta|Rock carvings at Alta]] || [[نەخشە بەردییەکانی ئاڵتا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نەخشە بەردییەکانی ئاڵتا}}}} | | |- | 48 || [[:en:Petäjävesi Old Church|Petäjävesi Old Church]] || [[کڵێسای کۆنی پێتەیەڤێسی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کڵێسای کۆنی پێتەیەڤێسی}}}} | | |- | 49 || [[:en:Vilnius Old Town|Vilnius Old Town]] || [[شاری کۆنی ڤیلنیوس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شاری کۆنی ڤیلنیوس}}}} | | |- | 50 || [[:en:Bergpark Wilhelmshöhe|Bergpark Wilhelmshöhe]] || [[بێرگپارک ویلهێلمشۆهێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێرگپارک ویلهێلمشۆهێ}}}} | | |- | 51 || [[:en:Belvedere on the Pfingstberg|Belvedere on the Pfingstberg]] || [[بەلڤیدێری فینگستبێرگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەلڤیدێری فینگستبێرگ}}}} | | |- | 52 || [[:en:Okapi Wildlife Reserve|Okapi Wildlife Reserve]] || [[پارێزگەی ژیانەوەری ئۆکاپی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارێزگەی ژیانەوەری ئۆکاپی}}}} | | |- | 53 || [[:en:Kahuzi-Biéga National Park|Kahuzi-Biéga National Park]] || [[پارکی نیشتمانی کاهوزی بیێگا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی کاهوزی بیێگا}}}} | | |- | 54 || [[:en:Djemila|Djemila]] || [[جێمیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جێمیلا}}}} | | |- | 55 || [[:en:Villa Tugendhat|Villa Tugendhat]] || [[ڤیلای توگەندهات]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤیلای توگەندهات}}}} | | |- | 56 || [[:en:Ambohimanga|Ambohimanga]] || [[ئامبۆهیمانگا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئامبۆهیمانگا}}}} | | |- | 57 || [[:en:Timgad|Timgad]] || [[تیمگاد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تیمگاد}}}} | | |- | 58 || [[:en:Residences of the Royal House of Savoy|Residences of the Royal House of Savoy]] || [[نیشتەجێبوونە پاشایەتییەکانی ساڤۆی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نیشتەجێبوونە پاشایەتییەکانی ساڤۆی}}}} | | |- | 59 || [[:en:Painted Churches in the Troödos Region|Painted Churches in the Troödos Region]] || [[کڵێساکانی وێنەکراوی ناوچەی ترۆدۆس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کڵێساکانی وێنەکراوی ناوچەی ترۆدۆس}}}} | | |- | 60 || [[:en:Doñana National Park|Doñana National Park]] || [[پارکی نیشتمانی دۆنیانا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی دۆنیانا}}}} | | |- | 61 || [[:en:Prehistoric Sites and Decorated Caves of the Vézère Valley|Prehistoric Sites and Decorated Caves of the Vézère Valley]] || [[شوێنە کۆنەوارناسییە سەرەتاییەکان و ئەشکەوتە نەخشکراوەکانی دۆڵی ڤێزێر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شوێنە کۆنەوارناسییە سەرەتاییەکان و ئەشکەوتە نەخشکراوەکانی دۆڵی ڤێزێر}}}} | | |- | 62 || [[:en:Great Smoky Mountains National Park|Great Smoky Mountains National Park]] || [[پارکی نیشتمانی شاخە گەورەکانی سموکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی شاخە گەورەکانی سموکی}}}} | | |- | 63 || [[:en:Cornwall and West Devon Mining Landscape|Cornwall and West Devon Mining Landscape]] || [[دیمەنی کانگاکانی کۆرنواڵ و وێست دیڤۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دیمەنی کانگاکانی کۆرنواڵ و وێست دیڤۆن}}}} | | |- | 64 || [[:en:Fasil Ghebbi|Fasil Ghebbi]] || [[فاسیل گێبی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:فاسیل گێبی}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] | |- | 65 || [[:en:Cidade Velha|Cidade Velha]] || [[سیدادێ ڤێلها]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیدادێ ڤێلها}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 66 || [[:en:Abbey of Fontenay|Abbey of Fontenay]] || [[دێری فۆنتێنێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێری فۆنتێنێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 67 || [[:en:Garajonay National Park|Garajonay National Park]] || [[پارکی نیشتمانی گاراخۆنای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی گاراخۆنای}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 68|| [[:en:Classical Weimar|Classical Weimar]] || [[ڤایماری کلاسیکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤایماری کلاسیکی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 69 || [[:en:Iguazú National Park|Iguazú National Park]]|| [[پارکی نیشتمانی ئیگوازوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی ئیگوازوو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 70 || [[:en:Hatra|Hatra]] || [[حەترە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:حەترە}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |} == شارە بەناوبانگەکان == ===<big>پێڕستی پەرەپێدانی وتارەکان</big>=== <big>ئەم وتارانە پێشتر درووستکراون، پێویستیان بە پەرەپێدانی زیاتر ھەیە بۆ ئەوەی لە پۆلینی کۆڵکە نەمێنێت</big>. {| class="wikitable" border="1" |- !# ! '''<big>ناوی کوردی</big>''' !'''<big>قەبارەی وتار پێش دەستکاری</big>''' !'''<big>قەبارەی دوای ئیدیتاسۆن</big>''' !'''<big>زیادکراوی قەبارە (بایت)</big>''' !'''<big>ئەرک بۆ</big>''' !'''<big>ڕەوش</big>''' |- |١ | [[بەغدا]] | {{formatnum:30243}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بەغدا}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەغدا|R}}-30243}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢ | [[ئەنقەرە]] | {{formatnum:25433}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەنقەرە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەنقەرە|R}}-25433}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{لەژێر کاردایە}} |- |٣ | [[ئەستەمبوڵ|ئەستەمبول]] | {{formatnum:21805}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەستەمبوڵ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەستەمبوڵ|R}}-21805}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٤ | [[تاران]] | {{formatnum:61954}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:تاران}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تاران|R}}-61954}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٥ | [[بەیرووت]] | {{formatnum:13814}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بەیرووت}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەیرووت|R}}-13814}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٦ | [[پاریس]] | {{formatnum:23439}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پاریس}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پاریس|R}}-23439}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٧ | [[لەندەن]] | {{formatnum:7586}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:لەندەن}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لەندەن|R}}-7586}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٨ | [[واشینگتن دی سی|واشینگتن]] | {{formatnum:15234}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:واشینگتن دی سی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:واشینگتن دی سی|R}}-15234}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٩ | [[نیوویۆرک]] | {{formatnum:12188}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:نیوویۆرک}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نیوویۆرک|R}}-12188}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |١٠ | [[باکوو]] | {{formatnum:9508}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:باکوو}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:باکوو|R}}-9508}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١١ | [[تۆکیۆ]] | {{formatnum:8390}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:تۆکیۆ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تۆکیۆ|R}}-8390}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٢ | [[پەکین]] | {{formatnum:28132}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پەکین}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پەکین|R}}-28132}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٣ | [[مەدرید]] | {{formatnum:15349}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەدرید}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەدرید|R}}-15349}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٤ | [[بارسێلۆنا]] | {{formatnum:1620}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بارسێلۆنا}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بارسێلۆنا|R}}-1620}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |١٥ | [[ئەتینا]] | {{formatnum:11348}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەتینا}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەتینا|R}}-11348}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |١٦ | [[حەلەب]] | {{formatnum:1315}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:حەلەب}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:حەلەب|R}}-1315}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] |{{تەواو}} |- |١٧ | [[دیمەشق]] | {{formatnum:7292}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:دیمەشق}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دیمەشق|R}}-7292}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٨ | [[پەکین]] | {{formatnum:28132}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پەکین}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پەکین|R}}-28132}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٩ | [[کوالالومپور|کوالالامپور]] | {{formatnum:981}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:کوالالومپور}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کوالالومپور|R}}-981}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢٠ | [[نیوودێلھی|نیودلهی]] | {{formatnum:816}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:نیوودێلھی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نیوودێلھی|R}}-816}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢١ | [[ڕۆما]] | {{formatnum:5541}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ڕۆما}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڕۆما|R}}-5541}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢٢ | [[میلان]] | {{formatnum:1562}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:میلان}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:میلان|R}}-1562}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٣ | [[مۆسکۆ]] | {{formatnum:6939}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مۆسکۆ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مۆسکۆ|R}}-6939}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٤ | [[قاھیرە]] | {{formatnum:10206}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:قاھیرە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:قاھیرە|R}}-10206}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٥ | [[دوبەی]] | {{formatnum:7610}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:دوبەی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دوبەی|R}}-7610}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢٦ | [[پراگ]] | {{formatnum:1527}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پراگ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پراگ|R}}-1527}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٧ | [[بوداپێست]] | {{formatnum:6173}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بوداپێست}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بوداپێست|R}}-6173}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٨ | [[دەوحە]] | {{formatnum:7547}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:دەوحە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دەوحە|R}}-7547}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٩ | [[ڕیاز]] | {{formatnum:13160}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ڕیاز}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڕیاز|R}}-13160}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٠ | [[مەککە]] | {{formatnum:56273}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەککە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەککە|R}}-56273}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |٣١ | [[مەدینە]] | {{formatnum:9307}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەدینە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەدینە|R}}-9307}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |٣٢ | [[ستۆکھۆڵم]] | {{formatnum:5669}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ستۆکھۆڵم}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ستۆکھۆڵم|R}}-5669}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٣ | [[مەنچستر|مەنچستەر]] | {{formatnum:7599}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەنچستر}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەنچستر|R}}-7599}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٤ | [[لیڤەرپوول]] | {{formatnum:5775}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:لیڤەرپوول}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لیڤەرپوول|R}}-5775}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٥ | [[ئەمستەردام]] | {{formatnum:26861}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەمستەردام}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەمستەردام|R}}-26861}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٦ | [[تبلیس]] | {{formatnum:8372}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:تبلیس}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تبلیس|R}}-8372}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٧ | [[بەرلین]] | {{formatnum:9553}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بەرلین}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەرلین|R}}-9553}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٨ | [[عەممان]] | {{formatnum:965}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:عەممان}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:عەممان|R}}-965}}}} | [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٩ | [[لۆس ئانجلەس]] | {{formatnum:9683}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:لۆس ئانجلەس}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لۆس ئانجلەس|R}}-9683}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٤٠ |[[بانکۆک]] |٦،٠٠٨ |{{formatnum:{{PAGESIZE:بانکۆک}}}} | |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |٤١ |[[ئیسلاماباد]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیسلاماباد}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیسلاماباد}}}} | |- |٤٢ |[[پیۆنگیانگ]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:پیۆنگیانگ}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پیۆنگیانگ}}}} | |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} | |- |٤٣ | [[ناپۆلی]] | {{formatnum:30243}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ناپۆلی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ناپۆلی|R}}-908}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٤٤ |[[بەڕازیلیا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەڕازیلیا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەڕازیلیا}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | |- |٤٥ |[[بوخارێست]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوخارێست}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوخارێست}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | |- |٤٦ |[[بوێنس ئایریس]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوێنس ئایریس}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوێنس ئایریس}}}} | |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |٤٧ |[[ھاڤانا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھاڤانا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھاڤانا}}}} | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] | {{تەواو}} |- |٤٨ |[[مانیلا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:مانیلا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مانیلا}}}} | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] | {{تەواو}} |- |٤٩ |[[سری جایاواردێناپورا کۆتێ]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:سری جایاواردێناپورا کۆتێ}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سری جایاواردێناپورا کۆتێ}}}} | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] | {{تەواو}} |- |٥٠ | [[ڤیێنا]] | {{formatnum:2490}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ڤیێنا|R}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڤیێنا|R}}-2490}}}} | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] | {{تەواو}} |- |٥١ |[[بێلگراد]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلگراد}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلگراد}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | |- |٥٢ |[[سینگاپوور]] | {{formatnum:4989}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:سینگاپوور|R}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سینگاپوور|R}}-4989}}}} | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] | {{تەواو}} |- |٥٣ |[[کاتماندوو]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتماندوو}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتماندوو}}}} | | | |- |٥٤ |[[مینسک]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:مینسک}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مینسک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | |- |٥٥ |[[مەسقەت]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەسقەت}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەسقەت}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | |- |٥٦ |[[مەکسیکۆ سیتی]] | {{formatnum:13160}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەکسیکۆ سیتی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەکسیکۆ سیتی|R}}-13160}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٥٧ |[[تەرابلوس]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:تەرابلوس}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تەرابلوس}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | |- |٥٨ |[[کانبێرا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:کانبێرا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کانبێرا}}}} | | | |- |٥٩ |[[سیدنی]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیدنی}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیدنی}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | |- |٦٠ |[[سەنعا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەنعا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەنعا}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | |- |٦١ |[[ئەسکەندەریە]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەسکەندەریە}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەسکەندەریە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەسکەندەریە|R}}-1557}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٦٢ |[[ئەبووزەبی]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەبووزەبی}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەبووزەبی}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | |} hf1z8ip1wn9oplmgt99dknlzhxctzq2 1624126 1624068 2026-08-12T23:24:39Z Sakura emad 42467 /* پێڕستی شارەکان */ بەسەرداچوونەوە (بچووک) 1624126 wikitext text/x-wiki {{editnotice | header = | headerstyle = | text = '''کاتی بەشداریکردن لە پڕۆژەکە تەواو بوو. لەمڕۆوە لێژنەی دادوەری ئەتوانن پێداچوونەوە بکەن.''' | textstyle = text-align:center; | image = Padlock-black.svg }} {{ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى شارەکان - ٢٠٢٦/سەر}} <!--- سەری پڕۆژە ---> {{ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى شارەکان - ٢٠٢٦/جەستە}} <!--- جەستە و ناوەندی پڕۆژە ---> <!--بەشی ناوتۆمارکردن و بەشداربووان ---> <div dir="rtl" style="max-width: 800px; margin: 24px auto; padding: 0 8px;"> <div style="background: #ffffff; border: 1px solid #e2e8f0; border-radius: 16px; padding: 2.25rem 2rem; box-shadow: 0 8px 24px rgba(26,42,108,0.05);"> == <span style="font-size: 24px; font-weight: 800; color: #1a2a6c; font-family: inherit;">بەشداربووان 👥</span> == <p style="font-size: 16px; line-height: 1.8; color: #475569; margin: 1rem 0 1.5rem;">بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە:</p> <div style="background: #f8fafd; border: 1px solid #e2e8f0; border-radius: 12px; padding: 1.25rem 2rem; font-size: 16px; line-height: 2.2; color: #1e293b;"> <!-- لێرە لە خوارەوە ناوت تۆمار بکە لەژێر ناوی Shaween --> * [[user:Shaween|Shaween]] * [[user: 1silent scientist|1silent scientist]] * [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] * [[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] * [[بەکارھێنەر:ڕێبەر قەرەداغی|ڕێبەر قەرەداغی]] </div> </div> </div> __TOC__ == '''پێڕستی وتارەکان📝'''== ===<big>پێڕستی شارەکان</big>=== {| class="wikitable sortable" |- ! # !! ویکیپیدیای ئینگلیزی !! بە کوردی !قەبارەی وتار !ئەرک بۆ !ڕەوش !دادوەر !خاڵ !ڕێژە |- | 1 || [[:en:Curitiba|Curitiba]] || [[کوریتیبا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کوریتیبا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |1.8 |75 |- | 2 || [[:en:Siena|Siena]] || [[سیێنا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیێنا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 3 || [[:en:Brussels|Brussels]] || [[بروکسێل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بروکسێل}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 4 || [[:en:Đồng Hới|Đồng Hới]] || [[دۆنگ ھۆی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دۆنگ ھۆی}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 5 || [[:en:Concepción del Uruguay|Concepción del Uruguay]] || [[کۆنسێپسیۆن دێل ئوروگوای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆنسێپسیۆن دێل ئوروگوای}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{تەواو}} | | | |- | 6 || [[:en:Uetersen|Uetersen]] || [[یووتێرسن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:یووتێرسن}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 7 || [[:en:Monte Águila|Monte Águila]] || [[مۆنتی ئاگیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆنتی ئاگیلا}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 8 || [[:en:Andorra la Vella|Andorra la Vella]] || [[ئەندۆرا لا ڤێلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەندۆرا لا ڤێلا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 9 || [[:en:Łobez|Łobez]] || [[لۆبێز]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لۆبێز}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 10 || [[:en:Roubaix|Roubaix]] || [[ڕووبێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕووبێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 11 || [[:en:The Hague|The Hague]] || [[لاهای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لاهای}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 12 || [[:en:Toulouse|Toulouse]] || [[توولووز]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:توولووز}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 13 || [[:en:Tampere|Tampere]] || [[تامپێرێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تامپێرێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 14 || [[:en:Katowice|Katowice]] || [[کاتۆڤیتسە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتۆڤیتسە}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 15 || [[:en:Nha Trang|Nha Trang]] || [[نھا ترانگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نھا ترانگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 16 || [[:en:Paramaribo|Paramaribo]] || [[پاراماریبۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پاراماریبۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 17 || [[:en:Antwerp|Antwerp]] || [[ئەنتوێرپ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەنتوێرپ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 18 || [[:en:Lille|Lille]] || [[لیل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لیل}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 19 || [[:en:Winnipeg|Winnipeg]] || [[وینیپێگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:وینیپێگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 20 || [[:en:Novosibirsk|Novosibirsk]] || [[نۆڤۆسیبیرسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نۆڤۆسیبیرسک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 21 || [[:en:Abidjan|Abidjan]] || [[ئابیجان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئابیجان}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 22 || [[:en:Tegucigalpa|Tegucigalpa]] || [[تێگوسیگالپا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تێگوسیگالپا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 23 || [[:en:Managua|Managua]] || [[ماناگوا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماناگوا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 24 || [[:en:Port-au-Prince|Port-au-Prince]] || [[پۆرت ئۆ پرینس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پۆرت ئۆ پرینس}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 25 || [[:en:Tianjin|Tianjin]] || [[تیانجین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تیانجین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 26 || [[:en:Sapporo|Sapporo]] || [[ساپۆرۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ساپۆرۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 27 || [[:en:Pisa|Pisa]] || [[پیزا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پیزا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 28 || [[:en:Chelyabinsk|Chelyabinsk]] || [[چێلیابینسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چێلیابینسک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 29 || [[:en:Winnipeg|Winnipeg]] || [[وینیپێگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:وینیپێگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 30 || [[:en:Nantes|Nantes]] || [[نانت]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نانت}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 31 || [[:en:Graz|Graz]] || [[گراتس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گراتس}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 32 || [[:en:Sucre|Sucre]] || [[سوکرێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سوکرێ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 33 || [[:en:Colombo|Colombo]] || [[کۆلۆمبۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆلۆمبۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 34 || [[:en:Medellín|Medellín]] || [[مێدێلین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مێدێلین}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 35 || [[:en:San José, Costa Rica|San José, Costa Rica]] || [[سان خۆسێ، کۆستاریکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سان خۆسێ، کۆستاریکا}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{تەواو}} | | | |- | 36 || [[:en:Yekaterinburg|Yekaterinburg]] || [[یەکاتێرینبۆرگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:یەکاتێرینبۆرگ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 37 || [[:en:Quebec City|Quebec City]] || [[شاری کێبێک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شاری کێبێک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 38 || [[:en:San Salvador|San Salvador]] || [[سان سالڤادۆر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سان سالڤادۆر}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 39 || [[:en:Innsbruck|Innsbruck]] || [[ئینسبروک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئینسبروک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 40 || [[:en:Saratov|Saratov]] || [[ساراتۆڤ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ساراتۆڤ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 41 || [[:en:Turku|Turku]] || [[تورکو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تورکو}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 42 || [[:en:Machu Picchu|Machu Picchu]] || [[ماچوو پیکچوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماچوو پیکچوو}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 43 || [[:en:Belmopan|Belmopan]] || [[بێلمۆپان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلمۆپان}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 44 || [[:en:Bari|Bari]] || [[باری]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:باری}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 45 || [[:en:Sevastopol|Sevastopol]] || [[سیڤاستۆپۆڵ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیڤاستۆپۆڵ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 46 || [[:en:Szczecin|Szczecin]] || [[شچێچین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شچێچین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 47 || [[:en:Nizhny Novgorod|Nizhny Novgorod]] || [[نیژنی نۆڤگۆرۆد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نیژنی نۆڤگۆرۆد}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 48 || [[:en:Montpellier|Montpellier]] || [[مۆنپیلییە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مۆنپیلییە}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 49 || [[:en:Vũng Tàu|Vũng Tàu]] || [[ڤوونگ تاو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤوونگ تاو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} | | | |- | 50 || [[:en:Ghent|Ghent]] || [[گێنت]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گێنت}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 51 || [[:en:Georgetown (Washington, D.C.)|Georgetown (Washington, D.C.)]] || [[جۆرجتاون، واشینگتن دی سی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جۆرجتاون، واشینگتن دی سی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} | | | |- | 52 || [[:en:Bridgetown|Bridgetown]] || [[بریجتاون]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بریجتاون}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 53 || [[:en:Hyderabad|Hyderabad]] || [[حەیدەرئاباد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:حەیدەرئاباد}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 54 || [[:en:Kaunas|Kaunas]] || [[کاوناس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاوناس}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 55 || [[:en:Rostov-on-Don|Rostov-on-Don]] || [[ڕۆستۆڤ لەسەر دۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕۆستۆڤ لەسەر دۆن}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 56 || [[:en:Grenoble|Grenoble]] || [[گرێنۆبڵ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گرێنۆبڵ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 57 || [[:en:Dar es Salaam|Dar es Salaam]] || [[دارولسەلام]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دارولسەلام}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 58 || [[:en:Nassau, Bahamas|Nassau, Bahamas]] || [[ناساو، بەھاما]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ناساو، بەھاما}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} | | | |- | 59 || [[:en:Chittagong|Chittagong]] || [[چیتاگۆنگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چیتاگۆنگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 60 || [[:en:Xi'an|Xi'an]] || [[شیان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شیان}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 61 || [[:en:Apia|Apia]] || [[ئاپیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئاپیا}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 62 || [[:en:Port of Spain|Port of Spain]] || [[پۆرت ئۆف سپەین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پۆرت ئۆف سپەین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 63 || [[:en:Marrakech|Marrakech]] || [[مەراکیش]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەراکیش}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 64 || [[:en:Rennes|Rennes]] || [[ڕێن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕێن}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 65 || [[:en:Da Nang|Da Nang]] || [[دا نانگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دا نانگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 66 || [[:en:Uppsala|Uppsala]] || [[ئۆپسالا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئۆپسالا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 67 || [[:en:Suva|Suva]] || [[سووڤا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سووڤا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 68 || [[:en:Albuquerque|Albuquerque]] || [[ئالبوکێرکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئالبوکێرکی}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 69 || [[:en:Salvador, Bahia|Salvador, Bahia]] || [[سالڤادۆر، باهیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سالڤادۆر، باهیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} | | | |- | 70 || [[:en:St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's, Antigua and Barbuda]] || [[سانت جۆنز، ئەنتیگوا و باربودا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سانت جۆنز، ئەنتیگوا و باربودا}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{تەواو}} | | | |- | 71 || [[:en:Belo Horizonte|Belo Horizonte]] || [[بێلۆ ھۆریزۆنتێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلۆ ھۆریزۆنتێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 72 || [[:en:Łódź|Łódź]] || [[ووچ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ووچ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 73 || [[:en:Samara|Samara]] || [[سامارا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سامارا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 74 || [[:en:Omsk|Omsk]] || [[ئۆمسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئۆمسک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 75 || [[:en:Lhasa|Lhasa]] || [[لاسا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لاسا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 76 || [[:en:St. Johns, Michigan|St. Johns, Michigan]] || [[سەینت جۆنز، میشیگان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەینت جۆنز، میشیگان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} | | | |- | 77 || [[:en:Mariupol|Mariupol]] || [[ماریوپۆل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ماریوپۆل}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 78 || [[:en:Trieste|Trieste]] || [[تریێستێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تریێستێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 79 || [[:en:Lübeck|Lübeck]] || [[لوبێک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:لوبێک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 80 || [[:en:Durban|Durban]] || [[دووربان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دووربان}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 81 || [[:en:Perm, Russia|Perm, Russia]] || [[پێرم، ڕووسیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پێرم، ڕووسیا}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] | | | | |- | 82 || [[:en:Port Vila|Port Vila]] || [[پۆرت ڤیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پۆرت ڤیلا}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 83 || [[:en:Harbin|Harbin]] || [[ھاربین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھاربین}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 84 || [[:en:Karlsruhe|Karlsruhe]] || [[کارلسرووە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کارلسرووە}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- | 85 || [[:en:Tartu|Tartu]] || [[تارتوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تارتوو}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 86 || [[:en:Chengdu|Chengdu]] || [[چێنگدوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چێنگدوو}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |وتار بوونی نییە |- | 87 || [[:en:Besançon|Besançon]] || [[بێزانسۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێزانسۆن}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 88 || [[:en:Bergamo|Bergamo]] || [[بێرگامۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێرگامۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 89 || [[:en:Saint-Georges, Quebec|Saint-Georges, Quebec]] || [[سەینت جۆرج، کێبێک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەینت جۆرج، کێبێک}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} | | | |- | 90 || [[:en:Castries|Castries]] || [[کاستریز]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاستریز}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 91 || [[:en:Hangzhou|Hangzhou]] || [[ھانگژۆو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھانگژۆو}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 92 || [[:en:Irkutsk|Irkutsk]] || [[ئیرکوتسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیرکوتسک}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] |{{Xmark}}ڕەتکرایەوە |ژێر پێنج ھەزار بایت |- | 93 || [[:en:Fort Worth|Fort Worth]] || [[فۆرت وێرت، تێکساس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:فۆرت وێرت، تێکساس}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 94 || [[:en:Recife|Recife]] || [[ڕێسیفی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕێسیفی}}}} |[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] |{{تەواو}} | | | |- | 95 || [[:en:Chelyabinsk|Chelyabinsk]] || [[چێلیابینسک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چێلیابینسک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | | | |- |} ===<big>شوێنە میراتییەکانی جیھان</big>=== {| class="wikitable sortable" |- ! # !! ویکیپیدیای ئینگلیزی !! بە کوردی !قەبارەی وتار !ئەرک بۆ !ڕەوش |- | 1 || [[:en:Jongmyo|Jongmyo]] || [[جۆنگمیۆ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جۆنگمیۆ}}}} |[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] | |- | 2 || [[:en:Malbork Castle|Malbork Castle]] || [[قەڵای مالبۆرک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:قەڵای مالبۆرک}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 3 || [[:en:Canadian Rocky Mountain Parks World Heritage Site|Canadian Rocky Mountain Parks World Heritage Site]] || [[جیهانی پارکەکانی شاخی ڕۆکی کەنەدی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جیهانی پارکەکانی شاخی ڕۆکی کەنەدی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 4 || [[:en:Villages with fortified churches in Transylvania|Villages with fortified churches in Transylvania]] || [[گوندەکانی ترانسلڤانیا بە کڵێسای قەڵابەندکراو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گوندەکانی ترانسلڤانیا بە کڵێسای قەڵابەندکراو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 5 || [[:en:Hidden Christian Sites in the Nagasaki Region|Hidden Christian Sites in the Nagasaki Region]] || [[شوێنە مەسیحییە نھێنییەکانی ھەرێمی ناگاساکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شوێنە مەسیحییە نھێنییەکانی ھەرێمی ناگاساکی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 6 || [[:en:Boat Lifts on the Canal du Centre|Boat Lifts on the Canal du Centre]] || [[بەرزکەرەوەکانی بەلەم لە کەناڵی دو سانتر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەرزکەرەوەکانی بەلەم لە کەناڵی دو سانتر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 7 || [[:en:Dessau|Dessau]] || [[دێساو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێساو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 8 || [[:en:Giant's Causeway|Giant's Causeway]] || [[ڕێڕەوی زەبەلاح]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڕێڕەوی زەبەلاح}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 9 || [[:en:Amiens Cathedral|Amiens Cathedral]] || [[کاتدرایی ئامیان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتدرایی ئامیان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 10 || [[:en:Thingvellir National Park|Thingvellir National Park]] || [[پارکی نیشتمانی سینگڤێلیر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی سینگڤێلیر}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 11 || [[:en:Hwaseong Fortress|Hwaseong Fortress]] || [[قەڵای هواسۆنگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:قەڵای هواسۆنگ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 12 || [[:en:Herrenchiemsee|Herrenchiemsee]] || [[هێرنکیمزی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:هێرنکیمزی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 13 || [[:en:Mount Wutai|Mount Wutai]] || [[چیای ووتای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چیای ووتای}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 14 || [[:en:Zollverein Coal Mine Industrial Complex|Zollverein Coal Mine Industrial Complex]] || [[کۆمەڵە پیشەسازییەکەی کانزای خەڵووزی زۆلفەراین]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆمەڵە پیشەسازییەکەی کانزای خەڵووزی زۆلفەراین}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 15 || [[:en:Srebarna Nature Reserve|Srebarna Nature Reserve]] || [[پارێزگای سروشتی سرێبارنا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارێزگای سروشتی سرێبارنا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 16 || [[:en:Temple of Heaven|Temple of Heaven]] || [[پەرستگای ئاسمان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پەرستگای ئاسمان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 17 || [[:en:Völklingen Ironworks|Völklingen Ironworks]] || [[کارگەی ئاسنی فۆڵکلینگن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کارگەی ئاسنی فۆڵکلینگن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 18 || [[:en:General Archive of the Indies|General Archive of the Indies]]|| [[ئەرشیفی گشتی ئیندیس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەرشیفی گشتی ئیندیس}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 19 || [[:en:Derbent|Derbent]] || [[دەربەنت]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دەربەنت}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 20 || [[:en:Cave of Altamira|Cave of Altamira]] || [[ئەشکەوتی ئالتامیرا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەشکەوتی ئالتامیرا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 21 || [[:en:Capital Cities and Tombs of the Ancient Koguryo Kingdom|Capital Cities and Tombs of the Ancient Koguryo Kingdom]] || [[پایتەختەکان و گۆڕستانەکانی شانشینی کۆگوریۆی کۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پایتەختەکان و گۆڕستانەکانی شانشینی کۆگوریۆی کۆن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 22 || [[:en:K'gari|K'gari]] || [[کاگاری]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاگاری}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 23 || [[:en:Tasmanian Wilderness|Tasmanian Wilderness]] || [[ناوچەی میراتی جیهانی چۆڵەوانی تاسمانیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ناوچەی میراتی جیهانی چۆڵەوانی تاسمانیا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 24 || [[:en:Zabid|Zabid]] || [[زەبید]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:زەبید}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] | |- | 25 || [[:en:Studenica monastery|Studenica monastery]] || [[دێری ستودێنیتسا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێری ستودێنیتسا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 26 || [[:en:Wartburg|Wartburg]] || [[ڤارتبورگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤارتبورگ}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] | |- | 27 || [[:en:Museum Island|Museum Island]] || [[دوورگەی مۆزەخانەکان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دوورگەی مۆزەخانەکان}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 28 || [[:en:Bikini Atoll|Bikini Atoll]] || [[ئەتۆڵی بیکینی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەتۆڵی بیکینی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 29 || [[:en:Bryggen|Bryggen]] || [[بریگن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بریگن}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 30 || [[:en:Rohtas Fort|Rohtas Fort]] || [[قەڵای ڕۆهتاس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:قەڵای ڕۆهتاس}}}} | | |- | 31 || [[:en:Golden Mountains of Altai|Golden Mountains of Altai]] || [[چیا زێڕینەکانی ئالتای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:چیا زێڕینەکانی ئالتای}}}} | | |- | 32 || [[:en:Abbey of Saint Gall|Abbey of Saint Gall]] || [[دێری سەینت گال]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێری سەینت گال}}}} | | |- | 33 || [[:en:Fort and Shalamar Gardens in Lahore|Fort and Shalamar Gardens in Lahore]] || [[باخچەکانی شالامار (لاھۆر)]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:باخچەکانی شالامار (لاھۆر)}}}} | | |- | 34 || [[:en:Grachtengordel|Grachtengordel]] || [[گراختێنگۆردێل]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:گراختێنگۆردێل}}}} | | |- | 35 || [[:en:Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe|Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe]] || [[دارستانە کۆن و سەرەتاییەکانی بووک لە کارپاتەکان و ناوچەکانی دیکەی ئەورووپا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دارستانە کۆن و سەرەتاییەکانی بووک لە کارپاتەکان و ناوچەکانی دیکەی ئەورووپا}}}} | | |- | 36 || [[:en:Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans|Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans]] || [[نشینگەی مەترانە گەورەکانی بوکۆڤینا و دالماتیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نشینگەی مەترانە گەورەکانی بوکۆڤینا و دالماتیا}}}} | | |- | 37 || [[:en:Taxila|Taxila]] || [[تەکسیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تەکسیلا}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 38 || [[:en:wooden churches of the Slovak Carpathians|wooden churches of the Slovak Carpathians]] || [[کەنیسە دارینەکانی کارپاتەکانی سلۆڤاکیا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کەنیسە دارینەکانی کارپاتەکانی سلۆڤاکیا}}}} | | |- | 39 || [[:en:Muskau Park|Muskau Park]] || [[پارکی موسکاو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی موسکاو}}}} | | |- | 40 || [[:en:Kizhi Pogost|Kizhi Pogost]]|| [[کیژی پۆگۆست]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی موسکاو}}}} | | |- | 41 || [[:en:Reichenau Island|Reichenau Island]] || [[دوورگەی رایشێناو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دوورگەی رایشێناو}}}} | | |- | 42 || [[:en:Changdeokgung|Changdeokgung]]|| [[کۆشکی چانگدۆک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کۆشکی چانگدۆک}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 43 || [[:en:Sarazm|Sarazm]] || [[سەرازم]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەرازم}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 44 || [[:en:Central Highlands of Sri Lanka|Central Highlands of Sri Lanka]] || [[بەرزاییە ناوەندییەکانی سریلانکا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەرزاییە ناوەندییەکانی سریلانکا}}}} | | |- | 45 || [[:en:Thungyai Naresuan Wildlife Sanctuary|Thungyai Naresuan Wildlife Sanctuary]] || [[پەنابەرگەی ژیانەوەری توونگ یای نارێسوان]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پەنابەرگەی ژیانەوەری توونگ یای نارێسوان}}}} | | |- | 46 || [[:en:Pachacámac|Pachacámac]] || [[پاچاکاماک]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پاچاکاماک}}}} | | |- | 47 || [[:en:Rock carvings at Alta|Rock carvings at Alta]] || [[نەخشە بەردییەکانی ئاڵتا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نەخشە بەردییەکانی ئاڵتا}}}} | | |- | 48 || [[:en:Petäjävesi Old Church|Petäjävesi Old Church]] || [[کڵێسای کۆنی پێتەیەڤێسی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کڵێسای کۆنی پێتەیەڤێسی}}}} | | |- | 49 || [[:en:Vilnius Old Town|Vilnius Old Town]] || [[شاری کۆنی ڤیلنیوس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شاری کۆنی ڤیلنیوس}}}} | | |- | 50 || [[:en:Bergpark Wilhelmshöhe|Bergpark Wilhelmshöhe]] || [[بێرگپارک ویلهێلمشۆهێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێرگپارک ویلهێلمشۆهێ}}}} | | |- | 51 || [[:en:Belvedere on the Pfingstberg|Belvedere on the Pfingstberg]] || [[بەلڤیدێری فینگستبێرگ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەلڤیدێری فینگستبێرگ}}}} | | |- | 52 || [[:en:Okapi Wildlife Reserve|Okapi Wildlife Reserve]] || [[پارێزگەی ژیانەوەری ئۆکاپی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارێزگەی ژیانەوەری ئۆکاپی}}}} | | |- | 53 || [[:en:Kahuzi-Biéga National Park|Kahuzi-Biéga National Park]] || [[پارکی نیشتمانی کاهوزی بیێگا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی کاهوزی بیێگا}}}} | | |- | 54 || [[:en:Djemila|Djemila]] || [[جێمیلا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:جێمیلا}}}} | | |- | 55 || [[:en:Villa Tugendhat|Villa Tugendhat]] || [[ڤیلای توگەندهات]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤیلای توگەندهات}}}} | | |- | 56 || [[:en:Ambohimanga|Ambohimanga]] || [[ئامبۆهیمانگا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئامبۆهیمانگا}}}} | | |- | 57 || [[:en:Timgad|Timgad]] || [[تیمگاد]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:تیمگاد}}}} | | |- | 58 || [[:en:Residences of the Royal House of Savoy|Residences of the Royal House of Savoy]] || [[نیشتەجێبوونە پاشایەتییەکانی ساڤۆی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:نیشتەجێبوونە پاشایەتییەکانی ساڤۆی}}}} | | |- | 59 || [[:en:Painted Churches in the Troödos Region|Painted Churches in the Troödos Region]] || [[کڵێساکانی وێنەکراوی ناوچەی ترۆدۆس]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:کڵێساکانی وێنەکراوی ناوچەی ترۆدۆس}}}} | | |- | 60 || [[:en:Doñana National Park|Doñana National Park]] || [[پارکی نیشتمانی دۆنیانا]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی دۆنیانا}}}} | | |- | 61 || [[:en:Prehistoric Sites and Decorated Caves of the Vézère Valley|Prehistoric Sites and Decorated Caves of the Vézère Valley]] || [[شوێنە کۆنەوارناسییە سەرەتاییەکان و ئەشکەوتە نەخشکراوەکانی دۆڵی ڤێزێر]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:شوێنە کۆنەوارناسییە سەرەتاییەکان و ئەشکەوتە نەخشکراوەکانی دۆڵی ڤێزێر}}}} | | |- | 62 || [[:en:Great Smoky Mountains National Park|Great Smoky Mountains National Park]] || [[پارکی نیشتمانی شاخە گەورەکانی سموکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی شاخە گەورەکانی سموکی}}}} | | |- | 63 || [[:en:Cornwall and West Devon Mining Landscape|Cornwall and West Devon Mining Landscape]] || [[دیمەنی کانگاکانی کۆرنواڵ و وێست دیڤۆن]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دیمەنی کانگاکانی کۆرنواڵ و وێست دیڤۆن}}}} | | |- | 64 || [[:en:Fasil Ghebbi|Fasil Ghebbi]] || [[فاسیل گێبی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:فاسیل گێبی}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] | |- | 65 || [[:en:Cidade Velha|Cidade Velha]] || [[سیدادێ ڤێلها]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیدادێ ڤێلها}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 66 || [[:en:Abbey of Fontenay|Abbey of Fontenay]] || [[دێری فۆنتێنێ]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:دێری فۆنتێنێ}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 67 || [[:en:Garajonay National Park|Garajonay National Park]] || [[پارکی نیشتمانی گاراخۆنای]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی گاراخۆنای}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 68|| [[:en:Classical Weimar|Classical Weimar]] || [[ڤایماری کلاسیکی]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:ڤایماری کلاسیکی}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 69 || [[:en:Iguazú National Park|Iguazú National Park]]|| [[پارکی نیشتمانی ئیگوازوو]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:پارکی نیشتمانی ئیگوازوو}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- | 70 || [[:en:Hatra|Hatra]] || [[حەترە]] |{{formatnum:{{PAGESIZE:حەترە}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |} == شارە بەناوبانگەکان == ===<big>پێڕستی پەرەپێدانی وتارەکان</big>=== <big>ئەم وتارانە پێشتر درووستکراون، پێویستیان بە پەرەپێدانی زیاتر ھەیە بۆ ئەوەی لە پۆلینی کۆڵکە نەمێنێت</big>. {| class="wikitable" border="1" |- !# ! '''<big>ناوی کوردی</big>''' !'''<big>قەبارەی وتار پێش دەستکاری</big>''' !'''<big>قەبارەی دوای ئیدیتاسۆن</big>''' !'''<big>زیادکراوی قەبارە (بایت)</big>''' !'''<big>ئەرک بۆ</big>''' !'''<big>ڕەوش</big>''' |- |١ | [[بەغدا]] | {{formatnum:30243}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بەغدا}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەغدا|R}}-30243}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢ | [[ئەنقەرە]] | {{formatnum:25433}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەنقەرە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەنقەرە|R}}-25433}}}} |[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] |{{لەژێر کاردایە}} |- |٣ | [[ئەستەمبوڵ|ئەستەمبول]] | {{formatnum:21805}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەستەمبوڵ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەستەمبوڵ|R}}-21805}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٤ | [[تاران]] | {{formatnum:61954}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:تاران}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تاران|R}}-61954}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٥ | [[بەیرووت]] | {{formatnum:13814}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بەیرووت}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەیرووت|R}}-13814}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٦ | [[پاریس]] | {{formatnum:23439}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پاریس}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پاریس|R}}-23439}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٧ | [[لەندەن]] | {{formatnum:7586}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:لەندەن}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لەندەن|R}}-7586}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٨ | [[واشینگتن دی سی|واشینگتن]] | {{formatnum:15234}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:واشینگتن دی سی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:واشینگتن دی سی|R}}-15234}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٩ | [[نیوویۆرک]] | {{formatnum:12188}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:نیوویۆرک}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نیوویۆرک|R}}-12188}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |١٠ | [[باکوو]] | {{formatnum:9508}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:باکوو}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:باکوو|R}}-9508}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١١ | [[تۆکیۆ]] | {{formatnum:8390}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:تۆکیۆ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تۆکیۆ|R}}-8390}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٢ | [[پەکین]] | {{formatnum:28132}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پەکین}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پەکین|R}}-28132}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٣ | [[مەدرید]] | {{formatnum:15349}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەدرید}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەدرید|R}}-15349}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٤ | [[بارسێلۆنا]] | {{formatnum:1620}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بارسێلۆنا}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بارسێلۆنا|R}}-1620}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |١٥ | [[ئەتینا]] | {{formatnum:11348}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەتینا}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەتینا|R}}-11348}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |١٦ | [[حەلەب]] | {{formatnum:1315}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:حەلەب}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:حەلەب|R}}-1315}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] |{{تەواو}} |- |١٧ | [[دیمەشق]] | {{formatnum:7292}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:دیمەشق}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دیمەشق|R}}-7292}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٨ | [[پەکین]] | {{formatnum:28132}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پەکین}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پەکین|R}}-28132}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |١٩ | [[کوالالومپور|کوالالامپور]] | {{formatnum:981}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:کوالالومپور}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:کوالالومپور|R}}-981}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢٠ | [[نیوودێلھی|نیودلهی]] | {{formatnum:816}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:نیوودێلھی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:نیوودێلھی|R}}-816}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢١ | [[ڕۆما]] | {{formatnum:5541}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ڕۆما}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڕۆما|R}}-5541}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢٢ | [[میلان]] | {{formatnum:1562}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:میلان}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:میلان|R}}-1562}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٣ | [[مۆسکۆ]] | {{formatnum:6939}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مۆسکۆ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مۆسکۆ|R}}-6939}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٤ | [[قاھیرە]] | {{formatnum:10206}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:قاھیرە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:قاھیرە|R}}-10206}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٥ | [[دوبەی]] | {{formatnum:7610}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:دوبەی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دوبەی|R}}-7610}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٢٦ | [[پراگ]] | {{formatnum:1527}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:پراگ}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:پراگ|R}}-1527}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٧ | [[بوداپێست]] | {{formatnum:6173}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بوداپێست}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بوداپێست|R}}-6173}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٨ | [[دەوحە]] | {{formatnum:7547}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:دەوحە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:دەوحە|R}}-7547}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٢٩ | [[ڕیاز]] | {{formatnum:13160}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ڕیاز}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڕیاز|R}}-13160}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٠ | [[مەککە]] | {{formatnum:56273}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەککە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەککە|R}}-56273}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |٣١ | [[مەدینە]] | {{formatnum:9307}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەدینە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەدینە|R}}-9307}}}} |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |٣٢ | [[ستۆکھۆڵم]] | {{formatnum:5669}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ستۆکھۆڵم}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ستۆکھۆڵم|R}}-5669}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٣ | [[مەنچستر|مەنچستەر]] | {{formatnum:7599}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەنچستر}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەنچستر|R}}-7599}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٤ | [[لیڤەرپوول]] | {{formatnum:5775}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:لیڤەرپوول}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لیڤەرپوول|R}}-5775}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٥ | [[ئەمستەردام]] | {{formatnum:26861}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ئەمستەردام}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەمستەردام|R}}-26861}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٦ | [[تبلیس]] | {{formatnum:8372}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:تبلیس}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:تبلیس|R}}-8372}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٧ | [[بەرلین]] | {{formatnum:9553}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:بەرلین}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:بەرلین|R}}-9553}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٨ | [[عەممان]] | {{formatnum:965}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:عەممان}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:عەممان|R}}-965}}}} | [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} |- |٣٩ | [[لۆس ئانجلەس]] | {{formatnum:9683}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:لۆس ئانجلەس}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:لۆس ئانجلەس|R}}-9683}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٤٠ |[[بانکۆک]] |٦،٠٠٨ |{{formatnum:{{PAGESIZE:بانکۆک}}}} | |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |٤١ |[[ئیسلاماباد]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیسلاماباد}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئیسلاماباد}}}} | |- |٤٢ |[[پیۆنگیانگ]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:پیۆنگیانگ}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:پیۆنگیانگ}}}} | |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} | |- |٤٣ | [[ناپۆلی]] | {{formatnum:30243}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ناپۆلی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ناپۆلی|R}}-908}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٤٤ |[[بەڕازیلیا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەڕازیلیا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بەڕازیلیا}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | |- |٤٥ |[[بوخارێست]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوخارێست}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوخارێست}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | |- |٤٦ |[[بوێنس ئایریس]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوێنس ئایریس}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بوێنس ئایریس}}}} | |[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] | |- |٤٧ |[[ھاڤانا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھاڤانا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ھاڤانا}}}} | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] | {{تەواو}} |- |٤٨ |[[مانیلا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:مانیلا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مانیلا}}}} | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] | {{تەواو}} |- |٤٩ |[[سری جایاواردێناپورا کۆتێ]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:سری جایاواردێناپورا کۆتێ}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سری جایاواردێناپورا کۆتێ}}}} | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] | {{تەواو}} |- |٥٠ | [[ڤیێنا]] | {{formatnum:2490}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:ڤیێنا|R}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ڤیێنا|R}}-2490}}}} | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] | {{تەواو}} |- |٥١ |[[بێلگراد]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلگراد}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:بێلگراد}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | |- |٥٢ |[[سینگاپوور]] | {{formatnum:4989}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:سینگاپوور|R}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:سینگاپوور|R}}-4989}}}} | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] | {{تەواو}} |- |٥٣ |[[کاتماندوو]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتماندوو}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کاتماندوو}}}} | | | |- |٥٤ |[[مینسک]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:مینسک}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مینسک}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | |- |٥٥ |[[مەسقەت]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەسقەت}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:مەسقەت}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | |- |٥٦ |[[مەکسیکۆ سیتی]] | {{formatnum:13160}} | {{formatnum:{{PAGESIZE:مەکسیکۆ سیتی}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:مەکسیکۆ سیتی|R}}-13160}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٥٧ |[[تەرابلوس]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:تەرابلوس}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:تەرابلوس}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | |- |٥٨ |[[کانبێرا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:کانبێرا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:کانبێرا}}}} | | | |- |٥٩ |[[سیدنی]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیدنی}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سیدنی}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | |- |٦٠ |[[سەنعا]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەنعا}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:سەنعا}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | |- |٦١ |[[ئەسکەندەریە]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەسکەندەریە}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەسکەندەریە}}}} | {{formatnum:{{#expr:{{PAGESIZE:ئەسکەندەریە|R}}-1557}}}} |[[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel]] |{{تەواو}} |- |٦٢ |[[ئەبووزەبی]] | align="left" |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەبووزەبی}}}} |{{formatnum:{{PAGESIZE:ئەبووزەبی}}}} |[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] |{{تەواو}} | |} 3rss4a25220xwuvjb10n1fq26s4fzwm 0 297917 1624334 1601775 2026-08-13T10:35:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپیوتەر-کۆلکە) 1624334 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ئێم ئێڵ''' (زمانی مێتا) زمانێکی مێتایە کە بۆ سەلمێنەری تیۆرمی ئێدینبەرە ئێڵ سی ئێف لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا پەرەی پێدراوە. ئەمە زمانێکی سەرەتاییی فانکشناڵە بە جۆری جێگیر، کە خاوەن ھەڵھێنجانی جۆری فرەشێوەیە بە شێوازی ھیندلی-میلنەر، لەگەڵ تایبەتمەندییەکانی تری وەک ھەڵاوێرەکان و گۆڕاوە گۆڕۆکەکان. دیزاینی ئێم ئێڵ لە ئێڵ سی ئێفدا ڕاستەوخۆ بووە ھۆی ئیلھامبەخشین بۆ خێزانی ئێم ئێڵی دواتر (بەتایبەت [[ستاندارد ئێم ئێڵ]]، کامڵ، و لێوەرگیراوەکانیان) و کاریگەریی لەسەر گەشەکردنی زمانە فانکشناڵەکانی دوای خۆی ھەبوو.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=MacQueen |یەکەم=David |دوایین٢=Harper |یەکەم٢=Robert |دوایین٣=Reppy |یەکەم٣=John |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=The history of Standard ML |ناونیشان=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3386336 |journal=Proceedings of the ACM on Programming Languages |زمان=en |بەرگ=٤|issue=HOPL |پەڕەکان=١–١٠٠|doi=10.1145/3386336 |issn=2475-1421 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|جاڤا|زانستی کۆمپیوتەر}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} [[پۆل:زمانە بەرنامەسازییە ئاستبەرزەکان]] [[پۆل:زمانە فرمانییەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 5s702yivc4knp6h9zoce80bjf52y9a8 0 297924 1624245 1610485 2026-08-13T07:36:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپیوتەر-کۆلکە) 1624245 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ئێف شارپ''' زمانێکی [[زمانی بەرنامەسازی|بەرنامەسازیی]] ئاستبەرز، فەرمانداری و [[پرۆگرامسازیی تەنخواز|بەرنامەسازیی تەنخواز]] لەخۆدەگرێت. ئەم زمانە زۆربەی کات وەک زمانێکی [[نەرمامێری سەکۆبڕ|سەکۆبڕی]] ژێرخانی زمانی ھاوبەش (سی ئێڵ ئای) لەسەر دۆت نێت بەکاردێت، بەڵام دەتوانێت کۆدی [[جاڤاسکریپت]]<ref name="js">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=The F# Software Foundation |ناونیشان=http://fsharp.org/use/web-apps/|سەردێڕ=Using F# for Web Applications {{!}} fsharp.org |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٠}}</ref> و [[یەکەی چارەسەرکردنی وێنەیی]] (جی پی یوو) بەرھەم بھێنێت.<ref name="gpgpu">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=The F# Software Foundation |ناونیشان=http://fsharp.org/use/gpu/|سەردێڕ=Use F# for GPU Programming {{!}} The F# Software Foundation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191225110926/http://fsharp.org/use/gpu/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|F Sharp (programming language)}} {{تووڵی دەروازە|جاڤا|کۆمپیوتەر|زانستی کۆمپیوتەر}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} [[پۆل:زمانە فرمانییەکان]] [[پۆل:زمانە بەرنامەسازییە ئاستبەرزەکان]] [[پۆل:زمانە برنامەسازییەکانی .نێت]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] rdc654icsfbxgpya4mxfsci1ln4na1f 0 297969 1624059 1623576 2026-08-12T20:07:41Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1624059 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = مۆدیعین عیلیت | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|מודיעין עלית}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = קרית ספר 5.JPG | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری مۆدیعین عیلیت | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری مۆدیعین عیلیت''' | دەرزیی_نەخشە = Israel binyamin#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی مۆدیعین عیلیت لە ناوەندی [[کەناری ڕۆژاوا]]دا##جێگەی مۆدیعین عیلیت لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|31|55|50|N|35|2|30|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} (دیفاکتۆ){{ھن}}{{ئاڵا|فەلەستین}} (فەرمی) | جۆری_دابەشکراو١ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ناوچەی یەھوودا و سامەریە|یەھوودا و سامەریە]]{{ھن}}[[کەناری ڕۆژاوا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٩٩٤ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٥ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = ٣٠٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٨٩،٦٢٧ | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٨،٨٨٠ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = http://www.modiin-illit.muni.il | پەراوێزەکان = }} '''مۆدیعین عیلیت''' ({{بە عیبری|מודיעין עלית}}) شارێکە لە [[ناوچەی یەھوودا و سامەریە]]، [[ئیسرائیل]]. بەپێی سەرچاوەکانی [[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل]] لە ساڵی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٨٩،٦٢٧ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Regional Statistics|ناونیشان=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv&l=1|بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل|Israel Central Bureau of Statistics]]|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ڕووبەری ئەم شارە دەوروبەری ٥ کیلۆمەتری چوارگۆشە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Regional Statistics|ناونیشان=https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx?inc=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv|بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل|Israel Central Bureau of Statistics]]|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> و چڕیی دانیشتووانی ١٨،٨٨٠ کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئیسرائیل]] * [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Modi'in Illit}} * {{وێبگەی فەرمی|http://www.modiin-illit.muni.il}} {{شارەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|ئیسرائیل|دەیەی ١٩٩٠|فەلەستین}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:شارەکانی ناوچەی یەھوودا و سامەریە]] [[پۆل:ناوچەی یەھوودا و سامەریە]] [[پۆل:شارەکانی کەناری ڕۆژاوا]] k713sv6s3irdzs6ga1r4vev680xhkkb 0 297970 1624062 1623570 2026-08-12T20:08:11Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1624062 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = بەیتار عیلیت | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|ביתר עילית}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = Beitar Ilit.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری بەیتار عیلیت | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری بەیتار عیلیت''' | دەرزیی_نەخشە = Israel south wb#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی بەیتار عیلیت لە باشووری [[کەناری ڕۆژاوا]]دا##جێگەی بەیتار عیلیت لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|31|41|52|N|35|6|55|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} (دیفاکتۆ){{ھن}}{{ئاڵا|فەلەستین}} (فەرمی) | جۆری_دابەشکراو١ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ناوچەی یەھوودا و سامەریە|یەھوودا و سامەریە]]{{ھن}}[[کەناری ڕۆژاوا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٩٨٥ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٤ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = ٨٧٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٧١،٦٩٧ | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٧،٠٠٠ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = https://www.betar-illit.muni.il/ | پەراوێزەکان = }} '''بەیتار عیلیت''' ({{بە عیبری|ביתר עילית}}) شارێکە لە [[ناوچەی یەھوودا و سامەریە]]، [[ئیسرائیل]]. بەپێی سەرچاوەکانی [[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل]] لە ساڵی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٧١،٦٩٧ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Regional Statistics|ناونیشان=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv&l=1|بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل|Israel Central Bureau of Statistics]]|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ڕووبەری ئەم شارە دەوروبەری ٤ کیلۆمەتری چوارگۆشە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Regional Statistics|ناونیشان=https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx?inc=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv|بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل|Israel Central Bureau of Statistics]]|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> و چڕیی دانیشتووانی ١٧،٠٠٠ کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئیسرائیل]] * [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Beitar Illit}} * {{وێبگەی فەرمی|https://www.betar-illit.muni.il/}} {{شارەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|ئیسرائیل|فەلەستین}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:شارەکانی ناوچەی یەھوودا و سامەریە]] [[پۆل:ناوچەی یەھوودا و سامەریە]] [[پۆل:شارەکانی کەناری ڕۆژاوا]] mxjrb316eplyfj0zqpbxjofjv6hn8ix 0 297971 1624060 1623574 2026-08-12T20:07:51Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1624060 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = مەعالێ ئەدوومیم | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|מעלה אדומים}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = Ma'ale Adumim IMG 0929 (16270448049).jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری مەعالێ ئەدوومیم | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری مەعالێ ئەدوومیم''' | دەرزیی_نەخشە = Israel binyamin#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی مەعالێ ئەدوومیم لە ناوەندی [[کەناری ڕۆژاوا]]دا##جێگەی مەعالێ ئەدوومیم لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|31|46|30|N|35|17|53|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} (دیفاکتۆ){{ھن}}{{ئاڵا|فەلەستین}} (فەرمی) | جۆری_دابەشکراو١ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ناوچەی یەھوودا و سامەریە|یەھوودا و سامەریە]]{{ھن}}[[کەناری ڕۆژاوا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٩٧٥ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٤٩ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = ٥٠٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٥،٨٤٦ | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٧٢٨ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = https://www.adumim.muni.il | پەراوێزەکان = }} '''مەعالێ ئەدوومیم''' ({{بە عیبری|מעלה אדומים}}) شارێکە لە [[ناوچەی یەھوودا و سامەریە]]، [[ئیسرائیل]]. بەپێی سەرچاوەکانی [[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل]] لە ساڵی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٣٥،٨٤٦ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Regional Statistics|ناونیشان=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv&l=1|بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل|Israel Central Bureau of Statistics]]|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ڕووبەری ئەم شارە دەوروبەری ٤٩ کیلۆمەتری چوارگۆشە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Regional Statistics|ناونیشان=https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx?inc=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv|بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل|Israel Central Bureau of Statistics]]|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> و چڕیی دانیشتووانی ٧٢٨ کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئیسرائیل]] * [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Ma'ale Adumim}} * {{وێبگەی فەرمی|https://www.adumim.muni.il}} {{شارەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|ئیسرائیل|فەلەستین}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:شارەکانی ناوچەی یەھوودا و سامەریە]] [[پۆل:ناوچەی یەھوودا و سامەریە]] [[پۆل:شارەکانی کەناری ڕۆژاوا]] m6v4n60cp93l7mxud5osanueys3jcdi 0 297972 1624061 1623573 2026-08-12T20:08:01Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1624061 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئاریئێل | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|אריאל}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = 130582 the city of ariel in samaria PikiWiki Israel.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری ئاریئێل | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری ئاریئێل''' | دەرزیی_نەخشە = Israel shomron#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی ئاریئێل لە باکووری [[کەناری ڕۆژاوا]]دا##جێگەی ئاریئێل لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|32|6|22|N|35|11|16|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} (دیفاکتۆ){{ھن}}{{ئاڵا|فەلەستین}} (فەرمی) | جۆری_دابەشکراو١ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ناوچەی یەھوودا و سامەریە|یەھوودا و سامەریە]]{{ھن}}[[کەناری ڕۆژاوا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٩٧٨ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٥ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = ٥٦٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٢،١٩١ | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١،٥١٢ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = https://www.ariel.muni.il/ | پەراوێزەکان = }} '''ئاریئێل''' ({{بە عیبری|אריאל}}) شارێکە لە [[ناوچەی یەھوودا و سامەریە]]، [[ئیسرائیل]]. بەپێی سەرچاوەکانی [[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل]] لە ساڵی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٢٢،١٩١ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Regional Statistics|ناونیشان=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv&l=1|بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل|Israel Central Bureau of Statistics]]|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ڕووبەری ئەم شارە دەوروبەری ١٥ کیلۆمەتری چوارگۆشە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Regional Statistics|ناونیشان=https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx?inc=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv|بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل|Israel Central Bureau of Statistics]]|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> و چڕیی دانیشتووانی ١،٥١٢ کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئیسرائیل]] * [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Ariel (Israeli settlement)}} * {{وێبگەی فەرمی|https://www.ariel.muni.il/}} {{شارەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|ئیسرائیل|فەلەستین}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:شارەکانی ناوچەی یەھوودا و سامەریە]] [[پۆل:ناوچەی یەھوودا و سامەریە]] fbg4k7919uyxgya8nhegatlrscr5zku 0 298024 1623870 1606939 2026-08-12T12:19:51Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623870 wikitext text/x-wiki {{Databox|بەند=Q127296}} [[ئاڵای نیشتمانی|ئاڵای نیشتمانیی]] [[کۆریای باشوور|کۆماری کۆریا]] (کۆریای باشوور)، ناسراوە بە '''''تایگوکگی''''' ({{کۆری|hangul=태극기|hanja=太極旗}})، لە سێ پێکھاتە پێکھاتووە: پشتێنەیەکی چوارگۆشەی سپی، لەگەڵ ھێمایەکی ''[[تێگوک]]<nowiki/>ی'' سوور و شین لە ناوەندەکەیدا، لەگەڵ چوار [[باگوا|باگوای]] ڕەشیشی لەچواردەوردایە. ئەو ھێمای تێگوکەی ئێستا لەسەر ئاڵاکەدا ھەیە، وەک ئاڵای نیشتمانیی کۆریا لەلایەن شانشینی [[جۆسۆن]] و [[ئیمپراتۆریەتیی کۆریا]] و ھەروەھا حکوومەتی کاتیی کۆریای سەردەمی دەسەڵاتی ژاپۆنیش بەکارھێنراوە. کۆریای باشوور لە ساڵی ١٩٤٨دا ''تێگوکی'' بۆ ئاڵای نیشتمانیی خۆی وەرگرت. == مێژوو == لە ساڵی ١٨٧٦دا نەبوونی [[ئاڵای نیشتمانی]] بووە پرسێک بۆ کۆریا، لەو کاتەدا کۆریا لەلایەن شانشینی [[جۆسۆن|جۆسۆنەوە]] حوکمڕانی دەکرا. پێش ساڵی ١٨٧٦ کۆریا ئاڵای نەتەوەییی نەبوو، بەڵام پاشا ئاڵای شاھانەی خۆی ھەبوو. نەبوونی ئاڵای نیشتمانی بووە شتێکی پڕ لە کێشە لە کاتی دانووستانەکاندا بۆ [[پەیماننامەی کۆریا و ژاپۆنی ١٨٧٦|پەیماننامەی کۆریا و ژاپۆنی ساڵی ١٨٧٦]]، کە تێیدا نوێنەری [[ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن]] [[ئاڵای ژاپۆن|ئاڵای نیشتمانیی ژاپۆنی]] نمایش کرد وەک ئاڵای نیشتمانیی خۆیان، لە کاتێکدا شانشینی جۆسۆن ھیچ ھێمایەکی نیشتمانیی ھاوتای نەبوو بۆ نمایشکردن. لەو کاتەدا ھەندێک پێشنیاریان کرد کە ئاڵای نیشتمانی دروست بکرێت، بەڵام حکوومەتی جۆسۆن وەک شتێکی ناگرنگ و ناپێویست سەیری ئەو بابەتەی دەکرد. تا ساڵی ١٨٨٠ زۆربوونی دانووستانەکانی دەرەوە بووە ھۆی ئەوەی کە پێویستی بە ئاڵای نیشتمانی ھەبێت.<ref name="Doopedia Taegukgi">{{بیرخستنەوەی وێب |script-title=ko:대한민국[Republic of Korea,大韓民國] |ناونیشان=http://www.doopedia.co.kr/doopedia/master/master.do?_method=view&MAS_IDX=101013000722400#MGROUP_101220000156376|سەردێڕ=대한민국 |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|زمان=ko}}</ref> بەناوبانگترین پێشنیار لە توێژینەوەکانی «ستراتیژیی کۆریا»دا باسکراوە، کە لەلایەن نوێنەری چینی، [[ھوانگ زونشیان|ھوانگ زونشیانەوە]] نووسراوە. پێشنیاری کرد کە [[ئاڵای ئیمپراتۆریەتیی چینگ]] لە چین بخرێتە ناو ئاڵای شانشینی جۆسۆن لە کۆریا. لە وەڵامی پێشنیارەکەی چین، حکوومەتی جۆسۆن نوێنەری لی یۆنگ سووکی نارد بۆ ئەوەی لەگەڵ دەوڵەتمەدار و دیپلۆماتکاری چینی [[لی ھۆنگژانگ]] پلانەکە تاوتوێ بکات. لی لەگەڵ ھەندێک توخمەکانی پێشنیارەکەی ھوانگ ھاوڕا بوو لە ھەمان کاتدا قبووڵی کرد کە کۆریا ھەندێک گۆڕانکاریی تێدا بکات. حکوومەتی [[ئیمپراتۆریەتیی چینگ|چینگ]] ڕەزامەندیی لەسەر ئەنجامەکانی لی دەربڕی، بەڵام تا چەند حکوومەتی جۆسۆن بەو جۆش و خرۆشەوە لێکۆڵینەوەی لەم پێشنیازەدا کرد، نادیارە.<ref name="EncyKorea Taegukgi">{{بیرخستنەوەی وێب |script-title=ko:태극기 |trans-title=Taegukgi |ناونیشان=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0058892|سەردێڕ=태극기(太極旗) |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|زمان=ko}}</ref> ئەم پرس و کەیسە بۆ ماوەیەک داخرا، بەڵام لەگەڵ دانووستانەکانی [[پەیماننامەی کۆریا و ئەمریکای ١٨٨٢|پەیماننامەی ئەمریکا و کۆریای ساڵی ١٨٨٢]] کە بە پەیمانی شوفێڵد ناسراوە سەریھەڵدایەوە. ڕۆبێرت ویڵسۆن شوفێڵد، نێردراوی ئەمریکا پێشنیاری کرد کە کۆریا ئاڵای نیشتمانی بەکاربھێنێت بۆ ئەوەی نوێنەرایەتیی سەروەریی وڵاتەکەی بکات. شای جۆسۆن، [[کوجۆنگی کۆریا|کوجۆنگ]]، فەرمانی بە بەرپرسانی حکوومەت {{Interlanguage link|سین ھیۆن|ko|신헌}} و [[کیم ھۆنگ جیپ]] کرد دەست بکەن بە کارکردن لەسەر ئاڵایەکی نوێ. کیم ھۆنگ جیپ لە بەرامبەردا پرسیاری لە نوێنەرەکەی {{Interlanguage link|لی ئنگ جوون (١٨٣٢)|ko|이응준 (조선)}} کرد بۆ دروستکردنی یەکەم دیزاین، کە لی ئنگ جوون پێشکەشی بەرپرسی چینی، [[ما جیانژۆنگ|ما جیانژۆنگی]] کرد. ما جیانژۆنگ دژی پێشنیارەکەی ھوانگ زونشیان بوو کە کۆریا ئاڵای ئیمپراتۆریەتیی چینگ وەربگرێت، ھەروەھا پێشنیاری ئاڵای ئەژدیھای دەستکاریکراوی کرد.<ref name="EncyKorea Taegukgi">{{بیرخستنەوەی وێب |script-title=ko:태극기 |trans-title=Taegukgi |ناونیشان=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0058892|سەردێڕ=태극기(太極旗) |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|زمان=ko}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0058892 <bdi lang="ko">태극기</bdi>] &#x5B;Taegukgi&#x5D; (in Korean). [[Academy of Korean Studies]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 November</span> 2013</span>.</cite> </ref> کوجۆنگ ئەم بیرۆکەیەی ڕەتکردەوە.<ref name="Doosan2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|script-title=ko:대한민국의 국기|ناونیشان=https://terms.naver.com/entry.nhn?docId=1220844&cid=40942&categoryId=31645|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ئیش=terms.naver.com|زمان=ko}}</ref> ما پێشنیاری ئاڵای ''[[تێگوک]]'' و [[باگوا|ھەشت باگوای]] بۆ لی ئنگ جوون پێشنیارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wang|یەکەم=Yuanchong|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=48d1DwAAQBAJ&pg=PA154|سەردێڕ=Remaking the Chinese Empire: Manchu-Korean Relations, 1616–1911|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Cornell University Press]]|ژپنک=٩٧٨-١-٥٠١٧-٣٠٥١-١|پەڕە=١٥٤|وتەگێڕانەوە=For Chosŏn's national flag, Ma suggested Yi Ŭngjun's design of the Taiji and eight trigrams as the basic model.}}</ref> لە ئەیلوولی ساڵی ١٨٨٢دا پاک یۆنگیۆ مۆدێلێکی پێوانە بۆ ''تێگوکی'' پێشکەش بە حکوومەتی جۆسۆن کرد، بە ھاوکاریی کیم مان سیک و سۆ کوانگپۆم و ئەوانی تر دروستکرا بە ئامۆژگاریی ویلیام جۆرج ئەستۆنی کونسووڵی بەریتانیا و جەیمس کاپتنی بەریتانیا، دواتر کوجۆنگ دیزاینەکەی پەسەندکرد. پاک یۆنگیۆ بووە یەکەم کەس کە ''تێگوکی'' لە ساڵی ١٨٨٢ بەکارھێنا.<ref name="EncyKorea Taegukgi" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://db.history.go.kr/diachronic/level.do?levelId=sa_010_0070_0010_0020|سەردێڕ=한국사료총서 < 한국사 총설 DB |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kim|یەکەم=Tu-bong|ناونیشان=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%EC%8B%A0%EA%B5%AD%EA%B8%B0%EC%9D%98_%EC%A0%9C%EC%A0%95%EA%B3%BC_%ED%83%9C%EA%B7%B9%EA%B8%B0%EC%9D%98_%ED%8F%90%EC%A7%80%EC%97%90_%EB%8C%80%ED%95%98%EC%97%AC.pdf|سەردێڕ=File:신국기의 제정과 태극기의 폐지에 대하여.pdf - Wikimedia Commons|ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ١٩٤٨|بڵاوکەرەوە=Rodong News Agency|شوێن=Pyongyang|پەڕە=٥٦|script-title=ko:新國旗의 製定과 太極旗의 廢止에 對하여|trans-title=On the establishment of the new national flag and the abolition of Taegukgi|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠٢٥}}</ref> لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ١٨٨٣، حکوومەتی جۆسۆن بە فەرمی ''تێگوکی'' ڕاگەیاند بۆ ئەوەی وەک ئاڵای فەرمیی نیشتمانی بەکاربھێنرێت.<ref name="EncyKorea Taegukgi" /> لە ساڵی ١٩١٩ ئاڵایەکی ھاوشێوەی ئاڵای ئێستای کۆریای باشوور لەلایەن حکوومەتی کاتیی کۆریا کە لە چین بوو بەکارھێنرا. دەستەواژەی ''تێگوکی'' لە ساڵی ١٩٤٢ دەستی پێکرد، ''تێگوک'' و ''تێگوککی'' وەک ھێمای بەھێزی سەربەخۆیی گەشەیان کرد لە ١٥٠٠ خۆپیشاندانی سەردەمی دەسەڵاتی کۆلۆنیالیزمدا. [[پەڕگە:Ceremony_inaugurating_the_government_of_the_Republic_of_Korea_(colored).jpg|ڕاست|وێنۆک|دەستبەکاربوونی [[یەکەمین کۆماری کۆریا]] لە ١٥ی ئابی ١٩٤٨]] دوای [[بزووتنەوەی سەربەخۆییی کۆریا|گەڕاندنەوەی سەربەخۆییی کۆریا]] لە ساڵی ١٩٤٥، دیزاینی ''تێگوکگی'' دیسانەوە بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکارھێنرا. بەھۆی ئەوەی بەشی باشووری کۆریا بوو بە کۆمار لە ژێر کاریگەریی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و تەنانەت لە [[کۆماری گەلی کۆریا|کۆماری گەلی کۆریاش]] بۆ ماوەیەک لە بەکارھێناندا مایەوە. حکوومەتی سەربازیی سوپای ئەمریکا لە کۆریا (داگیرکردنی بەشی باشووری نیمچەدوورگەی کۆریا لەلایەن ئەمریکا) لە ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦ دەستی کرد بە بەکارھێنانی ''تێگوکگی'' لە پاڵ [[ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئاڵای ئەمریکا]]، لە ١٢ی تەممووزی ١٩٤٨ ئەنجوومەنی نیشتمانیی دامەزرێنەری کۆماری کۆریا ''تێگوکگیی'' وەک ئاڵای نیشتمانی پەسەندکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=이상희|بڵاوکەرەوە=넥서스BOOKS|ساڵ=٢٠٠٤|پەڕەکان=٧٥–٩٧|script-title=ko:꽃으로 보는 한국문화|trans-title=Korean Culture as Flowers|chapter=태극기|trans-chapter=Taegeukgi}}</ref> دوای دامەزراندنی دەوڵەتی کۆریای باشوور لە ئابی ١٩٤٨، [[یەکەمین کۆماری کۆریا]] لە کانوونی دووەمی ١٩٤٩ لیژنەی چاککردنەوەی ئاڵای نیشتمانیی دروستکرد بۆ دامەزراندنی ستانداردکردنی مۆدێرن بۆ ''تێگوکگی''. لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩ وەزارەتی پەروەردە و ڕۆشنبیری ''یاسای بەرھەمھێنانی ئاڵای نیشتمانیی'' ڕاگەیاند.<ref name="EncyKorea Taegukgi">{{بیرخستنەوەی وێب |script-title=ko:태극기 |trans-title=Taegukgi |ناونیشان=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0058892|سەردێڕ=태극기(太極旗) |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|زمان=ko}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0058892 <bdi lang="ko">태극기</bdi>] &#x5B;Taegukgi&#x5D; (in Korean). [[Academy of Korean Studies]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 November</span> 2013</span>.</cite> </ref><ref name="The National Flag">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mois.go.kr/eng/sub/a03/nationalSymbol/screen.do|سەردێڕ=행정안전부 대표 홈페이지 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=[[Ministry of the Interior and Safety (South Korea)|Ministry of the Interior and Safety]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://theme.archives.go.kr/viewer/common/archWebViewer.do?bsid=200300954967&dsid=000000000003&gubun=search|سەردێڕ=국가기록원 기록물뷰어|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩|بڵاوکەرەوە=Archives of Korean History|پەڕەکان=١–٢|script-title=ko:관보|trans-title=Official Gazette|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا بەشی باکووری کۆریا تەنانەت لە کاتی [[دابەشبوونی کۆریا|دابەشبوونی کۆریاش]] لە ساڵی ١٩٤٥دا ''تێگوکگیی'' بەکاردەھێنا. تاوەکوو [[ئاڵای کۆریای باکوور|دیزاینە نوێیەکە]] لە تەممووزی ١٩٤٨دا پەسەندکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tertitskiy|یەکەم=Fyodor|ناونیشان=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781003413332/soviet-north-korean-relations-cold-war-fyodor-tertitskiy|سەردێڕ=Soviet-North Korean Relations During the Cold War: Unruly Offspring|ڕێکەوت=٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٠٣٢-٥٣٧٣٠-٦|edition=1st|شوێن=New York, NY|پەڕەکان=٣٩–٤١|doi=10.4324/9781003413332|بەستەری نووسەر=Fyodor Tertitskiy|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240813003046/https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781003413332/soviet-north-korean-relations-cold-war-fyodor-tertitskiy|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئابی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Choe|یەکەم=Yong Thae|ناونیشان=https://archive.org/details/a-grand-birth|سەردێڕ=A Grand Birth|ڕێکەوت=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Foreign Languages Publishing House (North Korea)|Foreign Languages Publishing House]]|ژپنک=٩٧٨-٩٩٤٦-٠-١٧٢٤-٢|شوێن=Pyongyang|پەڕە=٦٤|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Choi |یەکەم=Chongko |ڕێکەوت=١٩٩٩|script-title=ko:남북한(南北韓)의 국가상징(國家象徵)과 법(法) |trans-title=National Symbols of South and North Korea and Their Laws |ناونیشان=https://s-space.snu.ac.kr/bitstream/10371/8796/1/law_v40n3_088.pdf|سەردێڕ=Loading... |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Korea Society of Unification and North Korean Law Studies |بەرگ=٤٠|issue=3 |پەڕەکان=١٠٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240826012800/https://s-space.snu.ac.kr/bitstream/10371/8796/1/law_v40n3_088.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> لە ٢١ی شوباتی ١٩٨٤دا، تایبەتمەندییە ڕەھەندییە وردەکان و ئادابەکانی ئاڵاکە کۆدکران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://fotw.fivestarflags.com/kr_hist.html|سەردێڕ=History of the South Korean flag |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240401013200/http://fotw.fivestarflags.com/kr_hist.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی نیسانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|وێبگە=fotw.fivestarflags.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/flag-of-South-Korea|سەردێڕ=Flag of South Korea {{!}} Symbolism, Meaning & History {{!}} Britannica}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.christusrex.org/www3/fotw/flags/kr_hist.html|سەردێڕ=History of the South Korean flag |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170326052449/http://www.christusrex.org/www3/fotw/flags/kr_hist.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Christusrex.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://destinationsouthkorea.weebly.com/flag-history.html|سەردێڕ=Flag History |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Destination South Korea}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://theme.archives.go.kr/viewer/common/archWebViewer.do?singleData=Y&archiveEventId=0049286539|سەردێڕ=국가기록원 기록물뷰어|ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ١٩٨٤|بڵاوکەرەوە=[[National Archives of Korea]]|script-title=ko:관보 법령편|trans-title=Official Gazette, Law Chapter|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٧ بۆ یەکەمجار لە ڕێگەی فەرمانی سەرۆکایەتییەوە ڕەنگێکی ورد بۆ ئاڵاکە جێگیرکرا.<ref name="The National Flag">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mois.go.kr/eng/sub/a03/nationalSymbol/screen.do|سەردێڕ=행정안전부 대표 홈페이지 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=[[Ministry of the Interior and Safety (South Korea)|Ministry of the Interior and Safety]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.mois.go.kr/eng/sub/a03/nationalSymbol/screen.do "National Administration : National Symbols of the Republic of Korea : The National Flag – Taegeukgi"]. ''[[Ministry of the Interior and Safety (South Korea)|Ministry of the Interior and Safety]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">9 January</span> 2018</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mois.go.kr/cmm/fms/FileDown.do?atchFileId=FILE_000000000008139&fileSn=0|سەردێڕ=행정안전부 대표 홈페이지 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=[[Ministry of the Interior and Safety (South Korea)|Ministry of the Interior and Safety]]}}</ref> == ھێماسازی == ڕووی ئاڵاکە سپییە، ڕەنگێکی نەریتیی لە [[چاندی کۆریا|کولتوری کۆریدا]] کە لە جل و بەرگی ڕۆژانەی کۆرییەکانی سەدەی نۆزدەھەمدا باو بووە و تا ئێستاش لە وەشانە ھاوچەرخەکانی جلوبەرگی نەریتیی کۆری وەکوو [[ھانبۆک|ھانبۆکدا]] دەردەکەوێت. ڕەنگەکە نوێنەرایەتیی ئارامی و پاکی دەکات.<ref name="The National Flag">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mois.go.kr/eng/sub/a03/nationalSymbol/screen.do|سەردێڕ=행정안전부 대표 홈페이지 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=[[Ministry of the Interior and Safety (South Korea)|Ministry of the Interior and Safety]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.mois.go.kr/eng/sub/a03/nationalSymbol/screen.do "National Administration : National Symbols of the Republic of Korea : The National Flag – Taegeukgi"]. ''[[Ministry of the Interior and Safety (South Korea)|Ministry of the Interior and Safety]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">9 January</span> 2018</span>.</cite></ref> بازنەی ناوەندی ئاڵاکە ھێمای ھاوئاھەنگییە لە جیھاندا. لە چینی ''I Ching'' و تایجی (فەلسەفە) وەرگیراوە، کە لە ڕۆژئاوا بە Yin و Yang ناسراوە، نیوەی شین نوێنەرایەتی [[یین و یانگ|وزەی نەرێنی (یین)]] دەکات، و نیوەی سوور نوێنەرایەتی [[یین و یانگ|وزەی ئەرێنی (یانگ)]] دەکات. سێ باگواکە پێکەوە نوێنەرایەتیی جووڵە و ھاوئاھەنگی دەکەن وەک بنەمای بنەڕەتی. ھەر سێ گرامێک نوێنەرایەتی یەکێک لە چوار [[توخمە کلاسیکییەکان]] دەکات،<ref name="CIA Taegukgi">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/|سەردێڕ=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210107052414/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣}}</ref> وەک لە خوارەوە باسکراوە: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! scope="col" |سێ ھێڵەکە ! scope="col" |ناوی [[زمانی کۆری|کۆری]] ! scope="col" |جەستەی ئاسمانی ! scope="col" |وەرز ! scope="col" |ئاراستەی کاردینال ! scope="col" |چاکە ! scope="col" |خێزانی ! scope="col" |توخمی سروشتی ! scope="col" |واتاکەی ! scope="col" |بەرھەمی کۆمەڵایەتی |- ! scope="row" |[[پەڕگە:Palgwae_Geon.svg|alt=☰|56x56پیکسڵ]] |گیۆن ({{Korean|hangul=건|hanja=乾|labels=no}})<br /> |بەھەشت <br />({{Korean|hangul=천|hanja=天|labels=no}}) |ھاوین ({{Korean|hangul=하|hanja=夏|labels=no}})<br /> | باشوور ({{Korean|hangul=남|hanja=南|labels=no}}) |دانایی ({{Korean|hangul=인|hanja=仁|labels=no}})<br /> | باوک ({{Korean|hangul=부|hanja=父|labels=no}})<br /> |ھەوا ({{Korean|hangul=천|hanja=天|labels=no}})<br /> |دادپەروەری ({{Korean|hangul=정의|hanja=正義|labels=no}}) <br /> |بەھێزەکان پێکەوە دەمێننەوە. |- ! scope="row" |[[پەڕگە:Palgwae_Gon.svg|alt=☷|56x56پیکسڵ]] | گۆن ({{Korean|hangul=곤|hanja=坤|labels=no}})<br /> |[[زەوی]] ({{Korean|hangul=지|hanja=地|labels=no}}) | زستان ({{Korean|hangul=동|hanja=冬|labels=no}})<br /> | باکوور ({{Korean|hangul=북|hanja=北|labels=no}}) |ڕاستگۆیی ({{Korean|hangul=의|hanja=義|labels=no}}) | دایک ({{Korean|hangul=모|hanja=母|labels=no}})<br /> |زەوی <br />({{Korean|hangul=토|hanja=土|labels=no}}) |زیندووبوون ({{Korean|hangul=생명력|hanja=生命力|labels=no}})<br /> |لاوازەکان پێکەوە دەمێننەوە. |- ! scope="row" |[[پەڕگە:Palgwae_Ri.svg|alt=☲|56x56پیکسڵ]] |ری ({{کۆری|hangul=리|hanja=離|labels=no}}; 離) |خۆر <br />({{Korean|hangul=일|hanja=日|labels=no}}) | بەھار ({{Korean|hangul=춘|hanja=春|labels=no}})<br /> | ڕۆژھەڵات ({{Korean|hangul=동|hanja=東|labels=no}})<br /> |ئەدەب و ڕێز ({{Korean|hangul=례|hanja=禮|labels=no}})<br /> |کچ ({{Korean|hangul=녀|hanja=女|labels=no}})<br /> | ئاگر ({{Korean|hangul=화|hanja=火|labels=no}})<br /> |بەدیھاتن ({{Korean|hangul=결실|hanja=結實|labels=no}})<br /> |بەھێزەکان لاوازەکان دەپارێزن |- ! scope="row" |[[پەڕگە:Palgwae_Gam.svg|alt=☵|56x56پیکسڵ]] |گام ({{Korean|hangul=감|hanja=坎|labels=no}})<br /> | مانگ ({{Korean|hangul=월|hanja=月|labels=no}})<br /> |پاییز ({{Korean|hangul=추|hanja=秋|labels=no}})<br /> | ڕۆژئاوا ({{Korean|hangul=서|hanja=西|labels=no}})<br /> | زیرەکی و بیرتیژی ({{Korean|hangul=지|hanja=智|labels=no}}) |کوڕ ({{Korean|hangul=자|hanja=子|labels=no}})<br /> | ئاو ({{Korean|hangul=수|hanja=水|labels=no}})<br /> |دانایی ({{Korean|hangul=지혜|hanja=智慧|labels=no}}) |لاوازەکان پارێزگاری لە بەھێزەکان دەکەن. |} == تایبەتمەندییەکان == [[پەڕگە:Flag_of_South_Korea_(vertical).svg|وێنۆک|پیشاندانی ستوونیی ئاڵاکە{{Flagicon image|IFIS Vertical exclusive.svg|border=No|link=}}|ناوەڕاست]] === ڕەھەندەکان === [[پەڕگە:Flag_of_South_Korea_(construction_sheet).svg|ناوەڕاست|وێنۆک|550x550پیکسڵ|لاپەڕەی سازکردنی ئاڵاکە]] پانی و بەرزییەکەی بە ڕێژەی ٣:٢یە. لەسەر ئاڵاکە پێنج بەش ھەیە، ''تێگوک'' و چوار گرووپی شریتەکان (سێ ھێڵەکان). تیرەی ''تێگوکەکە'' نیوەی بەرزیی ئاڵاکەیە. سەری ''تێگوک'' سوورە و بنی ''تێگوک'' شینە. پانیی ھەر سێ ھێڵەکان نیوەتیرەی لاکانی تێگوکەکەیە. مەودای نێوان تێگوک و چوار سێ‌شریتەکە نیوەی نیوەتیرەی تێگوکەکەیە. دیزاینی تێگوکەکە''،'' ھەروەھا سێ ھێڵەکان کە لە ھەریەک لە چوار گۆشەکەدا نیشتەجێن، بە شێوەیەکی ئەندازەیی پێناسەکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |script-title=ko:국가상징 > 태극기 > 태극기 더보기 > 국기의 제작 |ناونیشان=http://theme.archives.go.kr/next/symbolKorea/makeNationalFlag.do|سەردێڕ=국가상징 > 태극기 > 태극기 더보기 > 국기의 제작 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Theme.archives.go.kr}}</ref> === ڕەنگەکان === [[پەڕگە:Flag_of_South_Korea_(1997–2011).svg|وێنۆک|وەشانی تۆختری ئاڵاکە بە بەکارھێنانی نزیکبوونەوەی RGB لە نزیکبوونەوەی نیمچە فەرمیی پانتۆن،<ref name="Pantone">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://infokorea.ru/flag |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120118060706/http://infokorea.ru/flag |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠١٧|وێبگە=infokorea.ru}}</ref> و ھەروەھا ڕەنگی فەرمیی ئاڵاکە لە ١٩٩٧-٢٠١١.]] ڕەنگەکانی ''تێگوکگی (ئاڵای کۆریا)'' لە ''یاسای فەرمانی یاسای تایبەت بە ئاڵای نیشتمانیی کۆماری کۆریادا'' دیاری کراوە ({{Langx|ko|대한민국 국기법 시행령}}).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |script-title=ko:대한민국국기법 시행령 |trans-title=The law concerning practice for the flag of the Republic of Korea |ناونیشان=http://www.law.go.kr/lsInfoP.do?lsiSeq=163282|سەردێڕ=대한민국국기법 시행령 {{!}} 국가법령정보센터 {{!}} 법령 > 본문 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠١٧|زمان=ko}}</ref> ڕەنگەکانی تا ساڵی ١٩٩٧ دیاری نەکرابوو، کاتێک [[حکوومەتی کۆریای باشوور]] بڕیاریدا تایبەتمەندییەکانی ئاڵاکە ستاندارد بکات. لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٧، فەرمانێکی [[سەرۆک کۆماری کۆریای باشوور|سەرۆکایەتی]] سەبارەت بە تایبەتمەندیی ستانداردی ئاڵای کۆریای باشوور ڕاگەیەندرا،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://theme.archives.go.kr//next/common/viewEbook.do?archiveEventId=0028403549|سەردێڕ=국가기록원 기록물뷰어|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=[[National Archives of Korea]]|پەڕە=٢٥|زمان=ko|script-title=ko:관보|trans-title=Official Gazette|ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> و ئەو تایبەتمەندییە لە تەممووزی ٢٠٠٧دا لەلایەن ''یاسای ئاڵای نیشتمانییەوە'' پەسەندکرا. ڕەنگەکان لە یاساکاندا پێناسە دەکرێن لەلایەن سیستەمی ڕەنگەکانی مانسێل و CIE بەم شێوەیە: {| class="wikitable" ! scope="col" |Scheme ! scope="col" |[[:en:Munsell_color_system|Munsell]]<ref name="flagcon">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠١٧|script-title=ko:국기의 제작 |trans-title=Geometry of the National Flag |ناونیشان=http://www.mois.go.kr/frt/sub/a06/b08/nationalIcon_2_2/screen.do|سەردێڕ=행정안전부 대표 홈페이지 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠١٧|زمان=ko |بڵاوکەرەوە=[[Ministry of the Interior and Safety]]}}</ref> ! scope="col" |[[:en:CIE_1931_color_space|CIE (x, y, Y)]]<ref name="flagcon" /> ! scope="col" |[[:en:Pantone|Pantone]]<ref name="Pantone2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://infokorea.ru/flag |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120118060706/http://infokorea.ru/flag |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠١٧|وێبگە=infokorea.ru |سەردێڕ=National Flag |بڵاوکەرەوە=The Embassy of the Republic of Korea in Moscow |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ! scope="col" |[[:en:Web_colors|Hex triplet]] |- ! scope="row" style="background:#fff;" |White |N 9.5| {{N/A}} | | |#FFFFFF |- ! scope="row" style="background:#CD2E3A;color:white" |Red |6.0R 4.5/14 |0.5640, 0.3194, 15.3 |186 C |#CD2E3A |- ! scope="row" style="background:#0047A0;color:white" |Blue |5.0PB 3.0/12 |0.1556, 0.1354, 6.5 |294 C |#0047A0 |- ! scope="row" style="background:#000; color:white;" |Black |N 0.5| {{N/A}} | | |#000000 |} == پێشانگا == <gallery class="small"> پەڕگە:Ensign of the Joseon Navy.svg|ئاڵای دەریاییی [[جۆسۆن]]، لەسەر بنەمای ئاڵایەکی تاویزم بە ناوی «جوادۆگی» (坐纛旗) لەگەڵ توخمەکانی [[گۆشەی لووشوو|ناکسێۆ]] پەڕگە:Flag of the king of Joseon.svg|ئاڵای شاھانەی [[جۆسۆن]] (١٨٨٢–١٩٠٧)<ref name="Joseon2">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kariyasu |یەکەم=Nozomi |ناونیشان=http://internationalcongressesofvexillology-proceedingsandreports.yolasite.com/resources/23rd/Kariyasu-TheHistoryofTaegeukFlags.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191213143753/http://internationalcongressesofvexillology-proceedingsandreports.yolasite.com/resources/23rd/Kariyasu-TheHistoryofTaegeukFlags.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=The History of Taegeuk Flags}}</ref> پەڕگە:Flag of Korea (1882–1910).svg|«تایگووکی» لە پەرتووکی ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان «ئاڵای نەتەوە دەریایییەکان» لە تەممووزی ١٨٨٢دا بڵاو کراوەتەوە پەڕگە:Flag of Korea (November 1882).svg|«تایگووکی» (تشرینی دووەمی ١٨٨٢) پەڕگە:大淸國屬 高麗國旗.jpg|«تایگووکی» لە پەرتووکێکی دیپلۆماسیی چینگ «تۆنگشانگ ژانگچێنگ چێنگئان ھویبیان» (通商章程成案彙編) بڵاو کراوەتەوە، لە لایەن لی ھۆنگژانگەوە دەستکاری کراوە (ئاداری ١٨٨٣). پەڕگە:Flag of Korea (1888, Denny Taegukgi).svg|«تایگووکی» دراوە بە ئۆ. ئێن. دێنی (١٨٨٨) پەڕگە:Flag of Korea (1893).svg|«تایگووکی» (١٨٩٣) پەڕگە:Flag of Korea (1899).svg|ئاڵای [[ئیمپراتۆریەتیی کۆریا]] (١٨٩٧–١٩١٠) پەڕگە:Imperial banner of Korea.svg|ئاڵای ئیمپراتۆریی [[ئیمپراتۆریەتیی کۆریا]] (١٨٩٧–١٩٠٧) پەڕگە:Imperial Standard of Korean Empire (1908 ~ 1910).png|ئاڵای ئیمپراتۆریی ئیمپراتۆریەتی کۆریا (١٩٠٨–١٩١٠) پەڕگە:Ahn's Taegukgi.png|ئاڵایەک لە لایەن [[ئان جونگ-گیون]] دروست کراوە، چالاکوانێکی سەربەخۆییی کۆریا کە لە ١٩١٠ کۆچی دواییی کردووە. «大韓獨立» نووسراوە. پەڕگە:Flag by Pyongyang Soongsil School (1919).svg|ئاڵای خۆپیشاندەرانی کۆری لە کاتی [[بزووتنەوەی یەکی ئازار|بزووتنەوەی یەکی ئازاردا]] بەکار ھاتووە (١٩١٩) پەڕگە:Flag of the Provisional Government of the Republic of Korea.svg|ئاڵای [[حکوومەتی کاتیی کۆماری کۆریا]] لە ١٩١٩ بۆ ١٩٤٨ کە لە دوورخراوەیی لە [[کۆماری چین (١٩١٢–١٩٤٩)|چین]] بەکار ھاتووە پەڕگە:Korean flag 1944 United States stamp detail.jpg|«تایگووکی» لەسەر مۆری پۆستەی ویلایەتە یەکگرتووەکان (١٩٤٤) پەڕگە:한국광복군 서명문 태극기.jpg|«تایگووکی» لەگەڵ واژووکان لە لایەن [[سوپای ڕزگاریخوازی کۆریا]] (١٩٤٥) پەڕگە:Korea Independence Army Marching Flag.svg|{{FIAV|historical}} ئاڵایەکی ڕێپێوان لە لایەن فەرماندەی سوپای سەربەخۆیییەوە پارێزراوە پەڕگە:Flag of the People's Committee of Korea.svg|ئاڵایەکی [[کۆماری گەلی کۆریا]] لە ئابی ١٩٤٥ تا کانوونی یەکەمی ١٩٤٥، کاتێک [[حکوومەتی سەربازیی سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکان لە کۆریا|یوو-ئێس-ئەی-ئێم-جی-ئای-کەی]] کۆماری گەلی کۆریای قەدەغە کرد پەڕگە:Flag of the United States (1912–1959).svg|[[ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان]] کە لە کاتی [[حکوومەتی سەربازیی سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکان لە کۆریا|داگیرکاریی سەربازیی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە بەشی باشووری کۆریا]] لە ١٩٤٥ تا ١٩٤٨ بەکار ھاتووە پەڕگە:Flag of South Korea (1945-1948).svg|«تایگووکی» لە لایەن [[حکوومەتی سەربازیی سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکان لە کۆریا]] لە ١٩٤٥ تا ١٩٤٨ بەکار ھاتووە پەڕگە:Flag of South Korea (1948-1949).svg|ئاڵای کۆریای باشوور دوای سەربەخۆیی تا ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩ پەڕگە:경주 학도병 서명문 태극기(慶州 學徒兵 書名文 太極旗) (8957617536).jpg|«تایگووکی» لەگەڵ دروشمەکانی دژە کۆریای باکوور و واژووکان لە لایەن [[ھێزە خۆبەخشە خوێندکارەکان|سەربازە خوێندکارەکانی]] [[گیۆنگجوو]] (١٩٥٠) پەڕگە:Flag of the Army of the Republic of Korea.svg|ئاڵای [[سوپای کۆماری کۆریا]] پەڕگە:Flag of the Republic of Korea Air Force.svg|ئاڵای [[ھێزی ئاسمانیی کۆماری کۆریا]] پەڕگە:Flag of Republic of Korea Marine Corps.svg|ئاڵای [[ھێزی پیادەی دەریاییی کۆماری کۆریا]] پەڕگە:Unification flag of Korea.svg|[[ئاڵای یەکگرتنەوەی کۆریا]] </gallery> == تێبینییەکان == <references group="EncyKorea Taegukgi" /> == سەرچاوەکان == <references />{{تووڵی دەروازە|کۆریای باشوور}} {{پۆلی کۆمنز|National flag of South Korea}} [[پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کۆری]] [[پۆل:ئاڵاکانی ئاسیا]] hpe8hsyj8vhivji2bulhav99smwpzun 0 298062 1624210 1604876 2026-08-13T04:38:13Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپیوتەر-کۆلکە) 1624210 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''زمانی پرسیاری ڕێکخراو''' ('''ئێس کیوو ئێڵ''' یان '''SQL''') (<small>دەخوێنرێتەوە بە</small> {{IPAc-en|ˌ|ɛ|s|ˌ|k|j|u|ˈ|ɛ|l}} ''S-Q-L''؛ <small>یان بە شێوەیەکی تر وەک</small> {{IPAc-en|ˈ|s|i:|k|w|ə|l}} "سی کوێڵ")<ref name="chamberlin2001">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Chamberlin |یەکەم=Donald D. |دوایین٢=Frana |یەکەم٢=Philip L. |ڕێکەوت=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠١|سەردێڕ=Oral history interview with Donald D. Chamberlin |ناونیشان=https://conservancy.umn.edu/handle/11299/107215 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200224145836/https://conservancy.umn.edu/handle/11299/107215 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وتەگێڕانەوە=We changed the original name "SEQUEL" to SQL because we got a letter from somebody's lawyer that said the name "SEQUEL" belonged to them. We shortened it to SQL, for Structured Query Language, and the product was known as SQL/DS.}}</ref> زمانێکی تایبەتە کە بۆ بەڕێوەبردنی دراوەکان، بەتایبەت لە سیستمی بەڕێوەبردنی بنکەدراوەی پەیوەندیییدا (ئار دی بی ئێم ئێس) بەکاردێت. ئەم زمانە بەتایبەتی لە مامەڵەکردن لەگەڵ دراوە ڕێکخراوەکاندا بەسوودە، واتە ئەو دراوانەی کە پەیوەندییەکانی نێوان قەوارەکان و گۆڕاوەکان لەخۆدەگرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Jonker |یەکەم=Alexandra |دوایین٢=Mucci |یەکەم٢=Tim |ناونیشان=https://www.ibm.com/think/topics/structured-query-language|سەردێڕ=What Is Structured Query Language (SQL)? {{!}} IBM |ڕێکەوتی سەردان=٢ی تەممووزی ٢٠٢٦|وێبگە=www.ibm.com |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Structured Query Language}} {{تووڵی دەروازە|جاڤا|زانستی کۆمپیوتەر}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} [[پۆل:سیستمی بەڕێوەبردنی بنکەدراوە]] exgwhcdhpipo7fhnllbuarshwzthiyh 0 298069 1624010 1602771 2026-08-12T19:34:14Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپیوتەر-کۆلکە) 1624010 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''ئیڤڵ''' [[زمانی بەرنامەسازی|زمانێکی بەرنامەسازیی]] [[پرۆگرامسازیی تەنخواز|تەنخوازە]] کە لەلایەن بێرتراند مێیەر (پشتیوانێکی تەنخوازی و نووسەری کتێبی ''Object-Oriented Software Construction'') و کۆمپانیای ئیڤڵ سۆفتوێرەوە دیزاین کراوە. مێیەر لە ساڵی ١٩٨٥دا بیرۆکەی زمانەکەی داڕشت بە ئامانجی زیادکردنی متمانەپێکراویی گەشەپێدانی نەرمامێرە بازرگانییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.berenddeboer.net/eiffel/archive/halstenbach_eiffel_history.html|سەردێڕ=Eiffel History |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|وێبگە=berenddeboer.net}}</ref> یەکەم وەشانی لە ساڵی ١٩٨٦دا بڵاوکرایەوە. لە ساڵی ٢٠٠٥دا، [[ڕێکخراوەی نێونەتەوەییی ستانداردسازی|ڕێکخراوی نێودەوڵەتی بۆ ستانداردسازی]] (ئای ئێس ئۆ) ستانداردێکی تەکنیکی بۆ ئیڤڵ بڵاوکردەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Eiffel (programming language)}} {{تووڵی دەروازە|جاڤا|کۆمپیوتەر|زانستی کۆمپیوتەر}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} tsj1h2dci1px3jtezbm84m62zykmpza 0 298070 1624158 1602770 2026-08-13T01:35:54Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپیوتەر-کۆلکە) 1624158 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ئێرلانگ''' [[زمانی بەرنامەسازی|زمانێکی بەرنامەسازیی]] ئاستبەرزی گشتگیر، ھاوتەریب، و فرمانییە، لەگەڵ سیستمێکی کاتی کارکردنی خاوەن کۆکەرەوەی پاشماوە. زاراوەی ئێرلانگ بە شێوەیەکی ئاڵوگۆڕ لەگەڵ ئێرلانگ/ئۆ تی پی (Erlang/OTP)یان پلاتفۆرمی کراوەی تێلیکۆم (ئۆ تی پی) بەکاردەھێنرێت، کە پێکھاتووە لە سیستمی کاتی کارکردنی ئێرلانگ، چەندین پێکھاتەی ئامادە بۆ بەکارھێنان کە بە شێوەیەکی سەرەکی بە ئێرلانگ نووسراون، و کۆمەڵێک بنەمای دیزاین بۆ بەرنامەکانی ئێرلانگ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://erlang.org/doc/system_architecture_intro/sys_arch_intro.html#id58791|سەردێڕ=Erlang -- Introduction |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190908105859/http://erlang.org/doc/system_architecture_intro/sys_arch_intro.html#id58791 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠١٧|وێبگە=erlang.org}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Erlang (programming language)}} {{تووڵی دەروازە|جاڤا|زانستی کۆمپیوتەر}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} [[پۆل:زمانە بەرنامەسازییەکان]] [[پۆل:زمانە فرمانییەکان]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] 2yxivxc121gahcg0hy8a95a1ukfny02 0 298080 1624339 1602725 2026-08-13T10:36:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کۆمپیوتەر-کۆلکە) 1624339 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''ئێم ٤''' ('''m4''') پرۆسێسەرێکی ماکرۆی گشتگیرە کە لە زۆربەی سیستمەکانی بەکارخەریی ھاوشێوەی یوونیکسدا ھەیە، و پێکھاتەیەکی ستانداردی پۆسیکس (POSIX)ە. زمانەکە لەلایەن برایان کێرنیھان و [[دێنیس ڕیتچی]] بۆ وەشانە بنەڕەتییەکانی [[یوونیکس]] دیزاین کراوە. ئەمە پەرەپێدراوێکی پرۆسێسەرێکی ماکرۆی کۆنترە بە ناوی ئێم ٣ (m3)، کە لەلایەن ڕیتچی بۆ مینی-کۆمپیوتەرێکی نەناسراوی ئەی پی-٣ (AP-3) نووسرابوو. پێش-پرۆسێسەری ماکرۆکە وەک ئامرازێکی جێگرەوەی دەق کار دەکات. بۆ بەکارھێنانەوەی قاڵبەکانی دەق بەکاردەھێنرێت، بە تایبەتی لە ئەپڵیکەیشنەکانی [[بەرنامەسازی|بەرنامەسازیی کۆمپیوتەردا]]، بەڵام لە ئەپڵیکەیشنەکانی دەستکاریکردن و پێواژۆکردنی دەقیشدا بەسوودە. زۆربەی بەکارھێنەران پێویستیان بە ئێم ٤ ھەیە وەک پێویستییەکی بەستراوەیی بۆ گنو ئۆتۆکۆنف (GNU autoconf) و گنو بایسن (GNU Bison).<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کۆمپیوتەر|زانستی کۆمپیوتەر}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} abfoeuzxxvph8y6oxyngigabckdalqy 0 298099 1624204 1603221 2026-08-13T04:37:13Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ئامار-کۆلکە، کۆمپیوتەر-کۆلکە) 1624204 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ئێس''' ('''S''')<ref name=":0"/> [[زمانی بەرنامەسازی|زمانێکی بەرنامەسازیی]] ئامارییە کە لە بنەڕەتدا لەلایەن جۆن چەمبەرز و (لە وەشانە سەرەتایییەکاندا) ڕیک بێکەر، تریڤۆر ھاستی، ویلیام کلیڤلاند، و ئالان ویلکس لە [[بێڵ ڵابس|تاقیگەکانی بێڵ]] پەرەی پێدراوە. ئامانجی زمانەکە، وەک جۆن چەمبەرز دەری بڕیوە، بریتییە لە «گۆڕینی بیرۆکەکان بۆ نەرمامێر، بە خێرایی و دڵسۆزانە».<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chambers|یەکەم=John M|سەردێڕ=Programming with Data: A Guide to the S Language|بڵاوکەرەوە=Springer|ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٨٧-٩٨٥٠٣-٩}}</ref> ئەم زمانە پێشتر بە شێوەیەکی بەربڵاو لەلایەن توێژەرانی ئەکادیمییەوە بەکاردەھێنرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.stat.rice.edu/~helpdesk/tutorial/Stut01.html|سەردێڕ=S-Plus: An Introduction |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.stat.rice.edu}}</ref> بەڵام ئێستا بە [[ئاڕ (زمانی پرۆگرامکردن)|زمانی ئاڕ]] جێگەی گیراوەتەوە کە گونجانی بەرەودوای بەشەکی ھەیە و بەشێکە لە پڕۆژەی نەرمامێری ئازادی [[گنوو|گنو]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nicholls|یەکەم=Andy|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=IPA0CwAAQBAJ&dq=s+plus+tibco&pg=PP31|سەردێڕ=R in 24 Hours, Sams Teach Yourself|دوایین٢=Pugh|یەکەم٢=Richard|دوایین٣=Gott|یەکەم٣=Aimee|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Sams Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-١٣-٤٢٨٨٨٠-٢|زمان=en}}</ref><ref name=":2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ashwani|یەکەم=Kumar|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=XLgIEAAAQBAJ&dq=trevor+hastie+s+language&pg=PA179|سەردێڕ=Advancements in Security and Privacy Initiatives for Multimedia Images|دوایین٢=Satyanarayana|یەکەم٢=Reddy, Seelam Sai|ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=IGI Global|ژپنک=٩٧٨-١-٧٩٩٨٢-٧٩٧-٩|پەڕەکان=١٧٩|زمان=en}}</ref> ئێس-پڵەس (S-PLUS) جێبەجێکردنێکی بازرگانیی بەربڵاوی ئێس بوو کە پێشتر لەلایەن کۆمپانیای تیبکۆ سۆفتوێرەوە دەفرۆشرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئامار|کۆمپیوتەر|جاڤا}} {{ئامار-کۆلکە}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} [[پۆل:زمانە بەرنامەسازییەکان]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] g0lzgzj1g87dab2nl7v68gae7ufsf1m 2 298286 1623828 1616300 2026-08-12T12:01:33Z Chinese Horse From Kaso Mall 77444 1623828 wikitext text/x-wiki Articles this user '''has rewritten from scratch''' ''using the English language'': *[[ :en:Khadíjih-Sultán]]. Articles this user '''has created and then developed from scratch''' ''using the Kurdish Sorani dialect, known as Central Kurdish'': *[[ :ckb: برەینفاک]] on [[ :en: Brainfuck]]. *[[ :ckb:ڤیژوەڵ بەیسک]] on [[ :en: Visual Basic]]. *[[ :ckb: ئۆرلۆڤ (چاڵ)]] on [[ :en: Orlov (crater)]] *[[ :ckb:چارەسەری كارەبایی]] on [[ :en: Electrotherapy]]. *[[ :ckb:پۆلێنەکان: لەسەر جوانیی فیزیک]] on [[ :en: Categories: On the Beauty of Physics]]. * [[ :ckb: تی سی ئێڵ (زمان)]] on [[ :en: Tcl (programming language)]] *[[ :ckb:ترسی خەساندن]] on [[ :en: Castration anxiety]] Articles this user '''has rewritten from scratch''' ''using the Kurdish Sorani dialect, known as Central Kurdish'': *[[ :ckb: توێکاری]] about [[ :en: Anatomy]]. Articles this user has added sections/branches to: *[[ :en: History of anatomy]] - Section (Already existed: Ancient anatomy) Branches this user has added and contributed to the section: ''Mesopotamia.'' Files/media that this user '''has collected and then added/contributed to Wikipedia but are not theirs, however, are free-licensed''': * <big>''Won't you [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:ListFiles/Chinese_Horse_From_Kaso_Mall&ilshowall=1 KLEEK?]''/big> Heya, | | \ \ \ ''[[Special:OnlyMyLanguageWhichMeansOnlyMyPOVhuh???/]] I think knowledge should be free, and I believe in rights in regard to open-access information. I think citations can save stories; sharing a bit more information regarding what we know and evidence to support it may suck without peer review, but I guess that's what Wikipedia is all about. If you find something to be propaganda and vandalism, then demand its deletion for more objectivity, even if not perfect, since objectivity can't exist, but indeed, when trying to gather information from unrelated sites, we can reach somewhere at least close to it, so I guess I kind of practice what I believe in, expanding and sharing a bit more truth out there, leaving it when I'm dumb or confused about the definition of truth, lol. <small> ''Merry Meet''</small>. <syntaxhighlight lang="wikitext">P.S: See my global contributions here:</syntaxhighlight> <code><code>Computer code</code></code>https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:GlobalContributions/Chinese_Horse_From_Kaso_Mall This user page is made on July 4, 2026. {{بێپۆل|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} 0gbsiv466nk42zmzlyapq7qxhaj96d5 1623868 1623828 2026-08-12T12:16:10Z Chinese Horse From Kaso Mall 77444 «سڵاو، دەتوانیت لێرە زیاتر دەربارەی ئەم بەکارهێنەرە بخوێنیتەوە: https://meta.wikimedia.org/wiki/User:Chinese_Horse_From_Kaso_Mall»ی لە جێی ناوەرۆک دانا 1623868 wikitext text/x-wiki سڵاو، دەتوانیت لێرە زیاتر دەربارەی ئەم بەکارهێنەرە بخوێنیتەوە: https://meta.wikimedia.org/wiki/User:Chinese_Horse_From_Kaso_Mall op01s6ejfnelwx7mxuagrhc2ie4dzp6 0 299448 1624310 1614070 2026-08-13T10:13:47Z Ari Qasm 57423 1624310 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=بەدرەددین لوئلوئ <br />{{Nobold|{{lang|ar|بَدْر الدِّین لُؤْلُؤ}}}}|image=Badr al din lu'lu' (frontispiece).jpg|caption=وێنەیەکی ئەگەریی بەدرەددین لوئلوئ|succession=حاکمی [[دەوڵەتی زەنگی|زەنگیی]] مووسڵ|reign=١٢١١–١٢٣٤|predecessor=|successor=|succession1=[[پێڕستی فەرمانڕەواکانی مووسڵ|ئەمیری مووسڵ]]|reign1=١٢٣٤–١٢٥٩|coronation1=|predecessor1=[[ناسڕەددین مەحموود]]|successor1=[[ئەلساڵح ئیسماعیل ئیبن لوئلوئ]]|regent1=|birth_date={{c.|١١٧٨}}|birth_place=|death_date=١٢٥٩ (٨١ ساڵی)|death_place=|religion=[[ئیسلام]]، [[سوننە]]|spouse=|issue=|father=|mother=}}'''بەدرەددین لؤلؤ''' (یان '''لوئلوئ ب'''ە کوردی) ({{بە عەرەبی|بَدْرُ الدِّینِ لُؤْلُؤ}}) (١١٧٨-١٢٥٩) (ناوی لؤلؤ بە عەرەبی بە واتای «مرواری» دێت) جێگرەوەی ئەمیرە [[دەوڵەتی زەنگی|زەنگییەکانی]] مووسڵ بوو، کە لەوێ لە ١٢٣٤ بۆ ١٢٥٩ فەرمانڕەواییی کرد دوای مردنی [[ناسڕەددین مەحموود]]. بەدرەددین بووە دامەزرێنەری '''شانشینی لوئلوئی'''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.britishmuseum.org/collection/term/x113047 |وێبگە=www.britishmuseum.org |سەردێڕ=Collections Online British Museum}}</ref> کە بەدرەددین لە بنەڕەتدا کۆیلەیەکی فەرمانڕەوای [[دەوڵەتی زەنگی|زەنگی]]، [[نوورەددین ئەرسەلان شای یەکەم]] بوو، ھەروەھا بەدرەددین یەکەمین [[مەمالیک|مەمالیکی]] ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بوو کە لە کۆیلایەتی تێپەڕی و بوو بە [[ئەمیر]] بە مافی خۆی و دامەزراندنی بنەماڵەی ئەمیرەکانی لوئلوئی (١٢٣٤-١٢٦٢). ئەو کۆنترۆڵی [[مێزۆپۆتامیای سەروو|جەزیرەی]] لە ژێر دەسەڵاتی خۆی پاراست لە ڕێگەی زنجیرەیەک لە ملکەچبوونە تاکتیکییەکانی بۆ زلھێزە گەورەترەکانی دراوسێی، لە کاتە جۆراوجۆرەکاندا، وەک: داننان بە سەروەریی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەییووبی]]، [[سوڵتانییەتی ڕۆم|ڕۆمی سەلجووقی]] و سەرکردە مەغۆلەکان. بەدرەددین تەسلیم و ملکەچی مەغۆلەکان بوو دوای ساڵی ١٢٤٣، کە ئەم ملکەچبوونەش بۆ ماوەیەکی کاتی [[مووسڵ|مووسڵی]] لەو وێرانکاری و تاڵانکارییانە پاراست کە بەسەر شار و نیشتنگەکانی دەوروبەری شانشینی بەدرەددین ھاتن. == گەیشتن بە دەسەڵات وەک فەرمانڕەوای زەنگیی مووسڵ (١٢١١-١٢٣٤) == لوئلوئ کۆیلەیەکی ئازادکراو بوو، لە ئەسڵدا یان [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەن]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tabbaa|یەکەم=Yasser|سەردێڕ=Seljuqs and Their Successors: Art, Culture and History|بڵاوکەرەوە=Edinburgh University Press|ساڵ=٢٠٢٠|editor-last1=Canby|editor-first1=Sheila|پەڕە=٨٩|chapter=The Politics of Patronage in Medieval Mosul: Nurl al-Din, Badr al-Din and the Question of the Sunni Revival|editor-last2=Beyazit|editor-first2=Deniz|editor-last3=Rugiadi|editor-first3=Martina}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rassbach|یەکەم=Benjamin|سەردێڕ=Landscapes of Resistance: Narratives Around Sacred Places in Sinjar (Iraq) and the Islamic State's Genocide Against Yezidis|بڵاوکەرەوە=Brill|ساڵ=٢٠٢٤|پەڕە=٢٧٣}}</ref> یان [[کورد]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=May|یەکەم١=Timothy|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1adnEAAAQBAJ&dq=kurds+ilkhanate&pg=PT357|سەردێڕ=The Mongol World|دوایین٢=Hope|یەکەم٢=Michael|ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|ژپنک=٩٧٨-١-٣٥١-٦٧٦٣١-١|زمان=en|trans-title="Kurdish warlords such as Badr al-Din Lu'lu of Mosul and Irbil continued"}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lane|یەکەم=George|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dXdZDwAAQBAJ&dq=Badr+al-Din+Lu%27lu+kurd&pg=PA43|سەردێڕ=The Mongols in Iran: Qutb Al-Din Shirazi's Akhbar-i Moghulan|ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣٥١-٣٨٧٥٢-١|زمان=en|trans-title="A neighbour of the Caliph and reluctant ally of Hulegu, the Kurdish warlord and governor of Mosul and Irbil, Badr al-Dīn Lu'lu"}}</ref> بوو، کە خزمەتی ماڵی فەرمانڕەوای زەنگی [[نوورەددین ئەرسەلان شای یەکەم|نوورەددین ئەرسەلان شای یەکەمی]] دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Court_and_Cosmos|سەردێڕ=Court and Cosmos: The Great Age of the Seljuqs - MetPublications - The Metropolitan Museum of Art|ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Metropolitan Museum of Art|پەڕە=٦١|زمان=en}}</ref> ناسراو بوو بە تواناکانی وەک بەڕێوەبەر و کارگێڕ، کە بەرزبووەوە بۆ پلەی [[ئەتابەگ]]، دوای ١٢١١، [[نوورەددین ئەرسەلان شای دووەم]] و برا بچووکەکەی، [[ناسڕەددین مەحموود]] وەک جێگرەوەی فەرمانڕەوا ھەڵبژێردران کە ئەوان ھەردووکیان منداڵ بوون و حوکمیان پێ نەدەکرا، ھەربۆیە بەدرەددین وەک ئەتابەگی فەرمانڕەوای مووسڵ دەستنیشانکرا بۆ حوکم کردنی مووسڵ بە ناوی ئەوانەوە. کە ھەردوو فەرمانڕەوا نەوەی [[موزەفەرەدین کۆکبری|موزەفەرەددین گۆکبریی]] ئەمیری [[ھەولێر]] بوون، و ئەمە لەوانەیە ھۆکاری دووژمنایەتی نێوان ئەو و لوئلوئ بووبێت. لە ساڵی ١٢٢٦، گۆکبری، بە ھاوپەیمانی لەگەڵ [[ئەلموعەززەم عیسا|موعەززەم]] لە دیمەشق، ھێرشی کردە سەر مووسڵ. لە ئەنجامی ئەم فشارە سەربازییە، لوئلوئ ناچارکرا ملکەچی ئەلموعەززەم ببێت. نوورەددین ئەرسەلان شای دووەمی منداڵ مرد، ناسڕەددین مەحموودی منداڵ دوایین فەرمانڕەوای زەنگی بوو لە مووسڵ کە مایەوە و ھێشتا منداڵ بوو، ماوەیەکی کەم دوای مردنی گۆکبری، ناوی ناسڕەددین مەحموودی منداڵ لە تۆمارەکاندا دیار نامێنێت. ناسڕەددین مەحموودی منداڵ لەلایەن بەدرەددین لوئلوئەوە کوژرا، بە خنکاندنی یان کوشتنی لەبرسان، پاشان بکوژەکەی کە بەدرەددین لوئلوئ بوو بەفەرمی دەستی کرد بە فەرمانڕەوایی لە مووسڵ.<ref>Gibb, pp. 700-701</ref><ref>Patton, pp.152-155</ref> == ئەمیری مووسڵ (١٢٣٤-١٢٥٩) == لە ساڵی ١٢٣٤، لوئلوئ یەکەمین سککەی بە ناوی خۆی لێدا، کە ئاماژەش بە ملکەچیی خۆی بۆ خەلیفەی [[خەلافەتی عەباسی|عەبباسی]] [[مەنسوور موستەنسیر بیللا|ئەلموستەنسیر]] و سەرکردە سەروەرە [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەییووبییەکانی]]، [[کامیل|مەلیک کامیل]] و [[ئەشڕەف موسای ئەیوبی|ئەشڕەفیش]] دەکات.<ref>S&S Type 68; Album 1874.1</ref> دوای داگیرکردنی ئەو پێگەی نوێی وەک فەرمانڕەوای [[مووسڵ]] لەلایەن خەلیفەی عەبباسی، ئەلموستەنسیرەوە دان بە حوکمەی نرا، کە ناوێکی ستایشیشی پێبەخشی: ئەل-مەلیک ئەل-ڕەحیم («پاشای میھرەبان»).<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=O'Kane |یەکەم١=Bernard |ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=Text and Paintings in the Al-Wāsiṭī "Maqāmāt" |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/43489763 |journal=Ars Orientalis |بەرگ=٤٢|پەڕە=٤٣|issn=0571-1371 |jstor=43489763}}</ref> لە ماوەی فەرمانڕەوایییدا لەگەڵ فەرمانڕەوایانی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەییووبی]] لە ناکۆکییەکانی لەگەڵ شازادەکانی تری ناوچەکە بوو. لە ساڵی ١٢٣٧ لوئلوئ لە شەڕدا لەلایەن سوپای پێشووی خەوارەزمشاوە شکستی پێھێنرا و کەمپەکەی بەتەواوی تاڵانکرا. لوئلوئ لە ململانێدا بوو لەگەڵ کوردە [[ئێزیدییەکان]] لە ناوچەکانی، فەرمانی کوشتنی سەرکردەیەکی ئێزیدی، حەسەن ئیبن ئەدی، و ٢٠٠ شوێنکەوتووانی لە ساڵی ١٢٥٤ دا.<ref>Kreyenbroek and Rashow, p. 4</ref> ناوچەکە کە لەلایەن بەدرەددین لوئلوئەوە کۆنترۆڵکرابوو زۆر فراوان بوو و لە ساڵی ١٢٥١ گەیشتە لووتکە، لەنێویاندا [[کوردستان]]: [[شنگال]]، [[جزیر]]، [[نسێبین]] لە ڕۆژاوا، و [[خابوور (فورات)|ناوچەی خابوور]] تا [[قرقیسیا]] لەسەر ڕووباری [[فورات]] لە ڕۆژھەڵات.<ref name="Snel">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Snelders|یەکەم=Bas|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=5vyscQAACAAJ|سەردێڕ=Identity and Christian-Muslim Interaction: Medieval Art of the Syrian Orthodox from the Mosul Area|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Peeters|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٤٢٩-٢٣٨٦-٧|پەڕەکان=[https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%٣A٢٩٣٠٠٤٨/view Extract]|زمان=en|وتەگێڕانەوە=At the height of his rule, around the year 1251, realm of Lu’lu’ included Kurdistan, Sinjar, Jazirat ibn Umar, Nasibin or Nisibis (Nusaybin), and the Khabur district as far as Qarqisiya on the Euphrates.}}</ref> [[پەڕگە:Territories_of_Badr_al-Din_Lu'lu'_in_1251.png|ڕاست|وێنۆک|ناوچەکانی بەدرەددین لوئلوئ لە ساڵی ١٢٥١<ref name="Snel">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Snelders|یەکەم=Bas|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=5vyscQAACAAJ|سەردێڕ=Identity and Christian-Muslim Interaction: Medieval Art of the Syrian Orthodox from the Mosul Area|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Peeters|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٤٢٩-٢٣٨٦-٧|پەڕەکان=[https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%٣A٢٩٣٠٠٤٨/view Extract]|زمان=en|وتەگێڕانەوە=At the height of his rule, around the year 1251, realm of Lu’lu’ included Kurdistan, Sinjar, Jazirat ibn Umar, Nasibin or Nisibis (Nusaybin), and the Khabur district as far as Qarqisiya on the Euphrates.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSnelders2010">Snelders, Bas (2010). [https://books.google.com/books?id=5vyscQAACAAJ ''Identity and Christian-Muslim Interaction: Medieval Art of the Syrian Orthodox from the Mosul Area'']. Peeters. pp.&nbsp;[https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2930048/view Extract]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-90-429-2386-7|<bdi>978-90-429-2386-7</bdi>]]. <q>At the height of his rule, around the year 1251, realm of Lu'lu' included Kurdistan, Sinjar, Jazirat ibn Umar, Nasibin or Nisibis (Nusaybin), and the Khabur district as far as Qarqisiya on the Euphrates.</q></cite></ref>]] لوئلوئ بە شێوەیەکی بەرفراوان بنیادنانی دەکرد لە ناوچەکەی، باشترکردنی قەڵاکانی مووسڵ، دەروازەی شنگال، و بنیاتنانی پێکھاتەی ئایینی و کاروانسەرای. ئەو پەرستگای ئیمام یەحیا (١٢٣٩) و پەرستگای عەونەددین (١٢٤٨)ی دروستکرد.<ref name="BSAll">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Snelders|یەکەم١=Bas|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=5vyscQAACAAJ|سەردێڕ=Identity and Christian-Muslim Interaction: Medieval Art of the Syrian Orthodox from the Mosul Area|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Peeters|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٤٢٩-٢٣٨٦-٧|پەڕەکان=[https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%٣A٢٩٣٠٠٤٨/view Extract]|زمان=en}}</ref> ڕووخانی کۆشکەکەی، ناسراو بە قەرە سەرای (١٢٣-١٢٥٩)، تا ساڵانی ١٩٨٠کان دیار بوو.<ref>Bloom and Blair (eds.), p. 249</ref> حوکمڕانیی بەدرەددین لوئلوئ وا دەردەکەوێت کە ھاوتا بێت لەگەڵ سەردەمی گەشەکردنی کولتووری و لێبوردەیی ئایینی. ئەو پاڵپشتیی لە ھونەرەکان کرد، لەنێویاندا بڵاوکردنەوەی چەند دەستنووسییەکی ڕوونکراو. ھەروەھا وا دەردەکەوێت کە ھاوسەنگی لەنێوان سوننە موسوڵمانەکان و شیعەکان پاراستبێت، و وا دەردەکەوت کە لێبوردەییی ھەبووبێت لە کۆمەڵگەی گەورەی مەسیحیی مووسڵ. ئەمە لەوانەیە سیاسەتێکی ھۆشیار بووبێت، کە سەقامگیری و درێژخایەنی بۆ پادشایەتییەکەی دابینکرد.<ref name="BS">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Snelders|یەکەم=Bas|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=5vyscQAACAAJ|سەردێڕ=Identity and Christian-Muslim Interaction: Medieval Art of the Syrian Orthodox from the Mosul Area|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Peeters|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٤٢٩-٢٣٨٦-٧|پەڕەکان=[https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%٣A٢٩٣٠٠٤٨/view Extract]|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Patton argues that in addition to Badr al-Din Lu’lu’’s ordering and sponsoring the foundation of numerous social and religious institutions in Mosul, his energetic patronage of the arts was probably part of a conscious policy aimed at securing the loyalty of the city's population and ensuring that they would not turn their backs on him in favour of one of his opponents. This egalitarian treatment of the Muslim Sunnis and Shiis should certainly beseen in this light, but also his comparatively tolerant attitude towards Mosul's large Christian community. As Patton argues, ‘Lu’lu’’s skill at maintaining the support of all groups while especially favouring none is a remarkable achievement which explains not only the duration of his reign, but probably the great efflorescence of the arts in his reign as well. After the death of Badr al-Din Lu’lu’ in 1259, however, the prosperous period and cultural bloom in the Mosul area soon came to an end.}}</ref> === لەشکرکێشیی مەغۆلەکان === [[پەڕگە:Coinage_of_Badr_al-Din_Lu'lu_Al-Mawsil_mint._Dated_AH_656_(AD_1258)._Citing_Möngke_Khan_(above_reverse_field)_as_overlord,_instead_of_the_Ayyubid_ruler_al-malik_al-nasir.jpg|وێنۆک|سککەکانی بەدرەددین لوئلوئ، کە ئاماژە بە [[مۆنگکۆخان|مۆنگکۆ خان]] (لە سەرەوە) دەکات وەک سەرکردە، لەجیاتی فەرمانڕەوای ئەییووبی [[ناسڕ یووسف|مەلیک ناسڕ]]. لە [[مووسڵ]]، لە ساڵی ٦٥٦کۆچی (١٢٥٨ز) لێدراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.google.com/books/edition/Politics_Patronage_and_the_Transmission/BkVWAgAAQBAJ?hl=en&pg=PA134|سەردێڕ=Politics, Patronage and the Transmission of Knowledge in 13th – 15th Century Tabriz|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٢٦٢٥٧-٧|پەڕە=١٣٤|زمان=en}}</ref>]] بەدرەددین لوئلوئ، کە پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ خەلیفەی [[خەلافەتی عەباسی|عەبباسی]] لە بەغدا یان [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەییووبییەکانی]] شام ھەبوو، بە پشتبەستن بە بارودۆخەکە، پشتیوانیی لە [[لەشکرکێشیی مەغۆلەکان بۆ سەر ئێران و مێزۆپۆتامیا|لەشکرکێشیی مەغۆلەکان کرد بۆ سەر مێزۆپۆتامیا]]. دوای [[شەڕی کۆسە داغ]] (١٢٤٣)، ئەو دانی بە دەسەڵاتی مەغۆلەکاندا نا، بەم شێوەیەش ڕێگریی لە وێرانکردنی شاری مووسڵ کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Snelders|یەکەم١=Bas|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=5vyscQAACAAJ|سەردێڕ=Identity and Christian-Muslim Interaction: Medieval Art of the Syrian Orthodox from the Mosul Area|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Peeters|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٤٢٩-٢٣٨٦-٧|پەڕەکان=[https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%٣A٢٩٣٠٠٤٨/view Extract]|زمان=en|وتەگێڕانەوە=He cultivated close relationships with the Abbasid Caliph in Baghdad, the Ayyubids of Syria, and the Mongols, respectively, shifting his loyalty depending on the political situation of the day. In 1245, he recognized the authority of the Mongols and supported their invasion of Mesopotamia, thus saving Mosul from being sacked by Mongol invaders, a fate suffered by so many cities at the time.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Pubblici|یەکەم١=Lorenzo|سەردێڕ=Mongol Caucasia. Invasions, conquest, and government of a frontier region in thirteenth-century Eurasia (1204–1295)|ڕێکەوت=٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Brill|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٥٠٣٥٥-٧|پەڕە=١٤٥|وتەگێڕانەوە=1243 (...) With much astuteness, [[Hethum I]], who did not wait for the Mongols’ arrival, immediately declared himself to be the subject and vassal of the noyons of Ögedei. He entered under Mongol protection and managed to exercise his sovereignty precisely as he had done until then and paid tribute to the Mongols. A similar strategy was followed by the atabeg of Mosul, who willingly accepted Mongol protection and spared the lives of its people.}}</ref> لە ساڵی ١٢٤٦دا، بانگکرا بۆ [[قورولتای]] بۆ دەستبەکاربوونی فەرمانڕەوای نوێی مەغۆل [[گوویووک خان]] کە نێردراوەکانی نارد کە بەشدار بوون لە ئاھەنگەکانی [[قەرەقۆرووم]] لەگەڵ [[دەوڵەتی ژێردەستە|ژێردەستەکانی]] تری ڕۆژئاوای مەغۆلەکان وەک ھیتومی یەکەمی [[شانشینی کیلیکیای ئەرمەنستان|کیلیکیای ئەرمەنستان]] و داوودی شەشەم و داوود و حەوتەمی [[شانشینی گورجستان|گورجستان]] و دواتر سوڵتانی ڕۆم ئەرسەلانی چوارەم،<ref name="AE2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Eastmond|یەکەم١=Antony|سەردێڕ=Tamta's World: The Life and Encounters of a Medieval Noblewoman from the Middle East to Mongolia|ڕێکەوت=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٦-٧١١٧٧-٤|پەڕەکان=٣٤٨, ٣٨١|doi=10.1017/9781316711774|وتەگێڕانەوە=[[Toregene Khatun]], the de facto ruler of Mongolia during much of [[Tamta]]'s captivity, was the most formidable of these women. After the death of her husband, [[Ogodei Khan]], in 1241, she had assumed rule until a successor was chosen. As her favoured son, Guyuk, was too young to succeed his father, Toregene spun out the regency for five years until he was old enough to be elected at the kuriltai that Toregene then convened (this was the kuriltai to which Hetum of Cilicia, the two Davits of Georgia, the Seljuk Sultan, Badr al-Din Luʾluʾ of Mosul and so many other vassal rulers were summoned).}}</ref> یان مانوێلی یەکەمی تڕابزۆن، سوڵتانی ئەرزەڕۆم.<ref name="AE">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Eastmond|یەکەم١=Antony|سەردێڕ=Tamta's World: The Life and Encounters of a Medieval Noblewoman from the Middle East to Mongolia|ڕێکەوت=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٦-٧١١٧٧-٤|پەڕەکان=٣٤٨, ٣٨١|doi=10.1017/9781316711774|وتەگێڕانەوە=[[Toregene Khatun]], the de facto ruler of Mongolia during much of [[Tamta]]'s captivity, was the most formidable of these women. After the death of her husband, [[Ogodei Khan]], in 1241, she had assumed rule until a successor was chosen. As her favoured son, Guyuk, was too young to succeed his father, Toregene spun out the regency for five years until he was old enough to be elected at the kuriltai that Toregene then convened (this was the kuriltai to which Hetum of Cilicia, the two Davits of Georgia, the Seljuk Sultan, Badr al-Din Luʾluʾ of Mosul and so many other vassal rulers were summoned).}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Eastmond|یەکەم١=Antony|ناونیشان=https://dn790007.ca.archive.org/0/items/Book_1276/Art%20and%20Identity%20in%20Thirteenth-Century%20Byzantium_%20Hagia%20Sophia%20and%20the%20Empire%20of%20Trebizond.pdf|سەردێڕ=Art and Identity in Thirteenth-Century Byzantium_ Hagia Sophia and the Empire of Trebizond|ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٤٦-٣٥٧٥-٨|پەڕە=٢٢|وتەگێڕانەوە=In 1246 he [Manuel] travelled to the kuriltai [great meeting] of the new khan, Guyuk, at Karakorum, as the equal of the sultan of Rum, the two kings of Georgia, the sultan of Erzurum and the emir of Aleppo, where he received a yarligh [decree] confirming his rulership.}}{{بەستەری مردوو|url=https://dn790007.ca.archive.org/0/items/Book_1276/Art%20and%20Identity%20in%20Thirteenth-Century%20Byzantium_%20Hagia%20Sophia%20and%20the%20Empire%20of%20Trebizond.pdf |date=ئابی ٢٠٢٦ }}</ref> دیسان لە ساڵی ١٢٥٣، فەرمانڕەوایانی موسڵمان ملکەچیی خۆیان پێشکەش بە مۆنگکێ خان کرد لە [[قەرەقۆرووم|قەروقۆرووم]] وەک فەرمانڕەوای ئەییووبیی [[فارقین|میافارقین]] مەلیک [[ئەلکامیل محەممەد|کامیل محەممەد]]، کە بەکەسی چوو و لەوێ لەگەڵ نێردراوەکانی [[مووسڵ]] (بەدرەددین لوئلوئ) و [[مێردین]] (ئارتوقیدەکان) ملکەچی مەغۆل بوون. بەدرەددین لوئلوئ لە ساڵی ١٢٥٤دا دانی بە سەروەریی مەغۆلەکاندا نا و بووە ژێردەستەیان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bosworth|یەکەم١=C. E.|سەردێڕ=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual|ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Edinburg University Press|ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٤٤-٦٤٦٢-٨|پەڕە=١٩٣|doi=10.1515/9781474464628|وتەگێڕانەوە=Lu’lu’ and the local Ayyubid princes became tributary to the Mongols, and Lu’lu’ 's later rule was increasingly subordinate to them, whose overlordship he explicitly acknowledged on his coins in 652/1254.|s2cid=249526562}}</ref><ref>{{harvnb|Venegoni|2003}} "Badr ad-Dīn Lu'Lu atabeg of Mosul who had allowed coins to be minted in Hülägüs honour before his arrival"</ref> [[پەڕگە:Middle East Map 1257.png|ناوەڕاست|وێنۆک|444x444پیکسڵ|نەخشەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە ساڵی ١٢٥٧، لە سەردەمی لەشکرکێشییەکانی مەغۆل، کە شانشینی لوئلوئیی بەدرەددین لوئلوئیش نیشان دەدات لە پاڵ [[خەلافەتی عەباسی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]]]] [[پەڕگە:Bagdad1258.jpg|وێنۆک|[[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)]]]] [[پەڕگە:Siège d'Irbil 1258-1259.jpeg|وێنۆک|[[گەمارۆدانی ھەولێر (١٢٥٨)]]، کە بەدرەددین لوئلوئ ڕۆڵێکی گەورەی بینی لە گرتنی شارەکەدا]] بەدرەددین لوئلوئ یارمەتیی سەربازانی مەغۆلی دا لە کاتی [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|گەمارۆدانی بەغدا]] لە ساڵی ١٢٥٨: سەربازانی بەغدا بەرەو باشوور ڕۆیشتن لەڕێی مووسڵەوە و بەدرەددین لوئلوئ چەک و پێداویستیی دابینکرد بۆ سەربازانی مەغۆل و پردێکی بۆ سوپاکەیان دروستکرد بۆ ئەوەی بەسەر ڕووباری دیجلەدا بپەڕنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bai︠a︡rsaĭkhan|یەکەم=D.|سەردێڕ=The Mongols and the Armenians (1220–1335)|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Brill|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٦٣٥-٤|شوێن=Leiden; Boston|پەڕە=١٢٩|وتەگێڕانەوە=Since Baghdad shared a common border with Mosul and knowing that Badr al-Dīn Lu’lu’, the atabeg of Mosul, who had already supported the Mongols, would assist him, Baiju came from Anatolia to the west bank of the Tigris by the Mosul road. (...) Badr al-Dīn Lu’lu’ was obliged to supply provisions, weapons and a bridge of boats over which Baiju ’s army crossed the Tigris (Patton, 1991:60).}}</ref> ھەروەھا بەدرەددین لوئلوئ یارمەتیی مەغۆلەکانی دا لە کاتی [[گەمارۆدانی ھەولێر (١٢٥٨)|گەمارۆدانی ھەولێریش (لە ١٢٥٨)]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|translator-last=محمد صادق نشأت|translator-last2=محمد موسی ھنداوی|translator-last3=فؤاد عبدالمعطی الصیاد|translator-last4=یحیی الخشاب|دوایین=[[ڕەشیدەددین ھەمەدانی|رشید الدین فضل اللە ھمدانی]]|ناونیشان=https://archive.org/details/GameaAlTawarikhV02Pt01/page/n323/mode/2up|سەردێڕ=جامع التواریخ - تاریخ المغول|ساڵ=سەدەی ١٤یەم|پەڕەکان=٢٩٨-٢٩٩|زمان=ar|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> بەدرەددین لە ھەڵمەتەکانی دواتردا لە شام و سووریا یارمەتیی خانی مەغۆلی داوە. لە قۆناغە کۆتایییەکانی داگیرکردنی مەغۆلەکان بۆ سەر مێزۆپۆتامیا، و دوای [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|گەمارۆدانی بەغدا]] لە ساڵی ١٢٥٨، بەدرەددینی تەمەن ٨٠ ساڵ بە شێوەیەکی شەخسی چووە [[مەراغە]] بۆ ئەوەی ملکەچبوونی خۆی بۆ داگیرکەری مەغۆلەکان [[ھۆلاکۆ خان|ھۆلاکۆ]] دووپات بکاتەوە، لەگەڵ سوڵتانەکانی [[سوڵتانییەتی ڕۆم|ڕۆمی سەلجووق]] کەیکاوسی دووەم و کڵج ئەرسەلانی چوارەم، و ئەلعەزیز، کوڕی حاکمی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەییووبیی]] حەلەب، [[ناسڕ یووسف]].<ref name="EB122">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bretschneider|یەکەم=E.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=UQT_AQAAQBAJ&pg=PA122|سەردێڕ=Mediaeval Researches from Eastern Asiatic Sources: Fragments Towards the Knowledge of the Geography and History of Central and Western Asia from the 13th to the 17th Century: Volume II|ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٦-٣٨٠٥٦-٣|پەڕە=١٢٢|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Runciman|ناونیشان=https://archive.org/details/dli.ernet.502939/page/304/mode/2up|سەردێڕ=A History Of The Crusades Vol-iii (1954)|ڕێکەوت=١٩٥٤|بڵاوکەرەوە=Penguin Book.|پەڕەکان=٣٠٤–٣٠٥|زمان=English}}</ref> بۆ ھەڵمەتەکەی لە سووریا، ھۆلاکۆ داوای لە بەدرەددین لوئلوئ کرد کە کوڕەکەی ئەلساڵحی بۆ بنێرێت کە خراوەتە سەر بەرپرسی گەمارۆدانی [[ئامەد]] (یان دیاربەکر)، لە کاتێکدا ھۆلاکۆ بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی ١٢٠ ھەزار کەسی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنی ئەنجامدا، کە پێکھاتەکانی تورک و گورجی و ئەرمەنی بوون (ژمارەکانیان ١٢ ھەزار سوارە و ٤٠،٠٠٠ پیادە بوو)، بەردەوام بوون تا ڕووھا و ئەنتاکیە.<ref>{{Harvard citation no brackets|Venegoni|2003}} "Before his start of the concluding part of his campaign, Hülägü asked his vassal Badr ad- Dīn Lu'Lu', from Herat to send to the battlefield his son Ssalih. The Atabeg obeyed Hülägü's order, sending him his son. This fact gave Hülägü great joy and rewarded Ssalih by giving him the hand of the daughter of the last great sultan of Chorezm. (...) At the time Hülägü's massive invasion force is said to have numbered 120 000 men. It included Turkish, Georgian and Armenian contingents and once again marched in four separate divisions. The Armenian military contingent for the conquest totalled 12 000 cavalrymen and 40 000 infantrymen. (...) Badr ad-Dīn Lu' Lu's son Ssalih was sent to besiege the town of Amid, known today as Dyarbakir."</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bai︠a︡rsaĭkhan|یەکەم=D.|سەردێڕ=The Mongols and the Armenians (1220–1335)|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Brill|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٦٣٥-٤|شوێن=Leiden; Boston|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=HrqqhduBapQC&pg=PA١٣٧ ١٣٧]|وتەگێڕانەوە=Hűlegű called for the Cilician Armenians and set out for Syria. He personally commanded the centre, placing commanders Baiju and Shiktűr on the right flank and other amirs on the left. The army passed through Ala-Tagh, Akhlā and the Hakkārī mountains into Diyārbakr or Amida, which was captured by the son of Badr al-Dīn Lu’lu’.}}</ref> مووسڵ لە وێرانکاری ڕزگاری بوو، بەڵام بەدرەددین ماوەیەکی کەم دوای ئەوە لە ساڵی ١٢٥٩ کۆچی دواییی کرد.<ref name="EB1222">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bretschneider|یەکەم١=E.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=UQT_AQAAQBAJ&pg=PA122|سەردێڕ=Mediaeval Researches from Eastern Asiatic Sources: Fragments Towards the Knowledge of the Geography and History of Central and Western Asia from the 13th to the 17th Century: Volume II|ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٦-٣٨٠٥٦-٣|پەڕە=١٢٢|زمان=en}}</ref> کوڕەکەی بەدرەددین، ئیسماعیل ئیبن لوئلوئ (١٢٥٩-١٢٦٢) بەردەوام بوو لە ھەنگاوەکانی باوکی. لە ساڵی ١٢٦٠، پاڵپشتی لە سەربازە مەغۆلەکانی [[ھۆلاکۆ خان|ھۆلاکۆ]] کرد لە [[گەمارۆدانی فارقین|گەمارۆی میافارقین]] کە لەلایەن دوایین فەرمانڕەوای [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەییووبی]] مەلیک [[ئەلکامیل محەممەد|کامیل محەممەدەوە]] دەپارێزرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bai︠a︡rsaĭkhan|یەکەم=D.|سەردێڕ=The Mongols and the Armenians (1220–1335)|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Brill|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٦٣٥-٤|شوێن=Leiden; Boston|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=HrqqhduBapQC&pg=PA١٣٤ ١٣٣-١٣٤]|وتەگێڕانەوە=The Ayyubid ruler of Mayyāfāriqīn and Amida, [[Al-Kamil Muhammad]], had broken his vow to Hűlegű to supply troops for the siege of Baghdad. (...) Hűlegű sent support, in the form of Mongol-Christian troops commanded by a certain Chaghatai and the Armenian Prince [[Pŕosh Khaghbakian]]. The Governor of Mosul, Badr al-Dīn Lu’lu’, who was in conflict with al-Kāmil Muhammad, sent a supporting force to the Mongols commanded by his son, along with siege engineers to Mayyāfāriqīn.}}</ref> بەڵام دوای شکستی مەغۆلەکان لە [[شەڕی عەین جالووت]] (١٢٦٠) دژی [[مەمالیکەکان]]، ئیسماعیل لایەنگریی مەمالیکەکانی کرد و دژی مەغۆلەکان ڕاپەڕی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wu|یەکەم=Pai-nan Rashid|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y7X-OwAACAAJ&pg=PA91|سەردێڕ=The Fall of Baghdad and the Mongol Rule in Al-Iraq, 1258–1335|ڕێکەوت=١٩٧٤|بڵاوکەرەوە=University of Utah|پەڕە=٩١|زمان=en}}</ref> پاشان ھۆلاکۆ بۆ ماوەی نۆ مانگ [[گەمارۆدانی مووسڵ (١٢٦١)|گەمارۆی شاری مووسڵی دا]] و لە ساڵی ١٢٦٢دا بەتەواوی وێرانی کرد.<ref name="EB1223">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bretschneider|یەکەم١=E.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=UQT_AQAAQBAJ&pg=PA122|سەردێڕ=Mediaeval Researches from Eastern Asiatic Sources: Fragments Towards the Knowledge of the Geography and History of Central and Western Asia from the 13th to the 17th Century: Volume II|ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٦-٣٨٠٥٦-٣|پەڕە=١٢٢|زمان=en}}</ref><ref>Bloom and Blair (eds.), pp. 249, 499</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Rice |یەکەم١=D. S. |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٥٠|سەردێڕ=The Brasses of Badr al-Dīn Lu'lu' |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |بەرگ=١٣|issue=3 |پەڕەکان=٦٢٧–٦٣٤|doi=10.1017/S0041977X00140042}}</ref> بەم شێوەیەش شانشینی لوئلوئیی بەدرەددین لوئلوئ لەناوچوو.[[پەڕگە:Siège_de_Mossoul_(1261-1262).jpeg|وێنۆک|وێنەیەکی کێشراوی [[ئیلخانی]] کە [[گەمارۆدانی مووسڵ (١٢٦١)|گەمارۆدانی مووسڵ]] و کۆتاییی شانشینی لوئلوئی وێنا دەکات لەلایەن مەغۆلەکانەوە لە ساڵی ١٢٦١-١٢٦٣|ناوەڕاست]] == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}{{تووڵی دەروازە|ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Badr al-Din Lu'lu'}} [[پۆل:موسڵمانەکانی سەدەی ١٣ەم]] [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو]] [[پۆل:مردووانی ١٢٥٩]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]] [[پۆل:مێژووی مووسڵ]] 7j52k13m1trzqaoq0onsnogy94rpxtv 0 299604 1623875 1613590 2026-08-12T13:25:30Z DiyarKamaran 50583 1623875 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = تەڵعەت عارف عوزێری |وێنە = |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٤٤ |شوێنی لەدایکبوون = [[ھەولێر]]، [[عێراق]] |نەتەوە = [[کورد]] |پیشە = [[مۆسیقاژەن]]، [[ئاوازدانەر]]، سەرپەرشتیاری چاڵاکییە قوتابخانەییەکان |ساڵانی چالاکی = ١٩٦٣-ئێستا }} '''تەڵعەت عارف عەلی''' (لەدایکبووی ١٩٤٤؛ گەڕەکی تەیراوە، [[ھەولێر]]) [[مۆسیقاژەن]]، [[ئاوازدانەر]] و سەرپەرشتیاری پێشووی چالاکییە قوتابخانەییەکانە لە شاری ھەولێر.<ref name="erbil">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=قەڵغانى ڕێزلێنان و چەپکە گوڵی ڕێز و وەفا بەخشرایە هونەرمەندى دیارى هەولێر و مۆسیقا و گۆرانى کوردى (تەڵعەت عارف عوزێری) |ناونیشان=https://www.erbil.gov.krd/app/ku/node/9351 |وێبگە=erbil.gov.krd |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> ئەو خاوەنی چەندین بەرھەمی مۆسیقییە و ئاوازی بۆ چەندین سروود و ئۆپەرێت داناوە.<ref name="k24">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=قەڵغانى ڕێزلێنان بە هونەرمەند تەڵعەت عارف عوزێری بەخشرا |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/266146 |وێبگە=kurdistan24.net |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> == ژیاننامە و کاروانی ھونەری == تەڵعەت لە ساڵی ١٩٦٣ خوێندنی لە خانەی مامۆستایان دەستپێکرد،<ref name="k24" /> دوای دەرچوونی لە خانەی مامۆستایان لە ١٣/١١/١٩٦٥ بە مامۆستا دامەزراوە لە گوندی خەلان بیاو لە [[شارۆچکەی خەلیفان]]، ساڵی ١٩٧١ گواستراوەتەوە بۆ [[ھەولێر|هەولێر]] چالاکی قوتابخانەکان بە ناونیشانی یاریدەدەری بەڕێوەبەر، هەر لە خانەی مامۆستایان دەستی بەکاری هونەری کردووە، وەکو کاری ژەنین و فێربوونی هونەری [[مۆسیقا]] خاوەن چەندین ئاوازی ناودار وناسراوە، پاش دەرچوونی لە خانەی مامۆستایان پەیوەندی کردووە بە گروپی مۆسیقای یەکێتی مامۆستایان وەکو [[مۆسیقاژەن|ژەنیار]] ئامێری [[ڤایۆلین|کەمان]]، ساڵی ١٩٧١ بووەتە ئەندامی تیپی هونەری هەولێر بە ژەنینی ئامێری ([[چێلۆ|چەلۆ]])، هەروەها بەرپرس و بەڕێوەبەری کارگێڕی ئەم تیپە بووە، دواتر چۆتە خولی کاری هونەری وە بە پلەی نایاب دەرچووە، بەشداری لە (خولی ناوەندی مۆسیقا و ئاواز دانان) دەکات لە پەیمانگای هونەرەجوانەکانی بەغدا لە ١٤/٥/١٩٧٥ لە خولی مۆسیقا و ئاواز دانان وە پلەی (شەرەف) بەدەستدەهێنێت.<ref name="erbil" /> هونەرمەند لە هەولێر وەکو ژەنیاری ئامێرەکانی ([[عوود]]- [[چێلۆ]]- [[ڤایۆلین|کەمان]] - ئۆرگ) ناسراوە کە لەگەڵ زۆری گۆرانیبێژان بەژداری هەبوە وەکو ([[تایەر تۆفیق|تاهیر تۆفیق]]، [[محەممەد ئەحمەد ئەربیلی|محمد]] [[محەممەد ئەحمەد ئەربیلی|ئەحمەد ئەربیلی]]، یەشار، [[مشکۆ]]، [[تەحسین تەھا|تەحسین تەها]]، [[حەمە جەزا]]، قادر کابان، جەبار ئەحمەد…هتد) هەروەها وەکو ئاواز دانەر، لە ماوەی خوێندنی لە [[بەغدا]] چەندین ئاوازی داناوە لە ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی بەغدا بەشی کوردی تۆمارکراوە وبڵاوکرایتەوە، ماوەکی زۆر درێژ تاوەکو خانەنیشین دەبێت وەکو بەرپرس وسەرپەرشتیاری چالاکی قوتابخانەکانی هەولێر کاری کردوە. وەکو ئاواز دانەر وژەنیاری ئامێری عوود بەشداری لە چەندین ڤیستیڤاڵی جیاواز کردووە لە [[عێراق]] و [[کوردستان]] و دەرەوەی ووڵات. دانەری ئاوازی ئۆپەرێتی (دەروازەی ژیان) لە دەرهێنانی هونەرمەند سەباح عەبدولرەحمان کە لە هۆڵی گەل نمایش کرا، دانەری ئاوازەی (شەهیدان قەت نامرن ئێوەن چرا بۆ ژیان)، سروودی (دڵسۆزین نەوەی کوردین) بۆ تەلەفزیۆنی کەرکووک تۆمارکرا بە بەشداری کۆمەڵێک گۆرانی بێژ و ژەنیارانی کوردستان وە ستۆدیۆی [[کەرکووک]] لە بەشی کوردی و تورکمانی تۆمار کرا، خاوەن چەندین ئاوازە هەربگرە لەسەر عەشق وخۆشەویستی وسروود وئۆپەرێتی کوردی کە ڕادیۆکانی بەغدا وکەرکووک تۆمارکراون وەئێستاکەش دوا بەرهەمەکانی بەزمانی [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] نمایش دەکرێت لە [[ئەورووپا|ئەوروپا]]، ئاوازەکانی ئەم گۆرانیانەی داناوە لە ڕادیۆی بەغدا بەشی کوردی و تورکمانی تۆمار کراوە (کاکی شۆفێر لەسەر خۆ بە – (هەوێداری) نەسحەتو کەم دو ژن مەینن، کە بەدەنگی هونەرمەند سەباح عەبدولڕەحمان تۆمار کراوە- گەل یارم - یاری جوانم - گازدم ئوزاخ یوڵاری دوستم هجران - شوفێر- کۆچی و دیاری- سوپای عێراق- دڵسۆزین- ئافرەتان- جوتیار- شەهیدان- بەفرین چەندە جوانی - من ئەزانم. لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤دا، بەھۆی خزمەتەکانی لە بواری مۆسیقا و گۆرانیی کوردیدا، ڕێوڕەسمێکی ڕێزلێنانی لەلایەن کۆلێژی ھونەرە جوانەکانی ھەولێرەوە بۆ ڕێکخرا.<ref name="erbil" /> لە ڕێوڕەسمەکەدا کە لە [[زانکۆی سەڵاحەددین|زانکۆی سەڵاحەدین]] بە ئامادەبوونی نوێنەرانی حکومی و ئەکادیمی بەڕێوەچوو، قەڵغانی ڕێزلێنان و چەپکەگوڵ پێشکەش بە مامۆستا تەڵعەت کرا.<ref name="k24" /> == چیرۆکی گۆرانیی کۆچ و یادی (ئەی پەری) == لە دەیەی ١٩٧٠ لە شاری [[ھەولێر|هەولێر]]، ڕووداوێکی [[تراژیدیا|تراژیدی]] بووە هەوێنی دروستبوونی یەکێک لە ناسراوترین گۆرانییە کلاسیکییەکانی مۆسیقای کوردی بە ناوی «کۆچ و یادی» (کە بە «ئەی پەری»ش ناسراوە). بەپێی گێڕانەوەکان، تەڵعەت عارف لەگەڵ هاوسەرەکەیدا کە لە ئاخاوتنی گشتی و لە ناو هۆنراوەکەدا بە «پەری» ناو براوە، بەڵام ناوی ڕاستەقینەی «مامۆستا سەمیرە» بووە. ڕۆژێکیان، بەیانییەکەی لە کاتی نانخواردن دەبێتە مشتومڕ لە نێوانیان، هەر یەکەیان بە دڵگرانییەوە دەچێتە سەر کارەکەی. پاش تەواوبوونی دەوام، مامۆستا سەمیرە دەچێتەوە ماڵی باوکی کە لەسەر [[قەڵای ھەولێر|قەڵای هەولێر]] بووە. دواتر کاتێک دەیەوێت لە دەرگای خوارەوەی قەڵاکەوە (لای [[چایخانەی مەچکۆ]]) بگەڕێتەوە بۆ ماڵی خۆی، دەکەوێتە بەر تەقەی بەهەڕەمەکی سەربازانی [[عێراقی بەعس|ڕژێمی بەعس]] و لە ئەنجامدا شەهید دەبێت. ئەم کارەساتە کاریگەرییەکی دەروونیی قووڵی لەسەر تەڵعەت عارف جێهێشت. دواتر لە دانیشتنێکدا لە کۆڕی هونەرمەندان، داوا لە شاعیر دکتۆر ئەکرەم خامۆش کرا کە هۆنراوەیەک لەسەر ئەم ڕووداوە و خەم و پەژارەی تەڵعەت بنووسێت. تەڵعەت عارف ئاوازی بۆ هۆنراوەکەی ئەکرەم خامۆش دانا و بەرهەمەکە لەلایەن گۆرانیبێژ [[حەمە جەزا|محەممەد جەزا]] لەگەڵ تیپی هونەریی هەولێر لە تەلەفزیۆنی کەرکووک تۆمار کرا. گۆرانییەکە دەنگدانەوەیەکی جەماوەریی گەورەی لە سەرانسەری کوردستاندا دروست کرد و بووە یەکێک لە بەرهەمە نەمرەکانی مۆسیقای کوردی. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مۆسیقا|ھونەرەکان|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤]] 4rekmjniuyz63bts4a7q07wdemlk2cf 1623921 1623875 2026-08-12T14:27:19Z DiyarKamaran 50583 1623921 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = تەڵعەت عارف عوزێری |وێنە = |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٤٤ |شوێنی لەدایکبوون = [[ھەولێر]]، [[عێراق]] |نەتەوە = [[کورد]] |پیشە = [[مۆسیقاژەن]]، [[ئاوازدانەر]]، سەرپەرشتیاری چاڵاکییە قوتابخانەییەکان |ساڵانی چالاکی = ١٩٦٣-ئێستا }} '''تەڵعەت عارف عەلی''' (لەدایکبووی ١٩٤٤؛ گەڕەکی تەیراوە، [[ھەولێر]]) [[مۆسیقاژەن]]، [[ئاوازدانەر]] و سەرپەرشتیاری پێشووی چالاکییە قوتابخانەییەکانە لە شاری ھەولێر.<ref name="erbil">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=قەڵغانى ڕێزلێنان و چەپکە گوڵی ڕێز و وەفا بەخشرایە هونەرمەندى دیارى هەولێر و مۆسیقا و گۆرانى کوردى (تەڵعەت عارف عوزێری) |ناونیشان=https://www.erbil.gov.krd/app/ku/node/9351 |وێبگە=erbil.gov.krd |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> ئەو خاوەنی چەندین بەرھەمی مۆسیقییە و ئاوازی بۆ چەندین سروود و ئۆپەرێت داناوە.<ref name="k24">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=قەڵغانى ڕێزلێنان بە هونەرمەند تەڵعەت عارف عوزێری بەخشرا |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/266146 |وێبگە=kurdistan24.net |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> == ژیاننامە و کاروانی ھونەری == تەڵعەت لە ساڵی ١٩٦٣ خوێندنی لە خانەی مامۆستایان دەستپێکرد،<ref name="k24" /> دوای دەرچوونی لە خانەی مامۆستایان لە ١٣/١١/١٩٦٥ بە مامۆستا دامەزراوە لە گوندی خەلان بیاو لە [[شارۆچکەی خەلیفان]]، ساڵی ١٩٧١ گواستراوەتەوە بۆ [[ھەولێر|هەولێر]] چالاکی قوتابخانەکان بە ناونیشانی یاریدەدەری بەڕێوەبەر، هەر لە خانەی مامۆستایان دەستی بەکاری هونەری کردووە، وەکو کاری ژەنین و فێربوونی هونەری [[مۆسیقا]] خاوەن چەندین ئاوازی ناودار وناسراوە، پاش دەرچوونی لە خانەی مامۆستایان پەیوەندی کردووە بە گروپی مۆسیقای یەکێتی مامۆستایان وەکو [[مۆسیقاژەن|ژەنیار]] ئامێری [[ڤایۆلین|کەمان]]، ساڵی ١٩٧١ بووەتە ئەندامی تیپی هونەری هەولێر بە ژەنینی ئامێری ([[چێلۆ|چەلۆ]])، هەروەها بەرپرس و بەڕێوەبەری کارگێڕی ئەم تیپە بووە، دواتر چۆتە خولی کاری هونەری وە بە پلەی نایاب دەرچووە، بەشداری لە (خولی ناوەندی مۆسیقا و ئاواز دانان) دەکات لە پەیمانگای هونەرەجوانەکانی بەغدا لە ١٤/٥/١٩٧٥ لە خولی مۆسیقا و ئاواز دانان وە پلەی (شەرەف) بەدەستدەهێنێت.<ref name="erbil" /> هونەرمەند لە هەولێر وەکو ژەنیاری ئامێرەکانی ([[عوود]]- [[چێلۆ]]- [[ڤایۆلین|کەمان]] - ئۆرگ) ناسراوە کە لەگەڵ زۆری گۆرانیبێژان بەژداری هەبوە وەکو ([[تایەر تۆفیق|تاهیر تۆفیق]]، [[محەممەد ئەحمەد ئەربیلی|محمد]] [[محەممەد ئەحمەد ئەربیلی|ئەحمەد ئەربیلی]]، یەشار، [[مشکۆ]]، [[تەحسین تەھا|تەحسین تەها]]، [[حەمە جەزا]]، قادر کابان، جەبار ئەحمەد…هتد) هەروەها وەکو ئاواز دانەر، لە ماوەی خوێندنی لە [[بەغدا]] چەندین ئاوازی داناوە لە ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی بەغدا بەشی کوردی تۆمارکراوە وبڵاوکرایتەوە، ماوەکی زۆر درێژ تاوەکو خانەنیشین دەبێت وەکو بەرپرس وسەرپەرشتیاری چالاکی قوتابخانەکانی هەولێر کاری کردوە. وەکو ئاواز دانەر وژەنیاری ئامێری عوود بەشداری لە چەندین ڤیستیڤاڵی جیاواز کردووە لە [[عێراق]] و [[کوردستان]] و دەرەوەی ووڵات. دانەری ئاوازی ئۆپەرێتی (دەروازەی ژیان) لە دەرهێنانی هونەرمەند سەباح عەبدولرەحمان کە لە هۆڵی گەل نمایش کرا، دانەری ئاوازەی (شەهیدان قەت نامرن ئێوەن چرا بۆ ژیان)، سروودی (دڵسۆزین نەوەی کوردین) بۆ تەلەفزیۆنی کەرکووک تۆمارکرا بە بەشداری کۆمەڵێک گۆرانی بێژ و ژەنیارانی کوردستان وە ستۆدیۆی [[کەرکووک]] لە بەشی کوردی و تورکمانی تۆمار کرا، خاوەن چەندین ئاوازە هەربگرە لەسەر عەشق وخۆشەویستی وسروود وئۆپەرێتی کوردی کە ڕادیۆکانی بەغدا وکەرکووک تۆمارکراون وەئێستاکەش دوا بەرهەمەکانی بەزمانی [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] نمایش دەکرێت لە [[ئەورووپا|ئەوروپا]]، ئاوازەکانی ئەم گۆرانیانەی داناوە لە ڕادیۆی بەغدا بەشی کوردی و تورکمانی تۆمار کراوە (کاکی شۆفێر لەسەر خۆ بە – (هەوێداری) نەسحەتو کەم دو ژن مەینن، کە بەدەنگی هونەرمەند سەباح عەبدولڕەحمان تۆمار کراوە- گەل یارم - یاری جوانم - گازدم ئوزاخ یوڵاری دوستم هجران - شوفێر- کۆچی و دیاری- سوپای عێراق- دڵسۆزین- ئافرەتان- جوتیار- شەهیدان- بەفرین چەندە جوانی - من ئەزانم. لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤دا، بەھۆی خزمەتەکانی لە بواری مۆسیقا و گۆرانیی کوردیدا، ڕێوڕەسمێکی ڕێزلێنانی لەلایەن کۆلێژی ھونەرە جوانەکانی ھەولێرەوە بۆ ڕێکخرا.<ref name="erbil" /> لە ڕێوڕەسمەکەدا کە لە [[زانکۆی سەڵاحەددین|زانکۆی سەڵاحەدین]] بە ئامادەبوونی نوێنەرانی حکومی و ئەکادیمی بەڕێوەچوو، قەڵغانی ڕێزلێنان و چەپکەگوڵ پێشکەش بە مامۆستا تەڵعەت کرا.<ref name="k24" /> == چیرۆکی گۆرانیی «کۆچ و یادی» (ئەی پەری) == لە ساڵی ١٩٧٤، ڕووداوێکی تراژیدی و پڕ لە ئازار لە شاری [[ھەولێر|هەولێر]] بووە هەوێنی دروستبوونی یەکێک لە ناسراوترین و کاریگەرترین گۆرانییە کلاسیکییەکانی مۆسیقای کوردی بە ناوی «کۆچ و یادی» (کە بە «ئەی پەری»ش ناسراوە). تەڵعەت عارف کە مامۆستای ئامێری [[عوود]] بوو لەگەڵ هاوسەرەکەی «مامۆستا سەمیرە» (مامۆستای ڕەسم) کە لە ناو ئاخاوتنی گشتی و لە ناو هۆنراوەکەدا بە «پەری» ناوی براوە. بەیانی ڕۆژێک لە کاتی نانخواردندا، دەمەقاڵێ و ئاڵۆزییەک لە نێوانیاندا ڕوو دەدات و لێک توڕەدەبن بە دڵگرانییەوە بەرەو کارەکانیان بەڕێ دەکەون. لە کاتی نیوەڕۆدا، تەڵعەت عارف دەگەڕێتەوە ماڵەوە، بەڵام هاوسەرەکەی دەچێتەوە ماڵی باوکی لەسەر [[قەڵای ھەولێر|قەڵای هەولێر]]. دوای نیوەڕۆ، کاتێک مامۆستا سەمیرە دڵگرانییەکەی ڕەوێتەوە و دەیەوێت بگەڕێتەوە لای هاوسەرەکەی لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا و لە کاتی دابەزینی لە قەڵاوە (لای [[قاوەخانەی مەچکۆ|چایخانەی مەچکۆ]])، شەڕێک ڕوو دەدات. لەو ئاڵۆزییەدا، دەکەوێتە بەر تەقەی بەهەڕەمەکیی سەربازانی [[عێراقی بەعس|ڕژێمی بەعس]] و بەهۆی سەختی برینی شەهید دەبێت. ئەم کۆچە لە ناکاوە، چوار منداڵ و خەم و حەسەرەتێکی قووڵی بۆ مامۆستا تەڵعەت بەجێهێشت. بۆ ساڕێژکردنی ئازاری دابڕانەکە، تەڵعەت عارف سەردانی شاعیر دکتۆر ئەکرەم خامۆشی کرد لە تیپی مۆسیقای هەولێر و داوای لێکرد هۆنراوەیەک دەربارەی ئازاری ئەم دابڕانە بنووسێت. ئەکرەم خامۆش هۆنراوەی «کۆچ و یادی» بۆ ئامادە کرد. تەڵعەت عارف ئاوازێکی بۆ هۆنراوەکە دانا و بەرهەمەکە لەلایەن گۆرانیبێژ [[حەمە جەزا]] لەگەڵ تیپی مۆسیقای هەولێر تۆمار کرا، کە دواتر دەبێتە یەکێک لە گۆرانییە دیارەکانی ئەو سەردەمە. ===== دەق و گێڕانەوەی ڕاستەوخۆ ===== تەڵعەت عارف لە چاوپێکەوتنێکدا سەبارەت بە دوا گفوگۆی نێوان خۆی و هاوسەرەکەی دەڵێت: {{وتە|دانیشتبووین، گۆتی: ئومێدت چییە لەم دنیایە؟ گۆتم: لۆ؟ گۆتی: حەزدەکەم گۆتم: ئومێدم ئەوەیە پێکەوە بژین هەتا هەتایە مندارەکان بەخێو بکەین و خۆشەویستیمان زیاتر بی... گۆتم: باشە ئەدی ئومێدی تو چییە؟ گۆتی: ئومێدم ئەوەیە پێش تو بمرم سەرم لەسەر شانت بی.}} مامۆستا تەڵعەت دواتر بە شعرێک دەڵێت: {{وتەی ڕازێندراوە|لە پاش کۆچت وەک غەریبێ ئەگەڕێم، هەر ئەڕۆم و ناشارەزای سەرە ڕێم  |}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مۆسیقا|ھونەرەکان|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤]] 69e8tga7s1upr1efd883vlaksvzcjom 1623922 1623921 2026-08-12T14:28:21Z DiyarKamaran 50583 1623922 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = تەڵعەت عارف عوزێری |وێنە = |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٤٤ |شوێنی لەدایکبوون = [[ھەولێر]]، [[عێراق]] |نەتەوە = [[کورد]] |پیشە = [[مۆسیقاژەن]]، [[ئاوازدانەر]]، سەرپەرشتیاری چاڵاکییە قوتابخانەییەکان |ساڵانی چالاکی = ١٩٦٣-ئێستا }} '''تەڵعەت عارف عەلی''' (لەدایکبووی ١٩٤٤؛ گەڕەکی تەیراوە، [[ھەولێر]]) [[مۆسیقاژەن]]، [[ئاوازدانەر]] و سەرپەرشتیاری پێشووی چالاکییە قوتابخانەییەکانە لە شاری ھەولێر.<ref name="erbil">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=قەڵغانى ڕێزلێنان و چەپکە گوڵی ڕێز و وەفا بەخشرایە هونەرمەندى دیارى هەولێر و مۆسیقا و گۆرانى کوردى (تەڵعەت عارف عوزێری) |ناونیشان=https://www.erbil.gov.krd/app/ku/node/9351 |وێبگە=erbil.gov.krd |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> ئەو خاوەنی چەندین بەرھەمی مۆسیقییە و ئاوازی بۆ چەندین سروود و ئۆپەرێت داناوە.<ref name="k24">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=قەڵغانى ڕێزلێنان بە هونەرمەند تەڵعەت عارف عوزێری بەخشرا |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/266146 |وێبگە=kurdistan24.net |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> == ژیاننامە و کاروانی ھونەری == تەڵعەت لە ساڵی ١٩٦٣ خوێندنی لە خانەی مامۆستایان دەستپێکرد،<ref name="k24" /> دوای دەرچوونی لە خانەی مامۆستایان لە ١٣/١١/١٩٦٥ بە مامۆستا دامەزراوە لە گوندی خەلان بیاو لە [[شارۆچکەی خەلیفان]]، ساڵی ١٩٧١ گواستراوەتەوە بۆ [[ھەولێر|هەولێر]] چالاکی قوتابخانەکان بە ناونیشانی یاریدەدەری بەڕێوەبەر، هەر لە خانەی مامۆستایان دەستی بەکاری هونەری کردووە، وەکو کاری ژەنین و فێربوونی هونەری [[مۆسیقا]] خاوەن چەندین ئاوازی ناودار وناسراوە، پاش دەرچوونی لە خانەی مامۆستایان پەیوەندی کردووە بە گروپی مۆسیقای یەکێتی مامۆستایان وەکو [[مۆسیقاژەن|ژەنیار]] ئامێری [[ڤایۆلین|کەمان]]، ساڵی ١٩٧١ بووەتە ئەندامی تیپی هونەری هەولێر بە ژەنینی ئامێری ([[چێلۆ|چەلۆ]])، هەروەها بەرپرس و بەڕێوەبەری کارگێڕی ئەم تیپە بووە، دواتر چۆتە خولی کاری هونەری وە بە پلەی نایاب دەرچووە، بەشداری لە (خولی ناوەندی مۆسیقا و ئاواز دانان) دەکات لە پەیمانگای هونەرەجوانەکانی بەغدا لە ١٤/٥/١٩٧٥ لە خولی مۆسیقا و ئاواز دانان وە پلەی (شەرەف) بەدەستدەهێنێت.<ref name="erbil" /> هونەرمەند لە هەولێر وەکو ژەنیاری ئامێرەکانی ([[عوود]]- [[چێلۆ]]- [[ڤایۆلین|کەمان]] - ئۆرگ) ناسراوە کە لەگەڵ زۆری گۆرانیبێژان بەژداری هەبوە وەکو ([[تایەر تۆفیق|تاهیر تۆفیق]]، [[محەممەد ئەحمەد ئەربیلی|محمد]] [[محەممەد ئەحمەد ئەربیلی|ئەحمەد ئەربیلی]]، یەشار، [[مشکۆ]]، [[تەحسین تەھا|تەحسین تەها]]، [[حەمە جەزا]]، قادر کابان، جەبار ئەحمەد…هتد) هەروەها وەکو ئاواز دانەر، لە ماوەی خوێندنی لە [[بەغدا]] چەندین ئاوازی داناوە لە ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی بەغدا بەشی کوردی تۆمارکراوە وبڵاوکرایتەوە، ماوەکی زۆر درێژ تاوەکو خانەنیشین دەبێت وەکو بەرپرس وسەرپەرشتیاری چالاکی قوتابخانەکانی هەولێر کاری کردوە. وەکو ئاواز دانەر وژەنیاری ئامێری عوود بەشداری لە چەندین ڤیستیڤاڵی جیاواز کردووە لە [[عێراق]] و [[کوردستان]] و دەرەوەی ووڵات. دانەری ئاوازی ئۆپەرێتی (دەروازەی ژیان) لە دەرهێنانی هونەرمەند سەباح عەبدولرەحمان کە لە هۆڵی گەل نمایش کرا، دانەری ئاوازەی (شەهیدان قەت نامرن ئێوەن چرا بۆ ژیان)، سروودی (دڵسۆزین نەوەی کوردین) بۆ تەلەفزیۆنی کەرکووک تۆمارکرا بە بەشداری کۆمەڵێک گۆرانی بێژ و ژەنیارانی کوردستان وە ستۆدیۆی [[کەرکووک]] لە بەشی کوردی و تورکمانی تۆمار کرا، خاوەن چەندین ئاوازە هەربگرە لەسەر عەشق وخۆشەویستی وسروود وئۆپەرێتی کوردی کە ڕادیۆکانی بەغدا وکەرکووک تۆمارکراون وەئێستاکەش دوا بەرهەمەکانی بەزمانی [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] نمایش دەکرێت لە [[ئەورووپا|ئەوروپا]]، ئاوازەکانی ئەم گۆرانیانەی داناوە لە ڕادیۆی بەغدا بەشی کوردی و تورکمانی تۆمار کراوە (کاکی شۆفێر لەسەر خۆ بە – (هەوێداری) نەسحەتو کەم دو ژن مەینن، کە بەدەنگی هونەرمەند سەباح عەبدولڕەحمان تۆمار کراوە- گەل یارم - یاری جوانم - گازدم ئوزاخ یوڵاری دوستم هجران - شوفێر- کۆچی و دیاری- سوپای عێراق- دڵسۆزین- ئافرەتان- جوتیار- شەهیدان- بەفرین چەندە جوانی - من ئەزانم. لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤دا، بەھۆی خزمەتەکانی لە بواری مۆسیقا و گۆرانیی کوردیدا، ڕێوڕەسمێکی ڕێزلێنانی لەلایەن کۆلێژی ھونەرە جوانەکانی ھەولێرەوە بۆ ڕێکخرا.<ref name="erbil" /> لە ڕێوڕەسمەکەدا کە لە [[زانکۆی سەڵاحەددین|زانکۆی سەڵاحەدین]] بە ئامادەبوونی نوێنەرانی حکومی و ئەکادیمی بەڕێوەچوو، قەڵغانی ڕێزلێنان و چەپکەگوڵ پێشکەش بە مامۆستا تەڵعەت کرا.<ref name="k24" /> == چیرۆکی گۆرانیی «کۆچ و یادی» (ئەی پەری) == لە ساڵی ١٩٧٤، ڕووداوێکی تراژیدی و پڕ لە ئازار لە شاری [[ھەولێر|هەولێر]] بووە هەوێنی دروستبوونی یەکێک لە ناسراوترین و کاریگەرترین گۆرانییە کلاسیکییەکانی مۆسیقای کوردی بە ناوی «کۆچ و یادی» (کە بە «ئەی پەری»ش ناسراوە). تەڵعەت عارف کە مامۆستای ئامێری [[عوود]] بوو لەگەڵ هاوسەرەکەی «مامۆستا سەمیرە» (مامۆستای ڕەسم) کە لە ناو ئاخاوتنی گشتی و لە ناو هۆنراوەکەدا بە «پەری» ناوی براوە. بەیانی ڕۆژێک لە کاتی نانخواردندا، دەمەقاڵێ و ئاڵۆزییەک لە نێوانیاندا ڕوو دەدات و لێک توڕەدەبن بە دڵگرانییەوە بەرەو کارەکانیان بەڕێ دەکەون. لە کاتی نیوەڕۆدا، تەڵعەت عارف دەگەڕێتەوە ماڵەوە، بەڵام هاوسەرەکەی دەچێتەوە ماڵی باوکی لەسەر [[قەڵای ھەولێر|قەڵای هەولێر]]. دوای نیوەڕۆ، کاتێک مامۆستا سەمیرە دڵگرانییەکەی ڕەوێتەوە و دەیەوێت بگەڕێتەوە لای هاوسەرەکەی لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا و لە کاتی دابەزینی لە قەڵاوە (لای [[قاوەخانەی مەچکۆ|چایخانەی مەچکۆ]])، شەڕێک ڕوو دەدات. لەو ئاڵۆزییەدا، دەکەوێتە بەر تەقەی بەهەڕەمەکیی سەربازانی [[عێراقی بەعس|ڕژێمی بەعس]] و بەهۆی سەختی برینی شەهید دەبێت. ئەم کۆچە لە ناکاوە، چوار منداڵ و خەم و حەسەرەتێکی قووڵی بۆ مامۆستا تەڵعەت بەجێهێشت. بۆ ساڕێژکردنی ئازاری دابڕانەکە، تەڵعەت عارف سەردانی شاعیر دکتۆر ئەکرەم خامۆشی کرد لە تیپی مۆسیقای هەولێر و داوای لێکرد هۆنراوەیەک دەربارەی ئازاری ئەم دابڕانە بنووسێت. ئەکرەم خامۆش هۆنراوەی «کۆچ و یادی» بۆ ئامادە کرد. تەڵعەت عارف ئاوازێکی بۆ هۆنراوەکە دانا و بەرهەمەکە لەلایەن گۆرانیبێژ [[حەمە جەزا]] لەگەڵ تیپی مۆسیقای هەولێر تۆمار کرا، کە دواتر دەبێتە یەکێک لە گۆرانییە دیارەکانی ئەو سەردەمە. ===== دەق و گێڕانەوەی ڕاستەوخۆ ===== تەڵعەت عارف لە چاوپێکەوتنێکدا سەبارەت بە دوا گفوگۆی نێوان خۆی و هاوسەرەکەی دەڵێت: {{وتە|دانیشتبووین، گۆتی: ئومێدت چییە لەم دنیایە؟ گۆتم: لۆ؟ گۆتی: حەزدەکەم گۆتم: ئومێدم ئەوەیە پێکەوە بژین هەتا هەتایە مندارەکان بەخێو بکەین و خۆشەویستیمان زیاتر بی... گۆتم: باشە ئەدی ئومێدی تو چییە؟ گۆتی: ئومێدم ئەوەیە پێش تو بمرم سەرم لەسەر شانت بی.}} مامۆستا تەڵعەت دواتر بەگریانەوە بە شعرێک دەڵێت: {{وتەی ڕازێندراوە|لە پاش کۆچت وەک غەریبێ ئەگەڕێم، هەر ئەڕۆم و ناشارەزای سەرە ڕێم  |}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مۆسیقا|ھونەرەکان|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤]] etu5ctdut04mmwzvk3d40w24y8pts1a 1623923 1623922 2026-08-12T14:29:55Z DiyarKamaran 50583 1623923 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = تەڵعەت عارف عوزێری |وێنە = |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٤٤ |شوێنی لەدایکبوون = [[ھەولێر]]، [[عێراق]] |نەتەوە = [[کورد]] |پیشە = [[مۆسیقاژەن]]، [[ئاوازدانەر]]، سەرپەرشتیاری چاڵاکییە قوتابخانەییەکان |ساڵانی چالاکی = ١٩٦٣-ئێستا }} '''تەڵعەت عارف عەلی''' (لەدایکبووی ١٩٤٤؛ گەڕەکی تەیراوە، [[ھەولێر]]) [[مۆسیقاژەن]]، [[ئاوازدانەر]] و سەرپەرشتیاری پێشووی چالاکییە قوتابخانەییەکانە لە شاری ھەولێر.<ref name="erbil">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=قەڵغانى ڕێزلێنان و چەپکە گوڵی ڕێز و وەفا بەخشرایە هونەرمەندى دیارى هەولێر و مۆسیقا و گۆرانى کوردى (تەڵعەت عارف عوزێری) |ناونیشان=https://www.erbil.gov.krd/app/ku/node/9351 |وێبگە=erbil.gov.krd |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> ئەو خاوەنی چەندین بەرھەمی مۆسیقییە و ئاوازی بۆ چەندین سروود و ئۆپەرێت داناوە.<ref name="k24">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=قەڵغانى ڕێزلێنان بە هونەرمەند تەڵعەت عارف عوزێری بەخشرا |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/266146 |وێبگە=kurdistan24.net |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> == ژیاننامە و کاروانی ھونەری == تەڵعەت لە ساڵی ١٩٦٣ خوێندنی لە خانەی مامۆستایان دەستپێکرد،<ref name="k24" /> دوای دەرچوونی لە خانەی مامۆستایان لە ١٣/١١/١٩٦٥ بە مامۆستا دامەزراوە لە گوندی خەلان بیاو لە [[شارۆچکەی خەلیفان]]، ساڵی ١٩٧١ گواستراوەتەوە بۆ [[ھەولێر|هەولێر]] چالاکی قوتابخانەکان بە ناونیشانی یاریدەدەری بەڕێوەبەر، هەر لە خانەی مامۆستایان دەستی بەکاری هونەری کردووە، وەکو کاری ژەنین و فێربوونی هونەری [[مۆسیقا]] خاوەن چەندین ئاوازی ناودار وناسراوە، پاش دەرچوونی لە خانەی مامۆستایان پەیوەندی کردووە بە گروپی مۆسیقای یەکێتی مامۆستایان وەکو [[مۆسیقاژەن|ژەنیار]] ئامێری [[ڤایۆلین|کەمان]]، ساڵی ١٩٧١ بووەتە ئەندامی تیپی هونەری هەولێر بە ژەنینی ئامێری ([[چێلۆ|چەلۆ]])، هەروەها بەرپرس و بەڕێوەبەری کارگێڕی ئەم تیپە بووە، دواتر چۆتە خولی کاری هونەری وە بە پلەی نایاب دەرچووە، بەشداری لە (خولی ناوەندی مۆسیقا و ئاواز دانان) دەکات لە پەیمانگای هونەرەجوانەکانی بەغدا لە ١٤/٥/١٩٧٥ لە خولی مۆسیقا و ئاواز دانان وە پلەی (شەرەف) بەدەستدەهێنێت.<ref name="erbil" /> هونەرمەند لە هەولێر وەکو ژەنیاری ئامێرەکانی ([[عوود]]- [[چێلۆ]]- [[ڤایۆلین|کەمان]] - ئۆرگ) ناسراوە کە لەگەڵ زۆری گۆرانیبێژان بەژداری هەبوە وەکو ([[تایەر تۆفیق|تاهیر تۆفیق]]، [[محەممەد ئەحمەد ئەربیلی|محمد]] [[محەممەد ئەحمەد ئەربیلی|ئەحمەد ئەربیلی]]، یەشار، [[مشکۆ]]، [[تەحسین تەھا|تەحسین تەها]]، [[حەمە جەزا]]، قادر کابان، جەبار ئەحمەد…هتد) هەروەها وەکو ئاواز دانەر، لە ماوەی خوێندنی لە [[بەغدا]] چەندین ئاوازی داناوە لە ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی بەغدا بەشی کوردی تۆمارکراوە وبڵاوکرایتەوە، ماوەکی زۆر درێژ تاوەکو خانەنیشین دەبێت وەکو بەرپرس وسەرپەرشتیاری چالاکی قوتابخانەکانی هەولێر کاری کردوە. وەکو ئاواز دانەر وژەنیاری ئامێری عوود بەشداری لە چەندین ڤیستیڤاڵی جیاواز کردووە لە [[عێراق]] و [[کوردستان]] و دەرەوەی ووڵات. دانەری ئاوازی ئۆپەرێتی (دەروازەی ژیان) لە دەرهێنانی هونەرمەند سەباح عەبدولرەحمان کە لە هۆڵی گەل نمایش کرا، دانەری ئاوازەی (شەهیدان قەت نامرن ئێوەن چرا بۆ ژیان)، سروودی (دڵسۆزین نەوەی کوردین) بۆ تەلەفزیۆنی کەرکووک تۆمارکرا بە بەشداری کۆمەڵێک گۆرانی بێژ و ژەنیارانی کوردستان وە ستۆدیۆی [[کەرکووک]] لە بەشی کوردی و تورکمانی تۆمار کرا، خاوەن چەندین ئاوازە هەربگرە لەسەر عەشق وخۆشەویستی وسروود وئۆپەرێتی کوردی کە ڕادیۆکانی بەغدا وکەرکووک تۆمارکراون وەئێستاکەش دوا بەرهەمەکانی بەزمانی [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] نمایش دەکرێت لە [[ئەورووپا|ئەوروپا]]، ئاوازەکانی ئەم گۆرانیانەی داناوە لە ڕادیۆی بەغدا بەشی کوردی و تورکمانی تۆمار کراوە (کاکی شۆفێر لەسەر خۆ بە – (هەوێداری) نەسحەتو کەم دو ژن مەینن، کە بەدەنگی هونەرمەند سەباح عەبدولڕەحمان تۆمار کراوە- گەل یارم - یاری جوانم - گازدم ئوزاخ یوڵاری دوستم هجران - شوفێر- کۆچی و دیاری- سوپای عێراق- دڵسۆزین- ئافرەتان- جوتیار- شەهیدان- بەفرین چەندە جوانی - من ئەزانم. لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤دا، بەھۆی خزمەتەکانی لە بواری مۆسیقا و گۆرانیی کوردیدا، ڕێوڕەسمێکی ڕێزلێنانی لەلایەن کۆلێژی ھونەرە جوانەکانی ھەولێرەوە بۆ ڕێکخرا.<ref name="erbil" /> لە ڕێوڕەسمەکەدا کە لە [[زانکۆی سەڵاحەددین|زانکۆی سەڵاحەدین]] بە ئامادەبوونی نوێنەرانی حکومی و ئەکادیمی بەڕێوەچوو، قەڵغانی ڕێزلێنان و چەپکەگوڵ پێشکەش بە مامۆستا تەڵعەت کرا.<ref name="k24" /> == چیرۆکی گۆرانیی «کۆچ و یادی» (ئەی پەری) == لە ساڵی ١٩٧٤، ڕووداوێکی تراژیدی و پڕ لە ئازار لە شاری [[ھەولێر|هەولێر]] بووە هەوێنی دروستبوونی یەکێک لە ناسراوترین و کاریگەرترین گۆرانییە کلاسیکییەکانی مۆسیقای کوردی بە ناوی «کۆچ و یادی» (کە بە «ئەی پەری»ش ناسراوە). تەڵعەت عارف کە مامۆستای ئامێری [[عوود]] بوو لەگەڵ هاوسەرەکەی «مامۆستا سەمیرە» (مامۆستای ڕەسم) کە لە ناو ئاخاوتنی گشتی و لە ناو هۆنراوەکەدا بە «پەری» ناوی براوە. بەیانی ڕۆژێک لە کاتی نانخواردندا، دەمەقاڵێ و ئاڵۆزییەک لە نێوانیاندا ڕوو دەدات و لێک توڕەدەبن بە دڵگرانییەوە بەرەو کارەکانیان بەڕێ دەکەون. لە کاتی نیوەڕۆدا، تەڵعەت عارف دەگەڕێتەوە ماڵەوە، بەڵام هاوسەرەکەی دەچێتەوە ماڵی باوکی لەسەر [[قەڵای ھەولێر|قەڵای هەولێر]]. دوای نیوەڕۆ، کاتێک مامۆستا سەمیرە دڵگرانییەکەی ڕەوێتەوە و دەیەوێت بگەڕێتەوە لای هاوسەرەکەی لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا و لە کاتی دابەزینی لە قەڵاوە (لای [[قاوەخانەی مەچکۆ|چایخانەی مەچکۆ]])، شەڕێک ڕوو دەدات. لەو ئاڵۆزییەدا، دەکەوێتە بەر تەقەی بەهەڕەمەکیی سەربازانی [[عێراقی بەعس|ڕژێمی بەعس]] و بەهۆی سەختی برینی شەهید دەبێت. ئەم کۆچە لە ناکاوە، چوار منداڵ و خەم و حەسەرەتێکی قووڵی بۆ مامۆستا تەڵعەت بەجێهێشت. بۆ ساڕێژکردنی ئازاری دابڕانەکە، تەڵعەت عارف سەردانی شاعیر دکتۆر ئەکرەم خامۆشی کرد لە تیپی مۆسیقای هەولێر و داوای لێکرد هۆنراوەیەک دەربارەی ئازاری ئەم دابڕانە بنووسێت. ئەکرەم خامۆش هۆنراوەی «کۆچ و یادی» بۆ ئامادە کرد. تەڵعەت عارف ئاوازێکی بۆ هۆنراوەکە دانا و بەرهەمەکە لەلایەن گۆرانیبێژ [[حەمە جەزا]] لەگەڵ تیپی مۆسیقای هەولێر تۆمار کرا، کە دواتر دەبێتە یەکێک لە گۆرانییە دیارەکانی ئەو سەردەمە. ==== دەق و گێڕانەوەی ڕاستەوخۆ ==== تەڵعەت عارف لە چاوپێکەوتنێکدا سەبارەت بە دوا گفتوگۆی نێوان خۆی و هاوسەرەکەی دەڵێت: {{وتە|دانیشتبووین، گۆتی: ئومێدت چییە لەم دنیایە؟ گۆتم: لۆ؟ گۆتی: حەزدەکەم گۆتم: ئومێدم ئەوەیە پێکەوە بژین هەتا هەتایە مندارەکان بەخێو بکەین و خۆشەویستیمان زیاتر بی... گۆتم: باشە ئەدی ئومێدی تو چییە؟ گۆتی: ئومێدم ئەوەیە پێش تو بمرم سەرم لەسەر شانت بی.}} مامۆستا تەڵعەت دواتر بەگریانەوە بە شعرێک دەڵێت: {{وتەی ڕازێندراوە|لە پاش کۆچت وەک غەریبێ ئەگەڕێم، هەر ئەڕۆم و ناشارەزای سەرە ڕێم  |}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مۆسیقا|ھونەرەکان|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤]] qve7wobm1fypu6xchpfawu37ftuhrks 1623924 1623923 2026-08-12T14:39:41Z DiyarKamaran 50583 1623924 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = تەڵعەت عارف عەلی |وێنە =[[File:وێنەی تەڵعەت عارف.jpg|220px|Image of Talaat Arf]] |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٤٤ |شوێنی لەدایکبوون = گەڕەکی تەیراوە، [[ھەولێر]] |نەتەوە = [[کورد]] |پیشە = [[مۆسیقاژەن]]، [[ئاوازدانەر]]، سەرپەرشتیاری چاڵاکییە قوتابخانەییەکان |ساڵانی چالاکی = ١٩٦٣-ئێستا }} '''تەڵعەت عارف عەلی''' (لەدایکبووی ١٩٤٤؛ گەڕەکی تەیراوە، [[ھەولێر]]) [[مۆسیقاژەن]]، [[ئاوازدانەر]] و سەرپەرشتیاری پێشووی چالاکییە قوتابخانەییەکانە لە شاری ھەولێر.<ref name="erbil">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=قەڵغانى ڕێزلێنان و چەپکە گوڵی ڕێز و وەفا بەخشرایە هونەرمەندى دیارى هەولێر و مۆسیقا و گۆرانى کوردى (تەڵعەت عارف عوزێری) |ناونیشان=https://www.erbil.gov.krd/app/ku/node/9351 |وێبگە=erbil.gov.krd |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> ئەو خاوەنی چەندین بەرھەمی مۆسیقییە و ئاوازی بۆ چەندین سروود و ئۆپەرێت داناوە.<ref name="k24">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=قەڵغانى ڕێزلێنان بە هونەرمەند تەڵعەت عارف عوزێری بەخشرا |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/266146 |وێبگە=kurdistan24.net |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> == ژیاننامە و کاروانی ھونەری == تەڵعەت عارف عەلی لە ساڵی ١٩٤٤ لە گەڕەکی تەیراوەی شاری [[ھەولێر|هەولێر]] لەدایکبووە. لە تەمەنێکی زووەوە ڕووی لە جیهانی هونەر و مۆسیقا کردووە و وەک مامۆستای ئامێری عوود لە ناوەندە هونەرییەکاندا ڕۆڵی هەبووە. [[پەڕگە:وێنەی تەڵعەت عارف٢.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە]] مامۆستا تەڵعەت لە ساڵی ١٩٦٣ خوێندنی لە خانەی مامۆستایان دەستپێکرد،<ref name="k24" /> دوای دەرچوونی لە خانەی مامۆستایان لە ١٣/١١/١٩٦٥ بە مامۆستا دامەزراوە لە گوندی خەلان بیاو لە [[شارۆچکەی خەلیفان]]، ساڵی ١٩٧١ گواستراوەتەوە بۆ [[ھەولێر|هەولێر]] چالاکی قوتابخانەکان بە ناونیشانی یاریدەدەری بەڕێوەبەر، هەر لە خانەی مامۆستایان دەستی بەکاری هونەری کردووە، وەکو کاری ژەنین و فێربوونی هونەری [[مۆسیقا]] خاوەن چەندین ئاوازی ناودار وناسراوە، پاش دەرچوونی لە خانەی مامۆستایان پەیوەندی کردووە بە گروپی مۆسیقای یەکێتی مامۆستایان وەکو [[مۆسیقاژەن|ژەنیار]] ئامێری [[ڤایۆلین|کەمان]]، ساڵی ١٩٧١ بووەتە ئەندامی تیپی هونەری هەولێر بە ژەنینی ئامێری ([[چێلۆ|چەلۆ]])، هەروەها بەرپرس و بەڕێوەبەری کارگێڕی ئەم تیپە بووە، دواتر چۆتە خولی کاری هونەری وە بە پلەی نایاب دەرچووە، بەشداری لە (خولی ناوەندی مۆسیقا و ئاواز دانان) دەکات لە پەیمانگای هونەرەجوانەکانی بەغدا لە ١٤/٥/١٩٧٥ لە خولی مۆسیقا و ئاواز دانان وە پلەی (شەرەف) بەدەستدەهێنێت.<ref name="erbil" /> هونەرمەند لە هەولێر وەکو ژەنیاری ئامێرەکانی ([[عوود]]- [[چێلۆ]]- [[ڤایۆلین|کەمان]] - ئۆرگ) ناسراوە کە لەگەڵ زۆری گۆرانیبێژان بەژداری هەبوە وەکو ([[تایەر تۆفیق|تاهیر تۆفیق]]، [[محەممەد ئەحمەد ئەربیلی|محمد]] [[محەممەد ئەحمەد ئەربیلی|ئەحمەد ئەربیلی]]، یەشار، [[مشکۆ]]، [[تەحسین تەھا|تەحسین تەها]]، [[حەمە جەزا]]، قادر کابان، جەبار ئەحمەد…هتد) هەروەها وەکو ئاواز دانەر، لە ماوەی خوێندنی لە [[بەغدا]] چەندین ئاوازی داناوە لە ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی بەغدا بەشی کوردی تۆمارکراوە وبڵاوکرایتەوە، ماوەکی زۆر درێژ تاوەکو خانەنیشین دەبێت وەکو بەرپرس وسەرپەرشتیاری چالاکی قوتابخانەکانی هەولێر کاری کردوە. وەکو ئاواز دانەر وژەنیاری ئامێری عوود بەشداری لە چەندین ڤیستیڤاڵی جیاواز کردووە لە [[عێراق]] و [[کوردستان]] و دەرەوەی ووڵات. دانەری ئاوازی ئۆپەرێتی (دەروازەی ژیان) لە دەرهێنانی هونەرمەند سەباح عەبدولرەحمان کە لە هۆڵی گەل نمایش کرا، دانەری ئاوازەی (شەهیدان قەت نامرن ئێوەن چرا بۆ ژیان)، سروودی (دڵسۆزین نەوەی کوردین) بۆ تەلەفزیۆنی کەرکووک تۆمارکرا بە بەشداری کۆمەڵێک گۆرانی بێژ و ژەنیارانی کوردستان وە ستۆدیۆی [[کەرکووک]] لە بەشی کوردی و تورکمانی تۆمار کرا، خاوەن چەندین ئاوازە هەربگرە لەسەر عەشق وخۆشەویستی وسروود وئۆپەرێتی کوردی کە ڕادیۆکانی بەغدا وکەرکووک تۆمارکراون وەئێستاکەش دوا بەرهەمەکانی بەزمانی [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] نمایش دەکرێت لە [[ئەورووپا|ئەوروپا]]، ئاوازەکانی ئەم گۆرانیانەی داناوە لە ڕادیۆی بەغدا بەشی کوردی و تورکمانی تۆمار کراوە (کاکی شۆفێر لەسەر خۆ بە – (هەوێداری) نەسحەتو کەم دو ژن مەینن، کە بەدەنگی هونەرمەند سەباح عەبدولڕەحمان تۆمار کراوە- گەل یارم - یاری جوانم - گازدم ئوزاخ یوڵاری دوستم هجران - شوفێر- کۆچی و دیاری- سوپای عێراق- دڵسۆزین- ئافرەتان- جوتیار- شەهیدان- بەفرین چەندە جوانی - من ئەزانم. لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤دا، بەھۆی خزمەتەکانی لە بواری مۆسیقا و گۆرانیی کوردیدا، ڕێوڕەسمێکی ڕێزلێنانی لەلایەن کۆلێژی ھونەرە جوانەکانی ھەولێرەوە بۆ ڕێکخرا.<ref name="erbil" /> لە ڕێوڕەسمەکەدا کە لە [[زانکۆی سەڵاحەددین|زانکۆی سەڵاحەدین]] بە ئامادەبوونی نوێنەرانی حکومی و ئەکادیمی بەڕێوەچوو، قەڵغانی ڕێزلێنان و چەپکەگوڵ پێشکەش بە مامۆستا تەڵعەت کرا.<ref name="k24" /> == چیرۆکی گۆرانیی «کۆچ و یادی» (ئەی پەری) == لە ساڵی ١٩٧٤، ڕووداوێکی تراژیدی و پڕ لە ئازار لە شاری [[ھەولێر|هەولێر]] بووە هەوێنی دروستبوونی یەکێک لە ناسراوترین و کاریگەرترین گۆرانییە کلاسیکییەکانی مۆسیقای کوردی بە ناوی «کۆچ و یادی» (کە بە «ئەی پەری»ش ناسراوە). تەڵعەت عارف کە مامۆستای ئامێری [[عوود]] بوو لەگەڵ هاوسەرەکەی «مامۆستا سەمیرە» (مامۆستای ڕەسم) کە لە ناو ئاخاوتنی گشتی و لە ناو هۆنراوەکەدا بە «پەری» ناوی براوە. بەیانی ڕۆژێک لە کاتی نانخواردندا، دەمەقاڵێ و ئاڵۆزییەک لە نێوانیاندا ڕوو دەدات و لێک توڕەدەبن بە دڵگرانییەوە بەرەو کارەکانیان بەڕێ دەکەون. لە کاتی نیوەڕۆدا، تەڵعەت عارف دەگەڕێتەوە ماڵەوە، بەڵام هاوسەرەکەی دەچێتەوە ماڵی باوکی لەسەر [[قەڵای ھەولێر|قەڵای هەولێر]]. دوای نیوەڕۆ، کاتێک مامۆستا سەمیرە دڵگرانییەکەی ڕەوێتەوە و دەیەوێت بگەڕێتەوە لای هاوسەرەکەی لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا و لە کاتی دابەزینی لە قەڵاوە (لای [[قاوەخانەی مەچکۆ|چایخانەی مەچکۆ]])، شەڕێک ڕوو دەدات. لەو ئاڵۆزییەدا، دەکەوێتە بەر تەقەی بەهەڕەمەکیی سەربازانی [[عێراقی بەعس|ڕژێمی بەعس]] و بەهۆی سەختی برینی شەهید دەبێت. ئەم کۆچە لە ناکاوە، چوار منداڵ و خەم و حەسەرەتێکی قووڵی بۆ مامۆستا تەڵعەت بەجێهێشت. بۆ ساڕێژکردنی ئازاری دابڕانەکە، تەڵعەت عارف سەردانی شاعیر دکتۆر ئەکرەم خامۆشی کرد لە تیپی مۆسیقای هەولێر و داوای لێکرد هۆنراوەیەک دەربارەی ئازاری ئەم دابڕانە بنووسێت. ئەکرەم خامۆش هۆنراوەی «کۆچ و یادی» بۆ ئامادە کرد. تەڵعەت عارف ئاوازێکی بۆ هۆنراوەکە دانا و بەرهەمەکە لەلایەن گۆرانیبێژ [[حەمە جەزا]] لەگەڵ تیپی مۆسیقای هەولێر تۆمار کرا، کە دواتر دەبێتە یەکێک لە گۆرانییە دیارەکانی ئەو سەردەمە. ==== دەق و گێڕانەوەی ڕاستەوخۆ ==== تەڵعەت عارف لە چاوپێکەوتنێکدا سەبارەت بە دوا گفتوگۆی نێوان خۆی و هاوسەرەکەی دەڵێت: {{وتە|دانیشتبووین، گۆتی: ئومێدت چییە لەم دنیایە؟ گۆتم: لۆ؟ گۆتی: حەزدەکەم گۆتم: ئومێدم ئەوەیە پێکەوە بژین هەتا هەتایە مندارەکان بەخێو بکەین و خۆشەویستیمان زیاتر بی... گۆتم: باشە ئەدی ئومێدی تو چییە؟ گۆتی: ئومێدم ئەوەیە پێش تو بمرم سەرم لەسەر شانت بی.}} مامۆستا تەڵعەت دواتر بەگریانەوە بە شعرێک دەڵێت: {{وتەی ڕازێندراوە|لە پاش کۆچت وەک غەریبێ ئەگەڕێم، هەر ئەڕۆم و ناشارەزای سەرە ڕێم  |}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مۆسیقا|ھونەرەکان|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤]] s85wejc7kqiwistez8rpse0piskaizv 1623926 1623924 2026-08-12T14:44:01Z DiyarKamaran 50583 1623926 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = تەڵعەت عارف عەلی |وێنە =[[File:وێنەی تەڵعەت عارف.jpg|220px|Image of Talaat Arf]] |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٤٤ |شوێنی لەدایکبوون = گەڕەکی تەیراوە، [[ھەولێر]] |نەتەوە = [[کورد]] |پیشە = [[مۆسیقاژەن]]، [[ئاوازدانەر]]، سەرپەرشتیاری چاڵاکییە قوتابخانەییەکان |ساڵانی چالاکی = ١٩٦٣-ئێستا }} '''تەڵعەت عارف عەلی''' (لەدایکبووی ١٩٤٤؛ گەڕەکی تەیراوە، [[ھەولێر]]) [[مۆسیقاژەن]]، [[ئاوازدانەر]] و سەرپەرشتیاری پێشووی چالاکییە قوتابخانەییەکانە لە شاری ھەولێر.<ref name="erbil">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=قەڵغانى ڕێزلێنان و چەپکە گوڵی ڕێز و وەفا بەخشرایە هونەرمەندى دیارى هەولێر و مۆسیقا و گۆرانى کوردى (تەڵعەت عارف عوزێری) |ناونیشان=https://www.erbil.gov.krd/app/ku/node/9351 |وێبگە=erbil.gov.krd |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> ئەو خاوەنی چەندین بەرھەمی مۆسیقییە و ئاوازی بۆ چەندین سروود و ئۆپەرێت داناوە.<ref name="k24">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=قەڵغانى ڕێزلێنان بە هونەرمەند تەڵعەت عارف عوزێری بەخشرا |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/266146 |وێبگە=kurdistan24.net |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> == ژیاننامە و کاروانی ھونەری == تەڵعەت عارف عەلی لە ساڵی ١٩٤٤ لە گەڕەکی تەیراوەی شاری [[ھەولێر|هەولێر]] لەدایکبووە. لە تەمەنێکی زووەوە ڕووی لە جیهانی هونەر و مۆسیقا کردووە و وەک مامۆستای ئامێری عوود لە ناوەندە هونەرییەکاندا ڕۆڵی هەبووە. [[پەڕگە:وێنەی تەڵعەت عارف٣.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|250x250پیکسڵ]] مامۆستا تەڵعەت لە ساڵی ١٩٦٣ خوێندنی لە خانەی مامۆستایان دەستپێکرد،<ref name="k24" /> دوای دەرچوونی لە خانەی مامۆستایان لە ١٣/١١/١٩٦٥ بە مامۆستا دامەزراوە لە گوندی خەلان بیاو لە [[شارۆچکەی خەلیفان]]، ساڵی ١٩٧١ گواستراوەتەوە بۆ [[ھەولێر|هەولێر]] چالاکی قوتابخانەکان بە ناونیشانی یاریدەدەری بەڕێوەبەر، هەر لە خانەی مامۆستایان دەستی بەکاری هونەری کردووە، وەکو کاری ژەنین و فێربوونی هونەری [[مۆسیقا]] خاوەن چەندین ئاوازی ناودار وناسراوە، پاش دەرچوونی لە خانەی مامۆستایان پەیوەندی کردووە بە گروپی مۆسیقای یەکێتی مامۆستایان وەکو [[مۆسیقاژەن|ژەنیار]] ئامێری [[ڤایۆلین|کەمان]]، ساڵی ١٩٧١ بووەتە ئەندامی تیپی هونەری هەولێر بە ژەنینی ئامێری ([[چێلۆ|چەلۆ]])، هەروەها بەرپرس و بەڕێوەبەری کارگێڕی ئەم تیپە بووە، دواتر چۆتە خولی کاری هونەری وە بە پلەی نایاب دەرچووە، بەشداری لە (خولی ناوەندی مۆسیقا و ئاواز دانان) دەکات لە پەیمانگای هونەرەجوانەکانی بەغدا لە ١٤/٥/١٩٧٥ لە خولی مۆسیقا و ئاواز دانان وە پلەی (شەرەف) بەدەستدەهێنێت.<ref name="erbil" /> هونەرمەند لە هەولێر وەکو ژەنیاری ئامێرەکانی ([[عوود]]- [[چێلۆ]]- [[ڤایۆلین|کەمان]] - ئۆرگ) ناسراوە کە لەگەڵ زۆری گۆرانیبێژان بەژداری هەبوە وەکو ([[تایەر تۆفیق|تاهیر تۆفیق]]، [[محەممەد ئەحمەد ئەربیلی|محمد]] [[محەممەد ئەحمەد ئەربیلی|ئەحمەد ئەربیلی]]، یەشار، [[مشکۆ]]، [[تەحسین تەھا|تەحسین تەها]]، [[حەمە جەزا]]، قادر کابان، جەبار ئەحمەد…هتد) هەروەها وەکو ئاواز دانەر، لە ماوەی خوێندنی لە [[بەغدا]] چەندین ئاوازی داناوە لە ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی بەغدا بەشی کوردی تۆمارکراوە وبڵاوکرایتەوە، ماوەکی زۆر درێژ تاوەکو خانەنیشین دەبێت وەکو بەرپرس وسەرپەرشتیاری چالاکی قوتابخانەکانی هەولێر کاری کردوە. وەکو ئاواز دانەر وژەنیاری ئامێری عوود بەشداری لە چەندین ڤیستیڤاڵی جیاواز کردووە لە [[عێراق]] و [[کوردستان]] و دەرەوەی ووڵات. دانەری ئاوازی ئۆپەرێتی (دەروازەی ژیان) لە دەرهێنانی هونەرمەند سەباح عەبدولرەحمان کە لە هۆڵی گەل نمایش کرا، دانەری ئاوازەی (شەهیدان قەت نامرن ئێوەن چرا بۆ ژیان)، سروودی (دڵسۆزین نەوەی کوردین) بۆ تەلەفزیۆنی کەرکووک تۆمارکرا بە بەشداری کۆمەڵێک گۆرانی بێژ و ژەنیارانی کوردستان وە ستۆدیۆی [[کەرکووک]] لە بەشی کوردی و تورکمانی تۆمار کرا، خاوەن چەندین ئاوازە هەربگرە لەسەر عەشق وخۆشەویستی وسروود وئۆپەرێتی کوردی کە ڕادیۆکانی بەغدا وکەرکووک تۆمارکراون وەئێستاکەش دوا بەرهەمەکانی بەزمانی [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] نمایش دەکرێت لە [[ئەورووپا|ئەوروپا]]، ئاوازەکانی ئەم گۆرانیانەی داناوە لە ڕادیۆی بەغدا بەشی کوردی و تورکمانی تۆمار کراوە (کاکی شۆفێر لەسەر خۆ بە – (هەوێداری) نەسحەتو کەم دو ژن مەینن، کە بەدەنگی هونەرمەند سەباح عەبدولڕەحمان تۆمار کراوە- گەل یارم - یاری جوانم - گازدم ئوزاخ یوڵاری دوستم هجران - شوفێر- کۆچی و دیاری- سوپای عێراق- دڵسۆزین- ئافرەتان- جوتیار- شەهیدان- بەفرین چەندە جوانی - من ئەزانم.[[پەڕگە:وێنەی تەڵعەت عارف٢.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە]]لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤دا، بەھۆی خزمەتەکانی لە بواری مۆسیقا و گۆرانیی کوردیدا، ڕێوڕەسمێکی ڕێزلێنانی لەلایەن کۆلێژی ھونەرە جوانەکانی ھەولێرەوە بۆ ڕێکخرا.<ref name="erbil" /> لە ڕێوڕەسمەکەدا کە لە [[زانکۆی سەڵاحەددین|زانکۆی سەڵاحەدین]] بە ئامادەبوونی نوێنەرانی حکومی و ئەکادیمی بەڕێوەچوو، قەڵغانی ڕێزلێنان و چەپکەگوڵ پێشکەش بە مامۆستا تەڵعەت کرا.<ref name="k24" /> == چیرۆکی گۆرانیی «کۆچ و یادی» (ئەی پەری) == لە ساڵی ١٩٧٤، ڕووداوێکی تراژیدی و پڕ لە ئازار لە شاری [[ھەولێر|هەولێر]] بووە هەوێنی دروستبوونی یەکێک لە ناسراوترین و کاریگەرترین گۆرانییە کلاسیکییەکانی مۆسیقای کوردی بە ناوی «کۆچ و یادی» (کە بە «ئەی پەری»ش ناسراوە). تەڵعەت عارف کە مامۆستای ئامێری [[عوود]] بوو لەگەڵ هاوسەرەکەی «مامۆستا سەمیرە» (مامۆستای ڕەسم) کە لە ناو ئاخاوتنی گشتی و لە ناو هۆنراوەکەدا بە «پەری» ناوی براوە. بەیانی ڕۆژێک لە کاتی نانخواردندا، دەمەقاڵێ و ئاڵۆزییەک لە نێوانیاندا ڕوو دەدات و لێک توڕەدەبن بە دڵگرانییەوە بەرەو کارەکانیان بەڕێ دەکەون. لە کاتی نیوەڕۆدا، تەڵعەت عارف دەگەڕێتەوە ماڵەوە، بەڵام هاوسەرەکەی دەچێتەوە ماڵی باوکی لەسەر [[قەڵای ھەولێر|قەڵای هەولێر]]. دوای نیوەڕۆ، کاتێک مامۆستا سەمیرە دڵگرانییەکەی ڕەوێتەوە و دەیەوێت بگەڕێتەوە لای هاوسەرەکەی لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا و لە کاتی دابەزینی لە قەڵاوە (لای [[قاوەخانەی مەچکۆ|چایخانەی مەچکۆ]])، شەڕێک ڕوو دەدات. لەو ئاڵۆزییەدا، دەکەوێتە بەر تەقەی بەهەڕەمەکیی سەربازانی [[عێراقی بەعس|ڕژێمی بەعس]] و بەهۆی سەختی برینی شەهید دەبێت. ئەم کۆچە لە ناکاوە، چوار منداڵ و خەم و حەسەرەتێکی قووڵی بۆ مامۆستا تەڵعەت بەجێهێشت. بۆ ساڕێژکردنی ئازاری دابڕانەکە، تەڵعەت عارف سەردانی شاعیر دکتۆر ئەکرەم خامۆشی کرد لە تیپی مۆسیقای هەولێر و داوای لێکرد هۆنراوەیەک دەربارەی ئازاری ئەم دابڕانە بنووسێت. ئەکرەم خامۆش هۆنراوەی «کۆچ و یادی» بۆ ئامادە کرد. تەڵعەت عارف ئاوازێکی بۆ هۆنراوەکە دانا و بەرهەمەکە لەلایەن گۆرانیبێژ [[حەمە جەزا]] لەگەڵ تیپی مۆسیقای هەولێر تۆمار کرا، کە دواتر دەبێتە یەکێک لە گۆرانییە دیارەکانی ئەو سەردەمە. ==== دەق و گێڕانەوەی ڕاستەوخۆ ==== تەڵعەت عارف لە چاوپێکەوتنێکدا سەبارەت بە دوا گفتوگۆی نێوان خۆی و هاوسەرەکەی دەڵێت: {{وتە|دانیشتبووین، گۆتی: ئومێدت چییە لەم دنیایە؟ گۆتم: لۆ؟ گۆتی: حەزدەکەم گۆتم: ئومێدم ئەوەیە پێکەوە بژین هەتا هەتایە مندارەکان بەخێو بکەین و خۆشەویستیمان زیاتر بی... گۆتم: باشە ئەدی ئومێدی تو چییە؟ گۆتی: ئومێدم ئەوەیە پێش تو بمرم سەرم لەسەر شانت بی.}} مامۆستا تەڵعەت دواتر بەگریانەوە بە شعرێک دەڵێت: {{وتەی ڕازێندراوە|لە پاش کۆچت وەک غەریبێ ئەگەڕێم، هەر ئەڕۆم و ناشارەزای سەرە ڕێم  |}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مۆسیقا|ھونەرەکان|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤]] 24in03fjr4lpjjpj09urjtlb15trmio 1623927 1623926 2026-08-12T14:52:29Z DiyarKamaran 50583 1623927 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = تەڵعەت عارف عەلی |وێنە =[[File:وێنەی تەڵعەت عارف.jpg|220px|Image of Talaat Arf]] |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٤٤ |شوێنی لەدایکبوون = گەڕەکی تەیراوە، [[ھەولێر]] |نەتەوە = [[کورد]] |پیشە = [[مۆسیقاژەن]]، [[ئاوازدانەر]]، سەرپەرشتیاری چاڵاکییە قوتابخانەییەکان |ساڵانی چالاکی = ١٩٦٣-ئێستا }} '''تەڵعەت عارف عەلی''' (لەدایکبووی ١٩٤٤؛ گەڕەکی تەیراوە، [[ھەولێر]]) [[مۆسیقاژەن]]، [[ئاوازدانەر]] و سەرپەرشتیاری پێشووی چالاکییە قوتابخانەییەکانە لە شاری ھەولێر.<ref name="erbil">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=قەڵغانى ڕێزلێنان و چەپکە گوڵی ڕێز و وەفا بەخشرایە هونەرمەندى دیارى هەولێر و مۆسیقا و گۆرانى کوردى (تەڵعەت عارف عوزێری) |ناونیشان=https://www.erbil.gov.krd/app/ku/node/9351 |وێبگە=erbil.gov.krd |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> ئەو خاوەنی چەندین بەرھەمی مۆسیقییە و ئاوازی بۆ چەندین سروود و ئۆپەرێت داناوە.<ref name="k24">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=قەڵغانى ڕێزلێنان بە هونەرمەند تەڵعەت عارف عوزێری بەخشرا |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/266146 |وێبگە=kurdistan24.net |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> == ژیاننامە و کاروانی ھونەری == تەڵعەت عارف عەلی لە ساڵی ١٩٤٤ لە گەڕەکی تەیراوەی شاری [[ھەولێر|هەولێر]] لەدایکبووە. لە تەمەنێکی زووەوە ڕووی لە جیهانی هونەر و مۆسیقا کردووە و وەک مامۆستای ئامێری عوود لە ناوەندە هونەرییەکاندا ڕۆڵی هەبووە. [[پەڕگە:وێنەی تەڵعەت عارف٣.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|250x250پیکسڵ]] مامۆستا تەڵعەت لە ساڵی ١٩٦٣ خوێندنی لە خانەی مامۆستایان دەستپێکرد،<ref name="k24" /> دوای دەرچوونی لە خانەی مامۆستایان لە ١٣/١١/١٩٦٥ بە مامۆستا دامەزراوە لە گوندی خەلان بیاو لە [[شارۆچکەی خەلیفان]]، ساڵی ١٩٧١ گواستراوەتەوە بۆ [[ھەولێر|هەولێر]] چالاکی قوتابخانەکان بە ناونیشانی یاریدەدەری بەڕێوەبەر، هەر لە خانەی مامۆستایان دەستی بەکاری هونەری کردووە، وەکو کاری ژەنین و فێربوونی هونەری [[مۆسیقا]] خاوەن چەندین ئاوازی ناودار وناسراوە، پاش دەرچوونی لە خانەی مامۆستایان پەیوەندی کردووە بە گروپی مۆسیقای یەکێتی مامۆستایان وەکو [[مۆسیقاژەن|ژەنیار]] ئامێری [[ڤایۆلین|کەمان]]، ساڵی ١٩٧١ بووەتە ئەندامی تیپی هونەری هەولێر بە ژەنینی ئامێری ([[چێلۆ|چەلۆ]])، هەروەها بەرپرس و بەڕێوەبەری کارگێڕی ئەم تیپە بووە، دواتر چۆتە خولی کاری هونەری وە بە پلەی نایاب دەرچووە، بەشداری لە (خولی ناوەندی مۆسیقا و ئاواز دانان) دەکات لە پەیمانگای هونەرەجوانەکانی بەغدا لە ١٤/٥/١٩٧٥ لە خولی مۆسیقا و ئاواز دانان وە پلەی (شەرەف) بەدەستدەهێنێت.<ref name="erbil" /> هونەرمەند لە هەولێر وەکو ژەنیاری ئامێرەکانی ([[عوود]]- [[چێلۆ]]- [[ڤایۆلین|کەمان]] - ئۆرگ) ناسراوە کە لەگەڵ زۆری گۆرانیبێژان بەژداری هەبوە وەکو ([[تایەر تۆفیق|تاهیر تۆفیق]]، [[محەممەد ئەحمەد ئەربیلی|محمد]] [[محەممەد ئەحمەد ئەربیلی|ئەحمەد ئەربیلی]]، یەشار، [[مشکۆ]]، [[تەحسین تەھا|تەحسین تەها]]، [[حەمە جەزا]]، قادر کابان، جەبار ئەحمەد…هتد) هەروەها وەکو ئاواز دانەر، لە ماوەی خوێندنی لە [[بەغدا]] چەندین ئاوازی داناوە لە ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی بەغدا بەشی کوردی تۆمارکراوە وبڵاوکرایتەوە، ماوەکی زۆر درێژ تاوەکو خانەنیشین دەبێت وەکو بەرپرس وسەرپەرشتیاری چالاکی قوتابخانەکانی هەولێر کاری کردوە. وەکو ئاواز دانەر وژەنیاری ئامێری عوود بەشداری لە چەندین ڤیستیڤاڵی جیاواز کردووە لە [[عێراق]] و [[کوردستان]] و دەرەوەی ووڵات. دانەری ئاوازی ئۆپەرێتی (دەروازەی ژیان) لە دەرهێنانی هونەرمەند سەباح عەبدولرەحمان کە لە هۆڵی گەل نمایش کرا، دانەری ئاوازەی (شەهیدان قەت نامرن ئێوەن چرا بۆ ژیان)، سروودی (دڵسۆزین نەوەی کوردین) بۆ تەلەفزیۆنی کەرکووک تۆمارکرا بە بەشداری کۆمەڵێک گۆرانی بێژ و ژەنیارانی کوردستان وە ستۆدیۆی [[کەرکووک]] لە بەشی کوردی و تورکمانی تۆمار کرا، خاوەن چەندین ئاوازە هەربگرە لەسەر عەشق وخۆشەویستی وسروود وئۆپەرێتی کوردی کە ڕادیۆکانی بەغدا وکەرکووک تۆمارکراون وەئێستاکەش دوا بەرهەمەکانی بەزمانی [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] نمایش دەکرێت لە [[ئەورووپا|ئەوروپا]]، ئاوازەکانی ئەم گۆرانیانەی داناوە لە ڕادیۆی بەغدا بەشی کوردی و تورکمانی تۆمار کراوە (کاکی شۆفێر لەسەر خۆ بە – (هەوێداری) نەسحەتو کەم دو ژن مەینن، کە بەدەنگی هونەرمەند سەباح عەبدولڕەحمان تۆمار کراوە- گەل یارم - یاری جوانم - گازدم ئوزاخ یوڵاری دوستم هجران - شوفێر- کۆچی و دیاری- سوپای عێراق- دڵسۆزین- ئافرەتان- جوتیار- شەهیدان- بەفرین چەندە جوانی - من ئەزانم.[[پەڕگە:وێنەی تەڵعەت عارف٢.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە]]لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤دا، بەھۆی خزمەتەکانی لە بواری مۆسیقا و گۆرانیی کوردیدا، ڕێوڕەسمێکی ڕێزلێنانی لەلایەن کۆلێژی ھونەرە جوانەکانی ھەولێرەوە بۆ ڕێکخرا.<ref name="erbil" /> لە ڕێوڕەسمەکەدا کە لە [[زانکۆی سەڵاحەددین|زانکۆی سەڵاحەدین]] بە ئامادەبوونی نوێنەرانی حکومی و ئەکادیمی بەڕێوەچوو، قەڵغانی ڕێزلێنان و چەپکەگوڵ پێشکەش بە مامۆستا تەڵعەت کرا.<ref name="k24" /> == چیرۆکی گۆرانیی «کۆچ و یادی» (ئەی پەری) == لە ساڵی ١٩٧٤، ڕووداوێکی تراژیدی و پڕ لە ئازار لە شاری [[ھەولێر|هەولێر]] بووە هەوێنی دروستبوونی یەکێک لە ناسراوترین و کاریگەرترین گۆرانییە کلاسیکییەکانی مۆسیقای کوردی بە ناوی «کۆچ و یادی» (کە بە «ئەی پەری»ش ناسراوە). تەڵعەت عارف کە مامۆستای ئامێری [[عوود]] بوو لەگەڵ هاوسەرەکەی «مامۆستا سەمیرە» (مامۆستای ڕەسم) کە لە ناو ئاخاوتنی گشتی و لە ناو هۆنراوەکەدا بە «پەری» ناوی براوە. بەیانی ڕۆژێک لە کاتی نانخواردندا، دەمەقاڵێ و ئاڵۆزییەک لە نێوانیاندا ڕوو دەدات و لێک توڕەدەبن بە دڵگرانییەوە بەرەو کارەکانیان بەڕێ دەکەون. لە کاتی نیوەڕۆدا، تەڵعەت عارف دەگەڕێتەوە ماڵەوە، بەڵام هاوسەرەکەی دەچێتەوە ماڵی باوکی لەسەر [[قەڵای ھەولێر|قەڵای هەولێر]]. دوای نیوەڕۆ، کاتێک مامۆستا سەمیرە دڵگرانییەکەی ڕەوێتەوە و دەیەوێت بگەڕێتەوە لای هاوسەرەکەی لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا و لە کاتی دابەزینی لە قەڵاوە (لای [[قاوەخانەی مەچکۆ|چایخانەی مەچکۆ]])، شەڕێک ڕوو دەدات. لەو ئاڵۆزییەدا، دەکەوێتە بەر تەقەی بەهەڕەمەکیی سەربازانی [[عێراقی بەعس|ڕژێمی بەعس]] و بەهۆی سەختی برینی شەهید دەبێت. ئەم کۆچە لە ناکاوە، چوار منداڵ و خەم و حەسەرەتێکی قووڵی بۆ مامۆستا تەڵعەت بەجێهێشت. بۆ ساڕێژکردنی ئازاری دابڕانەکە، تەڵعەت عارف سەردانی شاعیر دکتۆر ئەکرەم خامۆشی کرد لە تیپی مۆسیقای هەولێر و داوای لێکرد هۆنراوەیەک دەربارەی ئازاری ئەم دابڕانە بنووسێت. ئەکرەم خامۆش هۆنراوەی «کۆچ و یادی» بۆ ئامادە کرد. تەڵعەت عارف ئاوازێکی بۆ هۆنراوەکە دانا و بەرهەمەکە لەلایەن گۆرانیبێژ [[حەمە جەزا]] لەگەڵ تیپی مۆسیقای هەولێر تۆمار کرا، کە دواتر دەبێتە یەکێک لە گۆرانییە دیارەکانی ئەو سەردەمە. ==== دەق و گێڕانەوەی ڕاستەوخۆ ==== تەڵعەت عارف لە چاوپێکەوتنێکدا سەبارەت بە دوا گفتوگۆی نێوان خۆی و هاوسەرەکەی دەڵێت: {{وتە|دانیشتبووین، گۆتی: ئومێدت چییە لەم دنیایە؟ گۆتم: لۆ؟ گۆتی: حەزدەکەم گۆتم: ئومێدم ئەوەیە پێکەوە بژین هەتا هەتایە مندارەکان بەخێو بکەین و خۆشەویستیمان زیاتر بی... گۆتم: باشە ئەدی ئومێدی تو چییە؟ گۆتی: ئومێدم ئەوەیە پێش تو بمرم سەرم لەسەر شانت بی.}} مامۆستا تەڵعەت دواتر بەگریانەوە بە شعرێک دەڵێت: {{وتەی ڕازێندراوە|لە پاش کۆچت وەک غەریبێ ئەگەڕێم، هەر ئەڕۆم و ناشارەزای سەرە ڕێم  |}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مۆسیقا|ھونەرەکان|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤]] [[پۆل:ئاوازدانەران]] [[پۆل:عوود]] 4r92cw2jcjyw3eqtrrl0ez6ba4lbcpp 1624042 1623927 2026-08-12T20:02:12Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1624042 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = تەڵعەت عارف عەلی |وێنە =[[File:وێنەی تەڵعەت عارف.jpg|220px|Image of Talaat Arf]] |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٤٤ |شوێنی لەدایکبوون = گەڕەکی تەیراوە، [[ھەولێر]] |نەتەوە = [[کورد]] |پیشە = [[مۆسیقاژەن]]، [[ئاوازدانەر]]، سەرپەرشتیاری چاڵاکییە قوتابخانەییەکان |ساڵانی چالاکی = ١٩٦٣-ئێستا }} '''تەڵعەت عارف عەلی''' (لەدایکبووی ١٩٤٤؛ گەڕەکی تەیراوە، [[ھەولێر]]) [[مۆسیقاژەن]]، [[ئاوازدانەر]] و سەرپەرشتیاری پێشووی چالاکییە قوتابخانەییەکانە لە شاری ھەولێر.<ref name="erbil">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=قەڵغانى ڕێزلێنان و چەپکە گوڵی ڕێز و وەفا بەخشرایە هونەرمەندى دیارى هەولێر و مۆسیقا و گۆرانى کوردى (تەڵعەت عارف عوزێری) |ناونیشان=https://www.erbil.gov.krd/app/ku/node/9351 |وێبگە=erbil.gov.krd |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> ئەو خاوەنی چەندین بەرھەمی مۆسیقییە و ئاوازی بۆ چەندین سروود و ئۆپەرێت داناوە.<ref name="k24">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=قەڵغانى ڕێزلێنان بە هونەرمەند تەڵعەت عارف عوزێری بەخشرا |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/266146 |وێبگە=kurdistan24.net |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦}}</ref> == ژیاننامە و کاروانی ھونەری == تەڵعەت عارف عەلی لە ساڵی ١٩٤٤ لە گەڕەکی تەیراوەی شاری [[ھەولێر|هەولێر]] لەدایکبووە. لە تەمەنێکی زووەوە ڕووی لە جیهانی هونەر و مۆسیقا کردووە و وەک مامۆستای ئامێری عوود لە ناوەندە هونەرییەکاندا ڕۆڵی هەبووە. [[پەڕگە:وێنەی تەڵعەت عارف٣.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|250x250پیکسڵ]] مامۆستا تەڵعەت لە ساڵی ١٩٦٣ خوێندنی لە خانەی مامۆستایان دەستپێکرد،<ref name="k24" /> دوای دەرچوونی لە خانەی مامۆستایان لە ١٣/١١/١٩٦٥ بە مامۆستا دامەزراوە لە گوندی خەلان بیاو لە [[شارۆچکەی خەلیفان]]، ساڵی ١٩٧١ گواستراوەتەوە بۆ [[ھەولێر|هەولێر]] چالاکی قوتابخانەکان بە ناونیشانی یاریدەدەری بەڕێوەبەر، هەر لە خانەی مامۆستایان دەستی بەکاری هونەری کردووە، وەکو کاری ژەنین و فێربوونی هونەری [[مۆسیقا]] خاوەن چەندین ئاوازی ناودار وناسراوە، پاش دەرچوونی لە خانەی مامۆستایان پەیوەندی کردووە بە گروپی مۆسیقای یەکێتی مامۆستایان وەکو [[مۆسیقاژەن|ژەنیار]] ئامێری [[ڤایۆلین|کەمان]]، ساڵی ١٩٧١ بووەتە ئەندامی تیپی هونەری هەولێر بە ژەنینی ئامێری ([[چێلۆ|چەلۆ]])، هەروەها بەرپرس و بەڕێوەبەری کارگێڕی ئەم تیپە بووە، دواتر چۆتە خولی کاری هونەری وە بە پلەی نایاب دەرچووە، بەشداری لە (خولی ناوەندی مۆسیقا و ئاواز دانان) دەکات لە پەیمانگای هونەرەجوانەکانی بەغدا لە ١٤/٥/١٩٧٥ لە خولی مۆسیقا و ئاواز دانان وە پلەی (شەرەف) بەدەستدەهێنێت.<ref name="erbil" /> هونەرمەند لە هەولێر وەکو ژەنیاری ئامێرەکانی ([[عوود]]- [[چێلۆ]]- [[ڤایۆلین|کەمان]] - ئۆرگ) ناسراوە کە لەگەڵ زۆری گۆرانیبێژان بەژداری هەبوە وەکو ([[تایەر تۆفیق|تاهیر تۆفیق]]، [[محەممەد ئەحمەد ئەربیلی|محمد]] [[محەممەد ئەحمەد ئەربیلی|ئەحمەد ئەربیلی]]، یەشار، [[مشکۆ]]، [[تەحسین تەھا|تەحسین تەها]]، [[حەمە جەزا]]، قادر کابان، جەبار ئەحمەد…هتد) هەروەها وەکو ئاواز دانەر، لە ماوەی خوێندنی لە [[بەغدا]] چەندین ئاوازی داناوە لە ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی بەغدا بەشی کوردی تۆمارکراوە وبڵاوکرایتەوە، ماوەکی زۆر درێژ تاوەکو خانەنیشین دەبێت وەکو بەرپرس وسەرپەرشتیاری چالاکی قوتابخانەکانی هەولێر کاری کردوە. وەکو ئاواز دانەر وژەنیاری ئامێری عوود بەشداری لە چەندین ڤیستیڤاڵی جیاواز کردووە لە [[عێراق]] و [[کوردستان]] و دەرەوەی ووڵات. دانەری ئاوازی ئۆپەرێتی (دەروازەی ژیان) لە دەرهێنانی هونەرمەند سەباح عەبدولرەحمان کە لە هۆڵی گەل نمایش کرا، دانەری ئاوازەی (شەهیدان قەت نامرن ئێوەن چرا بۆ ژیان)، سروودی (دڵسۆزین نەوەی کوردین) بۆ تەلەفزیۆنی کەرکووک تۆمارکرا بە بەشداری کۆمەڵێک گۆرانی بێژ و ژەنیارانی کوردستان وە ستۆدیۆی [[کەرکووک]] لە بەشی کوردی و تورکمانی تۆمار کرا، خاوەن چەندین ئاوازە هەربگرە لەسەر عەشق وخۆشەویستی وسروود وئۆپەرێتی کوردی کە ڕادیۆکانی بەغدا وکەرکووک تۆمارکراون وەئێستاکەش دوا بەرهەمەکانی بەزمانی [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] نمایش دەکرێت لە [[ئەورووپا|ئەوروپا]]، ئاوازەکانی ئەم گۆرانیانەی داناوە لە ڕادیۆی بەغدا بەشی کوردی و تورکمانی تۆمار کراوە (کاکی شۆفێر لەسەر خۆ بە – (هەوێداری) نەسحەتو کەم دو ژن مەینن، کە بەدەنگی هونەرمەند سەباح عەبدولڕەحمان تۆمار کراوە- گەل یارم - یاری جوانم - گازدم ئوزاخ یوڵاری دوستم هجران - شوفێر- کۆچی و دیاری- سوپای عێراق- دڵسۆزین- ئافرەتان- جوتیار- شەهیدان- بەفرین چەندە جوانی - من ئەزانم.[[پەڕگە:وێنەی تەڵعەت عارف٢.jpg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە]]لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤دا، بەھۆی خزمەتەکانی لە بواری مۆسیقا و گۆرانیی کوردیدا، ڕێوڕەسمێکی ڕێزلێنانی لەلایەن کۆلێژی ھونەرە جوانەکانی ھەولێرەوە بۆ ڕێکخرا.<ref name="erbil" /> لە ڕێوڕەسمەکەدا کە لە [[زانکۆی سەڵاحەددین|زانکۆی سەڵاحەدین]] بە ئامادەبوونی نوێنەرانی حکومی و ئەکادیمی بەڕێوەچوو، قەڵغانی ڕێزلێنان و چەپکەگوڵ پێشکەش بە مامۆستا تەڵعەت کرا.<ref name="k24" /> == چیرۆکی گۆرانیی «کۆچ و یادی» (ئەی پەری) == لە ساڵی ١٩٧٤، ڕووداوێکی تراژیدی و پڕ لە ئازار لە شاری [[ھەولێر|هەولێر]] بووە هەوێنی دروستبوونی یەکێک لە ناسراوترین و کاریگەرترین گۆرانییە کلاسیکییەکانی مۆسیقای کوردی بە ناوی «کۆچ و یادی» (کە بە «ئەی پەری»ش ناسراوە). تەڵعەت عارف کە مامۆستای ئامێری [[عوود]] بوو لەگەڵ هاوسەرەکەی «مامۆستا سەمیرە» (مامۆستای ڕەسم) کە لە ناو ئاخاوتنی گشتی و لە ناو هۆنراوەکەدا بە «پەری» ناوی براوە. بەیانی ڕۆژێک لە کاتی نانخواردندا، دەمەقاڵێ و ئاڵۆزییەک لە نێوانیاندا ڕوو دەدات و لێک توڕەدەبن بە دڵگرانییەوە بەرەو کارەکانیان بەڕێ دەکەون. لە کاتی نیوەڕۆدا، تەڵعەت عارف دەگەڕێتەوە ماڵەوە، بەڵام هاوسەرەکەی دەچێتەوە ماڵی باوکی لەسەر [[قەڵای ھەولێر|قەڵای هەولێر]]. دوای نیوەڕۆ، کاتێک مامۆستا سەمیرە دڵگرانییەکەی ڕەوێتەوە و دەیەوێت بگەڕێتەوە لای هاوسەرەکەی لە ڕێگەی گەڕانەوەیدا و لە کاتی دابەزینی لە قەڵاوە (لای [[قاوەخانەی مەچکۆ|چایخانەی مەچکۆ]])، شەڕێک ڕوو دەدات. لەو ئاڵۆزییەدا، دەکەوێتە بەر تەقەی بەهەڕەمەکیی سەربازانی [[عێراقی بەعس|ڕژێمی بەعس]] و بەهۆی سەختی برینی شەهید دەبێت. ئەم کۆچە لە ناکاوە، چوار منداڵ و خەم و حەسەرەتێکی قووڵی بۆ مامۆستا تەڵعەت بەجێهێشت. بۆ ساڕێژکردنی ئازاری دابڕانەکە، تەڵعەت عارف سەردانی شاعیر دکتۆر ئەکرەم خامۆشی کرد لە تیپی مۆسیقای هەولێر و داوای لێکرد هۆنراوەیەک دەربارەی ئازاری ئەم دابڕانە بنووسێت. ئەکرەم خامۆش هۆنراوەی «کۆچ و یادی» بۆ ئامادە کرد. تەڵعەت عارف ئاوازێکی بۆ هۆنراوەکە دانا و بەرهەمەکە لەلایەن گۆرانیبێژ [[حەمە جەزا]] لەگەڵ تیپی مۆسیقای هەولێر تۆمار کرا، کە دواتر دەبێتە یەکێک لە گۆرانییە دیارەکانی ئەو سەردەمە. ==== دەق و گێڕانەوەی ڕاستەوخۆ ==== تەڵعەت عارف لە چاوپێکەوتنێکدا سەبارەت بە دوا گفتوگۆی نێوان خۆی و هاوسەرەکەی دەڵێت: {{وتە|دانیشتبووین، گۆتی: ئومێدت چییە لەم دنیایە؟ گۆتم: لۆ؟ گۆتی: حەزدەکەم گۆتم: ئومێدم ئەوەیە پێکەوە بژین هەتا هەتایە مندارەکان بەخێو بکەین و خۆشەویستیمان زیاتر بی... گۆتم: باشە ئەدی ئومێدی تو چییە؟ گۆتی: ئومێدم ئەوەیە پێش تو بمرم سەرم لەسەر شانت بی.}} مامۆستا تەڵعەت دواتر بەگریانەوە بە شعرێک دەڵێت: {{وتەی ڕازێندراوە|لە پاش کۆچت وەک غەریبێ ئەگەڕێم، هەر ئەڕۆم و ناشارەزای سەرە ڕێم  |}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مۆسیقا|ھونەرەکان|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٤]] [[پۆل:ئاوازدانەران]] [[پۆل:عوود]] 60036y5kbawbcacj4qpaxwq4va0gykh 0 299799 1623860 1623344 2026-08-12T12:13:31Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623860 wikitext text/x-wiki {{short description|پارکی نەتەوەیی لە ئەرژەنتین}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{Infobox protected area | name = پارکی نەتەوەییی ئیگواسو | iucn_category = II | logo = Parque Nacional Iguazú.jpg | logo_caption = نیشانەی پارکی نەتەوەییی ئیگواسو | image = Iguazu National Park Falls.jpg | image_caption = دیمەنێکی بەشێکی تاڤگەکە | image_size = | location = [[پارێزگای میسیۆنێس]]، [[ئەرژەنتین]] | pushpin_map = Argentina | pushpin_relief = 1 | map_size = 220 | map_caption = شوێنی لە ناو ئەرژەنتین | nearest_city = | module = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_date =[[پێڕستی شوێنەوارەکانی میراتی جیھانی بەپێی ساڵی تۆمارکردن#١٩٨٤ (٨ەمین دانیشتن)|١٩٨٤]] <small>(٨ەمین [[لیژنەی میراتی جیھانی|دانیشتن]])</small> | designation1_type = سروشتی | designation1_criteria = vii, x | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/303 303] | designation1_free1name = ناوچە | designation1_free1value = [[پێڕستی شوێنەوارەکانی میراتی جیھانی لە ئەمریکای لاتین و کاریبی|ئەمریکای لاتین و کاریبی]] }} | coordinates = {{coord|25|37|S|54|20|W|format=dms|display=inline,title}} | area_km2 = 677 | established = ١٩٣٤ | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = [[بەڕێوەبەرایەتیی پارکە نەتەوەیییەکان (ئەرژەنتین)|بەڕێوەبەرایەتیی پارکە نەتەوەیییەکان]] }} '''پارکی نەتەوەییی ئیگواسو''' ({{langx|es|Parque Nacional Iguazú}}) [[پارکی نەتەوەیی|پارکێکی نەتەوەییی]] [[ئەرژەنتین|ئەرژەنتینە]]، دەکەوێتە بەشی ئیگواسو لە باکووری [[پارێزگاکانی ئەرژەنتین|پارێزگای]] [[پارێزگای میسیۆنێس|میسیۆنێس]]، لە [[میزۆپۆتامیای ئەرژەنتین]]. ڕووبەرەکەی {{convert|677|km2|sqmi|0|abbr=on}} دەبێت. <!--[http://www.wcmc.org.uk/protected_areas/data/wh/iguazu.html].--> == مێژوو == [[File:ArialViewIquazuFallsTurbidRiver.JPG|thumb|left|دیمەنێکی ئاسمانیی [[ڕووباری ئیگواسو]].]] ناوچەی پارکەکە ١٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر لەلایەن ڕاوچییە کۆکەرەوەکانی کولتووری ''ئیڵدۆرادێنسێ'' ئاوەدان کرابووەوە. لە دەوروبەری ساڵی ١٠٠٠ی [[سەردەمی باو|زایینی]] لەلایەن [[گەلی گوارانی|گوارانییەکانەوە]] وەدەرنران، کە تەکنۆلۆژیای نوێی [[کشتوکاڵ|کشتوکاڵییان]] ھێنا، ئەوانیش لە سەدەی ١٦ەمدا لەلایەن [[کۆنکیستادۆر|داگیرکەرە]] ئیسپانی و پورتوگالییەکانەوە وەدەرنران، ھەرچەندە میراتەکەیان ھێشتا لەم ناوچەیەدا زیندووە (ناوی پارکەکە و ڕووبارەکە بە زمانی گوارانی ''y guasu''ـە، واتە "ئاوی گەورە"). یەکەم ئەورووپی کە سەردانی ناوچەکەی کرد [[ئەلڤار نونێس کابێزا دێ ڤاکا]] بوو لە ساڵی ١٥٤٢؛ پاشان لە ساڵی ١٦٠٩ [[نێردەی مەسیحی|نێردە]] [[کۆمەڵگەی یەسووعی|یەسووعییەکان]] گەیشتنە ناوچەکە. پارکەکە لە ساڵی ١٩٣٤ بۆ پاراستنی یەکێک لە گەورەترین جوانییە سروشتییەکانی ئەرژەنتین، [[تاڤگەکانی ئیگواسو]] دروست کرا، کە بە دارستانی نیمچە خولگەیی دەورە دراوە. [[یەدەگی نەتەوەییی ئیگواسو]] بە یاسای ١٨.٨٠١ لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٠ وەک بەشی ڕۆژاوای پارکی نەتەوەییی ئیگواسو دیاری کرا.{{sfn|Levingston|1970}} لە کاتێکدا پارکی نەتەوەیی سروشت بە کەمترین گۆڕانکاری دەپارێزێت، یەدەگەکە ڕێگە بە چالاکیی مرۆڤ و ژێرخان دەدات.{{sfn|Cataratas del Iguazú y el Río Iguazú – ArgentinaXplora}} دروستکردنی یەدەگەکە ڕێگەی بە دروستکردنی فڕۆکەخانەیەکی نێونەتەوەیی و تەرخانکردنی زەوی بۆ سێ ھوتێلی گەشتیاری دا.{{sfn|Iguazú: Antecedentes Normativos - Límites}} لەوبەری [[ڕووباری ئیگواسو]]وە ھاوتا [[بەڕازیل|بەڕازیلییەکەی]] ([[پارکی نەتەوەییی ئیگواکو]]) ھەڵکەوتووە. ھەردوو شوێنەکە لەلایەن [[یوونێسکۆ]]وە لە ساڵی ١٩٨٤دا وەک [[شوێنەواری میراتی جیھانی]] ناسێنران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iguazu National Park|ناونیشان=https://whc.unesco.org/en/list/303/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=UNESCO World Heritage Centre|زمان=en}}</ref> پارکەکە دەبێتە بەشێک لە [[ڕێڕەوی فرەچەشنیی زیندەوەریی سێ نەتەوەیی]] پێشنیارکراو، کە ئامانجی دابینکردنی پەیوەندیی دارستانییە لە نێوان یەکەکانی پاراستن لە بەڕازیل، پاراگوای و ئەرژەنتین لە ناوچەی ئیکۆلۆژیی پارانای سەروو.{{sfn|Araújo Corte|Valladares-Pádua|2007|p=23}} باشووری ڕۆژھەڵاتی پارکەکە ھاوسنوورە لەگەڵ [[پارکی پارێزگای ئوروگوا-ئی]] کە ڕووبەرەکەی {{convert|84000|ha}} دەبێت و لە ساڵی ١٩٩٠ دروست کراوە.{{sfn|Parque Provincial "Urugua-í" – Ministerio de Ecología}} == گیانلەبەران == پارکەکە دەکەوێتە ناو [[ناوچەی ئیکۆلۆژی|ناوچەی ئیکۆلۆژیی]] [[دارستانەکانی ئەتڵەسیی ئاڵتۆ پارانا]].{{sfn|Dinerstein|2001|pp=933–938}} [[گیانلەبەران|گیانلەبەرانی]] پارکەکە چەندین جۆری دەگمەن و [[جۆری ھەڕەشەلێکراو|لەژێر ھەڕەشە]] لەخۆدەگرێت: [[جاگوار]]، [[جاگواروندی]]، [[تاپیری ئەمریکای باشوور]]، [[ئۆسێلۆت]]، [[تیریقا]]، [[مێرووخۆر]]، [[قەلەقەلیی بۆڕی بۆڕی ناوچەوان ڕەش]]، [[ھەڵۆی ھارپی]]، و [[کایمانی یاکارێ]]. ھەروەھا مرۆڤ دەتوانێت باڵندەی وەک [[پەڕەسێلکەی تاریکی گەورە]] و [[تووکان|تووکانە]] گەورەکان، [[شیردەر|شیردەرەکانی]] وەک [[کۆئاتیی ئەمریکای باشوور|کۆئاتی]]، و فرەچەشنییەک لە [[پەپوولە|پەپوولەکان]] بدۆزێتەوە. باڵندەی [[ئەمازۆنی ڤیناشیوس]]، کە بەھۆی [[پەڕ|پەڕە]] شەرابییەکەیەوە ناونراوە، جار جار لەم پارکەدا دەبینرێت. ڕووباری ئیگواسو لە دوای تاڤگەکە بە ٢٣ کیلۆمەتر دەڕژێتە ناو [[ڕووباری پارانا]]، دوای ئەوەی ڕێڕەوێکی ١٣٢٠ کیلۆمەتری دەبڕێت. لە ناو پارکەکەدا پانییەکەی دەگاتە تا ١٬٥٠٠ مەتر و سەرەتا بەرەو باشوور دەسوڕێتەوە، پاشان بەرەو باکوور، و شێوەیەکی گەورەی پیتی U پێکدەھێنێت. کەنارەکانی بە چڕی بە دار داپۆشراون، لەوانەش ''[[ئێریسرینا کریستا-گالی|سەیبۆ]]'' ([[ئێریسرینا کریستا-گالی|داری مەرجانیی کۆکسپەر]])، کە گوڵەکەی گوڵی نیشتمانیی ئەرژەنتینە. [[ڕووەک|ڕووەکی]] پارکەکە ھەروەھا دارەکانی ''[[لاباکۆی ڕەش|لاپاچۆ نێگرۆ]]'' و ''[[لاباکۆی زەرد|لاپاچۆ ئەماریلۆ]]'' (خێزانی [[بیگنۆنیئاسی]]) لەخۆدەگرێت، ھەروەھا دارەکانی ''[[دڵی دارخورما|پالمیتۆ]]'' و داری ''[[پالۆ ڕۆسا]]''ی ٤٠ مەتر بەرز (خێزانی [[ئاپۆسیناسی]]). == پێشانگا == <gallery> File:Iguazu National Park-109972.jpg|جەیی کاکۆڵدار (''Cyanocorax chrysops'') File:Iguazu National Park-109974.jpg|دیمەنێکی تاڤگەکە File:Iguazu National Park-109976.jpg|دیمەنێکی تاڤگەکە File:Iguazu National Park-109978.jpg|دیمەنێکی تاڤگەکە File:Iguazu National Park-109980.jpg|دیمەنێکی دووری تاڤگەکە File:Coatí del Parque Nacional Iguazú.JPG File:Nasenbären im Parque nacional Iguazú 7 (22089877936).jpg File:Nasenbären im Parque nacional Iguazú 9 (22103508692).jpg File:Cataratas del Iguazú, Misiones, Argentina - panoramio.jpg File:Cartel Puerto Iguazú - Acceso al Área Cataratas del Iguazú - Parque Nacional Iguazú (Misiones, Argentina).jpg File:Tucán en el Parque Nacional Iguazú.JPG File:Tren ecológico de la Selva Parque Nacional Iguazú.JPG|شەمەندەفەری ئیکۆلۆژی File:Perspektiven des Parque nacional Iguazú 70 (21494738873).jpg File:Perspektiven des Parque nacional Iguazú 24 (22103322112).jpg </gallery> == پەراوێزەکان == {{Reflist|30em}} == سەرچاوەکان == {{refbegin}} *{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Plano de Manejo da Estação Ecológica Mico-Leão-Preto|زمان=pt|شوێن=Brasília|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|دوایین١=Araújo Corte|دوایین٢=Valladares-Pádua|یەکەم١=Dione Angélica de|یەکەم٢=Cláudio Benedito|بڵاوکەرەوە=ICMBio|ناونیشان=http://www.icmbio.gov.br/portal/images/stories/imgs-unidades-coservacao/esec_mico_leao_preto.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161107223441/http://www.icmbio.gov.br/portal/images/stories/imgs-unidades-coservacao/esec_mico_leao_preto.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} *{{بیرخستنەوە|ref={{harvid|Cataratas del Iguazú y el Río Iguazú – ArgentinaXplora}}|زمان=es|سەردێڕ=Cataratas del Iguazú y el Río Iguazú|ئیش=ArgentinaXplora|ناونیشان=http://www.argentinaxplora.com/destinos/misiones/catarat/catarat.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}} *{{بیرخستنەوە|دوایین=Dinerstein |یەکەم=Olson, D. M, E. |سەردێڕ=Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |journal=[[BioScience]] |ساڵ=٢٠٠١|بەرگ=٥١|issue=11 |ناونیشان=http://gis.wwfus.org/wildfinder/ |doi=10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2 |display-authors=etal |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111014034322/http://gis.wwfus.org/wildfinder/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|doi-access=free}} *{{بیرخستنەوە|ref={{harvid|Iguazú: Antecedentes Normativos - Límites}}|زمان=es|سەردێڕ=Iguazú: Antecedentes Normativos - Límites|ئیش=Patrimonionatural.com|ناونیشان=http://www.patrimonionatural.com/HTML/provincias/misiones/iguazu/legislacion.asp|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170510110017/http://www.patrimonionatural.com/HTML/provincias/misiones/iguazu/legislacion.asp|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} *{{بیرخستنەوە|زمان=es|دوایین=Levingston|یەکەم=Moyano LLerena|سەردێڕ=Declaracion y Deslinde de la Reserva Nacional Iguazu del Parque Nacional Iguazu|ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٠|ناونیشان=http://www.saij.gob.ar/legislacion/ley-nacional-18801-declaracion_deslinde_reserva_nacional.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}} *{{بیرخستنەوە|زمان=es|ref={{harvid|Parque Provincial "Urugua-í" – Ministerio de Ecología}}|سەردێڕ=Parque Provincial "Urugua-í"|بڵاوکەرەوە=Ministerio de Ecología y RNR de la Provincia de Misiones|ناونیشان=http://www.ecologia.misiones.gov.ar/ecoweb/index.php/anp-descgen/clasificacion/parques-provinciales/parque-provincial-urugua-i|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160821231557/http://www.ecologia.misiones.gov.ar/ecoweb/index.php/anp-descgen/clasificacion/parques-provinciales/parque-provincial-urugua-i|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Iguazu National Park}} *[http://www.iguazuargentina.com/ وێبگەی فەرمی] *[https://web.archive.org/web/20050818054125/http://www.parquesnacionales.gov.ar/i/03_ap/15_iguazu_PN/15_iguazu_PN.htm Administración de Parques Nacionales] - بەڕێوەبەرایەتیی پارکە نەتەوەیییەکانی ئەرژەنتین (بە ئیسپانی و ئینگلیزی) *[https://web.archive.org/web/20051105004616/http://worldheritagesite.org/sites/iguazu.html شوێنەواری میراتی جیھانی] *[https://iguazufalls.us/iguazu-national-park/ پارکی نەتەوەییی تاڤگەکانی ئیگواسو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250609002323/https://iguazufalls.us/iguazu-national-park/ |date= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ }} {{National parks of Argentina}} {{World Heritage Sites in Argentina}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Iguazu National Park}} {{تووڵی دەروازە|ئەرژەنتین}} [[پۆل:ناوچە پارێزراوەکانی پارێزگای میسیۆنێس]] [[پۆل:پارکە نەتەوەیییەکانی ئەرژەنتین]] [[پۆل:شوێنەوارەکانی میراتی جیھانی لە ئەرژەنتین]] [[پۆل:ناوچە پارێزراوە دامەزراوەکانی ١٩٣٤]] 1p3pc251p8z5offlx3enpbia8pn1qsl 1 299829 1624301 1615337 2026-08-13T09:48:45Z حوسێن 42516 حوسێن پەڕەی [[وتووێژ:قەڵغان]]ی گواستەوە بۆ [[وتووێژ:سپەر]]: بەپێی وتووێژی پەڕە: دژایەتی نەبوو 1615337 wikitext text/x-wiki == ناوی وتار == ''قەڵغان'' (یان ''قەڵخان'') کوردی نییە و تورکیکە،[https://en.wiktionary.org/wiki/qalxan#Azerbaijani] کوردییەکەی دەبێ بە ''سپەر''.[https://lex.vejin.net/ck/search?t=سپەر] پێشنیار دەکەم بیکەین بە ''سپەر''. دژایەتی ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٦:٥٦، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) tpveaqyheo7erd4v3pz2lfrlbxfux7h 0 299928 1623866 1623195 2026-08-12T12:15:42Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623866 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Articles of Union.jpg|وێنۆک|وەشانێکی بڵاوکراوەی ڕێکەوتننامەی [[پەیماننامەی یەکێتی]]، کە بووە ھۆی دروستبوونی [[شانشینی بەریتانیای مەزن]] لە ساڵی ١٧٠٧]] {{Use dmy dates|date=December 2020}} {{Use British English|date=March 2012}} '''مێژووی شانشینی یەکگرتوو''' لە ساڵی ١٧٠٧ بە [[پەیماننامەی یەکێتی]] و [[کارنامەکانی یەکێتیی ١٧٠٧|کارنامەکانی یەکێتی]] دەست پێدەکات. ناوکی [[شانشینی یەکگرتوو]] وەک دەوڵەتێکی یەکگرتوو بە یەکگرتنی سیاسیی شانشینەکانی [[شانشینی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]] و [[شانشینی سکۆتلەندا|سکۆتلەندا]] ھاتە ئاراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=New Act of Union would strengthen UK, says Fabricant |ئیش=[[BBC News]] |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-23919439 |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}</ref> و دەوڵەتێکی یەکگرتووی نوێی بە ناوی [[شانشینی بەریتانیای مەزن|بەریتانیای مەزن]] پێک ھێنا.{{Efn|زاراوەکانی ''یەک شانشین''، ''شانشینی یەکگرتوو'' و ''شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن'' وەک وەسف لە پەیماننامەی یەکێتیدا بەکارھێنران؛ بەڵام ناوی ڕاستەقینەی دەوڵەتە نوێیەکە ''بەریتانیای مەزن'' بوو. ناوی ''بەریتانیای مەزن'' (کە ئەوکات ھەندێک جار بە ''Great Brittaine'' دەنووسرا) بۆ یەکەمین جار لەلایەن جەیمسی شەشەم/یەکەمەوە لە تشرینی یەکەمی ١٦٠٤ بەکارھێنرا، کە ئاماژەی بەوە کرد کە لەمەودوا خۆی و جێنشینەکانی وەک پاشای بەریتانیای مەزن سەیر دەکرێن، نەک پاشای ئینگلتەرا و سکۆتلەندا؛ بەڵام ناوەکە بۆ دەوڵەتێکی ''نوێ'' بەکارنەھێنرا؛ ھەردوو ئینگلتەرا و سکۆتلەندا بەردەوام بوون لەوەی کە بە سەربەخۆیی حوکمڕانی بکرێن. دروستییەکەی وەک ناوێکی تاجیش جێی پرسیارە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە پاشاکان بەردەوام بوون لە بەکارھێنانی ژمارەی ڕیزبەندی جیاواز (بۆ نموونە، جەیمسی شەشەم/یەکەم، جەیمسی حەوتەم/دووەم) لە ئینگلتەرا و سکۆتلەندا. بۆ خۆگرتن لە تێکەڵبوون، مێژوونووسان بەگشتی خۆیان لە بەکارھێنانی زاراوەی ''پاشای بەریتانیای مەزن'' دەپارێزن تاوەکوو ١٧٠٧ و لەبری ئەوە بۆ گونجاندن لەگەڵ بەکارھێنانی ڕیزبەندییەکان، بە پاشاکان یان شاژنەکانی ئینگلتەرا و سکۆتلەندایان دەگوت. ژمارە ڕیزبەندییە جیاوازەکان وازیان لێھێنرا کاتێک ھەردوو دەوڵەتەکە یەکیان گرت بەپێی کارنامەکانی یەکێتی، و پاشاکانی دواتر ژمارەی ڕیزبەندییان بەکارھێنا کە بەڕوونی لەسەر بنەمای مێژووی ئینگلیزی بوون نەک سکۆتلەندی. نموونەیەک لەسەر ئەمە شاژن [[ئێلیزابێتی دووەم|ئێلیزابێتی دووەمی شانشینی یەکگرتووە]]، کە بە «دووەم» ناودەبرێت ھەرچەندە ھەرگیز ئێلیزابێتی یەکەم لە سکۆتلەندا یان بەریتانیای مەزن نەبووە. بەم شێوەیە زاراوەی ''بەریتانیای مەزن'' بەگشتی لە ساڵی ١٧٠٧ەوە بەکاردەھێنرێت.}} دەیەکانی یەکەم بە [[ڕاپەڕینەکانی جاکۆبایت]] دیاری کراون کە بە شکستی دۆزی ستیوارت لە [[شەڕی کولۆدن]] لە ساڵی ١٧٤٦ کۆتایی ھات. لە ساڵی ١٧٦٣دا، [[بەریتانیای مەزن لە جەنگی حەوت ساڵەدا|سەرکەوتن لە جەنگی حەوت ساڵەدا]] بووە ھۆی گەشەکردنی [[ئیمپراتۆریەتیی یەکەمی بەریتانیا]]. بەھۆی شکست لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، فەڕەنسا و ئیسپانیاوە لە [[جەنگی سەربەخۆییی ئەمریکا]]، بەریتانیای مەزن ١٣ کۆلۆنییە ئەمریکییەکەی لەدەست دا و [[ئیمپراتۆریەتیی دووەمی بەریتانیا]]ی لە ئاسیا و ئەفریقا دامەزراندەوە. لە ڕووی سیاسییەوە ڕووداوە ناوەندییەکە [[شۆڕشی فەڕەنسا]] و لێکەوتە ناپلیۆنییەکانی بوو لە ١٧٩٣ تا ١٨١٥، کە نوخبەکانی بەریتانیا وەک ھەڕەشەیەکی قووڵ دەیانبینی، و بە چالاکانە کاریان کرد بۆ پێکھێنانی چەندین ھاوپەیمانی کە لە کۆتاییدا ناپلیۆنیان لە ساڵی ١٨١٥دا تێکشکاند. [[کارنامەکانی یەکێتیی ١٨٠٠]] [[شانشینی ئیرلەندا]]یان زیاد کرد بۆ دروستکردنی [[شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا]]. [[تۆرییەکان (پارتی سیاسیی بەریتانی)|تۆرییەکان]]، کە لە ساڵی ١٧٨٣ ھاتنە سەر دەسەڵات، تا ساڵی ١٨٣٠ لە دەسەڵاتدا مانەوە. ھێزەکانی چاکسازی چەندین دەیەی چاکسازیی سیاسییان کردەوە کە دەنگدانی فراوانتر کرد، و ئابوورییان بەڕووی بازرگانیی ئازاددا کردەوە. سەرکردە سیاسییە دیارەکانی سەدەی نۆزدەھەم بریتی بوون لە [[ھێنری جۆن تێمپڵ، ڤایکاונتی سێیەمی پاڵمەرستۆن|پاڵمەرستۆن]]، [[دیزڕائیلی]]، [[گلادستۆن]]، و [[ڕۆبێرت گاسکۆین-سێسیل، مارکیزی سێیەمی سۆڵزبێری|سۆڵزبێری]]. لە ڕووی کولتوورییەوە، [[سەردەمی ڤیکتۆریا]] سەردەمێکی خۆشگوزەرانی و بەھاکانی باڵادەستی چینی ناوەڕاست بوو کاتێک بەریتانیا بەسەر ئابووریی جیھاندا زاڵ بوو و لە ١٨١٥ تا ١٩١٤ [[ئاشتیی بەریتانی|سەدەیەکی تاڕادەیەک ئاشتییانەی پاراست]]. [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کە تێیدا بەریتانیا لەگەڵ فەڕەنسا، ڕووسیا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا لە ھاوپەیمانێتیدا بوو، جەنگێکی گشتگیری سەخت بەڵام لە کۆتاییدا سەرکەوتوو بوو لەگەڵ ئەڵمانیا. [[کۆمەڵەی نەتەوەکان]] کە لە ئەنجامدا دروست بوو، پڕۆژەیەکی دڵخواز بوو لە [[بەریتانیا لە قۆناغی نێوان دوو جەنگدا|بەریتانیای نێوان دوو جەنگەکەدا]]. لە ساڵی ١٩٢٢دا، ٢٦ کاونتی لە ئیرلەندا جیابوونەوە بۆ ئەوەی ببنە [[دەوڵەتی ئازادی ئیرلەندا]]؛ ڕۆژێک دواتر، [[ئیرلەندای باکوور]] لە دەوڵەتی ئازاد جیابووەوە و گەڕایەوە بۆ ناو شانشینی یەکگرتوو. لە ساڵی ١٩٢٧، شانشینی یەکگرتوو ناونیشانە فەرمییەکەی گۆڕی بۆ ''شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندای باکوور''،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=The World Factbook – Central Intelligence Agency |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.cia.gov}}</ref> کە زۆرجار کورت دەکرێتەوە بۆ ''[[زاراوەناسیی دوورگەکانی بەریتانیا|بەریتانیا]]''، ''شانشینی یەکگرتوو'' یان ''UK''. لەکاتێکدا ئیمپراتۆرییەت بە بەھێزی مایەوە، ھەروەھا [[بۆرسەی لەندەن|بازاڕە دارایییەکانی لەندەنیش]]، بەڵام بنکە پیشەسازییەکەی بەریتانیا دەستی بە پاشەکشە کرد لە چاو ئەڵمانیا و ویلایەتە یەکگرتووەکان. ھەستی ئاشتیخوازانە ئەوەندە بەھێز بوو کە نەتەوەکە پاڵپشتی لە سیاسەتی ھێورکردنەوەی ئەڵمانیای [[ھیتلەر]] دەکرد لە دەیەی ١٩٣٠ەکاندا، تا ئەو کاتەی لەشکرکێشیی نازییەکان بۆ سەر [[پۆڵەندا]] لە ساڵی ١٩٣٩ [[جەنگی جیھانیی دووەم]]ی دەستپێکرد. لە جەنگی جیھانیی دووەمدا، یەکێتیی سۆڤیەت و ئەمریکا چوونە پاڵ بەریتانیا وەک [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھێزە سەرەکییەکانی ھاوپەیمانان]]. دوای جەنگ، بەریتانیا چیتر زلھێزێکی سەربازی یان ئابووری نەبوو، وەک چۆن لە [[قەیرانی سوێس]] لە ساڵی ١٩٥٦ بینرا. بەریتانیا سەربەخۆیی بەخشییە نزیکەی ھەموو خاکەکانی ژێر دەسەڵاتی. دەوڵەتە نوێیەکان بە شێوەیەکی گشتی پەیوەندییان بە [[کۆمۆنوێڵسی نەتەوەکان]]ەوە کرد. ساڵانی دوای جەنگ سەختییەکی زۆری بەخۆیەوە بینی، کە تا ڕادەیەک بەھۆی یارمەتییە دارایییە بەرفراوانەکانی ئەمریکاوە کەمکرایەوە. خۆشگوزەرانی لە دەیەی ١٩٥٠ەکاندا گەڕایەوە. لە ھەمان کاتدا، لە ١٩٤٥ تا ١٩٥٠، [[پارتی کرێکاران (شانشینی یەکگرتوو)|پارتی کرێکاران]] دەوڵەتێکی خۆشگوزەرانی بنیات نا، چەندین پیشەسازیی بەنیشتمانی کرد، و [[خزمەتگوزاریی تەندروستیی نیشتمانی]] دروست کرد. شانشینی یەکگرتوو دوای ١٩٤٥ ھەڵوێستێکی توندی دژی فراوانخوازیی [[کۆمۆنیزم|کۆمۆنیستەکان]] وەرگرت، و ڕۆڵێکی سەرەکی لە [[شەڕی سارد]] و پێکھێنانی [[ناتۆ]] وەک ھاوپەیمانییەکی سەربازیی دژە-سۆڤیەت لەگەڵ ئەڵمانیای ڕۆژاوا، فەڕەنسا، ئەمریکا، ئیتالیا، کەنەدا و وڵاتە بچووکەکاندا گێڕا. شانشینی یەکگرتوو لە کاتی دامەزراندنییەوە ئەندامێکی پێشەنگی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] بووە، ھەروەھا لە ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی تریشدا. لە دەیەی ١٩٩٠ەکاندا، [[نیۆلیبرالیزم]] بووە ھۆی تایبەتکردنی پیشەسازییە بەنیشتمانیکراوەکان و کەمکردنەوەیەکی بەرچاوی ڕێکارەکان بۆ کاروباری بازرگانی. پێگەی لەندەن وەک ناوەندێکی داراییی جیھانی گەشەی کرد. لە دەیەی ١٩٩٠ەکانەوە، [[گواستنەوەی دەسەڵات لە شانشینی یەکگرتوو|بزووتنەوە بەرفراوانەکانی گواستنەوەی دەسەڵات لە ئیرلەندای باکوور، سکۆتلەندا و وێڵز]] بڕیاردانی سیاسییان لامەرکەزی کردووە. بەریتانیا لە پەیوەندییە ئابوورییەکانی لەگەڵ ئەورووپای ڕۆژاوادا بەردەوام لە گۆڕاندا بووە. لە ساڵی ١٩٧٣ پەیوەندی بە [[کۆمەڵگەی ئابووریی ئەورووپا]]وە کرد، و بەمەش پەیوەندییە ئابوورییەکانی لەگەڵ کۆمۆنوێڵس لاواز کرد؛ بەڵام، ڕیفراندۆمی [[برێکزیت]] لە ساڵی ٢٠١٦ شانشینی یەکگرتووی پابەند کرد بە چوونەدەرەوە لە [[یەکێتیی ئەورووپا]]، کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا ئەوەی کرد. == سەدەی ١٨یەم == === لەدایکبوونی یەکێتییەکە === [[پەڕگە:Articles of Union between England and Scotland 28 Jan 1707.png|وێنۆک|"ماددەکانی یەکگرتن لەگەڵ سکۆتلەندا"، ١٧٠٧]] [[شانشینی بەریتانیای مەزن]] لە ١ی ئایاری ١٧٠٧دا، لە ئەنجامی [[یەکگرتنی سیاسی]]ی [[شانشینی ئینگلتەرا]] (کە [[وێڵز]]یشی لەخۆدەگرت) و [[شانشینی سکۆتلەندا]] لەژێر [[پەیماننامەی یەکێتی]] ھاتە ئاراوە. ئەمە دوو شانشینەکەی کردە یەک شانشین و ھەردوو پەرلەمانەکەی تێکەڵ کرد و [[پەرلەمانی بەریتانیای مەزن]]ی لێ دروست کرد. [[ئان، شاژنی بەریتانیای مەزن|شاژن ئان]] بووە یەکەم پاشای بەریتانیای مەزنی نوێ. ھەرچەندە ئێستا یەک شانشین بوون، بەڵام ھەندێک دامەزراوەی سکۆتلەندا و ئینگلتەرا بە جیا مانەوە، وەک یاساکانی [[یاسای سکۆتلەندی|سکۆتلەندی]] و [[یاسای ئینگلیزی]]؛ ھەروەھا [[کڵێسای سکۆتلەندا]]ی [[پریسبیتێریانیزم|پریسبیتێری]] و [[کڵێسای ئینگلتەرا]]ی [[ئەنگلیکانیزم|ئەنگلیکانی]]. ئینگلتەرا و سکۆتلەندا ھەریەکەیان بەردەوام بوون لە ھەبوونی سیستەمی پەروەردەیی تایبەت بە خۆیان. لە ھەمان کاتدا، [[جەنگی جێنشینیی ئیسپانیا]] دژی فەڕەنسا بەڕێوەدەچوو. جەنگەکە تا ئەو کاتە بەردەوام بوو کە پەیماننامەکانی [[ئاشتیی ئۆترێخت|ئۆترێخت]] و [[پەیماننامەی ڕاستات|ڕاستات]] کۆتایییان بە جەنگەکە ھێنا. مێژوونووس [[جی. ئێم. تریڤێلیان]] پێی وایە: {{Blockquote|ئەو [[پەیماننامەی ئۆترێخت|پەیماننامەیە [ی ئۆترێخت]]]، کە سەرەتای قۆناغی سەقامگیر و تایبەتمەندی شارستانییەتی سەدەی ھەژدەھەم بوو، کۆتایی بە مەترسی بۆ سەر ئەورووپا ھێنا لەلایەن پاشایەتییە کۆنەکەی فەڕەنساوە، و گۆڕانکارییەکی نیشان دا کە گرنگییەکەی بۆ جیھان بەگشتی کەمتر نەبوو—کە بریتی بوو لە باڵادەستیی دەریایی، بازرگانی و داراییی بەریتانیای مەزن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Trevelyan |یەکەم=G.M. |سەردێڕ=A shortened history of England |ڕێکەوت=١٩٤٢|پەڕە=٣٦٣|بەستەری نووسەر=G. M. Trevelyan}}</ref>}} === پاشاکانی ھانۆڤەر === [[پەڕگە:George I Oval.jpg|وێنۆک|جۆرجی یەکەم لە ساڵی ١٧١٤، لەلایەن گۆدفری نێلەرەوە]] ھێڵی ستیوارت لەگەڵ ئاندا لە ساڵی ١٧١٤ کۆتایی ھات، ھەرچەندە فراکسیۆنێکی توندڕەو بە پاڵپشتیی فەڕەنسا پشتگیرییان لە بانگەشەکارانی تەخت دەکرد. ھەڵبژێرەری ھانۆڤەر وەک [[جۆرجی یەکەمی بەریتانیای مەزن|جۆرجی یەکەم]] بوو بە پاشا. ئەو زیاتر گرنگی بە ھانۆڤەر دەدا و دەوروبەری خۆی بە ئەڵمانییەکان پڕکردبووەوە، ئەمەش وای کرد ببێتە پاشایەکی ناپەسەند لە لای گەل.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=O'Gorman |یەکەم=Frank |ڕێکەوت=١٩٨٦|سەردێڕ=The Recent Historiography of the Hanoverian Regime |journal=Historical Journal |بەرگ=٢٩|issue=4 |پەڕەکان=١٠٠٥–١٠٢٠|doi=10.1017/S0018246X00019178 |s2cid=159984575}}</ref> بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، سوپای بەھێز کرد و سیستەمێکی سیاسیی سەقامگیرتری لە بەریتانیا دروست کرد و یارمەتیدەر بوو لە ھێنانی ئاشتی بۆ باکووری ئەورووپا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gibbs |یەکەم=G.C. |سەردێڕ=George I (1660–1727) |ڕێکەوت=٢٠٠٤|ئیش=Oxford Dictionary of National Biography}}; {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hatton |یەکەم=Ragnhild M. |سەردێڕ=George I |ڕێکەوت=٢٠٠١|بەستەری نووسەر=Ragnhild Hatton}}</ref> فراکسیۆنەکانی جاکۆبایت کە ھەوڵی گەڕاندنەوەی ستیوارتەکانیان دەدا بە بەھێزی مانەوە؛ ئەوان [[ڕاپەڕینی جاکۆبایت لە ١٧١٥|یاخیبوونێکیان لە ١٧١٥–١٧١٦]] بەرپاکرد. کوڕەکەی [[جەیمسی دووەمی ئینگلتەرا|جەیمسی دووەم]] پلانی دابوو ھێرش بکاتە سەر ئینگلتەرا، بەڵام پێش ئەوەی بتوانێت ئەوە بکات، [[جۆن ئێرسکین، ئێرلی مار (١٦٧٥-١٧٣٢)|جۆن ئێرسکین، ئێرلی مار]]، ھێرشێکی لە سکۆتلەنداوە دەستپێکرد، کە بە ئاسانی تێکشکێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Oates |یەکەم=Jonathan D. |ڕێکەوت=٢٠٠٤|سەردێڕ=Jacobitism and Popular Disturbances in Northern England, 1714–1719 |journal=Northern History |بەرگ=٤١|issue=1 |پەڕەکان=١١١–١٢٨|doi=10.1179/007817204790180871}}</ref> [[جۆرجی دووەمی بەریتانیای مەزن|جۆرجی دووەم]] سەقامگیریی سیستەمی دەستووریی بەھێزتر کرد، بە حکوومەتێکەوە کە لەلایەن [[ڕۆبێرت واڵپۆل]]ەوە بەڕێوەدەبرا لە ماوەی نێوان ١٧٣٠–١٧٤٢.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Black |یەکەم=Jeremy |بەستەری نووسەر=Jeremy Black (historian) |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Georges I & II |journal=History Today |بەرگ=٥٣|issue=2}}</ref> ئەو [[ئیمپراتۆریەتیی یەکەمی بەریتانیا]]ی بنیات نا، و کۆلۆنییەکانی لە کاری بی و ئەمریکای باکوور بەھێزتر کرد. لە ھاوپەیمانێتیدا لەگەڵ ھێزە ھەڵکشاوەکەی پرووسیا، شانشینی یەکگرتوو فەڕەنسای لە [[جەنگی حەوت ساڵە]]دا تێکشکاند، و کۆنترۆڵی تەواوی کەنەدای بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Thompson |یەکەم=Andrew C. |سەردێڕ=George II: King and Elector |ڕێکەوت=٢٠١١}}</ref> [[جۆرجی سێیەم]] ھەرگیز سەردانی ھانۆڤەری نەکرد، و ئینگلیزی زمانی یەکەمی بوو. لەلایەن ئەمریکییەکانەوە وەک ستەمکارێک و ھەڵگیرسێنەری جەنگی سەربەخۆییی ئەمریکا سووکایەتیی پێدەکرا، ئەو دوای ساڵی ١٧٨٨ زۆرجار تووشی شێتی دەبوو، و کوڕە گەورەکەی وەک جێگرەوە خزمەتی دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Black |یەکەم=Jeremy |سەردێڕ=George III: America's Last King |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بەستەری نووسەر=Jeremy Black (historian)}}</ref> ئەو دوایین پاشا بوو کە زاڵ بوو بەسەر حکوومەت و سیاسەتدا، و سەردەمە درێژەکەی حوکمڕانییەکەی ناسراوە بە لەدەستدانی ئیمپراتۆریەتیی یەکەمی بەریتانیا لە [[جەنگی شۆڕشی ئەمریکا]] (١٧٨٣).<ref>See {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Black |یەکەم=Jeremy |بەستەری نووسەر=Jeremy Black (historian) |ڕێکەوت=پاییزی ١٩٩٦|سەردێڕ=Could the British Have Won the American War of Independence? |ناونیشان=http://hdl.handle.net/1811/30022 |journal=Journal of the Society for Army Historical Research |بەرگ=٧٤|issue=299 |پەڕەکان=١٤٥–١٥٤|jstor=44225322|hdl=1811/30022}} (90-minute video lecture given at Ohio State in 2006)</ref> ئەو سەردەمە گرنگ بوو بەھۆی دروستکردنی ئیمپراتۆریەتییەکی دووەم کە بنکەکەی لە ھیندستان، ئاسیا و ئەفریقا بوو، سەرەتای [[شۆڕشی پیشەسازی]] کە بەریتانیای کردە ھێزێکی گەورەی ئابووری، و خەباتی مان و نەمان لەگەڵ فەڕەنسییەکان، لە [[جەنگەکانی شۆڕشی فەڕەنسا]]، کە بەبێ ئەنجام بە ئاگربەستێکی کورت کۆتایی ھات، و [[جەنگەکانی ناپلیۆن]]ی داستانئامێز، کە بە تێکشکاندنی یەکلاکەرەوەی [[ناپلیۆن]] کۆتایی ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Watson |یەکەم=J. Steven |سەردێڕ=The Reign of George III, 1760–1815 |ڕێکەوت=١٩٦٠|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨–٠١٩٨٢١٧١٣٨|edition=1st}}</ref> === بڵقی دەریای باشوور === خاوەنکارەکان مەودای بازرگانییەکەیان لە سەرتاسەری جیھاندا فراوان کرد. [[بڵقی دەریای باشوور]] پڕۆژەیەکی بازرگانی بوو کە بە ئابڕووچوونێک تەقییەوە. کۆمپانیای دەریای باشوور کۆمپانیایەکی پشکی ھاوبەش بوو لە لەندەن. ئامانجە ڕواڵەتییەکەی بەخشینی قۆرخکاریی بازرگانی بوو لە ئەمریکای باشوور؛ بەڵام ئامانجە ڕاستەقینەکەی دووبارە دانوستاندن بوو لەسەر قەرزە حکومییە سوو بەرزەکانی پێشوو کە بڕەکەی دەگەیشتە ٣١ ملیۆن پاوەند لە ڕێگەی [[دەستکاریکردنی بازاڕ]] و سەوداکارییەوە. کۆمپانیاکە لە ساڵی ١٧٢٠دا چوار جار پارەی کۆکردەوە لە ڕێگەی دەرکردنی پشکەوە، کە لەلایەن نزیکەی ٨٬٠٠٠ وەبەرھێنەرەوە کڕدران. نرخی پشکەکان بەردەوام ڕووی لە بەرزبوونەوە بوو، لە ١٣٠ پاوەند بۆ ھەر پشکێکەوە بۆ ١٬٠٠٠ پاوەند، و کەسانی ناوخۆیی کۆمپانیاکە قازانجی خەیاڵییان دەکرد. بڵقەکە لە پڕێکدا تەقی، و سەوداکارانی تێکشکاند. لێکۆڵینەوەکان دەریان خست کە بەرتیل گەیشتبووە بەرپرسە باڵاکان — تەنانەت تا دەگاتە پاشاش. [[ڕۆبێرت واڵپۆل]] کۆتایی بە کێشەکە ھێنا بە کەمترین زیانی سیاسی و ئابووری.<ref>{{Harvp|Hoppit|2000|pages=334–338}}; {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hoppit |یەکەم=Julian |سەردێڕ=The Myths of the South Sea Bubble |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ١٩٦٢|journal=Transactions of the Royal Historical Society |بەرگ=١٢|پەڕەکان=١٤١–١٦٥|doi=10.1017/S0080440102000051 |jstor=3679343 |issue=1|s2cid=162577865}}</ref> === ڕۆبێرت واڵپۆل === ڕۆبێرت واڵپۆل لە ئێستادا بەگشتی وەک یەکەم سەرۆک وەزیران دادەنرێت، لە ماوەی ساڵانی ١٧٢١–١٧٤٢. زاراوەکە لە ساڵی ١٧٢٧ەوە لەلایەن دۆست و دوژمنەکانییەوە بۆ ئەو بەکاردەھێنرا. مێژوونووس کلایتۆن ڕۆبێرتس ئەرکە نوێیەکانی بەم شێوەیە کورت دەکاتەوە: {{Blockquote|ئەو قۆرخی ئامۆژگارییەکانی پاشای کرد، بەوردی سەرپەرشتیی کارگێڕیی دەکرد، بەبێ بەزەییانە کۆنترۆڵی خزمگەرایی (پاترۆنیج) دەکرد، و سەرکردایەتیی پارتی باڵادەستی ناو پەرلەمانی دەکرد.<ref>Quoted in {{Cite ODNB |last=Taylor |first=Stephen |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/28601 |title=Walpole, Robert, first earl of Orford (1676–1745) |date=2004 |doi=10.1093/ref:odnb/28601 |edition=online |access-date=15 September 2017}}</ref> واڵپۆل شارەزایەکی لێھاتوو بوو لە بەکارھێنانی کاریگەریی خزمگەرایی، ھەروەک چۆن دوو قوتابییەکەیشی کە دوای ئەو بوونە سەرۆک وەزیران وا بوون، کە ئەوانیش [[ھێنری پێلھام]] و برای پێلھام، [[تۆماس پێلھام-ھۆلیس، یەکەمین دوکی نیوکاسڵ|دوکی نیوکاسڵ]] بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Browning |یەکەم=Reed |سەردێڕ=Duke of Newcastle |ڕێکەوت=١٩٧٥|پەڕەکان=٢٥٤–٢٦٠}}</ref>}} === مۆڕالیزم و دووڕوویی === [[پەڕگە:Four Times of the Day - Morning - Hogarth.jpg|وێنۆک|[[لەندەنی سەدەی ١٨یەم]] لەلایەن [[ویلیام ھۆگارت]]ەوە]] دووڕوویی بووە بابەتێکی سەرەکی لە مێژووی سیاسیدا لە سەرەتای سەدەی ١٨یەمدا. [[کارنامەی لێبووردەیی ١٦٨٨]] مافی بە کەمینە ئایینییەکان دا، بەڵام [[دژخوازەکان (پرۆتێستانت)|دژخوازە پرۆتێستانتەکان]] (نۆنکۆنفۆرمیستەکان) ھێشتا لە مافە گرنگەکان بێبەش بوون، وەک مافی وەرگرتنی پۆست. ئەو دژخوازانەی دەیانویست پۆست وەربگرن، ساڵانە جارێک بە شێوەیەکی ڕواڵەتی بەشدارییان لە ڕێوڕەسمی پیرۆزی ئەنگلیکانیدا دەکرد بۆ خۆگرتن لەو سنووردارکردنانە. ئەنگلیکانەکانی کڵێسای باڵا تووڕە بوون، و «گونجاندنی کاتیی»یان بە [[کارنامەی گونجاندنی کاتیی ١٧١١]] قەدەغە کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Jones |یەکەم=Clyve |ناونیشان=https://doi.org/10.1111/j.1750-0206.2011.00276.x |سەردێڕ='Too Wild to Succeed': The Occasional Conformity Bills and the Attempts by the House of Lords to Outlaw the Tack in the Reign of Anne |ڕێکەوت=٢٠١١|journal=Parliamentary History |بەرگ=٣٠|پەڕەکان=٤١٤–٤٢٧|issue=3|doi=10.1111/j.1750-0206.2011.00276.x |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ڕێگەی وتار، گوتار، و شەڕی نامیلکەکانەوە، پیاوانی کڵێسای باڵا و دژخوازەکان ھێرشیان دەکردە سەر نەیارەکانیان بەوەی کە ناڕاستگۆ و دووڕوون، ھەروەھا بەوەی کە بە شێوەیەکی مەترسیدار دەمارگیرن. مێژوونووس مارک نایتس پێی وایە کە بەھۆی توندییەکەیەوە، لەوانەیە ئەم گفتوگۆیە بووبێتە ھۆی دروستبوونی گوتارێکی سیاسیی مامناوەندتر و کەمتر گرژ. «گونجاندنی کاتی» لەلایەن ویگەکانەوە گەڕێنرایەوە کاتێک لە ساڵی ١٧١٩ گەڕانەوە سەر دەسەڵات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Knights |یەکەم=Mark |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=Occasional conformity and the representation of dissent: hypocrisy, sincerity, moderation and zeal |journal=Parliamentary History |بەرگ=٢٤|issue=1 |پەڕەکان=٤١–٥٧|doi=10.1111/j.1750-0206.2005.tb00401.x}}</ref> بەرھەمە بەناوبانگەکەی نووسەری ئینگلیز [[بێرنارد ماندێڤیل]] بە ناوی «[[چیرۆکی ھەنگەکان]]» لێکۆڵینەوەی لە سروشتی دووڕوویی دەکرد لە کۆمەڵگەی ئەورووپیی ھاوچەرخدا. ئەو پێی وابوو کە ھەوڵەکانی خاوەنکارە بەرژەوەندیخوازەکان بنەمای کۆمەڵگەی بازرگانی و پیشەسازیی تازەپێگەیشتوون، کە ئەمەش بیرۆکەیەک بوو کاریگەری لەسەر [[ئادەم سمیس]] و [[سوودخوازی|سوودگەرایی]] سەدەی ١٩یەم ھەبوو. گرژییەک دروست بوو لە نێوان ئەم دوو ڕێبازەدا سەبارەت بە ھێزی ڕێژەیی نۆرمەکان و بەرژەوەندییەکان، پەیوەندیی نێوان پاڵنەرەکان و ڕەفتار، و گۆڕانی مێژووییی کولتوورە مرۆیییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Luban |یەکەم=Daniel |ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=Bernard Mandeville as Moralist and Materialist |journal=History of European Ideas |بەرگ=٤١|issue=7 |پەڕەکان=٨٣١–٨٥٧|doi=10.1080/01916599.2015.1010777 |s2cid=145179618 |ناونیشان=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:beb92369-f940-4053-935e-0e2eaf50936a}}</ref> لە دەوروبەری ساڵی ١٧٥٠ تا ١٨٥٠، ئەرستۆکراتەکانی ویگ لە ئینگلتەرا شانازییان بە خێرخوازییە تایبەتەکەیانەوە دەکرد بۆ خەڵکی ئاسایی. ئەوان ئیدیعایان دەکرد کە سەرکردایەتیی دەستپێشخەرییەکانی چاکسازی دەکەن بۆ ڕێگریکردن لەو ناڕەزایەتییانەی کە بوونە ھۆی ناسەقامگیری و شۆڕش لە سەرانسەری ئەورووپادا؛ بەڵام ڕەخنەگرانی تۆری و ڕادیکاڵەکان ویگەکانیان بە دووڕوویی تۆمەتبار دەکرد — بەوەی کە بە ئەنقەست دروشمەکانی چاکسازی و دیموکراسی بەکاردەھێنن بۆ ئەوەی خۆیان بگەیەننە دەسەڵات. مێژوونووس ئێڵ. جی. میچێل بەرگری لە ویگەکان دەکات، و ئاماژە بەوە دەکات کە بەھۆی ئەوانەوە ڕادیکاڵەکان ھەمیشە دۆستیان ھەبووە لە ناوەندی نوخبەکاندا، و بەم شێوەیە ھەستیان بە پەراوێزخراوی نەدەکرد وەک لە زۆربەی ئەورووپادا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Mitchell |یەکەم=L.G. |ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=The Whigs, the People, and Reform |journal=Proceedings of the British Academy |بەرگ=٨٥|پەڕەکان=٢٥–٤١}}</ref> لە ھەمان کاتدا، لێشاوێک لە چاودێرانی کیشوەری ئەورووپا لێدوانیان لەسەر کولتووری سیاسیی بەریتانیا دەدا. چاودێرانی لیبراڵ و ڕادیکاڵ تێبینیی ملکەچیی چینە نزمەکانیان دەکرد، ئەو سەرلێشێواوییەی ھەمووان ھەیانبوو بۆ پلە و نازناو، زیادەڕۆییی ئەرستۆکراسی، و دووڕووییەکی بەربڵاو کە درێژدەبووەوە بۆ بوارەکانی وەک چاکسازیی کۆمەڵایەتی. سەردانیکەرانی پارێزگار ئەوەندە زۆر نەبوون. ئەوان ستایشی سەقامگیریی کۆمەڵگەی ئینگلیزی، دەستوورە دێرینەکەی، و ڕێزگرتنیان بۆ ڕابردوو دەکرد؛ و چاویان دەپۆشی لە کاریگەرییە نەرێنییەکانی پیشەسازیبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Langford |یەکەم=Paul |سەردێڕ=Proceedings of the British Academy |ڕێکەوت=١٩٩٩|ژپنک=٠١٩٧٢٦٢٠١٥|بەرگ=٨٥|پەڕەکان=١٠١–١١٩|chapter=The English as Reformers: Foreign Visitors' Impressions, 1750–1850 |بڵاوکەرەوە=British Academy |chapter-url=https://www.thebritishacademy.ac.uk/documents/3836/100p101.pdf}}</ref> مێژوونووسان لێکۆڵینەوەیان لە تاوان و خراپەکارییەکانی چینە باڵاکانی ئینگلتەرا کردووە، بەتایبەتی دووبەرەکی، خۆکوژی، زینا و قومارکردن. ئەمانە لەلایەن ھەمان ئەو دادگایانەوە لێخۆشبوونیان بۆ دەکرا کە ھەزاران پیاوی ھەژاریان لەسێدارە دەدا بۆ تاوانی بچووکتر. ھیچ ئەرستۆکراتێک سزانەدرا بۆ کوشتنی کەسێک لە شەڕەدوواندا؛ بەڵام ڕۆژنامەگەرییە جەماوەرییە تازەپێگەیشتووەکان پسپۆڕ بوون لە چیرۆکە ھەستیارەکان سەبارەت بە خراپەکارییەکانی چینی باڵا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Andrew |یەکەم=Donna T. |ڕێکەوت=٢٠١٤|سەردێڕ=Cultural Skirmishes in 18th Century England: The Attack on Aristocratic Vice |journal=History Compass |بەرگ=١٢|issue=8 |پەڕەکان=٦٦٤–٦٧١|doi=10.1111/hic3.12183}}</ref> === جەنگ و دارایی === [[پەڕگە:Battle of Blenheim.jpg|وێنۆک|[[جۆن چەرچڵ، یەکەمین دوکی مارلبۆرۆ|جۆن چەرچڵ، دوکی مارلبۆرۆ]] خۆبەدەستەوەدانی فەڕەنسییەکان لە [[شەڕی بلێنھایم|بلێنھایم]] قبوڵ دەکات، ١٧٠٤.]] لە ١٧٠٠ تا ١٨٥٠، بەریتانیا لە ١٣٧ جەنگ یان ڕاپەڕیندا تێوەگلا. [[ھێزی دەریاییی شاھانە|ھێزێکی دەریاییی شاھانەی]] تاڕادەیەک گەورە و گرانبەھای ھەبوو، لەگەڵ سوپایەکی بچووکی ھەمیشەیی. کاتێک پێویستی بە سەرباز دەبوو، بەکرێگیراوانی دەگرت یان داراییی بۆ ھاوپەیمانەکانی دابین دەکرد کە سوپایان ئامادە دەکرد. بەرزبوونەوەی تێچووی جەنگەکان وای کرد کە گۆڕانکارییەک بکرێت لە سەرچاوەکانی داراییی حکوومەت، لە داھاتی زەوییە کشتوکاڵییە شاھانەیییەکان و باجە تایبەتەکانەوە بۆ پشتبەستن بە باجی گومرگ و باجی بەرھەمھێنان؛ و، دوای ساڵی ١٧٩٠، باجی داھات. بە کارکردن لەگەڵ بانکییەکان لە شارەکەدا، حکوومەت قەرزی لە کاتی جەنگدا کۆدەکردەوە و لە کاتی ئاشتیدا دەیدایەوە. بەرزبوونەوەی باجەکان گەیشتە ٢٠٪ی داھاتی نیشتمانی، بەڵام کەرتی تایبەت سوودی لە بەرزبوونەوەی گەشەی ئابووری وەرگرت. خواست لەسەر پێداویستییەکانی جەنگ کەرتی پیشەسازیی بووژاندەوە، بەتایبەتی پێداویستییە دەریایییەکان، تەقەمەنی و ڕستن و چنین، کە ئەوەش لە ساڵانی دوای جەنگدا سوودێکی گەورەی بە بەریتانیا بەخشی لە بازرگانیی نێونەتەوەییدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Kozub |یەکەم=Robert M. |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Evolution of Taxation in England, 1700–1850: A Period of War and Industrialization |journal=Journal of European Economic History |بەرگ=٣٢|issue=2 |پەڕەکان=٣٦٣–٣٨٨}}; {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brewer |بەستەری نووسەر=John Brewer (historian) |یەکەم=John |سەردێڕ=The Sinews of Power: War, Money and the English State, 1688–1783 |ڕێکەوت=١٩٩٠}}; {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy |یەکەم=Paul |سەردێڕ=The Rise and Fall of the Great Powers |ڕێکەوت=١٩٨٩|پەڕەکان=٨٠–٨٤}}</ref> [[شۆڕشی فەڕەنسا]] لە دەیەی ١٧٩٠ەکاندا بۆچوونی سیاسیی بەریتانیای دابەش کرد، کە پارێزگارەکان تووڕە بوون لە کوشتنی پاشا، دەرکردنی خانەدانەکان، و [[سەردەمی تیرۆر|قۆناغی تیرۆر]]. بەریتانیا نزیکەی بە بەردەوامی لە شەڕدا بوو دژی فەڕەنسا لە ١٧٩٣ەوە تا تێکشکاندنی کۆتاییی ناپلیۆن لە ١٨١٥. پارێزگارەکان بۆچوونە ڕادیکاڵەکانی ناو بەریتانیایان وەک «جاکۆبین» سەرزەنشت دەکرد (کە ئاماژەیەکە بۆ [[جاکۆبینەکان|سەرکردەکانی تیرۆرەکەی فەڕەنسا]])، و ھۆشدارییان دەدا کە ڕادیکاڵیزم ھەڕەشەیەکی گەورەیە بۆ سەر ھەڵگەڕانەوەی کۆمەڵگە. ھەستی دژە-جاکۆبین، کە بە باشی لەلایەن [[ئێدموند بێرک]] و [[دژە-جاکۆبین|چەندین نووسەری بەناوبانگەوە]] دەربڕرابوو، بەھێزترین بوو لە نێو خاوەن زەوییەکان و چینە باڵاکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Encyclopedia of the French Revolutionary and Napoleonic Wars: A Political, Social, and Military History |ڕێکەوت=٢٠٠٦|editor-last=Fremont-Barnes |editor-first=Gregory |بەرگ=١|پەڕەکان=٤١–٤٢}}</ref> === ئیمپراتۆرییەتیی بەریتانیا === [[پەڕگە:Lord Clive meeting with Mir Jafar after the Battle of Plassey.jpg|وێنۆک|دیداری {{بنز|لۆرد کلایڤ|en|Lord Clive|lt=لۆرد کلایڤ}} لەگەڵ {{بنز|میر جەعفەر|en|Mir Jafar|lt=میر جەعفەر}} دوای {{بنز|شەڕی پلاسێی|en|Battle of Plassey|lt=شەڕی پلاسێی}}، لەلایەن {{بنز|فرانسیس ھەیمان|en|Francis Hayman|lt=فرانسیس ھەیمان}} (نزیکەی ١٧٦٢)]] {{بنز|جەنگی حەوت ساڵە|en|Seven Years' War|lt=جەنگی حەوت ساڵە}}، کە لە ساڵی ١٧٥٦ دەستی پێکرد، یەکەم جەنگ بوو کە لەسەر ئاستی جیھان بەرپا بکرێت، لە ئەورووپا، ھیندستان، ئەمریکای باکوور، کاری بی، فلیپین و کەناراوەکانی ئەفریقا شەڕی تێدا کرا. بەریتانیا براوەی گەورە بوو چونکە ئیمپراتۆریەتەکەی لەسەر حیسابی فەڕەنسا و وڵاتانی تر فراوان کرد. فەڕەنسا ڕۆڵی خۆی وەک زلھێزێکی کۆلۆنیالیزم لە ئەمریکای باکوور لەدەستدا. {{بنز|فەڕەنسای نوێ|en|New France|lt=فەڕەنسای نوێ}}ی ڕادەستی بەریتانیا کرد، ئیسپانیاش {{بنز|فلۆریدا|en|Florida|lt=فلۆریدا}}ی ڕادەست کرد. لە ھیندستان، {{بنز|جەنگەکانی کارناتیک#سێیەمین جەنگی کارناتیک (١٧٥٧–١٧٦٣)|en|Carnatic wars#Third Carnatic War (1757–1763)|lt=جەنگی کارناتیک}} فەڕەنسای ھێشتبووەوە کە ھێشتا کۆنترۆڵی {{بنز|ھیندستانی فەڕەنسی|en|French India|lt=ناوچە بچووکەکانی خۆی}} بکات بەڵام بە کۆتوبەندی سەربازی و پابەندبوونێک بۆ پاڵپشتیکردنی دەوڵەتە پاشکۆکانی بەریتانیا، کە بەمەش بە شێوەیەکی کاریگەر داھاتووی ھیندستانی بۆ بەریتانیا جێھێشت. {{بنز|بەریتانیای مەزن لە جەنگی حەوت ساڵەدا|en|Great Britain in the Seven Years' War|lt=سەرکەوتنی بەریتانیا بەسەر فەڕەنسادا}} لە جەنگی حەوت ساڵەدا بەریتانیای وەک زلھێزی کۆلۆنیالیزمی باڵادەست لە جیھاندا ھێشتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jasanoff |یەکەم=Maya |سەردێڕ=Edge of Empire: Lives, Culture, and Conquest in the East, 1750–1850 |ڕێکەوت=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠-٠٠٧٥٤٦-١|پەڕە=٢١|بڵاوکەرەوە=Knopf Doubleday Publishing |بەستەری نووسەر=Maya Jasanoff |orig-date=2005}}</ref> ==== شۆڕشی ئەمریکا ==== [[پەڕگە:Surrender of General Burgoyne.jpg|وێنۆک|جەنەڕاڵی بەریتانی جۆن بێرگۆین پیشان دەدرێت کە لە ساراتۆگا خۆی بەدەستەوە دەدات (١٧٧٧)، تابلۆی ''{{بنز|خۆبەدەستەوەدانی جەنەڕاڵ بێرگۆین|en|Surrender of General Burgoyne|lt=خۆبەدەستەوەدانی جەنەڕاڵ بێرگۆین}}'' لەلایەن {{بنز|جۆن ترومبوڵ|en|John Trumbull|lt=جۆن ترومبوڵ}}، ١٨٢٢]] لە دەیەکانی ١٧٦٠ و ١٧٧٠ەکاندا، پەیوەندییەکانی نێوان {{بنز|سێزدە کۆلۆنییەکە|en|Thirteen Colonies|lt=سێزدە کۆلۆنییەکە}} و بەریتانیا گرژی تێکەوت، بەتایبەتی بەھۆی تووڕەیی لە ھەوڵەکانی پەرلەمان بۆ سەپاندنی باج بەسەر کۆلۆنیالیستە ئەمریکییەکاندا بەبێ ڕەزامەندیی خۆیان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ferguson |یەکەم=Niall |ناونیشان=https://archive.org/details/empire00nial |سەردێڕ=Empire, The rise and demise of the British world order and the lessons for global power |ڕێکەوت=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٦-٥٠٢٣٢٨-٨|پەڕەکان=٧٣|بڵاوکەرەوە=Basic Books |بەستەری نووسەر=Niall Ferguson |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> ئەمریکییەکان میلیشیا گەورەکانی خۆیان ئامادە کرد، بەڵام کێشەی کەمیی بارووت و تۆپخانەیان ھەبوو. بەریتانییەکان وایان دادەنا کە دەتوانن بە ئاسانی بەرگریی نیشتمانپەروەران سەرکوت بکەن. لە ساڵی ١٧٧٥ {{بنز|جەنگی شۆڕشی ئەمریکا|en|American Revolutionary War|lt=جەنگی شۆڕشی ئەمریکا}} دەستی پێکرد. لە ساڵی ١٧٧٦ نیشتمانپەروەران بەرپرسە شاھانەیییەکانیان دەرکرد و {{بنز|جاڕنامەی سەربەخۆییی ویلایەتە یەکگرتووەکان|en|United States Declaration of Independence|lt=سەربەخۆییی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایان ڕاگەیاند}}. دوای دەستگیرکردنی سوپایەکی داگیرکەری بەریتانیا لە ساڵی ١٧٧٧، نەتەوە نوێیەکە ھاوپەیمانییەکی لەگەڵ فەڕەنسا پێکھێنا، کە ھاوسەنگیی سەربازی و دەریاییی یەکسان کردەوە و بەریتانیای خستە ژێر مەترسیی داگیرکردن لەلایەن فەڕەنساوە. سوپای بەریتانیا تەنیا کۆنترۆڵی چەند شارێکی کەناراویی لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا کردبوو. ساڵانی ١٧٨٠–١٧٨١ خاڵێکی نزم بوو بۆ بەریتانیا. باج و کورتیی دارایی بەرزبوون، گەندەڵی لە حکوومەتدا بەربڵاو بوو، و جەنگ لە ئەمریکا پێی دەنایە شەشەمین ساڵییەوە بەبێ ئەوەی ھیچ کۆتایییەکی دیار بێت. {{بنز|ئاژاوەکانی گۆردۆن|en|Gordon Riots|lt=ئاژاوەکانی گۆردۆن}} لە بەھاری ١٧٨٠ لە لەندەن سەریان ھەڵدا، وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر بە زیادبوونی نەرمی و لێخۆشبوون بۆ کاتۆلیکەکان لەلایەن پەرلەمانەوە. لە تشرینی یەکەمی ١٧٨١ {{بنز|چارڵز کۆرنوالیس، یەکەم مارکیزی کۆرنوالیس|en|Lord Cornwallis|lt=لۆرد کۆرنوالیس}} سوپاکەی لە {{بنز|گەمارۆدانی یۆرکتاون|en|Siege of Yorktown|lt=یۆرکتاون، ڤێرجینیا}} ڕادەست کرد. {{بنز|پەیماننامەی پاریس (١٧٨٣)|en|Treaty of Paris (1783)|lt=پەیماننامەی پاریس}} لە ساڵی ١٧٨٣ واژوو کرا، کە بە فەرمی کۆتایی بە جەنگەکە ھێنا و دانی بە سەربەخۆییی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا نا. مەرجەکانی ئاشتی زۆر بەخشندانە بوون بۆ نەتەوە نوێیەکە، کە لەندەن بە دروستی ھیوای وابوو ببێتە ھاوبەشێکی بازرگانیی گەورە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Black |یەکەم=Jeremy |سەردێڕ=Crisis of Empire: Britain and America in the Eighteenth Century |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic |ژپنک=٩٧٨-١-٤٤-١١٠٤٤٥-٨|بەستەری نووسەر=Jeremy Black (historian)}}</ref> ==== ئیمپراتۆرییەتیی دووەمی بەریتانیا ==== لەدەستدانی سێزدە کۆلۆنییەکە، کە لەو کاتەدا پڕدانیشتووانترین خاکی بەریتانیا بوون، نیشانەی گواستنەوە بوو لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی «یەکەم» و «دووەم» دا،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Low |یەکەم١=Alaine |سەردێڕ=[[The Oxford History of the British Empire]] |دوایین٢=Louis |یەکەم٢=Wm Roger |ڕێکەوت=١٩٩٨|editor-last=Canny |editor-first=Nicholas |editor-link=Nicholas Canny |بەرگ=١. The Origins of Empire: British Overseas Enterprise to the Close of the Seventeenth Century|پەڕەکان=٩٢|بەستەری نووسەر٢=Wm. Roger Louis}}</ref> کە تێیدا بەریتانیا سەرنجی خۆی گواستەوە بۆ ئاسیا، زەریای ئارام و دواتر ئەفریقا. پەرتووکی ''{{بنز|سامانی نەتەوەکان|en|The Wealth of Nations|lt=سامانی نەتەوەکان}}''ی {{بنز|ئادەم سمیس|en|Adam Smith|lt=ئادەم سمیس}}، کە لە ساڵی ١٧٧٦ بڵاوکرایەوە، ئاماژەی بەوە کردبوو کە کۆلۆنییەکان زیادەن، و {{بنز|بازرگانیی ئازاد|en|free trade|lt=بازرگانیی ئازاد}} دەبێت جێگەی سیاسەتە {{بنز|بازرگانییەتی|en|mercantilist|lt=مێرکانتیلیستەکان}} (بازرگانگەراکانی) قۆناغی یەکەمی فراوانخوازیی کۆلۆنیالیزم بگرێتەوە. گەشەی بازرگانیی نێوان ویلایەتە یەکگرتووە تازە سەربەخۆبووەکان و بەریتانیا دوای ١٧٨٣<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=James |یەکەم=Lawrence |سەردێڕ=The Rise and Fall of the British Empire |ڕێکەوت=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-١-٤٦-٦٨٤٢١٣-٧|پەڕەکان=١١٩|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Publishing |orig-date=1994}}</ref> بۆچوونەکەی سمیسی پشتڕاست کردەوە کە کۆنترۆڵی سیاسی بۆ سەرکەوتنی ئابووری پێویست نەبوو. لە ماوەی ١٠٠ ساڵی یەکەمی کارکردنیدا، ئامانجی سەرەکیی {{بنز|کۆمپانیای بەریتانیی ڕۆژھەڵاتی ھیندستان|en|British East India Company|lt=کۆمپانیای بەریتانیی ڕۆژھەڵاتی ھیندستان}} بازرگانی بوو، نەک دروستکردنی ئیمپراتۆریەتێک لە ھیندستان. بەرژەوەندییەکانی کۆمپانیاکە لە بازرگانییەوە گۆڕا بۆ کۆنترۆڵکردنی خاک لە ماوەی سەدەی ١٨یەمدا کاتێک ئیمپراتۆریەتیی موغەل لە دەسەڵاتدا پاشەکشەی کرد و کۆمپانیاکە ململانێی دەکرد لەگەڵ ھاوتا فەڕەنسییەکەی، {{بنز|کۆمپانیای فەڕەنسیی ڕۆژھەڵاتی ھیندستان|en|French Indies Company|lt=کۆمپانیای فەڕەنسیی ڕۆژھەڵاتی ھیندستان}}، لە کاتی {{بنز|جەنگەکانی کارناتیک|en|Carnatic wars|lt=جەنگەکانی کارناتیک}} لە دەیەکانی ١٧٤٠ و ١٧٥٠ەکاندا. بەریتانییەکان، بە سەرکردایەتیی {{بنز|ڕۆبێرت کلایڤ|en|Robert Clive|lt=ڕۆبێرت کلایڤ}}، شکستیان بە فەڕەنسییەکان و ھاوپەیمانە ھیندییەکانیان ھێنا لە {{بنز|شەڕی پلاسێی|en|Battle of Plassey|lt=شەڕی پلاسێی}}، کە وای لە کۆمپانیاکە کرد کۆنترۆڵی {{بنز|بەنگال|en|Bengal|lt=بەنگال}} بکات و ببێتە ھێزێکی سەربازی و سیاسیی گەورە لە ھیندستان. بە شێوەیەکی پلەبەپلە قەبارەی ئەو خاکانەی لەژێر کۆنترۆڵی دا بوون زیادی کرد، چ بە حوکمڕانیی ڕاستەوخۆ یان بە ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی فەرمانڕەوا بووکەڵەیییە ناوخۆیییەکانەوە لەژێر ھەڕەشەی ھێزی {{بنز|سوپای ھیندستانی بەریتانی|en|Indian Army|lt=سوپای ھیندستان}}، کە ٨٠٪ی لە {{بنز|سیپۆی|en|sepoys|lt=سەربازە ھیندییە ڕەسەنەکان (سیپۆی)}} پێکھاتبوو. [[پەڕگە:Cookroutes.png|وێنۆک|گەشتە دەریایییەکانی گەڕیدە جەیمس کوک]] لە ٢٢ی ئابی ١٧٧٠، {{بنز|جەیمس کوک|en|James Cook|lt=جەیمس کوک}} کەناری ڕۆژھەڵاتی ئوسترالیای دۆزییەوە<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Knibbs |یەکەم=G. H. |سەردێڕ=Official year book of the Commonwealth of Australia |ڕێکەوت=١٩٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Commonwealth Bureau of Census and Statistics]] |پەڕە=٥٢|بەستەری نووسەر=George Handley Knibbs}}</ref> لە کاتی {{بنز|یەکەمین گەشتی جەیمس کوک|en|First voyage of James Cook|lt=گەشتێکی}} زانستیدا بۆ باشووری زەریای ئارام. لە ساڵی ١٧٧٨، {{بنز|جۆسێف بانکس|en|Joseph Banks|lt=جۆسێف بانکس}}، ڕوەکناسی کوک لە گەشتەکەدا، بەڵگەی پێشکەش بە حکوومەت کرد لەسەر گونجاوی {{بنز|بۆتانی بەی|en|Botany Bay|lt=بۆتانی بەی}} بۆ دامەزراندنی کۆلۆنییەکی سزادان، و لە ساڵی ١٧٨٧ یەکەم باری {{بنز|مەحکوومەکان لە ئوسترالیا|en|Convicts in Australia|lt=مەحکوومەکان}} بەڕێکەوت، و لە ١٧٨٨ گەیشتە شوێنی خۆی. == ١٨٠٠ بۆ ١٨٣٧ == === یەکگرتن لەگەڵ ئیرلەندا === {{Image frame |width=220 |border=no |content=[[پەڕگە:Flags of the Union Jack.svg|220px]] |caption={{بنز|ئاڵای شانشینی یەکگرتوو|en|Flag of the United Kingdom|lt=ئاڵای شانشینی یەکگرتوو}} لەسەر بنەمای ئاڵاکانی {{بنز|ئاڵای ئینگلتەرا|en|Flag of England|lt=ئینگلتەرا}}، {{بنز|ئاڵای سکۆتلەندا|en|Flag of Scotland|lt=سکۆتلەندا}} و خاچی لاتەریبی ({{بنز|ساڵتایر|en|saltire|lt=ساڵتایر}}) {{بنز|نیشانەی قەدیس پاتریک|en|Order of St Patrick|lt=نیشانەی قەدیس پاتریک}} (نەک {{بنز|ئاڵای ئیرلەندا|en|flag of Ireland|lt=ئاڵای ئیرلەندا}}) دروست کراوە.}} لە ١ی کانوونی دووەمی ١٨٠١دا، {{بنز|شانشینی بەریتانیای مەزن|en|Kingdom of Great Britain|lt=بەریتانیای مەزن}} و {{بنز|شانشینی ئیرلەندا|en|Kingdom of Ireland|lt=ئیرلەندا}} یەکیان گرت بۆ پێکھێنانی {{بنز|شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا|en|United Kingdom of Great Britain and Ireland|lt=شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا}}. یەکگرتنی یاسادانانی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا بەھۆی کارنامەی یەکێتیی ساڵی ١٨٠٠ەوە ھاتە ئاراوە، کە "{{بنز|شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا|en|United Kingdom of Great Britain and Ireland|lt=شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا}}"ی دروست کرد. یاساکە لە ھەردوو پەرلەمانی بەریتانیای مەزن و {{بنز|پەرلەمانی ئیرلەندا|en|Parliament of Ireland|lt=پەرلەمانی ئیرلەندا}}دا تێپەڕێنرا، کە تێیدا {{بنز|باڵادەستیی پرۆتێستانتەکان|en|Protestant Ascendancy|lt=باڵادەستیی پرۆتێستانتەکان}} بەرقەرار بوو و نوێنەرایەتیی دانیشتووانە کاتۆلیکەکەی تێدا نەبوو. زۆرینەی بەرچاو بەدەستھێنرا، و ئەمەش بە یارمەتیی بەرتیلدان بوو لە شێوەی بەخشینی نازناوی {{بنز|پیرەیج|en|peerage|lt=خانەدان (پیرەیج)}} و {{بنز|سیستەمی ڕێزلێنانی بەریتانی|en|British honours system|lt=ڕێزلێنان}} بە نەیارەکان بۆ بەدەستھێنانی دەنگەکانیان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ward |یەکەم=Alan |سەردێڕ=The Irish Constitutional Tradition |پەڕە=٢٨}}</ref> بەپێی مەرجەکانی یەکگرتنەکە، پەرلەمانە جیاوازەکانی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا ھەڵوەشێنرانەوە، و لە شوێنیان {{بنز|پەرلەمانی شانشینی یەکگرتوو|en|Parliament of the United Kingdom|lt=پەرلەمانێکی یەکگرتووی شانشینی یەکگرتوو}} دامەزرا. بەم شێوەیە ئیرلەندا بوو بە بەشێکی دانەبڕاو لە شانشینی یەکگرتوو، کە نزیکەی ١٠٠ پەرلەمانتاری دەنارد بۆ ئەنجومەنی عەوام لە وێستمینستەر و ٢٨ {{بنز|پیرەکانی نوێنەری ئیرلەندی|en|Irish representative peer|lt=نوێنەری خانەدانی ئیرلەندی}} بۆ ئەنجومەنی لۆردان، کە لەلایەن خودی خانەدانە ئیرلەندییەکانەوە ھەڵدەبژێردران، جگە لەوەی کە خانەدانە کاتۆلیکەکان ڕێگەیان پێ نەدەدرا لە کورسییەکانیان لە ئەنجومەنی لۆردان دابنیشن. بەشێک لە سازشەکە بۆ کاتۆلیکە ئیرلەندییەکان بریتی بوو لە پێدانی {{بنز|ئازادکردنی کاتۆلیکەکان|en|Catholic emancipation|lt=مافی ئازادیی کاتۆلیکەکان}}، کە پێشتر بەتوندی لەلایەن پەرلەمانی ئیرلەنداوە کە ھەموویان ئەنگلیکان بوون، ڕەتکرابووەوە؛ بەڵام، ئەمە لەلایەن [[جۆرجی سێیەم]]ەوە ڕێگریی لێکرا، کە پێی وابوو ئازادکردنی کاتۆلیکە ڕۆمانییەکان پێشێلکردنی {{بنز|سوێندی تاجدانان|en|Coronation Oath|lt=سوێندی تاجدانانەکەیەتی}}. پلەبەندیی کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆمانی پشتگیریی یەکێتییەکەی کردبوو؛ بەڵام بڕیاری ڕێگریکردن لە ئازادیی کاتۆلیکەکان بە شێوەیەکی کوشندە سەرنجڕاکێشیی یەکێتییەکەی لاواز کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Acts of Union: The causes, contexts, and consequences of the Act of Union |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Four Courts Press |editor-last=Keogh |editor-first=Dáire |editor-last2=Whelan |editor-first2=Kevin}}</ref> === جەنگەکانی ناپلیۆن === [[پەڕگە:Trafalgar-Auguste Mayer.jpg|وێنۆک|کەشتیی بەریتانی {{HMS|Sandwich|1759|6}} تەقە لە {{بنز|کەشتیی سەرەکی|en|flagship|lt=کەشتییە سەرەکییەکەی}} فەڕەنسا {{ship|French ship|Bucentaure|1803|2}} (کە بەتەواوی دارەکانی شکاون) دەکات لە کاتی {{بنز|شەڕی ترافالگار|en|Battle of Trafalgar|lt=شەڕی ترافالگاردا}}. کەشتیی ''Bucentaure'' ھەروەھا شەڕ لەگەڵ {{HMS|Victory}} (لە پشتییەوە) و {{HMS|Temeraire|1798|6}} (لای چەپی وێنەکە) دەکات. لە ڕاستیدا، کەشتیی HMS ''Sandwich'' ھەرگیز لە ترافالگار شەڕی نەکردووە؛ ئەمە ھەڵەیەکە لەلایەن وێنەکێش {{بنز|ئاب مایەر|en|Auguste Mayer|lt=ئاب مایەر}}ەوە کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Auguste Mayer's picture as described by the official website of the Musée national de la Marine (in French) |ناونیشان=http://www.musee-marine.fr/cartel2.php?id=55 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100526163947/http://www.musee-marine.fr/cartel2.php?id=55 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئایاری ٢٠١٠}}</ref>]] لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا، بەریتانیا جارێکی تر ڕووبەڕووی بەرەنگاری بووەوە لەلایەن فەڕەنساوە لەژێر دەسەڵاتی [[ناپلیۆن]]، لە ململانێیەکدا کە، بەپێچەوانەی جەنگەکانی پێشووەوە، نوێنەرایەتیی ململانێی ئایدۆلۆژیای نێوان دوو نەتەوەکەی دەکرد: پاشایەتییە دەستوورییەکەی بەریتانیای مەزن بەرامبەر بە بنەما لیبراڵەکانی شۆڕشی فەڕەنسا کە بە ڕواڵەت لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ناپلیۆنییەوە داکۆکییان لێ دەکرا.{{Sfnp|James|2001|page=152}} تەنیا پێگەی بەریتانیا نەبوو لەسەر گۆڕەپانی جیھان کە کەوتبووە مەترسییەوە: ناپلیۆن ھەڕەشەی داگیرکردنی بەریتانیای دەکرد، و لەگەڵ ئەوەشدا، چارەنووسێکی ھاوشێوەی ئەو وڵاتانەی ئەورووپای کیشوەری کە سوپاکەی داگیری کردبوون. لە کاتی {{بنز|جەنگی ھاوپەیمانیی دووەم|en|War of the Second Coalition|lt=جەنگی ھاوپەیمانیی دووەمدا}}، بەریتانیا زۆربەی کۆلۆنییە فەڕەنسی و ھۆڵەندییەکانی داگیرکرد، بەڵام نەخۆشییە خولگەیییەکان گیانی زیاتر لە ٤٠٬٠٠٠ سەربازیان کێشا. کاتێک {{بنز|پەیماننامەی ئەمیێنس|en|Treaty of Amiens|lt=پەیماننامەی ئەمیێنس}} وەستانێکی دروست کرد، بەریتانیا ناچار بوو زۆربەی کۆلۆنییەکان بگەڕێنێتەوە. لە ئایاری ١٨٠٣، جارێکی تر جەنگ ڕاگەیەندرا. پلانەکانی ناپلیۆن بۆ داگیرکردنی بەریتانیا شکستیان ھێنا بەھۆی لاوازیی ھێزی دەریایییەکەیەوە، و لە ساڵی ١٨٠٥دا، کەشتیگەلەکەی نێڵسۆن بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە فەڕەنسی و ئیسپانییەکانی لە {{بنز|شەڕی ترافالگار|en|Battle of Trafalgar|lt=ترافالگار}} تێکشکاند، کە دوایین شەڕی دەریاییی گرنگ بوو لە جەنگەکانی ناپلیۆندا. لە ساڵی ١٨٠٦، ناپلیۆن زنجیرەیەک لە {{بنز|مەرسوومەکانی بەرلین|en|Berlin Decree|lt=مەرسوومەکانی بەرلین}}ی دەرکرد، کە {{بنز|سیستەمی کیشوەری|en|Continental System|lt=سیستەمی کیشوەری}}یان خستە بواری جێبەجێکردنەوە. ئەم سیاسەتە ئامانجی لاوازکردنی ئابووریی ھەناردەی بەریتانیا بوو بە داخستنی ئەو ناوچانەی لەژێر کۆنترۆڵی فەڕەنسادا بوون بەڕووی بازرگانیی بەریتانیادا. ناپلیۆن ھیوای وابوو کە دابڕانی بەریتانیا لە کیشوەری ئەورووپا کۆتایی بە باڵادەستییە ئابوورییەکەی بھێنێت. بەڵام ھەرگیز لە ئامانجەکەیدا سەرکەوتوو نەبوو. کەمێک زیان بە بەریتانیا گەیشت، بەڵام کۆنترۆڵکردنی زەریاکان یارمەتیدەر بوو بۆ کەمکردنەوەی زیانەکە. زیانێکی زۆر گەورەتر بە ئابووریی فەڕەنسا و ھاوپەیمانەکانی گەیشت، کە ھاوبەشێکی بازرگانیی بەسوودیان لەدەستدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Grab |یەکەم=Alexander |سەردێڕ=Napoleon and the Transformation of Europe |ڕێکەوت=٢٠٠٣|پەڕەکان=٢٩–٣٣}}</ref> حکوومەتە تووڕەکان پاڵنەرێکیان پەیدا کرد بۆ پشتگوێخستنی سیستەمی کیشوەری، کە ئەمەش بووە ھۆی لاوازبوونی ھاوپەیمانییەکەی ناپلیۆن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Crouzet |یەکەم=François |ڕێکەوت=١٩٦٤|سەردێڕ=Wars, blockade, and economic change in Europe, 1792–1815 |journal=Journal of Economic History |بەرگ=٢٤|issue=4 |پەڕەکان=٥٦٧–٥٨٨|doi=10.1017/S0022050700061271 |jstor=2115762|s2cid=154922418}}</ref> بەریتانیا خاوەنی گەورەترین توانای پیشەسازی بوو لە ئەورووپا، و زاڵبوونی بەسەر دەریاکاندا ڕێگەی پێدا کە ھێزی ئابووریی خۆی لە ڕێگەی بازرگانییەوە لەگەڵ خاکەکانی ژێر دەسەڵاتیدا لە ئیمپراتۆرییەتە نوێیە خێرا گەشەسەندووەکەیەوە بەھێزتر بکات. باڵادەستیی دەریاییی بەریتانیا بەو مانایە بوو کە فەڕەنسا ھەرگیز نەیدەتوانی چێژ لەو ئاشتییە وەربگرێت کە پێویست بوو بۆ جێگیرکردنی کۆنترۆڵی خۆی بەسەر ئەورووپادا، و نەیدەتوانی ھەڕەشە لە دوورگەکانی بەریتانیا یان کۆلۆنییە سەرەکییەکانی بەریتانیا بکات. [[پەڕگە:Charge of the French Cuirassiers at Waterloo.jpg|وێنۆک|ھێرشی {{بنز|کویراسیێر|en|Cuirassier|lt=کویراسیێر}}ە فەڕەنسییەکان لە {{بنز|شەڕی واتەرلو|en|Battle of Waterloo|lt=شەڕی واتەرلو}} دژی {{بنز|چوارگۆشەی پیادە|en|infantry square|lt=چوارگۆشەیەکی پیادەی}} بەریتانی]] {{بنز|ڕاپەڕینی دۆس دی مایۆ|en|Dos de Mayo Uprising|lt=ڕاپەڕینی دۆس دی مایۆ}} ڕێگەی بە بەریتانیا دا کە پێگەیەک لەسەر کیشوەری ئەورووپا بەدەستبھێنێت. {{بنز|ئارسەر وێڵزلی، یەکەمین دوکی وێلینگتۆن|en|Duke of Wellington|lt=دوکی وێلینگتۆن}} و سوپاکەی کە لە بەریتانی و پورتوگالییەکان پێکھاتبوون فەڕەنسییەکانیان لە ئیسپانیا وەدەرنا و لە سەرەتای ١٨١٤دا، کاتێک ناپلیۆن لە ڕۆژھەڵاتەوە لەلایەن پرووسی، نەمساوییەکان، و ڕووسەکانەوە پاشەکشەی پێدەکرا، وێلینگتۆن ھێرشی کردە سەر باشووری فەڕەنسا. دوای خۆبەدەستەوەدانی ناپلیۆن و دوورخستنەوەی بۆ دوورگەی ئێلبا، وا دەردەکەوت کە ئاشتی گەڕاوەتەوە، بەڵام کاتێک لە ساڵی ١٨١٥دا ڕای کرد و گەڕایەوە بۆ فەڕەنسا، بەریتانییەکان و ھاوپەیمانەکانیان ناچار بوون دووبارە شەڕی لەگەڵدا بکەنەوە. سوپاکانی وێلینگتۆن و {{بنز|گێبھارد لێبێریخت ڤۆن بلوخەر|en|von Blücher|lt=ڤۆن بلوخەر}} ناپلیۆنیان بە یەکجاری لە {{بنز|شەڕی واتەرلو|en|Battle of Waterloo|lt=واتەرلو}} تێکشکاند.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Muir |یەکەم=Rory |سەردێڕ=Britain and the Defeat of Napoleon, 1807–1815 |ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=Yale University Press}}</ref> ==== دابینکردنی داراییی جەنگ ==== یەکێک لە ھۆکارە سەرەکییەکانی سەرکەوتنی بەریتانیا توانای کۆکردنەوەی سەرچاوە پیشەسازی و دارایییەکان و بەکارھێنانیان بوو بۆ تێکشکاندنی فەڕەنسا. بە دانیشتووانێکی ١٦ ملیۆن کەسییەوە، بەریتانیا نزیکەی نیوەی قەبارەی فەڕەنسا بوو کە ٣٠ ملیۆن کەسی تێدابوو. لە ڕووی ژمارەی سەربازەوە باڵادەستیی ژمارەییی فەڕەنسا بەھۆی ئەو پاڵپشتییە دارایییانەی بەریتانیاوە ھاوسەنگ کرایەوە کە تێچووی بەشێکی زۆری سەربازە نەمساوییەکان و ڕووسەکانی دابین دەکرد، کە لە ساڵی ١٨١٣دا گەیشتە لووتکە بە نزیکەی ٤٥٠٬٠٠٠ سەرباز.<ref>{{Harvp|Kennedy|1989|page=128–129}}.</ref> گرنگتر لە ھەمووی، بەرھەمی نیشتمانیی بەریتانیا بە بەھێزی مایەوە و کەرتی بازرگانیی باش ڕێکخراو بەرھەمەکانی ئاراستە دەکرد بۆ ئەو پێداویستییانەی کە سوپا پێویستی پێیان بوو. سیستەمی قاچاخچێتی پێکردنی بەرھەمە تەواوکراوەکان بۆ کیشوەری ئەورووپا ھەوڵەکانی فەڕەنسای بۆ لەناوبردنی ئابووریی بەریتانیا لە ڕێگەی بڕینی بازاڕەکانەوە تێکدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schroeder |یەکەم=Paul W. |سەردێڕ=The Transformation of European Politics 1763–1848 |ڕێکەوت=١٩٩٤|پەڕەکان=٣٠٥–٣١٠}}</ref> بوودجەی بەریتانیا لە ساڵی ١٨١٤دا گەیشتە ٦٦ ملیۆن پاوەند، لەوانە ١٠ ملیۆن پاوەند بۆ ھێزی دەریایی، ٤٠ ملیۆن پاوەند بۆ سوپا، ١٠ ملیۆن پاوەند بۆ ھاوپەیمانەکان، و ٣٨ ملیۆن پاوەند وەک سوو لەسەر قەرزی نیشتمانی. قەرزی نیشتمانی بەرزبووەوە بۆ ٦٧٩ ملیۆن پاوەند، کە زیاتر لە دوو ھێندەی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی بوو. ئەمە لەلایەن سەدان ھەزار وەبەرھێنەر و باجدەرەوە پاڵپشتی دەکرا، سەرەڕای بەرزبوونەوەی باجی سەر زەوی و باجێکی نوێی داھات. تێچووی جەنگەکە گەیشتە ٨٣٠ ملیۆن پاوەند. بە پێچەوانەوە سیستەمی داراییی فەڕەنسا بێتوانا بوو و ناپلیۆن ناچار بوو بەشێکی پشت بە دەستبەسەرداگرتنی موڵک و سامان لە خاکە داگیرکراوەکان ببەستێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Halevy |یەکەم=Elie |سەردێڕ=A History of the English People in 1815 |ڕێکەوت=١٩٢٤|بەرگ=٢|پەڕەکان=٢٠٥–٢٠٦, ٢١٥–٢٢٨}}; {{بیرخستنەوە|دوایین=Knight |یەکەم=Roger |سەردێڕ=Britain Against Napoleon: The Organisation of Victory, 1793–1815 |ڕێکەوت=٢٠١٣}}; {{Harvp|Watson|1960|pages=374–377, 406–407, 463–471}}.</ref> ==== جەنگی ساڵی ١٨١٢ لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان ==== [[پەڕگە:Signing of Treaty of Ghent (1814).jpg|وێنۆک|واژووکردنی {{بنز|پەیماننامەی گێنت|en|Treaty of Ghent|lt=پەیماننامەی گێنت}} (کانوونی یەکەمی ١٨١٤) لەگەڵ دیپلۆماتکارانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] ھاوکات لەگەڵ جەنگەکانی ناپلیۆن، ناکۆکییە بازرگانییەکان و سەربازگرتنی زۆرەملێی دەریاوانە ئەمریکییەکان لەلایەن بەریتانیاوە بووە ھۆی سەقھەڵدانی {{بنز|جەنگی ساڵی ١٨١٢|en|War of 1812|lt=جەنگی ساڵی ١٨١٢}}. ئەمە «دووەمین جەنگی سەربەخۆیی» بوو بۆ ئەمریکییەکان، ھەرچەندە ھەرگیز پەیوەندیی بە ھەوڵەکانی بەریتانیاوە نەبوو بۆ داگیرکردنەوەی کۆلۆنییەکانی پێشووی، بەڵکو پەیوەندی بە ھەوڵی ئەمریکییەکانەوە ھەبوو بۆ داگیرکردنی کۆلۆنییەکانی کەنەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peterson |یەکەم=Charles Jacobs |سەردێڕ=The Military Heroes of the War of 1812: With a Narrative of the War |ڕێکەوت=١٨٥٢|بەستەری نووسەر=Charles Jacobs Peterson}}</ref> بەریتانییەکان نەیاندەتوانی سەرچاوەیەکی زۆر تەرخان بکەن بۆ ململانێکە تاوەکوو ڕووخانی ناپلیۆن لە ١٨١٤دا. {{بنز|فریگێت|en|frigate|lt=فریگێتە (کەشتییە جەنگییە)}} ئەمریکییەکان شکستیان بە ھێزی دەریاییی بەریتانیا ھێنا، کە بەھۆی ململانێکانەوە لە ئەورووپا کێشەی کەمیی دەستی کاری مرۆییی ھەبوو. ھەوڵێکی چڕتری جەنگ ھەندێک سەرکەوتنی بەدەستھێنا وەک {{بنز|سووتاندنی واشینگتن|en|burning of Washington|lt=سووتاندنی واشینگتن}}، بەڵام زۆرێک لە دەنگە کاریگەرەکانی وەک دوکی وێلینگتۆن پێیان وابوو کە سەرکەوتنی تەواوەتی بەسەر ئەمریکادا مەحاڵە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Black |یەکەم=Jeremy |سەردێڕ=The War of 1812 in the Age of Napoleon |ڕێکەوت=٢٠٠٩|بەستەری نووسەر=Jeremy Black (historian)}} is one of the few major British studies</ref> لە کۆتاییی ١٨١٤دا ڕێکەوتن لەسەر ئاشتی کرا، بەڵام {{بنز|ئەندرۆ جاکسن|en|Andrew Jackson|lt=ئەندرۆ جاکسن}}، بەبێ ئاگاداریی لەمە، سەرکەوتنێکی گەورەی بەسەر بەریتانییەکاندا لە {{بنز|شەڕی نیوئۆرلینز|en|Battle of New Orleans|lt=شەڕی نیوئۆرلینز}} لە کانوونی دووەمی ١٨١٥دا بەدەستھێنا. پەسەندکردنی {{بنز|پەیماننامەی گێنت|en|Treaty of Ghent|lt=پەیماننامەی گێنت}} لە شوباتی ١٨١٥دا کۆتایی بە جەنگەکە ھێنا. گەورەترین دەرئەنجام شکستی ھەمیشەییی ئەو ھاوپەیمانە ھیندییە ئەمریکییانە بوو کە بەریتانیا پشتی پێ بەستبوون. سنووری نێوان ئەمریکا و کەنەدا لەلایەن ھەردوو وڵاتەوە بێچەک کرا، و بازرگانیی ئاشتییانە دەستی پێکردەوە، ھەرچەندە نیگەرانییەکان لەسەر داگیرکردنی کەنەدا لەلایەن ئەمریکاوە بەردەوام بوون. === سەرکوتکردنی دوای جەنگ لەلایەن نوخبە پارێزگارە خاوەن زەوییەکانەوە === سەردەمی دوای جەنگ سەردەمێکی داکشانی ئابووری، دروێنەی خراپ، ھەڵاوسانی لەزیادبوون، و بێکارییەکی زۆر بوو لە نێو ئەو سەربازانەی کە دەگەڕانەوە. لەگەڵ پێشکەوتنی پیشەسازی، بەریتانیا زیاتر بەرەو شارنشینی چوو و کەمتر گوندنشین بوو، و دەسەڵاتیش بەپێی ئەوە گۆڕا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Briggs |یەکەم=Asa |سەردێڕ=The Age of Improvement, 1783–1867 |ڕێکەوت=١٩٥٩|بەستەری نووسەر=Asa Briggs}}</ref> سەرکردایەتیی باڵادەستی تۆرییەکان، کە بنکەکەی لە کەرتی گوندنشینی ڕوو لە کەمبوونەوەدا بوو، ترساو، پارێزگار و سەرکوتکەر بوو. تۆرییەکان دەترسان لە دەرکەوتنی ڕادیکاڵەکان کە پیلانگێڕییان دەکرد بۆ لاساییکردنەوەی شۆڕشە ترسناکەکەی فەڕەنسا. لە ڕاستیدا پێکھاتە ڕادیکاڵە توندوتیژەکە بچووک و لاواز بوو؛ چەند پیلانگێڕییەکی بچووک ھەبوون کە پیاوانێکی کەم-شوێنکەوتوویان تێدابوو کە ئاگاداری ئاسایشی خۆیان نەبوون؛ و بەخێرایی سەرکوت کران.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Evans |یەکەم=Eric J. |سەردێڕ=Britain Before the Reform Act: Politics and Society 1815–1832 |ڕێکەوت=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-١-١٣-٤٨١٦٠٣-٣|edition=2nd |پەڕەکان=١–٢٧|بڵاوکەرەوە=Routledge |بەستەری نووسەر=Eric J. Evans}}</ref> تەکنیکەکانی سەرکوتکردن بریتی بوون لە ھەڵپەساردنی مافی 'ھابیاس کۆرپوس' (ئامادەبوونی زیندانی لە دادگا) لە ساڵی ١٨١٧ (کە ڕێگەی بە حکوومەت دەدا گومانلێکراوان بەبێ ھۆکار یان دادگاییکردن دەستبەسەر بکات). {{بنز|کارنامەکانی بێدەنگکردن|en|Gagging Acts|lt=کارنامەکانی بێدەنگکردنی}} سیدماوس لە ١٨١٧ بە شێوەیەکی قورس دەمی ڕۆژنامەکانی ئۆپۆزسیۆنیان داخست؛ چاکسازیخوازەکان گۆڕان بۆ بڵاوکردنەوەی نامیلکەکان و ھەفتانە ٥٠٬٠٠٠ نامیلکەیان دەفرۆشت. وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر بە {{بنز|کۆمەڵکوژیی پیتەرلوو|en|Peterloo Massacre|lt=کۆمەڵکوژیی پیتەرلوو}} لە ساڵی ١٨١٩دا، حکوومەتەکەی لیڤەرپوول "{{بنز|شەش کارنامەکە|en|Six Acts|lt=شەش کارنامەکە}}"ی لە ١٨١٩ تێپەڕاند. ئەم کارنامانە مەشق و ڕاھێنانە سەربازییەکانیان قەدەغە کرد؛ ئاسانکارییان کرد بۆ دەرکردنی فەرمانی گەڕان بەدوای چەکدا؛ کۆبوونەوە گشتییەکانی زیاتر لە ٥٠ کەسیان نایاسایی کرد؛ سزای قورسیان خستە سەر ئەو بڵاوکراوانەی سووکایەتییان بە ئایین دەکرد یان ھاندەرانە بوون؛ کارنامەیەکی باجی پولەکەی چوار پێنییان سەپاند بەسەر زۆرێک لە نامیلکەکاندا بۆ کەمکردنەوەی لێشاوی ڕەخنەگرتن. پێشێلکاران دەکرا بە توندی سزا بدرێن، لەوانەش دوورخستنەوە بۆ ئوسترالیا. یاساکان داڕێژرابوون بۆ ڕێگریکردن لە دروستکەرانی ئاژاوە و دڵنیاییدان بە پارێزگارەکان؛ بەزۆری بەکارنەدەھێنران. لە کۆتایییەکانی دەیەی ١٨٢٠ەکاندا، ھاوکات لەگەڵ بووژانەوەی ئابووری، زۆرێک لەم یاسا سەرکوتکەرانە ھەڵوەشێنرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ziegler |یەکەم=Philip |سەردێڕ=Addington |ڕێکەوت=١٩٦٥|پەڕە=٣٥٠}}</ref> === پاشا لاوازەکان === [[جۆرجی چوارەم]] فەرمانڕەوایەکی لاواز بوو وەک جێگرەوەی پاشا (١٨١١–١٨٢٠) و پاشا (١٨٢٠–١٨٣٠). ئەو ڕێگەی بە وەزیرەکانی دا کە بەتەواوی کاروباری حکوومەت بگرنە دەست، و ڕۆڵێکی زۆر کەمتری لە جۆرجی سێیەم دەگێڕا. ئێستا ئەو بنەمایە جێگیر بوو کە پاشا ئەو کەسە وەک سەرۆک وەزیران قبوڵ دەکات کە زۆرینەی ئەنجومەنی عەوام بەدەست دەھێنێت، بەبێ گوێدانە ئەوەی کە ئایا پاشا بە کەسی حەزی لێیە یان نا. حکوومەتەکانی ئەو، بە ھاوکارییەکی کەمی پاشاوە، سەرپەرشتیی سەرکەوتنیان لە جەنگەکانی ناپلیۆندا کرد، دانوستانیان لەسەر ڕێکەوتنی ئاشتی کرد، و ھەوڵیان دا مامەڵە لەگەڵ ئەو پشێوییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەدا بکەن کە بەدوایدا ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Baker |یەکەم=Kenneth |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=George IV: a Sketch |journal=History Today |بەرگ=٥٥|issue=10 |پەڕەکان=٣٠–٣٦}}</ref> برایەکەی، [[ویلیامی چوارەم]] لە ١٨٣٠–١٨٣٧ حوکمڕانیی کرد، بەڵام کەمتر تێوەگلاو بوو لە سیاسەتدا. سەردەمەکەی شاھێدی چەندین چاکسازی بوو: {{بنز|یاساکانی ھەژاران (ئینگلتەرا و وێڵز)|en|poor law|lt=یاسای ھەژاران}} نوێکرایەوە، کارپێکردنی منداڵان سنووردار کرا، {{بنز|کارنامەی ھەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتی ١٨٣٣|en|Slavery Abolition Act 1833|lt=کۆیلایەتی ھەڵوەشێنرایەوە}} لە نزیکەی ھەموو {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|en|British Empire|lt=ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیادا}}، و، لە ھەمووی گرنگتر، {{بنز|کارنامەی چاکسازیی ١٨٣٢|en|Reform Act 1832|lt=کارنامەی چاکسازیی ساڵی ١٨٣٢}} سیستەمی ھەڵبژاردنی بەریتانیای سەرلەنوێ داڕشتەوە.<ref>[[Brock, Michael]] (2004) "William IV (1765–1837)", ''[[Oxford Dictionary of National Biography]]'', (2004) {{doi|10.1093/ref:odnb/29451}}</ref> === کاروباری دەرەوە === ھیچ جەنگێکی گەورە ڕووینەدا تاوەکوو {{بنز|جەنگی کریمیا|en|Crimean War|lt=جەنگی کریمیا}} لە ١٨٥٣–١٨٥٦.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Black |یەکەم=Jeremy |سەردێڕ=A Military History of Britain: From 1775 to the Present |ڕێکەوت=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧-٥٩٩٠٣٩-٨|پەڕەکان=٧٤–٧٧|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic |بەستەری نووسەر=Jeremy Black (historian)}}</ref> لەکاتێکدا پرووسیا، نەمسا، و ڕووسیا، وەک پاشایەتییە ڕەھاکان، ھەوڵیان دەدا لیبرالیزم سەرکوت بکەن لە ھەر شوێنێک سەریھەڵدابا، بەریتانییەکان لەگەڵ بیرۆکە نوێیەکاندا گونجان. بەریتانیا لە ساڵی ١٨٢٦ دەستتێوەردانی لە پورتوگال کرد بۆ بەرگریکردن لە حکوومەتێکی دەستووری لەوێ و لە ساڵی ١٨٢٤دا دانی بە سەربەخۆییی کۆلۆنییە ئەمریکییەکانی ئیسپانیادا نا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kaufmann |یەکەم=William W. |سەردێڕ=British policy and the independence of Latin America, 1804–1828 |ڕێکەوت=١٩٥١|بڵاوکەرەوە=Archon Books |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٠٨-٠٠٣٥١-٥|ol=22086116M |بەستەری نووسەر=William Kaufmann}}</ref> بازرگانان و دارایییەکانی بەریتانیا، و دواتر دروستکەرانی ھێڵی ئاسن، ڕۆڵی سەرەکییان لە ئابوورییەکانی نەتەوەکانی ئەمریکای لاتیندا گێڕا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Britain and the Americas: Culture, Politics, and History |ڕێکەوت=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨١٨٥١٠٩٤٣٦٣|editor-last=Kaufman |editor-first=Will |پەڕەکان=٤٦٥–٤٦٨|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing USA |ol=8969943M |editor-last2=Macpherson |editor-first2=Heidi Slettedahl}}</ref> بەریتانییەکان لە ساڵی ١٨٢٧دا لە بەرژەوەندیی یۆنانییەکان دەستتێوەردانیان کرد، کە لە ساڵی ١٨٢١ەوە {{بنز|جەنگی سەربەخۆییی یۆنان|en|Greek War of Independence|lt=جەنگی سەربەخۆییی یۆنانیان}} دژی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی بەرپا کردبوو. === چاکسازییەکانی ویگ لە دەیەی ١٨٣٠ەکاندا === {{بنز|ویگەکان (پارتی سیاسیی بەریتانی)|en|Whigs (British political party)|lt=پارتی ویگ}} ھێز و یەکڕیزیی خۆی بەدەستھێنایەوە بە پاڵپشتیکردنی چاکسازییە ئەخلاقییەکان، بەتایبەتی سیستەمی ھەڵبژاردن، ھەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتی و ئازادکردنی کاتۆلیکەکان. {{بنز|ئازادکردنی کاتۆلیکەکان|en|Catholic emancipation|lt=ئازادکردنی کاتۆلیکەکان}} مسۆگەر کرا لە {{بنز|کارنامەی فریاگوزاریی کاتۆلیکی ڕۆمانی ١٨٢٩|en|Roman Catholic Relief Act 1829|lt=کارنامەی فریاگوزاریی کاتۆلیکی ڕۆمانی ساڵی ١٨٢٩دا}}، کە گەورەترین کۆتوبەندەکانی سەر کاتۆلیکە ڕۆمانییەکانی لە بەریتانیادا ھەڵگرت.{{Sfnp|Woodward|1962|pages=٣٢٥–٣٣٠}} ویگەکان بوونە پاڵەوانی چاکسازیی پەرلەمانی. ئەوان {{بنز|چارڵز گرەی، دووەم ئێرلی گرەی|en|Charles Grey, 2nd Earl Grey|lt=لۆرد گرەی}}یان کردە سەرۆک وەزیران لە ١٨٣٠–١٨٣٤، و {{بنز|کارنامەی چاکسازیی ١٨٣٢|en|Reform Act 1832|lt=کارنامەی چاکسازیی ١٨٣٢}} بووە ھەنگاوی ناسنامەیان. مافی دەنگدانی کەمێک فراوانتر کرد و کۆتایی بە سیستەمی {{بنز|قەزای بۆگەن|en|rotten and pocket boroughs|lt=قەزاکانی جەیبانە و بۆگەنەکان}} ھێنا (کە تێیدا ھەڵبژاردنەکان لەلایەن خێزانە بەھێزەکانەوە کۆنترۆڵ دەکران)، و کورسیی بەخشییە ناوەندە پیشەسازییە نوێیەکان. ئەرستۆکراتییەت بەردەوام بوو لە زاڵبوون بەسەر حکوومەت، سوپا و ھێزی دەریاییی شاھانە، و کۆمەڵگەی باڵادا.{{Sfnp|Woodward|1962|pages=٣٢٥–٣٣٠}} دوای ئەوەی لێکۆڵینەوە پەرلەمانییەکان ترسناکییەکانی کارپێکردنی منداڵانیان پیشان دا، چەند چاکسازییەکی سنووردار لە ساڵی ١٨٣٣دا تێپەڕێنران. {{بنز|چارتیزم|en|Chartism|lt=چارتیزم}} سەری ھەڵدا دوای ئەوەی کارنامەی چاکسازیی ساڵی ١٨٣٢ نەیتوانی مافی دەنگدان بە چینی کرێکار بدات. چالاکوانان ئیدانەی 'خیانەت' و 'قوربانیکردنی' بەرژەوەندییەکانیانیان کرد بەھۆی 'ڕەفتاری خراپ'ی حکوومەتەوە. لە ساڵی ١٨٣٨، چارتیستەکان کارنامەی گەلیان دەرکرد کە داوای مافی دەنگدانی پیاوان، ناوچەکانی ھەڵبژاردنی یەکسان لە ڕووی قەبارەوە، دەنگدان بە شێوازی نھێنی، پێدانی مووچە بە پەرلەمانتاران (بۆ ئەوەی پیاوە ھەژارەکانیش بتوانن خزمەت بکەن)، پەرلەمانی ساڵانە، و ھەڵوەشاندنەوەی مەرجی ھەبوونی موڵکیان دەکرد. چارتیستەکان نەیانتوانی گفتوگۆیەکی دەستووریی جددی بسەپێنن. مێژوونووسان چارتیزم وەک بەردەوامبوونی خەباتی سەدەی ١٨یەم دژی گەندەڵی و قۆناغێکی نوێ لە داواکارییەکان بۆ دیموکراسی لە کۆمەڵگەیەکی پیشەسازیدا دەبینن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chase |یەکەم=Malcolm |سەردێڕ=Chartism: A New History |ڕێکەوت=٢٠٠٧}}</ref> لە ساڵی ١٨٣٢، پەرلەمان کۆیلایەتی لە ئیمپراتۆریەتەکەدا ھەڵوەشاندەوە لەگەڵ {{بنز|کارنامەی ھەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتی ١٨٣٣|en|Slavery Abolition Act 1833|lt=کارنامەی ھەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتیی ساڵی ١٨٣٣}}. حکوومەت کۆیلەکانی بە ٢٠٬٠٠٠٬٠٠٠ پاوەند کڕی، و کۆیلەکانی ئازاد کرد، بەتایبەتی ئەوانەی لە دوورگەکانی شەکری کاریبیدا بوون.{{Sfnp|Woodward|1962|pages=٣٥٤–٣٥٧}} == سەردەمی ڤیکتۆریا == [[پەڕگە:Queen Victoria by Bassano.jpg|وێنۆک|upright=.7|[[شاژنە ڤیکتۆریا]] (١٨٣٧–١٩٠١)]] [[شاژنە ڤیکتۆریا]] لە ساڵی ١٨٣٧، لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا چووە سەر تەختی پاشایەتی. سەردەمە درێژەکەی حوکمڕانییەکەی تا ساڵی ١٩٠١ شاھێدی گەیشتنی بەریتانیا بوو بە لووتکەی دەسەڵاتی ئابووری و سیاسیی خۆی. تەکنەلۆژیا نوێیە سەرنجڕاکێشەکانی وەک کەشتیی ھەڵمی، ھێڵی ئاسن، فۆتۆگرافی، و تەلەگراف دەرکەوتن، کە جیھانیان خێراتر کرد. بەریتانیا تاڕادەیەکی زۆر بە ناچالاکی لە سیاسەتی کیشوەری ئەورووپادا مایەوە، و کاریگەریی شەپۆلی شۆڕشەکانی ١٨٤٨ی بەسەرەوە نەبوو. سەردەمی ڤیکتۆریا شاھێدی تەواوبوون و پێگەیشتنی دووەمین {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|en|British Empire|lt=ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا}} بوو. ئەم سەردەمە پێشتر بە {{بنز|سەردەمی جۆرجی|en|Georgian era|lt=سەردەمی جۆرجی}} پێشینەی ھەبوو و دواتریش بە {{بنز|سەردەمی ئێدواردی|en|Edwardian era|lt=سەردەمی ئێدواردی}} جێگەی گیرایەوە. مێژوونووسانی وەکوو بێرنارد پۆرتەر ناوەڕاستی سەردەمی ڤیکتۆریایان (١٨٥٠–١٨٧٠) وەک 'ساڵە زێڕینەکانی' بەریتانیا وەسف کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Porter |یەکەم=Bernard |سەردێڕ=Britannia's Burden: The Political Evolution of Modern Britain 1851–1890 |ڕێکەوت=١٩٩٤|chapter=Chapter 3 |بەستەری نووسەر=Bernard Porter}}</ref> ئاشتی و خۆشگوزەرانی ھەبوو، کاتێک داھاتی نیشتمانی بۆ ھەر کەسێک بە ڕێژەی نیوە زیادی کرد. بەشێکی زۆری خۆشگوزەرانییەکە بەھۆی زیادبوونی پیشەسازییەوە بوو، بەتایبەتی لە بواری ڕستن و چنین و ئامێرەکاندا… ھەروەھا بەھۆی ئەو تۆڕە جیھانییەی بازرگانی و ئەندازیارییەوە کە قازانجی بۆ بازرگانان و شارەزایانی بەریتانی لە سەرتاسەری جیھانەوە بەرھەم دەھێنا. لە دەرەوە ئاشتی ھەبوو، و لە ناوخۆشدا ئاشتیی کۆمەڵایەتی ھەبوو. چاکسازییەکان لە بارودۆخی پیشەسازیدا لەلایەن پەرلەمانەوە دیاری کران. {{بنز|کارنامەی کانەکان و کانە خەڵووزەکان ١٨٤٢|en|Mines and Collieries Act 1842|lt=کارنامەی کانەکان و کانە خەڵووزەکانی ساڵی ١٨٤٢}} دامەزراندنی کچان و کوڕانی خوار تەمەن دە ساڵی بۆ کارکردن لەژێر زەویدا لە کانەکانی خەڵووزدا قەدەغە کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rose |یەکەم=Lionel |سەردێڕ=The Erosion of Childhood: Childhood in Britain, 1860–1918 |ڕێکەوت=١٩٩١|ژپنک=٠٤١٥٠٠١٦٥X|پەڕە=١١|بڵاوکەرەوە=Routledge |ol=1886570M}}</ref> بزووتنەوەی چارتیستەکان، وەک بزووتنەوەیەکی دیموکراسی لە نێو چینی کرێکاردا لە ساڵی ١٨٤٨دا گەیشتە لووتکە؛ سەرکردەکانی گواستیانەوە بۆ ھەوڵی تر، وەک سەندیکاکانی کرێکاران و کۆمەڵە ھەرەوەزییەکان. چینی کرێکار گوێیان نەدا بە ئاژاوەگێڕە بیانییەکانی وەکوو کارل مارکس لە نێویاندا، و بەشدارییان کرد لە ئاھەنگگێڕان بەبۆنەی خۆشگوزەرانییە نوێیەکەوە. خاوەنکارەکان بە شێوەیەکی گشتی باوکانە بوون، و بە گشتی دانیان بە سەندیکاکانی کرێکاراندا دەنا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Thompson |یەکەم=F. M. L. |سەردێڕ=Rise of Respectable Society: A Social History of Victorian Britain, 1830–1900 |ڕێکەوت=١٩٨٨|پەڕەکان=٢١١–٢١٤|بەستەری نووسەر=Francis Thompson (historian)}}</ref> کۆمپانیاکان خزمەتگوزاریی خۆشگوزەرانییان بۆ کارمەندەکانیان دابین دەکرد کە لە نیشتەجێبوون، قوتابخانە و کڵێساوە دەستی پێدەکرد، تا دەگەیشتە کتێبخانەکان، حەمامەکان، و ھۆڵەکانی وەرزش. چاکسازیخوازەکانی چینی ناوەڕاست باشترین ھەوڵی خۆیان دەدا بۆ یارمەتیدانی چینە کرێکارەکان تا ئاواتەخواز بن بە نۆرمەکانی چینی ناوەڕاست سەبارەت بە 'ڕێزداربوون.' [[پەڕگە:Holl (after Frith) The Railway Station colorized.jpg|وێنۆک|وێنەکێشانی {{بنز|ویلیام پاوێل فریس|en|William Powell Frith|lt=فریس}} بۆ {{بنز|وێستگەی شەمەندەفەری پادینگتۆن|en|Paddington railway station|lt=وێستگەی شەمەندەفەری پادینگتۆن}} لە لەندەن]] باجەکان زۆر نزمبوون، و کۆتوبەندەکانی حکوومەت لە کەمترین ئاستدا بوون؛ ھێشتا ناوچەی کێشەدار ھەبوون، وەک ئاژاوەکان، بەتایبەتی ئەوانەی کە بەھۆی دژە-کاتۆلیکیزمەوە پاڵنەریان بۆ دروست ببوو. کۆمەڵگە ھێشتا لەلایەن ئەرستۆکراتی و خانەدانەکانەوە حوکمڕانی دەکرا، کە کۆنترۆڵی فەرمانگە باڵاکانی حکوومەت، ھەردوو ئەنجومەنەکەی پەرلەمان، کڵێسا، و سوپایان دەکرد. بوون بە بازرگانێکی دەوڵەمەند ھێندەی میراتگرتنی نازناوێک و خاوەندارێتیکردنی زەوییەکی کشتوکاڵی شکۆمەند نەبوو. وێژە لە بارودۆخێکی باشدا بوو، بەڵام ھونەرە جوانەکان پاشەکشەیان کرد چونکە {{بنز|پێشانگای گەورە|en|Great Exhibition|lt=پێشانگای گەورەی}} ساڵی ١٨٥١ زیاتر توانای پیشەسازیی بەریتانیای پیشان دەدا نەک پەیکەرسازی، تابلۆ یان مۆسیقاکەی. سیستەمی پەروەردەیی مامناوەند بوو.<ref>{{Harvp|Porter|1994|loc=chs. 1–3}}; {{Harvp|Hoppen|2000|loc=ch 1 to 3, 9–11}}.</ref> مێژوونووس [[لێوێلین ودوارد]] گەیشتووەتە ئەم دەرەنجامە:{{Sfnp|Woodward|1962|page=629}} {{Blockquote|بۆ کات بەسەربردن یان کارکردن، بۆ بەدەستھێنان یان خەرجکردن، ئینگلتەرا لە ساڵی ١٨٧٩دا وڵاتێکی باشتر بوو لە چاو ساڵی ١٨١٥. تەرازووەکان کەمتر لاسەنگ بوون لە دژی بێھێزەکان، لە دژی ژنان و منداڵان، و لە دژی ھەژاران. جووڵەی زیاتر ھەبوو، و کەمتر چارەنووسخوازیی سەردەمی پێشووتری تێدابوو. ویژدانی گشتی زیاتر پەروەردە کرابوو، و ناوەڕۆکی ئازادی فراوانتر دەکرا بۆ ئەوەی شتێکی زیاتر لە ئازادی لە کۆتوبەندی سیاسی لەخۆبگرێت… بەڵام ھێشتاش ئینگلتەرا لە ساڵی ١٨٧١دا بە ھیچ شێوەیەک بەھەشتی سەر زەوی نەبوو. نیشتەجێبوون و بارودۆخی ژیانی چینی کرێکار لە شار و گوندەکاندا ھێشتا شەرمەزارییەک بوو بۆ سەردەمێکی پڕ لە سامان.}} بەپێی وتەی مێژوونووسان دەیڤد براندۆن و ئالان برووک، {{بنز|مێژووی گواستنەوەی شەمەندەفەر لە بەریتانیای مەزن ١٨٣٠–١٩٢٢|en|History of rail transport in Great Britain 1830–1922|lt=سیستەمی نوێی ھێڵی ئاسن لە دوای ١٨٣٠ەوە}} جیھانە مۆدێرنەکەی ئێمەی ھێنایە ئاراوە: {{Blockquote|بە سەرکەوتنیان لە گواستنەوەی قەبارەی گەورەی خەڵووز، ئەوان سووتەمەنییان بۆ کوورەکانی پیشەسازی و ئاگردانە ناوخۆیییەکان دابین کرد. ملیۆنان کەس توانیان گەشت بکەن کە پێشتر بە دەگمەن گەشتیان کردبوو. ھێڵی ئاسن وای کرد کە پۆستە، ڕۆژنامەکان، گۆڤارەکان و وێژەی ھەرزان بە ئاسانی، خێرا و ھەرزان دابەش بکرێن کە ئەمەش ڕێگەی بە بڵاوبوونەوەی خێراتر و بەرفراوانتری بیرۆکە و زانیارییەکان دا. ئەوان کاریگەرییەکی بەرچاویان ھەبوو لەسەر باشترکردنی سیستەمی خۆراک… ئەوان بڕێکی زۆر لە دەستی کاریان بەکارخست بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ. ئەوان یارمەتیی بەریتانیایان دا بۆ ئەوەی ببێتە 'کارگەی جیھان' بە کەمکردنەوەی تێچووی گواستنەوە نەک تەنیا بۆ کەرەستە خاوەکان بەڵکو بۆ بەرھەمە تەواوکراوەکانیش، کە بڕێکی زۆریان لێ ھەناردە دەکرا… کۆمپانیا جیھانییەکانی ئەمڕۆ لە کۆمپانیا گەورەکانی ھێڵی ئاسنی بەرپرسیارێتی سنووردارەوە سەریان ھەڵداوە… تا چارەکی سێیەمی سەدەی نۆزدەھەم، بە دەگمەن کەسێک ھەبوو کە لە بەریتانیا بژی و ژیانی بە جۆرێک لە جۆرەکان بەھۆی ھاتنی ھێڵی ئاسنەوە نەگۆڕابێت. ھێڵی ئاسن بەشدار بوو لە گۆڕینی بەریتانیا لە کۆمەڵگەیەکی گوندنشینەوە بۆ کۆمەڵگەیەکی زۆرینە شارنشین.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Brandon |یەکەم١=David L. |سەردێڕ=The Railway Haters: Opposition To Railways, From the 19th to 21st Centuries |دوایین٢=Brooke |یەکەم٢=Alan |ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Pen & Sword Transport |ژپنک=٩٧٨١٥٢٦٧٠٠٢١٦|پەڕە=١٠|ol=39630610M}}</ref>}} === سیاسەتی دەرەوە === [[پەڕگە:Kemna Lokomotiven.jpg|وێنۆک|زۆرێک لە کۆمپانیا ئەورووپییەکان، وەک بەرھەمھێنەری ئامێری ھەڵمی {{بنز|کێمنا باو|en|Kemna Bau|lt=جەی. کێمنا}}، خۆیان لەسەر شێوازی پیشەسازیی ئینگلیزی داڕشتەوە.]] پێشانگا گەورەکەی لەندەن لە ساڵی ١٨٥١ بە ڕوونی باڵادەستیی بەریتانیای لە بواری ئەندازیاری و پیشەسازیدا سەلماند؛ کە تا سەردەمی سەرھەڵدانی ئەمریکا و ئەڵمانیا لە دەیەی ١٨٩٠ەکاندا بەردەوام بوو. بە بەکارھێنانی ئامرازە ئیمپراتۆرییەکانی بازرگانیی ئازاد و وەبەرھێنانی دارایی،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Semmel |یەکەم=Bernard |سەردێڕ=The Rise of Free Trade Imperialism |ڕێکەوت=١٩٧٠|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |chapter=Chapter 1 |بەستەری نووسەر=Bernard Semmel}}</ref> کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر چەندین وڵات لە دەرەوەی ئەورووپا دروست کرد، بەتایبەتی لە ئەمریکای لاتین و ئاسیا. بەم شێوەیە بەریتانیا ھەم ئیمپراتۆریەتێکی فەرمیی ھەبوو کە لەسەر بنەمای دەسەڵاتی بەریتانی دامەزرابوو و ھەم ئیمپراتۆریەتێکی نافەرمیشی ھەبوو کە لەسەر بنەمای پاوەندی بەریتانی دامەزرابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=McLean |یەکەم=David |بەستەری نووسەر=David McLean (historian) |ڕێکەوت=١٩٧٦|سەردێڕ=Finance and 'Informal Empire' before the First World War |journal=Economic History Review |بەرگ=٢٩|issue=2 |پەڕەکان=٢٩١–٣٠٥|doi=10.2307/2594316 |jstor=2594316}}</ref> لە ساڵی ١٨٦٧، بەریتانیا زۆربەی کۆلۆنییەکانی لە ئەمریکای باکوور وەک کەنەدا یەکخست، و خۆبەڕێوەبەریی پێبەخشی. بەریتانیا خۆی سەرپەرشتیی سیاسەتی دەرەوە و بەرگریی دەکرد. نیوەی دووەمی سەدەی ١٩یەم شاھێدی فراوانبوونێکی گەورەی ئیمپراتۆریەتیی کۆلۆنیالیزمی بەریتانیا بوو لە ئاسیا و ئەفریقا ھەروەھا لە زەریای ئارامیشدا. لە "{{بنز|پەلەقاژە بۆ ئەفریقا|en|Scramble for Africa|lt=پەلەقاژە بۆ ئەفریقا}}"دا، شانازییەکە ئەوە بوو کە ئاڵای بەریتانیا لە "قاھیرەوە بۆ کەیپ تاون" بشەکێتەوە. بەریتانیا بەرگری لە ئیمپراتۆریەتەکەی دەکرد بە باڵادەستترین ھێزی دەریایی لە جیھاندا، و سوپایەکی پیشەگەری بچووک. ئەوە تاکە زلھێز بوو لە ئەورووپا کە سەربازیی زۆرەملێی نەبوو.<ref>Marshall, P. J. , ed. , ''The Cambridge Illustrated History of the British Empire'' (1996). [https://archive.org/details/ISBN -9780521432115 online]</ref> سەرھەڵدانی {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی|en|German Empire|lt=ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی}} لە دوای ساڵی ١٨٧١ەوە بووە ئاڵەنگارییەکی نوێ، چونکە ھەڕەشەی وەرگرتنی پێگەی بەریتانیای دەکرد وەک یەکەمین زلھێزی پیشەسازی لە جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Taylor |یەکەم=A. J. P. |سەردێڕ=[[The Struggle for Mastery in Europe 1848–1918|The Struggle for Mastery in Europe: 1848–1918]] |ڕێکەوت=١٩٥٣|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٨١٢٧٠-٨|chapter=Bismark's Aliances, 1879–82 |بڵاوکەرەوە=Clarendon Press |بەستەری نووسەر=A. J. P. Taylor}}</ref> === ئیرلەندا و حوکمڕانیی ناوخۆیی === [[پەڕگە: Emigrants Leave Ireland by Henry Doyle 1868.jpg|وێنۆک|190px|''کۆچبەران ئیرلەندا جێدەھێڵن'' کە وێنای کۆچکردن بۆ {{بنز|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|en|United States|lt=ئەمریکا}} دەکات لە دوای {{بنز|قاتوقڕیی گەورە (ئیرلەندا)|en|Great Famine (Ireland)|lt=قاتوقڕیی گەورە}} لە ئیرلەندا]] بەشێک لەو ڕێکەوتننامەیەی کە بووە ھۆی {{بنز|کارنامەکانی یەکێتیی ١٨٠٠|en|Acts of Union 1800|lt=کارنامەکانی یەکێتیی ١٨٠٠}} مەرجی ئەوەی دانابوو کە یاسا سزایییەکان لە ئیرلەندا ھەڵبوەشێنرێنەوە و {{بنز|ئازادکردنی کاتۆلیکەکان|en|Catholic emancipation|lt=ئازادکردنی کاتۆلیکەکان}} بدرێت؛ بەڵام، پاشا جۆرجی سێیەم ڕێگری لەم ئازادکردنە کرد. کەمپەینێک بە سەرکردایەتیی {{بنز|دانیێل ئۆکۆنیڵ|en|Daniel O'Connell|lt=دانیێل ئۆکۆنیڵ}} لە کۆتاییدا بووە ھۆی پەسەندکردنی ئازادکردنی کاتۆلیکەکان لە ساڵی ١٨٢٩دا، کە ڕێگەی بە کاتۆلیکەکان دا لە پەرلەماندا دابنیشن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hexter |یەکەم=Jack H. |ڕێکەوت=١٩٣٦|سەردێڕ=The Protestant revival and the Catholic question in England, 1778–1829 |journal=Journal of Modern History |بەرگ=٨|issue=3 |پەڕەکان=٢٩٧–٣١٩|doi=10.1086/468452 |jstor=1881538|s2cid=153924065}}</ref> کاتێک {{بنز|نەخۆشیی پەتاتە|en|potato blight|lt=نەخۆشیی پەتاتە}} لە ساڵی ١٨٤٦دا لە ئیرلەندای دا، بەشێکی زۆری دانیشتووانی گوندەکان بێ خۆراک مانەوە. ھەوڵەکانی فریاگوزاری ناتەواو بوون و سەدان ھەزار کەس لە {{بنز|قاتوقڕیی گەورە (ئیرلەندا)|en|Great Hunger|lt=برسێتییە گەورەکەدا}} گیانیان لەدەستدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Woodham-Smith |یەکەم=Cecil |سەردێڕ=The Great Hunger: Ireland 1845–1849 |ڕێکەوت=١٩٦٢}}; {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Crowley |یەکەم=John |سەردێڕ=Atlas of the Great Irish Famine |ڕێکەوت=٢٠١٢|display-authors=etal}}</ref> ملیۆنەھای تریش کۆچیان کرد بۆ ئینگلتەرا، یان بۆ ئەمریکای باکوور. لە دەیەی ١٨٧٠ەکاندا بزووتنەوەیەکی نەتەوەپەرستیی مامناوەندی نوێ پێکھێنرا. وەک {{بنز|پارتی پەرلەمانیی ئیرلەندی|en|Irish Parliamentary Party|lt=پارتی پەرلەمانیی ئirلەندی}} بووە ھۆکارێکی سەرەکی لە پەرلەماندا لەژێر سەرکردایەتیی {{بنز|چارڵز ستیوارت پارنێل|en|Charles Stewart Parnell|lt=چارڵز ستیوارت پارنێل}}. پرۆژەیاساکانی حوکمڕانیی ناوخۆیی کە لەلایەن سەرۆک وەزیرانی لیبراڵ گلادستۆنەوە پێشکەش کرابوون نەیانتوانی تێپەڕێنرێن، و لیبراڵەکانی دابەش کرد. {{بنز|یەکێتیخوازی لە ئیرلەندا|en|Unionism in Ireland|lt=کەمینەیەکی بەرچاوی یەکێتیخواز}}، دژی حوکمڕانیی ناوخۆیی بوون، لە ترسی ئەوەی کە پەرلەمانێکی {{بنز|حوکمڕانیی ڕۆما|en|Rome Rule|lt=کاتۆلیکی-نەتەوەیی}} لە دەبلین جیاکارییان بەرامبەر بکات و زیان بە پیشەسازییەکەی بگەیەنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jackson |یەکەم=Alvin |سەردێڕ=Ireland 1798–1998: politics and war |ڕێکەوت=١٩٩٩|بەستەری نووسەر=Alvin Jackson (historian)}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Guinnane |یەکەم١=Timothy W. |دوایین٢=Miller |یەکەم٢=Ronald I. |ڕێکەوت=١٩٩٧|سەردێڕ=The Limits to Land Reform: The Land Acts in Ireland, 1870–1909 |ناونیشان=https://www.princeton.edu/rpds/papers/Guinnane_Miller_Limits_to_Land_Reform_EDCC1997.pdf |journal=Economic Development and Cultural Change |بەرگ=٤٥|issue=3 |پەڕەکان=٥٩١–٦١٢|doi=10.1086/452292 |hdl=10419/160647 |s2cid=17477539 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151117223641/https://www.princeton.edu/rpds/papers/Guinnane_Miller_Limits_to_Land_Reform_EDCC1997.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥}}</ref> === سەرکردایەتی === لە ڕووی مێژوویییەوە، ئەرستۆکراسی لە نێوان پارێزگارەکان و لیبراڵەکاندا دابەش ببوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Brock |یەکەم=M. G. |ڕێکەوت=١٩٥٣|سەردێڕ=Politics at the Accession of Queen Victoria |journal=History Today |بەرگ=٣|issue=5 |پەڕەکان=٣٢٩–٣٣٨}}</ref> بەڵام، کاتێک گلادستۆن خۆی بەخشی بە حوکمڕانیی ناوخۆیی بۆ ئیرلەندا، چینە باڵاکانی بەریتانیا تاڕادەیەکی زۆر پارتی لیبراڵیان جێھێشت، و زۆرینەیەکی ھەمیشەییی گەورەیان لە ئەنجومەنی لۆردان بەخشییە پارێزگارەکان. کۆمەڵگەی باڵا لە لەندەن، بەدوای شاژندا، تاڕادەیەکی زۆر لایەنگرانی حوکمڕانیی ناوخۆیییان دەرکرد، و یانە لیبراڵەکان بە توندی دابەش بوون. [[جۆسێف چەمبەرلین]] بەشێکی سەرەکی لە پاڵپشتیکارانی چینی باڵای لە پارتەکە بردەوە دەرەوە و خستییە ناو پارتێکی سێیەمەوە، کە ئەوانیش {{بنز|یەکێتیخوازە لیبراڵەکان|en|Liberal Unionist|lt=یەکێتیخوازە لیبراڵەکان}} بوون، کە ھاوکارییان لەگەڵ پارتی پارێزگاراندا کرد و لە کۆتاییدا تێکەڵ بەوان بوون.<ref>{{Harvp|Ensor|1936|pages=206–207}}; {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Fraser |یەکەم=Peter |ڕێکەوت=١٩٦٢|سەردێڕ=The Liberal Unionist Alliance: Chamberlain, Hartington, and the Conservatives, 1886–1904 |journal=English Historical Review |بەرگ=٧٧|issue=302 |پەڕەکان=٥٣–٧٨|doi=10.1093/ehr/LXXVII.CCCII.53 |jstor=560866}}</ref> لیبراڵە گلادستۆنییەکان لە ساڵی ١٨٩١دا {{بنز|بەرنامەی نیوکاسڵ|en|Newcastle Programme|lt=بەرنامەی نیوکاسڵ}}یان پەسەند کرد کە حوکمڕانیی ناوخۆیی بۆ ئیرلەندا، جیاکردنەوەی کڵێسای ئینگلتەرا لە وێڵز و سکۆتلەندا، کۆنترۆڵکردنی توندتری فرۆشتنی مەی، فراوانکردنی گەورەی ڕێکارەکانی کارگەکان، و چاکسازییە سیاسییە دیموکراسییەکانی لەخۆدەگرت. بەرنامەکە سەرنجکێشییەکی بەھێزی بۆ پێکھاتەی لیبراڵی چینی ناوەڕاستی دژخواز (نۆنکۆنفۆرمیست) ھەبوو، کە ھەستیان بە ئازادی دەکرد بە ڕۆیشتنی ئەرستۆکراسییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cook |یەکەم=Chris |سەردێڕ=A Short History of the Liberal Party: The Road Back to Power |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan UK |ژپنک=٩٧٨-١-١٣-٧٠٥٦٠٧-٨|پەڕەکان=[https://books.google.com/books?id=Y١p٩DAAAQBAJ&pg=PA٢٥ ٢٤]–٢٦}}</ref> == سەرەتای سەدەی بیستەم (١٩٠١–١٩١٨) == [[پەڕگە:Arthur Mees Flags of A Free Empire 1910 Cornell CUL PJM 1167 01 (Reddit source).jpg|وێنۆک|لە سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، {{بنز|شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەند|en|United Kingdom of Great Britain and Ireland|lt=شانشینی یەکگرتوو}} {{بنز|زلھێز|en|Superpower|lt=زلھێزێک}} بوو.]] {{بنز|پارتی لیبراڵ (شانشینی یەکگرتوو)|en|Liberal Party (UK)|lt=پارتی لیبراڵ}} لە ساڵی ١٩٠٦ تا ١٩١٥ لە دەسەڵاتدا بوو، کاتێک ھاوپەیمانییەکی سەردەمی جەنگی پێکھێنا. پارتەکە {{بنز|چاکسازییە خۆشگوزەرانییە لیبراڵەکان|en|Liberal welfare reforms|lt=چاکسازییەکانی خۆشگوزەرانیی}} تێپەڕاند کە دەوڵەتێکی بنەڕەتیی خۆشگوزەرانیی بەریتانیی دروست کرد. مافی ڤیتۆی لۆردەکانی لاواز کرد، و ڕێگری لە مافی دەنگدانی ژنان کرد. لە ساڵی ١٩١٤دا بە ڕواڵەت کێشەی {{بنز|حوکمڕانیی ناوخۆیی ئیرلەندا|en|Irish Home Rule|lt=حوکمڕانیی ناوخۆیی ئیرلەندای}} «چارەسەر» کرد، بەڵام کاتێک جەنگ ھەڵگیرسا چارەسەرەکە دواخرا. {{بنز|ئێچ. ئێچ. ئەسکویت|en|H. H. Asquith}} سەرۆکوەزیرانی لیبراڵ بوو لە نێوان ساڵانی ١٩٠٨ و ١٩١٦، پاشان {{بنز|دەیڤد لۆید جۆرج|en|David Lloyd George}} لە ساڵی ١٩١٦–١٩٢٢ جێگەی گرتەوە. ھەرچەندە ئەسکویت سەرۆکی پارتەکە بوو، بەڵام لیبراڵی باڵادەست لۆید جۆرج بوو. ئەسکویت بەھۆی ڕۆڵی وەک سەرۆکوەزیرانی ھاوپەیمانی لە سەردەمی جەنگدا شەکەت بووبوو، و لۆید جۆرج لە ساڵی ١٩١٦دا جێگەی گرتەوە وەک سەرۆکوەزیرانی ھاوپەیمانی بەڵام ئەسکویت وەک سەرۆکی پارتی لیبراڵ مایەوە. ئەم دووانە چەندین ساڵ ململانێیان بوو لەسەر کۆنترۆڵکردنی پارتەکە، و لە ئەنجامدا بە سەختی لاوازیان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=Michael |دوایین=Fry |سەردێڕ=Political Change in Britain, August 1914 to December 1916: Lloyd George Replaces Asquith: The Issues Underlying the Drama |journal=Historical Journal |بەرگ=٣١|issue=3 |ڕێکەوت=١٩٨٨|پەڕەکان=٦٠٩–٦٢٧|doi=10.1017/S0018246X00023517 |s2cid=153441235}}</ref> مێژوونووس {{بنز|مارتن پیو (مێژوونووس)|en|Martin Pugh (historian)|lt=مارتن پیو}} لە پەڕتووکی ''ھاوەڵی ئۆکسفۆرد بۆ مێژووی بەریتانیا'' ئاماژە بەوە دەکات کە لۆید جۆرج: {{Blockquote|کاریگەرییەکی زیاتری لەسەر ژیانی گشتیی بەریتانیا ھەبوو لە چاو ھەر سەرکردەیەکی تری سەدەی ٢٠ەم، بەھۆی ناساندنی سیستەمی خۆشگوزەرانیی کۆمەڵایەتیی بەریتانیا لە پێش جەنگدا (بە تایبەتی بیمەی پزیشکی، بیمەی بێکاری، و… خانەنشینی… کە لە ڕێگەی باج لەسەر داھاتە بەرزەکان و زەوییەوە پارەی بۆ دابین دەکرا). … ئەو ڕۆڵێکی پێشەنگی گێڕا لە بردنەوەی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، و دووبارە کێشانەوەی نەخشەی ئەورووپا لە کۆنفرانسی ئاشتی، و دابەشکردنی ئیرلەندادا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|بەستەری نووسەر=Martin Pugh (historian) |یەکەم=Martin |دوایین=Pugh |سەردێڕ=Lloyd George, David, 1st Earl Lloyd-George |ئیش=The Oxford Companion to British History |ڕێکەوت=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨٠١٩٩٦٧٧٨٣٢|editor-last=Cannon |editor-first= John |پەڕە=[https://books.google.com/books?id=PM٩xCgAAQBAJ&pg=PA٥٦٥ ٥٦٥]|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |editor-first2= Robert |editor-last2=Crowcroft}}</ref>}} === سەردەمی ئێدوارد ١٩٠١–١٩١٤ === [[پەڕگە:BCLM-Mary Macarthur 7b.jpg|وێنۆک|{{بنز|مێری ماکئارسەر|en|Mary Macarthur}} وتار بۆ خەڵکەکە دەدات لە کاتی مانگرتنی دروستکەرانی زنجیردا، لە {{بنز|کرادلی ھیس|en|Cradley Heath}}، ١٩١٠]] شاژنە ڤیکتۆریا لە ساڵی ١٩٠١ مرد و کوڕەکەی {{بنز|ئێدوارد حەوتەم|en|Edward VII}} بوو بە پاشا، و دەستپێکی سەردەمی ئێدوارد ڕاگەیەندرا، کە بە نیشاندانی زۆر ئاشکرای سامان و دەوڵەمەندی جیادەکرایەوە، بە پێچەوانەی سەردەمی تاریکی ڤیکتۆریایی. لەگەڵ ھاتنی سەدەی بیستەمدا، شتەکانی وەک وێنەی جووڵاو، ئۆتۆمۆبیل، و فڕۆکە کەوتنە بەکارھێنان. سەدەی نوێ بە ھەستی گەشبینی جیادەکرایەوە. چاکسازییە کۆمەڵایەتییەکانی سەدەی ڕابردوو بەردەوام بوون بە پێکھێنانی {{بنز|پارتی کرێکاران (شانشینی یەکگرتوو)|en|Labour Party (UK)|lt=پارتی کرێکاران}} لە ساڵی ١٩٠٠. ئێدوارد لە ساڵی ١٩١٠ مرد، و {{بنز|جۆرجی پێنجەم|en|George V}} جێگەی گرتەوە، کە لە ١٩١٠–١٩٣٦ حوکمڕانی کرد. جۆرجی پێنجەم، کە دوور بوو لە ئابڕووچوون، ماندوونەناس و خۆشەویست بوو، ئەو پاشایەی بەریتانیا بوو کە لەگەڵ شاژنە مێری، شێوازی مۆدێرنی ڕەفتاری بۆ شاھانەی بەریتانیا دامەزراند، کە لەسەر بنەمای بەھا و فەزیلەتەکانی چینی ناوەند دامەزرابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Matthew |یەکەم=H.C.G. |سەردێڕ=George V (1865–1936) |ڕێکەوت=٢٠٠٤|edition=January 2008 online |زنجیرە=Oxford Dictionary of National Biography |بەستەری نووسەر=Colin Matthew}}</ref> سەردەمەکە ئاوەدان بوو بەڵام قەیرانە سیاسییەکان بەرەو دەرچوون لە کۆنترۆڵ دەچوون. {{بنز|جۆرج دەینجەرفیڵد|en|George Dangerfield}} (١٩٣٥) «مەرگی سەیروسەمەرەی ئینگلتەرای لیبراڵ»ی وەک ئەو قەیرانە فرەچەشنانە دەستنیشان کرد کە لە ساڵانی ١٩١٠–١٩١٤دا ڕوویاندا و ناسەقامگیرییەکی کۆمەڵایەتی و سیاسیی مەترسیداریان لێکەوتەوە کە بەھۆی قەیرانی ئیرلەندا، {{بنز|ناڕەزایەتییە مەزنەکان|en|Great Unrest|lt=ناڕەزایەتیی کرێکاران}}، بزووتنەوەکانی مافی دەنگدانی ژنان، و ململانێ حزبی و دەستوورییەکانەوە لە پەرلەماندا سەریان ھەڵدا. لە قۆناغێکدا تەنانەت وا دەردەکەوت کە سوپا ڕەتیدەکاتەوە فەرمانەکانی پەیوەست بە ئیرلەندای باکوور جێبەجێ بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dangerfield |یەکەم=George |سەردێڕ=[[The Strange Death of Liberal England]] |ڕێکەوت=١٩٣٥|بەستەری نووسەر=George Dangerfield}}</ref> ھیچ چارەسەرێک دەرنەکەوت، کاتێک کە ھەڵگیرسانی چاوەڕواننەکراوی جەنگی مەزن لە ساڵی ١٩١٤ کێشە ناوخۆییەکانی ھەڵپەسارد. {{بنز|ڕۆس مەککیبن|en|Ross McKibbin}} ئاماژە بەوە دەکات کە سیستەمی پارتە سیاسییەکانی سەردەمی ئێدوارد لەسەروبەندی جەنگدا لە ھاوسەنگییەکی ناسکدا بوو. لیبراڵەکان لە دەسەڵاتدا بوون لەگەڵ ھاوپەیمانییەکی پێشکەوتووخوازانەی کرێکاران و، ناوبەناو، ناسیۆنالیستەکانی ئیرلەندا. ھاوپەیمانییەکە پێبەندی بازرگانیی ئازاد بوو (بە پێچەوانەی ئەو باجە بەرزانەی پارێزگاران دەیانویست)، و دانوستانی بەکۆمەڵی ئازاد بۆ سەندیکاکانی کرێکاران، سیاسەتێکی کۆمەڵایەتیی چالاک کە خەریکی داڕشتنی دەوڵەتی خۆشگوزەرانی بوو، و چاکسازیی دەستووری بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵاتی ئەنجومەنی لۆردان. ھاوپەیمانییەکە پلانی درێژخایەنی نەبوو، چونکە پێکەوە لکێندرابوو. بنەما کۆمەڵناسییەکەی ئایینی نائەنگلیکانی و نەتەوەیی نائینگلیزی بوو نەک ململانێی چینایەتییە تازە سەرھەڵداوەکە کە پارتی کرێکاران جەختی لەسەر دەکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McKibbin |یەکەم=Ross |سەردێڕ=Parties and People: England, 1914–1951 |ol=25257744M |ژپنک= ٩٧٨٠١٩٩٦٠٥١٧٠|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=OUP Oxford |بەستەری نووسەر=Ross McKibbin}}</ref> === جەنگی جیھانیی یەکەم === لە ئابی ١٩١٤دا، بەریتانیا جەنگی دژی ئەڵمانیا و نەمسا ڕاگەیاند. ھۆکارەکانی ئەنجومەنی وەزیران جەختیان لەسەر پابەندبوون بە فەڕەنسا و خۆبەدوورگرتن لە دابەشبوونی پارتی لیبراڵ دەکردەوە. گەورە لیبراڵەکان بە سەرۆکایەتیی سەرۆکوەزیران {{بنز|ئێچ. ئێچ. ئەسکویت|en|H. H. Asquith}} و وەزیری دەرەوە {{بنز|ئێدوارد گرەی، ڤایکاوت گرەیی یەکەمی فالۆدۆن|en|Edward Grey, 1st Viscount Grey of Fallodon|lt=ئێدوارد گرەی}} ھەڕەشەی دەستلەکارکێشانەوەیان کرد ئەگەر ئەنجومەنی وەزیران پشتگیری لە فەڕەنسا نەکات. ئەوەش پارتەکەی دابەش دەکرد و بە واتای لەدەستدانی کۆنترۆڵی حکوومەت بۆ ھاوپەیمانییەک یان ئۆپۆزیسیۆنی یەکێتیخواز (واتە پارێزگاران) دەھات. لەگەڵ ئەوەشدا، پێکھاتە گەورە دژە جەنگەکەی نێو لیبراڵەکان، بە وتەبێژیی {{بنز|دەیڤد لۆید جۆرج|en|David Lloyd George}}، پشتگیریی جەنگیان دەکرد بۆ ڕێزلێنان لە {{بنز|پەیماننامەی لەندەن (١٨٣٩)|en|Treaty of London (1839)}} کە بێلایەنیی بەلجیکای مسۆگەر دەکرد. بەم شێوەیە بەلجیکا نەک فەڕەنسا بوو بە ھۆکارە گشتییەکە کە ڕاگەیەندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lee |یەکەم=Stephen J. |سەردێڕ=Aspects of British Political History 1914–1995 |ڕێکەوت=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨١١٣٤٧٩٠٤٠١|پەڕەکان=[https://books.google.com/books?id=LKGFAgAAQBAJ&pg=PA٢١ ٢١]–٢٢|بڵاوکەرەوە=Routledge}}; {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Gilbert |یەکەم=Bentley B. |ڕێکەوت=١٩٨٥|سەردێڕ=Pacifist to interventionist: David Lloyd George in 1911 and 1914. Was Belgium an issue? |journal=The Historical Journal |بەرگ=٢٨|issue=4 |پەڕەکان=٨٦٣–٨٨٥|doi=10.1017/S0018246X00005100 |jstor=2639325 |s2cid=159564885}}; {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Steiner |یەکەم=Zara S. |سەردێڕ=Britain and the origins of the First World War |ڕێکەوت=١٩٧٧|پەڕەکان=٢٣٥–٢٣٧}}</ref> [[پەڕگە:The Scrap of Paper - Enlist Today.jpg|وێنۆک|"The Scrap of Paper – Enlist Today"، پۆستەرێکی پڕوپاگەندەی بەریتانیی ساڵی ١٩١٤، جەخت لەسەر سووکایەتیی ئەڵمانیا دەکاتەوە بە پەیماننامەی ١٨٣٩ کە بێلایەنیی بەلجیکای وەک تەنھا "پارچە کاغەزێک" مسۆگەر کردبوو کە ئەڵمانیا پشتگوێی دەخات.]] فەڕەنسا ھاتبووە ناوەوە بۆ پشتگیریکردنی ڕووسیا، کە ئەویش لای خۆیەوە ھاتبووە ناوەوە بۆ پشتگیریکردنی سربیا. بەریتانیا بوو بە بەشێک لە {{بنز|سیانەی لێکتێگەیشتن|en|Triple Entente}} لەگەڵ فەڕەنسا و ڕووسیا، کە شەڕی دژی {{بنز|ھێزەکانی ناوەند|en|Central Powers}}ی ئەڵمانیا، نەمسا و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دەکرد. {{بنز|بەرەی ڕۆژاوا (جەنگی جیھانیی یەکەم)|en|Western Front (World War I)|lt=بەرەی ڕۆژاوا}} گۆڕا بۆ گۆڕەپانێکی کوشتار کە تێیدا ملیۆنان کەس مردن بەڵام ھیچ سوپایەک پێشڕەوییەکی گەورەی نەکرد. بەشدارییە سەرەکییەکەی بەریتانیا لە ڕووی داراییەوە بوو—قەرز و بەخشینەکان یارمەتیی ڕووسیا، ئیتالیا و ھاوپەیمانە بچووکترەکانی دا بۆ دابینکردنی تێچووی جەنگەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Siegel |یەکەم=Jennifer L. |سەردێڕ=For Peace and Money: French and British Finance in the Service of Tsars and Commissars |ڕێکەوت=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨٠١٩٩٣٨٧٨١٦|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=nc٦iBAAAQBAJ&pg=PA٧ ٧]|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press}}</ref> چەقبەستووییەکە پێویستی بە دابینکردنی بەرفراوانی پیاوان و تەقەمەنی ھەبوو. تا ساڵی ١٩١٦، خۆبەخشین کەمی کرد، حکوومەت سەربازیی زۆرەملێی سەپاند (بەڵام نەک لە ئیرلەندا) بۆ ھێشتنەوەی ھێزی {{بنز|سوپای بەریتانیا لە ماوەی جەنگی جیھانیی یەکەمدا|en|British Army during the First World War|lt=سوپا}}. ئەسکویت بە دەستپێکردنە خاوەکەی و کۆکردنەوەی سەرچاوەکانەوە، سەلماندی کە گونجاو نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Owen |یەکەم=David |سەردێڕ=The Hidden Perspective: The Military Conversations 1906–1914 |ڕێکەوت=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨١٩٠٨٣٢٣٦٧٥|پەڕەکان=[https://books.google.com/books?id=k١crDwAAQBAJ&pg=PT٧٨ ١١٥]–١١٦|بڵاوکەرەوە=Haus |وتەگێڕانەوە=by modern diagnostic standards, Asquith became an alcoholic while Prime Minister. |بەستەری نووسەر=David Owen}}</ref> ئەسکویت لە کانوونی یەکەمی ١٩١٦ بە {{بنز|دەیڤد لۆید جۆرج|en|David Lloyd George}} کە کاریگەرتر بوو، گۆڕدرا. لۆید جۆرج پشتگیرییەکی بەھێزی یەکێتیخوازان و پاڵپشتییەکی بەرچاوی پارتی کرێکارانی ھەبوو، ھەروەھا زۆرینەی پارتی لیبراڵەکەی خۆیشی. لۆید جۆرج وەڵامی داواکارییەکانی بۆ حکوومەتێکی یەکلاکەرەوەتر دایەوە لە ڕێگەی دامەزراندنی ئەنجومەنێکی وەزیرانی بچووکی جەنگ، سکرتاریەتێکی ئەنجومەنی وەزیران لەژێر سەرپەرشتیی {{بنز|مۆریس ھانکی|en|Maurice Hankey}}، و سکرتاریەتێکی ڕاوێژکارە تایبەتەکان لە '{{بنز|زاخێی باخچە|en|The Garden Suburb}}'.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Morgan |یەکەم=Kenneth O. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=7 December 1916: Asquith, Lloyd George and the Crisis of Liberalism |journal=Parliamentary History |بەرگ=٣٦|issue=3 |پەڕەکان=٣٦١–٣٧١|doi=10.1111/1750-0206.12318}}</ref> بۆچوونی ناسیۆنالیستە ئیرلەندییەکان دابەش ببوو: ھەندێکیان لە سوپای بەریتانیادا خزمەتیان دەکرد، بەڵام {{بنز|برایەتیی کۆماریخوازی ئیرلەندی|en|Irish Republican Brotherhood}} پیلانی {{بنز|ڕاپەڕینی جەژنی زیندووبوونەوە|en|Easter Rising}}ی لە ساڵی ١٩١٦ داڕشت. بە خێرایی شکستی ھێنا بەڵام سەرکوتکردنە دڕندانەکەی دواتر ئەو پێکھاتەیەی دژی بەریتانیا ھاندا، ھەروەک چۆن پلانە شکستخواردووەکان بۆ ھێنانی سەربازیی زۆرەملێ بۆ ئیرلەندا لە ساڵی ١٩١٧ ئەوەیان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Munck |یەکەم=Ronald |ڕێکەوت=١٩٨٦|سەردێڕ=Rethinking Irish Nationalism: The Republican Dimension |journal=Canadian Review of Studies in Nationalism |بەرگ=١٤|پەڕەکان=[https://books.google.com/books?id=u٧gjAQAAIAAJ ٣١–٤٨]}}</ref> نەتەوەکە دانیشتووانەکەی، پیشەسازییەکەی، داراییەکەی، ئیمپراتۆریەتەکەی و دیپلۆماسییەتەکەی، بە ھاوپەیمانی لەگەڵ فەڕەنسا و ویلایەتە یەکگرتووەکان کۆکردەوە، بۆ شکستپێھێنانی ھێزەکانی ناوەند.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Beckett |یەکەم=Ian F. W. |سەردێڕ=The Great War: 1914–1918 |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Pearson/Longman |ژپنک=٩٧٨-١-٤٠-٥٨١٢٥٢-٨|edition=2nd}}; {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Beckett |یەکەم=Ian F. W. |سەردێڕ=The Home Front, 1914–1918: How Britain Survived the Great War |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Academic |ژپنک=٩٧٨-١-٩٠-٣٣٦٥٨١-٦}}; {{Harvp|Marwick|1965}}</ref> {{بنز|سوپای بەریتانیا|en|British Army}} پێشتر ھەرگیز خاوەنکارێکی گەورە نەبووە، کە سوپای ئاسایی لە سەرەتای جەنگەکەدا ٢٥٠٬٠٠٠ سەرباز بوو.<ref name="Tibus">[http://users.tibus.com/the-great-war/figures.htm The Great War] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20051109083130/http://users.tibus.com/the-great-war/figures.htm |date=9 November 2005}} in figures.</ref> تا ساڵی ١٩١٨، نزیکەی پێنج ملیۆن کەس لە سوپادا بوون و {{بنز|ھێزی ئاسمانیی شاھانە|en|Royal Air Force}}ی تازەپێگەیشتوو، قەبارەی نزیک بوو لە سوپای پێش جەنگ. ئابووری لە ١٩١٤ بۆ ١٩١٨ بە ڕێژەی ١٤٪ گەشەی کرد سەرەڕای نەبوونی ئەو ھەموو پیاوە لە خزمەتگوزارییەکاندا؛ بە پێچەوانەوە ئابووریی ئەڵمانیا بە ڕێژەی ٢٧٪ پووکایەوە. جەنگەکە بینی کە بەکارھێنانی مەدەنی کەمی کرد، لەگەڵ دووبارە دابەشکردنێکی گەورە بەرەو تەقەمەنی. پشکی حکوومەت لە تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی لە ٨٪ لە ساڵی ١٩١٣ەوە بۆ ٣٨٪ لە ساڵی ١٩١٨ بەرزبووەوە. بەریتانیا یەدەگە داراییەکانی بەکارھێنا و قەرزی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stevenson |یەکەم=David |سەردێڕ=With Our Backs to the Wall: Victory and Defeat in 1918 |ڕێکەوت=٢٠١١|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧-٤٠٦٢٢٦-٩|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=٠٦KYLGALKNEC&pg=PA٣٧٠ ٣٧٠]|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press}}; {{Harvp|Stevenson|2011|page=[https://books.google.com/books?id=06KYLGALKNEC&pg=PA370 370]}}; {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ferguson |یەکەم=Niall |سەردێڕ=The Pity of War |ڕێکەوت=١٩٩٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٧١-٣٩٩٢٤٦-٥|پەڕە=٢٤٩|بڵاوکەرەوە=Penguin Press |بەستەری نووسەر=Niall Ferguson}}</ref> [[پەڕگە:The Battle of the Somme, July-november 1916 Q1608.jpg|وێنۆک|{{بنز|فوسیلییەرەکانی شاھانە|en|Royal Fusiliers|lt=فوسیلییەرەکانی شاھانە (فەوجی شاری لەندەن)}} لە تشرینی دووەمی ١٩١٦دا]] ھێزی دەریایی شاھانە باڵادەست بوو لە دەریاکاندا، و شکستی بە کەشتیگەلە بچووکەکەی ئەڵمانیا ھێنا. ستراتیژیی دەریایی ئەڵمانیا تا دەھات زیاتر ڕووی لە بەکارھێنانی {{بنز|ژێردەریایی یۆ-بۆت|en|U-boat|lt=ژێردەریاییەکانی یۆ-بۆت}} دەکرد بۆ وەشاندنی گورزی پێچەوانە، سەرەڕای مەترسیی ھەڵگیرساندنی جەنگ لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی کە ئەوکات بەھێز و بێلایەن بوو. لە ساڵی ١٩١٥دا، ژێردەریاییەکی یۆ-بۆت، بەبێ ھۆشداری، کەشتیی نەفەرھەڵگری بەریتانی {{بنز|ئار ئێم ئێس لووسیتانیا|en|RMS Lusitania|lt=لووسیتانیا}}ی پێکا بە تۆرپیدۆ، و زیاتر لە ١٠٠٠ ھاووڵاتیی مەدەنی خنکاند، کە ١٠٠یان ئەمریکی بوون. ناڕەزایەتییەکانی سەرۆک ودرو ویڵسن وای لە بەرلین کرد دەست لە جەنگی ژێردەریایی بێسنوور ھەڵبگرێت. لە کاتی پلاندانان بۆ ھێرشێکی بەھاری لە ساڵی ١٩١٨، ئەڵمانیا دەستی کردەوە بە نوقمکردنی ھەموو کەشتییە بازرگانییەکان، تەنانەت ئەگەر ئاڵای ئەمریکاشیان ھەڵکردبێت. ویلایەتە یەکگرتووەکان شانبەشانی ھاوپەیمانان ھاتە ناو جەنگەکەوە، و پارە و پێداویستییە پێویستەکانی بۆ بەردەوامبوونی ھەوڵەکانی ھاوپەیمانان دابین کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Halpern |یەکەم=Paul |سەردێڕ=A Naval History of World War I |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Naval Institute Press |ژپنک=٩٧٨–٠٨٧٠٢١٢٦٦٦|ol=1414849M |بەستەری نووسەر=Paul Halpern}}</ref> بەریتانی، فەڕەنسی، ئوسترالی و ژاپۆنییەکان دەستیان بەسەر داگیرگەکانی ئەڵمانیادا گرت. بەریتانیا شەڕی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیی کرد، و لە {{بنز|ھەڵمەتی گالیپۆلی|en|Gallipoli campaign}} و لە {{بنز|مێزۆپۆتامیا|en|Mesopotamia}} (عێراق) تووشی شکست ھات. ئەڵمانییەکان ھەوڵیان دا لە بەھاری ١٩١٨ پێش گەیشتنی ئەمریکییەکان سەرکەون. شکستیان ھێنا، و تا مانگی ئاب تێکشکان و لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ ئاگربەستیان قبووڵ کرد، کە وەک خۆبەدەستەوەدان وابوو.{{Sfnp|Stevenson|2011|page=249–252, 534–544}} کۆمەڵگە و حکوومەتی بەریتانیا بە شێوەیەکی ڕیشەیی گۆڕانکارییان بەسەردا ھات بەھۆی بانگەوازە بەردەوامەکان بۆ ھێزی مرۆیی، دامەزراندنی ژنان، زیادبوونی بەرچاوی بەرھەمھێنانی پیشەسازی و تەقەمەنی، کۆنترۆڵکردنی نرخەکان و دابەشکردنی خۆراک بە شێوەی بەشەخۆراک، و ئەو نیشتمانپەروەرییە سۆزدارییە فراوان و قووڵەی کە بۆ بردنەوەی جەنگەکە تەرخان کرابوو. پەرلەمان چووە پەراوێزەوە، چونکە فەرمانگە، نووسینگە، لیژنە و ئۆپەراسیۆنی نوێ دروست دەکران، ڕاوێژ بە شارەزایان دەکرا، و {{بنز|فەرمانەکان لە ئەنجومەن|en|Orders in Council}}ی سەرۆکوەزیران جێگەی پرۆسەی یاسادانانی خاوی گرتەوە. تەنانەت دوای ھاتنی ئاشتیش، قەبارە نوێیەکە و داینامیکییەکە بە شێوەیەکی ھەمیشەیی حکوومەتی بەریتانیایان گۆڕیبوو.{{Sfnp|Mowat|1955|pages=١٣–١٤}} ھەڵوێست و ئارەزووە ڤیکتۆریاییەکان کە تا سەدەی ٢٠ەم بەردەوام بوون، لە ماوەی جەنگی جیھانیی یەکەمدا گۆڕان. ئەو سێ ملیۆن قوربانییە بە "{{بنز|نەوەی ونبوو|en|Lost Generation}}" ناسران، و برینیان لەسەر جەستەی کۆمەڵگە بەجێھێشت. نەوەی ونبوو ھەستیان دەکرد کە قوربانیدانەکەیان لە بەریتانیا زۆر بە کەم سەیر دەکرێت، لەگەڵ شیعرەکانی وەک ''بڵایتەرس''ی {{بنز|سیگفرید ساسوون|en|Siegfried Sassoon}} کە ڕەخنەی لە {{بنز|شۆڤێنیزمی|en|jingoism}} بێزانیاریی ناوخۆ دەگرت. نەوەی ونبوو لە ڕووی سیاسییەوە سست بوون، و ھەرگیز ھەلی ئەوەیان نەبوو گۆڕانکارییەکی نەوەیی لە دەسەڵاتی سیاسیدا بکەن. ئەو گەنجانەی لە ساڵی ١٩١٤ حکوومەتی بەریتانیایان بەڕێوەدەبرد، ھەمان ئەو پیاوە پیرانە بوون کە لە ساڵی ١٩٣٩ بەریتانیایان بەڕێوەدەبرد.<ref>{{Harvp|Mowat|1955|pages=9, 201, 216, 25}}; {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Winter |یەکەم=Jay M. |بەستەری نووسەر=Jay Winter |ڕێکەوت=١٩٧٧|سەردێڕ=Britain's 'Lost Generation' of the First World War |journal=Population Studies |بەرگ=٣١|issue=3 |پەڕەکان=٤٤٩–٤٦٦|doi=10.1080/00324728.1977.10412760 |jstor=2173368 |pmid=١١٦٣٠٥٠٦|postscript=none}} covers the statistical history of military service and death.</ref> === ڕێککەوتنی دوای جەنگ === جەنگەکە لەلایەن بەریتانیا و ھاوپەیمانەکانییەوە بردرابووەوە، بەڵام بە تێچوویەکی مرۆیی و دارایی سامناک، کە ھەستێکی دروست کرد کە نابێت ھەرگیز شەڕی تر بکرێتەوە. {{بنز|کۆمەڵەی نەتەوەکان|en|League of Nations}} دامەزرا بەو بیرۆکەیەی کە نەتەوەکان بتوانن جیاوازییەکانیان بە ئاشتیانە چارەسەر بکەن، بەڵام ئەم ھیوا و ئاواتانە نەھاتنە دی. ئەو ڕێککەوتنە ئاشتییە توندەی بەسەر ئەڵمانیادا سەپێنرا وای لێ دەکرد تووڕە بێت و بە دوای تۆڵەسەندنەوەدا بگەڕێت. لە {{بنز|کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس لە ١٩١٩|en|Paris Peace Conference (1919)|lt=کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس لە ١٩١٩}}، لۆید جۆرج، سەرۆکی ئەمریکا ودرۆ ویڵسن و سەرۆکوەزیرانی فەڕەنسا جۆرجس کلێمانسۆ ھەموو بڕیارە گەورەکانیان دا. ئەوان خاکەکانی لایەنی دۆڕاویان پارچە پارچە کرد بۆ پێکھێنانی نەتەوەی نوێ لە ئەورووپا، و داگیرگەکانی ئەڵمانیا و موڵکەکانی عوسمانییان لە دەرەوەی تورکیا دابەش کرد. ئەوان ئەوەیان سەپاند کە وەک قەرەبوویەکی دارایی قورس دەردەکەوت. ئەڵمانیایان سووکایەتی پێکرد بە ناچارکردنی بۆ ڕاگەیاندنی تاوانباریی خۆی بۆ ھەڵگیرساندنی جەنگەکە، کە ئەم سیاسەتە بووە ھۆی تووڕەییەکی قووڵ لە ئەڵمانیا و یارمەتیدەر بوو بۆ ھاندانی نازیسم. بەریتانیا داگیرگەی ئەڵمانیی {{بنز|خاکی تانگانیکا|en|Tanganyika Territory|lt=تانگانیکا}} و بەشێک لە {{بنز|تۆگۆلاند|en|Togoland}}ی لە ئەفریقا بەدەستھێنا، لەکاتێکدا دۆمینیۆنەکانی داگیرگەی تریان خستە سەر. بەریتانیا ئیختیاراتی کۆمەڵەی نەتەوەکانی بەسەر فەلەستیندا بەدەستھێنا، کە بەشێکی وەک نیشتمانێک بۆ کۆچبەرە جوولەکەکان بەڵێن درابوو، ھەروەھا بەسەر عێراقیشدا. میسر، کە لە ساڵی ١٨٨٢ەوە پارێزگاریی بەریتانیای لەسەر بوو، لە ساڵی ١٩٢٢ سەربەخۆیی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sharp |یەکەم=Alan |سەردێڕ=The Versailles Settlement: Peacemaking after the First World War, 1919–1923 |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Macmillan Education UK |ژپنک=٩٧٨١١٣٧٦١١٣٩٠|edition=2nd |ol=27841480M |orig-date=1991}}</ref> === سەربەخۆیی و دابەشبوونی ئیرلەندا === لە ساڵی ١٩١٢دا ئەنجومەنی گشتی پڕۆژەیاسایەکی نوێی حوکمڕانیی ناوخۆیی تێپەڕاند. بەپێی {{بنز|یاسای پەرلەمانی ١٩١١|en|Parliament Act 1911}} ئەنجومەنی لۆردان دەسەڵاتی دواخستنی یاسادانانی تا دوو ساڵ ھەبوو، بۆیە وەک {{بنز|یاسای حکوومەتی ئیرلەندای ١٩١٤|en|Government of Ireland Act 1914}} پەسەندکرا، بەڵام بۆ ماوەی جەنگەکە ھەڵپەسێردرا. مەترسیی شەڕی ناوخۆ سەری ھەڵدا کاتێک پڕۆتستانت-یەکێتیخوازەکانی ئیرلەندای باکوور ڕەتیانکردەوە بکەونە ژێر کۆنترۆڵی کاتۆلیک-ناسیۆنالیستەکانەوە. یەکە نیمچە-سەربازییەکان پێکھێنران کە ئامادەی شەڕ بوون—{{بنز|یەکێتیخوازی لە ئیرلەندا|en|Unionism in Ireland|lt=یەکێتیخوازانی}} {{بنز|خۆبەخشانی ئەڵستەر|en|Ulster Volunteers}} کە دژی یاساکە بوون و ھاوتا ناسیۆنالیستەکانیان، {{بنز|خۆبەخشانی ئیرلەندی|en|Irish Volunteers}} کە پشتگیرییان لە یاساکە دەکرد. ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانیی یەکەم قەیرانەکەی وەستاند. ڕێکخراوێکی بێسەروبەری وەک {{بنز|ڕاپەڕینی جەژنی زیندووبوونەوە|en|Easter Rising}} لە ساڵی ١٩١٦ بە شێوەیەکی دڕندانە لەلایەن بەریتانییەکانەوە سەرکوت کرا، کە ئەوە کاریگەریی ھەبوو لە جۆشدانی داواکارییە ناسیۆنالیستییەکان بۆ سەربەخۆیی. سەرۆکوەزیران لۆید جۆرج شکستی ھێنا لە ھێنانەکایەی حوکمڕانیی ناوخۆیی لە ساڵی ١٩١٨ و لە ھەڵبژاردنی گشتیدا پارتی {{بنز|شین فەین|en|Sinn Féin}} زۆرینەی کورسییەکانی ئیرلەندای بەدەستھێنا. پەرلەمانتارەکانیان ڕەتیانکردەوە کورسییەکانیان لە وێستمینستەر وەربگرن، و لەبری ئەوە ھەڵیانبژارد لە پەرلەمانی {{بنز|یەکەم دایل|en|First Dáil}} لە دبلن دابنیشن. ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی لەلایەن {{بنز|دایل ئێرین (کۆماری ئیرلەندا)|en|Dáil Éireann (Irish Republic)|lt=دایل ئێرین}}ەوە پەسەندکرا، کە پەرلەمانی کۆمارە خۆبەڕێوەبەرەکە بوو لە کانوونی دووەمی ١٩١٩دا. {{بنز|جەنگی ئەنگلۆ-ئیرلەندی|en|Anglo-Irish War}} لە نێوان ھێزەکانی تاجی شاھانە و {{بنز|سوپای کۆماریی ئیرلەندی|en|Irish Republican Army}} لە نێوان کانوونی دووەمی ١٩١٩ و حوزەیرانی ١٩٢١دا بەرپابوو. جەنگەکە بە {{بنز|پەیماننامەی ئەنگلۆ-ئیرلەندی|en|Anglo-Irish Treaty}}ی کانوونی یەکەمی ١٩٢١ کۆتایی ھات کە دەوڵەتی ئازادی ئیرلەندای دامەزراند.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|editor-first=Joost |editor-last=Augusteign |سەردێڕ=The Irish Revolution, 1913–1923 |بڵاوکەرەوە=Basingstoke |ڕێکەوت=٢٠٠٢}}</ref> شەش ناوچەی باکوور کە بە زۆری پڕۆتستانت بوون، بوون بە {{بنز|مێژووی ئیرلەندای باکوور|en|History of Northern Ireland|lt=ئیرلەندای باکوور}} و تا ئێستاش بەشێکن لە شانشینی یەکگرتوو، سەرەڕای داواکارییەکانی کەمینەی کاتۆلیک بۆ یەکگرتن لەگەڵ کۆماری ئیرلەندا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Thomas |دوایین=Henessy |سەردێڕ=A History of Northern Ireland, 1920–1996 |ڕێکەوت=١٩٩٨}}</ref> بەریتانیا بە فەرمی ناوی «شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندای باکوور»ی پەسەند کرد بەپێی {{بنز|یاسای نازناوە شاھانەیی و پەرلەمانییەکانی ١٩٢٧|en|Royal and Parliamentary Titles Act 1927}}. == سەردەمی نێوان جەنگەکان ١٩١٨–١٩٣٩ == <!--linked from [[Template:United Kingdom topics]]--> [[پەڕگە:British_Empire_1921.png|وێنۆک|ئیمپراتۆرییەتیی بەریتانیا لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە ساڵی ١٩٢١]] مێژوونووس {{بنز|ئارسەر مارویک|en|Arthur Marwick}} گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە کۆمەڵگەی بەریتانیا دەبینێت کە لە جەنگی مەزنەوە سەرچاوەی گرتووە، کە زۆرێک لە ھەڵوێستە کۆنەکانی سڕییەوە و کۆمەڵگەیەکی یەکسانتری ھێنایە ئاراوە. ئەو پێیوایە کە ڕەشبینییە ئەدەبییە بەناوبانگەکەی ساڵانی ١٩٢٠ لە جێی خۆیدا نەبووە، و دەڵێت کە دەرەنجامە ئەرێنییە درێژخایەنە گەورەکانی جەنگەکە بۆ سەر کۆمەڵگەی بەریتانی ھەبوون. ئاماژە بە ھۆشیارییەکی خودیی بەگوڕ لە نێوان کرێکاران دەکات کە بە خێرایی پارتی کرێکارانی دروست کرد، و ھاتنەکایەی مافی دەنگدانی بەشەکی بۆ ژنان، و خێراتربوونی چاکسازییە کۆمەڵایەتییەکان و کۆنترۆڵی دەوڵەت بەسەر ئابووریدا. ئەو دابەزینێک لە ملکەچی بەرامبەر بە ئەرستۆکراتییەت و دەسەڵاتی چەسپاو بە گشتی دەبینێت، و لاوازبوونی کۆتوبەندە نەریتییەکان لەسەر ڕەفتاری ئەخلاقیی تاکەکەس لە نێوان گەنجاندا. چاودێریکەران نەمان؛ دەرمانسازانی گوندەکان دەرمانی ڕێگریکردن لە منداڵبوونیان دەفرۆشت. مارویک دەڵێت جیاوازییە چینایەتییەکان نەرمتر بوون، یەکگرتوویی نەتەوەیی زیادی کرد، و کۆمەڵگەی بەریتانی یەکسانتر بوو.{{Sfnp|Marwick|1965}} === کلتووری باو === لەگەڵ گەشەکردنی کات بەسەربردن، خوێندەواری، سامان، ئاسانیی گەشتکردن، و فراوانبوونی ھەستی کۆمەڵگەیی لە بەریتانیا لە کۆتاییەکانی سەدەی ١٩ەمەوە بەدواوە، کات و ئارەزووی زیاتر بۆ چالاکییە جۆراوجۆرەکانی کات بەسەربردن پەیدا بوو، لەلایەن ھەموو چینەکانەوە.<ref name="Peter J. Beck 2008">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Beck |یەکەم=Peter J. |سەردێڕ=Leisure and Sport in Britain |ڕێکەوت=٢٠٠٨|ئیش=A Companion to Early Twentieth-Century Britain |editor-last=Wrigley |editor-first=Chris |پەڕەکان=٤٥٣–٤٦٩}}</ref> پشووی ساڵانە بوو بە شتێکی باو. گەشتیاران ڕوویان لە ھاوینەھەوارە کەناراوەییەکان دەکرد؛ {{بنز|بلاکپوول|en|Blackpool}} لە ساڵانی ١٩٣٠ەکاندا ساڵانە میوانداریی ٧ ملیۆن سەردانکەری دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Walton |یەکەم=John K. |سەردێڕ=The English Seaside Resort. A Social History 1750–1914 |ڕێکەوت=١٩٨٣}}</ref> کات بەسەربردنی ڕێکخراو بە شێوەیەکی سەرەکی چالاکییەکی پیاوانە بوو، و ژنانی چینی ناوەند تەنھا لە پەراوێزەکاندا ڕێگەیان پێ دەدرا بەشداری بکەن. جیاوازیی چینایەتی ھەبوو لەگەڵ یانەکانی چینی باڵا، و مەیخانەکانی چینی کرێکار و چینی ناوەند.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Haydon |یەکەم=Peter |سەردێڕ=The English Pub: a History |ڕێکەوت=١٩٩٤}}</ref> خواردنەوەی کحولی زۆر کەمی کرد؛ پێشبڕکێی زیاتر ھەبوون کە گرەوکردنی قورسیان بەدوای خۆیاندا دەھێنا. بەشداریکردن لە وەرزش و ھەموو جۆرە چالاکییەکانی کات بەسەربردن بۆ ئینگلیزێکی ئاسایی زیادی کرد، و ئارەزووی بۆ وەرزشی بینەری بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد. تا ساڵانی ١٩٢٠ەکان سینەما و ڕادیۆ ھەموو چینەکان، تەمەنەکان و ڕەگەزەکانی بە ژمارەیەکی زۆرەوە بەلای خۆیاندا ڕاکێشا، کە ژنانی گەنج پێشەنگ بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Walton |یەکەم=John K. |سەردێڕ=Leisure in Britain, 1780–1939 |ڕێکەوت=١٩٨٣}}</ref> پیاوانی چینی کرێکار بە کڵاوی تەختەوە و لە کاتی خواردنی ماسی و پەتاتەدا، بینەری پڕژاوەژاوی تۆپی پێ بوون. ئەوان لە ھۆڵی مۆسیقادا گۆرانییان دەگوت، ئارەزووی کۆترەکانیان دەکرد، گرەویان لەسەر پێشبڕکێی ئەسپ دەکرد، و لە ھاویندا خێزانەکەیان دەبرد بۆ بلاکپوول. بەرجەستەکردنی کارتۆنیی ئەم شێوازی ژیانە بەناوی ''{{بنز|ئاندی کاپ|en|Andy Capp}}'' لە ساڵی ١٩٥٧ەوە دەستی پێکرد. چالاکوانانی سیاسی سکاڵایان دەکرد کە کات بەسەربردنی چینی کرێکار، پیاوانی لە ئاژاوەگێڕیی شۆڕشگێڕانە دوور دەخستەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Beck |یەکەم=Peter J. |سەردێڕ=Leisure and Sport in Britain |ڕێکەوت=٢٠٠٨|ئیش=A Companion to Early Twentieth-Century Britain |editor-last=Wrigley |editor-first=Chris |پەڕە=٤٥٧}}</ref> ==== سینەما و ڕادیۆ ==== [[پەڕگە:Hitchcock, Alfred 02.jpg|وێنۆک|upright=.8|دەرھێنەری فیلم ئەلفڕێد ھیچکۆک، ١٩٥٥]] پیشەسازیی فیلمی بەریتانی لە دەیەی ١٨٩٠ سەری ھەڵدا کاتێک سینەماکان بە گشتی لە جیھانی ڕۆژاوادا پێشکەوتنیان بەخۆوە بینی، و بە توندی پشتی بە ناوبانگی بەھێزی شانۆی ڕەسەنی لەندەن بۆ ئەکتەران، دەرھێنەران و بەرھەمھێنەران دەبەست.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Richards |یەکەم=Jeffrey |سەردێڕ=Age of the Dream Palace: Cinema & Society in Britain 1930–1939 |ڕێکەوت=١٩٩٠}}</ref> کێشەکە ئەوە بوو کە بازاڕی ئەمریکی زۆر گەورەتر و دەوڵەمەندتر بوو. بەھرەدارە سەرەکییەکانی دەکڕی، بەتایبەتی کاتێک ھۆلیوود لە ساڵانی ١٩٢٠ەکاندا ھاتە پێشەوە و زیاتر لە ٨٠ لەسەدی کۆی بەرھەمی جیھانیی بەرھەم دەھێنا. ھەوڵەکان بۆ بەرپەرچدانەوە بێھوودە بوون—حکوومەت پشکی بۆ ئەو فیلمانە دانا کە لە بەریتانیا دروست دەکران، بەڵام شکستی ھێنا. سەرەڕای ئەوەش، ھۆلیوود بەسەر بازاڕە پڕقازانجەکانی کەنەدا و ئوسترالیادا زاڵ بوو. {{بنز|بۆلیوود|en|Bollywood}} (کە بنکەکەی لە بۆمبای بوو) بەسەر بازاڕە گەورەکەی ھیندستاندا زاڵ بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Walsh |یەکەم=Michael |ڕێکەوت=١٩٩٧|سەردێڕ=Fighting the American Invasion with Cricket, Roses, and Marmalade for Breakfast |journal=The Velvet Light Trap |بەرگ=٤٠|پەڕەکان=٣–١٧}}</ref> دیارترین دەرھێنەرەکان کە لە لەندەن مابوونەوە بریتی بوون لە {{بنز|ئەلێکساندەر کۆردا|en|Alexander Korda}}، ھەنگارییەکی تاراوگەنشین، و {{بنز|ئەلفڕێد ھیچکۆک|en|Alfred Hitchcock}}. لە سەردەمی ١٩٣٣–١٩٤٥دا بووژانەوەیەکی داھێنان ھەبوو، بەتایبەتی لەگەڵ گەیشتنی سینەماکاران و ئەکتەرە جوولەکەکان کە لە دەست نازییەکان ھەڵاتبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Gough-Yates |یەکەم=Kevin |ڕێکەوت=١٩٩٢|سەردێڕ=Jews and Exiles in British cinema |journal=The Leo Baeck Institute Yearbook |بەرگ=٣٧|issue=1 |پەڕەکان=٥١٧–٥٤١|doi=10.1093/leobaeck/37.1.517}}; {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hochscherf |یەکەم=Tobias |سەردێڕ=The Continental Connection: German-Speaking Émigrés and British Cinema, 1927–45 |ڕێکەوت=٢٠١١}}</ref> لەو نێوەندەدا، کۆشکە زەبەلاحەکان دروست دەکران بۆ ئەو بینەرە زۆرانەی کە دەیانویست فیلمەکانی ھۆلیوود ببینن. لە لیڤەرپوول سەدا ٤٠ی دانیشتووان ھەفتەی جارێک سەردانی یەکێک لە ٦٩ سینەماکەیان دەکرد؛ سەدا ٢٥ ھەفتەی دوو جار دەچوون. نەریتخوازان بۆڵەیان دەکرد لە داگیرکارییە کلتوورییە ئەمریکییەکە، بەڵام کاریگەرییە ھەمیشەییەکەی کەم بوو.{{Sfnp|Mowat|1955|pp=٢٤٦–٢٥٠}} لە ڕادیۆدا، بینەرانی بەریتانی ھیچ ھەڵبژاردەیەکیان نەبوو جگە لە بەرنامە ئاست بەرزەکانی بی بی سی، کە دەزگایەکی حکوومی بوو و قۆرخکاریی پەخشی ھەبوو. {{بنز|جۆن ڕیس، بارۆن ڕیسی یەکەم|en|John Reith, 1st Baron Reith|lt=جۆن ڕیس}}، ئەندازیارێکی بە توندی ئەخلاقپارێز، بەرپرسیارییەتیی تەواوی لە ئەستۆ بوو. ئامانجی ئەوە بوو کە پەخشی بکات بۆ: «ھەموو ئەوەی باشترینە لە ھەر بەشێکی زانستی مرۆڤایەتی، ھەوڵدان و دەسکەوتەکان… پاراستنی ئاستێکی باڵای ئەخلاقی بە ڕوونی گرنگییەکی لەپێشینەی ھەیە.»{{Sfnp|Mowat|1955|p=٢٤٢}} ==== وەرزشەکان ==== بەریتانییەکان ئارەزوویەکی قووڵتریان بۆ وەرزش، و بە جۆراوجۆرییەکی زیاترەوە نیشان دەدا، وەک لە ھەر ڕکابەرێکی تریان. ئەوان جێگەی شانازییان بەخشی بە پرسە ئەخلاقییەکانی وەک گیانی وەرزشی و یاریی دادپەروەرانە.<ref name="Peter J. Beck 2008"/> تۆپی پێ بە شێوەیەکی زۆر سەرنجڕاکێش بوو بۆ چینە کرێکارە شارنشینەکان، کە بینەرە پڕژاوەژاوەکەی بە جیھانی وەرزش ناساند. یارییە نوێیەکان نزیکەی لە شەو و ڕۆژێکدا باو بوون، لەوانەش گۆڵف، تێنسی سەر چیمەن، پایسکیلسواری و ھۆکی. ژنان زۆر زیاتر ئەگەری ئەوەیان ھەبوو بچنە ناو ئەم وەرزشانەوە وەک لە وەرزشە دامەزراوە کۆنەکان. ئەرستۆکراتەکان و ئاغاکانی خاوەن زەوی، بە کۆنترۆڵە پۆڵاینەکەیانەوە بەسەر مافەکانی زەویدا، زاڵ بوون بەسەر ڕاوکردن، نیشانەشکێنی، ماسیگرتن و پێشبڕکێی ئەسپدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Birley |یەکەم=Derek |سەردێڕ=Land of Sport and Glory: Sport and British society, 1887–1910 |ڕێکەوت=١٩٩٥|بەستەری نووسەر=Derek Birley}}; {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Birley |یەکەم=Derek |سەردێڕ=Playing the Game: Sport and British Society, 1914–1945 |ڕێکەوت=١٩٩٥|بەستەری نووسەر=Derek Birley}}</ref> کریکێت ڕەنگدانەوەی ڕۆحی ئیمپریالی بوو لە سەرتاسەری ئیمپراتۆریەتدا (جگە لە کەنەدا). یارییە تاقیکارییەکان لە ساڵانی ١٨٧٠ەکانەوە دەستیان پێکرد؛ بەناوبانگترینیان ئەوانەن کە لە نێوان ئوسترالیا و ئینگلتەرا دەکرێن بۆ جامی {{بنز|خۆڵەمێشەکان|en|The Ashes}}.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Birley |یەکەم=Derek |سەردێڕ=A Social History of English Cricket |ڕێکەوت=١٩٩٩|بەستەری نووسەر=Derek Birley}}</ref> ==== خوێندنەوە ==== لەگەڵ فراوانبوونی خوێندەواری و کاتی بەتاڵ دوای ساڵی ١٩٠٠، خوێندنەوە بوو بە کات بەسەربردنێکی باو. زیادکراوە نوێیەکان بۆ خەیاڵی گەورەساڵان لە ساڵانی ١٩٢٠ەکاندا دوو ھێندە بوون، و گەیشتە ٢٨٠٠ پەڕتووکی نوێ لە ساڵێکدا لە دەوروبەری ساڵی ١٩٣٥. کتێبخانەکان کۆگاکانیان سێ ھێندە کرد، و داواکارییەکی زۆریان لەسەر خەیاڵیی نوێ بینی.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Cottle |یەکەم=Basil |بەستەری نووسەر=Basil Cottle |ڕێکەوت=١٩٧٨|سەردێڕ=Popular Reading And Our Public Libraries: The Abjured Prescription |journal=Library Review |بەرگ=٢٧|issue=4 |پەڕەکان=٢٢٢–٢٢٧|doi=10.1108/eb012677}}</ref> داھێنانێکی سەرنجڕاکێش پەڕتووکی بەرگ کاغەزی ھەرزان بوو، کە لەلایەن {{بنز|ئالین لەین|en|Allen Lane}} لە {{بنز|پەنگوین بووکس|en|Penguin Books}} لە ساڵی ١٩٣٥ پێشەنگایەتی کرا. یەکەم ناونیشانەکان ڕۆمانەکانی {{بنز|ئێرنست ھێمینگوەی|en|Ernest Hemingway}} و {{بنز|ئاگاتا کریستی|en|Agatha Christie}} لەخۆدەگرت. بە ھەرزان دەفرۆشران (بەزۆری بە شەش پێنس) لە کۆمەڵێک فرۆشگای ھەرزاندا وەک فرۆشگای وۆڵوۆرت. پەنگوین ئامانجی لە بینەرێکی چینی ناوەندیی خوێندەواری «ئاستی ناوەند» بوو. خۆی لە وێنەی بازاڕیی نزمەکەی پەڕتووکە بەرگ کاغەزە ئەمریکییەکان بەدوور گرت. ئەم ھێڵە ئاماژەی بە خۆبەرەوپێشبردنی کلتووری و پەروەردەی سیاسی دەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Joicey |یەکەم=Nicholas |بەستەری نووسەر=Nicholas Joicey |ڕێکەوت=١٩٩٣|سەردێڕ=A Paperback Guide to Progress: Penguin Books 1935–c. 1951 |journal=Twentieth Century British History |بەرگ=٤|issue=1 |پەڕەکان=٢٥–٥٦|doi=10.1093/tcbh/4.1.25}}</ref> بەڵام ساڵانی جەنگ بووە ھۆی کەمبوونەوەی کارمەندان بۆ بڵاوکەرەوەکان و فرۆشگاکانی پەڕتووک، و کەمبوونەوەیەکی سەختی کاغەزی بەشەخۆراک، کە بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکەی سەر {{بنز|گۆڕەپانی پاتێرنۆستەر|en|Paternoster Square}} لە ساڵی ١٩٤٠ خرابتر بوو کە ٥ ملیۆن پەڕتووکی لە کۆگاکاندا سووتاند.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McAleer |یەکەم=Joseph |سەردێڕ=Popular Reading and Publishing in Britain: 1914–1950 |ڕێکەوت=١٩٩٢}}</ref> خەیاڵی ڕۆمانسی بەتایبەتی باو بوو، و {{بنز|میڵز ئاند بوون|en|Mills & Boon}} بڵاوکەرەوەی پێشەنگ بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McAleer |یەکەم=Joseph |سەردێڕ=Passion's fortune: the story of Mills & Boon |ڕێکەوت=١٩٩٩}}</ref> یەکتربینینە ڕۆمانسییەکان لە بنەمایەکی پاکیی سێکسیدا بەرجەستە دەکران کە نەک تەنھا {{بنز|پارێزگاریی کۆمەڵایەتی|en|social conservatism}}ی نیشان دەدا، بەڵکو ئەوەشی نیشان دەدا کە چۆن پاڵەوانە ژنەکان دەتوانن کۆنترۆڵی سەربەخۆیی کەسیی خۆیان بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Humble |یەکەم=Nicola |سەردێڕ=The Feminine Middlebrow Novel, 1920s to 1950s: Class, Domesticity, and Bohemianism |ڕێکەوت=٢٠٠١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Light |یەکەم=Alison |سەردێڕ=Forever England: Femininity, Literature and Conservatism Between the Wars |ڕێکەوت=١٩٩١|بەستەری نووسەر=Alison Light}}</ref> گۆڤارەکانی سەرکێشی زۆر باو بوون، بەتایبەتی ئەوانەی لەلایەن {{بنز|دی سی تۆمسن|en|DC Thomson}}ەوە بڵاودەکرانەوە؛ بڵاوکەرەوەکە چاودێریکەرانی دەناردە سەرتاسەری وڵات بۆ قسەکردن لەگەڵ کوڕاندا بۆ ئەوەی بزانێت دەیانەوێت دەربارەی چی بخوێننەوە. ئەو چیرۆکانەی لە گۆڤارەکان و سینەمادا کە زۆرترین سەرنجی کوڕانیان ڕادەکێشا بریتی بوون لە پاڵەوانێتییە سەرسووڕھێنەرەکانی سەربازە بەریتانییەکان کە شەڕی ئەو جەنگانەیان دەکرد کە جۆشوخرۆش و دادپەروەرانە بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Turner |یەکەم=Ernest Sackville |سەردێڕ=Boys Will Be Boys: The Story of Sweeney Todd, Deadwood Dick, Sexton Blake, Billy Bunter, Dick Barton et al. |ڕێکەوت=١٩٧٥|edition=3rd |بەستەری نووسەر=E.S. Turner}}</ref> === سیاسەت و ئابووریی ساڵانی ١٩٢٠ەکان === ==== فراوانکردنی دەوڵەتی خۆشگوزەرانی ==== دوو بەرنامەی سەرەکی کە بە شێوەیەکی ھەمیشەیی دەوڵەتی خۆشگوزەرانییان فراوان کرد لە ساڵانی ١٩١٩ و ١٩٢٠ بەبێ مشتومڕێکی زۆر تێپەڕین، تەنانەت لە کاتێکیشدا کە پارێزگاران باڵادەست بوون بەسەر پەرلەماندا. {{بنز|یاسای نیشتەجێبوون، پلاندانانی شارۆچکە و ھتد ١٩١٩|en|Housing, Town Planning, &c. Act 1919}} سیستەمێکی نیشتەجێکردنی حکوومیی دامەزراند کە دوای بەڵێنەکانی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنی ساڵی ١٩١٨ دەکەوت بۆ دابینکردنی «ماڵێک کە شایستە بێت بۆ پاڵەوانان.» ئەم «یاسایەی ئەدیسۆن»، کە بەناوی یەکەم وەزیری تەندروستی، {{بنز|کریسۆفەر ئەدیسۆن|en|Christopher Addison}}ەوە ناونرا، داوای لە دەسەڵاتدارە ناوخۆییەکان دەکرد کە ڕووپێویی پێداویستییەکانی نیشتەجێبوونیان بکەن و دەست بە دروستکردنی خانوو بکەن بۆ جێگرتنەوەی گەڕەکە ھەژارنشینەکان. گەنجینەی دەوڵەت پاڵپشتیی کرێ کەمەکانی دەکرد. لە ئینگلتەرا و وێڵز ٢١٤٬٠٠٠ خانوو دروست کران، و وەزارەتی تەندروستی بە ڕادەیەکی زۆر بوو بە وەزارەتی نیشتەجێکردن.{{Sfnp|Mowat|1955|pp=٤٣–٤٦}} {{بنز|یاسای بیمەی بێکاری ١٩٢٠|en|Unemployment Insurance Act 1920}} لەکاتێکدا تێپەڕی کە بێکاری زۆر کەم بوو. سیستەمی یارمەتیی دارایی بێکاریی دامەزراند کە ٣٩ ھەفتە لە دەرماڵەی بێکاریی بۆ نزیکەی تەواوی دانیشتووانی مەدەنیی کارکەر دابین دەکرد جگە لە خزمەتگوزاریی ناوماڵ، کرێکارانی کێڵگە، و فەرمانبەرانی مەدەنی. بەشێک لە پارەکەی لە ڕێگەی بەشدارییە ھەفتانەکانی خاوەنکاران و فەرمانبەرانەوە دابین دەکرا، و پارەی ھەفتانەی ١٥ شلینگ بۆ پیاوانی بێکار و ١٢ شلینگ بۆ ژنانی بێکار دابین دەکرد. مێژوونووس {{بنز|سی. ئێڵ. ماوەت|en|C. L. Mowat}} ئەم دوو یاسایە ناودەنێت «سۆشیالیزم لە دەرگای پشتەوە»، و تێبینیی ئەوە دەکات کە چەندە سیاسەتمەداران سەریان سووڕما کاتێک تێچوونەکانی گەنجینە لە کاتی بێکارییە بەرزەکەی ساڵی ١٩٢١دا بەرزبووەوە.{{Sfnp|Mowat|1955|pp=٤٣–٤٦}} === کۆنترۆڵی پارێزگاران === {{بنز|وەزارەتی لۆید جۆرج|en|Lloyd George ministry}} لە ساڵی ١٩٢٢ ھەڵوەشایەوە. {{بنز|ستانلی باڵدوین|en|Stanley Baldwin}}، وەک سەرۆکی پارتی پارێزگاران (١٩٢٣–١٩٣٧) و وەک سەرۆکوەزیران (لە ١٩٢٣–١٩٢٤، ١٩٢٤–١٩٢٩ و ١٩٣٥–١٩٣٧)، زاڵ بوو بەسەر سیاسەتی بەریتانیادا.<ref>{{Cite ODNB |last=Ball |first=Stuart |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/30550 |title=Baldwin, Stanley, first Earl Baldwin of Bewdley (1867–1947) |date=2004 |edition=January 2011 online |series=Oxford Dictionary of National Biography |doi=10.1093/ref:odnb/30550}}</ref> تێکەڵەکەی لە چاکسازییە کۆمەڵایەتییە بەھێزەکان و حکوومەتی جێگیر، سەلماندی کە تێکەڵەیەکی بەھێزی ھەڵبژاردنە، بەو ئەنجامەی کە پارێزگاران بەریتانیایان بەڕێوەدەبرد جا یان بە تەنیا یان وەک پێکھاتەی پێشەنگی {{بنز|حکوومەتی نیشتمانی (شانشینی یەکگرتوو)|en|National Government (United Kingdom)|lt=حکوومەتی نیشتمانی}}. ئەو دوایین سەرۆک پارت بوو کە زیاتر لە ٥٠٪ی دەنگەکان بباتەوە (لە {{بنز|ھەڵبژاردنی گشتیی شانشینی یەکگرتووی ١٩٣١|en|1931 United Kingdom general election|lt=ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٣١}}). ستراتیژی سیاسیی باڵدوین ئەوە بوو کە دەنگدەران جەمسەرگیر بکات بۆ ئەوەی دەنگدەران لە نێوان پارێزگاران لە ڕاست و پارتی کرێکاران لە چەپدا ھەڵبژێرن، و لیبراڵەکان لە ناوەڕاستدا بپەستێوێت و وەدەرنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Taylor |یەکەم=Andrew J. |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٥|سەردێڕ=Stanley Baldwin, Heresthetics and the Realignment of British Politics |journal=British Journal of Political Science |بەرگ=٣٥|issue=3 |پەڕەکان=٤٢٩–٤٦٣|doi=10.1017/S0007123405000244 |jstor=4092239}}</ref> جەمسەرگیرییەکە ڕوویدا و لەکاتێکدا لیبراڵەکان بە سەرۆکایەتیی لۆید جۆرج چالاک مانەوە، بەڵام چەند کورسییەکی کەمیان بردەوە و ھۆکارێکی لاوەکی بوون تا ئەو کاتەی لە ساڵی ٢٠١٠دا {{بنز|ھاوپەیمانیی کامیرۆن-کلێگ|en|Cameron–Clegg coalition|lt=چوونە ناو ھاوپەیمانییەکەوە لەگەڵ پارێزگاران}}. ناوبانگی باڵدوین لە ساڵانی ١٩٢٠ەکان و ١٩٣٠ەکاندا زۆر بەرزبووەوە، بەڵام لە دوای ساڵی ١٩٤٥ دابەزی چونکە تاوانبار دەکرا بە سیاسەتەکانی ھێورکردنەوە بەرامبەر بە ئەڵمانیا، و کاتێک سەرسامبووانی چەرچڵ ئەویان کردە ھێمای پارێزگاران. لە ساڵانی ١٩٧٠ەکانەوە ناوبانگی باڵدوین تا ڕادەیەک بووژاوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Williamson |یەکەم=Philip |بەستەری نووسەر=Philip Williamson (historian) |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٤|سەردێڕ=Baldwin's Reputation: Politics and History, 1937–1967 |journal=Historical Journal |بەرگ=٤٧|issue=1 |پەڕەکان=١٢٧–١٦٨|doi=10.1017/S0018246X03003546 |jstor=4091548|s2cid=145455237 |ناونیشان=http://dro.dur.ac.uk/467/1/467.pdf}}</ref> کرێکاران ھەڵبژاردنی ١٩٢٣یان بردەوە، بەڵام لە ١٩٢٤دا باڵدوین و پارێزگاران بە زۆرینەیەکی گەورەوە گەڕانەوە. مەککیبن بۆی دەردەکەوێت کە کلتووری سیاسیی سەردەمی نێوان جەنگەکان لەسەر بنەمای چینی ناوەندیی دژە-سۆشیالیست دامەزرابوو، کە لەلایەن سەرکردەکانی پارێزگارانەوە پشتگیری دەکرا، بەتایبەتی باڵدوین.<ref>{{Harvp|McKibbin|2010}}.</ref> === ئابووری === باجەکان بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزبوونەوە لە ماوەی جەنگەکەدا و ھەرگیز نەگەڕانەوە بۆ ئاستەکانی پێشوویان. پیاوێکی دەوڵەمەند پێش جەنگ لەسەدا ٨ی داھاتەکەی وەک باج دەدا، و دواتر نزیکەی یەک لەسەر سێ. زۆربەی پارەکە بۆ یارمەتییە داراییەکان، دەرماڵەی ھەفتانەی بێکاری، دەڕۆیشت. ساڵانە نزیکەی لەسەدا ٥ی داھاتی نیشتمانی لە دەوڵەمەندەکانەوە بۆ ھەژارەکان دەگوازرایەوە. {{بنز|ئەی. جەی. پی. تەیلەر|en|A. J. P. Taylor}} پێیوایە کە زۆربەی خەڵکی «لە ژیانێکی دەوڵەمەندتر چێژیان وەردەگرت لە چاو ھەر شتێک کە پێشتر لە مێژووی جیھاندا ناسرابوو: پشووی درێژتر، کاتژمێری کاری کەمتر، کرێی ڕاستەقینەی بەرزتر.»{{Sfnp|Taylor|1965|p=١٧٦, ٣١٧}} ئابووریی بەریتانیا لە ساڵانی ١٩٢٠ەکاندا لاواز بوو، لەگەڵ دابەزینی توند و بێکاریی بەرز لە پیشەسازیی قورس و خەڵووزدا، بەتایبەتی لە سکۆتلەندا و وێڵز. ھەناردەکردنی خەڵووز و پۆڵا تا ساڵی ١٩٣٩ بۆ نیوە دابەزی و کۆمەڵگەی بازرگانی خاو بوون لە پەسەندکردنی بنەما نوێیەکانی کار و بەڕێوەبردن کە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە دەھاتن، وەک {{بنز|فۆردیزم|en|Fordism}}، قەرزی بەکاربەر، نەھێشتنی توانای زیادە، داڕشتنی بەڕێوەبردنێکی پێکھاتەدارتر، و بەکارھێنانی ئابوورییەکانی قەبارەی گەورەتر.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Garside |یەکەم١=W.R. |دوایین٢=Greaves |یەکەم٢=J.I. |ڕێکەوت=١٩٩٧|سەردێڕ=Rationalisation and Britain's industrial Malaise: The interwar years revisited |journal=Journal of European Economic History |بەرگ=٢٦|issue=1 |پەڕەکان=٣٧–٦٨}}</ref> بۆ زیاتر لە سەدەیەک پیشەسازیی کەشتیوانی زاڵ بووبوو بەسەر بازرگانیی جیھانیدا، بەڵام لە لاوازی دا مایەوە سەرەڕای چەندین ھەوڵی ھاندان لەلایەن حکوومەتەوە. لەگەڵ دابەزینە زۆر توندەکەی بازرگانیی جیھانی دوای ١٩٢٩، دۆخەکەی گەیشتە ڕادەیەکی قەیراناوی.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Greaves |یەکەم=Julian |ڕێکەوت=٢٠٠٧|سەردێڕ=Managing decline: The political economy of British shipping in the 1930s |journal=Journal of Transport History |بەرگ=٢٨|issue=1 |پەڕەکان=٥٧–١٣٠|doi=10.7227/tjth.28.1.5 |s2cid=154926556}}</ref> وەزیری گەنجینە {{بنز|وینستن چەرچڵ|en|Winston Churchill}} لە ساڵی ١٩٢٥دا بەریتانیای گەڕاندەوە سەر ستانداردی زێڕ، کە زۆرێک لە ئابووریناسان ئەو کارە بە ھۆکاری ئاستە مامناوەندەکەی ئابووری دەزانن.<ref name=Solomou&Vartis>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Solomou |یەکەم١=Solomos |دوایین٢=Vartis |یەکەم٢=Dimitris |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٥|سەردێڕ=Effective Exchange Rates in Britain, 1920–1930 |journal=Journal of Economic History |بەرگ=٦٥|issue=3 |jstor=3875020 |پەڕەکان=٨٥٠–٨٥٩|doi=10.1017/S0022050705000318 |s2cid=154005849}}</ref> ھەندێکی تر ئاماژە بە کۆمەڵێک ھۆکار دەکەن، لەوانەش کاریگەرییە ھەڵاوسانەکانی جەنگی جیھانی و شۆکەکانی لایەنی دابینکردن کە بەھۆی کەمکردنەوەی کاتژمێرەکانی کارکردنەوە دوای جەنگ دروستبوون.<ref name=Solomou&Vartis/> تا کۆتاییەکانی ساڵانی ١٩٢٠، ئاستی ئابووری جێگیر ببوو، بەڵام دۆخە گشتییەکە نائومێدکەر بوو، چونکە بەریتانیا وەک ھێزی پێشەنگی پیشەسازی کەوتبووە دواوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان. ھەروەھا دابەشبوونێکی ئابووریی بەھێز ھەبوو لە نێوان باکوور و باشووری ئینگلتەرا لەم قۆناغەدا، کە باشووری ئینگلتەرا و میدلاندز تا ساڵانی سییەکان تا ڕادەیەک ئاوەدان بوون، لەکاتێکدا بەشێک لە باشووری وێڵز و باکووری پیشەسازیی ئینگلتەرا بە «ناوچە لێقەوماوەکان» ناسران بەھۆی ڕێژە بەرزەکانی بێکاری و ھەژارییەوە. سەرەڕای ئەمە، {{بنز|پێوانەی ژیان|en|standard of living}} بەردەوام بوو لە باشبوون کاتێک ئەنجومەنە ناوخۆییەکان {{بنز|خانووی ئەنجومەن|en|Council house|lt=خانووی نوێیان}} دروست دەکرد بۆ کرێدان بەو خێزانانەی کە لە {{بنز|گەڕەکە ھەژارنشینە|en|slum|lt=گەڕەکە ھەژارنشینەکان}} کۆنەکانەوە دەگوازرانەوە، و دامەزراوە مۆدێرنەکانی وەک تەوالێتی ناوماڵ، حەمام و ڕووناکیی کارەبایی ئێستا لە بینا نوێیەکاندا لەخۆدەگیران. کەرتی تایبەت لە ساڵانی ١٩٣٠ەکاندا بووژانەوەیەکی زۆری لە دروستکردنی خانوودا بەخۆوە بینی.<ref name="Unstead">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Unstead |یەکەم=R.J. |سەردێڕ=A Century of Change: 1837–Today |بەستەری نووسەر=R. J. Unstead}}</ref> ==== کرێکاران ==== لە ماوەی جەنگەکەدا، {{بنز|سەندیکاکانی کرێکاران لە شانشینی یەکگرتوو|en|Trade unions in the United Kingdom|lt=سەندیکاکانی کرێکاران}} ھان دەدران و ئەندامێتییان لە ٤٫١ ملیۆنەوە لە ساڵی ١٩١٤ بۆ ٦٫٥ ملیۆن لە ساڵی ١٩١٨ بەرزبووەوە. لە ساڵی ١٩٢٠دا گەیشتە لووتکە بە ٨٫٣ ملیۆن پێش ئەوەی دابەزێتەوە بۆ ٥٫٤ ملیۆن لە ساڵی ١٩٢٣.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mitchell |یەکەم=B.R. |سەردێڕ=Abstract of British Historical Statistics |ڕێکەوت=١٩٦٢|پەڕە=٦٨}}; {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Pugh |یەکەم=Martin |سەردێڕ=[[Speak for Britain!: A New History of the Labour Party]] |ڕێکەوت=٢٠١١|پەڕەکان=١٠٠–١٢٧}}</ref> خەڵووز پیشەسازییەکی نەخۆش بوو؛ باشترین چینەکانی خەڵووز لەناو دەچوون، و تێچووەکەیان بەرز دەبووەوە. داواکاری کەمی کرد کاتێک نەوت دەستی کرد بە جێگرتنەوەی خەڵووز بۆ سووتەمەنی. {{بنز|مانگرتنی گشتیی ١٩٢٦|en|1926 general strike}} وازھێنانێکی نۆ ڕۆژەی سەرتاسەری بوو لەلایەن ١٫٣ ملیۆن کرێکاری ھێڵی ئاسنین، کرێکارانی گواستنەوە، چاپکەران، کرێکارانی بەندەر، کرێکارانی ئاسن و کرێکارانی پۆڵا بۆ پشتگیریکردنی ئەو ١٫٢ ملیۆن کرێکارەی کانزاکان کە لەلایەن خاوەنەکانیانەوە دەرگایان لێ داخرابوو. کرێکارەکانی کانزاکان داواکارییەکانی خاوەنەکانیان بۆ کاتژمێری زیاتر و کەمکردنەوەی مووچە لە بەرامبەر دابەزینی نرخەکاندا ڕەتکردبووەوە.{{Sfnp|Medlicott|1976|pages=٢٢٣–٢٣٠}} حکوومەتی پارێزگاران لە ساڵی ١٩٢٥دا یارمەتییەکی دارایی نۆ مانگەی دابین کردبوو بەڵام ئەوە بەس نەبوو بۆ گۆڕینی ئاراستەی پیشەسازییەکی نەخۆش. بۆ پشتگیریکردنی کرێکارانی کانزاکان {{بنز|کۆنگرەی سەندیکاکانی کرێکاران|en|Trades Union Congress}} (TUC)، کە ڕێکخراوێکی چەتریی ھەموو سەندیکاکانی کرێکاران بوو، چەند سەندیکایەکی گرنگی بانگ کرد. ھیوایان وابوو حکوومەت دەستوەردان بکات بۆ ڕێکخستنەوە و بەعەقڵانیکردنی پیشەسازییەکە، و بەرزکردنەوەی یارمەتییە داراییەکە. حکوومەتی پارێزگاران پێداویستییەکانی کۆگا کردبوو و خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان بە خۆبەخشانی چینی ناوەند بەردەوام بوون. ھەرسێ پارتە سەرەکییەکە دژی مانگرتنەکە بوون. سەرکردەکانی پارتی کرێکاران پەسەندیان نەکرد و ترسیان لەوە ھەبوو کە پارتەکە بە وێنەی ڕادیکاڵیزم ناشرین بکات، چونکە کۆمیتەی نێودەوڵەتیی کۆمۆنیستی ({{بنز|کۆمینتەرن|en|Comintern}}) لە مۆسکۆوە ڕێنمایی ناردبوو بۆ کۆمۆنیستەکان کە بە شێوەیەکی شەڕانگێزانە برەو بە مانگرتنەکە بدەن. مانگرتنە گشتییەکە خۆی بە شێوەیەکی بەرفراوان بێ توندوتیژی بوو، بەڵام داخستنی دەرگا بەڕووی کرێکارانی کانزاکاندا بەردەوام بوو و توندوتیژی لە سکۆتلەندا ھەبوو. ئەمە تاکە مانگرتنی گشتی بوو لە مێژووی بەریتانیادا، چونکە سەرکردەکانی TUC وەک {{بنز|ئێرنێست بێڤن|en|Ernest Bevin}} پێیان وابوو کە ئەمە ھەڵەیەک بوو. زۆربەی مێژوونووسان وەک ڕووداوێکی تاقانە مامەڵەی لەگەڵ دەکەن کە دەرەنجامی درێژخایەنی کەمی ھەبووە، بەڵام مارتن پیو دەڵێت کە ئەمە جووڵەی دەنگدەرانی چینی کرێکاری بۆ پارتی کرێکاران خێراتر کرد، کە بووە ھۆی دەستکەوتەکانی داھاتوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Reid |یەکەم١=Alastair |دوایین٢=Tolliday |یەکەم٢=Steven |ڕێکەوت=١٩٧٧|سەردێڕ=Review: The General Strike, 1926 |journal=The Historical Journal |بەرگ=٢٠|issue=4 |پەڕەکان=١٠٠١–١٠١٢|jstor=2638422}}; {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Pugh |یەکەم=Martin |بەستەری نووسەر=Martin Pugh (author) |ڕێکەوت=٢٠٠٦|سەردێڕ=The General Strike |journal=[[History Today]] |بەرگ=٥٦|issue=5 |پەڕەکان=٤٠–٤٧}}</ref> {{بنز|یاسای ناکۆکییەکانی کار و سەندیکاکانی کرێکاران ١٩٢٧|en|Trade Disputes and Trade Unions Act 1927}} مانگرتنە گشتییەکانی نایاسایی کرد و کۆتایی بە پارەدانی ئۆتۆماتیکی ئەندامانی سەندیکا بۆ پارتی کرێکاران ھێنا. ئەو یاسایە لە ساڵی ١٩٤٦ بە شێوەیەکی بەرفراوان ھەڵوەشێنرایەوە. پیشەسازیی خەڵووز خەڵووزە ئاسان دەستکەوتووەکانی بەکارھێنا و کاتێک تێچووەکان بەرزبوونەوە بەرھەمھێنان لە ٢٥٦٧ ملیۆن تەن لە ساڵی ١٩٢٤ەوە بۆ ١٨٣ ملیۆن لە ساڵی ١٩٤٥ دابەزی.{{Sfnp|Mitchell|1962|pages=١١٦–١١٧}} حکوومەتی کرێکاران لە ساڵی ١٩٤٧ کانزاکانی خۆماڵی کرد. === قەیرانی ئابووریی مەزن === {{بنز|قەیرانی ئابووریی مەزن|en|Great Depression}} لە کۆتاییەکانی ساڵی ١٩٢٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان سەری ھەڵدا و بە خێرایی بڵاوبووەوە بۆ جیھان. بەریتانیا ھەرگیز ئەو بووژانەوەیەی ئەزموون نەکردبوو کە لە ساڵانی ١٩٢٠ەکاندا ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئەڵمانیا، کەنەدا و ئوسترالیای پێ جیادەکرایەوە، بۆیە داڕمانەکەی کەمتر سەخت دەردەکەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Richardson |یەکەم=H. W. |ڕێکەوت=١٩٦٩|سەردێڕ=The Economic Significance of the Depression in Britain |journal=Journal of Contemporary History |بەرگ=٤|issue=4 |پەڕەکان=٣–١٩|doi=10.1177/002200946900400401 |jstor=259833 |s2cid=162292590}}</ref> بازرگانیی جیھانیی بەریتانیا بۆ نیوە دابەزی (١٩٢٩–١٩٣٣)، بەرھەمی پیشەسازییە قورسەکان بە ڕێژەی یەک لەسەر پێنج دابەزی، قازانجی دامەزراندن لە نزیکەی ھەموو کەرتەکاندا بە خێرایی دابەزی. لە قووڵترین خاڵیدا لە ھاوینی ١٩٣٢، ژمارەی بێکارە تۆمارکراوەکان گەیشتە ٣٫٥ ملیۆن کەس، و زۆرێکی تریش تەنھا کاری کاتییان ھەبوو. شارەزایان ھەوڵیان دەدا گەشبین بمێننەوە. {{بنز|جۆن مەینارد کەینز|en|John Maynard Keynes}}، کە پێشبینیی داڕمانەکەی نەکردبوو، گوتی: «'ھیچ دەرەنجامێکی ڕاستەوخۆی مەترسیدار لە لەندەن نابێت. ئێمە تێڕوانین بۆ داھاتوو بە دڵنیاییەوە بە ھاندەرانە دەبینین.»<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Richard |دوایین=Overy |سەردێڕ=The Twilight Years: The Paradox of Britain Between the Wars |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Penguin |ژپنک=٩٧٨١١٠١٤٩٨٣٤٧|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=IQSfaaan١qUC&pg=PT٩٦ ٩٦]|بەستەری نووسەر=Richard Overy}}</ref> لەلایەنی چەپەوە کەسایەتییەکانی وەک {{بنز|سیدنی وێب، بارۆن پاسفیڵدی یەکەم|en|Sidney Webb, 1st Baron Passfield|lt=سیدنی وێب}} و {{بنز|بیاتریس وێب|en|Beatrice Webb}}، {{بنز|جەی. ئەی. ھۆبسن|en|J. A. Hobson}}، و {{بنز|جی.دی. ئێچ. کۆوڵ|en|G. D. H. Cole}} ئەو ھۆشدارییانەیان دووبارە دەکردەوە کە چەندین ساڵ بوو دەربارەی مەرگی نزیکی سەرمایەداری دەیاندان، تەنھا ئێستا خەڵکێکی زۆر زیاتر سەرنجیان دەدا.{{Sfnp|Overy|2010|loc=ch. 2}} لە ساڵی ١٩٣٥ەوە یانەی پەڕتووکی چەپ ({{بنز|لێفت بووک کلەب|en|Left Book Club}}) ھەموو مانگێک ھۆشدارییەکی نوێی دەدا، و متمانەپێکراوی سۆشیالیزمی شێوازی سۆڤیەتی وەک جێگرەوەیەک دروست دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Samuels |یەکەم=Stuart |ڕێکەوت=١٩٦٦|سەردێڕ=The Left Book Club |journal=Journal of Contemporary History |بەرگ=١|issue=2 |پەڕەکان=٦٥–٨٦|doi=10.1177/002200946600100204 |jstor=259923 |s2cid=159342335}}</ref> ئەو ناوچانەی کە بەتایبەتی زۆرترین زیانیان بەرکەوت بەھۆی کێشە ئابوورییەکانەوە بریتی بوون لە باکووری ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، ئیرلەندای باکوور و وێڵز؛ بێکاری گەیشتە لەسەدا ٧٠ لە ھەندێک ناوچە لە سەرەتای ساڵانی ١٩٣٠ەکاندا (کە زیاتر لە ٣ ملیۆن کەس لە سەرتاسەری وڵاتدا بێکار بوون) و زۆر خێزان بە تەواوی پشتیان بە یارمەتیی دارایی حکوومەت دەبەست. لە ساڵی ١٩٣٦دا، کە تا ئەو کاتە بێکاری کەمتر بووبووەوە، ٢٠٠ پیاوی بێکار ڕێپێوانێکی زۆر بەناوبانگیان لە جارۆوە بۆ لەندەن ئەنجامدا بۆ ئەوەی نەھامەتیی ھەژارانی پیشەسازی نیشان بدەن. ھەرچەندە لەلایەن چەپەکانەوە زۆر ڕۆمانسی کرابوو، {{بنز|خاچپەرستیی جارۆ|en|Jarrow Crusade}} نیشانەی جیابوونەوەیەکی قووڵ بوو لە پارتی کرێکاران و ھیچ کاردانەوەیەکی حکوومەتی لێنەکەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Perry |یەکەم=Matt |ڕێکەوت=٢٠٠٢|سەردێڕ=The Jarrow Crusade's Return: The 'New Labour Party' of Jarrow and Ellen Wilkinson, M.P. |journal=Northern History |بەرگ=٣٩|issue=2 |پەڕەکان=٢٦٥–٢٧٨|doi=10.1179/007817202790180576}}</ref> بێکاری بە بەرزی مایەوە تا ئەو کاتەی جەنگەکە ھەموو ئەوانەی بەدوای کاردا دەگەڕان، ھەڵمژی. پەڕتووکی {{بنز|جۆرج ئۆروێڵ|en|George Orwell}} بەناوی ''{{بنز|ڕێگەی بەرەو ویگن پیەر|en|The Road to Wigan Pier}}'' پوختەیەکی ڕەش و تاریک لەسەر سەختییەکانی ئەو سەردەمە دەخاتە ڕوو. === سیاسەتی ھێورکردنەوە === [[پەڕگە:MunichAgreement.jpg|ڕاست|وێنۆک|upright=1.35|سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا {{بنز|نێڤڵ چەمبەرلین|en|Neville Chamberlain}}، لە کاتی نیشتنەوەی لە {{بنز|فڕۆکەخانەی ھێستن|en|Heston Aerodrome}} لە ٣٠ی ئەیلوولی ١٩٣٨ دوای کۆبوونەوەکەی لەگەڵ ھیتلەر لە {{بنز|میونشن|en|Munich}}. لە دەستی دا ڕێککەوتنی ئاشتی نێوان بەریتانیا و ئەڵمانیا ھەڵگرتووە.]] [[پەڕگە:Chamberlain returns from Munich with Anglo-German Agreement.ogg|وێنۆک|چەمبەرلین دەگەڕێتەوە لە میونشنەوە لەگەڵ ڕێککەوتنی ئەنگلۆ-ئەڵمانی]] بیرەوەرییە زیندووەکانی ترسناکی و مردنەکانی جەنگی جیھانی وای لە بەریتانیا و سەرکردەکانی کرد کە بە توندی ئارەزووی ئاشتیخوازی بکەن لە سەردەمی نێوان جەنگەکاندا. بەرەنگارییەکە لەلایەن دیکتاتۆرەکانەوە ھات، سەرەتا {{بنز|بێنیتۆ مۆسۆلینی|en|Benito Mussolini}} لە ئیتالیا، پاشان {{بنز|ئەدۆڵف ھیتلەر|en|Adolf Hitler}} لە {{بنز|ئەڵمانیای نازی|en|Nazi Germany}} کە زۆر بەھێزتر بوو. کۆمەڵەی نەتەوەکان بۆ لایەنگرانی نائومێدکەر دەرچوو؛ نەیتوانی ھیچ یەکێک لەو ھەڕەشانە چارەسەر بکات کە لەلایەن دیکتاتۆرەکانەوە دروست دەکران. سیاسەتی بەریتانیا ئەوە بوو کە «ھێوریان بکاتەوە» بەو ھیوایەی کە تێر ببن و بوەستن. تا ساڵی ١٩٣٨ ڕوون بووەوە کە جەنگ خەریکە ھەڵدەگیرسێت، و کە ئەڵمانیا بەھێزترین سوپای جیھانی ھەیە. کۆتا ھەنگاوی ھێورکردنەوە ئەو کاتە ھات کە بەریتانیا و فەڕەنسا چێکۆسلۆڤاکیایان کردە قوربانیی داواکارییەکانی ھیتلەر لە ڕێککەوتننامەی میونشن لە ساڵی ١٩٣٨دا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Faber |یەکەم=David |سەردێڕ=Munich, 1938: Appeasement and World War II |ڕێکەوت=٢٠١٠|بەستەری نووسەر=David Faber (politician)}}</ref> لەبری ئەوەی تێر بێت، ھیتلەر ھەڕەشەی لە پۆڵەندا کرد، و لە کۆتاییدا سەرۆکوەزیران نێڤڵ چەمبەرلین وازی لە ھێورکردنەوە ھێنا و بە توندی وەستا لە بەڵێندان بۆ بەرگریکردن لە پۆڵەندا؛ بەڵام ھیتلەر ڕێککەوتنێکی لەگەڵ {{بنز|جۆزێف ستالین|en|Joseph Stalin}} واژوو کرد بۆ دابەشکردنی ئەورووپای ڕۆژھەڵات؛ کاتێک ئەڵمانیا لە ئەیلوولی ١٩٣٩دا پۆڵەندای داگیرکرد، بەریتانیا و فەڕەنسا جەنگیان ڕاگەیاند؛ و وڵاتانی کۆمۆنوێلسی بەریتانیا دوای سەرکردایەتیی لەندەن کەوتن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Watt |یەکەم=Donald Cameron |سەردێڕ=How War Came: Immediate Origins of the Second World War, 1938–39 |ڕێکەوت=١٩٩٠}}; {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=Patrick |دوایین=Finney |سەردێڕ=The romance of decline: The historiography of appeasement and British national identity |journal=Electronic Journal of International History |بەرگ=١|ڕێکەوت=٢٠٠٠|ناونیشان=http://sas-space.sas.ac.uk/3385/1/Journal_of_International_History_2000-06_Finney.pdf}}</ref> == جەنگی جیھانیی دووەم (١٩٣٩–١٩٤٥) == [[پەڕگە:Chamberlain-war-declaration.ogg|وێنۆک|سەرۆکوەزیران نێڤڵ چەمبەرلین ڕاگەیاندنی دەستپێکی جەنگ لەسەر ئەڵمانیای نازی ڕادەگەیەنێت]] [[پەڕگە:Princess Elizabeth Visiting Airborne Troops, May 1944 H38619.jpg|وێنۆک|{{بنز|ئێلیزابێسی دووەم|en|Elizabeth II|lt=شازادە ئێلیزابێس}} سەیری فڕۆکەوانە پەڕەشوتەوانەکان دەکات کە دەنیشنەوە لە کاتی سەردانێکیدا بۆ {{بنز|ھێزە ئاسمانییەکان|en|airborne forces}} لە ئینگلتەرا لە پێش ڕۆژی {{بنز|دی-دەی|en|D-Day}}، ١٩٤٤. لە تەنیشتییەوە وەستاوە عەمید {{بنز|جەیمس ھیل (ئەفسەری سوپای بەریتانیا)|en|James Hill (British Army officer)|lt=جەیمس «سپیدی» ھیل}}، فەرماندەی {{بنز|لیوای ٣ی پەڕەشوتەوانەکان|en|3rd Parachute Brigade}}.]] پاشا لە ئەیلوولی ١٩٣٩دا جەنگی دژی ئەڵمانیای نازی ڕاگەیاند، دوای {{بنز|داگیرکردنی پۆڵەندا لەلایەن ئەڵمانیاوە|en|invasion of Poland}}. لە ماوەی قۆناغە ھێمنەکەی "{{بنز|جەنگی درۆینە|en|Phoney War}}"دا، بەریتانییەکان زۆرترین سوپای میکانیزەکراوی جیھانیان نارد بۆ فەڕەنسا؛ پێکەوە لەگەڵ فەڕەنسا تانکی زۆرتریان ھەبوو لە ئەڵمانیا، بەڵام فڕۆکەی جەنگییان کەمتر بوو. سەرکەوتنە تێکشکێنەرەکەی ئەڵمانیا لە بەھاری ١٩٤٠دا بە تەواوی دەگەڕایەوە بۆ "دۆکترینی شەڕکەری باڵاتر. مەشقی واقیعی، سەرکردایەتییەکی پڕ خەیاڵی مەیدانی جەنگ، و دەستپێشخەرییەکی بێوێنە لە جەنەڕاڵەکانەوە تا دەگاتە ئەفسەرە پلەنزمەکان."<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Ralph M. |دوایین=Hitchens |سەردێڕ=Review … |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٤|بەرگ=٧٨|issue=1 |پەڕە=٤٠٦|ناونیشان=https://www.smh-hq.org/jmh/jmhvols/781.html}} (reviewing {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=David|دوایین= Edgerton |بەستەری نووسەر= David Edgerton (historian) |سەردێڕ= Britain's War Machine: Weapons, Resources, and Experts in the Second World War |ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە= Penguin Books Limited |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٣٩-٩٩١٨-١}})</ref> بەریتانییەکان بە کەمترین مەودای جیاوازی {{بنز|چۆڵکردنی دەنکیرک|en|Dunkirk evacuation|lt=سوپا سەرەکییەکەیان لە دەنکیرک ڕزگار کرد}} (ھەروەھا چەندین سەربازی فەڕەنسیش)، لەکاتێکدا ھەموو ئامێرەکان و پێداویستییە جەنگییەکانیان لە دوای خۆیان جێھێشت. {{بنز|وینستن چەرچڵ|en|Winston Churchill}} ھاتە سەر دەسەڵات، و بەڵێنی دا کە تا کۆتایی شەڕی ئەڵمانییەکان بکات. ئەڵمانییەکان ھەڕەشەی داگیرکارییان کرد—کە ھێزی دەریایی شاھانە ئامادە بوو بۆ بەرپەرچدانەوەی. سەرەتا ئەڵمانییەکان ھەوڵیان دا باڵادەستیی ئاسمانی بەدەست بھێنن بەڵام لەلایەن ھێزی ئاسمانی شاھانەوە لە {{بنز|شەڕی بەریتانیا|en|Battle of Britain}} لە کۆتایی ھاوینی ١٩٤٠دا شکستیان پێ ھێنرا. {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن|en|Empire of Japan|lt=ژاپۆن}} لە کانوونی یەکەمی ١٩٤١دا جەنگی ڕاگەیاند، و بە خێرایی ھۆنگ کۆنگ، مالایا، سەنگاپوورە و بورمای داگیرکرد، و ھەڕەشەی لە ئوسترالیا و ھیندستان کرد. بەریتانیا ھاوپەیمانییەکی لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت پێکھێنا (لە ساڵی ١٩٤١ەوە دەستی پێکرد) و پەیوەندییەکی زۆر نزیکی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان دروست کرد (لە ساڵی ١٩٤٠ەوە دەستی پێکرد). جەنگەکە زۆر تێچووی ھەبوو. لە ڕێگەی باجی بەرزەوە، بە فرۆشتنی سەرمایەکان، و بە وەرگرتنی بڕێکی زۆر لە یارمەتیی {{بنز|قەرز-بەکرێدان|en|Lend-Lease}} لە ئەمریکا و کەنەداوە پارەی بۆ دابین دەکرا. ئەمریکا ٣٠ ملیار دۆلار لە تەقەمەنی پێبەخشی؛ کەنەداش یارمەتیی دا. (پێویست نەبوو یارمەتییە ئەمریکی و کەنەدییەکان بدرێنەوە، بەڵام قەرزی ئەمریکیش ھەبوون کە درانەوە)<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hughes |یەکەم=J. R. T. |ڕێکەوت=١٩٥٨|سەردێڕ=Financing the British War Effort |journal=Journal of Economic History |بەرگ=١٨|issue=2 |پەڕەکان=١٩٣–١٩٩|doi=10.1017/S0022050700077718 |jstor=2115103 |s2cid=154148525}}</ref> کۆکردنەوەی تەواوەتی بەریتانیا لەم قۆناغەدا سەلماندی کە سەرکەوتوو بوو لە بردنەوەی جەنگەکەدا، لە ڕێگەی ھێشتنەوەی پشتگیرییەکی بەھێز لەلایەن ڕای گشتییەوە. جەنگەکە «جەنگێکی خەڵک» بوو کە خواستە دیموکراسییەکانی گەورەتر کرد و بەڵێنەکانی دروستکردنی دەوڵەتێکی خۆشگوزەرانی لە دوای جەنگ بەرھەم ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Mark |دوایین=Donnelly |سەردێڕ=Britain in the Second World War |ڕێکەوت=١٩٩٩}}; {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Angus |دوایین=Calder |سەردێڕ=The People's War: Britain, 1939–1945 |ڕێکەوت=١٩٦٩|بەستەری نووسەر=Angus Calder}}</ref> میدیاکان ناویان لێنا "جەنگی خەڵک"—کە زاراوەیەک بوو جێگەی خۆی گرت و ئاماژە بوو بۆ داواکاریی جەماوەری بۆ پلاندانان و دەوڵەتێکی خۆشگوزەرانی فراوانتر.{{Sfnp|Calder|1969}} خێزانی شاھانە ڕۆڵی ھێمایی گەورەیان لە جەنگەکەدا گێڕا. ئەوان ڕەتیانکردەوە لەندەن جێبھێڵن لە کاتی {{بنز|زە بلیتز|en|the Blitz}}دا و بێ ماندووبوون سەردانی سەربازان، کارگەکانی تەقەمەنی، بەندەرەکان و نەخۆشخانەکانیان دەکرد لە سەرتاسەری وڵاتدا. ھەموو چینە کۆمەڵایەتییەکان پێزانینیان ھەبوو بۆ ئەوەی کە چۆن ئەندامانی خێزانی شاھانە ھاوبەشیی ھیوا، ترس و سەختییەکانی خەڵکیان دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Alfred F. |دوایین=Havighurst |سەردێڕ=Britain in Transition: The Twentieth Century |ڕێکەوت=١٩٦٢|chapter=Chapter 9 |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ol=4728126M |ژپنک= ٠٢٢٦٣١٩٦٨٧}}</ref> === بەکارھێنانی ژنان بۆ کار === [[پەڕگە:The Auxiliary Territorial Service in the Second World War H9047.jpg|وێنۆک|ژنانی {{بنز|خزمەتگوزاری ناوخۆیی یارمەتیدەر|en|Auxiliary Territorial Service}} لە یۆرک]] مێژوونووسان متمانە دەدەن بە بەریتانیا بۆ بوونی تۆمارێکی زۆر سەرکەوتوو لە کۆکردنەوەی بەرەی ناوخۆیی بۆ ھەوڵی جەنگەکە، لە ڕووی کۆکردنەوەی زۆرترین ڕێژەی کرێکارە شاراوەکان، زۆرکردنی بەرھەمھێنان تا ئەوپەڕی، دیاریکردنی کارامەیی دروست بۆ ئەرکی دروست، و پاراستنی ورە و ڕۆحییەتی خەڵک.<ref>Robin Havers, ''The Second World War, Vol. 2 - Europe 1939-1943'' (Osprey, 2002), pp. 67-68.</ref> زۆربەی ئەم سەرکەوتنە دەگەڕایەوە بۆ کۆکردنەوەی سیستماتیکی پلان بۆ داڕێژراوی ژنان، وەک کرێکار، سەرباز و ژنی ماڵەوە، کە لە دوای کانوونی یەکەمی ١٩٤١ بە سەربازیی زۆرەملێ جێبەجێ دەکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hancock |بەستەری نووسەر=Keith Hancock (historian) |یەکەم١=W. K. |دوایین٢=Gowing |بەستەری نووسەر٢=Margaret Gowing |یەکەم٢=M. M. |سەردێڕ=British War Economy |ڕێکەوت=١٩٤٩}}</ref> ژنان پشتگیریی ھەوڵی جەنگیان دەکرد، و وایان کرد دابەشکردنی کەلوپەلە بەکاربەرییەکان سەرکەوتوو بێت. لە ھەندێک ڕووەوە حکوومەت کاردانەوەی زیاد لە پێویستی ھەبوو، کاتێک منداڵێکی زۆری لە یەکەم ڕۆژەکانی جەنگەکەدا گواستەوە، سینەماکانی وەک شتێکی بێبایەخ داخست پاشان کردییەوە کاتێک پێویستیی کات بەسەربردنی ھەرزان ڕوون بووەوە، و {{بنز|قەسابخانەی ئاژەڵە ماڵییەکانی بەریتانیا|en|British pet massacre|lt=قوربانی بە پشیلە و سەگ کرد}} بۆ ڕزگارکردنی کەمێک شوێن لە کەشتییەکاندا کە خواردنی ئاژەڵی ماڵییان ھەڵدەگرت، تەنھا بۆ ئەوەی بۆی دەربکەوێت کە پێویستییەکی بەپەلە ھەیە بۆ ئەوەی مشک و جرج لەژێر کۆنترۆڵدا بھێڵرێنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Marwick |یەکەم=Arthur |سەردێڕ=Britain in the Century of Total War: Peace and Social Change, 1900–1967 |ڕێکەوت=١٩٦٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٧-٠٠٠٣٨٦-٣|پەڕە=٢٥٨|بڵاوکەرەوە=Bodley Head |بەستەری نووسەر=Arthur Marwick}}</ref> بەریتانییەکان بە سەرکەوتوویی پشتیان بە خۆبەخشی دەبەست. بەرھەمھێنانی تەقەمەنی بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش بەرزبووەوە، و کوالێتییەکەشی بە بەرزی مایەوە. جەخت لەسەر بەرھەمھێنانی خۆراک کرایەوە، بەشێکی زۆری بۆ ئەوەی کەشتییەکان بۆ گواستنەوەی تەقەمەنی ئازاد بکرێن. جووتیاران ڕووبەری زەویی کێڵراویان لە ١٢٬٠٠٠٬٠٠٠ەوە بۆ ١٨٬٠٠٠٬٠٠٠ دۆنم (لە نزیکەی ٥٠٬٠٠٠ بۆ ٧٥٬٠٠٠ کم٢) زیادکرد، و ھێزی کاری کێڵگە بە ڕێژەی یەک لەسەر پێنج فراوان کرا، بەتایبەتی بەھۆی سوپای زەویی ژنان ({{بنز|Women's Land Army|en|Women's Land Army}}).{{Sfnp|Calder|1969|pp=٢٧٦–٢٨٣, ٤١١–٤٣٠}} === دەوڵەتی خۆشگوزەرانی === سەرکەوتنی حکوومەت لە دابینکردنی خزمەتگوزارییە نوێیەکانی وەک نەخۆشخانە و نادیاریی قوتابخانەکان، ھەروەھا گیانی یەکسانیخوازی، بەشدار بوون لە پشتگیرییەکی بەرفراوان بۆ دەوڵەتێکی خۆشگوزەرانیی فراوانتر. لەلایەن حکوومەتی ھاوپەیمانی و ھەموو پارتە سەرەکییەکانەوە پشتگیری دەکرا. بارودۆخی خۆشگوزەرانی، بەتایبەتی سەبارەت بە خۆراک، باشتر بوو لە ماوەی جەنگەکەدا چونکە حکوومەت دابەشکردنی بەشەخۆراکی سەپاند و پاڵپشتیی نرخەکانی خۆراکی دەکرد؛ بەڵام بارودۆخی نیشتەجێبوون خراپتر بوو بەھۆی بۆردومانەوە، و جلوبەرگیش کەم بوو. یەکسانی بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد، چونکە داھات بە خێرایی کەمبووەوە بۆ دەوڵەمەندان و فەرمانبەرانی یەخەسپی، و باجەکانیان بەرزبوونەوە، لەکاتێکدا کرێکارانی یەخەشین سوودمەند بوون لە دابەشکردنی بەشەخۆراک و کۆنترۆڵکردنی نرخەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|بەستەری نووسەر=Sidney Pollard |یەکەم=Sidney |دوایین=Pollard |سەردێڕ=The Development of the British Economy 1914–1950 |ڕێکەوت=١٩٦٢|پەڕەکان=٣٣٩–٣٤٨}}</ref> خەڵک داوای فراوانکردنی دەوڵەتی خۆشگوزەرانییان دەکرد وەک پاداشتێک بۆ خەڵک بەرامبەر بە قوربانیدانەکانیان لە سەردەمی جەنگدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=F. M. |دوایین=Leventhal |سەردێڕ=Twentieth-Century Britain: an Encyclopedia |ڕێکەوت=١٩٩٥|پەڕەکان=٧٤–٧٥, ٨٣٠}}</ref> ئەم ئامانجە کرایە کرداری لە ڕاپۆرتێکی بەناوبانگدا لەلایەن {{بنز|ویلیام بێڤەریج|en|William Beveridge}}. پێشنیاری ئەوەی دەکرد کە ئەو خزمەتگوزارییانەی پاراستنی داھات کە لە ساڵی ١٩١١ەوە بە شێوەیەکی پچڕپچڕ گەشەیان کردبوو، بخرێنە ناو سیستەمێکەوە و بکرێنە گشتگیر. دەرماڵەکانی بێکاری و نەخۆشی دەبوو گشتگیر بن. دەرماڵەی نوێ دەبوو بۆ دایکایەتی. سیستەمی خانەنشینیی پیربوون پێداچوونەوەی بۆ دەکرا و فراوان دەکرا، و داوای دەکرد کە کەسێک بە فەرمی خانەنشین ببێت. خزمەتگوزارییەکی تەندروستیی نیشتمانیی تەواو چاودێری پزیشکی بێبەرامبەر بۆ ھەموو کەسێک دابین دەکات. ھەموو پارتە سەرەکییەکان بنەماکانیان پەسەند کرد و کاتێک ئاشتی گەڕایەوە تا ڕادەیەکی زۆر خرانە بواری جێبەجێکردنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=Brian |دوایین=Abel-Smith |بەستەری نووسەر=Brian Abel-Smith |سەردێڕ=The Beveridge report: Its origins and outcomes |journal=International Social Security Review |ڕێکەوت=١٩٩٢|بەرگ=٤٥|issue=1–2 |پەڕەکان=٥–١٦|doi=10.1111/j.1468-246X.1992.tb00900.x}}</ref> == دوای جەنگ == [[پەڕگە:Ve Day Celebrations in London, England, UK, 8 May 1945 D24587.jpg|وێنۆک|خەڵک کۆبوونەوە لە {{بنز|وایتھۆڵ|en|Whitehall}} بۆ گوێگرتن لە وتارە سەرکەوتنەکەی {{بنز|وینستن چەرچڵ|en|Winston Churchill}} و ئاھەنگگێڕان بەبۆنەی {{بنز|سەرکەوتن لە ئەورووپا|en|Victory in Europe}}، ٨ی ئایاری ١٩٤٥.]] بەریتانیا جەنگەکەی بردبووەوە، بەڵام لە ساڵی ١٩٤٧دا ھیندستانی لەدەستدا و تا ساڵانی ١٩٦٠ەکان نزیکەی تەواوی داگیرگەکانی تری ئیمپراتۆریەتەکەی لەدەستدا. گفتوگۆی لەسەر ڕۆڵی خۆی لە کاروباری جیھانیدا دەکرد و لە ساڵی ١٩٤٥دا پەیوەندی بە {{بنز|نەتەوە یەکگرتووەکان|en|United Nations}}ەوە کرد، و لە ساڵی ١٩٤٩دا بە {{بنز|ناتۆ|en|NATO}}، و بوو بە ھاوپەیمانێکی نزیکی ویلایەتە یەکگرتووەکان. ئاوەدانی لە ساڵانی ١٩٥٠ەکاندا گەڕایەوە، و لەندەن وەک سەنتەرێکی جیھانیی دارایی و کلتووری مایەوە، بەڵام نەتەوەکە ئیتر ھێزێکی گەورەی جیھانی نەبوو.<ref>{{Harvp|Clarke|2004|loc=chapters 7, 8}}.</ref> لە ساڵی ١٩٧٣دا، دوای مشتومڕێکی درێژ و ڕەتکردنەوەیەکی سەرەتایی، پەیوەندی بە {{بنز|بازاڕی ھاوبەش|en|Common Market}}ەوە کرد. === سەردەمی کەمخەرجی، ١٩٤٥–١٩٥٠ === کۆتایی جەنگەکە سەرکەوتنێکی گەورەی بۆ {{بنز|کڵێمێنت ئاتلی|en|Clement Attlee}} و {{بنز|پارتی کرێکاران (شانشینی یەکگرتوو)|en|Labour Party (UK)|lt=پارتی کرێکاران}} بەخۆوە بینی. ئەوان لەسەر بنەمای مانیفێستۆی دادپەروەریی کۆمەڵایەتیی زیاتر و سیاسەتە چەپڕەوەکانی وەک دروستکردنی {{بنز|خزمەتگوزاریی تەندروستیی نیشتمانی|en|National Health Service}}، نیشتەجێکردنی حکوومیی زیاتر و {{بنز|خۆماڵیکردن|en|nationalisation}}ی چەند پیشەسازییەکی گەورە ھەڵبژێردران. بەریتانیا ڕووبەڕووی قەیرانێکی دارایی سەخت بووەوە، و وەڵامەکەی کەمکردنەوەی بەرپرسیاریەتییە نێودەوڵەتییەکانی بوو و بەشداریکردنی سەختییەکانی ناو «سەردەمێکی کەمخەرجی» بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم= David |دوایین=Kynaston |بەستەری نووسەر=David Kynaston |سەردێڕ=Austerity Britain, 1945–1951 |ڕێکەوت=٢٠٠٨|chapter=Chapter 4}}</ref> قەرزە گەورەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان و بەخشینەکانی {{بنز|پلانی مارشاڵ|en|Marshall Plan}} یارمەتیدەر بوون بۆ دووبارە بونیادنانەوە و مۆدێرنکردنی ژێرخان و پراکتیزە بازرگانییەکانی. دابەشکردنی بەشەخۆراک و {{بنز|سەربازیی زۆرەملێ لە شانشینی یەکگرتوو|en|National service|lt=سەربازیی زۆرەملێ}} درێژەی کێشا بۆ ناو ساڵانی دوای جەنگ، و وڵاتەکە بەدەست یەکێک لە خراپترین زستانەکانەوە لە مێژوودا کە زستانی ١٩٤٦–١٩٤٧ بوو، ناڵاندی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|بەستەری نووسەر= Ina Zweiniger-Bargielowska |یەکەم= Ina |دوایین= Zweiniger-Bargielowska |سەردێڕ=Austerity in Britain: Rationing, Controls, and Consumption, 1939–1955 |ڕێکەوت=٢٠٠٢}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، ورەی خەڵک بەرز بووەوە بەھۆی ڕووداوەکانی وەک ھاوسەرگیریی {{بنز|ئێلیزابێسی دووەم|en|Elizabeth II|lt=شازادە ئێلیزابێس}} لە ساڵی ١٩٤٧ و {{بنز|فێستیڤاڵی بەریتانیا|en|Festival of Britain}} لە ساڵی ١٩٥١.{{Sfnp|Havighurst|1962|loc=ch. 10}} ==== خۆماڵیکردن ==== سەرکردەکانی پارتی کرێکاران بڕیاریان دا بە خێرایی کار بکەن بۆ ھێشتنەوەی گوڕی سەرکەوتنە گەورەکەی ھەڵبژاردنی ساڵی ١٩٤٥. ئەوان بە {{بنز|بانکی ئینگلتەرا|en|Bank of England}}، فڕۆکەوانیی مەدەنی، خەڵووز، و {{بنز|کەیبڵ ئاند وایەرلێس کۆمپانی|en|Cable & Wireless plc|lt=کەیبڵ ئاند وایەرلێس}} دەستیان پێکرد. پاشان ھێڵی ئاسنین، کەناڵەکان، گواستنەوەی وشکانی و بارھەڵگرەکان، کارەبا، و گاز ھاتن. لە کۆتاییدا ئاسن و پۆڵا ھاتن. بە گشتی، نزیکەی یەک لەسەر پێنجی ئابووری خۆماڵی کرا. کرێکاران وازیان لە پلانەکانیان ھێنا بۆ خۆماڵیکردنی زەوییە کشتوکاڵییەکان. ئەو ڕێکارەی بەکارھێنرا لەلایەن {{بنز|ھێربێرت مۆریسن|en|Herbert Morrison}}ەوە پەرەی پێدرابوو، کە وەک {{بنز|سەرۆکی ئەنجومەنی لۆردان|en|Lord President of the Council}} سەرۆکایەتیی لیژنەی کۆمەڵایەتیکردنی پیشەسازییەکانی دەکرد.{{Citation needed|date=September 2018}} ئەو ھەمان ئەو مۆدێلەی پەیڕەو کرد کە پێشتر بەکارھێنرابوو بۆ دامەزراندنی کۆمپانیا گشتییەکانی وەک بی بی سی (١٩٢٧). لە بەرامبەر پشکەکانیاندا، خاوەنی کۆمپانیاکان بۆندی حکوومییان پێدەدرا کە ڕێژەی سوودی کەمیان دەدا، و حکوومەت خاوەندارێتیی تەواوی ھەر کۆمپانیایەکی دەکرد کە کاری تێدەکردا، و دەیکردە یەک قۆرخکاریی نیشتمانی. بەڕێوەبەرایەتییەکان وەک خۆیان مانەوە، بەڵام ئێستا بە شێوەیەکی کاریگەر فەرمانبەری مەدەنی بوون کە بۆ حکوومەت کاریان دەکرد.<ref name="Sked, Cook and Beer">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Sked |یەکەم١=Alan |سەردێڕ=Post-War Britain: A Political History |دوایین٢=Cook |یەکەم٢=Chris |ڕێکەوت=١٩٧٩|پەڕەکان=٣١–٣٤|بەستەری نووسەر=Alan Sked}}; {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Samuel H. |دوایین=Beer |بەستەری نووسەر=Samuel Beer |سەردێڕ=British Politics in the Collectivist Age |ڕێکەوت=١٩٦٥|پەڕەکان=١٨٨–٢١٦}}</ref> ھیچ پارەیەک نەبوو بۆ مۆدێرنکردن، ھەرچەندە پلانی مارشاڵ، کە بە جیا لەلایەن پلاندانەرانی ئەمریکییەوە بەڕێوەدەبرا، زۆرێک لە بازرگانییە بەریتانییەکانی ناچار کرد کە تەکنیکە مۆدێرنەکانی بەڕێوەبردن پەسەند بکەن. سۆشیالیستە توندڕەوەکان نائومێد بوون، چونکە پیشەسازییە خۆماڵیکراوەکان تەواو ھاوشێوەی کۆمپانیا تایبەتە کۆنەکان دەردەکەوت، و پلاندانانی نیشتمانی بەھۆی کۆتوبەندە دارایییەکانی حکوومەتەوە نزیکەی مەحاڵ بووبوو. کرێکاران لەمێژبوو ھاندرابوون بۆ پشتگیریکردنی پارتی کرێکاران لە ڕێگەی ڕاپۆرتەکانی مامەڵەی خراپی بەڕێوەبەران لەگەڵ کرێکاران. بەڕێوەبەرەکان ھەمان ئەو کەسانەی پێشتر بوون، و ھەمان دەسەڵاتیان بەسەر شوێنی کاردا ھەبوو. ھیچ کۆنترۆڵێکی کرێکاران بەسەر پیشەسازیدا نەبوو. سەندیکاکان بەرگرییان لە ھەوڵەکانی حکوومەت دەکرد بۆ دیاریکردنی مووچە. لە کاتی ھەڵبژاردنە گشتییەکانی ساڵانی ١٩٥٠ و ١٩٥١دا، پارتی کرێکاران دەگمەن باسی خۆماڵیکردنی پیشەسازی دەکرد. لەبری ئەوە، پارێزگاران بوون کە سەرزەنشتی ناکارامەیی و خراپ بەڕێوەبردنیان دەکرد، و بەڵێنیان دا کە دەستبەسەرداگرتنی پۆڵا و گواستنەوە پێچەوانە بکەنەوە.<ref name="Sked, Cook and Beer"/> === ئاوەدانیی ساڵانی دوای جەنگ === کاتێک وڵاتەکە بەرەو ساڵانی ١٩٥٠ەکان دەچوو، دووبارە بونیادنانەوە بەردەوام بوو و کۆچبەرانی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیای ماوە، کە زۆربەیان لە کاری بی و نیمچەکیشوەری ھیندستانەوە بوون، بانگھێشت کران بۆ یارمەتیدان لە دووبارە بونیادنانەوەدا. بەریتانیا پێگەی خۆی وەک زلھێزێک لەدەستدا و نەیدەتوانی ئیمپراتۆریەتەکەی بپارێزێت. ئەمە بووە ھۆی کۆتاییھێنان بە داگیرکاری، و کشانەوە لە نزیکەی ھەموو داگیرگەکانی تا ساڵی ١٩٧٠. ڕووداوەکانی وەک {{بنز|قەیرانی سوێس|en|Suez Crisis}} نیشانیان دا کە پێگەی شانشینی یەکگرتوو دابەزیوە؛ بەڵام ساڵانی ١٩٥٠ و ٦٠ەکان ئاوەدان بوون، و مۆدێرنبوونی شانشینی یەکگرتووی بەخۆوە بینی، بۆ نموونە بە دروستکردنی یەکەمین ڕێگا خێراکانی، و لە ماوەی ساڵانی ١٩٦٠ەکاندا بزووتنەوەیەکی کلتووری دەستی پێکرد کە بە جیھاندا بڵاوبووەوە. بێکاری کەم بوو، پەرەپێدانی نوێ بۆ خانووبەرەی تایبەت و حکوومی ڕوویدا، و ژمارەی موڵکەکانی گەڕەکە ھەژارنشینەکان کەمی کرد. قۆناغی دوای جەنگ بەرزبوونەوەیەکی بەرچاوی لە پێوانەی ژیاندا بەخۆوە بینی،<ref>{{Harvp|Addison|Jones|2005}}.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sandbrook |یەکەم=Dominic |سەردێڕ=State of Emergency: The Way We Were: Britain, 1970–1974 |ڕێکەوت=٢٦ی ئایاری ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Penguin Books Limited |ژپنک=٩٧٨٠٢٤١٩٥٦٩١٥|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=skdI٠R٦pApcC&q=dominic+sandbrook+housing+conditions&pg=PT٦٠ ٦٠]|بەستەری نووسەر=Dominic Sandbrook}}</ref> کە بە بەرزبوونەوەی ٤٠٪ لە تێکڕای مووچەی ڕاستەقینە لە نێوان ساڵانی ١٩٥٠ و ١٩٦٥دا جیادەکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Tabloid Tales: Global Debates Over Media Standards |editor-last=Sparks |editor-first=Colin |editor-last2=Tulloch |editor-first2=John}}</ref> ھەفتەی کاری فەرمی کەمکرایەوە و باجی داھات دابەزێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ='Swinging Realism': The Strange Case of To Sir, With Love and Up the Junction |ناونیشان=http://www.brunel.ac.uk/__data/assets/pdf_file/0017/111284/Dave-Ellis,-Swinging-Realism-The-Strange-Case-of-To-Sir,-With-Love-and-Up-the-Junction.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131203014202/http://www.brunel.ac.uk/__data/assets/pdf_file/0017/111284/Dave-Ellis,-Swinging-Realism-The-Strange-Case-of-To-Sir,-With-Love-and-Up-the-Junction.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٣}}</ref> ئەوانەی لە پیشە نەریتییە مووچە کەمەکان، نیمچە کارامە و بێ کارامەکاندا بوون باشبوونێکی بەرچاویان لە مووچە و پێوانەی ژیانیاندا بینی. وەک ئاڕ. جەی. ئەنستید پوختەی دەکاتەوە، {{Blockquote|ھەلەکانی ژیان، ئەگەر یەکسانیش نەبن، بەڵام زۆر دادپەروەرانەتر لە جاران دابەشکرابوون و بەتایبەتی مووچەخۆرانی ھەفتانە، پێوانەیەکی ژیانیان بەدەستھێنابوو کە لە ساڵانی سییەکاندا نزیکەی باوەڕپێنەکراو دەبوو.<ref name="Unstead"/>}} لە نێوان ساڵانی ١٩٥٥–٦٧، تێکڕای داھاتی ئەو کرێکارانەی مووچەی ھەفتانەیان پێدەدرا بە ڕێژەی ٩٦٪ زیادی کرد و مووچەخۆرانی مانگانە بە ڕێژەی ٩٥٪، لەکاتێکدا نرخەکان بە نزیکەی ٤٥٪ بەرزبوونەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Patmore |یەکەم=John Allan |سەردێڕ=Land and Leisure in England & Wales |ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=Fairleigh Dickinson Univ Press |ژپنک=٩٧٨٠٨٣٨٦١٠٢٤٤|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=oqxnp٩DexawC&q=wales+consumer+spending+١٩٦٥&pg=PA١٩ ١٩]}}</ref> کە ئەمەش وای کرد خەڵک بتوانن کەلوپەلی بەکاربەری زیاتر بکڕن. لە نێوان ساڵانی ١٩٦٤–٦٨، ڕێژەی ئەو خێزانانەی تەلەڤیزیۆنیان ھەبوو لە ٨١٪ەوە بەرزبووەوە بۆ ٨٦٪، ئامێری جلشۆر لە ٥٤٪ەوە بۆ ٦٣٪، سەلاجە لە ٣٥٪ەوە بۆ ٥٥٪، ئۆتۆمۆبیل لە ٣٨٪ەوە بۆ ٤٩٪، تەلەفۆن لە ٢٢٪ەوە بۆ ٢٨٪، و گەرمکەرەوەی ناوەندی لە ١٣٪ەوە بۆ ٢٣٪.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=paying for the social services |ناونیشان=https://digital.library.lse.ac.uk/Documents/Detail/paying-for-the-social-services-1969/109549 |وێبگە=LSE Digital Library}}</ref> ئەم ئاوەدانییە بەھۆی بوونی ھەلی کاری تەواوەوە بوو. گەشەی ئابووری لە دەوروبەری ٣٪ مایەوە. دابەشکردنی خۆراک لە ساڵی ١٩٥٤دا ھەڵگیرا، لەکاتێکدا کۆتوبەندەکانی کڕین بە قیست نەرمکران. زۆرێک لە چینە کرێکارەکان بۆ یەکەم جار توانیان بەشداری لە بازاڕی بەکاربەردا بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hollow |یەکەم=Matthew |ڕێکەوت=٢٠١١|سەردێڕ='The Age of Affluence': Council Estates and Consumer Society |ناونیشان=https://www.academia.edu/1763989 |journal=Journal of Consumer Culture |بەرگ=١٦|issue=1 |پەڕەکان=٢٧٩–٢٩٦|doi=10.1177/1469540514521083 |s2cid=147269870}}</ref> وەک ھاریێت ویڵسن ئاماژەی پێ دەکات، {{Blockquote|سامانی نیشتمانی بە شێوەیەکی بەرچاو گەشەی کردووە، و ھەرچەندە پشکی ئەمە لە نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکاندا تا ڕادەیەکی زۆر بە ھەمان ڕێژە ماوەتەوە، بەڵام ئەمە بە واتای بەرزبوونەوەیەکی بەرچاو دێت لە پێوانەی ژیانی ھەموو چینەکاندا. مەزەندە دەکرێت کە لە بەریتانیا لە سەرەتای سەدەدا تێکڕای داھات لە پیشەسازیدا تەنھا بەس بووبێت بۆ دابینکردنی پێداویستییە سەرەکییەکانی خێزانێکی دوو منداڵدار، ئەمڕۆ تێکڕای داھات ڕێگە بە مووچەخۆری پیشەسازی دەدات کە یەک لەسەر سێی داھاتەکەی خەرج بکات بۆ شتانێکی تر جگە لە پێداویستییە بنەڕەتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Socially Deprived Families in Britain |ڕێکەوت=١٩٧١|editor-last=Holman |editor-first=Robert |editor-link=Robert Holman |edition=reprinted |orig-date=1970}}</ref>}} بەرزبوونەوە بەرچاوەکانی مووچەی ڕاستەقینە لە ساڵانی ١٩٥٠ەکان و ١٩٦٠ەکاندا بەشدارییان کرد لە زیادبوونێکی خێرای بەکاربەریی چینی کرێکار، کە خەرجیی بەکاربەری بەریتانی بە ڕێژەی ٤٥٪ لە نێوان ساڵانی ١٩٥٢ و ١٩٦٤دا زیادی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lucassen |یەکەم=Jan |سەردێڕ=Global Labour History: A State of the Art}}</ref> مافی سوودمەندبوون لە دەرماڵەکان باشتر کرا. لە ساڵی ١٩٥٥دا، ٩٦٪ی کرێکارانی دەستی مافی دوو ھەفتە پشووی بەمووچەیان ھەبوو، بەراورد بە ٦١٪ لە ساڵی ١٩٥١. تا کۆتایی ساڵانی ١٩٥٠ەکان، بەریتانیا ببووە یەکێک لە ئاوەدانترین وڵاتانی جیھان، و لە سەرەتای ساڵانی شەستەکاندا، زۆربەی بەریتانییەکان چێژیان لە ئاستێک لە خۆشگوزەرانی دەبینی کە پێشتر تەنھا بۆ کەمینەیەکی بچووک ناسرابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hill |یەکەم=C. P. |سەردێڕ=British Economic and Social History 1700–1964}}</ref> بۆ گەنجان و سەڵتەکان، بۆ یەکەم جار لە دوای چەند دەیەیەک، پارەی زیادە ھەبوو بۆ کات بەسەربردن، جلوبەرگ و شتومەکی لوکس. لە ساڵی ١٩٥٩دا، گۆڤاری ''{{بنز|کوین (گۆڤار)|en|Queen (magazine)|lt=کوین}}'' ڕای گەیاند کە «بەریتانیا پێیناوەتە ناو سەردەمێکی ژیانی زۆر شاھانە و بێوێنە.» سەرۆکوەزیران {{بنز|ھارۆڵد مەคมیلەن|en|Harold Macmillan}} بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە «شتە لوکسەکانی دەوڵەمەندان بوون بە پێداویستی بۆ ھەژاران.» ئاستی داھاتی بەردەست بە بەردەوامی بەرزبووەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Wales – History |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/wales/history/ |وێبگە=www.bbc.co.uk}}</ref> بە جۆرێک توانای کڕینی خێزانێکی مامناوەند بە ڕێژەی ٥٠٪ لە نێوان ساڵانی ١٩٥١ و ١٩٧٩دا زیادی کرد، و لە کۆتایی ساڵانی حەفتاکاندا، لە ھەر ١٠ خێزان ٦ خێزان ئۆتۆمۆبیلیان ھەبوو.<ref>Yesterday's Britain: The Illustrated Story of How We Lived, Worked and Played in this Century, published by Reader's Digest</ref> وەک {{بنز|مارتن پیو (مێژوونووس)|en|Martin Pugh (historian)|lt=مارتن پیو}} ئاماژەی پێ دەکات، {{Blockquote|بەڕێوەبردنی ئابووریی کینزی ڕێگەی بە کرێکارانی بەریتانی دا کە چێژ لە سەردەمێکی زێڕینی ھەلی کاری تەواو ببینن کە، کاتێک تێکەڵ کرا لەگەڵ ھەڵوێستێکی نەرمتر بەرامبەر بە دایکانی کارکەر، بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی خێزانی خاوەن دوو داھات. ھەڵاوسان لە دەوروبەری ٤ لەسەدا بوو، مووچەی نەختینەیی لە تێکڕای ٨ پاوەند لە ھەفتەیەکدا لە ساڵی ١٩٥١ەوە بۆ ١٥ پاوەند لە ھەفتەیەکدا تا ساڵی ١٩٦١ بەرزبووەوە، خاوەندارێتیی خانوو لە ٣٥ لەسەدا لە ساڵی ١٩٣٩ەوە بۆ ٤٧ لەسەدا تا ساڵی ١٩٦٦ بڵاوبووەوە، و نەرمکردنی کۆتوبەندەکانی قەرز داواکاریی بۆ کەلوپەلی بەکاربەر بەرزکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Pugh |یەکەم=Matin |سەردێڕ=[[Speak for Britain! A New History of the Labour Party]] |ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Random House |شوێن=London |پەڕە=[https://books.google.com/books?id=٨cIz٣٢iH٧BQC&pg=PA٣١٥ ١١٥]–١١٦|بەستەری نووسەر=Martin Pugh (historian)}}</ref>}} وەک جۆن بێرنێت ئاماژەی پێ دەکات، {{Blockquote|ئەوەی بە ھەمان شێوە سەرنجڕاکێش بوو ئەوە بوو کە خاوەندارێتیی [کەلوپەلی بەکاربەر] بۆ خوارەوەی پەیژە کۆمەڵایەتییەکە شۆڕبووەوە و کەلێنی نێوان کرێکارە پیشەییەکان و کرێکارە دەستییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو تەسک بووەوە.}} توێژینەوەیەک بۆ ناوچەیەکی گەڕەکە ھەژارنشینەکان لە لیدز (کە بڕیار بوو بڕووخێنرێت) دەری خست کە ٧٤٪ی خێزانەکان تەلەڤیزیۆنیان ھەبوو، ٤١٪ گسکێکی کارەبایی، و ٣٨٪ ئامێرێکی جلشۆر. لە گەڕەکێکی تری ھەژارنشیندا، کە سەینت مێری بوو لە ئۆڵدھام (کە لە ساڵی ١٩٧٠دا کەمێک لە خانووەکان حەمامی جێگیر یان دابینکردنی ئاوی گەرمیان ھەبوو و نیوەیان تەوالێتی دەرەوەیان ھاوبەش دەکرد)، ٦٧٪ی خانووەکان بە شێوەیەکی ئاسوودە کەلوپەلی ناوماڵیان بۆ دابین کرابوو و ٢٤٪ی تریان بە شێوەیەکی زۆر لوکس کەلوپەلیان بۆ دانرابوو، لەگەڵ مۆبیلیاتی مۆدێرن و قەشەنگ، فەرشی ئەستوور، و ڕازاندنەوە. دابینکردنی پێداویستییەکانی ناوماڵ بەردەوام باشتر بوو لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا. لە ساڵی ١٩٧١ تا ١٩٨٣، ئەو خێزانانەی کە بە تەنھا حەمامێکی جێگیر یان دووشیان بەکاردەھێنا لە ٨٨٪ەوە بۆ ٩٧٪ بەرزبووەوە، و ئەوانەی تەوالێتی ناوەوەیان ھەبوو لە ٨٧٪ەوە بۆ ٩٧٪. ئەو خێزانانەی گەرمکەرەوەی ناوەندییان ھەبوو نزیکەی دوو ھێندە بوون، لە ٣٤٪ەوە بۆ ٦٤٪. تا ساڵی ١٩٨٣، ٩٤٪ی ھەموو خێزانەکان سەلاجەیان ھەبوو، ٨١٪ تەلەڤیزیۆنی ڕەنگاوڕەنگ، ٨٠٪ ئامێری جلشۆر، ٥٧٪ بەفرگری قووڵ، و ٢٨٪ ئامێری وشککەرەوەی جل.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Burnett |یەکەم=John |سەردێڕ=A Social History of Housing 1815–1985 |بەستەری نووسەر=John Burnett (historian)}}</ref><ref>Glen O'Hara, "Hot and Cold Water in the Home" in ''The Politics of Water in Post-War Britain'' (2017): 183–214.</ref> بەڵام لە نێوان ساڵانی ١٩٥٠ و ١٩٧٠دا، زۆربەی وڵاتانی بازاڕی ھاوبەشی ئەورووپا پێش بەریتانیا کەوتن لە ڕووی ژمارەی تەلەفۆن، سەلاجە، تەلەڤیزیۆن، ئۆتۆمۆبیل، و ئامێری جلشۆر بۆ ھەر ١٠٠ کەسێک لە دانیشتووان (ھەرچەندە بەریتانیا لە ئاستێکی بەرزدا مایەوە لە ڕووی حەمام و تەوالێتەوە). ھەرچەندە پێوانەی ژیانی بەریتانی لە بەرزبوونەوەدا بوو، پێوانەی ژیان لە وڵاتانی تردا بە خێراتر بەرز دەبووەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lapping |یەکەم=Brian |سەردێڕ=The Labour Government 1964–1970 |بەستەری نووسەر=Brian Lapping}}</ref> بەپێی توێژینەوەیەکی საڵی ١٩٦٨ لەلایەن ئەنتۆنی سامپسۆن، کرێکارانی بەریتانی: {{Blockquote|لە ماوەی دە ساڵدا، لەوەی کە پێوانەی ژیانیان زۆر بەرزتر بوو لە ئەورووپای کیشوەر، ئێستا بە تەواوی گەڕاونەتەوە دواوە. ئەگەر داھاتی نیشتمانی بۆ ھەر کەسێک وەربگرین (کە پێوەرێکی سەرەتاییە)، بەریتانییەکان تا ساڵی ١٩٦٧ دابەزیبوون بۆ پلەی ھەشتەم لە نێوان وڵاتانی OECD، بە داھاتێکی ساڵانەی ١٬٩١٠ دۆلار بەراورد بە ٢٬٠١٠ دۆلار بۆ ئەڵمانیا، ٢٬٠٦٠ دۆلار بۆ فەڕەنسا و ٢٬٤٨٠ دۆلار بۆ سویسرا: و پێگە دابەزیوەکەی بەریتانیا پێشتر خۆی دەردەخات لە ڕێژە نزمەکەی ئۆتۆمۆبیلی نوێ و خانووی نوێدا (ھەرچەندە ھێشتا پێشەنگە لە تەلەڤیزیۆن و ئامێری جلشۆردا)."<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sampson |یەکەم=Anthony |سەردێڕ=The New Europeans: A guide to the workings, institutions and character of contemporary Western Europe |ڕێکەوت=١٩٧١|بەستەری نووسەر=Anthony Sampson |orig-date=1968}}</ref>}} لە ساڵی ١٩٥٠دا، پێوانەی ژیان لە بەریتانیا بەرزتر بوو لە ھەر وڵاتێکی تری ئابووریی ئەورووپا (EEC) جگە لە بەلجیکا. بە ڕێژەی ٥٠٪ بەرزتر بوو لە ئەڵمانیای ڕۆژاوا، و دوو ھێندە بەرزتر لە ئیتالیا. لە ساڵی ١٩٧٦دا، مووچەی بەریتانیا لە نزمترینەکانی ئەورووپای ڕۆژاوا بوو، کە نیوەی نرخی مووچەکانی ئەڵمانیای ڕۆژاوا و دوو لەسەر سێی نرخی مووچەکانی ئیتالیا بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tracy |یەکەم=Noel |سەردێڕ=The Origins of the Social Democratic Party |ڕێکەوت=١٩٨٣|پەڕە=٢٩}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، لەکاتێکدا دەرفەتەکانی پەروەردە بۆ کەسانی چینی کرێکار بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان ببوون لە دوای کۆتایی جەنگەوە، چەندین وڵاتی پێشکەوتوو لە ھەندێک پێوەرەکانی پەروەردەدا پێش بەریتانیا کەوتن. تا سەرەتای ساڵانی ھەشتاکان، نزیکەی ٨٠٪ تا ٩٠٪ی ئەوانەی قوتابخانەیان تەواو دەکرد لە فەڕەنسا و ئەڵمانیای ڕۆژاوا مەشقی پیشەییان وەردەگرت، بەراورد بە ٤٠٪ لە شانشینی یەکگرتوو. تا ناوەڕاستی ساڵانی ھەشتاکان، زیاتر لە ٨٠٪ی قوتابیان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئەڵمانیای ڕۆژاوا و زیاتر لە ٩٠٪ لە ژاپۆن تا تەمەنی ١٨ ساڵی لە خوێندن بەردەوام دەبوون، بەراورد بە ٣٣٪ی قوتابیانی بەریتانی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McDowall |یەکەم=David |سەردێڕ=Britain in Close-Up |ڕێکەوت=٢٠٠٨}}</ref> لە ساڵی ١٩٨٧دا، تەنھا ٣٥٪ی گەنجانی ١٦ تا ١٨ ساڵان لە خوێندنی تەواوەتی یان مەشقدا بوون، بەراورد بە ٨٠٪ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، ٧٧٪ لە ژاپۆن، ٦٩٪ لە فەڕەنسا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sampson |یەکەم=Anthony |سەردێڕ=The Essential Anatomy of Britain: Democracy in Crisis |ڕێکەوت=١٩٩٣|بەستەری نووسەر=Anthony Sampson}}</ref> ھێشتا کەلێن ھەبوو لە نێوان کرێکارانی دەستی و نادەستیدا لە بوارەکانی وەک دەرماڵە و مووچەدا. لە ساڵی ١٩٧٨دا پیاوانی کرێکاری دەستیی تەواوکات کە تەمەنیان ٢١ ساڵ و سەرووتر بوو تێکڕای مووچەی ھەفتانەیان ٨٠ پاوەند بوو، لەکاتێکدا بۆ پیاوانی فەرمانبەری یەخەسپی ١٠٠ پاوەند بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Labour and Inequality: A Fabian Study of Labour in Power, 1974–79 |ڕێکەوت=١٩٨٠|بڵاوکەرەوە=Pearson Education |ژپنک=٠٤٣٥٨٣١٠٦٢|editor-last=Bosanquet |editor-first=Nick |editor-link=Nick Bosanquet |edition=1st |editor-last2=Townsend |editor-first2=Peter |editor-link2=Peter Townsend (sociologist)}}</ref> === لە ئیمپراتۆرییەتەوە بۆ کۆمۆنوێلس === [[پەڕگە:British Decolonisation in Africa.png|وێنۆک|{{بنز|کۆتاییھێنان بە داگیرکاریی ئەفریقا|en|Decolonisation of Africa|lt=کۆتاییھێنان بە داگیرکاریی بەریتانیا لە ئەفریقا}}]] کۆنترۆڵی بەریتانیا بەسەر ئیمپراتۆرییەتەکەیدا لە سەردەمی نێوان جەنگەکاندا خاو بووەوە. ناسیۆنالیزم لە بەشەکانی تری ئیمپراتۆرییەتەکەدا بەھێز بوو، بەتایبەتی لە ھیندستان و میسر. لە نێوان ساڵانی ١٨٦٧ و ١٩١٠دا، شانشینی یەکگرتوو پێگەی «دۆمینیۆن» (ئۆتۆنۆمیی نزیکەی تەواو لە ناو ئیمپراتۆرییەتەکەدا)ی بەخشیبوو بە ئوسترالیا، کەنەدا، و نیووزیلاند. ئەوان بوون بە ئەندامانی دامەزرێنەری کۆمۆنوێلسی بەریتانی بۆ نەتەوەکان (کە لە ساڵی ١٩٤٩ەوە بە کۆمۆنوێلسی نەتەوەکان ناسراوە)، کە ڕێکخراوێکی نافەرمی بەڵام یەکگرتوو بوو کە جێگەی ئیمپراتۆرییەتیی بەریتانیای گرتەوە. بە دەستپێکردن لە سەربەخۆیی ھیندستان و پاکستان لە ساڵی ١٩٤٧دا، ئەو بەشەی کە مابووەوە لە ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیا نزیکەی بە تەواوی ھەڵوەشایەوە. ئەمڕۆ، زۆربەی داگیرگە پێشووەکانی بەریتانیا سەر بە کۆمۆنوێلسن، کە نزیکەی ھەموویان وەک ئەندامی سەربەخۆن؛ بەڵام، ١٣ داگیرگەی پێشووی بەریتانیا ھەن، لەوانەش بەرموودا، گیبرالتار، دوورگەکانی فۆڵکلاند و ئەوانی تر، کە ھەڵیانبژاردووە لەژێر دەسەڵاتی لەندەندا بمێننەوە و بە ناوچەکانی دەرەوەی بەریتانیا دەناسرێن. === لە کێشەکانەوە بۆ ڕێککەوتنی بێڵفاست === [[پەڕگە:Larne RIR mural.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سەر دیوار لە ئەڵستەر بۆ پشتگیریکردنی {{بنز|فەوجی شاھانەی ئیرلەندی (١٩٩٢)|en|Royal Irish Regiment (1992)|lt=فەوجی شاھانەی ئیرلەندی}}]] لە ساڵانی ١٩٦٠ەکاندا، سەرۆکوەزیرانی یەکێتیخوازی میانڕەوی ئیرلەندای باکوور، {{بنز|تێرێنس ئۆنیڵ|en|Terence O'Neill}} ھەوڵیدا سیستەمەکە چاکسازی تێدا بکات و دەنگێکی زیاتر بدات بە کاتۆلیکەکان کە ٤٠٪ی دانیشتووانی ئیرلەندای باکووریان پێکدەھێنا. ئامانجەکانی لەلایەن پڕۆتستانتە توندڕەوەکانەوە بە سەرۆکایەتی قەشە {{بنز|ئیان پەیسلی|en|Ian Paisley}} ڕێگرییان لێکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mulholland |یەکەم=Marc |سەردێڕ=Northern Ireland at the Crossroads: Ulster Unionism in the O'Neill Years, 1960–9 |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan UK |ژپنک=٩٧٨–٠٣٣٣٧٦٠٧٥٨|ol=28300000M}}</ref> فشارە زیاتربووەکانی ناسیۆنالیستەکان بۆ چاکسازی و لەلایەن یەکێتیخوازەکانەوە بۆ دژایەتیکردنی چاکسازی بووە ھۆی دەرکەوتنی بزووتنەوەی مافی مەدەنی لەژێر سەرکردایەتیی کەسایەتییەکانی وەک {{بنز|جۆن ھیوم|en|John Hume}}، {{بنز|ئۆستن کوری|en|Austin Currie}} و ئەوانی تر. پێکدادانەکان لە کۆنترۆڵ دەرچوون کاتێک سوپا بە زەحمەت دەیانتوانی کۆنترۆڵی سوپای کۆماریی ئیرلەندی کاتی (IRA) و کۆمەڵەی بەرگریی ئەڵستەر بکەن. سەرکردەکانی بەریتانیا ترسیان ھەبوو کشانەوەیان «سیناریۆی قیامەت» دروست بکات، بە ململانێیەکی مەزھەبیی بەرفراوانەوە، کە بەدوایدا دەرچوونی بەکۆمەڵی سەدان ھەزار پەنابەر بێت. لەندەن پەرلەمانی ئیرلەندای باکووری داخست و دەستی بە حوکمڕانیی ڕاستەوخۆ کرد. تا ساڵانی ١٩٩٠ەکان، شکستی ھەڵمەتەکەی IRA لە بەدەستھێنانی پشتگیریی جەماوەریی بەرفراوان یان بەدەستھێنانی ئامانجەکەی کە کشانەوەی بەریتانیا بوو، بووە ھۆی دانوستان کە لە ساڵی ١٩٩٨دا '{{بنز|ڕێککەوتنی ھەینیی پیرۆز|en|Good Friday Agreement}}'ی لێکەوتەوە. ڕێککەوتنەکە پشتگیریی جەماوەری بەدەستھێنا و تا ڕادەیەکی زۆر کۆتایی بە کێشەکان ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dixon |یەکەم=Paul |سەردێڕ=Northern Ireland: The Politics of War and Peace |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Macmillan Education UK |ژپنک=٩٧٨٠٢٣٠٥٠٧٧٩١|ol=9684682M}}; {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Farrington |یەکەم=Christopher |سەردێڕ=Ulster Unionism and the Peace Process in Northern Ireland |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan |ژپنک=١٤٠٣٩٩٢٨٥١|ol=3423454M}}</ref> === ئابووری لە کۆتایییەکانی سەدەی ٢٠ەم === دوای ئاوەدانییە نیسبییەکەی ساڵانی ١٩٥٠ەکان و ١٩٦٠ەکان، شانشینی یەکگرتوو لە ماوەی ساڵانی ١٩٧٠ەکاندا ڕووبەڕووی ململانێی پیشەسازی و ھەڵاوسانی وەستاو بووەوە بەھۆی دابەزینێکی ئابووریی جیھانییەوە؛ پارتی کرێکاران لە ساڵی ١٩٦٤ گەڕابووەوە بۆ حکوومەت بە سەرۆکایەتیی {{بنز|ھارۆڵد ویڵسن|en|Harold Wilson}} بۆ کۆتاییھێنان بە ١٣ ساڵ حوکمڕانیی پارێزگاران. پارێزگاران لە ساڵی ١٩٧٠دا گەڕێندرانەوە بۆ حکوومەت بە سەرۆکایەتیی {{بنز|ئێدوارد ھیس|en|Edward Heath}}، کە نەیتوانی دابەزینی ئابووریی وڵاتەکە بوەستێنێت و لە ساڵی ١٩٧٤دا لەکار لادرا کاتێک پارتی کرێکاران گەڕایەوە بۆ دەسەڵات بە سەرۆکایەتیی ھارۆڵد ویڵسن. قەیرانە ئابوورییەکە دوای گەڕانەوەی ویڵسن قووڵتر بووەوە و بارودۆخەکە کەمێک باشتر بوو لە سەردەمی جێگرەوەکەیدا {{بنز|جەیمس کاڵاھان|en|James Callaghan}}. مۆدێرنکردنێکی توندی ئابوورییەکەی لەژێر سەرکردەی مشتومڕاوی پارێزگاران {{بنز|مارگرێت ساچەر|en|Margaret Thatcher}} دەستی پێکرد دوای ھەڵبژاردنی وەک سەرۆکوەزیران لە ساڵی ١٩٧٩، کە سەردەمێکی بێکاریی پێوانەیی بەخۆوە بینی بەھۆی لەپیشەسازیکەوتن کە کۆتایی بە زۆرێک لە پیشەسازییە بەرھەمھێنەرەکانی وڵاتەکە ھێنا، بەڵام ھاوکات سەردەمێکی بووژانەوەی ئابووریش بوو کاتێک بازاڕەکانی بۆرسە ئازاد کران و پیشەسازییە دەوڵەتییەکان تایبەت کران. گەیشتنی ئەو بە دەسەڵات وەک کۆتاییەکی ھێمایی بۆ ئەو قۆناغە بینرا کە تێیدا ئابووریی بەریتانیا ببووە «پیاوە نەخۆشەکەی» ئەورووپای ڕۆژاوا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Baten |یەکەم=Jörg |سەردێڕ=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨١١٠٧٥٠٧١٨٠|پەڕە=٢٩}}</ref> ھەڵاوسانیش لەم قۆناغەدا دابەزی و دەسەڵاتی سەندیکاکانی کرێکاران کەمکرایەوە. [[پەڕگە:Miners strike rally London 1984.jpg|ڕاست|وێنۆک|کۆبوونەوەیەک بۆ مانگرتنی کرێکارانی کانزاکان لە لەندەن، ١٩٨٤]] بەڵام مانگرتنی کرێکارانی کانزاکان لە ساڵی ١٩٨٤–١٩٨٥ نیشانەیەک بوو بۆ کۆتاییھاتنی زۆربەی پیشەسازیی دەرھێنانی خەڵووزی شانشینی یەکگرتوو. دۆزینەوە و دەرھێنانی گاز و نەوتی دەریای باکوور داھاتێکی زۆری باج و ھەناردەی ھێنا کە یارمەتیی بووژانەوە ئابوورییە نوێیەکەی دا. ئەمە ئەو کاتەش بوو کە IRA کێشەی ئیرلەندای باکووری بردە بەریتانیای مەزن، و ھەڵمەتێکی درێژخایەنی بۆردومانی لەسەر خاکی بەریتانیا بەردەوام کرد. دوای بووژانەوە ئابوورییەکەی ساڵانی ١٩٨٠ەکان، پاشەکشەیەک کە کورت بەڵام سەخت بوو لە نێوان ساڵانی ١٩٩٠ و ١٩٩٢ ڕوویدا لە دوای پشێوییە ئابوورییەکەی {{بنز|چوارشەممەی ڕەش (١٩٩٢)|en|Black Wednesday|lt=چوارشەممەی ڕەش}} لە سەردەمی حکوومەتەکەی {{بنز|جۆن مەیجەر|en|John Major}}، کە لە ساڵی ١٩٩٠دا جێگەی مارگرێت ساچەری گرتبووەوە؛ بەڵام پاشماوەی ساڵانی ١٩٩٠ەکان بینەری دەستپێکی قۆناغێک لە گەشەی ئابووریی بەردەوام بوو کە زیاتر لە ١٦ ساڵی خایاند. ئەمەش لەلایەن حکوومەتی ئەوەی پێی دەگوترا {{بنز|کرێکاری نوێ|en|New Labour}} بە سەرۆکایەتیی {{بنز|تۆنی بلێر|en|Tony Blair}} دوای سەرکەوتنە گەورەکەی لە ھەڵبژاردنی ١٩٩٧دا، فراوانتر کرا. پارتی کرێکارانی نوێبووەوە وازی لە پابەندبوونەکەی ھێنا بە سیاسەتەکانی وەک داماڵینی چەکی ناوەکی و خۆماڵیکردنی پیشەسازییە سەرەکییەکان، و ھیچ پێچەوانەکردنەوەیەکی بۆ چاکسازییەکانی سەندیکاکان کە بە سەرۆکایەتیی ساچەر کرابوون، نەکرد. جەختی لەسەر سەرنجڕاکێشانی دەنگدەری خوێندەوارتر دەکردەوە.<ref>Ben Clift, and Jim Tomlinson, "Credible Keynesianism? New Labour macroeconomic policy and the political economy of coarse tuning." ''British journal of political science'' 37.1 (2007): 47–69 [https://wrap.warwick.ac.uk/654/1/WRAP_Clift_credible_keynesianism.pdf online].</ref> لە ساڵی ١٩٦٤ تا ساڵی ١٩٩٦، داھات بۆ ھەر کەسێک دوو ھێندە ببوو، لەکاتێکدا خاوەندارێتیی کەلوپەلە جیاوازەکانی ناوماڵ بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردبوو. تا ساڵی ١٩٩٦، دوو لەسەر سێی خێزانەکان ئۆتۆمۆبیلیان ھەبوو، ٨٢٪ گەرمکەرەوەی ناوەندییان ھەبوو، زۆربەی خەڵک ڤیدیۆیان (VCR) ھەبوو، و لە ھەر پێنج ماڵێک یەک ماڵ کۆمپیوتەری ماڵەوەی ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=What Needs To Change: New Visions For Britain |ڕێکەوت= ١٩٩٦|editor-first=Giles |editor-last=Radice}}</ref> لە ساڵی ١٩٧١دا، ٩٪ی خێزانەکان ھیچ دەستڕاگەیشتنێکیان بە دووش یان حەمام نەبوو، بەراورد بە تەنھا ١٪ لە ساڵی ١٩٩٠؛ کە زۆربەی ئەمەش بەھۆی ڕووخاندن یان مۆدێرنکردنی موڵکە کۆنەکانەوە بوو کە ئەو دامەزراوانەیان نەبوو. لە ساڵی ١٩٧١دا، تەنھا ٣٥٪ گەرمکەرەوەی ناوەندییان ھەبوو، لەکاتێکدا لە ساڵی ١٩٩٠دا ٧٨٪ چێژیان لەم خزمەتگوزارییە دەبینی. تا ساڵی ١٩٩٠، ٩٣٪ی خێزانەکان تەلەڤیزیۆنی ڕەنگاوڕەنگیان ھەبوو، ٨٧٪ تەلەفۆنیان ھەبوو، ٨٦٪ ئامێری جلشۆریان ھەبوو، ٨٠٪ بەفرگری قووڵیان ھەبوو، ٦٠٪ ئامێری تۆمارکردنی ڤیدیۆیان ھەبوو، و ٤٧٪ فڕنی مایکرۆوەیڤیان ھەبوو. مافەکانی پشوو وەرگرتنیش باشتر ببوون. لە ساڵی ١٩٩٠دا، لە ھەر دە کرێکارێکی دەستیی تەواوکات نۆیان مافی زیاتر لە چوار ھەفتە پشووی بەمووچەیان لە ساڵێکدا ھەبوو، لەکاتێکدا بیست ساڵ پێش ئەوە تەنھا دوو لەسەر سێیان ڕێگەیان پێ درابوو سێ ھەفتە یان زیاتر پشوو وەربگرن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Anthony |دوایین=Sampson |سەردێڕ=The Essential Anatomy of Britain: Democracy in Crisis|ڕێکەوت=١٩٩٣}}</ref> قۆناغی دوای جەنگ باشبوونێکی بەرچاویشی لە بارودۆخی نیشتەجێبووندا بەخۆوە بینی. لە ساڵی ١٩٦٠دا، ١٤٪ی خێزانە بەریتانییەکان ھیچ تەوالێتێکی ناوەوەیان نەبوو، لەکاتێکدا لە ساڵی ١٩٦٧دا ٢٢٪ی ھەموو ماڵەکان ئاوی گەرمی بنەڕەتییان نەبوو. تا ساڵانی ١٩٩٠ەکان، زۆربەی ماڵەکان ئەم خزمەتگوزارییانەیان لەگەڵ گەرمکەرەوەی ناوەندیدا ھەبوو.{{Citation needed|date=September 2020}} لە ١٩٩٦–١٩٩٧ تا ٢٠٠٦–٢٠٠٧، داھاتی ناوەندیی ڕاستەقینەی خێزان بە ڕێژەی ٢٠٪ زیادی کرد لەکاتێکدا تێکڕای داھاتی ڕاستەقینەی خێزان بە ڕێژەی ٢٣٪ زیادی کرد. ھەروەھا گۆڕانکارییەک بەرەو ئابوورییەکی بنەمادار بە خزمەتگوزاری ڕوویدا لە ساڵانی دوای کۆتایی جەنگی جیھانیی دووەمدا، کە تێیدا ١١٪ی خەڵکی کارکەر لە پیشەسازیی بەرھەمھێناندا دامەزرابوون لە ساڵی ٢٠٠٦، بەراورد بە ٢٥٪ لە ساڵی ١٩٧١دا. === بازاڕی ھاوبەش (EEC)، پاشان یەکێتیی ئەورووپا، و ئەندامێتی === ئارەزووی بەریتانیا بۆ چوونە ناو بازاڕی ھاوبەشەوە (ھەروەک چۆن کۆمەڵگەی ئابووریی ئەورووپا لە بەریتانیادا دەناسرا) بۆ یەکەم جار لە تەممووزی ١٩٦١ لەلایەن حکوومەتی مەคมیلەنەوە دەربڕدرا. لە ساڵی ١٩٦٣دا لەلایەن سەرۆکی فەڕەنسا {{بنز|شارل دێگۆل|en|Charles de Gaulle}}ەوە ڤیتۆ کرا.<ref>John Newhouse, ''De Gaulle and the Anglo-Saxons'' (1970), p. 226.</ref> دوای دوودڵییەکی سەرەتایی لەسەر پرسەکە، حکوومەتی کرێکاران بە سەرۆکایەتیی ھارۆڵد ویڵسن دووەم داواکاریی شانشینی یەکگرتووی (لە ئایاری ١٩٦٧) پێشکەش کرد بۆ چوونە ناو کۆمەڵگەکەوە؛ بەڵام وەک یەکەم جار، لەلایەن دێگۆلەوە ڤیتۆ کرا.<ref>Andrew Moravcsik, "De Gaulle Between Grain and Grandeur: The Political Economy of French EC Policy, 1958–1970 (Part 2)." ''Journal of Cold War Studies'' 2#3 (2000): 4–68. [http://www.princeton.edu/~amoravcs/library/grandeur2.pdf online]</ref> لە ساڵی ١٩٧٣دا، کە دێگۆل نەمابوو، سەرۆکوەزیرانی پارێزگاران ھیس دانوستانی لەسەر مەرجەکانی چوونەناوەوە کرد و بەریتانیا لە کۆتاییدا چووە ناو کۆمەڵگەکەوە. لە ئۆپۆزیسیۆندا پارتی کرێکاران بە قووڵی دابەش ببوو، ھەرچەندە سەرکردەکەی، ھارۆڵد ویڵسن، لایەنگری بوو. لە ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٧٤دا مانیفێستۆی پارتی کرێکاران بەڵێنێکی تێدابوو بۆ دووبارە دانوستاندن لەسەر مەرجەکانی ئەندامێتیی بەریتانیا و پاشان ئەنجامدانی ڕیفراندۆمێک لەسەر ئەوەی ئایا لەسەر مەرجە نوێیەکان لە ECدا بمێنێتەوە یان نا. ئەمە ڕێکارێکی دەستووری بوو کە ھیچ پێشینەیەکی لە مێژووی بەریتانیادا نەبوو. لە ھەڵمەتی ڕیفراندۆمەکەدا کە دواتر ئەنجامدرا، لەبری نەریتی ئاسایی بەریتانی بۆ "بەرپرسیاریەتیی بەکۆمەڵ"، کە تێیدا حکوومەت ھەڵوێستێکی سیاسی وەردەگرێت کە پێویستە ھەموو ئەندامانی ئەنجومەنی وەزیران بە ئاشکرا پشتگیریی بکەن، ئەندامانی حکوومەت (و ئۆپۆزیسیۆنی پارێزگاران) ئازاد بوون بۆ خستنەڕووی بۆچوونەکانیان لەسەر ھەردوو لای پرسەکە. {{بنز|ڕیفراندۆمی ئەندامێتیی شانشینی یەکگرتوو لە کۆمەڵگاکانی ئەورووپا ١٩٧٥|en|1975 United Kingdom European Communities membership referendum|lt=ڕیفراندۆمێک}} بە فەرمی لە ٥ی حوزەیرانی ١٩٧٥دا ئەنجامدرا، و پێشنیاری بەردەوامبوون لە ئەندامێتی بە زۆرینەیەکی بەرچاو پەسەند کرا.<ref>[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/6/newsid_2499000/2499297.stm 1975: UK embraces Europe in referendum] BBC On This Day</ref> {{بنز|یاسای ئەورووپای تاقانە|en|Single European Act}} (SEA)یەکەم پێداچوونەوەی گەورە بوو بۆ پەیماننامەی ڕۆمای ١٩٥٧. لە ساڵی ١٩٨٧دا، حکوومەتی پارێزگاران لە سەردەمی مارگرێت ساچەردا {{بنز|یاسای کۆمەڵگاکانی ئەورووپا (ھەموارکردنەوە) ١٩٨٦|en|European Communities (Amendment) Act 1986|lt=یاساکەی خستە ناو}} یاسای شانشینی یەکگرتووەوە.<ref name="closer">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Ever closer union? The UK and Europe |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/uk/2001/uk_and_europe/1979_1990.stm}}</ref> {{بنز|پەیماننامەی ماستریخت|en|Maastricht Treaty}} کۆمەڵگەی ئەورووپای گۆڕی بۆ یەکێتیی ئەورووپا. لە ساڵی ١٩٩٢دا، حکوومەتی پارێزگاران بە سەرۆکایەتیی جۆن مەیجەر پەسەندی کرد، دژی ئۆپۆزیسیۆنی پەرلەمانتارە دواوەکانی خۆی کە بە {{بنز|یاخیبووانی ماستریخت|en|Maastricht Rebels}} ناسرابوون.<ref name=closer/> {{بنز|پەیماننامەی لیسبۆن|en|Lisbon Treaty}} چەندین گۆڕانکاریی ھێنایە ناو پەیماننامەکانی یەکێتییەکەوە. گۆڕانکارییە دیارەکان بریتی بوون لە دەنگدانی زۆرینەی مەرجدارتر لە {{بنز|ئەنجومەنی یەکێتیی ئەورووپا|en|Council of the European Union|lt=ئەنجومەنی وەزیران}}، زیادبوونی بەشداریی پەرلەمانی ئەورووپا لە پرۆسەی یاساداناندا لە ڕێگەی بڕیاردانی ھاوبەشی فراوانترکراو لەگەڵ ئەنجومەنی وەزیران، نەھێشتنی سیستەمی کۆڵەکەکانی یەکێتیی ئەورووپا و دروستکردنی سەرۆکێک بۆ ئەنجومەنی ئەورووپا بە خولی دوو ساڵ و نیو و نوێنەرێکی باڵای یەکێتی بۆ کاروباری دەرەوە و سیاسەتی ئاسایش بۆ خستنەڕووی ھەڵوێستێکی یەکگرتوو لەسەر سیاسەتەکانی یەکێتیی ئەورووپا. پەیماننامەی لیسبۆن میساقی مافەکانی مرۆڤی یەکێتییەکەی، کە {{بنز|میساقی مافە بنەڕەتییەکان|en|Charter of Fundamental Rights}}ە، کرد بە پابەندکەر لە ڕووی یاساییەوە. پەیماننامەی لیسبۆن بووە ھۆی زیادبوونی کێشی دەنگدانی شانشینی یەکگرتوو لە {{بنز|پەیماننامەی لیسبۆن#ئەنجومەنی وەزیران|en|Treaty of Lisbon#Council of Ministers|lt=ئەنجومەنی یەکێتیی ئەورووپا}} لە ٨٫٤٪ەوە بۆ ١٢٫٤٪. لە تەممووزی ٢٠٠٨دا، حکوومەتی کرێکاران بە سەرۆکایەتیی {{بنز|گۆردن براون|en|Gordon Brown}} پەیماننامەکەی پەسەند کرد و شاژن واژووی لەسەر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=UK ratifies the EU Lisbon Treaty |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7511281.stm}}</ref> === ڕادەستکردنی دەسەڵات بۆ سکۆتلەندا و وێڵز === لە ١١ی ئەیلوولی ١٩٩٧، لە ٧٠٠ەمین ساڵیادی سەرکەوتنی سکۆتلەندییەکان بەسەر ئینگلیزەکاندا لە {{بنز|شەڕی پردی ستیرلینگ|en|Battle of Stirling Bridge}}، {{بنز|ڕیفراندۆمی ڕادەستکردنی دەسەڵاتی سکۆتلەندی ١٩٩٧|en|1997 Scottish devolution referendum|lt=ڕیفراندۆمێک}} ئەنجامدرا لەسەر دامەزراندنی {{بنز|پەرلەمانی سکۆتلەندا|en|Scottish Parliament}}یەکی خاوەن دەسەڵات. ئەمە بووە ھۆی دەنگدانێکی 'بەڵێ'ی زۆرینە ھەم بۆ دامەزراندنی پەرلەمانەکە و ھەم بۆ پێدانی دەسەڵاتی سنوورداری گۆڕینی باج. یەک ھەفتە دواتر، {{بنز|ڕیفراندۆمی ڕادەستکردنی دەسەڵاتی وێڵزی ١٩٩٧|en|1997 Welsh devolution referendum|lt=ڕیفراندۆمێک}} لە وێڵز بۆ دامەزراندنی {{بنز|ئەنجومەنی نیشتمانیی وێڵز|en|Welsh Assembly|lt=ئەنجومەنی وێڵز}} بە ھەمان شێوە پەسەند کرا بەڵام بە زۆرینەیەکی زۆر کەم. یەکەم ھەڵبژاردنەکان ئەنجامدران، و ئەم دەزگایانە لە ساڵی ١٩٩٩ دەستیان بە کارکردن کرد. دروستکردنی ئەم دەزگایانە جیاوازییەکانی نێوان {{بنز|وڵاتانی شانشینی یەکگرتوو|en|countries of the United Kingdom}} فراوانتر کردووە، بەتایبەتی لە بوارەکانی وەک {{بنز|چاودێریی تەندروستی لە شانشینی یەکگرتوو|en|Healthcare in the United Kingdom|lt=چاودێریی تەندروستی}}.<ref>[https://news.bbc.co.uk/1/hi/health/7586147.stm 'Huge contrasts' in devolved NHS] BBC News, 28 August 2008</ref><ref>[https://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7149423.stm NHS now four different systems] [[BBC]] 2 January 2008</ref> ھەروەھا ئەوەی پێی دەگوترێت {{بنز|پرسیاری وێست لۆسیان|en|West Lothian question}} ھێنایە پێشەوە کە گلەیییەکە لەوەی ڕادەستکردنی دەسەڵات بۆ سکۆتلەندا و وێڵز بەڵام نەک بۆ ئینگلتەرا دۆخێکی دروست کردووە کە تێیدا پەرلەمانتارانی سکۆتلەندی و وێڵزی لە پەرلەمانی شانشینی یەکگرتوودا دەتوانن، لە بنەڕەتدا، دەنگ لەسەر پرسە ناوخۆیییەکانی تایبەت بە ئینگلتەرا بدەن لەکاتێکدا پەرلەمانتارە ئینگلیزەکان ھیچ قسەیەکیان نییە لە پرسە ھاوشێوەکانی تایبەت بە سکۆتلەندا و وێڵز. == لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە == === جەنگ لە ئەفغانستان و عێراق === [[پەڕگە:Army Air Corps Lynx linking up with RAF regiment vehicle patrol. MOD 45142954.jpg|وێنۆک|ھێزەکانی بەریتانیا لە باشووری {{بنز|فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی بەسرە|en|Basra International Airport}}، لە {{بنز|عێراق|en|Iraq}}، تشرینی دووەمی ٢٠٠٣]] لە {{بنز|ھەڵبژاردنی گشتیی شانشینی یەکگرتووی ٢٠٠١|en|2001 United Kingdom general election|lt=ھەڵبژاردنی گشتیی ٢٠٠١}}، پارتی کرێکاران دووەم سەرکەوتنی لەسەریەکی بەدەستھێنا، ھەرچەندە ڕێژەی بەشداریکردنی دەنگدەران دابەزی بۆ نزمترین ئاست لە ماوەی ٨٠ ساڵدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٠١|سەردێڕ=Turnout 'at 80-year low' |ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/news/vote2001/hi/english/newsid_1376000/1376575.stm |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|ئیش=[[BBC News]] |زمان=en-GB}}</ref> {{بنز|ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەر|en|September 11 attacks}} لە ئەمریکا بووە ھۆی ئەوەی سەرۆک {{بنز|جۆرج دەبلیوو. بوش|en|George W. Bush}} دەست بە {{بنز|جەنگی دژی تیرۆر|en|war on terror}} بکات، کە بە {{بنز|داگیرکردنی ئەفغانستان|en|invasion of Afghanistan}} بە ھاوکاریی ھێزەکانی بەریتانیا لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠١ دەستی پێکرد. دواتر، بە گۆڕانی سەرنجی ئەمریکا بۆ سەر عێراق، تۆنی بلێر پەرلەمانتارانی کرێکاران و پارێزگارانی قایل کرد کە دەنگ بە قازانجی پشتگیریکردنی {{بنز|لەشکرکێشی بۆ سەر عێراق لە ٢٠٠٣|en|2003 invasion of Iraq|lt=داگیرکردنی عێراق لە ٢٠٠٣}} بدەن، سەرەڕای ڕێپێوانە گەورەکانی دژە-جەنگ کە لە لەندەن و گلاسکۆ بەڕێوەچوون. چل و شەش ھەزار سەربازی بەریتانی، کە یەک لەسەر سێی کۆی ھێزی ھێزە زەمینییەکانی سوپا بوون، بڵاوکرانەوە بۆ یارمەتیدان لە داگیرکارییەکەدا و ھێزەکانی بەریتانیا بەرپرسیار بوون لە ئاسایشی باشووری عێراق. ھەموو ھێزەکانی بەریتانیا لە ساڵی ٢٠١٠ کشانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Andrew Mumford |سەردێڕ=The Counter-Insurgency Myth: The British experience of irregular warfare |ڕێکەوت=٦ی ئابی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨١١٣٦٦٤٩٣٨٧|پەڕە=[https://books.google.com/books?id=rNE٨AjCnd-wC&pg=PT١٧١ ١٧١]}}</ref> سەرۆکوەزیران لە پارتی کرێکاران {{بنز|تۆنی بلێر|en|Tony Blair}} {{بنز|ھەڵبژاردنی گشتیی شانشینی یەکگرتووی ٢٠٠٥|en|2005 United Kingdom general election|lt=ھەڵبژاردنی گشتیی ٢٠٠٥ی بەریتانیا}} و سێیەم خولی لەسەریەکی بردەوە.<ref>Andrew Geddes and Jonathan Tonge, ''Britain decides: the UK general election 2005'' (2005)</ref> لە ٧ی تەممووزی ٢٠٠٥، {{بنز|تەقینەوەکانی ٧ی تەممووزی ٢٠٠٥ی لەندەن|en|7 July 2005 London bombings|lt=زنجیرەیەک لە چوار تەقینەوەی خۆکوژی}} لەندەنی ھەژاند، کە ٥٢ ڕێبوار و چوار بۆمبدانەرەکەی کوشت، و سەدانی تریش بریندار بوون. === قەیرانی ئابووریی ٢٠٠٨ === لە دوای {{بنز|پاشەکشەی مەزنی ئابووری|en|Great Recession}}، ئابووری پاشەکشەی کرد. ڕاگەیاندنی ئەوەی کە ئابووری بۆ یەکەم جار لە دوای ساڵی ١٩٩٢ەوە بچووک بووەتەوە لە ساڵی ٢٠٠٨دا، کۆتایی بە ١٦ ساڵ لە گەشەی بەردەوام ھێنا. ھۆکارەکان بریتی بوون لە کۆتاییھاتن بە قەرزی ئاسان، کەمبوونەوەی بەکاربردن و دابەزینی بەرچاوی بەھای پاوەند (کە ٢٥٪ بەرامبەر بە یۆرۆ دابەزی لە نێوان کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ و کانوونی دووەمی ٢٠٠٩)،<ref>[http://www.oanda.com/convert/fxhistory FXHistory: historical currency exchange rates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060720101840/http://oanda.com/convert/fxhistory |date=20 July 2006}} From €1 => £0.73650 to €1 => 0.9690</ref> کە بووە ھۆی بەرزبوونەوەی تێچووی ھاوردەکردن، بەتایبەتی نەوت. لە ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨، {{بنز|حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو|en|British Government|lt=حکوومەتی بەریتانیا}} {{بنز|پاکێجی ڕزگارکردنی بانکەکانی شانشینی یەکگرتووی ٢٠٠٨|en|2008 United Kingdom bank rescue package|lt=پاکێجێکی ڕزگارکردنی بانکی}} بە بڕی نزیکەی ٥٠٠ ملیار پاوەند ڕاگەیاند<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Gordon Brown should say 'sorry' |ئیش=The Telegraph |شوێن=London |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/gordon-brown/4961897/Gordon-Brown-should-say-sorry-over-economy-minister-says.html |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٠٩}}{{Dead link|date=July 2021|bot=medic}}{{Cbignore|bot=medic}}</ref> (٨٥٠ ملیار دۆلار لەو کاتەدا). پلانەکە لە سێ بەش پێکھاتبوو: ٢٠٠ ملیار پاوەند بۆ بانکەکان دابین بکرێت لە ڕێگەی پلانی نەختینەی تایبەتی {{بنز|بانکی ئینگلتەرا|en|Bank of England}}؛ حکوومەت سەرمایەی بازاڕی بانکەکانی زیاد کرد، بە بڕی ٢٥ ملیار پاوەندی سەرەتایی؛ و حکوومەت گرەنتی ھەر قەرزێکی شیاوی نێوان بانکە بەریتانییەکانی کرد تا نزیکەی ٢٥٠ ملیار پاوەند. لەگەڵ دەرچوونی شانشینی یەکگرتوو لە قەیرانی ئابووری لە چارەکی چوارەمی ٢٠٠٩دا—کە کۆتایی بە شەش چارەکی لەسەریەکی دابەزینی ئابووری ھێنا—بانکی ئینگلتەرا بڕیاریدا دژی {{بنز|ئاسانکاریی چەندێتی|en|quantitative easing}} زیاتر بوەستێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠١٠|سەردێڕ=Bank of England's time-out for quantitative easing plan |ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8496830.stm |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|ئیش=BBC News |زمان=en-GB}}</ref> === سەربەخۆیی سکۆتلەندا === دوای {{بنز|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی سکۆتلەندی ٢٠٠٧|en|2007 Scottish Parliament election}}، پارتی نەتەوەیی سکۆتلەندی ({{بنز|پارتی نەتەوەیی سکۆتلەندا|en|Scottish National Party|lt=SNP}})ی لایەنگری سەربەخۆیی یەکەم سەرکەوتنی خۆیان بەدەستھێنا. ئەوان {{بنز|حکوومەتی کەمینە|en|minority government}}یەکیان پێکھێنا بە پلانێک بۆ ئەنجامدانی ڕیفراندۆمێک پێش ساڵی ٢٠١١ بۆ بەدەستھێنانی دەسەڵات بۆ "دانوستان لەگەڵ حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو بۆ گەیشتن بە {{بنز|سەربەخۆیی بۆ سکۆتلەندا|en|independence for Scotland}}."<ref>[http://www.scotland.gov.uk/Publications/2007/08/13103747/10 Choosing Scotland's Future: A National Conversation: Independence and Responsibility in the Modern World, Annex B Draft Referendum (Scotland) Bill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208053443/http://www.scotland.gov.uk/Publications/2007/08/13103747/10 |date=8 February 2015}} The Scottish Government, Publications</ref> پارتە یەکێتیخوازەکان وەڵامیان دایەوە بە دامەزراندنی {{بنز|کۆمیسیۆنی کالمان|en|Calman Commission}} بۆ لێکۆڵینەوە لە {{بنز|ڕادەستکردنی دەسەڵات|en|devolution}}ی زیاتر.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=MSPs back devolution review body |ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7129899.stm |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|ئیش=[[BBC News]] |زمان=en-GB}}</ref> لە وەڵامی دەرەنجامەکانی پێداچوونەوەکەدا، حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو پەڕەیەکی سپی لە ساڵی ٢٠٠٩دا دەرکرد، لەسەر ئەو دەسەڵاتە نوێیانەی کە دەدرێن بە {{بنز|حکوومەتی سکۆتلەندا|en|Scottish Government}}، بەتایبەتی لەسەر چۆنیەتیی کۆکردنەوەی باج.<ref name="BBC25Nov09NewPowersAfterCalman">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=New Holyrood powers planned after Calman review |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/8377028.stm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091125052202/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/8377028.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩}}</ref> ئەم پێشنیارانە لە کۆتاییدا بنەمای {{بنز|یاسای سکۆتلەندای ٢٠١٢|en|Scotland Act 2012}}یان پێکدەھێنا. [[پەڕگە:Scottish independence rally 2018 Largs.jpg|وێنۆک|ڕێپێوانی لایەنگرانی سەربەخۆیی لە {{بنز|گلاسکۆ|en|Glasgow}}، {{بنز|سکۆتلەندا|en|Scotland}} لە ئایاری ٢٠١٨دا]] {{بنز|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی سکۆتلەندی ٢٠١١|en|2011 Scottish Parliament election|lt=ھەڵبژاردنی ٢٠١١}} سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەی بۆ SNP بەخۆوە بینی کە توانی حکوومەتێکی زۆرینە پێکبھێنێت بە مەبەستی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم لەسەر سەربەخۆیی.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=A. Black |سەردێڕ=Scottish election: SNP profile |ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠١١|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-13315752 |ئیش=BBC News |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110520031327/http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-13315752 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}.</ref> سەرۆکوەزیران دەیڤد کامیرۆن گرەنتیی ئەوەی دا کە حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو ھیچ ڕێگرییەکی یاسایی یان سیاسی ناباتە بەردەم ڕیفراندۆمێکی لەو شێوەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Carrell |یەکەم=Severin |ڕێکەوت=٧ی ئایاری ٢٠١١|سەردێڕ=Scottish independence: Cameron gives green light to referendum |ناونیشان=https://www.theguardian.com/politics/2011/may/08/cameron-green-light-scottish-referendum |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|ئیش=The Observer |زمان=en-GB |issn=0029-7712}}</ref> لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤، {{بنز|ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی سکۆتلەندا (٢٠١٤)|en|2014 Scottish independence referendum|lt=ڕیفراندۆمێک لە سکۆتلەندا ئەنجامدرا}} لەسەر ئەوەی ئایا لە شانشینی یەکگرتوو جیاببێتەوە. ھەر سێ پارتە سیاسییەکەی سەرتاسەری شانشینی یەکگرتوو—کرێکاران، پارێزگاران و دیموکراتە لیبراڵەکان—پێکەوە ھەڵمەتیان کرد وەک بەشێک لە ھەڵمەتی {{بنز|پێکەوە باشترە (ھەڵمەت)|en|Better Together (campaign)|lt=پێکەوە باشترە}}، لەکاتێکدا پارتی نەتەوەیی سکۆتلەندای لایەنگری سەربەخۆیی ھێزی سەرەکی بوو لە ھەڵمەتی {{بنز|بەڵێ سکۆتلەندا|en|Yes Scotland}}. چەند ڕۆژێک پێش دەنگدانەکە، کە ڕاپرسییەکان لێک نزیک ببوونەوە، سێ سەرکردەکەی پارتی پێکەوە باشترە '{{بنز|کۆمیسیۆنی سمیس|en|Smith Commission|lt=بەڵێنەکە}}'یان دەرکرد، کە بەڵێنێک بوو بۆ دەسەڵاتی زیاتر بۆ سکۆتلەندا لە ئەگەری دەنگی نەخێردا. لە ئەنجامی ڕیفراندۆمەکەدا سکۆتلەندا بە دەنگی ٥٥٪ بەرامبەر بە ٤٥٪ بڕیاریدا کە وەک بەشێک لە شانشینی یەکگرتوو بمێنێتەوە. {{بنز|وەزیری یەکەمی سکۆتلەندا|en|First Minister of Scotland}} {{بنز|ئەلێکس سالمۆند|en|Alex Salmond}} دەستی لەکارکێشایەوە، و {{بنز|نیکۆلا ستێرجن|en|Nicola Sturgeon}} جێگەی گرتەوە. بە بانگەشەکردن بۆ {{بنز|پێشنیاری دووەم ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی سکۆتلەندا|en|Proposed second Scottish independence referendum|lt=ڕیفراندۆمێکی دووەم}}، ئەو سەرکردایەتیی SNPی کرد بۆ سەرکەوتن لە ھەڵبژاردنەکانی {{بنز|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی سکۆتلەندی ٢٠١٦|en|2016 Scottish Parliament election|lt=٢٠١٦}} و {{بنز|ھەڵبژاردنی پەرلەمانی سکۆتلەندی ٢٠٢١|en|2021 Scottish Parliament election|lt=٢٠٢١}}. === حکوومەتی ھاوپەیمانیی ٢٠١٠ === {{بنز|ھەڵبژاردنی گشتیی شانشینی یەکگرتووی ٢٠١٠|en|2010 United Kingdom general election|lt=ھەڵبژاردنی گشتیی ٢٠١٠}} بووە ھۆی دروستبوونی یەکەمین {{بنز|پەرلەمانی ھەڵواسراو|en|hung parliament}} لە دوای ساڵی ١٩٧٤ەوە، کە تێیدا پارتی پارێزگاران زۆرترین ژمارەی کورسییەکانی بەدەستھێنا، بەڵام نەگەیشتە ئەو ٣٢٦ کورسییەی کە بۆ پێکھێنانی زۆرینە پێویست بوو. پارێزگاران و {{بنز|دیموکراتە لیبراڵەکان (شانشینی یەکگرتوو)|en|Liberal Democrats (UK)|lt=دیموکراتە لیبراڵەکان}} ڕێککەوتن لەسەر پێکھێنانی یەکەمین {{بنز|ھاوپەیمانیی کامیرۆن-کلێگ|en|Cameron–Clegg coalition|lt=حکوومەتی ھاوپەیمانی}} بۆ شانشینی یەکگرتوو لە دوای جەنگی جیھانیی دووەمەوە، کە تێیدا {{بنز|دەیڤد کامیرۆن|en|David Cameron}} بوو بە سەرۆکوەزیران و {{بنز|نیک کلێگ|en|Nick Clegg}} بوو بە جێگری سەرۆکوەزیران.<ref>Nicholas Allen and John Bartle, eds. ''Britain at the Polls 2010'' (2010) [https://www.amazon.com/gp/reader/1849208468 excerpt and text search]</ref> فڕۆکە سەربازییەکانی بەریتانیا ({{بنز|ھێزی ئاسمانیی شاھانە|en|Royal Air Force}}) بەشدارییان کرد لە دەستوەردانەکەی بڕیارلێدراوی نەتەوە یەکگرتووەکان ({{بنز|دەستوەردانی سەربازی لە لیبیا لە ٢٠١١|en|2011 military intervention in Libya|lt=دەستوەردان}}) لە ناو {{بنز|شەڕی ناوخۆیی لیبیا (٢٠١١)|en|2011 Libyan civil war}}، بە ئەنجامدانی ٣٬٠٠٠ {{بنز|سۆرتی|en|sortie|lt=ھەڵفڕینی}} ئاسمانی دژی ئەو ھێزانەی کە دڵسۆز بوون بۆ دیکتاتۆر {{بنز|موعەممەر قەزافی|en|Muammar Gaddafi}}.<ref>[http://www.raf.mod.uk/news/Libya-OpELLAMY.cfm RAF.mod.uk – Operation Ellamy] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111029010050/http://www.raf.mod.uk/news/Libya-OpELLAMY.cfm |date=29 October 2011}}. Retrieved 20 October 2011.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=UK military starting Libya return |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/uk-15502414 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|ئیش=BBC News |زمان=en-GB}}</ref> لە ساڵی ٢٠١١دا ئینگلتەرا لە مانگی ئابدا شایەتی {{بنز|ئاژاوەکانی ئینگلتەرا لە ٢٠١١|en|2011 England riots|lt=ئاژاوەگێڕییەکی بێپێشینە}} بوو لە شارە گەورەکانیدا، کە بووە ھۆی کوژرانی پێنج کەس و زیانێکی بە بڕی ٢٠٠ ملیۆن پاوەند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UK Insurance Industry welcomes Prime Minister's Compensation Scheme announcement and pledges help to make the scheme work |ناونیشان=http://www.abi.org.uk/Media/Releases/2011/08/UK__Insurance_Industry_welcomes_Prime_Ministers_Compensation_Scheme_announcement_and_pledges_help_to_make_the_scheme_work_.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120301213043/http://www.abi.org.uk/Media/Releases/2011/08/UK__Insurance_Industry_welcomes_Prime_Ministers_Compensation_Scheme_announcement_and_pledges_help_to_make_the_scheme_work_.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Association of British Insurers}}</ref> لە تشرینی یەکەمی ٢٠١١دا، {{بنز|کۆبوونەوەی سەرۆک حکوومەتەکانی کۆمۆنوێلس لە ٢٠١١|en|2011 Commonwealth Heads of Government Meeting|lt=سەرۆکوەزیرانەکانی}} {{بنز|شانشینەکانی کۆمۆنوێلس|en|Commonwealth realm}} دەنگیاندا بۆ پێدانی یەکسانیی ڕەگەزی لە {{بنز|جێنشینیی تەختی شاھانەی بەریتانیا#ھێڵی جێنشینیی ئێستا|en|Succession to the British throne#Current line of succession|lt=جێنشینیی تەختی شاھانەدا}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Royal succession gender equality approved by Commonwealth |ناونیشان=http://www.theguardian.com/uk/2011/oct/28/royal-succession-gender-equality-approved |وێبگە=The Guardian}}</ref> ھەموارکردنەوەکە کۆتایی بە قەدەغەکردنی ھاوسەرگیریی پاشا لەگەڵ کاتۆلیکێکدا ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ncronline.org/news/global/commonwealth-lift-law-banning-monarchs-marrying-catholics |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111031160015/http://ncronline.org/news/global/commonwealth-lift-law-banning-monarchs-marrying-catholics |ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|وێبگە=[[National Catholic Reporter]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=British monarchs can soon marry Catholics}}</ref> === ھەڵبژاردنی ٢٠١٥ === {{بنز|ھەڵبژاردنی گشتیی شانشینی یەکگرتووی ٢٠١٥|en|2015 United Kingdom general election|lt=ھەڵبژاردنی ٢٠١٥}} لە ٧ی ئایاردا ئەنجامدرا لەکاتێکدا ڕاپرسییەکان پێشبینیی پەرلەمانێکی ھەڵواسراویان دەکرد. پارتی پارێزگاران زۆرینەیەکی کەمی لە پەرلەماندا بەدەستھێنا. گرنگترین ئەنجامی تری ھەڵبژاردنەکە ئەوە بوو کە {{بنز|پارتی نەتەوەیی سکۆتلەندا|en|Scottish National Party}} ھەموو کورسییەکانی سکۆتلەندای بردەوە جگە لە سێ کورسی لە کۆی ٥٩ کورسی. ئەمەش بەھۆی بەرزبوونەوەی لەناکاوی پشتگیرییەوە بوو دوای ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی ٢٠١٤، و ژمارەی ئەندامانی پارتی SNP چوار ھێندە زیادی کردبوو؛ ١ لە ھەر ٥٠ کەسێکی دانیشتووانی سکۆتلەندا ئەندامی پارتەکە بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ=SNP boost as membership soars past 100k mark |ئیش=Glasgow Herald |بڵاوکەرەوە=Newsquest |ناونیشان=http://www.heraldscotland.com/politics/scottish-politics/snp-boost-as-membership-soars-past-100k-mark.1427009904 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref> پارتی کرێکاران تووشی خراپترین شکستی بووەوە لە دوای ساڵی ١٩٨٧ەوە، بە بەدەستھێنانی تەنھا ٣١٪ی دەنگەکان و لەدەستدانی ٤٠ کورسی لە کۆی ٤١ کورسییەکەی لە سکۆتلەندا. {{بنز|دیموکراتە لیبراڵەکان (شانشینی یەکگرتوو)|en|Liberal Democrats (UK)|lt=دیموکراتە لیبراڵەکان}} ٤٩ کورسییان لە کۆی ٥٧ کورسییان لەدەستدا، چونکە سزادران لەسەر بڕیارەکەیان بۆ پێکھێنانی ھاوپەیمانی لەگەڵ پارێزگاران. {{بنز|پارتی سەربەخۆییی شانشینی یەکگرتوو|en|UK Independence Party}} (UKIP)، کە دەنگدەرانی کۆکردبووەوە دژی یەکێتیی ئەورووپا و کۆچی کۆنترۆڵنەکراو، ١٣٪ی دەنگەکانی بەدەستھێنا، بەڵام تەنھا یەک کورسیی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٧ی ئایاری ٢٠١٥|سەردێڕ=Election results: Conservatives win majority |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/election-2015-32633099 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|ئیش=BBC News |زمان=en-GB}}</ref> کامیرۆن دەسەڵاتێکی ھەبوو بۆ سیاسەتەکانی کەمخەرجی بۆ بچووککردنەوەی قەبارەی حکوومەت، و ئاڵەنگارییەک لە مامەڵەکردن لەگەڵ سکۆتلەندا.<ref>Adam Taylor, "4 ways the British elections have changed everything", [https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2015/05/08/4-ways-the-british-elections-have-changed-everything/?hpid=z1 ''Washington Post'' 8 May 2015]</ref> بە ھەمان شێوە پارتی سەوز بینەری بەرزبوونەوەی پشتگیری بوو بەڵام تەنھا یەک کورسییەکەی خۆی پاراست. === ڕیفراندۆمی ئەندامێتیی یەکێتیی ئەورووپا لە ٢٠١٦ === [[پەڕگە:Birmingham Bin-Brexit rally for the Conservative Party conference, September 30, 2018 10.jpg|وێنۆک|خۆپیشاندانێکی لایەنگرانی یەکێتیی ئەورووپا لە بێرمینگام لە ئەیلوولی ٢٠١٨دا]] لە شوباتی ٢٠١٦دا، سەرۆکوەزیران کامیرۆن ڕای گەیاند کە ڕیفراندۆمێک لەسەر ئەندامێتیی شانشینی یەکگرتوو لە یەکێتیی ئەورووپا لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦دا ئەنجام دەدرێت، دوای چەندین ساڵ ھەڵمەتکردن لەلایەن {{بنز|گومانکارانی ئەورووپا|en|eurosceptics}}. ھەڵمەتی پارتەکان کە پشتگیرییان لە ھەردوو «مانەوە» ({{بنز|بەریتانیا لە ئەورووپا بەھێزترە|en|Britain Stronger in Europe}}) و «جێھێشتن» ({{بنز|دەنگدان بە جێھێشتن|en|Vote Leave}}) دەکرد، جەختیان دەکردە سەر نیگەرانییەکانی پەیوەست بە بازرگانی و {{بنز|بازاڕی تاقانەی ئەورووپی|en|European single market}}، ئاسایش، کۆچبەری و سەروەری. ئەنجامی ڕیفراندۆمەکە بە قازانجی جێھێشتنی یەکێتیی ئەورووپا بوو کە ٥٢٪ی دەنگدەران دەیانویست جێی بھێڵن.<ref name="NYTEUBrexit">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Erlanger |یەکەم=Steven |ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦|سەردێڕ=Britain Votes to Leave E.U. , Stunning the World |ئیش=The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2016/06/25/world/europe/britain-brexit-european-union-referendum.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦|issn=0362-4331}}</ref> کامیرۆن دەستی لەکارکێشایەوە، و {{بنز|تێرێزا مەی|en|Theresa May}} وەک سەرۆکوەزیران جێگەی گرتەوە. شانشینی یەکگرتوو وەک ئەندامێکی یەکێتیی ئەورووپا مایەوە، بەڵام لە ئازاری ٢٠١٧دا مادەی ٥٠ی {{بنز|پەیماننامەی لیسبۆن|en|Lisbon Treaty}}ی کارا کرد. ئەمە دەستی بە دانوستانەکان کرد لەسەر ڕێککەوتنی کشانەوە، پێش دەرچوونێک لە یەکێتیی ئەورووپا ({{بنز|برێکزیت|en|Brexit}}) کە بۆ ئازاری ٢٠١٩ مەبەست لێی بوو بەڵام دواتر درێژکرایەوە،<ref name="BBCEUBrexit">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦|سەردێڕ=EU Brexit referendum: UK 'must not delay leaving' |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-36618317 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> بۆ سەرەتای ٢٠٢٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Mark|دوایین١=Landler|یەکەم٢=Stephen|دوایین٢=Castle|ناونیشان=https://www.msn.com/en-us/news/world/conservatives-headed-for-commanding-majority-in-uk-vote-brexit-will-happen/ar-AAK4vR4?ocid=spartanntp|سەردێڕ=Conservatives Win Commanding Majority in U.K. Vote: 'Brexit Will Happen'|newspaper=[[The New York Times]]|شوێن=New York City|via=[[MSN]]|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191213060550/https://www.msn.com/en-us/news/world/conservatives-headed-for-commanding-majority-in-uk-vote-brexit-will-happen/ar-AAK4vR4%3Focid%3Dspartanntp|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ماوەی ڕیفراندۆمەکەی ٢٠١٦دا، {{بنز|بۆریس جۆنسۆن|en|Boris Johnson}} بوو بە پێشەنگێکی پشتگیریکار لە {{بنز|دەنگدان بە جێھێشتن|en|Vote Leave}}.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2016/06/21/eu-debate-boris-johnson-vs-sadiq-khan-in-final-bbc-showdown-with "EU debate: Boris Johnson says Brexit will be 'Britain's independence day' as Ruth Davidson attacks 'lies' of Leave campaign in front of 6,000-strong Wembley audience" ''The Telegraph'' 21 June 2016]</ref> تا ساڵی ٢٠١٩، جۆنسۆن سەرۆکوەزیران بوو و زۆر ھەوڵی دا بۆ دەرچوونێک لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩دا. شرۆڤەکار {{بنز|جۆناتان فریدلاند|en|Jonathan Freedland}} لە ھاوینی ٢٠١٩دا باسی لەوە کرد کە بەریتانیا <blockquote>لەژێر چنگی پۆپۆلیزمێکدایە کە پێشێلی نۆرم و کۆتوبەندەکانی دیموکراسیی لیبراڵ دەکات، کە بیر لە کردەوەیەکی بەکۆمەڵی خۆئازاردان دەکاتەوە کە پێشینەی نییە، کە خۆی ئامادە دەکات بۆ پچڕان، کەمایەسی، تەنانەت ناسەقامگیریی مەدەنی کە لە کاتی ئاشتیدا نەزانراوە. ئەمە دەرەنجامی جەنگێکی حەتمی یان کارەساتێکی سروشتیی پێشبینینەکراو نییە، بەڵکو بە تەواوی دروستکراوی خودی وڵاتەکەیە.<ref>Jonathan Freedland, "Fools Rush Out", ''[[The New York Review of Books]]'' 66#14 (26 September 2019), pp. 30–35, quoting p 35.</ref></blockquote> === پەتای کۆڤید-١٩ === بڵاوبوونەوەی کۆڤید لە شانشینی یەکگرتوو لە کۆتاییەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠دا پشتڕاستکرایەوە<ref name="Ball31Jan2020">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Ball |یەکەم١=Tom |دوایین٢=Wace |یەکەم٢=Charlotte |ڕێکەوت=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Hunt for contacts of coronavirus-stricken pair in York |ئیش=[[The Times]] |ناونیشان=https://www.thetimes.com/uk/healthcare/article/hunt-for-contacts-of-coronavirus-stricken-pair-in-york-dh363qf8k |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200204105559/https://www.thetimes.co.uk/article/hunt-for-contacts-of-coronavirus-stricken-pair-in-york-dh363qf8k |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠٢٠|issn=0140-0460}}</ref> لەگەڵ یەکەم مردنە پشتڕاستکراوەکان لە مانگی ئازاردا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=Coronavirus: Man in 80s is second person to die of virus in UK |زمان=en-GB |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-51771815 |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> وڵاتەکە لە سەرەتادا خاو بوو لە جێبەجێکردنی کۆتوبەندەکاندا.<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Yong |یەکەم=Ed |ڕێکەوت=١٦ی ئازاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=The U.K.'s Coronavirus 'Herd Immunity' Debacle |ناونیشان=https://www.theatlantic.com/health/archive/2020/03/coronavirus-pandemic-herd-immunity-uk-boris-johnson/608065/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=The Atlantic |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٦ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=Coronavirus: Sports events in March 'caused increased suffering and death' |زمان=en-GB |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-52797002 |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> شیکارییە پەتاناسییە داھاتووەکان دەریان خست کە زیاتر لە ١٠٠٠ جۆری SARS-CoV-2 لە سەرەتای ٢٠٢٠دا لە ڕێگەی گەشتیارە نێودەوڵەتییەکانەوە چوونەتە ناو شانشینی یەکگرتووەوە، زۆربەیان لە {{بنز|پەتای کۆڤید-١٩ لە ئەورووپا|en|COVID-19 pandemic in Europe|lt=بڵاوبوونەوەکانی شوێنانی تری ئەورووپاوە}} بوون.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=du Plessis |یەکەم١=Louis |دوایین٢=McCrone |یەکەم٢=John T. |دوایین٣=Zarebski |یەکەم٣=Alexander E. |دوایین٤=Hill |یەکەم٤=Verity |دوایین٥=Ruis |یەکەم٥=Christopher |دوایین٦=Gutierrez |یەکەم٦=Bernardo |دوایین٧=Raghwani |یەکەم٧=Jayna |دوایین٨=Ashworth |یەکەم٨=Jordan |دوایین٩=Colquhoun |یەکەم٩=Rachel |دوایین١٠=Connor |یەکەم١٠=Thomas R. |دوایین١١=Faria |یەکەم١١=Nuno R. |ڕێکەوت=١٢ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=Establishment and lineage dynamics of the SARS-CoV-2 epidemic in the UK |journal=Science |بەرگ=٣٧١|issue=6530 |پەڕەکان=٧٠٨–٧١٢|bibcode=2021Sci...371..708D |doi=10.1126/science.abf2946 |pmc=٧٨٧٧٤٩٣|pmid=٣٣٤١٩٩٣٦}}</ref> قەدەغەی ھاتوچۆی سەپێنراو بەپێی یاسا لە ٢٣ی ئازاردا جێبەجێ کرا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=Boris Johnson orders three-week lockdown of UK to tackle coronavirus spread |ناونیشان=https://www.itv.com/news/2020-03-23/boris-johnson-downing-street-coronavirus-update/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٠|وێبگە=ITV News}}</ref> کۆتوبەندەکان لە کۆتایی بەھاردا نەرمکران.<ref name="gov20200510">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=PM address to the nation on coronavirus: 10 May 2020 |ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.gov.uk/government/speeches/pm-address-to-the-nation-on-coronavirus-10-may-2020 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Government of the United Kingdom |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Queues form as doors open for retail return |زمان=en-GB |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-53210774 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٠}}</ref> پەتای شانشینی یەکگرتوو لە سەرەتای ٢٠٢٠دا یەکێک بوو لە گەورەترین و کوشندەترینەکان لە سەرتاسەری جیھاندا.<ref name=":2"/> [[پەڕگە:Leicester coronavirus stay at home sign, Oxford street.jpg|وێنۆک|تابلۆیەک کە ھانی خەڵک دەدات کە لە {{بنز|فەرمانی مانەوە لە ماڵەوە|en|Stay-at-home order|lt=ماڵەوە بمێننەوە}} و خۆیان بەدوور بگرن لە گەشتی ناپێویست لە {{بنز|لێستەر|en|Leicester}}، کانوونی دووەمی ٢٠٢١]] تا پاییز، حاڵەتەکان دووبارە ڕوویان لە زیادبوون کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Covid updates: UK records highest daily Covid deaths since 1 July |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-54336494 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=BBC News |زمان=en-gb}}</ref> ئەمە بووە ھۆی دروستکردنی ڕێسای نوێ لەگەڵ قەدەغەی ھاتوچۆی ناوخۆیی، لە شوێنە جوگرافییە دیاریکراوەکاندا زیاتر لە چوار نەتەوەکەی شانشینی یەکگرتوو.<ref name="auto2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Covid: New restrictions in North West, Midlands, and West Yorkshire |زمان=en-GB |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-manchester-54194804 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Pubs in England to close at 10pm amid Covid spread |زمان=en-GB |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-54242634 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Covid: Ban on meeting in houses extended across Scotland |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-54159291 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|ئیش=BBC News |زمان=en-GB}}</ref> قەدەغەی ھاتوچۆ لە وێڵز، ئینگلتەرا و ئیرلەندای باکوور لە کۆتاییەکانی ئەو وەرزەدا جێبەجێ کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Schools to close and tight new hospitality rules in Northern Ireland |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-54533643 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Covid: Wales to go into 'firebreak' lockdown from Friday |زمان=en-GB |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-wales-54598136 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Covid-19: PM announces four-week England lockdown |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/uk-54763956 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٤|ئیش=BBC News |زمان=en-GB}}</ref><ref name="nervtag">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=New and Emerging Respiratory Virus Threats Advisory Group |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=NERVTAG meeting on SARS-CoV-2 variant under investigation: VUI-202012/01 |ناونیشان=https://khub.net/documents/135939561/338928724/SARS-CoV-2+variant+under+investigation%2C+meeting+minutes.pdf/962e866b-161f-2fd5-1030-32b6ab467896?t=1608470511452}}</ref> کاتێک کۆتوبەندەکان ھەڵگیران، جۆرێکی نوێی ڤایرۆسەکە بە خێرایی لە سەرتاسەری شانشینی یەکگرتوودا بڵاوبووەوە.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Kraemer |یەکەم١=Moritz U. G. |دوایین٢=Hill |یەکەم٢=Verity |دوایین٣=Ruis |یەکەم٣=Christopher |دوایین٤=Dellicour |یەکەم٤=Simon |دوایین٥=Bajaj |یەکەم٥=Sumali |دوایین٦=McCrone |یەکەم٦=John T. |دوایین٧=Baele |یەکەم٧=Guy |دوایین٨=Parag |یەکەم٨=Kris V. |دوایین٩=Battle |یەکەم٩=Anya Lindström |دوایین١٠=Gutierrez |یەکەم١٠=Bernardo |دوایین١١=Jackson |یەکەم١١=Ben |دوایین١٢=Colquhoun |یەکەم١٢=Rachel |دوایین١٣=O'Toole |یەکەم١٣=Aine |دوایین١٤=Klein |یەکەم١٤=Brennan |دوایین١٥=Vespignani |یەکەم١٥=Alessandro |ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=Spatiotemporal invasion dynamics of SARS-CoV-2 lineage B.1.1.7 emergence |journal=Science |بەرگ=٣٧٣|issue=6557 |پەڕەکان=٨٨٩–٨٩٥|bibcode=2021Sci...373..889K |doi=10.1126/science.abj0113 |pmc=٩٢٦٩٠٠٣|pmid=٣٤٣٠١٨٥٤|دوایین١٦=Volz |یەکەم١٦=Erik |دوایین١٧=Faria |یەکەم١٧=Nuno |دوایین١٨=Aanensen |یەکەم١٨=David |دوایین١٩=Loman |یەکەم١٩=Nicholas |دوایین٢٠=du Plessis |یەکەم٢٠=Louis |دوایین٢١=Cauchemez |یەکەم٢١=Simon |دوایین٢٢=Rambaut |یەکەم٢٢=Andrew |دوایین٢٣=Scarpino |یەکەم٢٣=Samuel |دوایین٢٤=Pybus |یەکەم٢٤=Oliver |s2cid=236209853}}</ref> خزمەتگوزاریی تەندروستیی نیشتمانی (NHS) تا کۆتاییەکانی کانوونی یەکەم کەوتبووە ژێر فشارێکی زۆرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Covid: 'Nail-biting' weeks ahead for NHS, hospitals in England warn |زمان=en-GB |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-55505722 |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Campbell |یەکەم=Denis |ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Hospitals in England told to free up all possible beds for surging Covid cases |زمان=en-GB |ئیش=The Guardian |ناونیشان=https://www.theguardian.com/society/2020/dec/27/hospitals-in-england-told-to-free-up-all-possible-beds-for-surging-covid-cases |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Covid rule-breakers 'have blood on their hands' |زمان=en-GB |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-55479018 |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> ئەمە بووە ھۆی توندکردنەوەی کۆتوبەندەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Covid in Scotland: Scots ordered to stay at home in new lockdown |ئیش=BBC News |بڵاوکەرەوە=BBC |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-55531069 |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Covid: New lockdown for England amid 'hardest weeks' |ئیش=BBC News |بڵاوکەرەوە=BBC |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/uk-55538937 |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> یەکەم ڤاکسین پەسەند کرا و دەستی بە دابەشکردن کرد لە شانشینی یەکگرتوو لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠دا.<ref name="bbc1vax2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Covid: First batch of vaccines arrives in the UK |زمان=en-GB |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-55181665 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Covid-19 vaccine: First person receives Pfizer jab in UK |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/uk-55227325 |ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> تا ئابی ٢٠٢١ زیاتر لە ٧٥٪ی گەورەساڵان لە شانشینی یەکگرتوو بە تەواوی ڤاکسینیان دژی کۆڤید وەرگرتبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=Covid-19: More than 75% of UK adults now double-jabbed |زمان=en-GB |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-58162318 |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> کۆتوبەندەکان لە کۆتایی شوباتەوە دەستیان بە کەمبوونەوە کرد و تا مانگی ئاب نزیکەی ھەموویان لە بەریتانیا کۆتاییان ھاتبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=What's the roadmap for lifting lockdown? – BBC News |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/explainers-52530518 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210223083856/https://www.bbc.co.uk/news/explainers-52530518 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=19 July: England Covid restrictions ease as PM urges caution |زمان=en-GB |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-57882029 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=Covid: Pubs busy as most rules end in Wales |زمان=en-GB |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-wales-58086808 |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئابی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=Covid in Scotland: 'Right moment' to lift restrictions, says Sturgeon |زمان=en-GB |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-58136277 |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> === ساڵانی ٢٠٢٠ەکان: دوای کۆڤید و دوای برێکزیت === لە ساڵی ٢٠٢٢دا، حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو ڕووبەڕووی چەندین قەیران بووەوە. ئابڕووچوونی {{بنز|پارتیگەیت|en|Partygate}}، کە پێشێلکردنی یاساکانی قەدەغەی ھاتوچۆی لەلایەن بەرپرسانی حکوومەتەوە لەخۆدەگرت، بووە ھۆی پێبژاردن، لەوانەش بۆ سەرۆکوەزیران {{بنز|بۆریس جۆنسۆن|en|Boris Johnson}} و {{بنز|ڕیشی سووناک|en|Rishi Sunak}}. جۆنسۆن ڕووبەڕووی داواکارییەکانی دەستلەکارکێشانەوە بووەوە، و دوای {{بنز|ئابڕووچوونی کریس پینچەر|en|Chris Pincher scandal}}، لە تەممووزی ٢٠٢٢دا دەستی لەکارکێشایەوە. {{بنز|لیز ترەس|en|Liz Truss}} جێگەی جۆنسۆنی گرتەوە بەڵام {{بنز|بوودجە بچووکەکەی ئەیلوولی ٢٠٢٢ی شانشینی یەکگرتوو|en|September 2022 United Kingdom mini-budget|lt=بوودجە بچووکەکەی ئەیلوولی}} بووە ھۆی ناسەقامگیریی بازاڕ، و ئەمەش لە ١٤ی تشرینی یەکەمدا بووە ھۆی دەرکردنی {{بنز|وەزیری گەنجینە|en|Chancellor of the Exchequer}} {{بنز|کوازی کوارتێنگ|en|Kwasi Kwarteng}}، دوای خزمەتکردنی بۆ ماوەی ٣٨ ڕۆژ، کە وای لێکرد ببێتە دووەم کورتترین کەس کە ئەو پۆستەی وەرگرتبێت. پاشان ترەس دواتر لە تشرینی یەکەمدا دەستی لەکارکێشایەوە، دوای خزمەتکردنی بۆ ماوەی ٤٩ ڕۆژ، کە وای لێکرد ببێتە کورتترین سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا لە مێژوودا (بەدوایدا {{بنز|جۆرج کانینگ|en|George Canning}} دێت کە ١١٩ ڕۆژ دوای وەرگرتنی پۆستی سەرۆکوەزیران لە ساڵی ١٨٢٧دا کۆچی دوایی کرد). ڕیشی سووناک جێگەی ترەسی گرتەوە، کە بوو بە یەکەم سەرۆکوەزیرانی {{بنز|ئاسیایییەکانی بەریتانیا|en|British Asians|lt=ئاسیایی}} لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Jeremy Hunt Replaces Kwasi Kwarteng As Chancellor In Day Of Government Chaos |ناونیشان=https://www.politicshome.com/news/article/jeremy-hunt-replaces-kwasi-kwarteng-as-chancellor-in-day-of-government-chaos |ئیش=Politics Home |ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Liz Truss resignation: The full statement |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/uk/uk-pm-liz-truss-resigns-2022-10-20/ |ئیش=Reuters |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Desouza |یەکەم=Danielle |ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ='Monumental': British Indians reflect on Rishi Sunak as UK's first Asian PM |ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/uk/rishi-sunak-conservative-london-prime-minister-indian-b2575080.html |ئیش=[[The Independent]]}}</ref> لە ٤ی تەممووزی ٢٠٢٤، پارتی کرێکاران سەرکەوتنێکی گەورەی لە {{بنز|ھەڵبژاردنی گشتیی شانشینی یەکگرتووی ٢٠٢٤|en|2024 United Kingdom general election|lt=ھەڵبژاردنی گشتیدا}} بەدەستھێنا، ئەمەش واتە سەرۆکی پارتی کرێکاران و سەرۆکی ئۆپۆزیسیۆن {{بنز|کیر ستارمەر|en|Keir Starmer}} بوو بە سەرۆکوەزیرانی نوێی بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Who is Keir Starmer, the Labour leader favored to win Britain's July 4 election? |ناونیشان=https://apnews.com/article/uk-labour-leader-keir-starmer-profile-dc40877586d32b903e4ecdb7e397f803 |ئیش=AP News |ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|زمان=en}}</ref> ھەڵبژاردنەکە سێیەم باشترین دەرکەوتنی پارتی کرێکاران بوو لە مێژووی پارتەکەدا، و باشترین بوو لە دوای {{بنز|ھەڵبژاردنی گشتیی شانشینی یەکگرتووی ٢٠٠١|en|2001 United Kingdom general election|lt=٢٠٠١}}ەوە، لەگەڵ ئەوەشدا نزمترین ڕێژەی ھەر پارتێکی فەرمانڕەوا بوو کە تۆمار کرابێت، کە وای کرد ئەمە ببێتە کەمترین ھەڵبژاردنی گشتیی ڕێژەیی لە مێژووی سیاسیی بەریتانیادا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Britain's general election was its least representative ever |ناونیشان=https://www.economist.com/britain/2024/07/11/britains-general-election-was-its-least-representative-ever |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠٢٤|newspaper=The Economist |issn=0013-0613 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240712144700/https://www.economist.com/britain/2024/07/11/britains-general-election-was-its-least-representative-ever |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەو نێوەندەدا، پارێزگاران تووشی خراپترین شکستی خۆیان بوون لە مێژوودا، لەوانەش لەدەستدانی کورسییەکانی سەرۆکوەزیرانی پێشوو لیز ترەس و ١٢ وەزیری ئەنجومەنی وەزیران، وەک {{بنز|وەزیری بەرگریی|en|Secretary of State for Defence}} {{بنز|گرانت شاپس|en|Grant Shapps}}، وەزیری داد {{بنز|ئەلێکس چۆک|en|Alex Chalk}} و وەزیری تەکنەلۆجیا {{بنز|میشێل دۆنێلان|en|Michelle Donelan}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Former Prime Minister Liz Truss loses seat in U.K. election |یەکەم=Rebecca |دوایین=Falconer |ناونیشان=https://www.axios.com/2024/07/05/liz-truss-former-uk-prime-minister-general-election-loss |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240706032834/https://www.axios.com/2024/07/05/liz-truss-former-uk-prime-minister-general-election-loss |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Axios}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Seddon |یەکەم=Paul |دوایین٢=Cooney |یەکەم٢=Christy |ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Liz Truss and Jacob Rees-Mogg among big-name Conservative losses |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cv2gezr05xko |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260218124532/https://www.bbc.co.uk/news/articles/cv2gezr05xko |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠١٠|وێبگە=[[BBC News]] |زمان=en-GB}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٦دا، {{بنز|قەیرانی سەرکردایەتیی پارتی کرێکارانی ٢٠٢٦|en|2026 Labour Party leadership crisis|lt=قەیرانێکی سەرکردایەتی}} لە ناو {{بنز|پارتی کرێکاران (شانشینی یەکگرتوو)|en|Labour Party (UK)|lt=پارتی کرێکاراندا}} سەری ھەڵدا، لە ناوەڕاستی ناڕەزایەتیی گشتی و ناوخۆیی پارتەکە بەرامبەر بە {{بنز|سەرۆکوەزیرانی شانشینی یەکگرتوو|en|Prime minister of the United Kingdom|lt=سەرۆکوەزیران}} {{بنز|کیر ستارمەر|en|Keir Starmer}} و {{بنز|وەزارەتی ستارمەر|en|Starmer ministry|lt=حکوومەتەکەی}}. ئەمە بووە ھۆی ئەوەی ستارمەر لە ٢٢ی حوزەیراندا دەستلەکارکێشانەوەی خۆی ڕابگەیەنێت، و لە ١٧ی تەممووزدا {{بنز|ئاندی بێرنھام|en|Andy Burnham}} وەک سەرۆکی کرێکاران جێگەی بگرێتەوە، دوای بردنەوەی {{بنز|ھەڵبژاردنی سەرکردایەتیی پارتی کرێکارانی ٢٠٢٦|en|2026 Labour Party leadership election|lt=ھەڵبژاردنێکی بێڕکابەری سەرکردایەتی}}، و لەلایەن پاشا {{بنز|چارڵزی سێیەم|en|Charles III}}ەوە لە ٢٠ی تەممووزدا وەک {{بنز|سەرۆکایەتیی ئاندی بێرنھام|en|Premiership of Andy Burnham|lt=سەرۆکوەزیران}} دەستنیشان کرا. بێرنھام حەوتەمین سەرۆکوەزیران بوو لە ماوەی دە ساڵدا لە دوای ساڵی ٢٠١٦ەوە، کە جێگەی {{بنز|دەیڤد کامیرۆن|en|David Cameron}} (٢٠١٠ – ٢٠١٦)، {{بنز|تێرێزا مەی|en|Theresa May}} (٢٠١٦ – ٢٠١٩)، {{بنز|بۆریس جۆنسۆن|en|Boris Johnson}} (٢٠١٩ – ٢٠٢٢)، {{بنز|لیز ترەس|en|Liz Truss}} (ئەیلوول – تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢)، {{بنز|ڕیشی سووناک|en|Rishi Sunak}} (٢٠٢٢ – ٢٠٢٤)، و {{بنز|کیر ستارمەر|en|Keir Starmer}} (٢٠٢٤ – ٢٠٢٦)ی گرتەوە.<ref>{{Cite press release |title=Andy Burnham's first speech as Prime Minister: 20 July 2026 |date=20 July 2026 |publisher=[[10 Downing Street|Prime Minister's Office, 10 Downing Street]] and [[Andy Burnham|The Rt Hon Andy Burnham MP]] |url=https://www.gov.uk/government/speeches/andy-burnhams-first-speech-as-prime-minister-20-july-2026 |quote=In doing so, I am acutely conscious that I am the sixth person in the last ten years to walk up this street, the seventh Prime Minister since 2016. |access-date=21 July 2026}}</ref> == تێبینییەکان == {{Notelist}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == زیاتر بخوێنەوە == {{بەرفراوانتر|{{بنز|مێژوونووسیی شانشینی یەکگرتوو#خوێندنەوەی زیاتر|en|Historiography of the United Kingdom#Further reading}}}} {{Refbegin|30em}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Oxford Dictionary of National Biography |ناونیشان=http://www.oxforddnb.com/search/people/index.jsp |edition=٢٠٠٤}}, کورتە ژیاننامەی زانستی بۆ ھەموو کەسایەتییە سەرەکییەکان * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Addison |یەکەم=Paul |سەردێڕ=No Turning Back: The Peaceful Revolutions of Post-War Britain |ڕێکەوت=٢٠١١|بەستەری نووسەر=Paul Addison}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Arnstein |یەکەم=Walter L. |سەردێڕ=Britain Yesterday and Today: 1830 To the Present |ڕێکەوت=٢٠٠٠}} پەڕتووکی خوێندنی زانکۆیی * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ashton |یەکەم=T. S. |ناونیشان=http://www.dli.ernet.in/handle/2015/237785 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170312195459/http://www.dli.ernet.in/handle/2015/237785 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠١٧|سەردێڕ=The Industrial Revolution (1760–1830) |ڕێکەوت=١٩٦٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bew |یەکەم=John |سەردێڕ=Clement Attlee: The Man Who Made Modern Britain |ڕێکەوت=٢٠١٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Black |یەکەم=Jeremy |سەردێڕ=A history of the British Isles |ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=Macmillan |ژپنک=٩٧٨٠٣٣٣٦٦٢٨٢٣|ol=28446173M |بەستەری نووسەر=Jeremy Black (historian)}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Black |یەکەم=Jeremy |سەردێڕ=The Hanoverians: The History of a Dynasty |ڕێکەوت=٢٠٠٤|ژپنک=١٨٥٢٨٥٤٤٦٤|ol=3322336M |بەستەری نووسەر=Jeremy Black (historian)}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bright |یەکەم=J. Franck |سەردێڕ=A History of England |ڕێکەوت=١٨٩٣|بەرگ=٤. Growth of Democracy: Victoria ١٨٣٧–١٨٨٠|بەستەری نووسەر=James Franck Bright}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bright |یەکەم=J. Franck |ناونیشان=http://ebook.lib.hku.hk/CADAL/B31388875V5 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170304193328/http://ebook.lib.hku.hk/CADAL/B31388875V5 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٧|سەردێڕ=A History of England |ڕێکەوت=١٩٠٤|بەرگ=٥. Imperial Reaction: Victoria ١٨٨٠–١٩٠١|بەستەری نووسەر=James Franck Bright}} * Broadberry, Stephen et al. ''British Economic Growth, 1270–1870'' (2015) ** [https://www.jstor.org/stable/43966742 پێداچوونەوە لەلایەن جێفری جی. ویلیامسۆن بە سەرھێڵ] * Brown, David, Robert Crowcroft, and Gordon Pentland, eds. ''The Oxford Handbook of Modern British Political History, 1800–2000'' (2018) * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Oxford Companion to British History |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٦٠٨٧٢-١|editor-last=Cannon |editor-first=John |editor-link=John Cannon (historian) |edition=2nd revised}} ئینسایکڵۆپیدیای مێژوویی؛ ٤٠٠٠ وتار * Childs, David. ''Britain since 1945: A Political History'' (2012) * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Clarke |یەکەم=Peter |سەردێڕ=Hope and Glory: Britain 1900–2000 |ڕێکەوت=٢٠٠٤|edition=2nd}} * Cook, Chris. ''The Longman Companion to Britain in the Nineteenth Century 1815–1914'' (1999) * Cook, Chris and John Stevenson, eds. ''Longman Companion to Britain Since 1945'' (1995) * Colley, Linda. ''Britons: Forging the Nation, 1707–1837'' (Yale University Press 1992) * Daunton, M. J. ''Progress and Poverty: An Economic and Social History of Britain 1700–1850'' (1995); ''Wealth and Welfare: An Economic and Social History of Britain 1851–1951'' (2007) * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ensor |یەکەم=R.C.K. |ناونیشان=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.108175 |سەردێڕ=England 1870–1914 |ڕێکەوت=١٩٣٦|بەستەری نووسەر=Robert Ensor}} * ''The Encyclopedia of Britain'' (Helicon, 1999) {{ISBN|1-85986-275-6}}; also published as ''Hutchinson Encyclopedia of Britain'' * Floud, Roderick, and Donald McCloskey, eds. ''The Economic History of Britain since 1700'' (1st ed. 1981; 2nd edition 1994). * Floud, Roderick, Jane Humphries, and Paul Johnson, eds. ''The Cambridge Economic History of Modern Britain'' (2014); مێژووی ئابووریی پێشکەوتوو، زیاتر تیشک دەخاتە سەر ئابووریناسیی پێوانەیی و ئامار؛ * Gardiner, Juliet. ''Wartime: Britain 1939–1945'' (2004); مێژووی کۆمەڵایەتی * Gilley, Sheridan, and W. J. Sheils. ''A History of Religion in Britain: Practice and Belief from Pre-Roman Times to the Present'' (1994) * [[Gregg, Pauline]]. ''A Social and Economic History of Britain: 1760–1950'' (1950) [https://archive.org/details/dli.ernet.12867 بە سەرھێڵ] * Harrison, Brian. ''Seeking a Role: The United Kingdom, 1951–1970'' (New Oxford History of England) (2011); [http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:osobl/9780199605132.001.0001/acprof-9780199605132-miscMatter-1 بە سەرھێڵ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220122553/http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:osobl/9780199605132.001.0001/acprof-9780199605132-miscMatter-1 |date=20 December 2016}} ** Harrison, Brian. ''Finding a Role?: The United Kingdom 1970–1990'' (New Oxford History of England) (2011); [http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:osobl/9780199606122.001.0001/acprof-9780199606122-miscMatter-1 بە سەرھێڵ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220122612/http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:osobl/9780199606122.001.0001/acprof-9780199606122-miscMatter-1 |date=20 December 2016}} * Hastings, Adrian. ''A History of English Christianity: 1920–1985'' (1986) * Havighurst, Alfred F. ''Modern England, 1901–1984'' (2nd ed. 1987) [https://archive.org/details/modernengland19000havi بە سەرھێڵ بێبەرامبەر بۆ قەرزکردن] * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hilton |یەکەم=Boyd |سەردێڕ=A Mad, Bad, and Dangerous People?: England 1783–1846 |ڕێکەوت=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٢٢٨٣٠-١|پەڕەکان=٦٦٤–٧٢٣|بڵاوکەرەوە=Clarendon Press}} پوختە * Holland, R. F. ''The pursuit of greatness: Britain and the world role, 1900–1970'' (Fontana history of England) (1991) * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hoppen |یەکەم=K. Theodore |سەردێڕ=The Mid-Victorian Generation 1846–1886 |ڕێکەوت=٢٠٠٠|ئیش=New Oxford History of England |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٢٢٨٣٤-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hoppit |یەکەم=Julian |authorlink=Julian Hoppit|سەردێڕ=A Land of Liberty?: England 1689–1727 |ڕێکەوت=٢٠٠٠|ژپنک=٠١٩٨٢٢٨٤٢٢|زنجیرە=New Oxford History of England |ol=6780502M}} * Hylson-Smith, Kenneth. ''The churches in England from Elizabeth I to Elizabeth II'' (1996). * Jones, J. R. ''Britain and the World, 1649–1815'' (1980); جەختکردنەوە لەسەر ڕکابەری لەگەڵ فەڕەنسا * Kearney, Hugh. ''The British Isles: a history of four nations'' (Cambridge University Press, 1989) * Langford, Paul. ''A Polite and Commercial People: England 1727–1783'' (New Oxford History of England) (1994) * Leventhal, F. M. ''Twentieth-Century Britain: An Encyclopedia'' (2nd ed. 2002); وتاری کورت لەلایەن زانایانەوە * Lunn, Jon, Vaughne Miller, Ben Smith. "British foreign policy since 1997 – Commons Library Research Paper RP08/56" (UK House of Commons, 2008) [https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/RP08-56/RP08-56.pdf بە سەرھێڵ] * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=McCord |یەکەم١=Norman |سەردێڕ=British History: 1815–1914 |دوایین٢=Purdue |یەکەم٢=Bill |ڕێکەوت=٢٠٠٧|edition=2nd}} پەڕتووکی خوێندنی زانکۆیی * Marr, Andrew. ''A History of Modern Britain'' (2009); also published as ''The Making of Modern Britain'' (2010), مێژووی گشتی ١٩٤٥–٢٠٠٥ دەگرێتەوە * Marshall, Dorothy. ''Eighteenth-Century England'' (2nd ed. 1974), مێژووی سیاسی و دیپلۆماسی ١٧١٤–١٧٨٤ * Marshall, Dorothy. ''English People in the Eighteenth Century'' (1956), مێژووی کۆمەڵایەتی و ئابووری * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Marwick |یەکەم=Arthur |سەردێڕ=The Deluge: British Society and the First World War |ڕێکەوت=١٩٦٥|بڵاوکەرەوە=Bodley Head |ژپنک=٩٧٨-٧-٠٧-٠٠٠٤٩٦-١|بەستەری نووسەر=Arthur Marwick}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Medlicott |یەکەم=William Norton |سەردێڕ=Contemporary England 1914–1964 |ڕێکەوت=١٩٧٦|edition=2nd |بەستەری نووسەر=W. N. Medlicott |orig-date=١٩٦٧}} * Mokyr, Joel. ''The Enlightened Economy: An Economic History of Britain 1700–1850'' (2010) * [[Morgan, Kenneth O.]] ''The Oxford History of Britain'' (2010) * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mowat |یەکەم=Charles Loch |ناونیشان=https://archive.org/details/britainbetweenwa00mowa |سەردێڕ=Britain Between the Wars, 1918–1940 |ڕێکەوت=١٩٥٥|بڵاوکەرەوە=Methuen |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١-٦٢٩٥١٠-٨|ol=6174230M |بەستەری نووسەر=C. L. Mowat}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Britain in the Hanoverian Age, 1714–1837: An Encyclopedia |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis |ژپنک=٩٧٨٠٨١٥٣٠٣٩٦١|editor-last=Newman |editor-first=Gerald |پەڕە=[https://books.google.com/books?id=ZhaBz_٥OZiUC&pg=PR١١ ١١]}} [http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03612759909604247 پێداچوونەوەی سەرھێڵ] * O'Gorman, Frank. ''The Long Eighteenth Century: British Political and Social History 1688–1832'' (1997) * Owen, John B. ''The Eighteenth Century: 1714–1815'' (1976) * Otte, T. G. ''The Makers of British Foreign Policy: From Pitt to Thatcher'' (2002) * Pearce, Malcolm, and Geoffrey Stewart. ''British political history, 1867–2001: democracy and decline'' (Routledge, 2013). * Plumb, J. H. ''England in the Eighteenth Century'' (1950) * Pollard, Sidney. ''The Development of the British Economy, 1914–1990'' (4th ed. 1991). * [[Martin Pugh (author)|Pugh, Martin]]. ''[[Speak for Britain!: A New History of the Labour Party]]'' (2011) * Ramsden, John, ed. ''The Oxford Companion to Twentieth-Century British Politics'' (2005) * Reynolds, David. '' Britannia Overruled: British Policy and World Power in the Twentieth Century'' (2nd ed. 2000) * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Roberts |یەکەم١=Clayton |یەکەم٢=David F. |دوایین٢=Roberts |سەردێڕ=A History of England |بەرگ=٢: ١٦٨٨ to the present|ڕێکەوت=١٩٨٥|ناونیشان=https://archive.org/details/historyofengland00robe |edition=2nd}} پەڕتووکی خوێندنی زانکۆیی * Royle, Edward. ''Modern Britain: A Social History 1750–2010'' (2012) * Rule, John. ''Albion's People: English Society 1714–1815'' (1992) * Searle, G. R. ''A New England?: Peace and War 1886–1918'' (New Oxford History of England) (2005) * Schama, Simon. ''A History of Britain, Vol. 2: The Wars of the British, 1603–1776'' (2001); ''A History of Britain: The Fate of Empire 1776–2000'' (2002) * Simms, Brendan. ''Three Victories and a Defeat: The Rise and Fall of the First British Empire, 1714–1783'' (2008). [https://archive.org/details/threevictoriesan00simm بە سەرھێڵ] * Somervell, D. C. ''The Reign of King George V'', (1936); ڕوماڵکردنی فراوانی سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئابووری، ١٩١٠–٣٥؛ [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.176466 بە سەرھێڵ بێبەرامبەر] * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Taylor |یەکەم=A. J. P. |ناونیشان=https://archive.org/details/englishhistory1900tayl_0 |سەردێڕ=English History 1914–1945 |ڕێکەوت=١٩٦٥|بڵاوکەرەوە=Penguin |ژپنک=٩٧٨٠١٤٠٢١١٨١٨|بەستەری نووسەر=A. J. P. Taylor}} * Thomson, David. ''England in the 19th Century 1815–1914'' (1951) [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.226195 بە سەرھێڵ] * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Cambridge Social History of Britain, 1750–1950 |ڕێکەوت=١٩٩٢|editor-last=Thompson |editor-first=F. M. L. |editor-link=Francis Thompson (historian)}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tombs |یەکەم=Robert |ناونیشان=https://www.theguardian.com/books/2014/nov/17/the-english-and-their-history-review-robert-tombs-resounding-importance |سەردێڕ=The English and their History |newspaper=The Observer |ڕێکەوت=٢٠١٤}} * Ward, A. W. and G. P. Gooch, eds. ''The Cambridge History of British Foreign Policy, 1783–1919'' (1921–1923); [https://archive.org/details/cambridgehistory00ward vol 1, 1783–1815]; [https://archive.org/details/cambridgehistory02warduoft vol 2, 1815–1866]; [https://archive.org/details/cambridgehistory03warduoft vol 3. 1866–1919] * Webb, R. K. ''Modern England: from the 18th century to the present'' (1968) [https://archive.org/details/modernenglandfro00webb بە سەرھێڵ] * Welsh, Frank. ''The Four nations: a history of the United Kingdom'' (Yale University Press, 2003) * Willson, David Harris. ''A history of England'' (4th ed. 1991) [https://archive.org/stream/historyofengland00will#page/n9/mode/1up online 1972 edition], پەڕتووکی خوێندنی زانکۆیی * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Woodward |یەکەم=Ernest Llewellyn |ناونیشان=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.174966 |سەردێڕ=The Age of Reform, 1815–1870 |ڕێکەوت=١٩٦٢|edition=2nd |orig-date=١٩٣٨}} {{Refend}} === مێژوونووسی === {{ئەمانەش ببینە|{{بنز|مێژوونووسیی شانشینی یەکگرتوو|en|Historiography of the United Kingdom}}}} {{Refbegin|30em}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=A Companion to Contemporary Britain: 1939–2000 |ڕێکەوت=٢٠٠٥|editor-last=Addison |editor-first=Paul |editor-link=Paul Addison |editor-last2=Jones |editor-first2=Harriet}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bronstein |یەکەم١=Jamie L. |سەردێڕ=Empire, State and Society: Britain since 1830 |دوایین٢=Harris |یەکەم٢=Andrew T. |ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons |ژپنک=٩٧٨-١-٤٤-٤٣٥٦٩٩-١}} پەڕتووکی کورتکراوەی خوێندنی زانکۆیی * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=A Companion to Eighteenth-Century Britain |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٣-١٢١٨٣٧-١|editor-last=Dickinson |editor-first=H. T. |editor-link=H. T. Dickinson}} وتار لەلایەن ٣٨ شارەزاوە؛ * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Elton |یەکەم=G. R. |ناونیشان=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.176158 |سەردێڕ=Modern Historians on British History 1485-1945: A Critical Bibliography 1945–1969 |ڕێکەوت=١٩٧٠|بڵاوکەرەوە=Methuen |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١-٦٠٧٩٢٠-٣|بەستەری نووسەر=Geoffrey Elton}} ڕێبەرێکی شرۆڤەکراو بۆ ١٠٠٠ پەڕتووکی مێژوویی لەسەر ھەموو بابەتە سەرەکییەکان، لەگەڵ پێداچوونەوەی پەڕتووک و وتارەکان * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Changing views on British history: essays on historical writing since 1939 |ڕێکەوت=١٩٦٦|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧-٤٣٣٢٩٢-٨|editor-last=Furber |editor-first=Elizabeth Chapin}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Routledge Companion to Britain in the Twentieth Century |ڕێکەوت=٢٠٠٩|editor-last=Harriet |editor-first=Jones |editor-last2=Clapson |editor-first2=Mark}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Reader's guide to British history |ڕێکەوت=٢٠٠٣|editor-last=Loades |editor-first=David}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rasor |یەکەم=Eugene L. |ناونیشان=https://archive.org/details/winstonschurchil00raso |سەردێڕ=Winston S. Churchill, 1874–1965: A Comprehensive Historiography and Annotated Bibliography |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١-٣٣٠٥٤٦-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Recent views on British history: essays on historical writing since 1966 |ڕێکەوت=١٩٨٤|editor-last=Schlatter |editor-first=Richard}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=A Companion to 19th-Century Britain |ڕێکەوت=٢٠٠٧|editor-last=Williams |editor-first=Chris}} ٣٣ وتاری بابەتیی * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=A companion to early twentieth-century Britain |ڕێکەوت=٢٠٠٨|editor-last=Wrigley |editor-first=Chris}} {{Refend}} === سەرچاوە سەرەتایییەکان === {{Refbegin|30em}} * ''English historical documents'' London: Methuen; 12 vol covering Middle Ages to 1957; reprinted 2011; گشتگیرترین کۆکراوە لەسەر بابەتە سیاسی، دەستووری، ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان * Beard, Charles, ed. ''An introduction to the English historians'' (1906) پوختەکان [https://archive.org/details/introductiontoen00beariala/page/n8/mode/1up بە سەرھێڵ] * Bettey, J. H. ed. ''English Historical Documents: 1906–1939'' (Routledge 1967) [https://archive.org/details/englishhistorica0000bett/page/n4/mode/1up بە سەرھێڵ] * Cheyney, Edward P. ''Readings in English History Drawn from the Original Sources Intended to Illustrate a Short History of England'' (1935), ٨٥٠ لاپەڕە، بەھێزترین لە بابەتە سیاسی و دەستوورییەکاندا. [https://archive.org/details/readingsinenglis00chey/page/n6/mode/1up بە سەرھێڵ] * [[Carl Stephenson (historian)|Stephenson, Carl]] and Frederick G. Marcham, eds. ''Sources of English Constitutional History'' (2nd ed. 1990) * Weiner, Joel H. ed. ''Great Britain Foreign Policy & Span of Empire, 1689–1971'' (1983) * Wiener, Joel H. ed. ''Great Britain: the lion at home; a documentary history of domestic policy, 1689–1973'' (4 vol 1974), 1396 pp * [https://web.archive.org/web/20120402090457/http://exlibris.colgate.edu/help/findingprimarybritish.htm "Finding primary resources for modern British history"] {{Refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{Commons category-inline}} * [http://www.tandfonline.com/action/showPublications?category=43983493 ''Contemporary British History''] * [http://www.tandfonline.com/toc/rfww20/current ''First World War Studies''] * [https://web.archive.org/web/20050706064455/http://tcbh.oxfordjournals.org/ ''Twentieth Century British History''] * [http://www.tandfonline.com/toc/thed20/current ''History of Education: Journal of the History of Education Society''] * [https://web.archive.org/web/20100201134618/http://www.bl.uk/timeline ھێڵکاتەکان: سەرچاوەکان لە مێژووەوە – کتێبخانەی بەریتانی] * [https://web.archive.org/web/20060902193158/http://www.infobritain.co.uk/Index.htm Info Britain.co.uk] * [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_the_United_Kingdom:_Primary_Documents مێژووی شانشینی یەکگرتوو: بەڵگەنامە سەرەتاییەکان] * [http://www.british-history.ac.uk/ مێژووی بەریتانیا بە سەرھێڵ] * [https://web.archive.org/web/20040816002945/http://dspace.dial.pipex.com/town/terrace/adw03/peel/ireland/1801act.htm دەقی یاسای یەکگرتنی ١٨٠٠] * [http://www.actofunion.ac.uk/ کتێبخانەی گریمانەیی یاسای یەکگرتن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814202318/http://www.actofunion.ac.uk/ |date=14 August 2011}} * [http://www.visionofbritain.org.uk/ تێڕوانینی بەریتانیا] {{British Isles}} {{United Kingdom topics}} {{History of Europe}} {{European history by country}} {{History of the British Isles |bar=yes}} {{پۆلی کۆمنز|History of the United Kingdom}} {{تووڵی دەروازە|شانشینی یەکگرتوو|مێژوو}} [[پۆل:مێژووی شانشینی یەکگرتوو|مێژووی شانشینی یەکگرتوو]] 9u7x8if8mpgccl8aegx9e9x58kdnm1m 0 299960 1624064 1623531 2026-08-12T20:08:31Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1624064 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''مێژووی ڕووسیا''' مێژوویەکی ئاڵۆز، پڕ لە ململانێ و گۆڕانکاریی گەورەیە کە بەسەر سەدان ساڵدا درێژ دەبێتەوە. چیرۆکی ئەم نەتەوەیە لە ھۆزە پەرتەوازەکانی [[سلاڤ|سلاڤییەوە]] دەست پێدەکات و بە چەندین قۆناغی وەک میرنشینە بچووکەکان، داگیرکاریی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆل]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا|ئیمپراتۆرییەتییەکی زەبەلاحی تزارەکان]]، دروستبوونی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]، و سەرەنجام [[ڕووسیا|فیدراسیۆنی ڕووسیای]] سەردەمدا تێدەپەڕێت. [[ڕووسیا]] لە ڕووی جوگرافییەوە گەورەترین وڵاتی جیھانە و مێژووەکەی کاریگەرییەکی بێوێنەی لەسەر مێژووی ھەموو جیھان ھەبووە. == سەردەمی دێرین و دامەزراندنی ڕووسیای کێڤ == مێژووی دێرینی ناوچەکە دەگەڕێتەوە بۆ ھۆزە سلاڤییەکانی ڕۆژھەڵات کە لە سەدەکانی سێیەم بۆ ھەشتەمی زایینی لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ئەورووپا]] نیشتەجێ بوون. لە سەدەی نۆیەمدا، جەنگاوەر و بازرگانە [[ڤایکینگ]]ەکان کە بە «ڤارانجییەکان» (Varangians) ناسرابوون، لە باکوورەوە ھاتنە ناوچەکە. بەپێی تۆمارە مێژوویییەکان، لە ساڵی ٨٦٢ی زایینی، سەرکردەیەکی ڤارانجی بە ناوی '''ڕوریک (Rurik)''' میرنشینێکی لە شاری [[نۆڤگۆرۆد]] دامەزراند. دواتر لە ساڵی ٨٨٢، ئۆلێگ (جێنشینی ڕوریک) شاری '''[[کیێڤ]]''' (پایتەختی ئێستای [[ئوکراینا]])ی داگیرکرد و کردییە پایتەختی دەوڵەتێکی نوێ بە ناوی '''[[ڕووسیای کیێڤ]] (Kievan Rus)'''. ئەم دەوڵەتە لە سەدەی ١٠ و ١١دا گەیشتە لووتکەی ھێزی خۆی. گرنگترین خاڵی وەرچەرخان لەم قۆناغەدا، لە ساڵی ٩٨٨ی زایینی بوو، کاتێک میر '''[[ڤلادیمێری مەزن]]''' بڕیاریدا ئایینی [[مەسیحییەت|مەسیحییەتی ئۆرسۆدۆکسی]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتی]]یەوە وەرگرێت. ئەمەش بووە ھۆی گرێدانی کولتووری ڕووسیا بە کولتووری بێزەنتی و دروستبوونی [[ئەلفوبێی سیریلیک]] (Cyrillic). لە سەردەمی '''یارۆسلاڤی دانای''' (مردنی لە ١٠٥٤)، یەکەم یاسای نووسراوی ڕووسی بە ناوی (Russkaya Pravda) دەرچوو. == پەرتەوازەبوون و داگیرکاریی مەغۆلەکان == دوای مەرگی یارۆسلاڤ، ڕووسیای کێڤ بەسەر چەندین میرنشینی بچووکدا دابەش بوو کە ھەمیشە لە شەڕدا بوون، وەک میرنشینی ڤلادیمێر-سوزدال و کۆماری نۆڤگۆرۆد. ئەم لاوازییە دەرفەتی بۆ کارەساتێکی گەورە ڕەخساند. لە نێوان ساڵانی ١٢٣٧ بۆ ١٢٤٠، ھێزەکانی '''[[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]]''' بە سەرکردایەتی باتو خان (نەوەی [[جەنگیزخان]]) ھێرشیان کردە سەر ڕووسیا. زۆربەی شارەکانی ڕووسیا، لەوانەش کێڤ، بە تەواوی خاپوور کران. مەغۆلەکان دەوڵەتێکیان دامەزراند بە ناوی '''دەوڵەتی زێڕین (Golden Horde)'''، و بۆ ماوەی زیاتر لە دوو سەدە، میرەکانی ڕووسیا ناچار بوون باج و سەرانە بە مەغۆلەکان بدەن. ئەم سەردەمە بە «نیری تەتەر» (Tatar Yoke) دەناسرێت و بووە ھۆی دابڕانی ڕووسیا لە گەشەسەندنەکانی ئەورووپای ڕۆژاوا (وەک قۆناغی [[ڕێنێسانس]]). == ھەڵکشانی مۆسکۆ و سەردەمی تزارەکان == لە سەدەی ١٤دا، شاری [[مۆسکۆ]] (کە پێشتر شارۆچکەیەکی بچووک بوو) دەستی بە گەشەکردن کرد و توانی متمانەی مەغۆلەکان بەدەست بھێنێت بۆ کۆکردنەوەی باج لە میرنشینەکانی دیکە. لەژێر دەسەڵاتی '''ئیڤانی سێیەم (ئیڤانی مەزن)''' کە لە ١٤٦٢ تا ١٥٠٥ فەرمانڕەوایەتی کرد، مۆسکۆ توانی زۆربەی خاکەکانی ڕووسیا یەکبخاتەوە و لە ساڵی ١٤٨٠ بە یەکجاری خۆی لە دەسەڵاتی مەغۆلەکان ڕزگار بکات. نەوەی ئەو، '''ئیڤانی چوارەم (ناسراو بە ئیڤانی سامناک - Ivan the Terrible)'''، لە ساڵی ١٥٤٧دا وەک یەکەم کەس نازناوی '''تزار (قەیسەر)'''ی لەخۆنا. ئەو دەوڵەتێکی ناوەندیی زۆر بەھێزی دروست کرد، خاکی ڕووسیای تا ناوچەی [[سیبیریا]] بەرفراوان کرد و دەستەی تایبەتی پۆلیسی نھێنی بە ناوی (ئۆپریچنینا) دامەزراند بۆ سەرکوتکردنی نەیارەکانی. دوای مەرگی ئەو و کۆتایی ھاتنی بنەماڵەی ڕوریک، ڕووسیا کەوتە ناو قۆناغێکی پڕ لە برسێتی، شەڕی ناوخۆ و داگیرکاریی پۆڵەندییەکان، کە پێی دەوترێت "سەردەمی ئاژاوە (Time of Troubles)" (١٥٩٨–١٦١٣). ئەم سەردەمە تەنھا بە یەکگرتنی گەل و دەرکردنی پۆڵەندییەکان لە مۆسکۆ کۆتایی ھات، و لە ساڵی ١٦١٣دا، '''میکائیل ڕۆمانۆڤ''' وەک تزاری نوێ ھەڵبژێردرا و بنەماڵەی ڕۆمانۆڤ دامەزرا کە بۆ ماوەی ٣٠٠ ساڵ حوکمی ڕووسیایان کرد. == ئیمپراتۆرییەتیی ڕووسیا و پیتەری مەزن == سەدەی ١٨ خاڵی گۆڕانی ڕووسیا بوو بۆ زلھێزێکی جیھانی، ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر دەستی '''[[پیتەری مەزن]] (Peter the Great)''' بوو. ئەو بۆی دەرکەوت کە ڕووسیا زۆر لە دواوەیە بەراورد بە ئەورووپا، بۆیە لە ساڵی ١٦٩٧ گەشتێکی بەناوبانگی بە ئەورووپادا کرد بۆ فێربوونی زانست و پیشەسازی. دواتر چاکسازییەکی گەورەی لە سوپا، حکوومەت و تەنانەت جلوبەرگ و ڕیشی خەڵکدا کرد بۆ ئەوەی ڕووسیا بە ڕۆژاوایی بکات. لە ساڵی ١٧٠٣ شاری '''[[سەنت پیتەرزبورگ]]'''ی دروست کرد و کردییە پایتەختی نوێ کە بە «پەنجەرەی ڕووسیا بەڕووی ئەورووپا» دەناسرا. لە ١٧٢١ ڕووسیای وەک «[[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا|ئیمپراتۆرییەت]]» ڕاگەیاند. لە کۆتایی سەدەی ١٨دا، '''[[کاترینی مەزن]] (Catherine the Great)''' کە شازادەیەکی ئەڵمانی بوو، دەسەڵاتی گرتە دەست. سەردەمەکەی بە قۆناغی ڕۆشنگەریی ڕووسیا دادەنرێت. ئەو سنوورەکانی ئیمپراتۆرییەتەکەی زۆر فراوان کرد، نیمچە دوورگەی [[کریمیا|قریمی]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] سەند، و [[پۆڵەندا]]ی لەگەڵ وڵاتانی تردا دابەش کرد. == سەدەی نۆزدەھەم: چاکسازی و قەیرانەکان == لە ساڵی ١٨١٢، ڕووسیا ڕووبەڕووی گەورەترین ھەڕەشە بووەوە کاتێک [[ناپلیۆن بۆناپارت]] بە سوپایەکی گەورەوە ھێرشی کردە سەری. ستراتیژیی «خاکی سووتاو»ی ڕووسیا و زستانی سەختی وڵاتەکە بوونە ھۆی تێکشکانی سوپای [[فەڕەنسا]]، ئەمەش پێگەی ڕووسیای وەک زلھێزێکی پارێزەری ئەورووپا قایمتر کرد (لە سەردەمی ئەلێکساندەری یەکەم). بەڵام لە ناوخۆدا، ڕووسیا بە دەست سیستەمی کۆیلایەتیی کشتوکاڵی (Serfdom) و نەبوونی پیشەسازییەوە دەیڕانا. پاش شکستی ڕووسیا لە جەنگی قریم (١٨٥٣–١٨٥٦)، تزاری ڕووسیا '''ئەلێکساندەری دووەم''' لە ساڵی ١٨٦١ بڕیاری ئازادکردنی ملیۆنان کۆیلەی دا و چەندین چاکسازی یاسایی و سەربازی ئەنجامدا، بەڵام ئەمەش نەیتوانی ڕێگری بکات لە بڵاوبوونەوەی بیری چەپڕەوی و شۆڕشگێڕی لە وڵاتەکەدا، تا ئەوەی لە ساڵی ١٨٨١ بە تیرۆرکردنی ئەلێکساندەری دووەم کۆتایی ھات. == شۆڕشی ١٩١٧ و کۆتایی خێزانی ڕۆمانۆڤ == سەرەتای سەدەی بیستەم سەرەتای کۆتایی ئیمپراتۆرییەتیی ڕووسیا بوو. شکست لە شەڕی ڕووسیا-ژاپۆن (١٩٠٤–١٩٠٥) بووە ھۆی '''شۆڕشی ١٩٠٥'''، کە تزاری ناچار کرد یەکەم پەرلەمان (دوما) دابمەزرێنێت. بەڵام چوونە ناو [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] لە ساڵی ١٩١٤ کارەساتبار بوو. ملیۆنان سەربازی ڕووسی کوژران، ئابووری داڕما، و برسیێتی بڵاوبووەوە. لە شوباتی ١٩١٧دا، خۆپیشاندانێکی گەورە لە پێترۆگراد (سەنت پیتەرزبورگ) دەستی پێکرد. سوپا ڕەتیکردەوە تەقە لە خەڵک بکات، کە بووە ھۆی دەستلەکارکێشانەوەی تزار نیکۆلاسی دووەم (کۆتایی ھاتنی بنەماڵەی ڕۆمانۆڤ). حکوومەتێکی کاتی دامەزرا، بەڵام نەیتوانی جەنگەکە ڕابگرێت. ئەمە دەرفەتی بۆ پارتی بەلشەڤیکەکان ([[کۆمۆنیزم|کۆمۆنیستەکان]]) بە سەرۆکایەتی '''[[ڤلادیمیر لێنین]]''' ڕەخساند تا لە تشرینی دووەمی ١٩١٧ (بە شۆڕشی تشرینی یەکەم ناسراوە) دەسەڵات بگرنە دەست. دواتر شەڕێکی خوێناوی ناوخۆ (١٩١٨–١٩٢٢) لە نێوان [[سوپای سوور]] (کۆمۆنیستەکان) و سوپای سپی (دژە کۆمۆنیستەکان) ھەڵگیرسا، کە سەرەنجام بەلشەڤیکەکان سەرکەوتنیان بەدەستھێنا و خێزانی تزار بەتەواوی گوللەباران کران. == سەردەمی یەکێتیی سۆڤیەت (١٩٢٢–١٩٩١) == {{ئەمانەش ببینە|مێژووی یەکێتیی سۆڤیەت}} لە ساڵی ١٩٢٢، '''[[یەکێتیی سۆڤیەت|یەکێتیی کۆمارە سۆشیاڵیستەکانی سۆڤیەت (USSR)]]''' بە فەرمی دامەزرا. دوای مردنی لێنین لە ١٩٢٤، '''[[جۆزێف ستالین]]''' دەسەڵاتی گرتە دەست. ستالین گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی و دڕندانەی لە ڕووسیا کرد؛ سیستەمی بەکۆمەڵکردنی کشتوکاڵی سەپاند کە بووە ھۆی برسیێتییەکی گەورە (لەوانەش ھۆلۆدۆمۆر لە ئوکراینا)، و پرۆگرامی پێنج ساڵەی پیشەسازی خێرای جێبەجێ کرد. لە سەردەمی «ترسی گەورە» (The Great Purge) لە ساڵانی ١٩٣٠کاندا، ملیۆنان کەس لە نەیارانی سیاسی، ئەفسەرانی سوپا و ھاووڵاتیانی ئاسایی لە سێدارە دران یان ڕەوانەی کەمپەکانی کارەساتبار (گولاگ - Gulag) کران لە سیبیریا. === جەنگی جیھانیی دووەم (جەنگی نیشتمانیی گەورە) === لە حوزەیرانی ١٩٤١، [[ئەڵمانیای نازی]] ھێرشی کردە سەر یەکێتیی سۆڤیەت. ئەم شەڕە کە لە ڕووسیا بە «جەنگی نیشتمانیی گەورە» دەناسرێت، قورسترین تاقیکردنەوەی سۆڤیەت بوو. پاش پاشەکشەی سەرەتایی و گەمارۆی کوشندەی [[لێنینگراد]] (کە نزیکەی ملیۆنێک کەس تێیدا لە برسان مردن)، سوپای سوور توانی لە جەنگی ستالینگراد (١٩٤٢–١٩٤٣) و جەنگی کورسک گەورەترین شکستی مێژوویی بە ھێزەکانی [[ئەدۆڵف ھیتلەر|ھیتلەر]] بھێنێت. ڕووسیا نزیکەی ٢٧ ملیۆن سەرباز و ھاووڵاتی لەدەستدا، بەڵام لە ساڵی ١٩٤٥ ھێزەکانیان چوونە ناو بەرلین و جەنگەکەیان بردەوە، کە وای کرد سۆڤیەت ببێتە زلھێزێکی جیھانی ھاوشانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]. === جەنگی سارد و قۆناغی وەستان === لە دوای جەنگ، ململانێی ئایدۆلۆژی و ئەتۆمی لە نێوان بلۆکی ڕۆژھەڵات (بە سەرۆکایەتی سۆڤیەت) و بلۆکی ڕۆژاوا (بە سەرۆکایەتی ئەمریکا) دروست بوو کە بە '''[[شەڕی سارد|جەنگی سارد]]''' ناسراوە. لە سەردەمی نیکیتا خروشچۆڤ (١٩٥٣–١٩٦٤)، سۆڤیەت پێشکەوتنی گەورەی زانستی بەدەستھێنا، وەک ناردنی یەکەم مانگی دەستکرد ([[سپوتنیک ١|سپوتنیک]]) لە ١٩٥٧ و یەکەم مرۆڤ ([[یووری گاگارین]]) لە ١٩٦١ بۆ [[بۆشایی ئاسمان]]. ھەروەھا ھەردوو وڵات گەیشتنە لێواری جەنگی ئەتۆمی لە «قەیرانی مووشەکیی کوبا» (١٩٦٢). دواتر لە سەردەمی لیۆنێد برێژنێڤ (١٩٦٤–١٩٨٢)، سۆڤیەت لە ڕووی سەربازییەوە زۆر بەھێز بوو، بەڵام ئابوورییەکەی تووشی داڕمان و چەقبەستوویی (Stagnation) بوو. تێوەگلانی سۆڤیەت لە جەنگی ئەفغانستان (١٩٧٩–١٩٨٩) زیانێکی گەورەی دارایی و گیانی بە دەوڵەتەکە گەیاند. == داڕمانی سۆڤیەت و فیدراسیۆنی ڕووسیای نوێ == لە ساڵی ١٩٨٥، '''[[میخائیل گۆرباچۆڤ]]''' دەسەڵاتی گرتە دەست و ھەوڵیدا لە ڕێگەی دوو سیاسەتی نوێوە سۆڤیەت ڕزگار بکات: ''گلاسنۆست'' (کرانەوەی سیاسی و ئازادی ڕادەربڕین) و ''پێرێسترۆیکا'' (دووبارە داڕشتنەوەی ئابووری). بەڵام ئەم ئازادییانە بوونە ھۆی سەرھەڵدانی بزووتنەوەی نەتەوەیی لە کۆمارەکانی سۆڤیەت. لە ساڵی ١٩٨٩ [[دیواری بەرلین]] ڕووخا، و لە ساڵی ١٩٩١دا، پاش ھەوڵێکی کودەتای شکستخواردوو لەلایەن باڵە توندڕەوەکانی کۆمۆنیستەوە، یەکێتیی سۆڤیەت بە فەرمی ھەڵوەشایەوە و بۆ ١٥ دەوڵەتی سەربەخۆ دابەش بوو. بە گەورەترین و سەرەکیترین بەشی سۆڤیەت، '''فیدراسیۆنی ڕووسیا''' دامەزرا بە سەرۆکایەتی '''[[بۆریس یێڵتسین]]'''. دەیەی ١٩٩٠ قۆناغێکی کارەساتبار بوو بۆ ڕووسیا؛ پیادەکردنی ئابووریی بازاڕی ئازاد (بە ناوی چارەسەری شۆک) بووە ھۆی ھەژارییەکی سەرتاسەری، دروستبوونی چینی «ئۆلیگارکەکان» (ملیاردێرەکانی نزیک لە دەسەڵات)، و ھەڵگیرسانی جەنگی یەکەمی چیچان کە زیانێکی زۆری بە سوپای ڕووسیا گەیاند. لە ساڵی ١٩٩٩دا، یێڵتسین دەستی لەکارکێشایەوە و جێگرەکەی، '''[[ڤلادیمیر پوتین]]'''ی وەک سەرۆکی کاتی دیاریکرد. لە سەردەمی پوتیندا (لە ساڵی ٢٠٠٠ تا ئێستا)، ڕووسیا بەھۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و غازەوە توانی ئابوورییەکەی بوژێنێتەوە. پوتین کۆنترۆڵی دەوڵەتی بەسەر میدیا و پیشەسازییە ستراتیژییەکاندا سەپاندەوە، ھەروەھا ھەژموونی ڕووسیای لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا بەھێز کردەوە. ئەمەش بە تێوەگلانی ڕووسیا لە چەندین شەڕدا بینرا، وەک جەنگی دووەمی چیچان، جەنگی [[گورجستان]] لە ساڵی ٢٠٠٨، لکاندنی نیمچە دوورگەی قریمی ئۆکرانی بە ڕووسیا لە ساڵی ٢٠١٤، دەستێوەردان لە جەنگی ناوخۆی سووریا (٢٠١٥)، و لە کۆتاییدا لەشکرکێشییە گەورەکەی بۆ سەر ئوکراینا لە شوباتی ٢٠٢٢دا کە بووە ھۆی دروستبوونی گەورەترین قەیرانی ئەمنی لە ئەورووپا لە دوای جەنگی جیھانیی دووەمەوە و سەپاندنی سزایەکی ئابووریی بێپێشینە بەسەر ڕووسیادا لەلایەن وڵاتانی ڕۆژاواوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * Riasanovsky, Nicholas V. and Mark D. Steinberg. ''A History of Russia''. Oxford University Press, 8th edition, 2010. * Figes, Orlando. ''A People's Tragedy: The Russian Revolution: 1891-1924''. Penguin Books, 1998. * Service, Robert. ''A History of Twentieth-Century Russia''. Harvard University Press, 1999. * Montefiore, Simon Sebag. ''The Romanovs: 1613-1918''. Knopf, 2016. * Fitzpatrick, Sheila. ''The Russian Revolution''. Oxford University Press, 2008. * Hosking, Geoffrey. ''Russia and the Russians: A History''. Harvard University Press, 2001. * Kotkin, Stephen. ''Stalin: Paradoxes of Power, 1878-1928'' & ''Stalin: Waiting for Hitler, 1929-1941''. * Plokhy, Serhii. ''The Last Empire: The Final Days of the Soviet Union''. Basic Books, 2014. * کتێبخانەی کۆنگرێسی ئەمریکا (Library of Congress)، ئەرشیفی وڵاتان: ڕووسیا. {{تووڵی دەروازە|مێژوو|ڕووسیا}} [[پۆل:مێژووی ڕووسیا]] [[پۆل:ڕووسیا]] [[پۆل:مێژووی ئەورووپا]] [[پۆل:مێژووی ئاسیا]] 1od1vkfbh1p8m5gdi7p3f32y4y4q2n9 0 299965 1624063 1623562 2026-08-12T20:08:21Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1624063 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''[[نەمسا]]''' وڵاتێکی زۆربە شاخاوییە لە [[ئەورووپای ناوەندی]]، دەکەوێتە نێوان [[ئەڵمانیا]]، [[ئیتاڵیا]] و [[مەجارستان]]. کۆی گشتیی ڕووبەری ئەم وڵاتە ٨٣٬٨٧١ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. لە ڕووی سنووری نێودەوڵەتییەوە، نەمسا لە ڕۆژاواوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[سویسڕا|سویسرا]] (کە ئەندامی [[یەکێتیی ئەورووپا]] نییە و درێژیی سنوورەکەیان ١٥٨ کم یان ٩٨ میلە) و میرنشینی [[لیختنشتاین]] (ئەمیشیان ئەندامی یەکێتیی ئەورووپا نییە و درێژیی سنوورەکەیان ٣٤ کم یان ٢١ میلە). لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ ئەڵمانیا (٨٠١ کم) و [[کۆماری چیک]] (٤٠٢ کم) و [[سلۆڤاکیا]] (١٠٥ کم). لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ مەجارستان (٣٣١ کم)، ھەروەھا لە باشوورەوە لەگەڵ [[سلۆڤێنیا]] (٣٣٠ کم) و ئیتاڵیا (٤٠٤ کم) ھاوسنوورە. کۆی گشتیی درێژیی سنوورەکانی وڵاتەکە دەگاتە ٢٬٥٣٤ کم (١٬٥٧٤ میل). سێیەکی ڕۆژاوای وڵاتەکە (کە تا ڕادەیەک شێوەی ھەرمێی ھەیە) پێکدێت لە ڕێڕەوێکی تەسک لە نێوان ئەڵمانیا و ئیتاڵیا، کە پانییەکەی لە نێوان ٣٢ بۆ ٦٠ کیلۆمەتردایە. بەشەکەی تری نەمسا دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتەوە و زۆرترین پانیی لە باکوور بۆ باشوور دەگاتە ٢٨٠ کیلۆمەتر. درێژیی وڵاتەکە نزیکەی ٦٠٠ کیلۆمەترە؛ لە ڕۆژاواوە لە دەریاچەی کۆنستانس (بە ئەڵمانی: ''Bodensee'') لەسەر سنووری نەمسا-سویسرا-ئەڵمانیاوە درێژ دەبێتەوە بۆ دەریاچەی نۆیجیدل لەسەر سنووری نەمسا و مەجارستان لە ڕۆژھەڵاتەوە. جیاوازیی نێوان ئەم دوو دەریاچەیە (کە یەکێکیان لە ناو چیاکانی ئەڵپدایە و ئەوی تریان دەریاچەیەکی ئاسایی شێوە دەشتایییە لەوپەڕی لێواری دەشتی مەجارستان) گوزارشت لە فرەچەشنیی دیمەنە سروشتییەکانی نەمسا دەکات. لە کۆی نۆ ویلایەتە فیدراڵییەکەی نەمسا، حەوتیان خاوەنی مێژوویەکی دێرینن کە دەگەڕێتەوە بۆ پێش دامەزراندنی کۆماری نەمسا لە ساڵی ١٩١٨، ئەوانیش بریتین لە: نەمسای سەروو، نەمسای خواروو، شتایەرماک، کارینتیا، زاڵتسبورگ، تیرۆل و ڤۆرارلبێرگ؛ بەڵام ھەردوو ویلایەتی بورگنلاند و [[ڤیێنا]] دوای کۆتاییھاتنی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] دامەزران. زۆربەی خاکی بورگنلاند پێشتر بەشێک بوو لە شانشینی مەجارستان، بەڵام بەھۆی ئەوەی زۆرینەی دانیشتووانەکەی بە [[زمانی ئەڵمانی]] قسەیان دەکرد، لکێندرا بە نەمساوە. ھۆکاری کارگێڕی و ئایدۆلۆژی ڕۆڵیان ھەبوو لە دامەزراندنی ڤیێنا وەک ویلایەتێکی سەربەخۆ. ڤیێنا، کە لە ڕووی مێژوویییەوە پایتەختی نەمسای خواروو بوو، پێگەیەکی بەھێزی [[سۆسیالیزم|سۆسیالیستەکان]] بوو، لەکاتێکدا نەمسای خواروو ناوچەیەکی کۆنەپارێز بوو؛ ھەربۆیە ھەردوو سۆسیالیست و کۆنەپارێزەکان دەیانویست دەسەڵاتی خۆیان لە ویلایەتەکانی خۆیاندا بچەسپێنن. ھەر ویلایەتێک پایتەختی خۆی ھەیە جگە لە ڤیێنا، کە خۆی لە خۆیدا ھەم ویلایەتێکە و ھەم پایتەختی فیدراڵیی وڵاتەکەشە. لە ڤیێنا، ئەنجومەنی شارەوانی و سەرۆکی شارەوانی بە ڕیزبەندی ھەمان ئەرکی پەرلەمانی ویلایەت (لاندتاگ) و پارێزگاری ویلایەت (لاندێسھاوپتمان) جێبەجێ دەکەن. == سەرچاوەکان == * {{cite encyclopedia|title=Austria: a country study|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|location=Washington, D.C.|url=https://www.loc.gov/item/94021665/|last=Johnson|first=Lonnie|date=1994|editor1-last=Solsten|editor1-first=Eric|edition=2nd|pages=69–78|isbn=0-8444-0829-8|editor2-last=McClave|editor2-first=David E.|entry=Geography}} * {{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210430163705/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|وێبگە=[[The World Factbook]] |سەردێڕ=Austria |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |بڵاوکەرەوە=[[Central Intelligence Agency]]}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Austria country profile|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-europe-17405422|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ئیش=BBC News|زمان=en-GB}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|نەمسا}} [[پۆل:جوگرافیای نەمسا| ]] syr3rv0lzos74v39g4lt0tdib8j2lmt 0 300093 1623853 1623412 2026-08-12T12:11:11Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623853 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|وێنۆک|{{بنز|شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس|en|Indus Valley Civilisation}} لە قۆناغی لووتکەدا (٢٦٠٠–١٩٠٠ پێش زایین)]] مەزەندە دەکرێت کە {{بنز|مرۆڤی مۆدێرن لە ڕووی توێکارییەوە|en|Anatomically modern humans|lt=مرۆڤە مۆدێرنەکان لە ڕووی توێکارییەوە}} بۆ یەکەم جار گەیشتبنە {{بنز|نیمچەکیشوەری ھیندستان|en|Indian subcontinent}} لە نێوان ٧٣٬٠٠٠ بۆ ٥٥٬٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Michael D. Petraglia |نووسەر٢=Bridget Allchin |بەستەری نووسەر٢=Bridget Allchin |سەردێڕ=The Evolution and History of Human Populations in South Asia: Inter-disciplinary Studies in Archaeology, Biological Anthropology, Linguistics and Genetics |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Qm9GfjNlnRwC&pg=PA10 |بڵاوکەرەوە=[[Springer Science & Business Media]] |پەڕە=٦|ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٢٠-٥٥٦٢-١}} Quote: "Y-Chromosome and Mt-DNA data support the colonization of South Asia by modern humans originating in Africa. … Coalescence dates for most non-European populations average to between 73–55 ka."</ref> کۆنترین پاشماوەی ناسراوی مرۆڤ لە {{بنز|باشووری ئاسیا|en|South Asia}} دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٬٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا. {{بنز|نیشتەجێبوون (سەدێنتاریزم)|en|Sedentism|lt=ژیانی نیشتەجێبوون}} لە باشووری ئاسیا لە دەوروبەری ٧٠٠٠ پێش زایین دەستی پێکرد؛ تا ٤٥٠٠ پێش زایین، ژیانی نیشتەجێبوون بڵاوبووەوە،{{sfn|Wright|2010|pp=٤٤, ٥١}} و وردە وردە پەرەی سەند بۆ {{بنز|شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس|en|Indus Valley Civilisation}}، یەکێک لە سێ {{بنز|لانکەی شارستانیەتی|en|Cradle of civilization|lt=لانکە سەرەتاییەکانی شارستانیەتی}} لە {{بنز|جیھانی کۆن|en|Old World}},{{sfn|Wright|2010|p=١}} کە لە نێوان ٢٥٠٠ پێش زایین و ١٩٠٠ پێش زایین لە {{بنز|پاکستان|en|Pakistan}}ی ئێستا و باکووری ڕۆژاوای ھیندستان گەشەی کرد. لە سەرەتای ھەزارەی دووەمی پێش زاییندا، {{بنز|ڕووداوی ٤٫٢ کیلۆساڵ|en|4.2 kiloyear event|lt=وشکەساڵییەکی بەردەوام}} بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی دانیشتووانی دۆڵی ئیندوس لە سەنتەرە گەورەکانی شارەوە بۆ گوندەکان. لە دەوروبەری ١٨٠٠–١٥٠٠ پێش زایین ھۆزە {{بنز|ھۆزە ڕیگڤێدییەکان|en|Rigvedic tribes|lt=ھیندۆ-ئارییەکان}} چوونە ناو ناوچەی باکووری ڕۆژاوای ھیندستان، {{بنز|پەنجاب|en|Punjab}}ی مۆدێرن لە ئاسیای ناوەندییەوە لە چەندین {{بنز|تیۆری کۆچی ھیندۆ-ئارییەکان|en|Indo-Aryan migration theory|lt=شەپۆلی کۆچکردن}}دا. {{بنز|سەردەمی ڤێدایی|en|Vedic Period}}ی گەلی ڤێدایی لە باکووری ھیندستان (١٥٠٠–٥٠٠ پێش زایین) بە نووسینی کۆمەڵە بەرفراوانەکانیان لە سروودەکان ({{بنز|ڤێداکان|en|Vedas}}) دەناسرێتەوە. پێکھاتەی کۆمەڵایەتی بە شێوەیەکی سست پۆلێنرابوو لە ڕێگەی {{بنز|ڤارنا (ھیندوویزم)|en|Varna (Hinduism)|lt=سیستەمی ڤارنا}}و، کە تێکەڵ بوو لەگەڵ سیستەمی {{بنز|جاتی|en|Jāti}}ی پێشکەوتووی ئێستا. ھیندۆ-ئارییە کۆچەری و شوانکارەکان لە پەنجابەوە بۆ ناو {{بنز|دەشتی ھیندۆ-گانگێتی|en|Indo-Gangetic Plain}} بڵاوبوونەوە. لە دەوروبەری ٦٠٠ پێش زایین دووەمین شارنشینی ڕوویدا کە بووە ھۆی دروستبوونی کلتوورێکی نوێی نێوان ناوچەکان؛ پاشان، {{بنز|جاناپادا|en|janapada|lt=جاناپاداکان}}ی (شانشینە) بچووکترەکان یەکخران بۆ ناو {{بنز|ماھاجاناپادا|en|mahajanapadas|lt=ماھاجاناپاداکان}} (دەوڵەتە گەورەکان). ئەم سەردەمە بینەری سەرھەڵدانی بزووتنەوە {{بنز|سرامانا|en|Śramaṇa|lt=دەروێشییەکان}} و چەمکە ئایینییە نوێیەکان بوو،<ref name="Flood 273-274">Flood, Gavin. Olivelle, Patrick. 2003. ''The Blackwell Companion to Hinduism''. Malden: Blackwell. pp. 273–274</ref> لەوانەش سەرھەڵدانی {{بنز|جاینیزم|en|Jainism}}، بە سەرکردایەتیی {{بنز|پارشڤاناتا|en|Parshvanatha}} و {{بنز|ماھاڤیرا|en|Mahavira}}، و {{بنز|بوزیزم|en|Buddhism}} کە لەلایەن {{بنز|گۆتاما بوزا|en|Buddha|lt=بوزا}}و پێکھێنرا. ئەمەی دواییان {{بنز|تێکەڵەی ھیندوو|en|Hindu synthesis|lt=تێکەڵ کرا}} لەگەڵ کلتوورە ئایینییە پێشوەختەکانی باشووری ئاسیا، کە بووە ھۆی سەرھەڵدانی {{بنز|ھیندوویزم|en|Hinduism}}. [[پەڕگە:Indian cultural zone.svg|وێنۆک|کاریگەریی کلتووری ھیندستان ({{بنز|ھیندستانی گەورە|en|Greater India}})]] [[پەڕگە:Timeline of Indian History.svg|وێنۆک|ھێڵکاتی مێژووی ھیندستان]] {{بنز|چاندراگوپتا مۆریا|en|Chandragupta Maurya}} کۆتایی بە {{بنز|ئیمپراتۆریەتی ناندا|en|Nanda Empire}} ھێنا و یەکەمین ئیمپراتۆریەتی گەورەی لە ھیندستانی کۆندا دامەزراند، کە {{بنز|ئیمپراتۆریەتی مۆریا|en|Maurya Empire}} بوو. پاشای مۆریایی ھیندستان {{بنز|ئاشۆکا|en|Ashoka}} بە فراوانی ناسراوە بەھۆی {{بنز|جەنگی کالینگا|en|Kalinga War}}ی خوێناوی و قبوڵکردنی مێژوویی بۆ {{بنز|بوزیزم|en|Buddhism}} و ھەوڵەکانی بۆ بڵاوکردنەوەی {{بنز|نوندوتیژی|en|nonviolence}} و {{بنز|ئاشتی|en|peace}} لە سەرتاسەری ئیمپراتۆرییەتەکەیدا. ئەم سەردەمە نیشانەی بڵاوبوونەوەی خێرای ئایینە سرامانییەکانە. ئیمپراتۆریەتی مۆریا لە ١٨٥ پێش زاییندا ھەرەسی ھێنا، لە کاتی تیرۆرکردنی ئیمپراتۆری ئەوکاتە {{بنز|بریھادراتا مۆریا|en|Brihadratha Maurya|lt=بریھادراتا}} لەلایەن ژەنەڕاڵەکەیەوە {{بنز|پوشیامیترا شونگا|en|Pushyamitra Shunga}}. {{بنز|ئیمپراتۆریەتی شونگا|en|Shunga Empire}} لە باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتی نیمچەکیشوەرەکە دابەش بوو بۆ چەندین قەوارەی بچووکتر. لەکاتێکدا، لە باکووری ڕۆژاوا، {{بنز|شانشینی یۆنانی-باکتری|en|Greco-Bactrian Kingdom|lt=یۆنانی-باکترییەکان}} چەند {{بنز|شانشینی ھیندۆ-یۆنانی|en|Indo-Greek Kingdom}}یەکیان دامەزراند، کە دواتر جێگەیان گیرایەوە بە داگیرکارییە یەک لە دوای یەکەکانی {{بنز|شانشینی ھیندۆ-سکیتی|en|Indo-Scythian Kingdom|lt=ھیندۆ-سکیتییەکان}}، {{بنز|شانشینی ھیندۆ-پارتی|en|Indo-Parthian kingdom|lt=ھیندۆ-پارتییەکان}} و {{بنز|ئیمپراتۆریەتی کوشان|en|Kushan Empire|lt=ئیمپراتۆریەتەکانی کوشان}}. {{بنز|ئیمپراتۆریەتی گوپتا|en|Gupta Empire}} لە {{بنز|ماگادھا|en|Magadha}}ی گەورەترەوە، لە سەدەکانی چوارەم بۆ شەشەمی زایینی، ئەم ناوچانەی یەکخستەوە ھەروەک لە {{بنز|ستوونی ئاسنینی دەھلی|en|Iron pillar of Delhi}}دا ئاماژەی پێکراوە. ئەم سەردەمە، کە شایەتحاڵی بووژانەوەیەکی ئایینی و ھزریی {{بنز|ھیندوویزم|en|Hindu}} بوو، بە سەردەمی {{بنز|ھیندستانی کلاسیک|en|Classical India|lt=کلاسیک}} یان {{بنز|سەردەمی زێڕینی ھیندستان|en|Golden Age of India|lt=سەردەمی زێڕین}} دەناسرێت. لایەنەکانی شارستانیەتی، کارگێڕی، کلتوور، و ئایینی ھیندستان بۆ بەشێکی زۆری ئاسیا بڵاوبوونەوە، کە بووە ھۆی دامەزراندنی شانشینە بەھیندیکراوەکان لە ناوچەکەدا، و {{بنز|ھیندستانی گەورە|en|Greater India}}یان پێکھێنا.<ref>''The Cambridge History of Southeast Asia: From Early Times to c. 1800'', Band 1 by [[Nicholas Tarling]], p. 281</ref><ref name="Flood 273-274"/> ئیمپراتۆریەتی گوپتا وردە وردە بەرەو لاوازی چوو بەھۆی داگیرکارییە فرەچەشنەکانی {{بنز|گەلی ھونا|en|Huna people}} و لەدەستدانی ناوچە سەرەکییەکان. داگیرکارییەکانی ھونا لەلایەن فەرمانڕەوا ناوچەیییەکانی وەک {{بنز|یاشۆدھارمان|en|Yashodharman}} بە پاڵپشتی {{بنز|شانشینی گوپتای دواتر|en|Later Gupta dynasty|lt=گوپتەکانی دواتر}}، و دواتر جارێکی تر لەلایەن {{بنز|ھارشا|en|Harsha}}و ڕێگرییان لێکرا. داگیرکارییە بەرفراوانەکانی گەلانی ھونا و تێکەڵبوونیان بووە ھۆی سەرھەڵدانی {{بنز|شانشینی پراتیھارا|en|Pratihara dynasty}}ی تێکەڵاو. گرنگترین ڕووداو لە نێوان سەدەکانی حەوتەم بۆ یازدەھەم {{بنز|ململانێی سێقۆڵی|en|Tripartite struggle}} بوو کە چەقی بەستبوو لەسەر {{بنز|قەناعۆج|en|Kannauj}} و بە سەرکەوتنی پراتیھارا کۆتایی ھات. {{بنز|مێژووی باشووری ھیندستان|en|History of South India|lt=باشووری ھیندستان}} بینەری سەرھەڵدانی چەندین ھێزی ئیمپراتۆری بوو لە ناوەڕاستی سەدەی پێنجەمەوە. {{بنز|شانشینی چۆلا|en|Chola dynasty}} لە سەدەی یازدەھەمدا باشووری ھیندستانی داگیرکرد. لە سەردەمی سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاستدا، {{بنز|بیرکاریی ھیندی|en|Indian mathematics}}، لەوانەش {{بنز|سیستەمی ژمارەی ھیندی|en|hindu numeral system|lt=ژمارە ھیندییەکان}}، کاریگەرییان ھەبوو لەسەر گەشەسەندنی بیرکاری و گەردوونناسی لە {{بنز|جیھانی عەرەبی|en|Arab world}}دا، لەوانەش دروستکردنی {{بنز|سیستەمی ژمارەی ھیندی-عەرەبی|en|Hindu-Arabic numeral system}}.<ref>''Essays on Ancient India'' by Raj Kumar p. 199</ref> {{بنز|فتوحاتەکانی ئیسلام لە نیمچەکیشوەری ھیندستان|en|Muslim conquests in the Indian subcontinent|lt=داگیرکارییە ئیسلامییەکان}} پێشڕەوی سنوورداریان کردە ناو ئەفغانستانی مۆدێرن و {{بنز|سیند|en|Sindh}} لە سەرەتای سەدەی ٨ەمەوە،<ref>Al Baldiah wal nahaiyah vol: 7 p. 141 ''"Conquest of [[Makran]]"''</ref> بەدوایدا ھێرشەکانی {{بنز|مەحموود غەزنەوی|en|Mahmud Ghazni}} ھات.{{sfn|Meri|2005|p=١٤٦}} {{بنز|سوڵتانییەتی دەھلی|en|Delhi Sultanate}}، کە لە ساڵی ١٢٠٦ لەلایەن تورکەکانی ئاسیای ناوەندییەوە دامەزرا، حوکمی بەشێکی زۆری باکووری ھیندستانی دەکرد لە سەدەی ١٤ەمدا. لەلایەن چەندین شانشینی تورکی و ئەفغانییەوە بەڕێوەدەبرا، لەوانەش {{بنز|ھیندۆ-تورکی|en|Indo-Turkic}} و {{بنز|شانشینی توغلوق|en|Tughlaq dynasty|lt=توغلوقەکان}}.<ref name="auto3">{{بیرخستنەوەی کتێب|وتەگێڕانەوە=The khalji revolt is essentially a revolt of the Indian Muslims against the Turkish hegemony, of those who looked to Delhi, against those who sought inspiration from Ghaur and Ghazna.|سەردێڕ=History of the Khaljis, A.D. 1290-1320|نووسەر=Dr. K. S. Lal|ڕێکەوت=١٩٦٧|پەڕە=١٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=w14dAAAAMAAJ&q=khalji+indian+muslim+revolution}}</ref><ref name="auto2">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8XnaL7zPXPUC&q=history+of+medieval+india+chaurasia|وتەگێڕانەوە=In spite of all this, capturing the throne for Khilji was a revolution, as instead of Turks, Indian Muslims gained power|سەردێڕ=History of Medieval India:From 1000 A.D. to 1707 A.D.|نووسەر=Radhey Shyam Chaurasia|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Atlantic|پەڕە=٣٠|ژپنک=٩٧٨-٨١-٢٦٩-٠١٢٣-٤}}</ref> ئیمپراتۆریەتەکە لە کۆتایی سەدەی ١٤ەمدا دوای داگیرکارییەکانی {{بنز|تەیمووری لەنگ|en|Timur}}<ref>{{cite encyclopedia|last=Kumar|first=Sunil|editor-last=Bowering|editor-first=Gerhard|editor-link=Gerhard Böwering|encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought|title=Delhi Sultanate (1206-1526)|url=https://archive.org/details/princetonencyclo0000unse|year=2013|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-13484-0|pages=127–128}}</ref> دابەزی و بینەری ھاتنەکایەی سوڵتانییەتەکانی {{بنز|سوڵتانییەتی مالوا|en|Malwa Sultanate|lt=مالوا}}، {{بنز|سوڵتانییەتی گوجارات|en|Gujarat Sultanate|lt=گوجارات}}، و {{بنز|سوڵتانییەتی بەھمەنی|en|Bahmani Sultanate|lt=بەھمەنی}} بوو، کە ئەمەی دواییان لە ساڵی ١٥١٨دا دابەش بوو بۆ پێنج {{بنز|سوڵتانییەتی دێکان|en|Deccan sultanates|lt=سوڵتانییەتی دێکان}}. {{بنز|سوڵتانییەتی بەنگال|en|Bengal Sultanate}}ی دەوڵەمەندیش وەک ھێزێکی گەورە دەرکەوت، کە زیاتر لە سێ سەدەی خایاند.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Eaton|یەکەم=Richard M.|بەستەری نووسەر=Richard M. Eaton|سەردێڕ=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=gKhChF3yAOUC&pg=PA64|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=[[University of California Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٢٠٥٠٧-٩|پەڕەکان=٦٤–}}</ref> لەم ماوەیەدا، چەندین شانشینی بەھێزی ھیندوو، بەتایبەتی {{بنز|ئیمپراتۆریەتی ڤیجایاناگارا|en|Vijayanagara Empire}} و {{بنز|پێڕستی شانشینەکان و دەوڵەتەکانی ڕاجپوت|en|List of Rajput dynasties and states|lt=دەوڵەتەکانی ڕاجپوت}} لەژێر دەسەڵاتی {{بنز|شانشینی میوار|en|Kingdom of Mewar}} سەریان ھەڵدا و ڕۆڵی گرنگیان گێڕا لە داڕشتنی دیمەنی کلتووری و سیاسیی ھیندستاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Darwin |یەکەم=John |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=EeeQ1C-6HYEC |سەردێڕ=After Tamerlane: The Rise and Fall of Global Empires, 1400-2000 |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Penguin Books Limited |ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-١٠١٠٢٢-٩|پەڕەکان=Only in Mewar and in Vijaynagar had Hindu states withstood the deluge"}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Majumdar |یەکەم=R.C |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=XKVFAQAAMAAJ |سەردێڕ=History and Culture of the Indian People, Volume 06, The Delhi Sultanate |ڕێکەوت=١٩٦٠|بڵاوکەرەوە=Bhartiya Vidya Bhavan |edition=3rd |پەڕەکان=٧٠ "It is also quite clear from contemporary chronicles that Muhammad Tughluq and the later Sultans practically left Rajputana severely alone, and the various Rajput principalities recognised Mewar as the paramount power at least in name"}}</ref> سەردەمی مۆدێرنی سەرەتایی لە سەدەی ١٦ەمدا دەستی پێکرد، کاتێک {{بنز|ئیمپراتۆریەتی موغول|en|Mughal Empire}} زۆربەی نیمچەکیشوەری ھیندستانی داگیرکرد،<ref name="exeter"/> کە نیشانە بوو بۆ {{بنز|پرۆتۆ-پیشەسازی|en|proto-industrialisation}}، و بوو بە گەورەترین ئابووریی جیھانی و ھێزی بەرھەمھێنان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Why Europe Grew Rich and Asia Did Not: Global Economic Divergence, 1600–1850|given=Prasannan|surname=Parthasarathi|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|ڕێکەوت=١١ی ئابی ٢٠١١|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٩-٤٩٨٨٩-٠|پەڕەکان=٣٩–٤٥|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1_YEcvo-jqcC&pg=PA38}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Maddison|یەکەم=Angus|بەستەری نووسەر=Angus Maddison|سەردێڕ=Development Centre Studies The World Economy Historical Statistics: Historical Statistics|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&pg=PA259|ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[OECD Publishing]]|ژپنک=٩٢-٦٤-١٠٤١٤-٣|پەڕەکان=٢٥٩–٢٦١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Developing cultures: case studies|دوایین١=Harrison|یەکەم١=Lawrence E.|بەستەری نووسەر١=Lawrence Harrison (academic)|دوایین٢=Berger|یەکەم٢=Peter L.|بەستەری نووسەر٢=Peter L. Berger|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ساڵ=٢٠٠٦|پەڕە=١٥٨|ناونیشان=https://archive.org/details/developingcultur0000unse|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٥٢٧٩-٨}}</ref> موغولەکان لە سەرەتای سەدەی ١٨ەمدا تووشی دابەزینێکی وردە وردە بوون، بە شێوەیەکی سەرەکی بەھۆی بەرزبوونەوەی ھێزی {{بنز|کۆنفیدڕاڵیی ماراتا|en|Maratha Confederacy|lt=ماراتاکان}}، کە کۆنترۆڵی ناوچە بەرفراوانەکانی نیمچەکیشوەری ھیندستانیان گرتە دەست، و ھەروەھا چەندین {{بنز|ھەڵمەتی ھیندی ئەحمەد شا دورانی|en|Indian campaign of Ahmad Shah Durrani|lt=داگیرکاریی ئەفغانی}}.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=MacDonald |یەکەم=Myra |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LxgxDgAAQBAJ |سەردێڕ=Defeat is an Orphan: How Pakistan Lost the Great South Asian War |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٩٠٤-٨٥٨-٣|زمان=en|پەڕە=٨٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=A History of State and Religion in India|نووسەر١=Ian Copland|نووسەر٢=Ian Mabbett|نووسەر٣=Asim Roy|نووسەر٤=Kate Brittlebank|نووسەر٥=Adam Bowles|پەڕە=١٦١|display-authors=٣|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ساڵ=٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Michaud|یەکەم=Joseph|ساڵ=١٩٢٦|سەردێڕ=History of Mysore Under Hyder Ali and Tippoo Sultan|پەڕە=١٤٣}}</ref> {{بنز|کۆمپانیای ھیندستانی ڕۆژھەڵات|en|East India Company}}، کە وەک ھێزێکی سەروەر بە نوێنەرایەتی {{بنز|حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو|en|Government of the United Kingdom|lt=حکوومەتی بەریتانیا}} کار دەکات، وردە وردە کۆنترۆڵی ناوچە گەورەکانی ھیندستانی لە نێوان ناوەڕاستی سەدەی ١٨ەم و ناوەڕاستی سەدەی ١٩ەمدا بەدەستھێنا. سیاسەتەکانی {{بنز|حوکمڕانیی کۆمپانیا لە ھیندستان|en|company rule in India}} بوونە ھۆی {{بنز|یاخیبوونی ھیندستان لە ساڵی ١٨٥٧|en|Indian Rebellion of 1857}}. دواتر ھیندستان ڕاستەوخۆ لەلایەن {{بنز|تاجی بەریتانی|en|The Crown}}ەوە بەڕێوەدەبرا، لە چوارچێوەی {{بنز|ڕاجی بەریتانی|en|British Raj}}. دوای {{بنز|جەنگی جیھانیی یەکەم|en|World War I}}، خەباتێکی نیشتمانی بۆ سەربەخۆیی لەلایەن {{بنز|کۆنگرەی نیشتمانیی ھیندستان|en|Indian National Congress}}ەوە دەستی پێکرد، بە سەرکردایەتیی {{بنز|مەھاتما غاندی|en|Mahatma Gandhi}}. دواتر، {{بنز|لیگی موسڵمانانی سەرتاسەری ھیندستان|en|All-India Muslim League}} پشتگیری بۆ {{بنز|دەوڵەتی نەتەوە|en|nation state}}یەکی جیاوازی زۆرینە موسڵمان دەکرد. ئیمپراتۆریەتی ھیندستانی بەریتانی لە ئابی ١٩٤٧دا دابەشکرا بۆ {{بنز|دۆمینیۆنی ھیندستان|en|Dominion of India}} و {{بنز|دۆمینیۆنی پاکستان|en|Dominion of Pakistan}}، کە ھەر یەکەیان سەربەخۆیی خۆیان بەدەستھێنا. {{TOC limit}} == سەردەمی پێش مێژوو (پێش نزیکەی ٣٣٠٠ پێش زایین) == {{multiple image | perrow = 1/٢ | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Rock Shelter 15, Bhimbetka 02.jpg | caption1 = ھونەری سەر بەردی سەردەمی {{بنز|چاخی بەردینی ناوەڕاست|en|Mesolithic}} لە {{بنز|پەناگەکانی بەردینی بھیمبێتکا|en|Bhimbetka rock shelters|lt=پەناگەکانی بەردینی بھیمبێتکا}}، مادیە پرادێش، کە ئاژەڵێکی کێوی نیشان دەدات، ڕەنگە ئەفسانەیی بێت، کە ھێرش دەکاتە سەر ڕاوچییە مرۆڤەکان. ھەرچەندە ھونەرە بەردینەکە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ مێژووەکەی دیاری نەکراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Taçon |یەکەم=Paul S.C. |بەستەری نووسەر=Paul Taçon |editor-last1=David |editor1-first=Bruno |editor-last2=McNiven |editor-first2=Ian J. |سەردێڕ=The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Rock Art |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tXFyDwAAQBAJ&pg=PA181 |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٠٨٤٤٩٥-٠|پەڕەکان=١٨١–|chapter=The Rock Art of South and East Asia}}</ref> لەسەر بنەمای بەڵگە لاوەکییەکان دەوترێت کە زۆرێک لە وێنەکان تا ٨٠٠٠ پێش زایین تەواو کراون،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mithen |یەکەم=Steven J. |بەستەری نووسەر=Steven Mithen |سەردێڕ=After the Ice: A Global Human History, 20,000–5000 BC |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NVygmardAA4C&pg=PA411 |ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠١٩٩٩-٧|پەڕەکان=٤١١–}}</ref> و ھەندێکیشیان کەمێک پێشتر.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Dubey-Pathak |یەکەم=Meenakshi |ساڵ=٢٠١٤|سەردێڕ=The Rock Art of the Bhimbetka Area in India |ناونیشان=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a14pathak.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Adoranten |پەڕەکان=١٦, ١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210913162516/https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a14pathak.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١|archive-format=PDF}}</ref> | image2 = MarayoorDolmen.JPG | caption2 = یەک {{بنز|دۆلمێن|en|dolmen}} کە لەلایەن خەڵکی نیۆلیتیکەوە لە {{بنز|مارایور|en|Marayur}}، {{بنز|کێرالا، ھیندستان|en|Kerala, India}} دروست کراوە. | image3 = EdakkalCaveCarving.jpg | caption3 = ھەڵکۆڵراوەکانی سەردەمی {{بنز|چاخی بەردین|en|Stone Age}} (٦٬٠٠٠ پێش زایین) لە {{بنز|ئەشکەوتەکانی ئێداککال|en|Edakkal Caves}} لە کێرالا، ھیندستان. }} === چاخی بەردینی کۆن (پالیۆلیتیک) === فراوانبوونی {{بنز|ھۆمینی|en|Hominini|lt=ھۆمینین}}ەکان لە ئەفریقاوە مەزەندە دەکرێت کە گەیشتبێتە {{بنز|نیمچەکیشوەری ھیندستان|en|Indian subcontinent}} نزیکەی دوو ملیۆن ساڵ پێش ئێستا، و ڕەنگە ھێندەی ٢٫٢ ملیۆن ساڵ پێش ئێستاش بێت.{{sfn|Chauhan|2010|p=147}}{{sfn|Petraglia|Allchin|2007|p=5}}{{sfn|Petraglia|2010|pp=١٦٧–١٧٠}} ئەم مێژوودانانە لەسەر بنەمای بوونی ناسراوی ''{{بنز|ھۆمۆ ئێرێکتۆس|en|Homo erectus}}''ە لە {{بنز|ئیندۆنیزیا|en|Indonesia}} بە ١٫٨ ملیۆن ساڵ پێش ئێستا و لە ئاسیای ڕۆژھەڵات بە ١٫٣٦ ملیۆن ساڵ پێش ئێستا، ھەروەھا دۆزینەوەی ئامێرە بەردینەکان لە {{بنز|ڕیوات|en|Riwat}} لە پاکستان.{{sfn|Petraglia|Allchin|2007|p=5}}<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mishra |یەکەم=Sheila |editor-last=Murray |editor-first=Tim |editor-link=Tim Murray (archaeologist) |ساڵ=١٩٩٩|chapter=Developing an Indian stone age chronology |سەردێڕ=Time and Archaeology |ناونیشان=https://archive.org/details/timearchaeology00murr |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |پەڕە=٨٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١١٧٦٢-٣}}</ref> ھەرچەندە ھەندێک دۆزینەوەی کۆنتر ڕاگەیەندراون، ئەو مێژووانەی پێشنیار کراون، لەسەر بنەمای مێژوودانانی {{بنز|پرۆسە ڕووبارییەکان|en|Fluvial processes|lt=نیشتووە ڕووبارییەکان}}، بە شێوەیەکی سەربەخۆ پشتڕاست نەکراونەتەوە.{{sfn|Petraglia|2010|pp=167–170}}{{sfn|Chauhan|2010|pp=١٤٧–١٦٠}} کۆنترین پاشماوەی بەردینی ھۆمینین لە نیمچەکیشوەری ھیندستاندا پاشماوەکانی ''ھۆمۆ ئێرێکتۆس'' یان ''{{بنز|ھۆمۆ ھایدێلبێرگێنسیس|en|Homo heidelbergensis}}''ن، لە دۆڵی {{بنز|ڕووباری نارمادا|en|Narmada River|lt=نارمادا}} لە ناوەڕاستی ھیندستان، و مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی نیو ملیۆن ساڵ پێش ئێستا.{{sfn|Petraglia|Allchin|2007|p=5}}{{sfn|Chauhan|2010|pp=١٤٧–١٦٠}} دۆزینەوەی بەردینی کۆنتر ڕاگەیەندراون، بەڵام بە جێی متمانە نازانرێن.{{sfn|Chauhan|2010|pp=١٤٧–١٦٠}} پێداچوونەوەکانی بەڵگە شوێنەوارییەکان ئەوەیان پێشنیار کردووە کە نیشتەجێبوونی نیمچەکیشوەری ھیندستان لەلایەن ھۆمینینەکانەوە تا نزیکەی ٧٠٠٬٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا پچڕپچڕ بووە، و بە شێوەیەکی بەرفراوانی جوگرافی تا نزیکەی ٢٥٠٬٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا بڵاوبووەتەوە.{{sfn|Chauhan|2010|pp=147–160}}{{sfn|Petraglia|2010|pp=١٦٧–١٧٠}} بەپێی دیمۆگرافیناسێکی مێژوویی باشووری ئاسیا، تیم دایسۆن، ''ھۆمۆ ساپیێنس'' چوونەتە ناو بەشی باکووری ڕۆژاوای نیمچەکیشوەری ھیندستانەوە لە گرووپی بچووکدا لە نێوان ٦٠٬٠٠٠ بۆ ٨٠٬٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا، کە پێدەچێت لە ڕێگەی کەناراوەکانەوە بووبێت. ئەو بە «نزیکەی دڵنیا» ناوی برد کە مرۆڤەکان ٥٥٬٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا لە نیمچەکیشوەرەکەدا بوون، ھەرچەندە ئەوەشی تێبینی کرد کە کۆنترین بەردینە دۆزراوەکان تەنھا بۆ ٣٠٬٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێنەوە.{{sfn|Dyson|2018|p=١}} بەپێی وتەی مایکل دی. پێترالیا و {{بنز|بریجێت ئاڵچین|en|Bridget Allchin}}، «مێژووی {{بنز|تیۆریی یەکگرتنەوە|en|Coalescent theory|lt=یەکگرتنەوە}} بۆ زۆربەی دانیشتووانە نائەورووپییەکان بە تێکڕا لە نێوان ٧٣–٥٥ ھەزار ساڵدایە.»{{sfn|Petraglia|Allchin|2007|p=٦}} مێژوونووسی باشووری ئاسیا {{بنز|مایکل ئەیچ. فیشەر|en|Michael H. Fisher}} تێبینی دەکات کە زانایان مەزەندەی ئەوە دەکەن کە یەکەمین فراوانبوونی سەرکەوتووی مرۆڤەکان بەسەر نیمچەدوورگەی عەرەبیدا لە نێوان ٨٠٬٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا بۆ ٤٠٬٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا ڕوویدابێت. یەکێک لەو ڕێگایانەی کە تێیدا مەودای دانیشتووانی مرۆڤ فراوان بوو، بە درێژایی کەناراوەکانی کەنداوی فارس و باکووری زەریای ھیندی بوو، کە گرووپەکانی مرۆڤ چوونە ناو ھیندستانەوە لە نێوان ٧٥٬٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا بۆ ٣٥٬٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا.{{sfn|Fisher|2018|p=٢٣}} بەڵگە شوێنەوارییەکان بەو شێوەیە لێکدراونەتەوە کە ئاماژە بە بوونی {{بنز|مرۆڤی مۆدێرن لە ڕووی توێکارییەوە|en|anatomically modern humans}} دەکەن لە نیمچەکیشوەری ھیندستان لە ٧٨٬٠٠٠–٧٤٬٠٠٠ ساڵ پێش ئێستادا،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|author-last1=Tuniz|author-first1=Claudio|author-last2=Gillespie|author-first2=Richard|author-last3=Jones|author-first3=Cheryl|سەردێڕ=The Bone Readers: Science and Politics in Human Origins Research|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=WrJmDAAAQBAJ&pg=PA163|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٥-٤١٨٨٨-٩|پەڕەکان=١٦٣–}}</ref> ھەرچەندە ئەم لێکدانەوەیە جێی مشتومڕە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم١=Michael D.|دوایین١=Petraglia|یەکەم٢=Michael|دوایین٢=Haslam|یەکەم٣=Dorian Q.|دوایین٣=Fuller|یەکەم٤=Nicole|دوایین٤=Boivin|یەکەم٥=Chris|دوایین٥=Clarkson|s2cid=6421383|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Out of Africa: new hypotheses and evidence for the dispersal of Homo sapiens along the Indian Ocean rim|journal=[[Annals of Human Biology]]|بەرگ=٣٧|issue=3|پەڕەکان=٢٨٨–٣١١|doi=10.3109/03014461003639249|pmid=٢٠٣٣٤٥٩٨|ناونیشان=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:205007/HCA15UQ205007.pdf|issn=0301-4460}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم١=Paul|دوایین١=Mellars|یەکەم٢=Kevin C.|دوایین٢=Gori|یەکەم٣=Martin|دوایین٣=Carr|یەکەم٤=Pedro A.|دوایین٤=Soares|یەکەم٥=Martin B.|دوایین٥=Richards|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٣|سەردێڕ=Genetic and archaeological perspectives on the initial modern human colonization of southern Asia|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|بەرگ=١١٠|issue=26|پەڕەکان=١٠٦٩٩–١٠٧٠٤|bibcode=2013PNAS..11010699M|doi=10.1073/pnas.1306043110|pmid=٢٣٧٥٤٣٩٤|pmc=٣٦٩٦٧٨٥|doi-access=free}}</ref> بەپێی وتەی دایسۆن، داگیرکردنی باشووری ئاسیا لەلایەن مرۆڤە مۆدێرنەکانەوە، لە سەرەتادا لە فۆرمی جیاوازی دابڕاندا وەک ڕاوچی-کۆکەرەوەکان، وای لێکردووە ببێتە شوێنێکی زۆر ھەمەچەشن، کە تەنھا لە دوای ئەفریقاوەیە لە ڕووی فرەچەشنیی بۆماوەییی مرۆڤەوە. پەیوەست بەمەوە بەڵگەی بەھێز ھەیە بۆ ڕووداوەکانی «دامەزرێنەر»، کە تێیدا ژێرگرووپێکی وەک ھۆزێک لە ژمارەیەکی زۆر کەم لە تاکە «ڕەسەنەکان»ەوە سەرچاوە دەگرێت. دانیشتووانەکە ھەروەھا جیاوازن بەوەی کە ئاستی بەرزتری {{بنز|ھاوسەرگیری ناوخۆیی|en|endogamy}}یان پەیڕەو کردووە لە چاو ئەوانی تردا.{{sfn|Dyson|2018|p=٢٨}} === چاخی بەردینی نوێ (نیۆلیتیک) === [[پەڕگە:Mehrgarh ruins.jpg|وێنۆک|ڕاست|شوێنەواری {{بنز|مێھرگار|en|Mehrgarh}} لە {{بنز|بەلوچستان|en|Balochistan}}ی ئێستای {{بنز|پاکستان|en|Pakistan}}]] [[پەڕگە:MET 2003 592 2 O.jpg|وێنۆک|ڕاست|گۆزەی ڕەنگکراوی مێھرگار، ٣٠٠٠–٢٥٠٠ پێش زایین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Metropolitan Museum of Art |ناونیشان=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/72342 |وێبگە=metmuseum.org |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220316093101/https://www.metmuseum.org/art/collection/search/72342 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>]] {{بنز|چاخی بەردینی نوێ|en|Neolithic|lt=ژیانی نیشتەجێبوون}} لە نیمچەکیشوەرەکەدا لە پەراوێزەکانی ڕۆژاوای نیشتووەکانی {{بنز|ڕووباری ئیندوس|en|Indus River}} لە نزیکەی ٩٬٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا سەری ھەڵدا، و وردە وردە پەرەی سەند بۆ {{بنز|شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس|en|Indus Valley Civilisation}} لە ھەزارەی سێیەمی پێش زاییندا.{{sfn|Wright|2010|pp=44, 51}}{{sfn|Dyson|2018|p=٤–٥}} بەپێی وتەی تیم دایسۆن: «لە ٧٬٠٠٠ ساڵ پێش ئێستاوە کشتوکاڵ بە توندی لە بەلوچستان جێگیر ببوو… [و] بە ھێواشی بەرەو ڕۆژھەڵات بڵاوبووەوە بۆ ناو دۆڵی ئیندوس.» مایکل فیشەر زیاد دەکات:{{sfn|Fisher|2018|p=33}} <blockquote>کۆنترین نموونەی دۆزراوە … لە کۆمەڵگەیەکی کشتوکاڵیی جێگیر و دامەزراو لە مێھرگارە لە گردەکانی نێوان پاسی بۆلان و دەشتی ئیندوس (کە ئەمڕۆ دەکەوێتە پاکستانەوە) (بڕوانە نەخشەی ٣٫١). لە سەرەتای ٧٠٠٠ پێش زایینەوە، کۆمەڵگەکانی ئەوێ دەستیان کرد بە وەبەرھێنانی کاری زیاتر لە ئامادەکردنی زەوی و ھەڵبژاردن، چاندن، چاودێریکردن، و چنینەوەی ڕوەکە دانەوێڵە بەرھەمھێنەرە دیاریکراوەکان. ھەروەھا ئاژەڵەکانیان ماڵی کرد، لەوانە مەڕ، بزن، بەراز، و گا (ھەم زێبوی کۆپارەدار [''Bos indicus''] و ھەم بێ کۆپارە [''Bos taurus'']). خەساندنی گا، بۆ نموونە، وای لێکردن لە سەرچاوەی سەرەکی گۆشتەوە ببن بە ئاژەڵی بارھەڵگری ماڵیکراویش.{{sfn|Fisher|2018|p=33}}</blockquote> == سەردەمی بڕۆنز (نزیکەی ٣٣٠٠ – ١٨٠٠ پێش زایین) == === شارستانییەتی دۆڵی ئیندوس === [[پەڕگە:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|وێنۆک|ڕاست|سەردەمی ھاراپان لە لووتکەدا، {{circa}} ٢٦٠٠ – ١٩٠٠ پێش زایین]] {{بنز|سەردەمی بڕۆنز لە ھیندستان|en|Bronze Age India|lt=سەردەمی بڕۆنز لە نیمچەکیشوەری ھیندستان}} لە دەوروبەری ٣٣٠٠ پێش زایین دەستی پێکرد. ناوچەی دۆڵی ئیندوس یەکێک بوو لە سێ {{بنز|لانکەی شارستانیەتی|en|Cradle of civilization|lt=لانکە سەرەتاییەکانی شارستانیەتی}} لە {{بنز|جیھانی کۆن|en|Old World}}دا؛ شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس فراوانتریان بوو،{{sfn|Wright|2010|p=١}} و لە لووتکەی خۆیدا، ڕەنگە ژمارەی دانیشتووانەکەی گەیشتبێتە پێنج ملیۆن کەس.<ref name="McIntosh2008">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McIntosh |یەکەم=Jane |بەستەری نووسەر=Jane McIntosh |سەردێڕ=The Ancient Indus Valley: New Perspectives |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1AJO2A-CbccC |بڵاوکەرەوە=[[ABC-Clio]] |ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٦٠٧-٩٠٧-٢|پەڕە=٣٨٧}}</ref> شارستانیەتەکە بە پلەی یەکەم لە پاکستانی مۆدێرن، لە حەوزی ڕووباری ئیندوس، و بە پلەی دووەم لە حەوزی ڕووباری {{بنز|گاگار-ھاکرا|en|Ghaggar-Hakra River}}دا چەقی بەستبوو. شارستانیەتی پێگەیشتووی ئیندوس لە نزیکەی ٢٦٠٠ بۆ ١٩٠٠ پێش زایین گەشەی کرد، کە نیشانەی دەستپێکی شارستانیەتی شارنشینی بوو لە نیمچەکیشوەری ھیندستاندا. شارەکانی وەک {{بنز|ھاراپا|en|Harappa}}، {{بنز|گانوێریوال|en|Ganweriwal}}، و {{بنز|مۆھینجۆ-دارۆ|en|Mohenjo-daro}} لە پاکستانی مۆدێرن، و {{بنز|دۆلاڤیرا|en|Dholavira}}، {{بنز|کالیبانگان|en|Kalibangan}}، {{بنز|ڕاخیکارھی|en|Rakhigarhi}}، و {{بنز|لۆسال|en|Lothal}} لە ھیندستانی مۆدێرن لەخۆدەگرت. [[پەڕگە:Mohenjo-daro.jpg|وێنۆک|{{بنز|مۆھینجۆ-دارۆ|en|Mohenjo-daro}} (یەکێک لە گەورەترین شارەکانی ئیندوس). دیمەنی {{بنز|گەرماوی گەورە، مۆھینجۆ-دارۆ|en|Great Bath, Mohenjo-daro|lt=گەرماوی گەورە}}ی شوێنەکە، کە نەخشەی شارنشینیی دەوروبەری نیشان دەدات.]] [[پەڕگە:DHOLAVIRA SITE (24).jpg|وێنۆک|ڕاست|{{بنز|دۆلاڤیرا|en|Dholavira}}، شارێکی شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس، لەگەڵ پەیژەکانی {{بنز|بیری پەیژەدار|en|stepwell}} بۆ گەیشتن بە ئاستی ئاو لەو کۆگا ئاوانەی کە بە دەستکرد دروستکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Shuichi Takezawa|journal=Journal of Architecture and Building Science|بەرگ=١١٧|issue=1492|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٢|پەڕە=٢٤|ناونیشان=http://news-sv.aij.or.jp/jabs/s1/jabs0208-019.pdf|سەردێڕ=Stepwells – Cosmology of Subterranean Architecture As Seen in Adalaj|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩}}</ref>]] [[پەڕگە:The drainage system at Lothal 2.JPG|وێنۆک|ڕاست|پاشماوە شوێنەوارییەکانی سیستەمی ئاوەڕۆی تەوالێت لە {{بنز|لۆسال|en|Lothal}}]] دانیشتووانی دۆڵی ڕووباری ئیندوسی کۆن، ھاراپانەکان، تەکنیکی نوێیان لە کانزاناسی و کاری دەستیدا پەرەپێدا، و مس، بڕۆنز، قورقوشم، و قەسدیریان بەرھەم ھێنا.<ref>Kenoyer, J. M. , Miller, H. M. -L. [http://pascal-francis.inist.fr/vibad/index.php?action=getRecordDetail&idt=1557249 "Metal technologies of the Indus Valley tradition in Pakistan and western India."] ''The Archaeometallurgy of the Asian Old World,'' MASCA research papers in science and archaeology. 1999, Vol 16, pp 107-151; ref: 7 p. 1/4. ISSN 1048-5325</ref> شارستانیەتەکە بە شارەکانی کە لە خشت دروستکراون، و سیستەمەکانی ئاوەڕۆی تەنیشت شەقامەکان ناسراوە، و پێدەچێت جۆرێک لە ڕێکخستنی شارەوانییان ھەبووبێت. شارستانیەتەکە ھەروەھا {{بنز|ڕێنووسی ئیندوس|en|Indus script}}ی پەرەپێدا، کە کۆنترینی {{بنز|ڕێنووسە کۆنەکانی نیمچەکیشوەری ھیندستان|en|Ancient scripts of the Indian subcontinent|lt=ڕێنووسە کۆنەکانی ھیندستان}}ە، کە تا ئێستا شیکار نەکراوە.<ref>''Early India: A Concise History'', D.N. Jha, 2004, p. 31</ref> ئەمە ئەو ھۆکارەیە کە بۆچی {{بنز|زمانی ھاراپان|en|Harappan language}} بە ڕاستەوخۆیی نەسەلمێنراوە، و سەرچاوەکەی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|دوایین١=Menon|یەکەم١=Sunil|دوایین٢=Mishra|یەکەم٢=Siddhartha|ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=We Are All Harappans|ناونیشان=https://www.outlookindia.com/magazine/story/we-are-all-harappans/300463|magazine=Outlook|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180803073245/https://www.outlookindia.com/magazine/story/we-are-all-harappans/300463|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئابی ٢٠١٨}}</ref> [[پەڕگە:Indus script.jpg|وێنۆک|upright=1.2|سێ مۆری {{بنز|مۆری مۆرکردن|en|stamp seal}} و شوێنەوارەکانیان کە پیتەکانی ڕێنووسی ئیندوس نیشان دەدەن لەگەڵ ئاژەڵەکان: '''یەکقۆچ''' (چەپ)، '''گا''' (ناوەڕاست)، و '''فیل''' (ڕاست)؛ لە {{بنز|مۆزەخانەی گیمێت|en|Guimet Museum}}]] دوای ھەرەسھێنانی شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس، دانیشتووانەکە لە دۆڵی ڕووبارەکانی ئیندوس و گاگار-ھاکراوە، بەرەو بناری ھیمالایای حەوزی گانگا-یامونا کۆچیان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Sarkar|یەکەم١=Anindya|دوایین٢=Mukherjee|یەکەم٢=Arati Deshpande|دوایین٣=Bera|یەکەم٣=M. K.|دوایین٤=Das|یەکەم٤=B.|دوایین٥=Juyal|یەکەم٥=Navin|دوایین٦=Morthekai|یەکەم٦=P.|دوایین٧=Deshpande|یەکەم٧=R. D.|دوایین٨=Shinde|یەکەم٨=V. S.|دوایین٩=Rao|یەکەم٩=L. S.|سەردێڕ=Oxygen isotope in archaeological bioapatites from India: Implications to climate change and decline of Bronze Age Harappan civilization|journal=Scientific Reports|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠١٦|بەرگ=٦|issue=1|article-number=26555|doi=10.1038/srep26555|pmid=٢٧٢٢٢٠٣٣|pmc=٤٨٧٩٦٣٧|bibcode=2016NatSR...626555S|doi-access=free}}</ref> === کلتووری گۆزەکاری ڕەنگ ئۆکر === [[پەڕگە:Sinauli chariot ASI.jpg|وێنۆک|عەرەبانەی تایەی خڕی توندی {{بنز|شوێنی ھەڵکۆڵینی سیناولی|en|Sinauli excavation site|lt=سیناولی}}، وێنەی {{بنز|ڕووپێویی شوێنەواریی ھیندستان|en|Archaeological Survey of India}}.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Kumar|یەکەم١=Vijay|سەردێڕ=A note on Chariot Burials found at Sinauli district Baghpat U.P|journal=Indian Journal of Archaeology|ناونیشان=http://ijarch.org/Admin/Articles/9-Note%20on%20Chariots.pdf}}</ref>]] لە ماوەی ھەزارەی دووەمی پێش زاییندا، {{بنز|کلتووری گۆزەکاریی ڕەنگ ئۆکر|en|Ochre Coloured Pottery culture}} لە ناوچەی گانگا یامونا دواب بوو. ئەمانە نیشتەجێبوونی گوندنشینی بوون بە کشتوکاڵ و ڕاوکردنەوە. ئامرازی مسیان بەکاردەھێنا وەک تەور، ڕم، تیر، و شمشێر، و ئاژەڵی ماڵیکراویان ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA220|سەردێڕ=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|یەکەم=Upinder|دوایین=Singh|بەستەری نووسەر=Upinder Singh|ساڵ=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Pearson Education India]]|پەڕەکان=٢١٦–٢١٩|ژپنک=٩٧٨-٨١-٣١٧-١١٢٠-٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> == سەردەمی ئاسن (نزیکەی ١٨٠٠ – ٢٠٠ پێش زایین) == === سەردەمی ڤێدایی (نزیکەی ١٥٠٠ – ٦٠٠ پێش زایین) === لە نزیکەی ١٩٠٠ پێش زایینەوە، ھۆزە {{بنز|ھۆزە ڕیگڤێدییەکان|en|Rigvedic tribes|lt=ھیندۆ-ئارییەکان}} چوونە ناو باکووری ڕۆژاوای ھیندستان لە ئاسیای ناوەندییەوە لە چەندین {{بنز|تیۆری کۆچی ھیندۆ-ئارییەکان|en|Indo-Aryan migration theory|lt=شەپۆلی کۆچکردن}}دا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stein |یەکەم=Burton |بەستەری نووسەر=Burton Stein |editor-last=Arnold |editor-first=David |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=A History of India |edition=2nd |بڵاوکەرەوە=[[Wiley-Blackwell]] |شوێن=Oxford |ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٥١-٩٥٠٩-٦|پەڕە=٤٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC}}</ref>{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p=31}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=South Asia, 2000–1000 B.C. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art |ناونیشان=https://www.metmuseum.org/toah/ht/03/ssa.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=The Met's Heilbrunn Timeline of Art History |زمان=en}}</ref> {{بنز|سەردەمی ڤێدایی|en|Vedic period}} ئەو کاتەیە کە ڤێداکان لە سروودە ئایینییەکانی گەلی ھیندۆ-ئاری پێکھاتن. کلتووری ڤێدایی لە بەشێکی باکووری ڕۆژاوای ھیندستان بوو، لەکاتێکدا بەشەکانی تری ھیندستان ناسنامەیەکی کلتووریی جیاوازیان ھەبوو. زۆرێک لە ناوچەکانی نیمچەکیشوەری ھیندستان لەم سەردەمەدا لە سەردەمی {{بنز|کالکۆلیتیک|en|Chalcolithic}}ەوە بۆ {{بنز|سەردەمی ئاسن|en|Iron Age}} گۆڕان.{{sfn|Upinder Singh|2008|p=٢٥٥}} کلتووری ڤێدایی لە دەقەکانی {{بنز|ڤێداکان|en|Vedas}}دا وەسف کراوە، کە تا ئێستاش بۆ ھیندووەکان پیرۆزن، کە بە زارەکی پێکھێنراون و گواستراونەتەوە بە زمانی {{بنز|سانسکرێتیی ڤێدایی|en|Vedic Sanskrit}}. ڤێداکان ھەندێکن لە کۆنترین دەقە ماوەکان لە ھیندستان.{{sfn|Antonova|Bongard-Levin|Kotovsky|1979|p=٥١}} سەردەمی ڤێدایی، کە لە نزیکەی ١٥٠٠ بۆ ٥٠٠ پێش زایینی خایاند،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=MacKenzie|یەکەم=Lynn|ڕێکەوت=١٩٩٥|سەردێڕ=Non-Western Art: A Brief Guide|ناونیشان=https://archive.org/details/nonwesternartbri00mack|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration|بڵاوکەرەوە=Prentice Hall|پەڕە=[https://archive.org/details/nonwesternartbri٠٠mack/page/١٥١ ١٥١]|ژپنک=٩٧٨-٠-١٣-١٠٤٨٩٤-٢}}</ref><ref>Romila Thapar, ''A History of India: Part 1'', pp. 29–30.</ref> بەشداری کرد لە بناغەکانی چەندین لایەنی کلتووریی نیمچەکیشوەری ھیندستان. ==== کۆمەڵگەی ڤێدایی ==== [[پەڕگە:Rigveda MS2097.jpg|وێنۆک|ڕاست|دەستنووسێکی سەرەتای سەدەی ١٩ەم بە ڕێنووسی {{بنز|دیڤاناگاری|en|Devanagari}}ی {{بنز|ڕیگڤێدا|en|Rigveda}}، کە لە بنەڕەتدا بە زارەکی گواستراوەتەوە<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Staal|یەکەم=Frits|بەستەری نووسەر=Frits Staal|ساڵ=١٩٨٦|سەردێڕ=The Fidelity of Oral Tradition and the Origins of Science|بڵاوکەرەوە=[[North Holland Publishing Company]]}}</ref>]] مێژوونووسان شیکارییان بۆ ڤێداکان کردووە بۆ دانانی کلتوورێکی ڤێدایی لە {{بنز|پەنجاب|en|Punjab}}، و بەشی سەرەوەی {{بنز|دەشتی ھیندۆ-گانگێتی|en|Indo-Gangetic Plain}}.{{sfn|Upinder Singh|2008|p=٢٥٥}} درەختی {{بنز|پیپاڵ|en|Peepal}} و مانگا پیرۆز کران لە سەردەمی {{بنز|ئەتارڤا ڤێدا|en|Atharva Veda}}دا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Singhal|یەکەم١=K. C.|دوایین٢=Gupta|یەکەم٢=Roshan|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hoXqCmo-Xs8C|سەردێڕ=The Ancient History of India, Vedic Period: A New Interpretation|ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Atlantic Publishers & Distributors|ژپنک=٨١-٢٦٩-٠٢٨٦-٨|شوێن=New Delhi|oclc=٥٣٣٦٠٥٨٦|پەڕەکان=١٥٠–١٥١}}</ref> زۆرێک لە چەمکەکانی {{بنز|فەلسەفەی ھیندی|en|Indian philosophy}} کە دواتر بانگەشەیان بۆ کرا، وەک {{بنز|دھارما|en|dharma}}، ڕەگەکانیان دەگەڕێتەوە بۆ پێشینەکانی ڤێدایی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Day|یەکەم=Terence P.|ڕێکەوت=١٩٨٢|سەردێڕ=The Conception of Punishment in Early Indian Literature|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Fjo2gk2tBK8C|شوێن=Ontario|بڵاوکەرەوە=[[Wilfrid Laurier University Press]]|پەڕەکان=٤٢–٤٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٩١٩٨١٢-١٥-٤}}</ref> کۆمەڵگەی سەرەتایی ڤێدایی لە {{بنز|ڕیگڤێدا|en|Rigveda}}دا وەسف کراوە، کە کۆنترین دەقی ڤێداییە، کە بڕوا وایە لە ماوەی ھەزارەی دووەمی پێش زاییندا کۆکرابێتەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Duiker|یەکەم١=William J.|بەستەری نووسەر١=William J. Duiker|دوایین٢=Spielvogel|یەکەم٢=Jackson J.|بەستەری نووسەر٢=Jackson J. Spielvogel|ساڵ=٢٠١٨|orig-date=First published 1994|سەردێڕ=World History|بڵاوکەرەوە=Cengage|edition=9th|پەڕەکان=٤٤, ٥٩|ژپنک=٩٧٨-١-٣٣٧-٤٠١٠٤-٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nelson|یەکەم=James Melvin|سەردێڕ=Psychology, Religion, and Spirituality|ساڵ=٢٠٠٩|ناونیشان=https://archive.org/details/psychologyreligi00nels|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited|پەڕە=[https://archive.org/details/psychologyreligi٠٠nels/page/n٩١ ٧٧]|بڵاوکەرەوە=Springer}}</ref> لە ناوچەی باکووری ڕۆژاوای نیمچەکیشوەری ھیندستان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Flood|یەکەم=Gavin Dennis|بەستەری نووسەر=Gavin Flood|سەردێڕ=An Introduction to Hinduism|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KpIWhKnYmF0C&pg=PA37|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٤٣٨٧٨-٠|پەڕە=٣٧}}</ref> لەو کاتەدا، کۆمەڵگەی ئاری لە گرووپی ھۆزەکی و شوانکارەیی پێکھاتبوو، کە جیاواز بوو لە شارنشینیی ھاراپان کە چۆڵکرابوو.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India/46837/The-appearance-of-Indo-Aryan-speakers|title=India: The Late 2nd Millennium and the Reemergence of Urbanism|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=12 May 2007}}</ref> بوونی سەرەتایی ھیندۆ-ئارییەکان لەوانەیە لەگەڵ بەشێکدا، ھاوتای {{بنز|کلتووری گۆزەکاریی ڕەنگ ئۆکر|en|Ochre Coloured Pottery culture}} بێت لە چوارچێوەی شوێنەواریدا.{{sfn|Reddy|2003|p=A11}}<ref name="Witzel1989">[[Michael Witzel]] (1989), ''Tracing the Vedic dialects'' in ''Dialectes dans les litteratures Indo-Aryennes'' ed. [[Colette Caillat|Caillat]], Paris, 97–265.</ref> لە کۆتایی سەردەمی ڕیگڤێدیدا، کۆمەڵگەی ئاری لە ناوچەی باکووری ڕۆژاوای نیمچەکیشوەری ھیندستانەوە بۆ ناو دەشتی ڕۆژاوای {{بنز|گانگێس|en|Ganges}} فراوان بوو. تا دەھات زیاتر دەبوو بە کشتوکاڵی و لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە لە دەوری پلەبەندی چوار ''{{بنز|ڤارنا (ھیندوویزم)|en|Varna (Hinduism)|lt=ڤارناکانی}}''، یان چینە کۆمەڵایەتییەکان ڕێکدەخرا.{{sfn|Samuel|2008|p=٤٣, ٤٨, ٥١, ٨٦–٨٧}} ئەم پێکھاتە کۆمەڵایەتییە بە دوورخستنەوەی ھەندێک لە گەلە ڕەسەنەکان جیادەکرایەوە بە ناونانی پیشەکانیان بە پیس.{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|pp=٤١–٤٣}} لەم سەردەمەدا، زۆرێک لە یەکە ھۆزەکییە بچووکەکانی پێشوو و سەرۆکایەتییەکان دەستیان کرد بە یەکگرتن بۆ ناو {{بنز|جاناپادا|en|Janapada}}یەکان (پۆلیتە پاشایەتییەکان لە ئاستی دەوڵەتدا).{{sfn|Upinder Singh|2008|p=٢٠٠}} ==== داستانە سانسکرێتییەکان ==== [[پەڕگە:Kurukshetra.jpg|وێنۆک|ڕاست|250px|وێنەکێشانی دەستنووسی {{بنز|شەڕی کوروکشێترا|en|Battle of Kurukshetra}}.]] داستانە سانسکرێتییەکانی ''ڕامایانا'' و ''ماھاڤاراتا'' لەم سەردەمەدا پێکھێنران.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Valmiki|بەستەری نووسەر=Valmiki|ناونیشان=https://archive.org/details/ramayanaofva01valm/page/23|سەردێڕ=The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India, Volume 1: Balakanda|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ١٩٩٠|بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٠١٤٨٥-٢|editor-last1=Goldman|editor-first1=Robert P.|editor-link1=Robert P. Goldman|شوێن=Princeton, New Jersey|پەڕە=[https://archive.org/details/ramayanaofva٠١valm/page/٢٣ ٢٣]|editor-last2=Pollock|editor-first2=Sheldon|editor-link2=Sheldon Pollock}}</ref> ''ماھاڤاراتا'' وەک درێژترین شیعری تاکە لە جیھاندا دەمێنێتەوە.<ref>Romila Thapar, ''A History of India Part 1'', p. 31.</ref> مێژوونووسان پێشتر «سەردەمێکی داستانی»یان وەک ژینگەی ئەم دوو شیعرە داستانییە پێشنیار دەکرد، بەڵام ئێستا دان بەوەدا دەنێن کە دەقەکان بە چەندین قۆناغی پەرەپێداندا تێپەڕیون بە درێژایی سەدەکان.{{sfn|Upinder Singh|2008|pp=١٨–١٩}} بڕوا وایە دەقە ھەبووەکانی ئەم داستانانە سەر بە سەردەمی دوای ڤێدایی بن، لە نێوان {{circa}} ٤٠٠ پێش زایین و ٤٠٠ زایینی.{{sfn|Upinder Singh|2008|pp=18–19}}<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brockington|یەکەم=J. L.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=HR-_LK5kl18C&pg=PA26|سەردێڕ=The Sanskrit epics, Part 2|بڵاوکەرەوە=Brill|ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٠٢٦٠-٦|بەرگ=١٢|پەڕە=٢١}}</ref> ==== جاناپاداکان ==== [[پەڕگە:Late Vedic Culture (1100-500 BCE).png|وێنۆک|ڕاست|نەخشەی سەردەمی درەنگی ڤێدایی کە سنوورەکانی {{بنز|ئاریاڤارتا|en|Āryāvarta}} لەگەڵ جاناپاداکان لە باکووری ھیندستان نیشان دەدات، دەستپێکی شانشینەکانی سەردەمی ئاسن لە ھیندستان – {{بنز|شانشینی کورو|en|Kuru (kingdom)|lt=کورو}}، {{بنز|پانچالا|en|Panchala}}، {{بنز|کۆسالا|en|Kosala}}، {{بنز|ڤیدێھا|en|Videha}}.]] {{بنز|سەردەمی ئاسن لە ھیندستان|en|Iron Age India|lt=سەردەمی ئاسن}} لە نیمچەکیشوەری ھیندستاندا لە نزیکەی ١٢٠٠ پێش زایینەوە بۆ سەدەی ٦ەمی پێش زایین بە سەرھەڵدانی جاناپاداکان پێناسە دەکرێت، کە ئەوانیش {{بنز|شانشین|en|Realm|lt=ناوەند}}، {{بنز|کۆمار|en|republic|lt=کۆمارەکان}} و {{بنز|پاشایەتی|en|monarchy|lt=شانشینەکانن}}—بەتایبەتی شانشینەکانی سەردەمی ئاسنی {{بنز|شانشینی کورو|en|Kuru (kingdom)|lt=کورو}}، {{بنز|پانچالا|en|Panchala}}، {{بنز|کۆسالا|en|Kosala}} و {{بنز|ڤیدێھا|en|Videha}}.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=A Sanskrit reader: with vocabulary and notes|دوایین=Lanman|یەکەم=Charles Rockwell|بەستەری نووسەر=Charles Rockwell Lanman|ساڵ=١٩١٢|orig-date=First published 1884|بڵاوکەرەوە=[[Ginn & Co.]]|شوێن=Boston|ناونیشان=https://archive.org/stream/sanskritreaderwi00lanmiala#page/158/mode/1up|oclc=٦٣٣٨٣٦|وتەگێڕانەوە="''... jána, m. creature; man; person; in plural, and collectively in singular, folks; a people or race or tribe … cf. γένος, Lat. genus, Eng. kin, 'race' ...''"}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Pedigree: The Origins of Words from Nature|دوایین١=Potter|یەکەم١=Stephen|بەستەری نووسەر١=Stephen Potter|دوایین٢=Sargent|یەکەم٢=Laurens Christopher|ساڵ=١٩٧٤|بڵاوکەرەوە=Taplinger Publishing Company|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٠٨-٦٢٤٨-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8SNDAAAAIAAJ|وتەگێڕانەوە=''... *gen-, found in Skt. jana, 'a man', and Gk. genos and L. genus, 'a race' ...''}}</ref> {{بنز|شانشینی کورو|en|Kuru kingdom}} ({{circa}} ١٢٠٠–٤٥٠ پێش زایین)یەکەم کۆمەڵگەی ئاستی دەوڵەت بوو لە سەردەمی ڤێداییدا، کە ھاوتا بوو لەگەڵ دەستپێکی سەردەمی ئاسن لە باکووری ڕۆژاوای ھیندستان، لە دەوروبەری ١٢٠٠–٨٠٠ پێش زایین،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Marvels and Mysteries of the Mahabharata|دوایین=Basu|یەکەم=Abhijit|بڵاوکەرەوە=Leadstart publishing|ساڵ=٢٠١٣|پەڕە=١٥٣|ژپنک=٩٧٨-٩٣-٨٤٠٢٧-٤٧-٦}}</ref> ھەروەھا لەگەڵ پێکھێنانی {{بنز|ئەتارڤاڤێدا|en|Atharvaveda}}.<ref name="Witzel 1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Witzel|یەکەم=Michael|بەستەری نووسەر=Michael Witzel|ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Early Sanskritization. Origins and Development of the Kuru State|ناونیشان=https://crossasia-journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/ejvs/article/view/823/913|journal=Electronic Journal of Vedic Studies|بەرگ=١|issue=4|پەڕەکان=١–٢٦|doi=10.11588/ejvs.1995.4.823|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی نیسانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220407172825/https://crossasia-journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/ejvs/article/view/823/913}}</ref> دەوڵەتی کورو سروودە ڤێداییەکانی لە کۆمەڵەکاندا ڕێکخست و ڕێوڕەسمی {{بنز|سراوتا|en|srauta}}ی پەرەپێدا بۆ پاراستنی سیستەمی کۆمەڵایەتی.<ref name="Witzel 1995"/> دوو کەسایەتی سەرەکی دەوڵەتی کورو پاشا {{بنز|پاریکشیت|en|Parikshit}} و جێنشینەکەی {{بنز|جانامێجایای دووەم|en|Janamejaya II|lt=جانامێجایا}} بوون، کە ئەم شانشینەیان گۆڕی بۆ ھێزی سیاسی، کۆمەڵایەتی و کلتووریی باڵادەستی باکووری ھیندستان.<ref name="Witzel 1995"/> کاتێک شانشینی کورو بەرەو لاوازی چوو، سەنتەری کلتووری ڤێدایی گوازرایەوە بۆ لای دراوسێ ڕۆژھەڵاتییەکانیان، شانشینی پانچالا.<ref name="Witzel 1995"/> بڕوا وایە کلتووری شوێنەواریی PGW ({{بنز|کلتووری گۆزەکاری خۆڵەمێشیی ڕەنگکراو|en|Painted Grey Ware culture}})، کە لە ناوچەکانی {{بنز|ھاریانا|en|Haryana}} و ڕۆژاوای {{بنز|ئوتار پرادێش|en|Uttar Pradesh}} لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ھیندستان لە دەوروبەری ١١٠٠ بۆ ٦٠٠ پێش زایین گەشەی کرد،{{sfn|Reddy|2003|p=A11}} ھاوتا بێت لەگەڵ شانشینەکانی {{بنز|شانشینی کورو|en|Kuru Kingdom|lt=کورو}} و {{بنز|پانچالا|en|Pañcāla}}.<ref name="Witzel 1995"/>{{sfn|Samuel|2008|p=٤٨}} لە سەردەمی درەنگی ڤێداییدا، شانشینی {{بنز|ڤیدێھا|en|Videha}} وەک سەنتەرێکی نوێی کلتووری ڤێدایی سەری ھەڵدا، کە تەنانەت زیاتر بەرەو ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتبوو (لەو شوێنەی کە ئەمڕۆ وڵاتی {{بنز|نیپاڵ|en|Nepal}} و ویلایەتی {{بنز|بیھار|en|Bihar}}ی لێیە)؛<ref name="Witzel1989"/> گەیشتە لووتکەی ناوبانگی خۆی لە سەردەمی پاشا {{بنز|جاناکا|en|Janaka}}دا، کە دەربارەکەی پاڵپشتیی زانایانی {{بنز|براھمین|en|Brahmin}} و {{بنز|فەلسەفەی ھیندی|en|Indian philosophy|lt=فەیلەسوفەکان}}ی دەکرد وەک {{بنز|یاجناڤالکیا|en|Yajnavalkya}}، {{بنز|ئارونی|en|Aruni}}، و {{بنز|گارگی ڤاچاکناڤی|en|Gārgī Vāchaknavī}}.<ref>H.C. Raychaudhuri (1950), ''Political History of Ancient India and Nepal'', Calcutta: University of Calcutta, p. 58</ref> بەشی دواتری ئەم سەردەمە ھاوتایە لەگەڵ یەکگرتنەوەی دەوڵەت و شانشینە گەورەترەکان، کە پێیان دەوترێت ''{{بنز|ماھاجاناپاداکان|en|Mahajanapadas}}''، لە سەرتاسەری باکووری ھیندستاندا. === دووەمین شارنشینی (نزیکەی ٦٠٠ – ٢٠٠ پێش زایین)<!--Linked from Mahajanapadas--> === [[پەڕگە:City of Kushinagar in the 5th century BCE according to a 1st century BCE frieze in Sanchi Stupa 1 Southern Gate.jpg|وێنۆک|ڕاست|شاری کوشیناگار لە سەدەی ٥ەمی پێش زایین بەپێی نەخشێکی سەدەی ١ەمی پێش زایین لە دەروازەی باشووری ستوپای سانچی ١.]] سەردەمی نێوان ٨٠٠ بۆ ٢٠٠ پێش زایین شایەتحاڵی دروستبوونی بزووتنەوەی ''{{بنز|سرامانا|en|Śramaṇa}}'' بوو، کە جاینیزم و بووزیزم لێوەی سەرچاوەیان گرت. یەکەمین {{بنز|ئوپانیشادەکان|en|Upanishads}} لەم سەردەمەدا نووسران. دوای ٥٠٠ پێش زایین، ئەوەی پێی دەگوترا "دووەمین شارنشینی"{{refn|group=note|"یەکەمین شارنشینی" شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس بوو.{{sfn|Samuel|2008|page=41}}}} دەستی پێکرد، بە سەرھەڵدانی نیشتەجێبوونە شارنشینییە نوێیەکان لە دەشتی گانگێسدا.{{sfn|Samuel|2008|p=٤٧}} بناغەکانی "دووەمین شارنشینی" پێش ٦٠٠ پێش زایین داڕێژرابوون، لە {{بنز|کلتووری گۆزەکاری خۆڵەمێشیی ڕەنگکراو|en|Painted Grey Ware culture}}ی {{بنز|ڕووباری گاگار-ھاکرا|en|Ghaggar-Hakra River|lt=گاگار-ھاکرا}} و دەشتی گانگێسی سەرەوە؛ ھەرچەندە زۆربەی شوێنەکانی کلتووری PGW گوندی کشتوکاڵیی بچووک بوون، بەڵام "چەند دەیەیەک" لە شوێنەکانی PGW لە کۆتاییدا وەک نیشتەجێبوونی تا ڕادەیەک گەورە دەرکەوتن کە دەکرێت وەک شارۆچکە وەسف بکرێن، کە گەورەترینیان بە خەندەق یان جۆگەلە و بەربەستی دروستکراو لە خۆڵی کەڵەکەبوو بە پەرژینی دارینەوە قەڵابەند کرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Heitzman|یەکەم=James|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=The City in South Asia|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٢٨٩٦٣-٩|ناونیشان=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration|پەڕەکان=[https://archive.org/details/cityinsouthasia٠٠٠٠heit/page/١٢ ١٢]–١٣}}</ref> دەشتی گانگێسی ناوەندی، کە تێیدا {{بنز|ماگادھا (ماھاجاناپادا)|en|Magadha (Mahajanapada)|lt=ماگادھا}} ناوبانگی دەرکرد و بناغەی {{بنز|ئیمپراتۆریەتی مۆریا|en|Maurya Empire}}ی پێکھێنا، ناوچەیەکی کلتووریی جیاواز بوو،{{sfn|Samuel|2008|pp=٤٧–٤٨}} کە تێیدا دەوڵەتی نوێ دوای ٥٠٠ پێش زایین سەریان ھەڵدا.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India/46844/The-beginning-of-the-historical-period-c-500-150-bce|title=The beginning of the historical period, c. 500–150 BCE|year=2015|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref>{{sfn|Samuel|2008|pp=٤١, ٤٣}} کاریگەریی کلتووری ڤێدایی لەسەر بوو،{{sfn|Samuel|2008|p=٦١}} بەڵام بە شێوەیەکی بەرچاو جیاواز بوو لە ناوچەی کورو-پانچالا.{{sfn|Samuel|2008|pp=٤٨–٥١}} ئەو ناوچەیە «شوێنی کۆنترین {{بنز|مێژووی چاندنی برنج#نیمچەکیشوەری ھیندستان|en|History of rice cultivation#Indian subcontinent|lt=چاندنی ناسراوی برنج بوو لە باشووری ئاسیا}} و تا ١٨٠٠ پێش زایین شوێنی دانیشتووانێکی پێشکەوتووی نیۆلیتیک بوو کە پەیوەست بوون بە شوێنەکانی چیراند و چێچارەوە».{{sfn|Samuel|2008|p=٤٩}} لەم ناوچەیەدا، بزووتنەوە سرامانییەکان گەشەیان کرد، و جاینیزم و بووزیزم سەریان ھەڵدا.{{sfn|Samuel|2008|p=٤٨}} ==== بووزیزم و جاینیزم ==== {{multiple image | perrow = 1/٢ | total_width = 300 | caption_align = center | title = ئوپانیشادەکان و بزووتنەوەکانی سرامانا | image1 = MS Indic 37, Isa upanisad. Wellcome L0027330.jpg | caption1 = لاپەڕەیەک لە دەستنووسی ''{{بنز|ئیشا ئوپانیشاد|en|Isha Upanishad}}''. | image2 = Vardhaman Keezhakuyilkudi.jpg | caption2 = {{بنز|ماھاڤیرا|en|Mahavira}}، ٢٤ەمین و کۆتا {{بنز|تیرتانکارا|en|Tirthankara}} لە {{بنز|جاینیزم|en|Jainism}}دا. | image3 = Buddha's cremation stupa, Kushinagar.jpg | caption3 = ستوپای سووتاندنی تەرمی {{بنز|گۆتاما بوزا|en|Gautama Buddha}}، {{بنز|کوشیناگار|en|Kushinagar}} (کوشینارا). }} سەردەمی نێوان ٨٠٠ پێش زایین و ٤٠٠ پێش زایین شایەتحاڵی نووسینی کۆنترین {{بنز|ئوپانیشادەکان|en|Upanishads}} بوو،<ref name="Flood 1996 82">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Flood|یەکەم=Gavin Dennis|بەستەری نووسەر=Gavin Flood|سەردێڕ=An Introduction to Hinduism|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KpIWhKnYmF0C&pg=PA82|ساڵ=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٤٣٨٧٨-٠|پەڕە=٨٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mascaró|یەکەم=Juan|بەستەری نووسەر=Juan Mascaró|سەردێڕ=The Upanishads|ناونیشان=https://archive.org/details/upanishads00masc|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration|ساڵ=١٩٦٥|بڵاوکەرەوە=[[Penguin Books]]|ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-٠٤٤١٦٣-٥|پەڕەکان=[https://archive.org/details/upanishads٠٠masc/page/٧ ٧]–}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Olivelle|یەکەم=Patrick|بەستەری نووسەر=Patrick Olivelle|سەردێڕ=Upaniṣads|ساڵ=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٤٠٢٥-٩|پەڕەکان=[https://archive.org/details/upanisads٠٠oliv/page/ xxiv–xxix]|ناونیشان=https://archive.org/details/upanisads00oliv/page/|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> کە بنەمای تیۆریی {{بنز|ھیندوویزم|en|Hinduism|lt=ھیندوویزمی کلاسیک}} پێکدەھێنن، و ھەروەھا بە ''{{بنز|ڤێدانتا|en|Vedanta}}'' (دەرەنجامی ڤێداکان) ناسراون.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Baumann|first1=Martin|editor-last1=Melton|editor-first1=J. Gordon|editor-link2=J. Gordon Melton|editor-last2=Baumann|editor-first2=Martin|encyclopedia=Religions of the World|title=Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=v2yiyLLOj88C&pg=PA1324|edition=2nd|year=2010|publisher=[[ABC-Clio]]|volume=3|isbn=978-1-59884-204-3|page=1324}}</ref> زیادبوونی شارنشینی ھیندستان لە سەدەکانی ٧ەم و ٦ەمی پێش زاییندا بووە ھۆی سەرھەڵدانی بزووتنەوە دەروێشییە نوێیەکان یان «بزووتنەوەکانی سرامانا» کە بەرەنگاری ئۆرتۆدۆکسیی ڕێوڕەسمەکانیان دەکرد.<ref name="Flood 1996 82"/> مەھاڤیرا ({{circa}} ٥٩٩–٥٢٧ پێش زایین)، لایەنگری جاینیزم، و گۆتاما بووزا ({{circa}} ٥٦٣–٤٨٣ پێش زایین)، دامەزرێنەری بووزیزم، دیارترین ھێماکانی ئەم بزووتنەوەیە بوون. سرامانا بووە ھۆی سەرھەڵدانی چەمکی سووڕی لەدایکبوون و مردن، چەمکی {{بنز|سامسارا|en|samsara}}، و چەمکی ڕزگاربوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Olivelle|یەکەم١=Patrick|بەستەری نووسەر=Patrick Olivelle|editor1-last=Flood|editor1-first=Gavin|editor1-link=Gavin Flood|chapter=The Renouncer Tradition|سەردێڕ=The Blackwell Companion to Hinduism|ساڵ=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Blackwell|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٣١-٢١٥٣٥-٦|پەڕەکان=٢٧٣–٢٧٤|وتەگێڕانەوە=The second half of the first millennium BC was the period that created many of the ideological and institutional elements that characterise later Indian religions. The renouncer tradition played a central role during this formative period of Indian religious history. &nbsp;... Some of the fundamental values and beliefs that we generally associate with Indian religions in general and Hinduism, in particular, were in part the creation of the renouncer tradition. These include the two pillars of Indian theologies: samsara—the belief that life in this world is one of suffering and subject to repeated deaths and births (rebirth); moksa/nirvana—the goal of human existence ...}}</ref> بووزا {{بنز|ڕێگای ناوەڕاست|en|Middle Way}}ی دۆزییەوە کە {{بنز|دەروێشییەت|en|asceticism}}ی توندی کەمکردەوە کە لە ئایینەکانی ''سرامانا''دا دەبینرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Laumakis|یەکەم١=Stephen|سەردێڕ=An Introduction to Buddhist Philosophy|ساڵ=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥١١-٣٨٥٨٩-٦|پەڕە=٤}}</ref> لە دەوروبەری ھەمان کاتدا، مەھاڤیرا (٢٤ەمین ''تیرتانکارا'' لە جاینیزمدا) ئیلاھیاتێکی بڵاوکردەوە کە دواتر بوو بە جاینیزم.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Fisher|یەکەم١=Mary Pat|بەستەری نووسەر=Mary Pat Fisher|سەردێڕ=Living Religions: An Encyclopedia of the World's Faiths|ناونیشان=https://archive.org/details/ISBN -9780205835874/page/121/mode/1up|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration|ساڵ=٢٠١١|orig-date=First published 1991|بڵاوکەرەوە=Prentice Hall|edition=8th|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٠٥-٨٣٥٨٥-٠|پەڕە=١٢١|وتەگێڕانەوە=Jainism's major teacher for this age is Mahavira … was a contemporary of the Buddha and died approximately 527 BCE.}}</ref> ھەرچەندە، ئۆرتۆدۆکسیی جاینیزم بڕوای وایە کە فێرکارییەکانی ''تیرتانکاراکان'' پێش ھەموو کاتێکی ناسراو دەکەوێت و زانایانیش بڕوایان وایە پارشڤاناتا (ن. ٨٧٢ – ن. ٧٧٢ پێش زایین)، کە پلەی ٢٣ەمین ''تیرتانکارا''ی پێدرابوو، کەسایەتییەکی مێژوویی بووە. بڕوا وایە ڤێداکان چەندین ''تیرتانکارا'' و ڕێبازێکی دەروێشیی ھاوشێوەی بزووتنەوەی ''سرامانا''یان تۆمار کردبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Fisher|یەکەم١=Mary Pat|بەستەری نووسەر=Mary Pat Fisher|سەردێڕ=Living Religions: An Encyclopedia of the World's Faiths|ناونیشان=https://archive.org/details/ISBN -9780205835874/page/122/mode/1up|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration|ساڵ=٢٠١١|orig-date=First published 1991|بڵاوکەرەوە=Prentice Hall|edition=8th|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٠٥-٨٣٥٨٥-٠|پەڕە=١٢٢|وتەگێڕانەوە=The extreme antiquity of Jainism as a non-Vedic, indigenous Indian religion is well documented. Ancient Hindu and Buddhist scriptures refer to Jainism as an existing tradition which began long before Mahavira.}}</ref> ==== ماھاجاناپاداکان ==== [[پەڕگە:Mahajanapadas (c. 500 BCE).png|وێنۆک|ماھاجاناپاداکان شازدە پۆلیتەی بەھێز بوون کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە ناو دەشتی ھیندۆ-گانگێتیدا ھەڵکەوتبوون.]] سەردەمی نێوان {{circa|600|BCE|lk=no}} بۆ {{circa|300|BCE|lk=no}} شایەتحاڵی سەرھەڵدانی ماھاجاناپاداکان بوو، شازدە {{بنز|شانشین|en|Realm|lt=شانشینی}} بەھێز و کۆمارە {{بنز|ئۆلیگارشی|en|oligarchic}}یەکان لە پشتێنەیەکدا کە لە گاندارا لە باکووری ڕۆژاواوە درێژ دەبووەوە بۆ {{بنز|بەنگال|en|Bengal}} لە بەشی ڕۆژھەڵاتی نیمچەکیشوەری ھیندستان—لەوانەش بەشێک لە ناوچەی ترانس-{{بنز|زنجیرەچیاکانی ڤیندییا|en|Vindhya Range|lt=ڤیندییان}}.{{sfn|Upinder Singh|2008|pp=٢٦٠–٢٦١}} {{بنز|دەقە بووزییە کۆنەکان|en|Buddhist texts}}، وەک ''{{بنز|ئانگوتتارا نیکایا|en|Aṅguttara Nikāya}}'',<ref>Anguttara Nikaya I. p. 213; IV. pp. 252, 256, 261.</ref> بەردەوام ئاماژە بەم شازدە شانشین و کۆمارە گەورانە دەکەن—{{بنز|ئانگا|en|Anga}}، {{بنز|ئاساکا|en|Assaka}}، {{بنز|ئاڤانتی (ھیندستان)|en|Avanti (India)|lt=ئاڤانتی}}، {{بنز|شانشینی چێدی|en|Chedi Kingdom|lt=چێدی}}، {{بنز|گاندارا|en|Gandhara}}، {{بنز|شانشینی کاشی|en|Kingdom of Kashi|lt=کاشی}}، {{بنز|کامبۆجاس|en|Kambojas|lt=کامبۆجا}}، کۆسالا، {{بنز|کورو (ھیندستان)|en|Kuru (India)|lt=کورو}}، ماگادھا، {{بنز|مالا (ھۆز)|en|Malla (tribe)|lt=مالا}}، {{بنز|ماتسیا (ھۆز)|en|Matsya (tribe)|lt=ماتسیا}} (یان ماچچا)، پانچالا، {{بنز|سوراسێنا|en|Surasena}}، {{بنز|خولی ڤاجیکا|en|Vajjika League|lt=ڤرجی}}، و {{بنز|ڤاتسا|en|Vatsa}}. ئەم سەردەمە دووەم گەورەترین ھەڵکشانی شارنشینی لە ھیندستان بەخۆوە بینی لە دوای شارستانیەتی دۆڵی ئیندوسەوە.{{sfn|Reddy|2003|p=A107}} [[پەڕگە:Xerxes Hidush warrior 480 BCE.jpg|وێنۆک|ڕاست|جەنگاوەری {{بنز|ھیندوش|en|Hindush}}، لەسەر {{بنز|گۆڕی خێشایارشی یەکەم|en|Tomb of Xerxes I}}، نزیکەی ٤٨٠ پێش زایین.]] «کۆمارەکان»ی سەرەتایی یان {{بنز|گاناسانگھا|en|gaṇasaṅgha|lt={{transliteration|sa|gaṇasaṅgha}}}},<ref name="Thapar">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-5irrXX0apQC&pg=PA147|سەردێڕ=Early India: From the Origins to AD 1300|دوایین=Thapar|یەکەم=Romila|بەستەری نووسەر=Romila Thapar|ساڵ=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[University of California Press]]|پەڕەکان=١٤٦–١٥٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٢٤٢٢٥-٨}}</ref> وەک {{بنز|شاکیا|en|Shakya}}کان، {{بنز|کۆلیا|en|Koliya}}کان، {{بنز|مالا (ھۆز)|en|Malla (tribe)|lt=مالاکان}}، و {{بنز|لیچاڤی (ھۆز)|en|Licchavi (tribe)|lt=لیچاڤییەکان}} خاوەنی حکوومەتی کۆماری بوون. {{transliteration|sa|Gaṇasaṅgha}}کان،<ref name="Thapar"/> وەک مالاکان، کە سەنتەرەکەیان لە شاری {{بنز|کوسیناگارا|en|Kusinagara}} بوو، و خولی ڤاجیکا، کە سەنتەرەکەی لە شاری {{بنز|ڤایشالی (شاری کۆن)|en|Vaishali (ancient city)|lt=ڤایشالی}} بوو، ھەر لە سەدەی ٦ەمی پێش زایینەوە بوونیان ھەبوو و لە ھەندێک ناوچەدا تا سەدەی ٤ەمی زایینیش بەردەوام بوون.<ref>Raychaudhuri Hemchandra (1972), ''Political History of Ancient India'', Calcutta: University of Calcutta, p. 107</ref> بەناوبانگترین خێڵ لە نێوان خێڵە دەسەڵاتدارە کۆنفیدڕاڵییەکانی ڤاجی ماھاجاناپادادا، لیچاڤییەکان بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Republics in ancient India|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=zcoUAAAAIAAJ&pg=PA93|بڵاوکەرەوە=Brill Archive|پەڕەکان=٩٣–|id=GGKEY:HYY6LT5CFT0}}</ref> ئەم سەردەمە لە چوارچێوەی شوێنەواریدا ھاوتایە لەگەڵ کلتووری {{بنز|قاپوقاچاخی ڕەشی بریقەداری باکوور|en|Northern Black Polished Ware}}. بەتایبەتی لە دەشتی ناوەڕاستی گانگێسدا چەقی بەستبوو بەڵام بەسەر ناوچە بەرفراوانەکانی باکوور و ناوەڕاستی نیمچەکیشوەری ھیندستانیشدا بڵاوبووەوە، ئەم کلتوورە بە سەرھەڵدانی شارە گەورەکان بە قەڵابەندییەکی زەبەلاحەوە، گەشەی بەرچاوی دانیشتووان، زیادبوونی چینایەتیی کۆمەڵایەتی، تۆڕی بازرگانیی فراوان، دروستکردنی تەلارسازیی گشتی و کەناڵەکانی ئاو، پیشەسازییە دەستییە تایبەتمەندەکان، سیستەمێکی کێشانە، {{بنز|دراوە مۆرکراوەکان|en|punch-marked coins}}، و ھاتنەکایەی نووسین لە فۆرمی ڕێنووسەکانی {{بنز|ڕێنووسی براھی|en|Brahmi script|lt=براھی}} و {{بنز|خارۆشتی|en|Kharosthi}} دەناسرێتەوە.<ref>J.M. Kenoyer (2006), "Cultures and Societies of the Indus Tradition. In ''Historical Roots" in the Making of 'the Aryan'', R. Thapar (ed.), pp. 21–49. New Delhi, National Book Trust.</ref><ref>{{cite conference|title=Reurbanization: The eastern Punjab and beyond|first=Jim|last=Shaffer|author-link=Jim G. Shaffer|year=1993|conference=|volume=31|book-title=Urban Form and Meaning in South Asia: The Shaping of Cities from Prehistoric to Precolonial Times|series=Symposium Papers XV|publisher=National Gallery of Art|pages=53–67|jstor=42620472}}</ref> زمانی خانەدانان لەو کاتەدا {{بنز|سانسکرێت|en|Sanskrit}} بوو، لەکاتێکدا زمانەکانی دانیشتووانی گشتیی باکووری ھیندستان بە {{بنز|پراکریت|en|Prakrit}}ەکان ناودەبرا. زۆرێک لە شازدە شانشینەکە لە کاتی گۆتاما بووزادا لە چوار شانشینی گەورەدا یەکخرابوون. ئەم چوارە بریتی بوون لە ڤاتسا، ئاڤانتی، کۆسالا، و ماگادھا.{{sfn|Reddy|2003|p=A107}} ==== شانشینە سەرەتایییەکانی ماگادھا ==== [[پەڕگە:Magadha Expansion (6th-4th centuries BCE).png|وێنۆک|ڕاست|دەوڵەتی ماگادھا نزیکەی ٦٠٠ پێش زایین، کە دواتر لە پایتەختەکەیەوە {{بنز|ڕاجاگریھا|en|Rajagriha}} – لەژێر دەسەڵاتی شانشینی ھاریانکا و دواتر شانشینی شیشوناگا فراوان کرا.]] ماگادھا یەکێک لە شازدە ماھاجاناپاداکان پێکدەھێنا (بە سانسکرێتی: "شانشینە گەورەکان")یان {{بنز|شانشینەکانی ھیندستانی کۆن|en|Kingdoms of Ancient India}}. کرۆکی شانشینەکە ناوچەی بیھار بوو لە باشووری گانگێس؛ یەکەمین پایتەختەکەی ڕاجاگریھا (ڕاجگیری مۆدێرن) و پاشان {{بنز|پاتالیپوترا|en|Pataliputra}} ({{بنز|پاتنا|en|Patna}}ی مۆدێرن) بوو. ماگادھا فراوان بوو بۆ ئەوەی زۆربەی بیھار و بەنگال لەخۆبگرێت بە داگیرکردنی {{بنز|لیچاڤی (شانشین)|en|Licchavi (kingdom)|lt=لیچاڤی}} و ئانگا بە ڕێککەوت،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Ancient India|بڵاوکەرەوە=[[Motilal Banarsidass Publishers]]|دوایین=Majumdar|یەکەم=Ramesh Chandra|بەستەری نووسەر=R. C. Majumdar|ساڵ=١٩٧٧|ژپنک=٩٧٨-٨١-٢٠٨-٠٤٣٦-٤|edition=8th}}</ref> کە بەدوایدا بەشێکی زۆری ڕۆژھەڵاتی ئوتار پرادێش و ئۆریسا ھاتن. شانشینی کۆنی ماگادھا بە زۆری لە دەقەکانی جاین و بووزیدا ئاماژەی پێکراوە. ھەروەھا لە ڕامایانا، ماھاڤاراتا و {{بنز|پوراناکان|en|Puranas}}یشدا ئاماژەی پێکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iloveindia.com/history/ancient-india/magadha-empire.html|سەردێڕ=Magadha Empire – Magadha Empire in India, History of Magadh Empire|وێبگە=iloveindia.com|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180104112813/http://www.iloveindia.com/history/ancient-india/magadha-empire.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کۆنترین ئاماژە بە گەلی ماگادھا لە ئەتارڤا-ڤێدادا دەردەکەوێت کە تێیدا لەگەڵ ئانگاکان، {{بنز|گاندارا|en|Gandhara|lt=گاندھارییەکان}}، و موجاڤاتەکاندا لیست کراون. ماگادھا ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا لە گەشەسەندنی جاینیزم و بووزیزم. کۆمەڵگە کۆمارییەکان (وەک کۆمەڵگەی ڕاجاکومارا) لە ناو شانشینی ماگادھادا تێکەڵ کران. گوندەکان ئەنجومەنی خۆیانیان ھەبوو لەژێر سەرکردایەتی سەرۆکە ناوخۆیییەکانیان کە پێیان دەگوترا گراماکاس. کارگێڕییەکانیان دابەشکرابوون بۆ ئەرکە جێبەجێکردن، دادوەری، و سەربازییەکان. سەرچاوە سەرەتاییەکان، لە {{بنز|کەشکۆڵی پالی|en|Pāli Canon}}ی بووزی، {{بنز|ئاگاماکانی جاین (شڤێتامبارا)|en|Jain Agamas (Śvētāmbara)|lt=ئاگاماکانی جاین}} و پوراناکانی ھیندووەوە، ئاماژە بەوە دەکەن کە ماگادھا لەلایەن شانشینی پرادیۆتا و شانشینی ھاریانکا ({{circa}} ٥٤٤–٤١٣ پێش زایین)ەوە بۆ ماوەی نزیکەی ٢٠٠ ساڵ بەڕێوەبراوە، {{circa}} ٦٠٠–٤١٣ پێش زایین. پاشا {{بنز|بیمبیسارا|en|Bimbisara}} لە شانشینی ھاریانکا سەرکردایەتی سیاسەتێکی چالاک و فراوانخوازی دەکرد، و ئانگای داگیرکرد لەو شوێنەی کە ئێستا ڕۆژھەڵاتی بیھار و {{بنز|بەنگالی ڕۆژاوا|en|West Bengal}}یە. پاشا بیمبیسارا لەلایەن کوڕەکەیەوە، شازادە {{بنز|ئاجاتاشاترو|en|Ajatashatru}}، لە دەسەڵات لادرا و کوژرا، کە ئەویش بەردەوام بوو لە سیاسەتە فراوانخوازییەکەی ماگادھا. لەم ماوەیەدا، گۆتاما بووزا، دامەزرێنەری بووزیزم، بەشێکی زۆری ژیانی لە شانشینی ماگادھا بەسەر برد. ئەو لە {{بنز|بۆد گایا|en|Bodh Gaya}} گەیشتە ڕووناکبوونەوە، یەکەم وتاری خۆی لە {{بنز|سارنات|en|Sarnath}} دا و {{بنز|ئەنجومەنەکانی بوزی|en|Buddhist councils|lt=یەکەمین ئەنجومەنی بوزی}} لە ڕاجگریھا بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.lumbinitrust.org/articles/view/214|بڵاوکەرەوە=lumbinitrust.org|سەردێڕ=Lumbini Development Trust: Restoring the Lumbini Garden|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140306041858/http://www.lumbinitrust.org/articles/view/214|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئازاری ٢٠١٤}}</ref> شانشینی ھاریانکا لەلایەن شانشینی شایشوناگاوە ({{circa}} ٤١٣–٣٤٥ پێش زایین) لە دەسەڵات لادرا. کۆتا فەرمانڕەوای شیشوناگا، کالاسۆکا، لەلایەن {{بنز|مەھاپادما ناندا|en|Mahapadma Nanda}}و لە ٣٤٥ پێش زاییندا تیرۆر کرا، کە یەکەم کەس بوو لەو نۆ ناندایەی کە پێیان دەگوترا (مەھاپادما ناندا و ھەشت کوڕەکەی). ==== ئیمپراتۆرییەتی ناندا و ھەڵمەتەکەی ئەسکەندەر ==== ئیمپراتۆریەتی ناندا لەسەر ئەو بناغانە دروست کرا کە لەلایەن پێشەنگەکانیانەوە، شانشینی ھاریانکا و شانشینی شیشوناگاوە دانرابوون.{{sfn|Upinder Singh|2008|p=٢٧٣}} ئیمپراتۆریەتەکە سوپایەکی گەورەی ھەبوو، کە لە ٢٠٠٬٠٠٠ {{بنز|پیادە|en|infantry}}، ٢٠٬٠٠٠ {{بنز|سوارە|en|cavalry}}، ٢٬٠٠٠ {{بنز|راتا|en|Ratha|lt=عەرەبانەی جەنگی}} و ٣٬٠٠٠ {{بنز|فیلی جەنگی|en|war elephant}} پێکھاتبوو (بە کەمترین مەزەندەکان).{{sfn|Mookerji|1988|p=34}}<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Raychaudhuri|یەکەم١=Hem Chandra|بەستەری نووسەر١=Hem Chandra Raychaudhuri|دوایین٢=Mukherjee|یەکەم٢=Bratindra Nath|بەستەری نووسەر٢=B. N. Mukherjee|ساڵ=١٩٩٦|orig-date=First published 1923|سەردێڕ=Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty|ناونیشان=https://archive.org/details/politicalhistory0000rayc|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration|edition=8th|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]]|پەڕەکان=٢٠٨–٢٠٩|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٦٣٧٨٩-٢}}</ref> ==== ئیمپراتۆرییەتی مۆریا ==== {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | title = ئیمپراتۆرییەتی مۆریا | image1 = Maurya Empire, c.250 BCE 2.png | caption1 = ئیمپراتۆریەتی مۆریا لە لووتکەی فراوانیی خاکەکەیدا لە سەردەمی {{بنز|ئاشۆکای مەزن|en|Ashoka the Great}}. | image2 = Asokanpillar2.jpg | caption2 = {{بنز|ستوونی ئاشۆکایی|en|Ashokan pillar}} لە {{بنز|ڤایشالی (شاری کۆن)|en|Vaishali (ancient city)|lt=ڤایشالی}}، سەدەی ٣ی پێش زایین. }} ئیمپراتۆریەتی مۆریا (٣٢٢–١٨٥ پێش زایین) زۆربەی نیمچەکیشوەری ھیندستانی لە یەک دەوڵەتدا یەکخست، و پێڕستی گەورەترین ئیمپراتۆریەتەکان لە باشووری ئاسیا بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Turchin|یەکەم١=Peter|دوایین٢=Adams|دوایین٣=Hall|یەکەم٣=Thomas D.|سەردێڕ=East–West Orientation of Historical Empires|journal=Journal of World-Systems Research|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦|بەرگ=١٢|issue=2|پەڕە=٢٢٣|ناونیشان=http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦|issn=1076-156X}}</ref> لە گەورەترین فراوانی خۆیدا، ئیمپراتۆریەتی مۆریایی بەرەو باکوور تا سنوورە سروشتییەکانی {{بنز|ھیمالایا|en|Himalayas}} و بەرەو ڕۆژھەڵات تا ئەو شوێنەی ئێستا {{بنز|ئاسام|en|Assam}}ە درێژ دەبووەوە. بەرەو ڕۆژاوا، گەیشتە پشت پاکستانی مۆدێرن، بۆ چیاکانی {{بنز|ھیندۆکوش|en|Hindu Kush}} لەو شوێنەی ئێستا ئەفغانستانە. ئیمپراتۆریەتەکە لەلایەن چاندراگوپتا مۆریاوە بە ھاوکاری چاناکیا ({{بنز|کاوتیلیا|en|Kautilya}}) لە ماگادھا (لە بیھاری مۆدێرن) دامەزرا کاتێک کۆتایی بە ئیمپراتۆریەتی ناندا ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=A History of India: Volume 1|نووسەر=Romila Thapar|پەڕە=٧٠}}</ref> چاندراگوپتا بە خێرایی ھێزەکەی بەرەو ڕۆژاوا بەسەر ناوەڕاست و ڕۆژاوای ھیندستاندا فراوان کرد، و تا ٣١٧ پێش زایین ئیمپراتۆریەتەکە بە تەواوی باکووری ڕۆژاوای ھیندستانی داگیرکردبوو. ئیمپراتۆریەتی مۆریایی شکستی بە {{بنز|سیلوکەسی یەکەمی نیکاتۆر|en|Seleucus I Nicator}}، دامەزرێنەری {{بنز|ئیمپراتۆریەتی سیلوکەسی|en|Seleucid Empire}}، ھێنا لە کاتی {{بنز|جەنگی سیلوکەسی-مۆریایی|en|Seleucid–Mauryan war}}دا، و بەم شێوەیە خاکی زیاتری لە ڕۆژاوای ڕووباری ئیندوس بەدەستھێنا. کوڕەکەی چاندراگوپتا، {{بنز|بیندوسارا|en|Bindusara}}، لە دەوروبەری ٢٩٧ پێش زاییندا ھاتە سەر تەخت. کاتێک کە مرد لە نزیکەی ٢٧٢ پێش زاییندا، بەشێکی گەورەی نیمچەکیشوەری ھیندستان لەژێر دەسەڵاتی مۆریاییدا بوو. ھەرچەندە، ناوچەی {{بنز|کالینگا (ناوچەی مێژوویی)|en|Kalinga (historical region)|lt=کالینگا}} (لە دەوروبەری {{بنز|ئۆدیشا|en|Odisha}}ی مۆدێرن) لە دەرەوەی کۆنترۆڵی مۆریایی مایەوە، کە ڕەنگە دەستوەردانی لە بازرگانی لەگەڵ باشووردا کردبێت.{{sfn|Thapar|2003|pp=١٧٨–١٨٠}} [[پەڕگە:Lomas Rishi entrance.jpg|وێنۆک|دەرگای ھەڵکۆڵراوی مۆریایی بۆ {{بنز|ئەشکەوتی لۆماس ڕیشی|en|Lomas Rishi cave|lt=لۆماس ڕیشی}}، یەکێک لە {{بنز|ئەشکەوتەکانی بارابار|en|Barabar Caves}}، نزیکەی ٢٥٠ پێش زایین]] بیندوسارا لەلایەن ئاشۆکاوە جێگەی گیرایەوە، کە دەسەڵاتەکەی تا کاتی مردنی لە نزیکەی ٢٣٢ پێش زاییندا بەردەوام بوو.{{sfn|Thapar|2003|pp=٢٠٤–٢٠٦}} ھەڵمەتەکەی دژی کالینگییەکان لە نزیکەی ٢٦٠ پێش زاییندا، ھەرچەندە سەرکەوتوو بوو، بەڵام بووە ھۆی لەدەستدانی گیانی زۆر و نەھامەتییەکی گەورە. ئەمە وای لە ئاشۆکا کرد خۆی لە توندوتیژی بپارێزێت، و دواتر بووزیزم لەئامێز بگرێت.{{sfn|Thapar|2003|pp=١٧٨–١٨٠}} ئیمپراتۆریەتەکە دوای مردنی ئەو دەستی بە دابەزین کرد و کۆتا فەرمانڕەوای مۆریایی، بریھادراتا مۆریا، لەلایەن پووشیامیترا شونگاوە تیرۆر کرا بۆ دامەزراندنی ئیمپراتۆریەتی شونگا.{{sfn|Thapar|2003|pp=٢٠٤–٢٠٦}} لە سەردەمی چاندراگوپتا مۆریا و جێنشینەکانیدا، بازرگانی ناوخۆیی و دەرەکی، کشتوکاڵ، و چالاکییە ئابوورییەکان ھەموویان گەشەیان کرد و بەسەر ھیندستاندا فراوان بوون بەھۆی دروستکردنی یەک سیستەمی کارامەی دارایی، کارگێڕی، و ئاسایشەوە. مۆریاییەکان {{بنز|ڕێگای سەرەکی گەورە|en|Grand Trunk Road}}یان دروست کرد، کە یەکێکە لە کۆنترین و درێژترین ڕێگا سەرەکییەکانی ئاسیا و نیمچەکیشوەری ھیندستانی بە ئاسیای ناوەندییەوە دەبەستەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://roadsandkingdoms.com/2016/dinner-on-the-grand-trunk-road/ |سەردێڕ=Dinner on the Grand Trunk Road |دوایین=Bhandari |یەکەم=Shirin |ڕێکەوت=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|وێبگە=Roads & Kingdoms |زمان=en-US |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> دوای جەنگی کالینگا، ئیمپراتۆریەتەکە بۆ نزیکەی نیو سەدە ئاشتی و ئاسایشی بەخۆوە بینی لە سەردەمی ئاشۆکادا. ھیندستانی مۆریایی ھەروەھا سەردەمێکی ھاوسەنگیی کۆمەڵایەتی، گۆڕانکاریی ئایینی، و فراوانبوونی زانستی زانستیی بەخۆوە بینی. لەئامێزگرتنی جاینیزم لەلایەن چاندراگوپتا مۆریاوە بووە ھۆی زیادبوونی نوێبوونەوە و چاکسازیی کۆمەڵایەتی و ئایینی لە سەرتاسەری کۆمەڵگەکەیدا، لەکاتێکدا لەئامێزگرتنی بووزیزم لەلایەن ئاشۆکاوە دەوترێت کە بناغەی سەردەمی ئاشتی کۆمەڵایەتی و سیاسی و نوندوتیژی بووە لە سەرتاسەری ھیندستاندا.{{citation needed|date=January 2024}} ئاشۆکا پاڵپشتیی ئەرکە بووزییەکانی کرد لە سەرتاسەری {{بنز|ھیندۆ-دەریای ناوەڕاست|en|Indo-Mediterranean}}، بۆ ناو {{بنز|سریلانکا|en|Sri Lanka}}، {{بنز|بوزیزم لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا|en|Buddhism in Southeast Asia|lt=باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا}}، ڕۆژاوای ئاسیا، باکووری ئەفریقا، و {{بنز|باشووری ئەورووپا|en|Southern Europe|lt=ئەورووپای دەریای ناوەڕاست}}.{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p=٦٧}} ''{{بنز|ئارتاشاسترا|en|Arthashastra}}'' کە لەلایەن چاناکیاوە نووسراوە و {{بنز|فەرمانەکانی ئاشۆکا|en|Edicts of Ashoka}} سەرچاوە نووسراوە سەرەکییەکانی سەردەمی مۆریایین. لە ڕووی شوێنەوارییەوە، ئەم سەردەمە دەکەوێتە سەردەمی {{بنز|قاپوقاچاخی ڕەشی بریقەداری باکوور|en|Northern Black Polished Ware}}. ئیمپراتۆریەتی مۆریایی لەسەر بنەمای ئابووری و کۆمەڵگەیەکی مۆدێرن و کارامە دامەزرابوو کە تێیدا فرۆشتنی کاڵاکان بە توندی لەلایەن حکوومەتەوە ڕێکدەخرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=A History of India: Volume 1|نووسەر=Romila Thapar|پەڕە=٧٨}}</ref> ھەرچەندە ھیچ بانکێک لە کۆمەڵگەی مۆریاییدا نەبوو، بەڵام {{بنز|سوودخۆری|en|usury}} باو بوو. بڕێکی بەرچاو لە تۆمارە نووسراوەکان دەربارەی کۆیلایەتی دەدۆزرێنەوە، کە ئاماژە بە باوبوونی دەکەن.{{sfn|Antonova|Bongard-Levin|Kotovsky|1979|p=٩١}} لەم سەردەمەدا، پۆڵایەکی کوالێتی بەرز کە پێی دەوترا {{بنز|پۆڵای ووتز|en|Wootz steel}} لە باشووری ھیندستان پەرەی پێدرا و دواتر ھەناردەی چین و عەرەبستان کرا.<ref>''Technology and Society'' by Menon, R.V.G. p. 15</ref> ==== سەردەمی سانگام ==== {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | image1 = South India in Sangam Period Tamilakam.jpg | caption1 = تامیلێکم، کە دەکەوێتە کۆتایی {{بنز|باشووری ھیندستان|en|South India}} لە سەردەمی سانگامدا، لەلایەن شانشینی چێرا، شانشینی چۆلا و شانشینی پاندیاوە بەڕێوەدەبرا. | image2 = Puhar-ILango.jpg | caption2 = {{بنز|ئیلانگۆ ئادیگال|en|Ilango Adigal}}، نووسەری {{بنز|سیلاپاتیکارام|en|Silappatikaram}}، کە یەکێکە لە {{بنز|پێنج داستانە گەورەکەی ئەدەبیاتی تامیل|en|the Five Great Epics of Tamil Literature|lt=پێنج داستانە گەورەکە}}ی {{بنز|ئەدەبیاتی تامیل|en|Tamil literature}}.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Prince ILango Adigal, Shilappadikaram (The anklet Bracelet), translated by Alain Damelou. Review.|journal=Artibus Asiae|بەرگ=٣٧|issue=1/2|ساڵ=١٩٧٥|پەڕەکان=١٤٨–١٥٠|دوایین=Rosen|یەکەم=Elizabeth S.|jstor=3250226|doi=10.2307/3250226}}</ref> }} لە سەردەمی سانگامدا ئەدەبیاتی {{بنز|زمانی تامیل|en|Tamil language|lt=تامیل}} لە سەدەی ٣ی پێش زایینەوە بۆ سەدەی ٤ی زایینی گەشەی کرد. سێ شانشینی تامیلی، کە بە گشتی بە {{بنز|سێ پاشا تاجدەرەکە|en|Three Crowned Kings}}ی تامیلێکم ناسراون: شانشینی چێرا، شانشینی چۆلا، و شانشینی پاندیا حوکمی بەشەکانی باشووری ھیندستانیان دەکرد.{{sfn|Sen|1999|pp=٢٠٤–٢٠٥}} ئەدەبیاتی سانگام باس لە مێژوو، سیاسەت، جەنگەکان، و کلتووری گەلی تامیل لەم سەردەمەدا دەکات.<ref>''Essays on Indian Renaissance'' by Raj Kumar p. 260</ref> بە پێچەوانەی نووسەرانی سانسکرێتی کە زۆربەیان براھمین بوون، نووسەرانی سانگام لە چین و پاشخانی کۆمەڵایەتی جیاوازەوە ھاتبوون و زۆربەیان نا-براھمین بوون.<ref>''The First Spring: The Golden Age of India'' by [[Abraham Eraly]] p. 655</ref> لە دەوروبەری نزیکەی ٣٠٠ پێش زایین – نزیکەی ٢٠٠ زایینی، {{بنز|پاتوپاتو|en|Pathupattu}}، کە ئەنثۆلۆژیایەکی دە کۆمەڵە پەڕتووکی مامناوەندە، و بە بەشێک لە ئەدەبیاتی سانگام دادەنرێت، نووسرا؛ ھەروەھا نووسینی ھەشت ئەنثۆلۆژیای کارە شیعرییەکانی {{بنز|ئێتوثۆگای|en|Ettuthogai}} و نووسینی ھەژدە کاری شیعری بچووکی {{بنز|پاتینێنکیلکاناکو|en|Patiṉeṇkīḻkaṇakku}}؛ لەکاتێکدا {{بنز|تۆلکاپیام|en|Tolkāppiyam}}، کە کۆنترین کاری ڕێزمانییە لە زمانی تامیلدا پەرەی پێدرا.<ref>* Zvelebil, Kamil. 1973. The smile of Murugan on Tamil literature of South India. Leiden: Brill. Zvelebil dates the ''Ur-Tholkappiyam'' to the 1st or 2nd century BCE</ref> ھەروەھا، لە سەردەمی سانگامدا، دوو لە پێنج داستانە گەورەکەی ئەدەبیاتی تامیل نووسران. ئیلانگۆ ئادیگال ''سیلاپاتیکارام''ی نووسی، کە کارێکی نائایینییە، و بە دەوری {{بنز|کاناگی (ئەفسانەی تامیل)|en|Kannagi (Tamil mythology)|lt=کاناگی}}دا دەسوڕێتەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tamilnadu.com/arts/literature-silappathikaram.html|سەردێڕ=Silappathikaram Tamil Literature|بڵاوکەرەوە=Tamilnadu.com|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140222165238/http://tamilnadu.com/arts/literature-silappathikaram.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی شوباتی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئابی ٢٠٢٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و ''{{بنز|مانیمێکالای|en|Manimekalai}}''، کە لەلایەن {{بنز|چیتالای چاتانار|en|Chithalai Chathanar}}ەوە نووسراوە، بەشێکی ترە لە ''سیلاپاتیکارام''، و چیرۆکی کچەکەی {{بنز|کۆڤالان|en|Kovalan}} و {{بنز|مادھاڤی (سیلاپاتیکارام)|en|Madhavi (Silappatikaram)|lt=مادھاڤی}} دەگێڕێتەوە، کە بوو بە {{بنز|بیکخونی|en|Bhikkhunī|lt=بیکخونی}}یەکی بووزی.<ref>{{harvnb|Mukherjee|1999|p=277}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/4_drav/tamil/pm/pm141__u.htm|سەردێڕ=Cittalaiccattanar (c. 500): Manimekalai|وێبگە=gretil.sub.uni-goettingen.de}}</ref> == سەردەمی کلاسیک (نزیکەی ٢٠٠ پێش زایین – ٦٥٠ زایینی) == {{Gallery|align=center |width=160 |File:SungaEmpireMap.jpg|{{بنز|ھیندستانی کۆن|en|Ancient India}} لە سەردەمی سەرھەڵدانی ئیمپراتۆریەتی شونگا لە باکوورەوە، شانشینی ساتاپاڤانا لە {{بنز|دێکان|en|Deccan}}ەوە، و شانشینی پاندیا و شانشینی چۆلا لە بەشی باشووری ھیندستانەوە. |File:Karla caves Chaitya.jpg|چایتای گەورە لە {{بنز|ئەشکەوتەکانی کارلا|en|Karla Caves}}. پەرستگاکان لە ماوەی سەدەی ٢ی پێش زایین بۆ سەدەی ٥ی زایینی پەرەیان پێدراوە. |File:Udayagiri Caves - Rani Gumpha 01.jpg|{{بنز|ئەشکەوتەکانی ئودایاگیری و خاندگیری|en|Udayagiri and Khandagiri Caves}} نیشتمانی {{بنز|نووسراوی ھاتیگومفا|en|Hathigumpha inscription}}یە، کە لە سەردەمی {{بنز|خاراڤێلا|en|Kharavela}}، ئیمپراتۆری ئەوکاتی {{بنز|کالینگا (شانشینی مێژوویی)|en|Kalinga (historical kingdom)|lt=کالینگا}} لە {{بنز|شانشینی مەھامیغەڤاھانا|en|Mahameghavahana dynasty}} نەخشێنراوە. |File:Andhra pradesh, santuario a più piani, da ghantasala, 90-110 ca..JPG|نەخشێکی پەرستگایەکی چەند نھۆمی، سەدەی ٢ی زایینی، ستوپای {{بنز|گانتاسالا، قەزای کریشنا|en|Ghantasala, Krishna district|lt=گانتاسالا}}.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hardy|یەکەم١=Adam|سەردێڕ=Indian Temple Architecture: Form and Transformation: the Karṇāṭa Drāviḍa Tradition, 7th to 13th Centuries|ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=Abhinav Publications|ژپنک=٩٧٨-٨١-٧٠١٧-٣١٢-٠|پەڕە=٣٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C&pg=PA41|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Le|یەکەم١=Huu Phuoc|سەردێڕ=Buddhist Architecture|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Grafikol|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٨٤٤٠٤٣-٠-٨|پەڕە=٢٣٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA238|زمان=en}}</ref> }} سەردەمی نێوان ئیمپراتۆریەتی مۆریا لە سەدەی ٣ی پێش زایین و کۆتایی ئیمپراتۆریەتی گوپتا لە سەدەی ٦ی زایینی وەک سەردەمی «کلاسیک»ی ھیندستان ئاماژەی پێدەکرێت.<ref name="stein">{{بیرخستنەوە|دوایین=Stein|یەکەم=B.|بەستەری نووسەر=Burton Stein|editor-last=Arnold|editor-first=D.|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠١٠|سەردێڕ=A History of India|edition=2nd|بڵاوکەرەوە=Wiley-Blackwell|شوێن=Oxford|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٥١-٩٥٠٩-٦|پەڕە=١٠٥|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC&pg=PA105}}</ref> ئیمپراتۆریەتی گوپتا (سەدەی ٤–٦) بە {{بنز|سەردەمی زێڕینی ھیندستان|en|Golden Age of India}} دادەنرێت، ھەرچەندە کۆمەڵێک شانشینی تر لەم سەدانەدا حوکمی ھیندستانیان کردووە. ھەروەھا، ئەدەبیاتی سانگام لە سەدەی ٣ی پێش زایین بۆ سەدەی ٣ی زایینی لە باشووری ھیندستان گەشەی کرد.<ref>''A Social History of Early India'' by Brajadulal Chattopadhyaya p. 259</ref> لەم سەردەمەدا، مەزەندە دەکرێت کە {{بنز|مێژووی ئابووریی ھیندستان|en|Economic history of India|lt=ئابووریی ھیندستان}} گەورەترین بووبێت لە جیھاندا، کە لە نێوان یەک لەسەر سێ بۆ یەک لەسەر چواری سامانی جیھانی ھەبووبێت، لە ساڵی ١ی زایینییەوە تا ١٠٠٠ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Maddison |یەکەم١=Angus |سەردێڕ=The World Economy (GDP): Historical Statistics by Professor Angus Maddison|زنجیرە=Development Centre Studies |ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://www.theworldeconomy.org/MaddisonTables/MaddisontableB-18.pdf|بڵاوکەرەوە=World Economy|doi=10.1787/9789264022621-en |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٦٤-٠٢٢٦١-٤|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Maddison|یەکەم=Angus|سەردێڕ=The World Economy – Volume 1: A Millennial Perspective and Volume 2: Historical Statistics|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=OECD Publishing by [[Organisation for Economic Co-operation and Development]]|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٦٤-٠٢٢٦٢-١|پەڕە=٦٥٦|ناونیشان=http://www.oecdbookshop.org/oecd/display.asp?K=5L9ZBQKL5RLW&lang=EN&sort=sort_date%2Fd&stem=true&sf1=Title&st1=world+economy&sf3=SubjectCode&sp1=not&st4=E4+or+E5+or+P5&sf4=SubVersionCode&ds=world+economy%3B+All+Subjects%3B+&m=3&dc=26&plang=en}}</ref> === سەردەمی کلاسیکیی سەرەتایی (نزیکەی ٢٠٠ پێش زایین – ٣٢٠ زایینی) === ==== ئیمپراتۆرییەتی شونگا ==== {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 450 | caption_align = center | title = ئیمپراتۆرییەتی شونگا | image1 = East Gateway and Railings Bharhut Stupa.jpg | caption1 = دەروازەی ڕۆژھەڵات و پەرژینەکان، {{بنز|ستوپا|en|Stupa}}ی {{بنز|بارھوت|en|Bharhut}}، سەدەی ٢ی پێش زایین. | image2 = Royal family Sunga West Bengal 1st century BCE.jpg | caption2 = ھونەری شونگا {{بنز|ڤینای کۆن|en|Ancient vina}}، سەدەی ١ی پێش زایین. | image3 = MET DT6881.jpg | caption3 = خێزانی شاھانە، سەدەی ١ی پێش زایین لە بەنگالی ڕۆژاوا. }} شونگاکان لە ماگادھاوە سەرچاوەیان گرتووە، و ناوچە بەرفراوانەکانی ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتی نیمچەکیشوەری ھیندستانیان کۆنترۆڵ کردووە لە نزیکەی ١٨٧ بۆ ٧٨ پێش زایین. شانشینەکە لەلایەن پووشیامیترا شونگاوە دامەزرا، کە کۆتایی بە کۆتا ئیمپراتۆری مۆریا ھێنا. پایتەختەکەی پاتالیپوترا بوو، بەڵام ئیمپراتۆرەکانی دواتر، وەک {{بنز|بھاگابھادرا|en|Bhagabhadra}}، دادگایان لە {{بنز|ڤیدیشا|en|Vidisha}}ش ھەبووە، کە ئێستا بێسناگارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Stadtner|یەکەم=Donald|ساڵ=١٩٧٥|سەردێڕ=A Śuṅga Capital from Vidiśā|journal=Artibus Asiae|بەرگ=٣٧|issue=1/2|پەڕەکان=١٠١–١٠٤|issn=0004-3648|jstor=3250214|doi=10.2307/3250214}}</ref> پووشیامیترا شونگا بۆ ماوەی ٣٦ ساڵ حوکمی کرد و لەلایەن کوڕەکەیەوە {{بنز|ئاگنیمیترا|en|Agnimitra}} جێگەی گیرایەوە. دە فەرمانڕەوای شونگا ھەبوون. ھەرچەندە، دوای مردنی ئاگنیمیترا، ئیمپراتۆریەتەکە بە خێرایی لێک ھەڵوەشایەوە؛<ref>K. A. Nilkantha Shastri (1970), [https://books.google.com/books?id=E3tDAAAAYAAJ ''A Comprehensive History of India: Volume 2''], p. 108: "Soon after Agnimitra there was no 'Sunga empire'".</ref> نووسراوەکان و دراوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە بەشێکی زۆری باکوور و ناوەڕاستی ھیندستان لە شانشینە بچووکەکان و دەوڵەت-شارەکان پێکھاتبوون کە سەربەخۆ بوون لە ھەر ھەژموونێکی شونگا.<ref>Bhandare, Shailendra. "Numismatics and History: The Maurya-Gupta Interlude in the Gangetic Plain" in [https://books.google.com/books?id=efaOR_-YsIcC ''Between the Empires: Society in India, 300 to 400''] ed. Patrick Olivelle (2006), p. 96</ref> ئیمپراتۆریەتەکە بە جەنگە زۆرەکانی لەگەڵ ھێزە بیانی و ڕەسەنەکاندا ناسراوە. ئەوان شەڕیان کرد لەگەڵ شانشینی مەھامیغەڤاھانا لە کالینگا، شانشینی ساتاپاڤانا لە {{بنز|بانەی دێکان|en|Deccan Plateau|lt=دێکان}}، ھیندۆ-یۆنانییەکان، و پێدەچێت پانچالاکان و {{بنز|شانشینی میترا (ماتورا)|en|Mitra dynasty (Mathura)|lt=میتراکانی ماتورا}}ش. ھونەر، پەروەردە، فەلسەفە، و فۆرمەکانی تری فێربوون لەم سەردەمەدا گەشەیان کرد لەوانەش مۆنۆمێنتە تەلارسازییەکانی وەک ستوپا لە بارھوت و ستوپای گەورەی بەناوبانگ لە {{بنز|سانچی|en|Sanchi}}. فەرمانڕەواکانی شونگا یارمەتیدەر بوون لە دامەزراندنی نەریتی پاڵپشتیی شاھانە بۆ فێربوون و ھونەر. ئەو ڕێنووسەی کە لەلایەن ئیمپراتۆریەتەکەوە بەکاردەھێنرا جۆرێک بوو لە براھی و بۆ نووسینی {{بنز|زمانی سانسکرێت|en|Sanskrit language}} بەکاردەھێنرا. ئیمپراتۆریەتی شونگا ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا لە پاڵپشتیکردنی {{بنز|کلتووری ھیندستان|en|Indian culture}} لەکاتێکدا کە ھەندێک لە گرنگترین پێشھاتەکان لە ھزری ھیندوودا ڕوویاندا. ==== ئیمپراتۆرییەتی ساتاپاڤانا ==== {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | title = ئیمپراتۆرییەتی ساتاپاڤانا | image1 = Sanchi Stupa No.2 Front view1.jpg | caption1 = {{بنز|سانچی|en|Sanchi|lt=ستوپای دووەمی سانچی و دەروازەی باشوور}}، سەدەی ١ی زایینی ({{بنز|شوێنەواری کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ|en|UNESCO World Heritage Site}}). | image2 = Indian ship on lead coin of Vashishtiputra Shri Pulumavi.jpg | caption2 = کەشتیی ھیندی لەسەر دراوی قورقوشمیی {{بنز|ڤاسیشتیپوترا سری پولاماوەی|en|Vasisthiputra Sri Pulamavi}}، کە شایەدییە بۆ تواناکانی دەریایی، دەریاوانی و بازرگانیی ساتاپاڤاناکان لە سەدەی ١ بۆ ٢ی زایینیدا. }} ساتاپاڤاناکان لە {{بنز|ئاماراڤاتی، قەزای پالنادو|en|Amaravathi, Palnadu district|lt=ئاماراڤاتی}} لە ئاندرا پرادێش ھەروەھا {{بنز|جونار|en|Junnar}} ({{بنز|پونێ|en|Pune}}) و پراتیستان ({{بنز|پایتان|en|Paithan}}) لە {{بنز|ماھاراشترا|en|Maharashtra}} بنکەیان ھەبوو. خاکی ئیمپراتۆریەتەکە بەشێکی گەورەی ھیندستانی دەگرتەوە لە سەدەی ١ی پێش زایینەوە. ساتاپاڤاناکان وەک پاشکۆی {{بنز|شانشینی مۆریایی|en|Mauryan dynasty}} دەستیان پێکرد، بەڵام لەگەڵ لاوازبوونیدا سەربەخۆیی خۆیان ڕاگەیاند. ساتاپاڤاناکان بە پاڵپشتیکردنیان بۆ ھیندوویزم و بووزیزم ناسراون، کە بووە ھۆی دروستبوونی مۆنۆمێنتە بووزییەکان لە {{بنز|ئەشکەوتەکانی ئێلۆرا|en|Ellora Caves|lt=ئێلۆرا}} (شوێنەوارێکی کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ) تا دەگاتە {{بنز|گوندی ئاماراڤاتی، قەزای گونتور|en|Amaravathi village, Guntur district|lt=ئاماراڤاتی}}. ئەوان یەکێک بوون لە یەکەمین دەوڵەتە ھیندییەکان کە دراویان دەرکرد کە وێنەی فەرمانڕەواکانیانی لەسەر بوو. ئەوان پردێکی کلتوورییان پێکھێنا و ڕۆڵێکی گرنگیان گێڕا لە بازرگانیدا ھەروەھا لە گواستنەوەی بیرۆکە و کلتوور بۆ و لە دەشتی ھیندۆ-گانگێتییەوە بۆ کۆتایی باشووری ھیندستان. بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتیان دەبوو کێبڕکێ لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی شونگا و دواتر {{بنز|شانشینی کانڤا|en|Kanva dynasty}}ی ماگادھا بکەن. دواتر، ئەوان ڕۆڵێکی گرنگیان گێڕا بۆ پاراستنی بەشێکی گەورەی ھیندستان لە دژی داگیرکەرە بیانییەکانی وەک {{بنز|ساکاکان|en|Sakas}}، {{بنز|یاڤاناکان|en|Yavanas}} و {{بنز|پەھلەواکان|en|Pahlavas}}. بەتایبەتی، ململانێکانیان لەگەڵ {{بنز|کشاتراپاکانی ڕۆژاوا|en|Western Kshatrapas}} بۆ ماوەیەکی درێژ بەردەوام بوو. فەرمانڕەوا دیارەکانی شانشینی ساتاپاڤانا {{بنز|گاوتامیپوترا ساتاکارنی|en|Gautamiputra Satakarni}} و {{بنز|سری یاجنا ساتاکارنی|en|Sri Yajna Sātakarni}} توانیان شکستی داگیرکەرە بیانییەکانی وەک کشاتراپاکانی ڕۆژاوا بھێنن و ڕێگری لە فراوانبوونیان بکەن. لە سەدەی ٣ی زایینیدا، ئیمپراتۆریەتەکە دابەش بوو بۆ دەوڵەتی بچووکتر.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=m1JYwP5tVQUC&pg=PA113|سەردێڕ=Studies in Indian Coins|ژپنک=٩٧٨-٨١-٢٠٨-٢٩٧٣-٢|دوایین١=Sircar|یەکەم١=D. C.|ساڵ=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Motilal Banarsidass Publishers}}</ref> ==== بازرگانی و گەشتەکان بۆ ھیندستان ==== [[پەڕگە:Silk route copy.jpg|وێنۆک|ڕاست|{{بنز|ڕێگای ئاوریشم|en|Silk Road}} و {{بنز|بازرگانیی بەھارات|en|Spice trade}}، ڕێگا بازرگانییە کۆنەکان کە ھیندستانیان بە جیھانی کۆنەوە دەبەستەوە؛ کاڵا و بیرۆکەیان لە نێوان شارستانییەتە کۆنەکانی جیھانی کۆن و ھیندستاندا دەگواستەوە. ڕێگا وشکانییەکان بە سوور، و ڕێگا ئاوییەکان بە شین نیشان دراون.]] بازرگانیی بەھارات لە کێرالا بازرگانەکانی لە سەرتاسەری جیھانی کۆنەوە بۆ ھیندستان ڕاکێشا. بەندەری کەناراوەکانی باشووری ڕۆژاوای ھیندستان {{بنز|موزیریس|en|Muziris}} خۆی وەک سەنتەرێکی گەورەی بازرگانیی بەھارات جێگیر کردبوو ھەر لە ٣٬٠٠٠ پێش زایینەوە، بەپێی {{بنز|سۆمەر|en|Sumer|lt=تۆمارە سۆمەرییەکان}}. بازرگانە جوولەکەکان گەیشتنە {{بنز|کۆچی|en|Kochi}}، کێرالا ھەر لە ٥٦٢ پێش زایینەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schreiber |یەکەم=Mordecai |سەردێڕ=The Shengold Jewish Encyclopedia |ساڵ=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Schreiber Publishing |شوێن=Rockville, MD |ژپنک=٩٧٨-١-٨٨٧٥٦٣-٧٧-٢|پەڕە=١٢٥}}</ref> {{بنز|جیھانی یۆنانی-ڕۆمانی|en|Greco-Roman world}} بەدوایدا ھاتن بە بازرگانیکردن بە درێژایی {{بنز|ڕێگای بخوور|en|incense route}} و {{بنز|پەیوەندییە بازرگانییەکانی ھیندۆ-ڕۆمانی|en|Indo-Roman trade relations|lt=ڕێگا ھیندۆ-ڕۆمانییەکان}}.{{sfn|Law|1978|p=١٦٤}} لە سەدەی ٢ی پێش زاییندا کەشتییە یۆنانی و ھیندییەکان لە بەندەرە {{بنز|نیمچەدوورگەی عەرەبی|en|Arabian Peninsula|lt=عەرەبی}}یەکانی وەک {{بنز|عەدەن|en|Aden}} یەکتریان دەبینی بۆ بازرگانیکردن.<ref>[http://www.unesco.org/csi/pub/source/alex5.htm ''Greatest emporium in the world''], CSI, UNESCO.</ref> لە ماوەی ھەزارەی یەکەمدا، ڕێگا دەریاییەکان بۆ ھیندستان لەلایەن ھیندییەکان و {{بنز|ئیتیۆپییەکان|en|Ethiopian}}ەوە کۆنترۆڵ دەکران کە بوونە ھێزی بازرگانیی دەریایی لە {{بنز|دەریای سوور|en|Red Sea}}دا. بازرگانە ھیندییەکانی بەشداربوو لە بازرگانیی بەھاراتدا {{بنز|چێشتی ھیندی|en|Indian cuisine}}یان بردە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، کە تێیدا تێکەڵەی بەھاراتەکان و {{بنز|کاری (خواردن)|en|curry|lt=کارییەکان}} لای دانیشتووانە ڕەسەنەکان باو بوون.{{sfn|Collingham|2006|p=٢٤٥}} بووزیزم چووە ناو چینەوە لە ڕێگەی ڕێگای ئاوریشمەوە لە سەدەی ١ یان ٢ی زایینیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZLFXAAAAMAAJ&pg=PA506|سەردێڕ=The Medical Times and Gazette, Volume 1|ساڵ=١٨٦٧|بڵاوکەرەوە=John Churchill|شوێن=London|پەڕە=٥٠٦}}</ref> دامەزراوە ئایینییە ھیندوو و بووزییەکانی باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا بوون بە سەنتەری بەرھەمھێنان و بازرگانی چونکە ئەو سەرمایەیان کۆدەکردەوە کە لەلایەن پاڵپشتیپێدەرانەوە دەبەخشران. ئەوان بەشدارییان دەکرد لە بەڕێوەبردنی موڵک، پیشەسازی دەستی، و بازرغانیدا. بووزیزم بەتایبەتی شانبەشانی بازرگانیی دەریایی گەشتی دەکرد، و پەرەی بە خوێندەواری، ھونەر، و بەکارھێنانی دراو دەدا.{{sfn|Donkin|2003|pp=٦٧, ٦٠–٧٠}} ==== ئیمپراتۆرییەتی کوشان ==== {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | title = ئیمپراتۆرییەتی کوشان | image1 = Map of the Kushan Empire.png | caption1 = ناوچەکانی کوشان (ھێڵی پڕ) و زۆرترین فراوانیی دەسەڵاتی کوشان لە سەردەمی کانیشکادا (ھێڵی پچڕپچڕ)، بەپێی نووسراوی ڕاباتاک. | image2 = Kanishka Buddha detail.jpg | caption2 = وێناکردنی {{بنز|بوزا|en|Buddha}} لە دراوەکانی کانیشکادا، {{بنز|ھونەری ماتورا|en|Mathura art}}، سەدەی ٢ی زایینی }} ئیمپراتۆریەتی کوشان لەوەی ئێستا ئەفغانستانە بۆ باکووری ڕۆژاوای نیمچەکیشوەری ھیندستان فراوان بوو لەژێر سەرکردایەتیی یەکەم ئیمپراتۆریان، {{بنز|کوجولا کادفیسس|en|Kujula Kadphises}}، لە دەوروبەری ناوەڕاستی سەدەی ١ی زایینیدا. کوشانەکان لەوانەیە ھۆزێکی ئاخێوەری {{بنز|زمانەکانی تۆخاری|en|Tocharian languages|lt=تۆخاری}} بووبن،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Loewe|یەکەم١=Michael|دوایین٢=Shaughnessy|یەکەم٢=Edward L.|بەستەری نووسەر١=Michael Loewe|بەستەری نووسەر٢=Edward L. Shaughnessy|سەردێڕ=The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 BC|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=cHA7Ey0-pbEC|ساڵ=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٤٧٠٣٠-٨|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|پەڕەکان=٨٧–٨٨}}</ref> یەکێک لە پێنج لقەکانی کۆنفیدڕاڵیی {{بنز|یویژی|en|Yuezhi}}.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Runion|یەکەم=Meredith L.|سەردێڕ=The history of Afghanistan|ناونیشان=https://archive.org/details/historyafghanist00runi_653|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited|ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Greenwood Press|شوێن=Westport|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٣٧٩٨-٧|پەڕە=[https://archive.org/details/historyafghanist٠٠runi_٦٥٣/page/n٦٦ ٤٦]|وتەگێڕانەوە=The Yuezhi people conquered Bactria in the second century BCE. and divided the country into five chiefdoms, one of which would become the Kushan Empire. Recognizing the importance of unification, these five tribes combined under the one dominate Kushan tribe, and the primary rulers descended from the Yuezhi.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Liu|یەکەم=Xinru|بەستەری نووسەر=Xinru Liu|editor-last=Adas|editor-first=Michael|سەردێڕ=Agricultural and Pastoral Societies in Ancient and Classical History|ساڵ=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Temple University Press|شوێن=Philadelphia|chapter=The Silk Road: Overland Trade and Cultural Interactions in Eurasia|ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٦٣٩-٨٣٢-٩|پەڕە=١٥٦}}</ref> لە سەردەمی نەوەکەیدا، {{بنز|کانیشکای مەزن|en|Kanishka the Great}}، ئیمپراتۆریەتەکە فراوان بوو بۆ ئەوەی بەشێکی زۆری {{بنز|ئەفغانستان|en|Afghanistan}} لەخۆبگرێت،<ref>[https://web.archive.org/web/20120307154447/http://www.kushan.org/general/other/part1.htm ''Buddhist Records of the Western World''] Si-Yu-Ki, (Tr. Samuel Beal: Travels of Fa-Hian, The Mission of Sung-Yun and Hwei-Sing, Books 1–5), Kegan Paul, Trench, Trubner & Co. Ltd. London. 1906 and Hill (2009), pp. 29, 318–350</ref> و پاشان بەشەکانی باکووری نیمچەکیشوەری ھیندستان.<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), pp. 167–176 and Hill (2009), pp. 29, 33, 368–371.</ref> ئیمپراتۆر کانیشکا پاڵپشتیپێدەرێکی گەورەی بووزیزم بوو؛ ھەرچەندە، کاتێک کوشانەکان بەرەو باشوور فراوان بوون، خوداوەندەکانی دراوەکانی دواتریان ڕەنگدانەوەی زۆرینە نوێیە {{بنز|ھیندوویزم|en|Hindu|lt=ھیندووەکەی}} بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Grégoire Frumkin|سەردێڕ=Archaeology in Soviet Central Asia|ناونیشان=https://archive.org/details/archaeologyinsov0000frum|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration|ساڵ=١٩٧٠|بڵاوکەرەوە=Brill Archive|پەڕەکان=[https://archive.org/details/archaeologyinsov٠٠٠٠frum/page/٥١ ٥١]–|id=GGKEY:4NPLATFACBB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Rafi U. Samad|سەردێڕ=The Grandeur of Gandhara: The Ancient Buddhist Civilization of the Swat, Peshawar, Kabul and Indus Valleys|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=pNUwBYGYgxsC&pg=PA93|ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Algora Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٥٨٦-٨٥٩-٢|پەڕەکان=٩٣–}}</ref> مێژوونووس {{بنز|ڤینسێنت ئارسەر سمیس|en|Vincent Arthur Smith}} دەربارەی کانیشکا دەڵێت: {{Blockquote|ئەو ڕۆڵی دووەمین ئاشۆکای گێڕا لە مێژووی بووزیزمدا.<ref>Oxford History of India – Vincent Smith</ref>}} ئیمپراتۆریەتەکە بازرگانیی دەریایی زەریای ھیندیی بەستەوە بە بازرگانیی ڕێگای ئاوریشمەوە لە ڕێگەی دۆڵی ئیندوسەوە، و ھانی بازرگانیی مەودا درێژی دەدا، بەتایبەتی لە نێوان چین و {{بنز|ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|en|Roman empire|lt=ڕۆما}}دا. کوشانەکان ئاڕاستەی نوێیان ھێنایە ناو {{بنز|ھونەری گاندارا|en|Gandhara art}} و ھونەری ماتورای تازەپێگەیشتوو و گەشەسەندوو، کە گەیشتە لووتکەی خۆی لە سەردەمی حوکمڕانی کوشاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Los Angeles County Museum of Art|نووسەر٢=Pratapaditya Pal|سەردێڕ=Indian Sculpture: Circa 500 B.C. –A.D. 700|ناونیشان=https://archive.org/details/indiansculpturec00losa|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration|ساڵ=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=University of California Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٠٥٩٩١-٧|پەڕەکان=[https://archive.org/details/indiansculpturec٠٠losa/page/١٥١ ١٥١]–}}</ref> سەردەمی ئاشتی لە سەردەمی حوکمڕانی کوشاندا بە ''{{بنز|پاکس کوشانا|en|Pax Kushana}}'' ناسراوە. تا سەدەی ٣یەم، ئیمپراتۆریەتەکەیان لە ھیندستاندا لە داڕماندابوو و کۆتا ئیمپراتۆری گەورەی ناسراویان {{بنز|ڤاسودێڤای یەکەم|en|Vasudeva I}} بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kushan.org/general/other/part1.htm|بڵاوکەرەوە=kushan.org|سەردێڕ=The History of Pakistan: The Kushans|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150707162312/http://www.kushan.org/general/other/part1.htm}}</ref><ref>Si-Yu-Ki, ''Buddhist Records of the Western World'', (Tr. Samuel Beal: Travels of Fa-Hian, The Mission of Sung-Yun and Hwei-Sing, Books 1–5), Kegan Paul, Trench, Trubner & Co. Ltd. London. 1906</ref> === سەردەمی کلاسیک (نزیکەی ٣٢٠ – ٦٥٠ زایینی) === ==== ئیمپراتۆرییەتی گوپتا ==== {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 350 | caption_align = center | title = ئیمپراتۆرییەتی گوپتا | image1 = Map of the Gupta Empire.png | caption1 = ئیمپراتۆرییەتی گوپتا لە دەوروبەری ٤٢٠ زایینی لە لووتکەی فراوانیی خاکەکەیدا لە سەردەمی کوماراگوپتای یەکەمدا. | image2 = Mahabodhitemple.jpg | caption2 = پێکھاتەی ئێستای {{بنز|پەرستگای مەھابۆدی|en|Mahabodhi Temple}} کە لە سەردەمی گوپتادا دروست کراوە، سەدەی ٥ی زایینی. ئەو شوێنە دیاریکراوە کە دەوترێت بووزا تێیدا گەیشتووەتە ڕووناکبوونەوە. }} سەردەمی گوپتا بە داھێنانی کلتووری ناسرابوو، بەتایبەتی لە ئەدەبیات، تەلارسازی، پەیکەرسازی، و وێنەکێشاندا.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic-art/285248/1960/The-Gupta-empire-at-the-end-of-the-4th-century |title=Gupta dynasty: empire in 4th century |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=16 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330103811/https://www.britannica.com/EBchecked/topic-art/285248/1960/The-Gupta-empire-at-the-end-of-the-4th-century |archive-date=30 March 2010}}</ref> سەردەمی گوپتا زانایانی وەک {{بنز|کالیداسا|en|Kalidasa}}، {{بنز|ئاریابھاتا|en|Aryabhata}}، {{بنز|ڤاراھا میھیرا|en|Varahamihira}}، {{بنز|ڤیشنو شارما|en|Vishnu Sharma}}، و {{بنز|ڤاتسیایانا|en|Vatsyayana}}ی بەرھەم ھێنا. سەردەمی گوپتا خاڵی وەرچەرخان بوو لە کلتووری ھیندستاندا: گوپتەکان قوربانیی ڤێداییان ئەنجام دەدا بۆ ئەوەی ڕەوایەتی بە حوکمڕانییەکەیان بدەن، بەڵام ھاوکات پاڵپشتیی بووزیزمیشیان دەکرد، کە جێگرەوەیەک بوو بۆ ئۆرتۆدۆکسیی براھمینی. سەرکەوتنە سەربازییەکانی سێ فەرمانڕەوای یەکەم – {{بنز|چاندراگوپتای یەکەم|en|Chandragupta I}}، {{بنز|سامودراگوپتا|en|Samudragupta}}، و {{بنز|چاندراگوپتای دووەم|en|Chandragupta II}} – بەشێکی زۆری ھیندستانی ھێنایە ژێر سەرکردایەتیی ئەوانەوە. زانست و کارگێڕیی سیاسی گەیشتنە لووتکەیەکی نوێ لە سەردەمی گوپتادا. پەیوەندییە بازرگانییە بەھێزەکانیش ناوچەکەیان کردە سەنتەرێکی کلتووریی گرنگ و وەک بنکەیەک دایانمەزراند کە کاریگەریی ھەبێت لەسەر شانشین و ناوچەکانی دەوروبەر.<ref>Coedes, G. (1968) ''The Indianized States of Southeast Asia'' Edited by Walter F. Vella. Translated by Susan Brown Cowing. Canberra: Australian National University Press. Introduction... ''The geographic area here called ''Farther India'' consists of Indonesia, or island Southeast Asia....''</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Bernard Philippe Groslier |سەردێڕ=The art of Indochina: including Thailand, Vietnam, Laos and Cambodia |ناونیشان=https://archive.org/details/artofindochinain00gros |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ساڵ=١٩٦٢|بڵاوکەرەوە=Crown Publishers}}</ref> سەردەمی ئاشتی لە سەردەمی حوکمڕانیی گوپتادا بە ''{{بنز|پاکس گوپتا|en|Pax Gupta}}'' ناسراوە. گوپتەکانی دواتر بە سەرکەوتوویی بەرپەرچی شانشینەکانی باکووری ڕۆژاوایان دایەوە تا گەیشتنی {{بنز|ھونەکانی ئالچۆن|en|Alchon Huns}}، کە لە نیوەی یەکەمی سەدەی ٥ی زایینیدا لە ئەفغانستان نیشتەجێ بوون، و پایتەختەکەیان لە {{بنز|بامیان، ئەفغانستان|en|Bamyan, Afghanistan|lt=بامیان}} بوو.<ref>Iaroslav Lebedynsky, ''Les Nomades'', p. 172.</ref> سەرەڕای ئەوەش، بەشێکی زۆری باشووری ھیندستان لەوانەش بانەی دێکان تا ڕادەیەکی زۆر کاریگەریی ئەم ڕووداوانەیان لەسەر نەبوو.<ref>''Early History of India'', p. 339, Dr V.A. Smith; See also ''Early Empire of Central Asia'' (1939), W.M. McGovern.</ref><ref>''Ancient India'', 2003, p. 650, Dr V.D. Mahajan; ''History and Culture of Indian People, The Age of Imperial Kanauj'', p. 50, Dr [[R.C. Majumdar]], Dr A.D. Pusalkar.</ref> ==== ئیمپراتۆرییەتی ڤاکاتاکا ==== ئیمپراتۆریەتی ڤاکاتاکا لە {{بنز|بانەی دێکان|en|Deccan Plateau|lt=دێکان}}ەوە لە ناوەڕاستی سەدەی سێیەمی زایینیدا سەرچاوەی گرت. بڕوا وایە کە دەوڵەتەکەیان لە لێوارەکانی باشووری {{بنز|مالوا|en|Malwa}} و {{بنز|گوجارات|en|Gujarat}} لە باکوورەوە تا ڕووباری {{بنز|تونگابادرا|en|Tungabhadra River}} لە باشوور ھەروەھا لە {{بنز|دەریای عەرەب|en|Arabian Sea}} لە ڕۆژاواوە تا لێوارەکانی {{بنز|چاتیسگار|en|Chhattisgarh}} لە ڕۆژھەڵات درێژ بووبێتەوە. ئەوان گرنگترین جێنشینەکانی ساتاپاڤاناکان بوون لە دێکان، کە ھاوسەردەمی گوپتەکان بوون لە باکووری ھیندستان و دواتر لەلایەن شانشینی {{بنز|ڤیشنوکوندی|en|Vishnukundina dynasty}}ەوە جێگەیان گیرایەوە. ڤاکاتاکاکان بەوە ناسراون کە پاڵپشتیپێدەری ھونەرەکان، تەلارسازی و ئەدەبیات بوون. ڤیھارا و چایتا بووزییە ھەڵکۆڵراوەکانی {{بنز|ئەشکەوتەکانی ئێلۆرا|en|Ajanta Caves|lt=ئەشکەوتەکانی ئەجانتا}} (شوێنەوارێکی کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ) لەژێر پاڵپشتیی ئیمپراتۆری ڤاکاتاکا، {{بنز|ھاریشێنا|en|Harishena}}دا دروست کران.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=India through the ages|ناونیشان=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|دوایین=Gopal|یەکەم=Madan|ساڵ=١٩٩٠|پەڕە=[https://archive.org/details/indiathroughages٠٠mada/page/١٧٣ ١٧٣]|editor=K.S. Gautam|بڵاوکەرەوە=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}</ref><ref>The precise number varies according to whether or not some barely started excavations, such as cave 15A, are counted. [http://asi.nic.in/asi_monu_whs_ajanta.asp The ASI say] "In all, total 30 excavations were hewn out of rock which also include an unfinished one", UNESCO and Spink "about 30". The controversies over the end date of excavation is covered below.</ref> {{Gallery|align=center |width=180|File:AJANTA CAVES - C.SHELARE (2).jpg|ئەشکەوتەکانی ئەجانتا، ٣٠ مۆنۆمێنتی دەشکەوتی بووزیی {{بنز|تەلارسازیی بەردتراشی ھیندی|en|Indian rock-cut architecture|lt=ھەڵکۆڵراو}} کە لە سەردەمی ڤاکاتاکاکاندا دروست کراون. |File:Ajanta Cave 26 Dagoba with praying monks.jpg|دەروێشە بووزییەکان لە پێش داگۆبای دەشکەوتی چایتای ٢٦ی ئەشکەوتەکانی ئەجانتا نوێژ دەکەن. |File:Cave 26, Ajanta.jpg|"چایتا گریھا"ی بووزی یان ھۆڵی نوێژ، بە بووزایەکی دانیشتووەوە، دەشکەوتی ٢٦ی ئەشکەوتەکانی ئەجانتا. |File:Ajanta Cave 17 frescoe.jpg|چەندین باڵیۆز، نوێنەر، و گەشتیاری بیانی وەک باوەڕدار تێدایە کە بەشدارن لە دابەزینی بووزا لە بەھەشتی ترایاستریمسا؛ تابلۆیەک لە دەشکەوتی ١٧ی ئەشکەوتەکانی ئەجانتایە. }} ==== شانشینی کاماروپا ==== [[پەڕگە:Copper Plate Seal of Kamarupa Kings.jpg|وێنۆک|120px|مۆری قاپی مسینی پاشاکانی کاماروپا لە کاولاوەکانی {{بنز|مادان کامدێڤ|en|Madan Kamdev}}.]] نووسراوی ستوونی {{بنز|ستوونی ئەللاھاباد#نووسراوی سامودراگوپتا|en|Allahabad Pillar#Samudragupta inscription|lt=ئەللاھابادی}} سەدەی چوارەمی سامودراگوپتا باس لە کاماروپا (ڕۆژاوای ئاسام)<ref>Tej Ram Sharma, 1978, "Personal and geographical names in the Gupta inscriptions. (1.publ.)", p. 254, Kamarupa consisted of the Western districts of the Brahmaputra valley which being the most powerful state.</ref> و {{بنز|داڤاکا|en|Davaka}} (ناوەڕاستی ئاسام)<ref>Suresh Kant Sharma, Usha Sharma – 2005, "Discovery of North-East India: Geography, History, Culture, … – Volume 3", p. 248, Davaka (Nowgong) and Kamarupa as separate and submissive friendly kingdoms.</ref> دەکات وەک شانشینە سنوورییەکانی ئیمپراتۆریەتی گوپتا. داڤاکا دواتر لەلایەن کاماروپاوە لکێندرا، کە گەشەی کرد بۆ شانشینێکی گەورە کە لە ڕووباری کاراتۆیاوە تا نزیک {{بنز|سادییا|en|Sadiya}}ی ئێستا درێژ دەبووەوە و تەواوی دۆڵی براھماپوترا، باکووری بەنگال، بەشەکانی {{بنز|بەنگلادێش|en|Bangladesh}} و، لە ھەندێک کاتدا {{بنز|پورنیا|en|Purnea}} و بەشەکانی بەنگالی ڕۆژاوای دەگرتەوە.<ref>The eastern border of Kamarupa is given by the temple of the goddess Tamreshvari (Pūrvāte Kāmarūpasya devī Dikkaravasini in [[Kalika Purana]]) near present-day Sadiya. "...the temple of the goddess Tameshwari (Dikkaravasini) is now located at modern Sadiya about 100 miles to the northeast of Sibsagar" {{harv|Sircar|1990|pp=63–68}}.</ref> لەلایەن سێ شانشینەوە بەڕێوەدەبرا: {{بنز|شانشینی ڤارمان|en|Varman dynasty|lt=ڤارماناکان}} (نزیکەی ٣٥٠–٦٥٠ زایینی)، شانشینی ملێچچا (نزیکەی ٦٥٥–٩٠٠ زایینی) و شانشینی کاماروپا-پالاس (نزیکەی ٩٠٠–١١٠٠ زایینی)، لە پایتەختەکانیانەوە کە بە ڕێککەوت لە {{بنز|گواھاتی|en|Guwahati}} (پراگجیۆتیشپورا)، تێزپور (ھاروپێسوارا) و {{بنز|باکووری گاوھاتی|en|North Gauhati}} (دورجایا)ی ئێستا بوون. ھەر سێ شانشینەکە بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە نەوەی {{بنز|ناراکاسورا|en|Narakasura}}ن.{{citation needed|date=April 2017}} لە سەردەمی پاشای ڤارمان، {{بنز|باسکار ڤارمان|en|Bhaskar Varman}} (نزیکەی ٦٠٠–٦٥٠ زایینی)، گەشتیاری چینی {{بنز|سوانزانگ|en|Xuanzang}} سەردانی {{بنز|ناوچەی کامروپ|en|Kamrup region|lt=ناوچەکە}}ی کرد و گەشتەکانی تۆمار کرد. دواتر، دوای لاوازبوون و ھەڵوەشاندنەوە (دوای کاماروپا-پالاکان)، نەریتی کاماروپا تا ڕادەیەک درێژکرایەوە تا نزیکەی ١٢٥٥ زایینی لەلایەن شانشینەکانی لوناری یەکەم (نزیکەی ١١٢٠–١١٨٥ زایینی) و لوناری دووەم (نزیکەی ١١٥٥–١٢٥٥ زایینی).<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Barpujari|editor-first=H.K.|ڕێکەوت=١٩٩٠|سەردێڕ=The Comprehensive History of Assam|edition=1st|شوێن=Guwahati, India|بڵاوکەرەوە=Assam Publication Board|oclc=٤٩٩٣١٥٤٢٠}}</ref> شانشینی کاماروپا لە ناوەڕاستی سەدەی ١٣ەمدا کۆتایی ھات کاتێک شانشینی خێن لەژێر دەسەڵاتی ساندیا لە کاماروپاناگارا (باکووری گواھاتی)، پایتەختەکەی گواستەوە بۆ کاماتاپور (باکووری بەنگال) دوای داگیرکاریی تورکە موسڵمانەکان، و شانشینی کاماتای دامەزراند.<ref>Sarkar, J.N. (1992), "Chapter II The Turko-Afghan Invasions", in Barpujari, H.K. , ''The Comprehensive History of Assam'', 2, Guwahati: Assam Publication Board, pp. 35–48</ref> ==== ئیمپراتۆرییەتی پاڵاڤا ==== [[پەڕگە:Shore temple, mahabalipuram.jpg|وێنۆک|{{بنز|پەرستگای کەناراو|en|Shore Temple}} (شوێنەواری کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ) لە {{بنز|مەھابالیپورام|en|Mahabalipuram}} کە لەلایەن {{بنز|ناراسیمھاڤارمانی دووەم|en|Narasimhavarman II}}ەوە دروست کراوە.]] پاڵاڤاکان، لە سەدەکانی چوارەم بۆ نۆیەمدا، شانبەشانی گوپتەکانی {{بنز|باکووری ھیندستان|en|North India|lt=باکوور}}، پاڵپشتیپێدەرێکی گەورەی پەرەپێدانی سانسکرێت بوون لە {{بنز|باشووری ھیندستان|en|South India|lt=باشوور}}ی نیمچەکیشوەری ھیندستان. سەردەمی پاڵاڤا شایەتحاڵی یەکەمین نووسراوەکانی سانسکرێت بوو بە ڕێنووسێک کە پێی دەگوترا {{بنز|ڕێنووسی گرانتا|en|Grantha script|lt=گرانتا}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://skyknowledge.com/pallava.htm |سەردێڕ=Pallava script |ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=SkyKnowledge.com}}</ref> پاڵاڤاکانی سەرەتا پەیوەندیی جیاوازیان لەگەڵ وڵاتانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیادا ھەبوو. پاڵاڤاکان تەلارسازیی دراڤیدییان بەکارھێنا بۆ دروستکردنی چەندین پەرستگای ھیندوو و ئەکادیمیای زۆر گرنگ لە {{بنز|مامالاپورام|en|Mamallapuram}}، {{بنز|کانچیپورام|en|Kanchipuram}} و شوێنەکانی تر؛ سەردەمی حوکمڕانیی ئەوان شایەتحاڵی سەرھەڵدانی شاعیرانی گەورە بوو. نەریتی تەرخانکردنی پەرستگاکان بۆ خوداوەندە جیاوازەکان باو بوو کە بەدوایدا تەلارسازیی پەرستگای ھیندوو و شێوازی پەیکەرسازیی جوانکاریی {{بنز|ڤاستو شاسترا|en|Vastu Shastra}} ھات.<ref>Nilakanta Sastri, pp. 412–413</ref> پاڵاڤاکان لە سەردەمی {{بنز|مەھێندراڤارمانی یەکەم|en|Mahendravarman I}} (٥٧١–٦٣٠ زایینی) و {{بنز|ناراسیمھاڤارمانی یەکەم|en|Narasimhavarman I}} (٦٣٠–٦٦٨ زایینی) گەیشتنە لووتکەی دەسەڵات و بەسەر گەلی {{بنز|تێلوگو|en|Telugu people|lt=تێلوگو}} و بەشەکانی باکووری ناوچەی {{بنز|وڵاتی کۆنی تامیل|en|Ancient Tamil country|lt=تامیل}}دا زاڵ بوون تا کۆتایی سەدەی نۆیەم.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=History of the World: Earliest Times to the Present Day|بڵاوکەرەوە=World Publications Group|ئەوانی تر=John Grayson Kirk|ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٢١٥-٤٢١-٦|editor1-last=Hall|editor1-first=John Whitney|شوێن=North Dighton, MA|پەڕە=٢٤٦|chapter=India|orig-date=1988}}</ref> ==== ئیمپراتۆرییەتی کادامبا ==== [[پەڕگە:Close up view of shrines at Lakshmi Devi temple complex at Doddagaddavalli.JPG|وێنۆک|''شیکارا'' (تاوەر)ی کادامبا بە ''کالاسا'' (لووتکە) لەسەرەوەی، لە {{بنز|دۆداگادداڤاڵی|en|Doddagaddavalli}}.]] کادامباکان لە {{بنز|کارناتاکا|en|Karnataka}}و سەرچاوەیان گرتووە، لەلایەن {{بنز|مایوراشارما|en|Mayurasharma}}و لە ساڵی ٣٤٥ زایینی دامەزرا کە لە کاتەکانی دواتردا توانای گەشەکردنی بۆ قەبارەی ئیمپراتۆری نیشان دا. پاشا مایوراشارما سوپاکانی پاڵاڤاکانی کانچی شکاند کە ڕەنگە بە ھاوکاریی ھەندێک لە ھۆزە ناوخۆییەکان بووبێت. ناوبانگی کادامبا لە سەردەمی حوکمڕانیی کاکوستاڤارما گەیشتە لووتکەی خۆی، کە فەرمانڕەوایەکی دیار بوو کە پاشاکانی شانشینی گوپتای باکووری ھیندستان ھاوپەیمانیی ھاوسەرگیرییان لەگەڵدا دەبەست. کادامباکان ھاوسەردەمی {{بنز|شانشینی گانگای ڕۆژاوا|en|Western Ganga Dynasty}} بوون و پێکەوە کۆنترین شانشینە ڕەسەنەکانیان پێکھێنا کە بە سەربەخۆیی تەواوەتییەوە حوکمی خاکەکەیان دەکرد. شانشینەکە دواتر وەک پاشکۆی ئیمپراتۆرییەتە گەورەترەکانی کانادا، ئیمپراتۆرییەتی چالوکیا و ڕاشترکوتا، بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بۆ زیاتر لە پێنج سەد ساڵ کە لەو ماوەیەدا دابەش بوون بۆ شانشینە بچووکەکان (کادامباکانی گۆا، کادامباکانی ھالاسی و کادامباکانی ھانگال). ==== ئیمپراتۆرییەتی ھارشا ==== [[پەڕگە:Harshavardhana Circa AD 606-647.jpg|وێنۆک|250px|دراوی ئیمپراتۆر ھارشا، نزیکەی ٦٠٦–٦٤٧ زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=261204|سەردێڕ=CNG: eAuction 329. India, Post-Gupta (Ganges Valley). Vardhanas of Thanesar and Kanauj. Harshavardhana. Circa AD 606–647. AR Drachm (13&nbsp;mm, 2.28 g, 1h).|وێبگە=cngcoins.com}}</ref>]] ھارشا لە ٦٠٦ بۆ ٦٤٧ی زایینی حوکمی باکووری ھیندستانی دەکرد. ئەو کوڕی پراباکارڤاردانا بوو و برای بچووکی ڕاجیاڤاردانا بوو، کە ئەندامانی شانشینی ڤاردانا بوون و حوکمی تانێساریان دەکرد، کە ئەمڕۆ دەکەوێتە ھاریاناوە. دوای ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی گوپتای پێشوو لە ناوەڕاستی سەدەی شەشەمدا، باکووری ھیندستان گەڕایەوە بۆ کۆمارە بچووکەکان و دەوڵەتە پاشایەتییەکان. بۆشایی دەسەڵات بووە ھۆی سەرھەڵدانی ڤارداناکانی تانێسار، کە دەستیان کرد بە یەکخستنی کۆمارەکان و پاشایەتییەکان لە پەنجابەوە بۆ ناوەڕاستی ھیندستان. دوای مردنی باوک و برای ھارشا، نوێنەرانی ئیمپراتۆرییەتەکە لە نیسانی ٦٠٦ی زایینیدا ھارشایان وەک ئیمپراتۆر تاجدەر کرد و نازناوی مەھاراجایان پێبەخشی.<ref>RN Kundra & SS Bawa, History of Ancient and Medieval India</ref> لە لووتکەی دەسەڵاتیدا، ئیمپراتۆرییەتەکەی زۆربەی باکوور و باکووری ڕۆژاوای ھیندستانی دەگرتەوە، و بەرەو ڕۆژھەڵات تا کاماروپا، و بەرەو باشوور تا ڕووباری نارمادا درێژ دەبووەوە؛ و لە کۆتاییدا قەناعۆجی (لە ئوتار پرادێشی ئەمڕۆ) کردە پایتەختی خۆی، و تا ٦٤٧ی زایینی حوکمی کرد.<ref name="Historic Places p.507">International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania by Trudy Ring, Robert M. Salkin, Sharon La Boda p. 507</ref> ئەو ئاشتی و ئاوەدانییەی کە بەرقەرار بوو، دەربارەکەی کردە سەنتەرێکی جیھانی کە سەرنجی زانایان، ھونەرمەندان و سەردانیکەرانی ئایینیی ڕادەکێشا.<ref name="Historic Places p.507"/> لەم ماوەیەدا، ھارشا لە ھیندوویزمەوە بوو بە بووزیزم.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/256065/Harsha|title=Harsha|year=2015|encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> گەشتیاری چینی سوانزانگ سەردانی دەرباری ھارشای کرد و ڕاپۆرتێکی زۆر ئەرێنی لەسەر نووسی، و ستایشی دادپەروەری و بەخشندەیییەکەی کرد.<ref name="Historic Places p.507"/> ژیاننامەکەی ''{{بنز|ھارشاچاریتا|en|Harshacharita}}'' ("کردەوەکانی ھارشا") کە لەلایەن شاعیری سانسکرێتی {{بنز|باناباتتا|en|Banabhatta}}و نووسراوە، باس لە پەیوەندییەکەی لەگەڵ تانێسار و کۆشکەکە دەکات بە ''داڤالاگریھا'' (کۆشکی سپی)یەکی دوو نھۆمییەوە.<ref>{{cite encyclopedia|title=Sthanvishvara (historical region, India)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/566090/Sthanvishvara|access-date=9 August 2014}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=Harsha (Indian emperor)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/256065/Harsha|access-date=9 August 2014}}</ref> == سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستی سەرەتایی (نزیکەی ٦٥٠ – ١٢٠٠) == ھیندستانی سەدەکانی ناوەڕاستی سەرەتایی دوای کۆتاییھاتنی ئیمپراتۆریەتی گوپتا لە سەدەی ٦ی زایینیدا دەستی پێکرد.<ref name="stein"/> ئەم سەردەمە ھەروەھا «سەردەمی درەنگی کلاسیک»ی ھیندوویزمیش دەگرێتەوە، کە دوای ھەرەسھێنانی ئیمپراتۆریەتی ھارشا لە سەدەی ٧ەمدا دەستی پێکرد،{{sfn|Michaels|2004|p=٤١}} و لە سەدەی ١٣ەمدا بە سەرھەڵدانی سوڵتانییەتی دەھلی لە باکووری ھیندستان کۆتایی ھات؛{{sfn|Michaels|2004|p=٤٣}} سەرەتای قەناعۆجی ئیمپراتۆری، کە بووە ھۆی ململانێی سێقۆڵی؛ و کۆتایی {{بنز|چۆلاکانی دواتر|en|Later Cholas}} بە مردنی ڕاجێندرا چۆلای سێیەم لە ١٢٧٩ لە باشووری ھیندستان؛ بەڵام ھەندێک لە لایەنەکانی سەردەمی کلاسیک تا ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی ڤیجایاناگارا لە باشوور لە دەوروبەری سەدەی ١٧ەمدا بەردەوام بوون. لە سەدەی پێنجەمەوە تا سێزدەھەم، قوربانییەکانی سراوتا کەمی کرد، و پاڵپشتی بۆ {{بنز|شایڤیزم|en|Shaivism}}، {{بنز|ڤایشناڤیزم|en|Vaishnavism}}، و {{بنز|شاکتیزم|en|Shaktism}} لە دەربارە شاھانەییەکاندا فراوان بوو، لەکاتێکدا پاڵپشتی بۆ بووزیزم کەمی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sanderson|یەکەم=Alexis|ساڵ=٢٠٠٩|chapter=The Śaiva Age: The Rise and Dominance of Śaivism during the Early Medieval Period|editor-last=Einoo|editor-first=Shingo|سەردێڕ=Genesis and Development of Tantrism|شوێن=Tokyo|بڵاوکەرەوە=Institute of Oriental Culture, University of Tokyo|زنجیرە=Institute of Oriental Culture Special Series|بەرگ=٢٣|پەڕەکان=٤١–٤٣|ژپنک=٩٧٨-٤-٧٩٦٣-٠١٨٨-٦}}</ref> نەبوونی سەرنجڕاکێشی لە نێوان جەماوەری گوندنشینەکاندا، کە لەبری ئەوە ھیندوویزمی براھمینییان قبووڵ کرد کە لە تێکەڵەی ھیندوودا دروست ببوو، و کەمبوونەوەی پاڵپشتیی دارایی لە کۆمەڵگە بازرگانییەکان و نوخبە شاھانەیییەکانەوە، ھۆکاری سەرەکیی داکشانی بووزیزم بوون.<ref>Sarao, ''Decline of Buddhism in India''</ref> لە سەدەی ٧ەمدا، {{بنز|کوماریلا باتا|en|Kumārila Bhaṭṭa}} قوتابخانەی فەلسەفەی {{بنز|میمامسا|en|Mimamsa}}ی داڕشت و بەرگریی لە ھەڵوێستی ڕێوڕەسمە ڤێداییەکان کرد.<ref>Sheridan, Daniel P. "Kumarila Bhatta", in ''Great Thinkers of the Eastern World'', ed. Ian McGready, New York: HarperCollins, 1995, pp. 198–201. {{ISBN|0-06-270085-5}}.</ref> لە سەدەی ٨ەمەوە تا سەدەی ١٠ەم، سێ شانشین ململانێیان دەکرد لەسەر کۆنترۆڵکردنی باکووری ھیندستان: گورجارا پراتیھاراکانی مالوا، پالاکانی بەنگال، و ڕاشترکوتاکانی دێکان. شانشینی سێنا دواتر کۆنترۆڵی ئیمپراتۆریەتی پالای گرتە دەست؛ گورجارا پراتیھاراکان دابەش بوون بۆ چەندین دەوڵەت، بەتایبەتی شانشینی مالوا، شانشینی بووندێلخاند، شانشینی داھالا، تۆماراکانی ھاریانا، و شانشینی سامبھار، ئەم دەوڵەتانە ھەندێک لە کۆنترین شانشینەکانی ڕاجپوت بوون؛<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=India: The Ancient Past. A History of the Indian-Subcontinent from 7000 BC to AD 1200 |یەکەم=Burjor |دوایین=Avari |بەستەری نووسەر=Burjor Avari |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٠٣-٠٨٨٥٠-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DmB_AgAAQBAJ&pg=PT204 |پەڕەکان=٢٠٤–٢٠٥|وتەگێڕانەوە=Madhyadesha became the ambition of two particular clans among a tribal people in Rajasthan, known as Gurjara and Pratihara. They were both parts of a larger federation of tribes, some of which later came to be known as the Rajputs}}</ref> لەکاتێکدا ڕاشترکوتاکان لەلایەن چالوکیای ڕۆژاواوە لکێندران.{{sfn|Kamath|1980|p=٩٣}} لەم سەردەمەدا، شانشینی چالوکیا سەری ھەڵدا؛ چالوکییەکان پەرستگاکانی دیلوارا، پەرستگای خۆری مۆدھێرا، و ڕانی کی ڤاڤیان<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Vinod Chandra Srivastava |ساڵ=٢٠٠٨|سەردێڕ=History of Agriculture in India, Up to C. 1200 A.D. |بڵاوکەرەوە=Concept |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FvjZVwYVmNcC&pg=PA857 |پەڕە=٨٥٧|ژپنک=٩٧٨-٨١-٨٠٦٩-٥٢١-٦}}</ref> لەسەر شێوازی تەلارسازیی مارو-گورجارا دروست کرد، و پایتەختەکەیان ئەنھیلوارا (پاتانی مۆدێرن، گوجارات)یەکێک بوو لە گەورەترین شارەکانی نیمچەکیشوەری ھیندستان، کە ژمارەی دانیشتووانەکەی بە ١٠٠٬٠٠٠ کەس مەزەندە دەکرا لە نزیکەی ساڵی ١٠٠٠دا. سەرھەڵدانی پاتان ھەروەھا نیشانەی بووژانەوەی جاینیزم بوو لە گوجارات لە سەردەمی {{بنز|ھێمچاندراچاریا|en|Hemchandracharya}}دا. بە کۆمەڵە دەستنووسە کۆنەکانی جاین ناوبانگی دەرکرد و بوو بە سەنتەرێکی گرنگی فێربوونی جاین،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Kudalk |یەکەم١=J. S. |سەردێڕ=The Jain Manuscript-Bhandars at Patan a Final Word on Their Search |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute |ساڵ=١٩٢٠|بەرگ=٣|پەڕەکان=٣٥–٥٢|jstor=44526773}}</ref> کە سەرنجی زۆرێک لە زانایانی ڕاکێشا. ئیندۆلۆژیست و سانسکرێتیناسی بەریتانی پیتەر پیتەرسۆن بەم شێوەیە وەسفی کۆمەڵەکەی کردووە: {{blockquote|''من ھیچ شارێک لە ھیندستاندا و تەنھا چەند شارێکی کەم لە جیھاندا دەناسم کە بتوانن شانازی بە کۆگایەکی وا گەورە لە بەڵگەنامە کۆنە بەڕێزەکانەوە بکەن. ئەوان دەبنە جێگەی شانازی و گەنجینەیەکی بە ئیرەیییەوە پارێزراوی ھەر کتێبخانەیەکی زانکۆیی لە ئەورووپادا.''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Proceedings and Transactions of the All-India Oriental Conference — General President's Address by A. N. Upadhye (1969) |ناونیشان=https://archive.org/details/xtgk_proceedings-and-transactions-of-the-all-india-oriental-confeence-ed-by-a.-s.-alt/page/19/mode/2up |بڵاوکەرەوە=Gurukul Kangri University |ساڵ=١٩٦٩|پەڕە=١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥}}</ref>}} ئیمپراتۆریەتی چۆلا وەک ھێزێکی گەورە دەرکەوت لە سەردەمی حوکمڕانیی ڕاجا ڕاجا چۆلای یەکەم و ڕاجێندرا چۆلای یەکەم کە بە سەرکەوتوویی ھێرشیان کردە سەر بەشەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و سریلانکا لە سەدەی ١١ەمدا.<ref name="The Dancing Girl p. 129">''The Dancing Girl: A History of Early India'' by Balaji Sadasivan p. 129</ref> لالیتادیتیا موکتاپیدا (حوکمی ٧٢٤–٧٦٠) ئیمپراتۆری شانشینی کارکۆتای کشمیری بوو، کە ھەژموونی خۆی لە باکووری ڕۆژاوای ھیندستان لە ٦٢٥ تا ١٠٠٣دا بەکارھێنا، و بەدوایدا شانشینی لۆھارا ھات. کالھانا لە ڕاجاتارانگینییەکەیدا شانازیی دەداتە پاشا لالیتادیتیا بە سەرکردایەتیکردنی ھەڵمەتێکی سەربازیی شەڕانگێزانە لە باکووری ھیندستان و ئاسیای ناوەندی.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Pollock|یەکەم=Sheldon|ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=The Language of the Gods in the World of Men: Sanskrit, Culture, and Power in Premodern India|بڵاوکەرەوە=University of California Press|پەڕەکان=٢٤١–٢٤٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٩٣٢٠٢-٩}}</ref><ref>Sunil Fotedar (June 1984). [http://www.ikashmir.net/glimpses/doc/glimpses.pdf ''The Kashmir Series: Glimpses of Kashmiri Culture – Vivekananda Kendra, Kanyakumari'' (p. 57).]</ref><ref>R. C. Mazumdar, ''Ancient India'', p. 383</ref> شانشینی ھیندوو شاھی بەشەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفغانستان، باکووری پاکستان، و کشمیری لە ناوەڕاستی سەدەی ٧ەمەوە تا سەرەتای سەدەی ١١ەم بەڕێوەبرد. لەکاتێکدا لە ئۆدیشا، ئیمپراتۆرییەتی گانگای ڕۆژھەڵات ھاتە سەر دەسەڵات؛ کە بە پێشخستنی تەلارسازیی ھیندوو ناسراوە، دیارترینیان پەرستگای جاگانات و پەرستگای خۆری کۆنارکن، ھەروەھا وەک پاڵپشتیپێدەری ھونەر و ئەدەبیات بوون. {{Gallery|align=center |width=180|File:Martand Sun Temple Central shrine (6133772365).jpg|پەرستگای ناوەندیی پەرستگای خۆری مارتاند، کە بۆ خوداوەند سووریا تەرخان کراوە، و لەلایەن سێیەم فەرمانڕەوای شانشینی کارکۆتا، لالیتادیتیا موکتاپیدا، لە سەدەی ٨ەمدا دروست کراوە. |File:Konark Temple Panorama2.jpg|پەرستگای خۆری کۆنارک لە کۆنارک، ئۆریسا، لەلایەن ناراسیمھادێڤای یەکەم (١٢٣٨–١٢٦٤) لە شانشینی گانگای ڕۆژھەڵاتەوە دروست کراوە. |File:Khajuraho - Kandariya Mahadeo Temple.jpg|پەرستگای کاندارییا مەھادێڤا لە کۆمەڵگەی خاجوراھۆ لەلایەن چاندێلاکەوە دروست کراوە. |File:PURI JAGANATHA TEMPLE, PURI, ORISSA, INDIA, ASIA.jpg|پەرستگای جاگانات لە پوری، لەلایەن ئەنانتاڤارمان چۆداگانگا دێڤا لە شانشینی گانگای ڕۆژھەڵاتەوە دروست کراوە. }} === شانشینی گوپتای دواتر === [[پەڕگە:Map of the Later Guptas.jpg|وێنۆک|نەخشەی گوپتەکانی دواتر]] شانشینی گوپتای دواتر ناوچەی ماگادھای لە ڕۆژھەڵاتی ھیندستان لە نێوان سەدەکانی ٦ەم و ٧ەمی زایینیدا بەڕێوەبرد. گوپتەکانی دواتر جێگەی گوپتە ئیمپراتۆرییەکانیان گرتەوە وەک فەرمانڕەوای ماگادھا، بەڵام ھیچ بەڵگەیەک نییە کە ئەم دوو شانشینە بەیەکەوە ببەستێتەوە؛ پێدەچێت ئەمانە دوو خێزانی جیاواز بن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Karl J. Schmidt|سەردێڕ=An Atlas and Survey of South Asian History|بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=٢٠١٥|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=BqdzCQAAQBAJ|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٤٧٦٨١-٨|پەڕە=٢٦}}</ref> گوپتەکانی دواتر بەو ناوە دەناسرێن چونکە ناوی فەرمانڕەواکانیان بە پاشگری «-گوپتا» کۆتایی دەھات، کە ڕەنگە ھەڵیانبژاردبێت بۆ ئەوەی خۆیان وەک جێنشینە ڕەواکانی گوپتە ئیمپراتۆرییەکان پیشان بدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Sailendra Nath Sen|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA246|سەردێڕ=Ancient Indian History and Civilization|بڵاوکەرەوە=New Age|ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٩٧٨-٨١-٢٢٤-١١٩٨-٠|پەڕە=٢٤٦}}</ref> === ئیمپراتۆرییەتی چالوکیا === ئیمپراتۆرییەتی چالوکیا بەشێکی زۆری باشوور و ناوەڕاستی ھیندستانیان بەڕێوەبرد لە نێوان سەدەکانی ٦ەم و ١٢ەمدا، وەک سێ شانشینی پەیوەندیدار بەڵام جیاواز. کۆنترین شانشین، کە بە «چالوکیای بادامی» ناسراوە، لە ڤاتاپیوە (بادامی مۆدێرن) حوکمی دەکرد لە ناوەڕاستی سەدەی ٦ەمەوە. چالوکییەکانی بادامی دەستیان کرد بە سەپاندنی سەربەخۆیی خۆیان لە کاتی لاوازبوونی شانشینی کادامبای باناڤاسی و بە خێرایی ناوبانگیان دەرکرد لە سەردەمی حوکمڕانیی پولاکێشینی دووەمدا. حوکمڕانیی چالوکییەکان نیشانەی وەرچەرخانێکی گرنگە لە مێژووی باشووری ھیندستاندا و سەردەمێکی زێڕینە لە مێژووی کارناتاکادا. کەشی سیاسی لە باشووری ھیندستان لە شانشینی بچووکەوە گۆڕا بۆ ئیمپراتۆرییەتی گەورە لەگەڵ بەرزبوونەوەی دەسەڵاتی چالوکییەکانی بادامی. شانشینێکی بنکە لە باشووری ھیندستان کۆنترۆڵی کرد و تەواوی ناوچەی نێوان ڕووبارەکانی کاڤێری و نارمادای یەکخست. سەرھەڵدانی ئەم ئیمپراتۆرییەتە بینەری لەدایکبوونی کارگێڕیی کارامە، بازرگانیی دەریایی و گەشەسەندنی شێوازێکی نوێی تەلارسازی بوو کە پێی دەگوترا «تەلارسازیی چالوکیایی». شانشینی چالوکیا بەشەکانی باشوور و ناوەڕاستی ھیندستانیان لە بادامییەوە لە کارناتاکا بەڕێوەبرد لە نێوان ٥٥٠ بۆ ٧٥٠، و پاشان جارێکی تر لە کالیانییەوە لە نێوان ٩٧٠ بۆ ١١٩٠. {{Gallery|align=center |width=180|File:Galaganatha Temple, Pattadakal, Karnataka.jpg|پەرستگای گالاگاناتا لە کۆمەڵگەی پاتاداکال (کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ) نموونەیەکە بۆ تەلارسازیی چالوکیای بادامی |File:View of Bhutanatha temple in Badami during monsoon.jpg|کۆمەڵگەی پەرستگای بووتاناتا لە بادامی، لە تەنیشت تاڤگەیەکەوە، لە کاتی مۆنسۆندا. |File:Vishnu image inside cave number 3 in Badami.jpg|وێنەی ڤیشنو لە ناو کۆمەڵگەی پەرستگای دەشکەوتی بادامیدا. نموونەیەکە بۆ تەلارسازیی بەردتراشی ھیندی |File:Aihole Temple Karnataka.JPG|دیمەنی دەرەوەی پەرستگای دورگای سەدەی ٨ەم لە کۆمەڵگەی ئایھۆلی. پەرستگا و مۆنۆمێنتی ھیندوو، بووزی و جاین لەخۆدەگرێت }} === ئیمپراتۆرییەتی ڕاشترکوتا === لەلایەن دانتیدورگاوە لە دەوروبەری ٧٥٣ دامەزرا،{{sfn|Thapar|2003|p=٣٣٤}} ئیمپراتۆریەتی ڕاشترکوتا لە پایتەختەکەیەوە لە مانییاخێتا بۆ ماوەی نزیکەی دوو سەدە حوکمی دەکرد.<ref name="Chandra">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Chandra|یەکەم١=Satish|سەردێڕ=History of Medieval India|ڕێکەوت=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Orient Blackswan|شوێن=New Delhi|ژپنک=٩٧٨-٨١-٢٥٠-٣٢٢٦-٧|پەڕەکان=١٩–٢٠}}</ref> لە لووتکەی دەسەڵاتیدا، ڕاشترکوتاکان لە دۆابی گانگێس-یاموناوە لە باکوور تا کەیپ کۆمۆرین لە باشوور حوکمی دەکرد، کە کاتێکی بەردار بوو بۆ دەسکەوتە تەلارسازی و ئەدەبییەکان.{{sfn|Kamath|1980|pp=83, 85, 97}}<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Mathematical Achievements of Pre-modern Indian Mathematicians|دوایین=Puttaswamy|یەکەم=T.K.|ساڵ=٢٠١٢|chapter=Mahavira|پەڕە=٢٣١|بڵاوکەرەوە=Elsevier Publications|شوێن=London|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٩٧٩١٣-١}}</ref> فەرمانڕەواکانی سەرەتای ئەم شانشینە ھیندوو بوون، بەڵام فەرمانڕەواکانی دواتر بە توندی کاریگەریی جاینیزمیان لەسەر بوو.{{sfn|Sen|1999|p=٣٨٠}} گۆڤیندای سێیەم و ئامۆگھاڤارشا بەناوبانگترین فەرمانڕەواکانی ئەم زنجیرە درێژەی بەڕێوەبەرە لێھاتووەکان بوون کە لەلایەن شانشینەکەوە بەرھەم ھێنران. ئامۆگھاڤارشا ھەروەھا نووسەرێک بوو و کاڤیراجامارگای نووسی، کە کۆنترین کاری ناسراوی کانادایە لەسەر شیعرناسی.<ref name="Chandra"/>{{sfn|Sen|1999|pp=٣٨٠–٣٨١}} تەلارسازی گەیشتە قۆناغێکی نوێ لە شێوازی دراڤیدی، کە باشترین نموونەی لە پەرستگای کایلاسانات لە ئێلۆرا دەبینرێت. بەشدارییە گرنگەکانی تر بریتین لە پەرستگای کاشیڤیشڤاناتا و پەرستگای نارایانای جاین لە پاتاداکال لە کارناتاکا. گەشتیاری عەرەب سولەیمان ئیمپراتۆریەتی ڕاشترکوتای بە یەکێک لە چوار ئیمپراتۆریەتە گەورەکەی جیھان وەسف کرد.{{sfn|Daniélou|2003|p=١٧٠}} سەردەمی ڕاشترکوتا نیشانەی دەستپێکی سەردەمی زێڕینی بیرکاریی باشووری ھیندستان بوو. بیرکاریزانی گەورەی باشووری ھیندستان مەھاڤیرا کاریگەرییەکی گەورەی ھەبوو لەسەر بیرکاریزانەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی باشووری ھیندستان.<ref>''The Britannica Guide to Algebra and Trigonometry'' by William L. Hosch p. 105</ref> فەرمانڕەواکانی ڕاشترکوتا ھەروەھا پاڵپشتیی نووسەرانیان دەکرد بە چەندین زمان.<ref name="Chandra"/> {{Gallery|align=center |width=180|File:Ellora Cave 16 si0308.jpg|پەرستگای کایلاسا، یەکێکە لە گەورەترین پەرستگا ھیندووە بەردتراشە کۆنەکان کە لە ئەشکەوتەکانی ئێلۆرا ھەڵکەوتووە |File:Indra Sabha Ellora Temple Maharashtra India.jpg|شیکارای ئیندرا سابھا لە ئەشکەوتەکانی ئێلۆرا |File:Ellora cave10 002.jpg|پەیکەری بووزای دانیشتوو. بەشێکە لە دەشکەوتی دارتاشەکە (دەشکەوتی بووزیی ١٠). |File:Ellora Caves 86.jpg|تیرتانکارای جاین مەھاڤیرا لەگەڵ یاکشا ماتانگا و یاکشی سیدھایکی لە ئەشکەوتەکانی ئێلۆرا }} === ئیمپراتۆرییەتی گورجارا-پراتیھارا === گورجارا-پراتیھاراکان ڕۆڵێکی سەرەکییان ھەبوو لە ڕاگرتنی سوپای عەرەب کە بەرەو ڕۆژھەڵاتی ڕووباری ئیندوس دەچوون. ناگابھاتای یەکەم شکستی بە سوپای عەرەب ھێنا لەژێر سەرکردایەتی جوناێد و تامین لە کاتی ھەڵمەتەکانی ئومەوی لە ھیندستان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wink|یەکەم=André|بەستەری نووسەر=André Wink|ساڵ=٢٠٠٢|orig-date=First published 1990|سەردێڕ=Al-Hind: The making of the Indo-Islamic World|بەرگ=I|بڵاوکەرەوە=Brill Academic Publishers|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩١-٠٤١٧٣-٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&pg=PA283|پەڕەکان=٢٨٣–٢٨٤}}</ref> لە سەردەمی ناگابھاتای دووەمدا، گورجارا-پراتیھاراکان بوون بە بەھێزترین شانشین لە باکووری ھیندستان. ئەو لەلایەن کوڕەکەیەوە ڕامابادرا جێگەی گیرایەوە، کە بۆ ماوەیەکی کورت حوکمی کرد پێش ئەوەی کوڕەکەی، میھیرا بۆجا جێگەی بگرێتەوە. لە سەردەمی بۆجا و جێنشینەکەی مەھێندراپالای یەکەمدا، ئیمپراتۆریەتی پراتیھارا گەیشتە لووتکەی ئاوەدانی و دەسەڵاتی. لە سەردەمی مەھێندراپالادا، خاکی ئیمپراتۆریەتەکە لە سنووری سیند لە ڕۆژاواوە تا بیھار لە ڕۆژھەڵات و لە ھیمالایا لە باکوورەوە تا دەوروبەری ڕووباری نارمادا لە باشوور درێژ دەبووەوە.{{sfn|Avari|2007|p=٢٠٤}} ئەم فراوانبوونە بووە ھۆی ململانێی دەسەڵاتی سێقۆڵی لەگەڵ ئیمپراتۆرییەتەکانی ڕاشترکوتا و پالا بۆ کۆنترۆڵکردنی نیمچەکیشوەری ھیندستان. لە کۆتایی سەدەی ١٠ەمدا، چەندین پاشکۆی ئیمپراتۆریەتەکە سوودیان لە لاوازییە کاتییەکەی گورجارا-پراتیھاراکان وەرگرت بۆ ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی خۆیان، بەتایبەتی شانشینی مالوا، شانشینی بووندێلخاند، تۆماراکانی ھاریانا، و شانشینی سامبھار<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wink|یەکەم=André|بەستەری نووسەر=André Wink|ساڵ=٢٠٠٢|orig-date=First published 1990|سەردێڕ=Al-Hind: The making of the Indo-Islamic World|بەرگ=I|بڵاوکەرەوە=Brill Academic Publishers|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩١-٠٤١٧٣-٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&pg=PA283|پەڕەکان=٢٨٥–٢٨٦}}</ref> و شانشینی داھالا.{{citation needed|date=February 2023}} {{Gallery|align=center |width=180|File:Teli ka Mandir (15702266503).jpg|یەکێک لە چوار دەروازەکانی تێلی کا مەندیر، کە لەلایەن ئیمپراتۆری پراتیھارا میھیرا بۆجاوە دروست کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=K.D. Bajpai|سەردێڕ=History of Gopāchala|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Q3KcwLKuRnYC&pg=PA31|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Bharatiya Jnanpith|ژپنک=٩٧٨-٨١-٢٦٣-١١٥٥-٢|پەڕە=٣١}}</ref> |File:Sculptures near Teli Mandir, Gwalior Fort.jpg|پەیکەرەکان لە نزیک تێلی کا مەندیر، قەڵای گوالیۆر |File:Jain statues, Gwalior.jpg|مۆنۆمێنتە ئەشکەوتییەکانی پەیوەست بە جاینیزم و پەیکەرە ھەڵکۆڵراوەکان لەناو ڕووی بەردەکەدا لەناو ئەشکەوتەکانی سیدھاچال، قەڵای گوالیۆر |File:Baroli Temple Complex1.jpg|پەرستگای گاتێشوارا مەھادێڤا لە کۆمەڵگەی پەرستگاکانی بارۆلی. کۆمەڵەیەک لە ھەشت پەرستگا، کە لەلایەن گورجارا-پراتیھاراکانەوە دروست کراون، لەناو ناوچەیەکی دیوارداردا }} === شانشینی گاھاداڤالا === شانشینی گاھاداڤالا حوکمی بەشەکانی ویلایەتەکانی ئێستای ئوتار پرادێش و بیھاری ھیندستانی دەکرد، لە ماوەی سەدەکانی ١١ەم و ١٢ەمدا. پایتەختەکەیان لە ڤاراناسی بوو.{{sfn|Niyogi|1959|p=٣٨}} === شانشینی کارنات === [[پەڕگە:Pillar at Simroungarh.jpg|وێنۆک|ستوونێک لە پایتەختی کارناتەوە لە سیمراونگاد]] لە ساڵی ١٠٩٧ی زایینی، شانشینی کارناتی میتیلا لە ناوچەی سنووریی بیھار/نیپاڵ سەری ھەڵدا و پایتەختەکانیان لە داربنگا و سیمراونگاد ھێشتەوە. شانشینەکە لەلایەن نانیادێڤاوە دامەزرا، کە فەرماندەیەکی سەربازی بوو بە ڕەچەڵەک لە کارناتاکاوە بوو. لەژێر دەسەڵاتی ئەم شانشینەدا، زمانی مایسیلی دەستی کرد بە گەشەکردن لەگەڵ یەکەم پارچە لە ئەدەبیاتی مایسیلیدا، کە ڤارنا ڕاتناکارا بوو و لە سەدەی ١٤ەمدا لەلایەن جیۆتیریشوار تاکورەوە بەرھەم ھێنرا. کارناتەکان ھەروەھا ھەڵمەتیان دەکردە سەر نیپاڵ. ئەوان لە ساڵی ١٣٢٤دا دوای داگیرکارییەکەی غیاسەدین توغلوق کەوتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Sinha |یەکەم١=CPN |سەردێڕ=Origin of the Karnatas of Mithila - A Fresh Appraisal |journal=Proceedings of the Indian History Congress |ساڵ=١٩٦٩|بەرگ=٣١|پەڕەکان=٦٦–٧٢|jstor=44138330}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Chakrabarty |یەکەم١=Dilip |سەردێڕ=The Geopolitical Orbits of Ancient India: The Geographical Frames of the Ancient Indian Dynasties |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |پەڕەکان=٤٧–٤٨|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٠٨٨٣٢-٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=EIAyDwAAQBAJ&dq=the+focus+of+the+history+of+bihar+in+the+eleventh+and+twelfth+century+is+on+Mithila&pg=PT115}}</ref> === ئیمپراتۆرییەتی پالا === [[پەڕگە:Nalanda University India ruins.jpg|وێنۆک|ڕاست|کەلاوە ھەڵکۆڵراوەکانی نالاندا، سەنتەرێکی فێربوونی بووزی لە ٤٥٠ بۆ ١١٩٣.]] ئیمپراتۆریەتی پالا لەلایەن گۆپالای یەکەمەوە دامەزرا.<ref>''[[Epigraphia Indica]]'', XXIV, p. 43, Dr N.G. Majumdar</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Nitish K. Sengupta|سەردێڕ=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kVSh_TyJ0YoC&pg=PA40|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Penguin Books India|ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-٣٤١٦٧٨-٤|پەڕەکان=٤٣–٤٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Biplab Dasgupta|سەردێڕ=European Trade and Colonial Conquest|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YRRnRK8lEYEC&pg=PA341|ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Anthem Press|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٣٣١-٠٢٩-٧|پەڕەکان=٣٤١–}}</ref> لەلایەن شانشینێکی بووزییەوە لە بەنگال بەڕێوەدەبرا. پالاکان بەنگالیان یەکخستەوە دوای ڕووخانی شانشینی گاودای شاشانکا.{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|pp=١١٢, ١١٩}} پالاکان پەیڕەوکەری قوتابخانەکانی مەھایانا و تانتریکی بووزیزم بوون،<ref>''History of Buddhism in India'', Translation by A Shiefner</ref> ئەوان ھەروەھا پاڵپشتیی شایڤیزم و ڤایشناڤیزمیشیان دەکرد.<ref name="ChandraPala">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Chandra|یەکەم١=Satish|سەردێڕ=History of Medieval India|ڕێکەوت=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Orient Blackswan|شوێن=New Delhi|ژپنک=٩٧٨-٨١-٢٥٠-٣٢٢٦-٧|پەڕەکان=١٣–١٥}}</ref> ئیمپراتۆرییەتەکە گەیشتە لووتکەی خۆی لە سەردەمی دارماپالا و دێڤاپالادا. بڕوا وایە دارماپالا کاناوجی داگیرکردبێت و دەسەڵاتی خۆی تا دوورترین سنوورەکانی ھیندستان لە باکووری ڕۆژاوا فراوان کردبێت.<ref name="ChandraPala"/> ئیمپراتۆریەتی پالا دەکرێت بە سەردەمی زێڕینی بەنگال دابنرێت.{{sfn|Sen|1999|p=٢٧٨}} دارماپالا ڤیکراماشیلای دامەزراند و نالاندای بووژاندەوە،<ref name="ChandraPala"/> کە بە یەکێک لە یەکەم زانکۆ گەورەکانی مێژووی تۆمارکراو دادەنرێت. نالاندا گەیشتە لووتکەی خۆی لەژێر پاڵپشتی ئیمپراتۆریەتی پالادا.{{sfn|Sen|1999|p=278}}<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=A Comprehensive History Of Ancient India (3 Vol. Set)|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=gE7udqBkACwC&pg=PA201|ساڵ=٢٠٠٣|editor1=PN Chopra|editor2=BN Puri|editor3=MN Das|editor4=AC Pradhan|بڵاوکەرەوە=Sterling|ژپنک=٩٧٨-٨١-٢٠٧-٢٥٠٣-٤|پەڕەکان=٢٠٠–٢٠٢}}</ref> پالاکان ھەروەھا چەندین ڤیھارایان دروست کرد. ئەوان پەیوەندییەکی کلتووری و بازرگانیی نزیکیان لەگەڵ وڵاتانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و تبتدا ھەبوو. بازرگانیی دەریایی بە شێوەیەکی گەورە بەشداریی لە ئاوەدانیی ئیمپراتۆرییەتی پالادا کرد. === چۆلاکان === [[پەڕگە:Rajendra map new.svg|وێنۆک|ڕاست|250px|ئیمپراتۆریەتی چۆلا لە سەردەمی ڕاجێندرا چۆلادا، {{circa}} ١٠٣٠]] چۆلاکانی سەدەکانی ناوەڕاست لە ناوەڕاستی سەدەی ٩ەمدا ناوبانگیان دەرکرد و گەورەترین ئیمپراتۆریەتیان دامەزراند کە باشووری ھیندستان تا ئەو کاتە دیبێتی.<ref>''History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A.D.'' by Radhey Shyam Chaurasia p. 237</ref> ئەوان بە سەرکەوتوویی باشووری ھیندستانیان لەژێر حوکمی خۆیاندا یەکخست و لە ڕێگەی ھێزی دەریایی خۆیانەوە کاریگەریی خۆیان فراوان کرد بۆ وڵاتانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا وەک سریڤیجایا.<ref name="The Dancing Girl p. 129"/> لە سەردەمی ڕاجاراخا چۆلای یەکەم و جێنشینەکانی ڕاجێندرا چۆلای یەکەم، ڕاجادیھیراجا چۆلا، ڤیراراجێندرا چۆلا و کولۆتونگا چۆلای یەکەمدا شانشینەکە بوو بە ھێزێکی سەربازی، ئابووری و کلتووری لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا.{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p=116}}<ref>{{harvnb|Keay|2000|p=215}}: The Cholas were in fact the most successful dynasty since the Guptas … The classic expansion of Chola power began anew with the accession of Rajaraja I in 985.</ref> ھێزی دەریاییی ڕاجێندرا چۆلای یەکەم کەناراوەکانی لە بۆرماوە بۆ ڤێتنام داگیرکرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.en.articlesgratuits.com/the-last-years-of-cholas-the-decline-and-fall-of-a-dynasty-id1804.php|سەردێڕ=The Last Years of Cholas: The decline and fall of a dynasty|بڵاوکەرەوە=En.articlesgratuits.com|ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=usurped|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100120085302/http://www.en.articlesgratuits.com/the-last-years-of-cholas-the-decline-and-fall-of-a-dynasty-id1804.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠}}</ref> دوورگەکانی ئەندامان و نیکۆبار، دوورگەکانی لاکشادیپ (لاکادیڤ)، سوماترا، و نیمچەدوورگەی مالای. ھێزی ئیمپراتۆرییەتە نوێیەکە بۆ جیھانی ڕۆژھەڵات ڕاگەیەندرا بە ھەڵمەتەکە بۆ گانگێس کە ڕاجێندرا چۆلای یەکەم ئەنجامی دا و بە داگیرکردنی شارەکانی ئیمپراتۆرییەتی دەریاییی سریڤیجایا لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، ھەروەھا بە ناردنی باڵیۆزی دووبارە بۆ ئیمپراتۆرییەتی چین.<ref>[[K. A. Nilakanta Sastri]], ''A History of South India'', p. 158</ref> ئەوان زاڵ بوون بەسەر کاروباری سیاسیی سریلانکا بۆ زیاتر لە دوو سەدە لە ڕێگەی داگیرکاری و دەستبەسەرداگرتنی بەردەوامەوە. ئەوان ھەروەھا پەیوەندییە بازرگانییە بەردەوامەکانیان ھەبوو لەگەڵ عەرەبەکان و ئیمپراتۆرییەتی چینیدا.<ref>''Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations'' by Tansen Sen p. 229</ref> ڕاجاراخا چۆلای یەکەم و کوڕەکەی ڕاجێندرا چۆلای یەکەم یەکگرتوویی سیاسییان بە تەواوی باشووری ھیندستان بەخشی و ئیمپراتۆرییەتی چۆلایان وەک ھێزێکی دەریاییی ڕێزگیراو دامەزراند.<ref>''History of Asia'' by B.V. Rao p. 297</ref> لەژێر دەسەڵاتی چۆلاکاندا، باشووری ھیندستان گەیشتە ئاستێکی نوێی باڵادەستی لە ھونەر، ئایین و ئەدەبیاتدا. لە ھەموو ئەم بوارانەدا، سەردەمی چۆلا نیشانەی گەیشتنە لووتکەی ئەو بزووتنەوانە بوو کە لە سەردەمێکی پێشتردا لەژێر دەسەڵاتی پاڵاڤاکاندا دەستیان پێکردبوو. تەلارسازیی مۆنۆمێنتی لە فۆرمی پەرستگا مەزنەکاندا و پەیکەرسازی لە بەرد و بڕۆنزدا گەیشتنە ئاستێک لە جوانی کە پێشتر لە ھیندستاندا بەدەست نەھاتبوو.<ref>''Indian Civilization and Culture'' by Suhas Chatterjee p. 417</ref> [[پەڕگە:Ranganathaswamy temple tiruchirappalli.jpg|وێنۆک|centre|300px|پەرستگای سریرانگام ڕانگاناسواسامی گەورەترین پەرستگای ھیندووە کە لە کاردا بێت لە جیھاندا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5894/ |سەردێڕ=Sri Ranganathaswamy Temple, Srirangam}}</ref> کە لە تامیل نادو، ھیندستاندایە]] {{Gallery|align=center |width=180|File:Big == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} sjmsoimmgaxxs9tzvk38rco2w5bj4vf 0 300122 1624049 1623787 2026-08-12T20:04:43Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1624049 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Kingdom of Aksum 6th century map.png|وێنۆک|نەخشەی پەیوەست بە سنوورەکانی دەسەڵاتی پاشایەتیی ئەکسوم لە سەدەی شەشەمدا]] '''ئیمپراتۆرییەتیی حەبەشە''' یان '''پاشایەتیی ئەکسۆم''' پاشایەتییەک بوو لە [[قۆچی ئەفریقا]] و باشووری [[عەرەبستانی سعوودی|عەرەبستان]]دا کە لە سەردەمی کلاسیکیی کۆنەوە تا [[سەدەکانی ناوین]] بەردەوام بوو. ناوەندەکەی لە ناوچەکانی ئێستای [[ئێریتریا]] و باکووری [[ئیتیۆپیا]] بوو، و ناوچەکانی ئەمرۆیی [[جیبووتی]]، [[سوودان]]، [[یەمەن]] و [[عەرەبستانی سعوودی]]ەشی دەگرتەوە. ئەم پاشایەتییە لە سەدەی یەکەمی زایینیدا لە شاری ئەکسۆم دامەزرا. ئەکسوم وەک یەکێک لە چوار زلھێزەکەی سەدەی سێیەم (لە ئاستی [[ڕۆمای کۆن|ڕۆم]]، ئێران، و چین) سەیر دەکرا. لە ناوەڕاستی سەدەی چوارەمدا و لە سەردەمی پاشا ئێزانا، [[مەسیحییەت|مەسیحییەتی]] کردە ئایینی فەرمیی دەوڵەت. سەردەمی زێڕینی دەسەڵاتی حەبەشە لە سەدەی شەشەمدا لە سەردەمی پاشا کالێب بوو کە توانی تەواوی شانشینی حیمیەر لە یەمەن بگرێت و ڕووبەری ئیمپراتۆرییەتەکەی بگەیەنێتە نزیکەی ٢٫٥ ملیۆن کیلۆمەتری چوارگۆشە. لە سەدەی حەوتەمەوە پاشایەتییەکە ڕووبەڕووی دابەزینی ئابووری و سیاسی بووەوە، بەھۆی دەستبەسەرداگرتنی ڕێڕەوە بازرگانییەکانی [[دەریای سوور]] لەلایەن ساسانییەکان و دواتریش موسڵمانانەوە. سەرەنجام لە دەوروبەری ساڵی ٩٦٠ی زایینیدا ھەڵوەشایەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیتیۆپیا]] * [[ئەفریقا]] * [[مەسیحییەت]] == سەرچاوەکان == * Fairbairn, Donald (2021). *The Global Church—The First Eight Centuries From Pentecost Through the Rise of Islam*. Zondervan Academic. p. 146. ISBN 978-0-310-09785-3. * Munro-Hay, Stuart (1991). *Aksum: An African Civilisation of Late Antiquity*. Edinburgh: Edinburgh University Press. pp. 15–17, 55, 69. ISBN 0-7486-0106-6. * Derat, Marie-Laure (2020). "Before the Solomonids: Crisis, Renaissance and the Emergence of the Zagwe Dynasty". In Kelly, Samantha (ed.). *A Companion to Medieval Ethiopia and Eritrea*. Leiden: Brill. p. 34. ISBN 978-90ی نیسانی ٤١٩٥٨–٢. * Phillipson, David W. (2012). *Foundations of an African Civilisation: Aksum & the Northern Horn, 1000 BC - AD 1300*. Woodbridge: James Currey. p. 48. ISBN 978ی کانوونی دووەمی ٨٤٧٠١-٠٤١-٤. {{ئیسلام-کۆلکە}} [[پۆل:مێژووی ئافریقا]] [[پۆل:ئیمپراتۆریەتە کۆنەکان]] [[پۆل:مێژووی ئەسیۆپیا]] 0ti2k9fxkahhao20sc5agmq1ck9iutj 0 300123 1624276 1622750 2026-08-13T08:50:38Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[ئیمپراتۆریەتیی حەبەشە]] 1624276 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ئیمپراتۆریەتیی حەبەشە]] q72ogo22zdzotjrdsfwon6uhquw1bpe 0 300144 1624275 1623191 2026-08-13T08:50:28Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[مێژووی ئوکراینا]] 1624275 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[مێژووی ئوکراینا]] 3cvttb2h1dntu2nr2fwl5lwdpgnoukq 1 300145 1624280 1623193 2026-08-13T08:51:18Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[وتووێژ:مێژووی ئوکراینا]] 1624280 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[وتووێژ:مێژووی ئوکراینا]] fo8ybtvm8bf1tsimljcup59yxvxouzf 0 300146 1623854 1623411 2026-08-12T12:11:31Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623854 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Small_sample_of_jet.jpg|وێنۆک|شەوە]] '''شەوە''' یان '''شەوڕەنگ''' جۆرێک [[لیگنیت|لیگنیتە]] و [[بەردی بەنرخ|بەردێکی بەنرخە]].<ref name="Glossary2005">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Glossary of Geology|بڵاوکەرەوە=American Geological Institute|ساڵ=٢٠٠٥|editor-last=Neuendorf|editor-first=K. K. E. Jr.|edition=پێنجەم|شوێن=Alexandria, Virginia|پەڕە=٣٤٤|editor-last2=Mehl|editor-first2=J. P.|editor-last3=Jackson|editor-first3=J. A.}}</ref> بە پێچەوانەی گەلێک بەردی بەنرخ، شەوە [[کانگایی]] نییە، بەڵکوو [[کانگاییئاسا|کانگاییئاسایە]].<ref>{{بیرخستنەوە |دوایین=Holmes |یەکەم=Ralph J. |سەردێڕ=Gemology |ڕێکەوت=١٩٨١ |ئیش=Mineralogy |پەڕەکان=١٦٨–١٨٧ |ناونیشان=http://link.springer.com/10.1007/0-387-30720-6_51 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠٢٦ |شوێن=Dordrecht |بڵاوکەرەوە=Kluwer Academic Publishers |زمان=en |doi=10.1007/0-387-30720-6_51 |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٩٣٣-١٨٤-٩|دوایین٢=Crowningshield |یەکەم٢=Robert}}</ref> شەوە لە [[چێو]] بە دەست دێ. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Jet (lignite)|شەوە}} {{گەوهەرەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|کیمیا}} [[پۆل:خەڵووزی بەردین]] [[پۆل:بەردە بەنرخەکان]] [[پۆل:نیشتووناسی]] bt2prog3kgwkxfnwvaq8gtftrchtaju 0 300153 1623861 1623340 2026-08-12T12:13:51Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ڕێکەوتی ئەرشیڤ؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623861 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''مەحموود کوڕی ئەحمەد تەحان''' (١٣٥٤–١٤٤٤ کۆچی/ ١٩٣٥–٢٠٢٢ز) زانای سوننە و شارەزای فەرموودەی [[سوورییەکان|سوری]] بووە، پێشتر بەڕێوەبەری پرۆگرامی فەرموودە بووە لە خوێندنی دەرچووان لە کۆلێژی شەریعەت لە زانکۆی کوێت. بەناوبانگە بە دوو کتێبی "تیسیر مصطلح الحدیث" کە کراوە بە کوردی و " [[:ar:أصول_التخریج_ودراسة_الأسانید_(کتاب)|أصول التخریج ودراسة الأسانید]] ".<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://shamela.ws/author/1269|سەردێڕ=محمود الطحان - المكتبة الشاملة |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230104064345/https://shamela.ws/author/1269 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=موقع المکتبة الشاملة}}</ref> == نووسین و بەرھەمەکانی == خاوەنی چەندین نووسینە، زۆربەیان لە بازنەکانی زانستدا پێشوازییەکی باشیان لێکرا، لەوانە:<ref name="مولد تلقائیا1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ektab.com/محمود-طحان/|سەردێڕ=محمود طحان |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211209133020/https://ektab.com/محمود-طحان/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> === نووسین === * تیسیر مصطلح الحدیث.(زانستی زاراوەکانی فەرموودە) وەرگێڕان عەبدوڵڵا مەلا ئەحمەد ئەحمەئاوایی، دەزگای چاپ و پەخشی نارین<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://shamela.ws/book/8681|سەردێڕ=كتاب تيسير مصطلح الحديث - المكتبة الشاملة |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210920053314/https://shamela.ws/book/8681 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> * أصول التخریج ودراسة الأسانید.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://waqfeya.com/book.php?bid=2987|سەردێڕ=أصول التخريج ودراسة الأسانيد (ط المعارف) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170727081721/http://waqfeya.com/book.php?bid=2987 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> * الخطیب البغدادی، وھی رسالتە للدکتورا طُبعت علی نفقتە عام ١٩٨١. * مَن للسنَّة الیوم؟. * عنایة المحدثین بمتن الحدیث کعنایتھم بالأسانید. * مفھوم التجدید بین السنة النبویة وأدعیاء التجدید. === لێکۆڵینەوە === * الجامع لأخلاق الراوی وآداب السامع، للخطیب البغدادی أحمد بن علی (ت ٤٦٣). * المعجم الأوسط، للطبرانی (١١ مجلدًا) طبع دار المعارف بالریاض. * الحدیث علی أبواب الفقە، للشیخ محمد بن عبد الوھّاب، بالاشتراک مع الدکتور خلیل ملا خاطر، کل منھما حقق مجلدین منە. === توێژینەوەی زانستی === * حُجِّیة السنَّة ودحض الشبھات التی تُثار حولھا. بحث فی ٥٢ صفحة نشر فی المحرَّم ١٣٩٢ھ - فبرایر١٩٧٢م.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://shamela.ws/book/10133|سەردێڕ=كتاب حجية السنة ودحض الشبهات التي تثار حولها - المكتبة الشاملة |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210928164535/https://shamela.ws/book/10133 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> * الرد علی الدکتور حسن الترابی. * معجم المصطلحات الحدیثیة. == مردن == مەحموود تەحان بەیانی پێنجشەممە [[٣٠ی ڕەبیعولئاخیر]] ساڵی ١٤٤٤ی کۆچی کە دەکاتە [[٢٤ی تشرینی دووەم]]ی [[٢٠٢٢]] لە [[قاھیرە]] کۆچی دوایی کردووە و لەوێ بەخاک سپێردراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=أحمد زاھر سالم |ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid03npGe9S7FhezGAnct36ZTLsUwBtEmpH13LKDLoomBQRPzhNKsL3Xo7TTAfG6ZZZFl&id=100010204564425|سەردێڕ=أحمدزاهر سالم |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240124083100/https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid03npGe9S7FhezGAnct36ZTLsUwBtEmpH13LKDLoomBQRPzhNKsL3Xo7TTAfG6ZZZFl&id=100010204564425 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=صفحة أحمد زاھر سالم (فیسبوک)}}</ref> == ھەروەھا سەیری بکە == * [[عەبدولعەزیز کوڕی باز]] * [[محەممەد ناسرەددین ئەلبانی]] * عەبدولفەتاح ئەبوو غودە * عەبدولموحسین عەباد * سەعد حومەید * [[عوسمان خەمیس]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:خەڵکی پارێزگای حەلەب]] [[پۆل:مردووانی قاھیرە]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٥]] ldaq35ivuc0iaidxm9kj4ff76jz3xt7 0 300157 1624067 1623469 2026-08-12T20:09:01Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1624067 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Corundum emery 3159.jpg|وێنۆک|سماتە]] '''سماتە''' [[بەرد|بەردێکی]] دانیی تێرڕەنگە کە بۆ دروستکردنی تۆزی کڕێنەر بە کار دەھێنرێ. لە [[کۆرۆندۆم]] ([[ئۆکسیدی ئەلەمنیۆم]]) و ماکەی دیکە پێک دێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Emery |ناونیشان=https://www.mindat.org/min-9093.html |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠٢٦ |وێبگە=mindat}}</ref> سماتەی پیشەسازانە دەکرێ چەندین کانگایی و ئاوێتەی دەستکردی تێدا بێ. سماتەی پلیشاو یان ڕاماڵیو وەکوو [[کڕێنەر]] بە کار دێ. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Emery (rock)|سماتە}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|کیمیا|زانستی ماددە}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} s9a0dasesftqwc96pggo63sp62nzq57 0 300159 1623836 1623687 2026-08-12T12:05:20Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623836 wikitext text/x-wiki {{Databox}}{{ھەنووکەیی|date=August 2026}}لە ١٠ی ئابی ٢٠٢٦، بوومەلەرزەیەک بە گوڕی ٧٫٤ پلە ناوچەى [[چۆکۆ (کۆڵۆمبیا)|چۆکۆی]] لە [[کۆڵۆمبیا|کۆلۆمبیا]] ھەژاند؛ لە ئەنجامدا لانیکەم ٢٥٠ کەس گیانیان لەدەست دا و زیاتر لە ٢٬٥٠٠ کەسی تر بریندار بوون، ھەروەھا زیاتر لە ٤٬٠٠٠ کەسیش بێسەروشوێن ڕاگەیەندران و زیانێکی زۆریش بە سەرانسەری وڵات کەوت. بوومەلەرزەکە لە زۆربەی ناوچەکانی کۆلۆمبیا و لە بەشێک لە وڵاتانی دراوسێ ([[ئێکوادۆر]] و [[پەنەما]] ھەستی پێکرا، و زیانی گەورەی لە شارەکانی کالی، پێریرا، کیبدۆ، مانیسالەس و چەند ناوچەیەکی تر دروست کرد. حکوومەتی کۆلۆمبیا باری نائاساییی نیشتمانیی ڕاگەیاند و دەست بە ئۆپەراسیۆنەکانی [[گەڕان و ڕزگارکردن]] کرا لە ناوچە زیانبەرکەوتووەکاندا. == بومەلەرزە == [[پەڕگە:M_7.4_-_5_km_S_of_San_José_del_Palmar,_Colombia.png|وێنۆک|نەخشەی توندیی لەرزینەکە بەپێی {{Abbr|USGS|دەزگای ڕووپێویی جیۆلۆجیی ئەمریکا}}]] بەپێی زانیارییەکانی ڕووپێویی جیۆلۆجیی ویلایەتە یەکگرتووەکان، بومەلەرزەکە بە گوڕی ٧٫٤ لەسەر پێوەری گوڕی سات پێوانە کراوە و لە قووڵایی {{cvt|110.3|km}} ڕوویداوە.<ref name="anss12">{{cite anss|M 7.4 – 5 km E of San José del Palmar, Colombia|2026|us6000tjl2}}</ref> بەڵام دەزگای ڕووپێویی جیۆلۆجیی کۆڵۆمبیا (CGS) هەمان گوڕی بۆ بومەلەرزەکە پشتڕاستکردووەتەوە بەڵام قووڵاییەکەی بە {{cvt|96|km}} خەمڵاندووە. چەقی بومەلەرزەکە بە دووریی {{cvt|20|km}} بووە لە شارۆچکەی سان خۆسێ دێل پاڵمار لە [[چۆکۆ (کۆڵۆمبیا)|چۆکۆ]]، و لە کاتژمێر ٠٧:٣٤ی بەیانی بە کاتی کۆڵۆمبیا ڕوویداوە.<ref name="sgc12">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.sgc.gov.co/detalleevento/SGC2026pqqmro/resumen |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260810141539/https://www.sgc.gov.co/detalleevento/SGC2026pqqmro/resumen |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|وێبگە=Colombian Geological Survey |سەردێڕ=San José del Palmar – Chocó, Colombia |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ڕووی زانستییەوە، هۆکاری ئەم بومەلەرزەیە دەگەڕێتەوە بۆ شکان و خلیسکانی چینەکانی زەوی لە قووڵایییەکی مامناوەنددا. ئەمەش لە ئەنجامی ڕۆچوونی پلێتی (بەردەڵانی) نازکا بە ژێر پلێتی ئەمریکای باشووردا دروست بووە، بە درێژایی هێڵی لێککەوتنی نێوان ئیکوادۆر و کۆڵۆمبیا.<ref name="anss12" /> دەزگای (CGS)ی کۆڵۆمبی ڕایگەیاند کە ئەمە بەهێزترین بومەلەرزە بووە لە وڵاتەکەدا لە ماوەی دە ساڵی ڕابردوودا،<ref name="bbc10a2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Amerise|یەکەم١=Atahualpa|سەردێڕ=Un fuerte terremoto de magnitud 7,4 golpea el occidente de Colombia, causando numerosos daños humanos y materiales|ناونیشان=https://www.bbc.com/mundo/articles/cly5720pnz4o|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=BBC Mundo|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|زمان=es|trans-title=A powerful 7.4 magnitude earthquake strikes western Colombia, causing widespread human and material damage}}</ref> و گەورەترینیشە لە دوای بومەلەرزەکەی توماکۆی ١٩٧٩ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Vásquez|یەکەم١=Fernando|سەردێڕ=Terremoto de magnitud 7,4 es el más fuerte registrado en Colombia en la última década|ناونیشان=https://www.radionacional.co/actualidad/terremoto-de-magnitud-74-es-el-mas-fuerte-registrado-en-colombia-en-la-ultima-decada|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢٦|ئیش=Radio Nacional de Colombia|ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠٢٦|زمان=es|trans-title=The 7.4 magnitude earthquake is the strongest recorded in Colombia in the last decade}}</ref> لە دوای بومەلەرزە سەرەکییەکە، لانی کەم ٥٤ پاشلەرزە ڕوویان داوە،<ref name="Buitrago11a2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Buitrago|یەکەم١=Loren Sofía|سەردێڕ=Sube a 169 la cifra de muertos por el terremoto en Colombia: hay más de 1.200 heridos y 54 réplicas|ناونیشان=https://www.elcolombiano.com/colombia/muertos-terremoto-en-colombia-heridos-replicas-choco-hoy-GC39809690|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=El Colombiano|ڕێکەوت=١١ی ئابی ٢٠٢٦|زمان=es|trans-title=The death toll from the earthquake in Colombia rises to 169: there are more than 1,200 injured and 54 aftershocks}}</ref> کە بەهێزترینیان گوڕەکەی {{M|b|5.0}} بوو و لە کاتژمێر ٠٨:١٨ی بەیانی ڕوویدا.<ref>{{cite anss|M 5.0 – 16 km W of San José del Palmar, Colombia|2026|us6000tjm4}}</ref> کاریگەریی ئەم بومەلەرزەیە هێندە بەهێز بوو کە لە ٣٢ پایتەختی پارێزگاکانی کۆڵۆمبیا هەستی پێکرا و خەڵک ناچار بوون باڵەخانەکانیان چۆڵ بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Colombia declara la situación de "desastre nacional" tras el terremoto de 7,4 que deja al menos 111 muertos y varios edificios caídos|ناونیشان=https://www.lavanguardia.com/internacional/20260810/11611420/terremoto-colombia.html|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=La Vanguardia|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|زمان=es|trans-title=Colombia declares a state of "national disaster" after a 7.4 magnitude earthquake leaves at least 111 dead and several buildings collapsed}}</ref> مەزەندە دەکرێت لەرزینەکە بۆ ماوەی نزیکەی دوو خولەک بەردەوام بووبێت،<ref name="bbc2" /> و تەنانەت لە وڵاتانی [[پەنەما]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Aizprúa |یەکەم=Julio César |ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.infobae.com/panama/2026/08/10/panamenos-salen-a-las-calles-al-sentir-los-efectos-del-sismo-de-74-registrado-en-colombia/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|وێبگە=infobae |زمان=es |سەردێڕ=Panameños salen a las calles al sentir los efectos del sismo de 7.4 registrado en Colombia}}</ref> [[ئێکوادۆر|ئیکوادۆر]]،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Fuerte terremoto de magnitud 7.4 sacude a Colombia y se siente en Bogotá y varias ciudades del país|ناونیشان=https://www.univision.com/noticias/america-latina/fuerte-sismo-sacude-el-departamento-de-choco-en-colombia-este-lunes|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=N+ Univision|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|زمان=es|trans-title=A powerful 7.4 magnitude earthquake struck Colombia and was felt in Bogotá and several other cities across the country}}</ref> و [[ڤێنیزوێلا]] هەستی پێکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://colombiaone.com/2026/08/10/colombia-earthquake-damage/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|وێبگە=Colombia 1 |زمان=en |سەردێڕ=Colombia Earthquake Causes Damage and Injuries as Choco Bears the Brunt of the Shaking}}</ref> جێگەی سەرنجە کە ئەم بومەلەرزەیە ڕێک لە هەمان ئەو ناوچەیەدا ڕوویداوە کە چەقی بومەلەرزەکەی ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٧٩ بوو (کە ئەو کات قووڵاییەکەی {{cvt|108|km}} و گوڕەکەی {{M|w|7.2}} بوو).<ref name="bbc10a2" /><ref>{{cite anss|M 6.4 – 4 km N of El Cairo, Colombia|1979|usp000145h}}</ref> بومەلەرزەکەی ساڵی ١٩٧٩ زۆر وێرانکەر بوو، و توندییەکەی بەپێی پێوەری مێرکالی گەیشتە ئاستی VII–VIII (واتە زۆر بەهێز تا وێرانکەر) لە ناوچەیەکی فراواندا کە شارەکانی پێرێیرا، ئەرمینیا و مانیزالێس-ی دەگرتەوە. هەروەها لەو کاتەدا لەرزینەکە بە ئاستی شەشەم (بەهێز) لە شارەکانی کالی، ئیباگێ، کویبدۆ و [[مێدێلین]]، و بە ئاستی پێنجەم (مامناوەند) لە شاری پایتەخت، [[بۆگۆتا]] هەستی پێکرابوو.<ref name="Dimaté05a2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Dimaté |یەکەم١=Cristina |دوایین٢=Rivera |یەکەم٢=Luis |دوایین٣=Cisternas |یەکەم٣=Armando |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=Re-visiting large historical earthquakes in the Colombian Eastern Cordillera |journal=Journal of Seismology |بەرگ=٩|پەڕەکان=١–٢٢|doi=10.1007/s10950-005-1413-2}}</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] dlup22y5st0s5wq2pw23q27km8z5ogo 1623871 1623836 2026-08-12T12:56:58Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[بومەلەرزەکەى ٢٠٢٦ى کۆڵۆمبیا]]ی گواستەوە بۆ [[بوومەلەرزەى ٢٠٢٦ى کۆڵۆمبیا]] 1623836 wikitext text/x-wiki {{Databox}}{{ھەنووکەیی|date=August 2026}}لە ١٠ی ئابی ٢٠٢٦، بوومەلەرزەیەک بە گوڕی ٧٫٤ پلە ناوچەى [[چۆکۆ (کۆڵۆمبیا)|چۆکۆی]] لە [[کۆڵۆمبیا|کۆلۆمبیا]] ھەژاند؛ لە ئەنجامدا لانیکەم ٢٥٠ کەس گیانیان لەدەست دا و زیاتر لە ٢٬٥٠٠ کەسی تر بریندار بوون، ھەروەھا زیاتر لە ٤٬٠٠٠ کەسیش بێسەروشوێن ڕاگەیەندران و زیانێکی زۆریش بە سەرانسەری وڵات کەوت. بوومەلەرزەکە لە زۆربەی ناوچەکانی کۆلۆمبیا و لە بەشێک لە وڵاتانی دراوسێ ([[ئێکوادۆر]] و [[پەنەما]] ھەستی پێکرا، و زیانی گەورەی لە شارەکانی کالی، پێریرا، کیبدۆ، مانیسالەس و چەند ناوچەیەکی تر دروست کرد. حکوومەتی کۆلۆمبیا باری نائاساییی نیشتمانیی ڕاگەیاند و دەست بە ئۆپەراسیۆنەکانی [[گەڕان و ڕزگارکردن]] کرا لە ناوچە زیانبەرکەوتووەکاندا. == بومەلەرزە == [[پەڕگە:M_7.4_-_5_km_S_of_San_José_del_Palmar,_Colombia.png|وێنۆک|نەخشەی توندیی لەرزینەکە بەپێی {{Abbr|USGS|دەزگای ڕووپێویی جیۆلۆجیی ئەمریکا}}]] بەپێی زانیارییەکانی ڕووپێویی جیۆلۆجیی ویلایەتە یەکگرتووەکان، بومەلەرزەکە بە گوڕی ٧٫٤ لەسەر پێوەری گوڕی سات پێوانە کراوە و لە قووڵایی {{cvt|110.3|km}} ڕوویداوە.<ref name="anss12">{{cite anss|M 7.4 – 5 km E of San José del Palmar, Colombia|2026|us6000tjl2}}</ref> بەڵام دەزگای ڕووپێویی جیۆلۆجیی کۆڵۆمبیا (CGS) هەمان گوڕی بۆ بومەلەرزەکە پشتڕاستکردووەتەوە بەڵام قووڵاییەکەی بە {{cvt|96|km}} خەمڵاندووە. چەقی بومەلەرزەکە بە دووریی {{cvt|20|km}} بووە لە شارۆچکەی سان خۆسێ دێل پاڵمار لە [[چۆکۆ (کۆڵۆمبیا)|چۆکۆ]]، و لە کاتژمێر ٠٧:٣٤ی بەیانی بە کاتی کۆڵۆمبیا ڕوویداوە.<ref name="sgc12">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.sgc.gov.co/detalleevento/SGC2026pqqmro/resumen |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260810141539/https://www.sgc.gov.co/detalleevento/SGC2026pqqmro/resumen |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|وێبگە=Colombian Geological Survey |سەردێڕ=San José del Palmar – Chocó, Colombia |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ڕووی زانستییەوە، هۆکاری ئەم بومەلەرزەیە دەگەڕێتەوە بۆ شکان و خلیسکانی چینەکانی زەوی لە قووڵایییەکی مامناوەنددا. ئەمەش لە ئەنجامی ڕۆچوونی پلێتی (بەردەڵانی) نازکا بە ژێر پلێتی ئەمریکای باشووردا دروست بووە، بە درێژایی هێڵی لێککەوتنی نێوان ئیکوادۆر و کۆڵۆمبیا.<ref name="anss12" /> دەزگای (CGS)ی کۆڵۆمبی ڕایگەیاند کە ئەمە بەهێزترین بومەلەرزە بووە لە وڵاتەکەدا لە ماوەی دە ساڵی ڕابردوودا،<ref name="bbc10a2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Amerise|یەکەم١=Atahualpa|سەردێڕ=Un fuerte terremoto de magnitud 7,4 golpea el occidente de Colombia, causando numerosos daños humanos y materiales|ناونیشان=https://www.bbc.com/mundo/articles/cly5720pnz4o|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=BBC Mundo|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|زمان=es|trans-title=A powerful 7.4 magnitude earthquake strikes western Colombia, causing widespread human and material damage}}</ref> و گەورەترینیشە لە دوای بومەلەرزەکەی توماکۆی ١٩٧٩ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Vásquez|یەکەم١=Fernando|سەردێڕ=Terremoto de magnitud 7,4 es el más fuerte registrado en Colombia en la última década|ناونیشان=https://www.radionacional.co/actualidad/terremoto-de-magnitud-74-es-el-mas-fuerte-registrado-en-colombia-en-la-ultima-decada|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢٦|ئیش=Radio Nacional de Colombia|ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠٢٦|زمان=es|trans-title=The 7.4 magnitude earthquake is the strongest recorded in Colombia in the last decade}}</ref> لە دوای بومەلەرزە سەرەکییەکە، لانی کەم ٥٤ پاشلەرزە ڕوویان داوە،<ref name="Buitrago11a2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Buitrago|یەکەم١=Loren Sofía|سەردێڕ=Sube a 169 la cifra de muertos por el terremoto en Colombia: hay más de 1.200 heridos y 54 réplicas|ناونیشان=https://www.elcolombiano.com/colombia/muertos-terremoto-en-colombia-heridos-replicas-choco-hoy-GC39809690|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=El Colombiano|ڕێکەوت=١١ی ئابی ٢٠٢٦|زمان=es|trans-title=The death toll from the earthquake in Colombia rises to 169: there are more than 1,200 injured and 54 aftershocks}}</ref> کە بەهێزترینیان گوڕەکەی {{M|b|5.0}} بوو و لە کاتژمێر ٠٨:١٨ی بەیانی ڕوویدا.<ref>{{cite anss|M 5.0 – 16 km W of San José del Palmar, Colombia|2026|us6000tjm4}}</ref> کاریگەریی ئەم بومەلەرزەیە هێندە بەهێز بوو کە لە ٣٢ پایتەختی پارێزگاکانی کۆڵۆمبیا هەستی پێکرا و خەڵک ناچار بوون باڵەخانەکانیان چۆڵ بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Colombia declara la situación de "desastre nacional" tras el terremoto de 7,4 que deja al menos 111 muertos y varios edificios caídos|ناونیشان=https://www.lavanguardia.com/internacional/20260810/11611420/terremoto-colombia.html|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=La Vanguardia|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|زمان=es|trans-title=Colombia declares a state of "national disaster" after a 7.4 magnitude earthquake leaves at least 111 dead and several buildings collapsed}}</ref> مەزەندە دەکرێت لەرزینەکە بۆ ماوەی نزیکەی دوو خولەک بەردەوام بووبێت،<ref name="bbc2" /> و تەنانەت لە وڵاتانی [[پەنەما]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Aizprúa |یەکەم=Julio César |ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.infobae.com/panama/2026/08/10/panamenos-salen-a-las-calles-al-sentir-los-efectos-del-sismo-de-74-registrado-en-colombia/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|وێبگە=infobae |زمان=es |سەردێڕ=Panameños salen a las calles al sentir los efectos del sismo de 7.4 registrado en Colombia}}</ref> [[ئێکوادۆر|ئیکوادۆر]]،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Fuerte terremoto de magnitud 7.4 sacude a Colombia y se siente en Bogotá y varias ciudades del país|ناونیشان=https://www.univision.com/noticias/america-latina/fuerte-sismo-sacude-el-departamento-de-choco-en-colombia-este-lunes|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=N+ Univision|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|زمان=es|trans-title=A powerful 7.4 magnitude earthquake struck Colombia and was felt in Bogotá and several other cities across the country}}</ref> و [[ڤێنیزوێلا]] هەستی پێکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://colombiaone.com/2026/08/10/colombia-earthquake-damage/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٦|وێبگە=Colombia 1 |زمان=en |سەردێڕ=Colombia Earthquake Causes Damage and Injuries as Choco Bears the Brunt of the Shaking}}</ref> جێگەی سەرنجە کە ئەم بومەلەرزەیە ڕێک لە هەمان ئەو ناوچەیەدا ڕوویداوە کە چەقی بومەلەرزەکەی ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٧٩ بوو (کە ئەو کات قووڵاییەکەی {{cvt|108|km}} و گوڕەکەی {{M|w|7.2}} بوو).<ref name="bbc10a2" /><ref>{{cite anss|M 6.4 – 4 km N of El Cairo, Colombia|1979|usp000145h}}</ref> بومەلەرزەکەی ساڵی ١٩٧٩ زۆر وێرانکەر بوو، و توندییەکەی بەپێی پێوەری مێرکالی گەیشتە ئاستی VII–VIII (واتە زۆر بەهێز تا وێرانکەر) لە ناوچەیەکی فراواندا کە شارەکانی پێرێیرا، ئەرمینیا و مانیزالێس-ی دەگرتەوە. هەروەها لەو کاتەدا لەرزینەکە بە ئاستی شەشەم (بەهێز) لە شارەکانی کالی، ئیباگێ، کویبدۆ و [[مێدێلین]]، و بە ئاستی پێنجەم (مامناوەند) لە شاری پایتەخت، [[بۆگۆتا]] هەستی پێکرابوو.<ref name="Dimaté05a2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Dimaté |یەکەم١=Cristina |دوایین٢=Rivera |یەکەم٢=Luis |دوایین٣=Cisternas |یەکەم٣=Armando |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=Re-visiting large historical earthquakes in the Colombian Eastern Cordillera |journal=Journal of Seismology |بەرگ=٩|پەڕەکان=١–٢٢|doi=10.1007/s10950-005-1413-2}}</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] dlup22y5st0s5wq2pw23q27km8z5ogo 0 300160 1624274 1623479 2026-08-13T08:50:18Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[بوومەلەرزەى ٢٠٢٦ى کۆڵۆمبیا]] 1624274 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[بوومەلەرزەى ٢٠٢٦ى کۆڵۆمبیا]] 0e8opmjfrl4eophbkndsv47iafavax4 0 300168 1624058 1623578 2026-08-12T20:07:31Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1624058 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = گیڤعات زێئێڤ | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|גִבְעַת זְאֵב}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = GivatZeev6854.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری گیڤعات زێئێڤ | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری گیڤعات زێئێڤ''' | دەرزیی_نەخشە = Israel binyamin#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی گیڤعات زێئێڤ لە ناوەندی [[کەناری ڕۆژاوا]]دا##جێگەی گیڤعات زێئێڤ لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|31|51|51|N|35|10|11|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} (دیفاکتۆ){{ھن}}{{ئاڵا|فەلەستین}} (فەرمی) | جۆری_دابەشکراو١ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ناوچەی یەھوودا و سامەریە|یەھوودا و سامەریە]]{{ھن}}[[کەناری ڕۆژاوا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٩٧٧ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٥ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = ٧٧٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٥،١٠٤ | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٥،١٨٦ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = http://www.givat-zeev.muni.il/ | پەراوێزەکان = }} '''گیڤعات زێئێڤ''' ({{بە عیبری|גִבְעַת זְאֵב}}) شارێکە لە [[ناوچەی یەھوودا و سامەریە]]، [[ئیسرائیل]]. بەپێی سەرچاوەکانی [[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل]] لە ساڵی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٢٥،١٠٤ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Regional Statistics|ناونیشان=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv&l=1|بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل|Israel Central Bureau of Statistics]]|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ڕووبەری ئەم شارە دەوروبەری ٥ کیلۆمەتری چوارگۆشە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Regional Statistics|ناونیشان=https://www.cbs.gov.il/en/cbsNewBrand/Pages/community-new.aspx?inc=https://boardsgenerator.cbs.gov.il/pages/WebParts/YishuvimPage.aspx?mode=Yeshuv|بڵاوکەرەوە=[[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل|Israel Central Bureau of Statistics]]|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٥}}</ref> و چڕیی دانیشتووانی ٥،١٨٦ کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١٢ی ئابی ٢٠٢٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئیسرائیل]] * [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Givat Ze'ev}} * {{وێبگەی فەرمی|http://www.givat-zeev.muni.il/}} {{شارەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|ئیسرائیل|فەلەستین}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:شارەکانی ناوچەی یەھوودا و سامەریە]] [[پۆل:ناوچەی یەھوودا و سامەریە]] [[پۆل:شارەکانی کەناری ڕۆژاوا]] inb2de5wn9tacnsutm3eelzkdvqbfzn 0 300173 1623837 1623684 2026-08-12T12:05:51Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623837 wikitext text/x-wiki {{Databox}} پارێزگای '''چۆکۆ''' یان هەرێمى بەرێوەبەرى چۆکۆ ناوچەیەکە لە ناوچەی زەریای هێمنی [[کۆڵۆمبیا]] کە ناسراوە بە لەخۆگرتنی گەورەترین دانیشتوانی ئەفرۆ-کۆڵۆمبی لە وڵاتەکەدا، لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتوانی ئەمریندی و کۆڵۆمبییە ڕەچەڵەک تێکەڵە ئەفریقی-ئەمریندییەکان. دەکەوێتە ڕۆژئاوای وڵاتەکەوە، و تاکە ناوچەى کۆڵۆمبیایە کە کەناراوی لەسەر هەردوو [[ئۆقیانووسی ئارام]] و [[ئۆقیانووسی ئەتلانتیک]] هەبێت. تەواوی سنووری کۆڵۆمبیا لەگەڵ [[پەنەما]] لەخۆدەگرێت. پایتەختەکەی کیبدۆیە. چۆکۆ خاوەنی جوگرافیایەکی جۆراوجۆرە ، دانیشتووانەکەی خاوەنی یەکێک لە نزمترین ئاستەکانی بژێوی ژیانن لە سەرجەم پارێزگاکانی کۆڵۆمبیادا. هۆکارێکی سەرەکی کە لەلایەن حکومەتەوە ئاماژەی پێکراوە، بریتییە لە سەختی ناوچەکە، ژینگەی دارستانی باراناویی شاخاوی و ئاووهەوای گەرم و شێدار. ئەم هۆکارانە بوونەتە ڕێگر لە هەر بەرەوپێشچوونێکی بەرچاوی ژێرخانی ناوچەکە، و چۆکۆ وەک یەکێک لە دابڕاوترین ناوچەکانی کۆڵۆمبیا دەمێنێتەوە، بەبێ ئەوەی هیچ ژێرخانێکی گواستنەوەی گەورەی تێدا دروستکرابێت لەو کاتەوەی بناغە سەرەتاییەکانی لە ساڵی ١٩٦٧ دانراون بۆ ڕێگایەکی خێرا کە چۆکۆ بە شاری [[مێدێلین]] دەبەستێتەوە. ناوچەکە دەستڕاگەیشتنێکی کەمی هەیە بۆ چاودێری پزیشکی. لە ئابی ٢٠١٦دا، ڕاگەیاندنەکانی کۆڵۆمبیا بڵاویانکردەوە کە نزیکەی ٥٠ منداڵ لە ماوەی کەمتر لە سێ مانگدا لە برسا مردوون، ئەمەش وایکرد تیشک بخرێتە سەر ئەو دۆخە نالەبارەی کە دانیشتوانی چۆکۆ ڕووبەڕووی دەبنەوە. هەر لەو ساڵەدا، ١٠ کەسی پێگەیشتوو و بەساڵاچووی دیکە لە کۆمەڵگەی ڕەسەنی چۆکۆ، بە هۆکارێک کە دەکرا ڕێگیریان لێ بکرایە وەک [[مەلاریا]] و [[سکچوون]]، گیانیان لەدەستدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Jared Wade |ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشان=https://thecitypaperbogota.com/news/choco-goes-on-strike-to-force-government-action-on-healthcare-and-infrastructure|سەردێڕ=Chocó strikes to force government action on healthcare, infrastructure |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> سەرەڕای ئەوەی پارێزگاکە پلەی "باراناویترین ناوچەی نزمی جیهان"ی هەیە (ناوچەی ژینگەیی دارستانە شێدارەکانی چۆکۆ-داریێن)، بە نزیکەی ١٠,٠٠٠ میلیمەتر (٤٠٠ ئینج) دابارینی ساڵانەوە،<ref name="parsons">{{بیرخستنەوە|دوایین=Parsons |یەکەم=James J. |سەردێڕ=Review of ''Slavery on the Spanish Frontier: The Colombian Chocó, 1680-1810'' by William Frederick Sharp |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ١٩٧٨|ئیش=The Hispanic American Historical Review |بەرگ=٥٨|issue=4 |پەڕەکان=٧١٧–٧١٨|بڵاوکەرەوە=Duke University Press |jstor=2513352}}</ref> بێبەشە لە ئاوی خواردنەوەی پاک و تەندروست. == سەرچاوەکان == * {{In lang|es}} [http://www.todacolombia.com/departamentos/choco.html todacolombia.com – بەشی چۆکۆ] == بەستەری دەرەکی == * [http://www.visitchoco.com/ VisitChoco.com] ماڵپەڕی گەشتیاری و پلاندانانی گەشتەکانی بەشی چۆکۆ (ئینگلیزی و ئیسپانی) * [http://www.unige.ch/cyberdocuments/theses2002/MosqueraMachadoSdC/these_body.html مۆسکێرا-ماچادۆس، سیلڤیا دێل کارمێن (2002) "کادری گشتیی بەشی چۆکۆ" لە ''شیکاری فرەئالێس و مەترسییەکان سروشتی دانس لێ دیپۆرتی چۆکۆ (نۆرد-ئۆست دی لا کۆڵۆمبی)'' زانکۆی جێنیڤ، جنێڤ] بە زمانی فەرەنسی * [http://nadir.org/nadir/initiativ/agp/free/colombia/txt/2002/annex01.htm "Mision de Observacion a la Situación de las Comunidades ئەفرۆدیسێندیێنتەس ئێن کۆڵۆمبیا: ئەنێکسۆ 1"] بە زمانی ئیسپانی؛ * [http://www.choco7dias.com/ چۆکۆ ٧ دیاس] - ڕۆژنامەیەکی ناوخۆیی کە لەلایەن ئیلاسیۆ موریلۆ، ئەندامی پێشووی ئەنجومەنی ویلایەتی چۆکۆ دامەزراوە کە [https://web.archive.org/web/20110519235109/http://www.lwr.org/colombia/alert/archive/012507.asp لەلایەن چەکدارەکانەوە لە ١٢ی ژانویەی ٢٠٠٧ تیرۆرکرا] . * [https://web.archive.org/web/20081029195707/http://www.tni.org/policybriefings/brief27.pdf گەشەپێدانی بەدیل، بەرژەوەندییە ئابوورییەکان و نیمچە سەربازییەکان لە ئورابا] ، کورتەنامەی سیاسەتی ماددە هۆشبەرەکانی TNI ژمارە ٢٧، ئەیلوولی ٢٠٠٨ لەلایەن مۆریتز تێنتۆف * https://www.keybiodiversityareas.org/ ناوچە سەرەکییەکانی جۆراوجۆری زیندوو * دارستانەکانی ناوچەی بایۆجۆگرافیای چۆکۆ لە مەترسی نەمانی مەترسیداردان، ProAves. ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠. [https://proaves.org/en/forests-of-the-biogeographic-region-of-choco-in-critical-danger-of-disappearing/ https://proaves.org/ku/دارستانەکانی-ناوچەی-بایۆجۆگرافی-چۆکۆ-لە-مەترسی-زۆر-نەمان-دان/] * تومبێس-چۆکۆ-ماگدالێنا-هەڕەشەکان، سندوقی هاوبەشی ئیکۆسیستەمی گرینگ، پاراستنی نێودەوڵەتی. [https://www.cepf.net/our-work/biodiversity-hotspots/tumbes-choco-magdalena/threats https://www.cepf.net/کارەکانمان/شوێنە گەرمەکانی جۆراوجۆری زیندوو/tumbes-choco-magdalena/threats] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٧]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] nv13e763609cqeesgzrrs4pplzpbthm 1623929 1623837 2026-08-12T15:00:38Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1623929 wikitext text/x-wiki {{Databox}} پارێزگای '''چۆکۆ''' یان هەرێمى بەرێوەبەرى چۆکۆ ناوچەیەکە لە ناوچەی زەریای هێمنی [[کۆڵۆمبیا]] کە ناسراوە بە لەخۆگرتنی گەورەترین دانیشتوانی ئەفرۆ-کۆڵۆمبی لە وڵاتەکەدا، لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتوانی ئەمریندی و کۆڵۆمبییە ڕەچەڵەک تێکەڵە ئەفریقی-ئەمریندییەکان. دەکەوێتە ڕۆژئاوای وڵاتەکەوە، و تاکە ناوچەى کۆڵۆمبیایە کە کەناراوی لەسەر هەردوو [[ئۆقیانووسی ئارام]] و [[ئۆقیانووسی ئەتلانتیک]] هەبێت. تەواوی سنووری کۆڵۆمبیا لەگەڵ [[پەنەما]] لەخۆدەگرێت. پایتەختەکەی کیبدۆیە. چۆکۆ خاوەنی جوگرافیایەکی جۆراوجۆرە ، دانیشتووانەکەی خاوەنی یەکێک لە نزمترین ئاستەکانی بژێوی ژیانن لە سەرجەم پارێزگاکانی کۆڵۆمبیادا. هۆکارێکی سەرەکی کە لەلایەن حکومەتەوە ئاماژەی پێکراوە، بریتییە لە سەختی ناوچەکە، ژینگەی دارستانی باراناویی شاخاوی و ئاووهەوای گەرم و شێدار. ئەم هۆکارانە بوونەتە ڕێگر لە هەر بەرەوپێشچوونێکی بەرچاوی ژێرخانی ناوچەکە، و چۆکۆ وەک یەکێک لە دابڕاوترین ناوچەکانی کۆڵۆمبیا دەمێنێتەوە، بەبێ ئەوەی هیچ ژێرخانێکی گواستنەوەی گەورەی تێدا دروستکرابێت لەو کاتەوەی بناغە سەرەتاییەکانی لە ساڵی ١٩٦٧ دانراون بۆ ڕێگایەکی خێرا کە چۆکۆ بە شاری [[مێدێلین]] دەبەستێتەوە. ناوچەکە دەستڕاگەیشتنێکی کەمی هەیە بۆ چاودێری پزیشکی. لە ئابی ٢٠١٦دا، ڕاگەیاندنەکانی کۆڵۆمبیا بڵاویانکردەوە کە نزیکەی ٥٠ منداڵ لە ماوەی کەمتر لە سێ مانگدا لە برسا مردوون، ئەمەش وایکرد تیشک بخرێتە سەر ئەو دۆخە نالەبارەی کە دانیشتوانی چۆکۆ ڕووبەڕووی دەبنەوە. هەر لەو ساڵەدا، ١٠ کەسی پێگەیشتوو و بەساڵاچووی دیکە لە کۆمەڵگەی ڕەسەنی چۆکۆ، بە هۆکارێک کە دەکرا ڕێگیریان لێ بکرایە وەک [[مەلاریا]] و [[سکچوون]]، گیانیان لەدەستدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Jared Wade |ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشان=https://thecitypaperbogota.com/news/choco-goes-on-strike-to-force-government-action-on-healthcare-and-infrastructure|سەردێڕ=Chocó strikes to force government action on healthcare, infrastructure |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> سەرەڕای ئەوەی پارێزگاکە پلەی "باراناویترین ناوچەی نزمی جیهان"ی هەیە (ناوچەی ژینگەیی دارستانە شێدارەکانی چۆکۆ-داریێن)، بە نزیکەی ١٠,٠٠٠ میلیمەتر (٤٠٠ ئینج) دابارینی ساڵانەوە،<ref name="parsons">{{بیرخستنەوە|دوایین=Parsons |یەکەم=James J. |سەردێڕ=Review of ''Slavery on the Spanish Frontier: The Colombian Chocó, 1680-1810'' by William Frederick Sharp |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ١٩٧٨|ئیش=The Hispanic American Historical Review |بەرگ=٥٨|issue=4 |پەڕەکان=٧١٧–٧١٨|بڵاوکەرەوە=Duke University Press |jstor=2513352}}</ref> بێبەشە لە ئاوی خواردنەوەی پاک و تەندروست. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{In lang|es}} [http://www.todacolombia.com/departamentos/choco.html todacolombia.com – بەشی چۆکۆ] == بەستەری دەرەکی == * [http://www.visitchoco.com/ VisitChoco.com] ماڵپەڕی گەشتیاری و پلاندانانی گەشتەکانی بەشی چۆکۆ (ئینگلیزی و ئیسپانی) * [http://www.unige.ch/cyberdocuments/theses2002/MosqueraMachadoSdC/these_body.html مۆسکێرا-ماچادۆس، سیلڤیا دێل کارمێن (2002) "کادری گشتیی بەشی چۆکۆ" لە ''شیکاری فرەئالێس و مەترسییەکان سروشتی دانس لێ دیپۆرتی چۆکۆ (نۆرد-ئۆست دی لا کۆڵۆمبی)'' زانکۆی جێنیڤ، جنێڤ] بە زمانی فەرەنسی * [http://nadir.org/nadir/initiativ/agp/free/colombia/txt/2002/annex01.htm "Mision de Observacion a la Situación de las Comunidades ئەفرۆدیسێندیێنتەس ئێن کۆڵۆمبیا: ئەنێکسۆ 1"] بە زمانی ئیسپانی؛ * [http://www.choco7dias.com/ چۆکۆ ٧ دیاس] - ڕۆژنامەیەکی ناوخۆیی کە لەلایەن ئیلاسیۆ موریلۆ، ئەندامی پێشووی ئەنجومەنی ویلایەتی چۆکۆ دامەزراوە کە [https://web.archive.org/web/20110519235109/http://www.lwr.org/colombia/alert/archive/012507.asp لەلایەن چەکدارەکانەوە لە ١٢ی ژانویەی ٢٠٠٧ تیرۆرکرا] . * [https://web.archive.org/web/20081029195707/http://www.tni.org/policybriefings/brief27.pdf گەشەپێدانی بەدیل، بەرژەوەندییە ئابوورییەکان و نیمچە سەربازییەکان لە ئورابا] ، کورتەنامەی سیاسەتی ماددە هۆشبەرەکانی TNI ژمارە ٢٧، ئەیلوولی ٢٠٠٨ لەلایەن مۆریتز تێنتۆف * https://www.keybiodiversityareas.org/ ناوچە سەرەکییەکانی جۆراوجۆری زیندوو * دارستانەکانی ناوچەی بایۆجۆگرافیای چۆکۆ لە مەترسی نەمانی مەترسیداردان، ProAves. ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠. [https://proaves.org/en/forests-of-the-biogeographic-region-of-choco-in-critical-danger-of-disappearing/ https://proaves.org/ku/دارستانەکانی-ناوچەی-بایۆجۆگرافی-چۆکۆ-لە-مەترسی-زۆر-نەمان-دان/] * تومبێس-چۆکۆ-ماگدالێنا-هەڕەشەکان، سندوقی هاوبەشی ئیکۆسیستەمی گرینگ، پاراستنی نێودەوڵەتی. [https://www.cepf.net/our-work/biodiversity-hotspots/tumbes-choco-magdalena/threats https://www.cepf.net/کارەکانمان/شوێنە گەرمەکانی جۆراوجۆری زیندوو/tumbes-choco-magdalena/threats] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٧]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 5rmkt7gpecjdapahub4j03ryl5x24vn 1623938 1623929 2026-08-12T16:02:25Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Chocó Department}} 1623938 wikitext text/x-wiki {{Databox}} پارێزگای '''چۆکۆ''' یان هەرێمى بەرێوەبەرى چۆکۆ ناوچەیەکە لە ناوچەی زەریای هێمنی [[کۆڵۆمبیا]] کە ناسراوە بە لەخۆگرتنی گەورەترین دانیشتوانی ئەفرۆ-کۆڵۆمبی لە وڵاتەکەدا، لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتوانی ئەمریندی و کۆڵۆمبییە ڕەچەڵەک تێکەڵە ئەفریقی-ئەمریندییەکان. دەکەوێتە ڕۆژئاوای وڵاتەکەوە، و تاکە ناوچەى کۆڵۆمبیایە کە کەناراوی لەسەر هەردوو [[ئۆقیانووسی ئارام]] و [[ئۆقیانووسی ئەتلانتیک]] هەبێت. تەواوی سنووری کۆڵۆمبیا لەگەڵ [[پەنەما]] لەخۆدەگرێت. پایتەختەکەی کیبدۆیە. چۆکۆ خاوەنی جوگرافیایەکی جۆراوجۆرە ، دانیشتووانەکەی خاوەنی یەکێک لە نزمترین ئاستەکانی بژێوی ژیانن لە سەرجەم پارێزگاکانی کۆڵۆمبیادا. هۆکارێکی سەرەکی کە لەلایەن حکومەتەوە ئاماژەی پێکراوە، بریتییە لە سەختی ناوچەکە، ژینگەی دارستانی باراناویی شاخاوی و ئاووهەوای گەرم و شێدار. ئەم هۆکارانە بوونەتە ڕێگر لە هەر بەرەوپێشچوونێکی بەرچاوی ژێرخانی ناوچەکە، و چۆکۆ وەک یەکێک لە دابڕاوترین ناوچەکانی کۆڵۆمبیا دەمێنێتەوە، بەبێ ئەوەی هیچ ژێرخانێکی گواستنەوەی گەورەی تێدا دروستکرابێت لەو کاتەوەی بناغە سەرەتاییەکانی لە ساڵی ١٩٦٧ دانراون بۆ ڕێگایەکی خێرا کە چۆکۆ بە شاری [[مێدێلین]] دەبەستێتەوە. ناوچەکە دەستڕاگەیشتنێکی کەمی هەیە بۆ چاودێری پزیشکی. لە ئابی ٢٠١٦دا، ڕاگەیاندنەکانی کۆڵۆمبیا بڵاویانکردەوە کە نزیکەی ٥٠ منداڵ لە ماوەی کەمتر لە سێ مانگدا لە برسا مردوون، ئەمەش وایکرد تیشک بخرێتە سەر ئەو دۆخە نالەبارەی کە دانیشتوانی چۆکۆ ڕووبەڕووی دەبنەوە. هەر لەو ساڵەدا، ١٠ کەسی پێگەیشتوو و بەساڵاچووی دیکە لە کۆمەڵگەی ڕەسەنی چۆکۆ، بە هۆکارێک کە دەکرا ڕێگیریان لێ بکرایە وەک [[مەلاریا]] و [[سکچوون]]، گیانیان لەدەستدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Jared Wade |ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشان=https://thecitypaperbogota.com/news/choco-goes-on-strike-to-force-government-action-on-healthcare-and-infrastructure|سەردێڕ=Chocó strikes to force government action on healthcare, infrastructure |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> سەرەڕای ئەوەی پارێزگاکە پلەی "باراناویترین ناوچەی نزمی جیهان"ی هەیە (ناوچەی ژینگەیی دارستانە شێدارەکانی چۆکۆ-داریێن)، بە نزیکەی ١٠,٠٠٠ میلیمەتر (٤٠٠ ئینج) دابارینی ساڵانەوە،<ref name="parsons">{{بیرخستنەوە|دوایین=Parsons |یەکەم=James J. |سەردێڕ=Review of ''Slavery on the Spanish Frontier: The Colombian Chocó, 1680-1810'' by William Frederick Sharp |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ١٩٧٨|ئیش=The Hispanic American Historical Review |بەرگ=٥٨|issue=4 |پەڕەکان=٧١٧–٧١٨|بڵاوکەرەوە=Duke University Press |jstor=2513352}}</ref> بێبەشە لە ئاوی خواردنەوەی پاک و تەندروست. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{In lang|es}} [http://www.todacolombia.com/departamentos/choco.html todacolombia.com – بەشی چۆکۆ] == بەستەری دەرەکی == * [http://www.visitchoco.com/ VisitChoco.com] ماڵپەڕی گەشتیاری و پلاندانانی گەشتەکانی بەشی چۆکۆ (ئینگلیزی و ئیسپانی) * [http://www.unige.ch/cyberdocuments/theses2002/MosqueraMachadoSdC/these_body.html مۆسکێرا-ماچادۆس، سیلڤیا دێل کارمێن (2002) "کادری گشتیی بەشی چۆکۆ" لە ''شیکاری فرەئالێس و مەترسییەکان سروشتی دانس لێ دیپۆرتی چۆکۆ (نۆرد-ئۆست دی لا کۆڵۆمبی)'' زانکۆی جێنیڤ، جنێڤ] بە زمانی فەرەنسی * [http://nadir.org/nadir/initiativ/agp/free/colombia/txt/2002/annex01.htm "Mision de Observacion a la Situación de las Comunidades ئەفرۆدیسێندیێنتەس ئێن کۆڵۆمبیا: ئەنێکسۆ 1"] بە زمانی ئیسپانی؛ * [http://www.choco7dias.com/ چۆکۆ ٧ دیاس] - ڕۆژنامەیەکی ناوخۆیی کە لەلایەن ئیلاسیۆ موریلۆ، ئەندامی پێشووی ئەنجومەنی ویلایەتی چۆکۆ دامەزراوە کە [https://web.archive.org/web/20110519235109/http://www.lwr.org/colombia/alert/archive/012507.asp لەلایەن چەکدارەکانەوە لە ١٢ی ژانویەی ٢٠٠٧ تیرۆرکرا] . * [https://web.archive.org/web/20081029195707/http://www.tni.org/policybriefings/brief27.pdf گەشەپێدانی بەدیل، بەرژەوەندییە ئابوورییەکان و نیمچە سەربازییەکان لە ئورابا] ، کورتەنامەی سیاسەتی ماددە هۆشبەرەکانی TNI ژمارە ٢٧، ئەیلوولی ٢٠٠٨ لەلایەن مۆریتز تێنتۆف * https://www.keybiodiversityareas.org/ ناوچە سەرەکییەکانی جۆراوجۆری زیندوو * دارستانەکانی ناوچەی بایۆجۆگرافیای چۆکۆ لە مەترسی نەمانی مەترسیداردان، ProAves. ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠. [https://proaves.org/en/forests-of-the-biogeographic-region-of-choco-in-critical-danger-of-disappearing/ https://proaves.org/ku/دارستانەکانی-ناوچەی-بایۆجۆگرافی-چۆکۆ-لە-مەترسی-زۆر-نەمان-دان/] * تومبێس-چۆکۆ-ماگدالێنا-هەڕەشەکان، سندوقی هاوبەشی ئیکۆسیستەمی گرینگ، پاراستنی نێودەوڵەتی. [https://www.cepf.net/our-work/biodiversity-hotspots/tumbes-choco-magdalena/threats https://www.cepf.net/کارەکانمان/شوێنە گەرمەکانی جۆراوجۆری زیندوو/tumbes-choco-magdalena/threats] {{پۆلی کۆمنز|Chocó Department}} [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٧]] [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] jn2m2rovyxfgi750j59iwofa0efl7ib 0 300175 1623835 1623688 2026-08-12T12:04:51Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623835 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی توێکاری |ناو=برژانگ |وێنە=Human eyelashes.jpg |لێدوان=برژانگی مرۆڤ |لاتینی=palpebrae |یۆنانی=βλέφαρον }} '''برژانگ''' یەکێک لە ئەو [[موو|مووانەیە]] کە لەسەر لێواری [[پێڵوو]] گەشە دەکا. [[چاو]] لە تۆز و تەنۆکەی بچووک دەپارێزێ. برژانگی درێژ و پڕ یەکێک لە نیشانەکانی جوانی و سەرنجکێشییە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Pazhoohi |یەکەم=Farid |دوایین٢=Kingstone |یەکەم٢=Alan |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٢ |سەردێڕ=The effect of eyelash length on attractiveness: A previously uninvestigated indicator of beauty. |ناونیشان=https://doi.apa.org/doi/10.1037/ebs0000243 |journal=Evolutionary Behavioral Sciences |زمان=en |بەرگ=١٦ |issue=٢ |پەڕەکان=١٧٦–١٨٠ |doi=10.1037/ebs0000243 |issn=2330-2933}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Eyelashes|برژانگ}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|توێکاری|لەشی مرۆڤ}} [[پۆل:برژانگ]] n9eh80xkrid7ubhscgclutv2ljfuyq5 1624045 1623835 2026-08-12T20:03:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1624045 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی توێکاری |ناو=برژانگ |وێنە=Human eyelashes.jpg |لێدوان=برژانگی مرۆڤ |لاتینی=palpebrae |یۆنانی=βλέφαρον }} '''برژانگ''' یەکێک لە ئەو [[موو|مووانەیە]] کە لەسەر لێواری [[پێڵوو]] گەشە دەکا. [[چاو]] لە تۆز و تەنۆکەی بچووک دەپارێزێ. برژانگی درێژ و پڕ یەکێک لە نیشانەکانی جوانی و سەرنجکێشییە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Pazhoohi |یەکەم=Farid |دوایین٢=Kingstone |یەکەم٢=Alan |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٢ |سەردێڕ=The effect of eyelash length on attractiveness: A previously uninvestigated indicator of beauty. |ناونیشان=https://doi.apa.org/doi/10.1037/ebs0000243 |journal=Evolutionary Behavioral Sciences |زمان=en |بەرگ=١٦ |issue=٢ |پەڕەکان=١٧٦–١٨٠ |doi=10.1037/ebs0000243 |issn=2330-2933}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Eyelashes|برژانگ}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|توێکاری|لەشی مرۆڤ}} [[پۆل:برژانگ]] r8k1r6noh6q9ys80vuy4ydw2vmovmva 0 300178 1623830 1623760 2026-08-12T12:02:21Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623830 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislation | short_title = ماددەی ١٤٠ی دەستووری عێراق | long_title = بڕگەیەکی دەستووری کە چارەسەری بارودۆخی ناوچە کێشە لەسەرەکان لە عێراقدا دەکات | citation = ماددەی ١٤٠، [[دەستووری عێراق]] | image = File:Disputed areas in Iraq.svg | caption = ناوچە جێناکۆکەکان لە عێراق بەپێی ماددەی ١٤٠ی دەستووری عێراق:<br/>{{Color box|#d35f5f}} کێشەیان لەسەر نییە و لە ساڵی ١٩٩١ەوە بەشێکن لە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان.<br/>{{Color box|#c6e9af}} کێشەیان لەسەر نییە و لەژێر کۆنترۆڵی حکوومەتی ناوەندی دان.<br/>{{Color box|#ff80e5}} کێشەیان لەسەرە و لە ساڵی ١٩٩١ەوە بەشێکن لە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان.<br/>{{Color box|#decd87}} کێشەیان لەسەرە و لەژێر کۆنترۆڵی حکوومەتی ناوەندی دان. | territorial_extent = [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ks/%D8%B9%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%82/%DA%BE%DB%95%D9%88%DA%B5%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%86-%D8%AC%DB%8E%D8%A8%DB%95%D8%AC%DB%8E%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%AF%DB%95%DB%8C-%D9%A1%D9%A4%D9%A0-%D9%84%DB%95-%D9%86%D8%A7%D9%88%DA%86%DB%95-%DA%A9%DB%8E%D8%B4%DB%95-%D9%84%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D9%88%D8%A7%D9%85%DB%95/2966830|سەردێڕ=ھەوڵەکان بۆ جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠ لە ناوچە کێشە لەسەرەکان بەردەوامە|زمان=ku|بڵاوکەرەوە=[[Anadolu Agency]]|ڕێکەوت=١٣ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> لەوانەش [[کەرکووک]]، [[قەزای خانەقین (دیالە)|خانەقین]]، و [[قەزای شنگال|شنگال]] | enacted_by = [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]] | date_enacted = ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ | introduced_by = [[ئەندامانی لیژنەی نووسینەوەی دەستووری عێراق|لیژنەی نووسینەوەی دەستوور]] | commenced = | status = ھێشتا کاری پێ نەکراوە | related_legislation = [[یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت بۆ قۆناغی ڕاگوزەر]] | summary = چوارچێوەیەک بۆ چارەسەرکردنی بارودۆخی ناوچە کێشە لەسەرەکان لە ڕێگەی ئاسایییکردنەوە، سەرژمێری، و [[گشتپرسی]] دادەمەزرێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Article-140|ناونیشان=https://presidency.gov.krd/krp/english/idisplay.aspx?sm=pt1+ZmXUE8Y= |بڵاوکەرەوە=Kurdistan Region Presidency |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> | keywords = [[ھەرێمی کوردستان]]، [[عێراق]]، [[ناوچەی جێناکۆک]]، [[کەرکووک]] }} '''ماددەی ١٤٠ی دەستووری عێراق''' بڕگەیەکە لە [[دەستووری عێراق]] کە باس لە ناکۆکییە خاکییەکانی ناو [[عێراق]] دەکات بەتایبەتی سەبارەت بە [[گشتپرسیی دۆخی کەرکووک|پێگەی شاری کەرکووک]] و [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکانی]] دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.institutkurde.org/images/mediapdf/87KFRJGMPD.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> وەک بەشێک لە [[دەستووری عێراق|دەستووری ساڵی ٢٠٠٥]] پەسەندکراوە، ماددەکە پرۆسەیەکی سێ قۆناغیی بۆ چارەسەرکردنی ئەم ناکۆکییانە خستووەتەڕوو: ''ئاساییکردنەوەی'' ناوچە زیانلێکەوتووەکان، ئەنجامدانی ''[[سەرژمێری|سەرژمێریی دانیشتووان]]''، و ڕێکخستنی ''[[ڕێفراندۆم|گشتپرسییەک]]'' بۆ دیاریکردنی دۆخی کارگێڕیی داھاتوویان. ئامانجی ماددەی ١٤٠ چارەسەرکردنی گۆڕانکارییە دیمۆگرافییەکانی ڕژێمی [[حیزبی بەعس|بەعس]] و پێشخستنی حوکمڕانیی دادپەروەرانە و پاراستنی [[مافی کەمینەکان|مافی کەمینەکانە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005|سەردێڕ=Iraq 2005 Constitution - Constitute |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/krg-interior-minister-calls-for-implementation-of-article-140-and-sinjar-agreement|سەردێڕ=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> == پێشینە == ماددەی ١٤٠ لە قۆناغی دوای ڕووخانی ڕژێمی [[حیزبی بەعس|بەعس]] لە ساڵی ٢٠٠٣، لە سەردەمی گواستنەوەی سیاسی لە عێراق پەرەی پێدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Ferris |یەکەم=Elizabeth |ساڵ=٢٠١٦|ناونیشان=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2016/06/0303_iraq_ferris.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> وەک بەشێک لە ھەوڵەکان بۆ دامەزراندنی چوارچێوەیەکی یاسایی و دەستووریی نوێ بۆ وڵاتەکە سەری ھەڵدا، کە ئامانج لێی چارەسەرکردنی ناکۆکییە درێژخایەنەکانە لەسەر ئەو خاکانەی کە بەھۆی سیاسەتەکانی [[عەرەباندن|بەعەرەبکردن]] (تەعریب)ی حکوومەتی پێشووەوە کاریگەرییان لەسەر بووە. ئەو سیاسەتانە گۆڕانکارییان لە پێکھاتەی دیمۆگرافیای چەند پارێزگایەکی باکووردا کردبوو، ئەمەش ھۆکار بوو بۆ دروستبوونی گرژیی نێوان دانیشتووانی [[کورد]] و نەتەوەکانی دیکە. ماددەی ١٤٠ ھەوڵی دا میکانیزمێکی یاسایی بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشە و ناڕەزایەتییە مێژوویییانە و پێشخستنی مامەڵەی دادپەروەرانە لەگەڵ کۆمەڵگا زیانلێکەوتووەکاندا دابین بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١١ی ئابی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://shafaq.com/en/Report/Iraq-s-long-awaited-census-sparks-ethnic-fears-in-disputed-areas|سەردێڕ=Iraq's long-awaited census sparks ethnic fears in disputed areas |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://dckurd.org/2024/06/18/trimming-down-federalism/|سەردێڕ=Trimming Down Federalism: Baghdad, the Disputed Territories, and the Kurdistan Regional Government |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> داڕشتنی دەستووری عێراقی لە ساڵی ٢٠٠٥ ماددەی ١٤٠ی وەک زیادکردنێکی درەنگانە لەخۆگرتبوو، کە ڕەنگدانەوەی سروشتی مشتومڕاویی حوکمڕانیی خاکی بوو. لە ماددەکەدا باس لە دۆخی ئەو ناوچانە کراوە کە بەھۆی [[جەماوەرناسی|گۆڕانکارییە دێمۆگرافییەکانەوە]] لە ئەنجامی سیاسەتەکانی [[ھەڵمەتەکانی بەعەرەبکردنی حیزبی بەعس بۆ سەر باشووری کوردستان|بەعەرەبکردنی بەعسەوە]] ھاتوونەتە ئاراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Janabi |یەکەم=Nazar |ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ناونیشان=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kirkuks-article-140-expired-or-not|سەردێڕ=Kirkuk's Article 140: Expired or Not? {{!}} The Washington Institute |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://shafaq.com/en/Iraq/Blocked-path-for-Article-140-sparks-ongoing-regional-disputes-MP|سەردێڕ=Blocked path for Article 140 sparks ongoing regional disputes: MP |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> ئەم سیاسەتانە ھاوسەنگیی دێمۆگرافییان بە قازانجی [[خەڵکی عێراق|دانیشتووانی عەرەب]] گۆڕی و بووە ھۆی ئاوارەبوونی بەرفراوان، ئەمەش بەشداربوو لە ژینگەیەکی ناجێگیر کە بەردەوام کاریگەریی لەسەر سیاسەتی عێراق ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mehmet Alaca |ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://amwaj.media/en/article/deep-dive-article-140-and-the-future-of-iraq-s-turkmens|سەردێڕ=Deep Dive: Article 140 and the future of Iraq’s Turkmens |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> وەک بەشێک لە دەستوور جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠ دواکەوتووە و بەربەستی کردەیی و ئیداریی ڕووبەڕوو بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.epc.ae/en/details/featured/the-political-security-and-social-fallout-of-iraq-s-one-basket-legislations-|سەردێڕ=The Political, Security and Social Fallout of Iraq’s ‘One Basket’ Legislations |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> حکوومەتە یەک لە دوای یەکەکانی عێراق ئەرکە دەستوورییەکانیان بە تەواوی جێبەجێ نەکردووە و لە ئەنجامدا گرژی و ئاڵۆزیی بەردەوام لە نێوان حکوومەتی ناوەندی لە [[بەغدا]] و [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] لە [[ھەولێر]] دروست بووە. شیکاران باس لەوە دەکەن کە دواکەوتنەکان بەھۆی سروشتی ئاڵۆزی ماددەکەوەیە نەک تەنھا بەربەستی یاسایی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://orsam.org.tr/en/yayinlar/al-sudanis-goverment-program-and-the-possible-risks-ahead-for-iraqi-turkmen/|سەردێڕ=Al Sudani’s Goverment Program and the Possible Risks Ahead for Iraqi Turkmen {{!}} Orsam |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> == بڕگەکان == مادەی ١٤٠ دامەزراوە لەسەر ئەو بنەمایانەی کە لە ماددەی ٥٨ی [[یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت بۆ قۆناغی ڕاگوزەر|یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت بۆ قۆناغی ڕاگوزەردا]] دامەزراون، کە ھەوڵی چارەسەرکردنی گۆڕانکارییە دێمۆگرافییەکان و ڕێکخستنی سنوورە ئیدارییەکان لە ناوچەکانی وەک [[پارێزگای دیالە|دیالە]]، [[پارێزگای نەینەوا|نەینەوا]] و [[پارێزگای سەلاحەددین|سەڵاحەددین]] دەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/300720192 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> # '''ئاساییکردنەوە''': ئەم ھەنگاوە بریتییە لە پێچەوانەکردنەوەی ئەو سیاسەتانەی کە لە سەردەمی ڕژێمی [[سەددام حوسێن]] جێبەجێکراون، گەڕاندنەوەی مافی خاوەندارێتی، و ڕێگەدان بە گەڕانەوەی تاکە ئاوارەکان بۆ ماڵ و گوزەرانی خۆیان. # '''سەرژمێری''': سەرژمێرییەکی نیشتمانی ئەنجام دەدرێت بۆ ھەڵسەنگاندنی پێکھاتەی دیمۆگرافیای ناوچە ناکۆکەکان، کە بنەمایەک بۆ بڕیارە سیاسییەکانی دواتر دابین دەکات. # '''ڕیفراندۆم''': دوابەدوای سەرژمێری، ڕیفراندۆمێک ئەنجام دەدرێت بۆ ئەوەی دیاری بکرێت کە ئایا دانیشتووانی ناوچە جێناکۆکەکان بخرێنە ناو حکوومەتی ھەرێمی کوردستانەوە یان لە ژێر دەسەڵاتی حکوومەتی فیدراڵی لە بەغدا بمێننەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Scott R. Anderson |ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.brookings.edu/articles/the-constitutional-context-for-iraqs-latest-crisis/|سەردێڕ=The constitutional context for Iraq’s latest crisis |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Scott R. Anderson |ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.lawfaremedia.org/article/constitutional-context-iraqs-latest-crisis|سەردێڕ=The Constitutional Context for Iraq’s Latest Crisis |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> دەقی ڕەسەنی ماددەی ١٤٠ی دەستووری ھەمیشەییی کۆماری عێراق:<blockquote> * یەکەم: پێویستە ھەنگاوی پێویست بنرێت بۆ تەواوکردنی جێبەجێکردنی سەرجەم ئەو بڕگانەی کە لە مادەی ٥٨ی یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت بۆ قۆناغی ڕاگوزەری عێراقدا ھاتووە. * دووەم: دەسەڵاتی تەواو بۆ جێبەجێکردن لەلایەن حکوومەتی فیدراڵییەوە بەکاردەھێنرێت، وەک لە مادەی ٥٨ی یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت بۆ قۆناغی ڕاگوزەری عێراقدا ئاماژەی پێکراوە، بەبەردەوامی و تەواو، بۆ بەدەستھێنانی ئەنجامی ئاساییکردنەوە و سەرژمێری و ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی کۆتایی لە کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکانی دیکە لەماوەی دیاریکراودا کە لە ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ کۆتاییی دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://govkrd.b-cdn.net/OtherEntities/General%20Board%20For%20Kurdistani%20Areas%20Outside%20the%20Region/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%AF%DB%95%DB%8C%20%D9%A1%D9%A4%D9%A0/2.%20%D8%AF%DB%95%D9%82%DB%8C%20%D9%85%D8%A7%D8%AF%DB%95%DB%95%DB%8C%20%D9%A1%D9%A4%D9%A0%20%DB%8C%20%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%88%D9%88%D8%B1%DB%8C%20%D9%87%DB%95%D9%85%DB%8C%D8%B4%DB%95%DB%8C%DB%8C%20%D8%B9%DB%8E%DA%95%D8%A7%D9%82%DB%8C%20%D9%81%DB%8C%D8%AF%D8%B1%D8%A7%DA%B5.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> </blockquote> == دواکەوتنەکان == جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠ لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە ڕووبەڕووی دواکەوتن و ئاستەنگی بەردەوام بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Saleem |یەکەم=Zmkan |ڕێکەوت=١٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/2024-03/2024-03-19-instability-in-sinjar-saleem-and-mansour_0.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|پەڕەکان=٨}}</ref> ھەرچەندە دەبوو تا کۆتاییی ساڵی ٢٠٠٧ (٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧) ماددەکە بەتەواوی جێبەجێ کرابێت و تەواو بووبێت، بەڵام تەنانەت قۆناغی سەرەتاییی ماددەکەش تا ئەو وادەیە جێبەجێ نەکرا. حکوومەتە یەک لە دوای یەکەکانی عێراق پابەندبوونەکانیان بەتەواوی بەپێی ئەو بڕگەیە جێبەجێ نەکردووە، ئەمەش وایکردووە گرژییەکان لە ناوچە جێناکۆکەکان درێژە بکێشن. لەم ماوەیەدا نە حکوومەتی عێراق و نە [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] بەرپرسیارێتیی تەواویان لە پەرەپێدانی [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] لە ئەستۆ نەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://icg-prod.s3.amazonaws.com/215-iraq-fixing-security-in-kirkuk.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|پەڕەکان=٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.krgaustralia.net/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%AF%DB%95%D9%89-%D9%A1%D9%A4%D9%A0-%D9%84%DB%95-%D8%B9%DB%95%D9%84%D9%84%D8%A7%D9%88%DB%8C%DB%8C%DB%95%D9%88%DB%95-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%D9%88%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B2%D9%85%DB%8C/|سەردێڕ=ماددەى ١٤٠ لە عەللاوییەوە تاکوو کازمی؛ جێبەجێنەکردن و پێشێلکاریی بەردەوامی دەستوور |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> ناکۆکییە سیاسییەکانی نێوان ھەولێر و بەغدا ڕێگریی لە جێبەجێکردنی مادەی ١٤٠ کردووە، لە ئەنجامدا دواکەوتنی لێکەوتەوە کە زیاتر لە دە ساڵە بەردەوامە. ئەم ناکۆکییانە گرژییان لەسەر ڕێکارەکان، مافی دەنگدەر و بەرپرسیارێتیی کارگێڕی ھەبووە، ئەمەش ھەوڵەکان بۆ جێبەجێکردنی مادەکە بە شێوەیەکی کاریگەر ئاڵۆزتر کردووە. لێکدانەوە یاسایییەکانی ماددەی ١٤٠ بەشدارییان کردووە لە نادڵنیاییی بەردەوام سەبارەت بە جێبەجێکردنی. [[دادگای باڵای فێدراڵیی عێراق|دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق]] بڕیاری دا، ئەو ماددەیە لەڕووی یاسایییەوە بە پابەندکەر دەمێنێتەوە و دەبێت بەبێ گوێدانە دواکەوتنەکانی پێشوو جێبەجێ بکرێت. ھەروەھا دادگا بۆچوونی سەبارەت بە چوارچێوەی ڕێکخستنی پەیوەست بەو ماددەیە دەرکردووە. ئەم لێکدانەوانە لەلایەن ئەکتەرە سیاسییە جیاوازەکانەوە بانگەشەیان بۆ کراوە بۆ پشتگیریکردن لە ھەڵوێستە جیاوازەکان، ئەمەش بووەتە ھۆی بەردەوامبوونی ناڕوونی و پێشکەوتنی سنووردار لە چارەسەرکردنی ناوچە جێناکۆک و کێشە لەسەرەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/380289/Iraq%E2%80%99s-Supreme-Federal-Court:-Article-140-on-disputed-areas-%E2%80%98remains-in-effect%E2%80%99|سەردێڕ=Iraq’s Supreme Federal Court: Article 140 on disputed areas ‘remains in effect’ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://kirkuknow.com/en/news/69161|سەردێڕ=Article 140, disputed territories |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> === گشتپرسی (ڕیفراندۆم)ی ٢٠١٧ === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|گشتپرسیی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)}} ئەو ناوچانەی لە ماددەی ١٤٠دا ئاماژەیان پێکراوە، لە چوارچێوەی [[گشتپرسیی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)|ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی کوردستاندا لە ساڵی ٢٠١٧]] لەلایەن [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|حکوومەتی ھەرێمی کوردستانەوە]] خرابوونە نێو ھەوڵەکانی چارەسەرکردنی ناکۆکی لەسەر پێگەی خۆیان. ناوچە جێناکۆکەکان کە مادەی ١٤٠ دەیگرێتەوە قەزاکانی وەک [[کەرکووک]] و [[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[قەزای خانەقین (دیالە)|خانەقین]] و [[قەزای شنگال|شنگال]] دەگرنەوە. بەشداریکردنیان لە دەرەوەی ھەرێمی خۆسەر ئاماژەیە بۆ کێشە و گرژییە چارەسەرنەکراوەکان لەسەر ماددەی ١٤٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Joshua Landis |ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشان=https://joshualandis.com/blog/resolving-article-140-settling-issue-iraqs-disputed-territories-ahead-independence-referendum-kurdistan/|سەردێڕ=Resolving Article 140: Settling the Issue of Iraq's Disputed Territories Ahead of an Independence Referendum for Kurdistan |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ ھەوڵەکانی بۆ جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠ لاوازکرد، چوونکە گرژییەکانی نێوان بەغدا و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بووە ھۆی کەمبوونەوەی ئیرادەی سیاسی بۆ جێبەجێکردنی ئەم ماددەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ناونیشان=http://skurd.net/2019/09/24/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%AF%DB%95%DB%8C-%D9%A1%D9%A4%D9%A0-%D9%88-%DA%95%DB%8C%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%86%D9%85-%D9%88-%D8%B3%DB%95%D8%B1%DA%98%D9%85%DB%8C-%DA%AF%D8%B4%D8%AA%DB%8C/ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|زمان=ku}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://jinhaagency.com/so/syast/dgdsfg-33443|سەردێڕ="١٦ی ئۆکتۆبەر" پەڵەیەکی دیکەی ڕەش لە مێژووی کورددا |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|زمان=ku}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ئاژاوەکانی ٢٠٢٣ی کەرکووک]] * [[گشتپرسیی دۆخی کەرکووک]] == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.jstor.org/stable/48553722 ماددەی ١٤٠ لە نێوان بەغدا و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان] {{تووڵی دەروازە|کوردستان|عێراق|یاسا}} [[پۆل:سیاسەتی باشووری کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتی عێراق]] [[پۆل:کەرکووک]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:عێراق لە ٢٠٠٥]] [[پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی کوردی]] [[پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]] [[پۆل:دەستووری عێراق]] cp43srsv6zy0xomuex9oul18554kimy 0 300179 1623827 1623778 2026-08-12T12:01:21Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1623827 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = قەزای خانەقین | native_name = {{lang|ar|قَضَاءُ خَانَقِینَ}} | other_name = | settlement_type = [[قەزاکانی عێراق|قەزا]] | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = قەزاکانی دیالە.png | map_caption = قەزاکانی پارێزگای دیالە | image_map1 = | map_caption1 = | coordinates = | pushpin_map = | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = | subdivision_type = وڵات | subdivision_name = {{flag|Iraq}} | subdivision_type1 = | subdivision_type2 = [[پارێزگاکانی عێراق|پارێزگا]] | subdivision_name1 = | subdivision_name2 = {{flagicon image|Flag of Diyala Governorate.png}} [[پارێزگای دیالە]] | established_title = | established_date = | seat = [[خانەقین]] | leader_title = | leader_name = | area_total_km2 = ٣٥١٢ | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = ٣٥٠،٠٠٠ | population_as_of = ٢٠١١ | population_footnotes = <ref name="britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Khanaqin, Iraq|ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Khanaqin|وێبگە=[[Encyclopædia Britannica Online]]|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref><ref name="ngocommittee">NGO Co-ordination Committee.</ref> | population_density_km2 = | website = | footnotes = | utc_offset = +3 }} '''قەزای خانەقین''' ({{Langx|ar|قَضَاءُ خَانَقِینَ}}؛ {{Langx|ku|قەزای خانەقین؛ Qezay Xaneqîn}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.gksat.tv/details.aspx?jimare=104369|سەردێڕ=لەگوندی شێرگی سنوری قەزای خانەقین پەلاماری هێزەكانی مغاویری سوپای عیراق دەدرێـت |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220330021855/https://www.gksat.tv/details.aspx?jimare=104369 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=www.gksat.tv}}</ref> قەزایەکە لە [[پارێزگای دیالە]] لە [[عێراق]]. قەزاکە بەشێکە لە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکانی باکووری عێراق]] ([[باشووری کوردستان]]).<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Meier |یەکەم=Daniel |ڕێکەوت=٢٦ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ='Disputed territories' in northern Iraq: The frontiering of in-between spaces |ناونیشان=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13629395.2019.1681733?journalCode=fmed20 |journal=Mediterranean Politics |بەرگ=٢٥|issue=3 |پەڕەکان=٣٥١–٣٧١|doi=10.1080/13629395.2019.1681733 |issn=1362-9395 |s2cid=211459798 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> بەفەرمی بەپێی [[حکوومەتی عێراق|حکوومەتی فیدراڵیی عێراق]] قەزای خانەقین سەر بە [[پارێزگای دیالە|پارێزگای دیالەیە]]. بەڵام ئەم قەزایە بە شێوەیەکی دیفاکتۆ دابەشکراوە بە دوو بەش لە نێوان پارێزگای دیالە و [[پارێزگای سلێمانی]] ([[ھەرێمی کوردستان]]). لە ڕاستیدا دوو «قەزای خانەقین» ھەن. یەک «قەزای خانەقین» لە [[پارێزگای دیالە]] پێکھاتووە لە سێ قەزای لاوەکی [[Khanaqin Central Subdistrict|ناحیەی ناوەندیی خانەقین]] (کە پایتەختی [[خانەقین]] لەخۆدەگرێت)، [[Al-Sadiyah Subdistrict|ناحیەی ئەلسەعدییە]]، و [[Jalawla Subdistrict|ناحیەی جەلەولا]] (گوڵاڵە). «[[قەزای خانەقین]]»ێکی تر ھەیە کە [[قۆرەتوو|ناحیەی قۆرەتوو]] و [[ناحیەی مەیدان]] لەخۆدەگرێت. پێش ساڵی ٢٠١٥، لە ژێر دەسەڵاتی [[پارێزگای سلێمانی]] ([[ھەرێمی کوردستان]])، بەشەکەیان لە قەزای خانەقین فراوانتر بوو بۆ ئەوەی [[ناحیەی بەمۆ]] بگرێتەوە. ئەم ناحیەیە لە ساڵی ٢٠١٥ پەیوەندیی بە [[قەزای ھەڵەبجە]] ([[پارێزگای ھەڵەبجە]]) کرد. [[ڕووباری ئەڵوەند]] بە قەزای خانەقیندا تێدەپەڕێت پێش ئەوەی بچێتە ناو [[ڕووباری دیالە]]. == دانیشتووان == ژمارەی دانیشتووانی قەزاکە لە ساڵی ٢٠٠٣دا بە ١٧٥ ھەزار کەس مەزەندە کراوە.<ref name="britannica2"><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="115">[https://www.britannica.com/place/Khanaqin "Khanaqin, Iraq"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="116">''[[Encyclopædia Britannica Online]]''<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="118"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">2 December</span> 2016</span>.</span></cite></ref> ژمارەی دانیشتووانی ناوەندیی دادوەری لە ٢٠ ھەزار کەسەوە لە ساڵی ٢٠٠٣ بۆ زیاتر لە ١٦٠ ھەزار کەس لە ساڵی ٢٠١١ زیادی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.alsumaria.tv/mobile/news/55166/iraq-news|سەردێڕ=قضاء خانقين يعلن ارتفاع عدد سكانه إلى خمسة أضعاف بسبب الاستقرار الأمني |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠١٧|وێبگە=www.alsumaria.tv}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://rudaw.net/english/kurdistan/03122014 Khanaqin, once known as ‘city of tolerance,’ still open to Arab refugees] * [http://wikimapia.org/33445866/Xaneq%C3%AEn-District-KRG Wikimapia Xaneqîn District (KRG)] * [http://www.ncciraq.org/images/infobygov/NCCI_Diyala_Governorate_Profile.pdf Home - NGO Coordination Committee for Iraq - Diyala Governorate Profile Jan 2016] Archived 2022-10-07 at the Wayback Machine {{Districts of Iraq}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}{{تووڵی دەروازە|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:خانەقین]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی سندووقی زانیاریدانی نیشتنگە بەبێ ھیچ پۆتانێک بەکاردێنن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:قەزاکانی باشووری کوردستان]] 7dsbcwxlw2z074i79gsxigdocrvol3v 0 300182 1623872 2026-08-12T12:56:58Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[بومەلەرزەکەى ٢٠٢٦ى کۆڵۆمبیا]]ی گواستەوە بۆ [[بوومەلەرزەى ٢٠٢٦ى کۆڵۆمبیا]] 1623872 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[بوومەلەرزەى ٢٠٢٦ى کۆڵۆمبیا]] 0e8opmjfrl4eophbkndsv47iafavax4 2 300183 1623918 2026-08-12T14:13:42Z Hivja 64112 پەڕەی دروست کرد بە «{{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = {{{1}}} | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|{{{2}}}}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = {{{15}}} | قەبارەی_وێنە = 3...»ەوە 1623918 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = {{{1}}} | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|{{{2}}}}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = {{{15}}} | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری {{{1}}} | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری {{{1}}}''' | دەرزیی_نەخشە = {{{7}}}#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی {{{1}}} لە {{{6}}}دا##جێگەی {{{1}}} لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|{{{11}}}|N|{{{12}}}|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} ([[دی فاکتۆ|ڕاستی]]){{ھن}}{{ئاڵا|فەلەستین}} (فەرمی) | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[{{{10}}}]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[{{{3}}}|{{{4}}}]] | جۆری_دابەشکراو٣ = {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەکانی ئیسرائیل|ژێرناوچە]]}} | ناوی_دابەشکراو٣ = {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەی {{{5}}}|{{{5}}}]]|}} | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = {{{13}}} | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{{9}}} | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = {{{16}}} | پەراوێزەکان = }} '''{{{1}}}''' ({{بە عیبری|{{{2}}}}}) شارێکە لە {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەی {{{5}}}|{{{5}}}]]، |}}[[{{{3}}}|ناوچەی {{{4}}}]]، [[ئیسرائیل]]. بەپێی سەرچاوەکانی [[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل]] لە ساڵی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە {{{9}}} کەس بووە. ئەم شوێنە لە ساڵی {{{8}}}دا دامەزراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١٢ی ئابی ٢٠٢٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|{{{18}}}}} * {{وێبگەی فەرمی|{{{16}}}}} {{شارەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|ئیسرائیل|فەلەستین}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:شارەکانی {{{3}}}]] [[پۆل:{{{3}}}]] [[en:{{{17}}}]] lharsbqs9cssna5n1dobme8a8rxz3r0 1623919 1623918 2026-08-12T14:15:19Z Hivja 64112 /* */ 1623919 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = {{{1}}} | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|{{{2}}}}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = {{{15}}} | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری {{{1}}} | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری {{{1}}}''' | دەرزیی_نەخشە = {{{7}}}#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی {{{1}}} لە {{{6}}}دا##جێگەی {{{1}}} لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|{{{11}}}|N|{{{12}}}|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} ([[دی فاکتۆ]]){{ھن}}{{ئاڵا|فەلەستین}} ([[دی یورێ]]) | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[{{{10}}}]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[{{{3}}}|{{{4}}}]] | جۆری_دابەشکراو٣ = {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەکانی ئیسرائیل|ژێرناوچە]]}} | ناوی_دابەشکراو٣ = {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەی {{{5}}}|{{{5}}}]]|}} | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = {{{13}}} | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{{9}}} | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = {{{16}}} | پەراوێزەکان = }} '''{{{1}}}''' ({{بە عیبری|{{{2}}}}}) شارێکە لە {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەی {{{5}}}|{{{5}}}]]، |}}[[{{{3}}}|ناوچەی {{{4}}}]]، [[ئیسرائیل]]. بەپێی سەرچاوەکانی [[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل]] لە ساڵی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە {{{9}}} کەس بووە. ئەم شوێنە لە ساڵی {{{8}}}دا دامەزراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١٢ی ئابی ٢٠٢٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|{{{18}}}}} * {{وێبگەی فەرمی|{{{16}}}}} {{شارەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|ئیسرائیل|فەلەستین}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:شارەکانی {{{3}}}]] [[پۆل:{{{3}}}]] [[en:{{{17}}}]] h0z75crqdi9snaj78pd86iceg0iykx3 1623920 1623919 2026-08-12T14:16:37Z Hivja 64112 1623920 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = {{{1}}} | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|{{{2}}}}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = {{{15}}} | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری {{{1}}} | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری {{{1}}}''' | دەرزیی_نەخشە = {{{7}}}#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی {{{1}}} لە {{{6}}}دا##جێگەی {{{1}}} لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|{{{11}}}|N|{{{12}}}|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} ([[دی فاکتۆ]]){{ھن}}{{ئاڵا|فەلەستین}} ([[دی یورێ]]) | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[{{{10}}}]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[{{{3}}}|{{{4}}}]] | جۆری_دابەشکراو٣ = {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەکانی ئیسرائیل|ژێرناوچە]]}} | ناوی_دابەشکراو٣ = {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەی {{{5}}}|{{{5}}}]]|}} | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = {{{13}}} | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{{9}}} | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = {{{16}}} | پەراوێزەکان = }} '''{{{1}}}''' ({{بە عیبری|{{{2}}}}}) شارێکە لە {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەی {{{5}}}|{{{5}}}]]، |}}[[{{{3}}}|ناوچەی {{{4}}}]]، [[ئیسرائیل]]. بەپێی سەرچاوەکانی [[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل]] لە ساڵی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە {{{9}}} کەس بووە. ئەم شوێنە لە ساڵی {{{8}}}دا دامەزراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١٢ی ئابی ٢٠٢٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|{{{18}}}}} * {{وێبگەی فەرمی|{{{16}}}}} {{نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئیسرائیل|فەلەستین}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:شارەکانی {{{3}}}]] [[پۆل:{{{3}}}]] [[en:{{{17}}}]] qqw669suv8ux4pg3snxwkop0xzap5t6 1624354 1623920 2026-08-13T10:48:30Z Hivja 64112 1624354 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = {{{1}}} | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|{{{2}}}}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = {{{15}}} | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری {{{1}}} | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری {{{1}}}''' | دەرزیی_نەخشە = {{{7}}}#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی {{{1}}} لە {{{6}}}دا##جێگەی {{{1}}} لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|{{{11}}}|N|{{{12}}}|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} ([[دی فاکتۆ]]){{ھن}}{{ئاڵا|فەلەستین}} ([[دی یورێ]]) | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[{{{10}}}]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[{{{3}}}|{{{4}}}]] | جۆری_دابەشکراو٣ = {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەکانی ئیسرائیل|ژێرناوچە]]}} | ناوی_دابەشکراو٣ = {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەی {{{5}}}|{{{5}}}]]|}} | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = {{{13}}} | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{{9}}} | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = {{{16}}} | پەراوێزەکان = }} '''{{{1}}}''' ({{بە عیبری|{{{2}}}}}) شارێکە لە {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەی {{{5}}}|{{{5}}}]]، |}}[[{{{3}}}|ناوچەی {{{4}}}]]، [[ئیسرائیل]]. بەپێی سەرچاوەکانی [[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل]] لە ساڵی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە {{{9}}} کەس بووە.{{Israel populations|reference}} ئەم شوێنە لە ساڵی {{{8}}}دا دامەزراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١٢ی ئابی ٢٠٢٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|{{{18}}}}} * {{وێبگەی فەرمی|{{{16}}}}} {{نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئیسرائیل|فەلەستین}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:شارەکانی {{{3}}}]] [[پۆل:{{{3}}}]] [[en:{{{17}}}]] jw3g8whuqtatk1c1436d83r7zk05bqi 1624355 1624354 2026-08-13T10:48:58Z Hivja 64112 1624355 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = {{{1}}} | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|{{{2}}}}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = {{{15}}} | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری {{{1}}} | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری {{{1}}}''' | دەرزیی_نەخشە = {{{7}}}#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی {{{1}}} لە {{{6}}}دا##جێگەی {{{1}}} لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|{{{11}}}|N|{{{12}}}|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} ([[دی فاکتۆ]]){{ھن}}{{ئاڵا|فەلەستین}} ([[دی یورێ]]) | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[کەناری ڕۆژاوا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[{{{3}}}|{{{4}}}]] | جۆری_دابەشکراو٣ = {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەکانی ئیسرائیل|ژێرناوچە]]}} | ناوی_دابەشکراو٣ = {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەی {{{5}}}|{{{5}}}]]|}} | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = {{{13}}} | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{{9}}} | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = {{{16}}} | پەراوێزەکان = }} '''{{{1}}}''' ({{بە عیبری|{{{2}}}}}) شارێکە لە {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەی {{{5}}}|{{{5}}}]]، |}}[[{{{3}}}|ناوچەی {{{4}}}]]، [[کەناری ڕۆژاوا]]. بەپێی سەرچاوەکانی [[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل]] لە ساڵی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە {{{9}}} کەس بووە.{{Israel populations|reference}} ئەم شوێنە لە ساڵی {{{8}}}دا دامەزراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١٢ی ئابی ٢٠٢٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|{{{18}}}}} * {{وێبگەی فەرمی|{{{16}}}}} {{نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئیسرائیل|فەلەستین}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:شارەکانی {{{3}}}]] [[پۆل:{{{3}}}]] [[en:{{{17}}}]] ohfapdcnjcdbhr22v9rk05pxvmq06ve 1624356 1624355 2026-08-13T10:50:28Z Hivja 64112 /* */ 1624356 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = {{{1}}} | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|{{{2}}}}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = {{{15}}} | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری {{{1}}} | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری {{{1}}}''' | دەرزیی_نەخشە = {{{7}}}#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی {{{1}}} لە {{{6}}}دا##جێگەی {{{1}}} لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|{{{11}}}|N|{{{12}}}|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} ([[دی فاکتۆ]]){{ھن}}{{ئاڵا|فەلەستین}} ([[دی یورێ]]) | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[کەناری ڕۆژاوا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[{{{3}}}|{{{4}}}]] | جۆری_دابەشکراو٣ = {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەکانی ئیسرائیل|ژێرناوچە]]}} | ناوی_دابەشکراو٣ = {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەی {{{5}}}|{{{5}}}]]|}} | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = {{{13}}} | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{{9}}} | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = {{{16}}} | پەراوێزەکان = }} '''{{{1}}}''' ({{بە عیبری|{{{2}}}}}) [[نیشتەجێبووی ئیسرائیلی|نیشتەجێبوویەکی ئیسرائیلی]]یە لە {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەی {{{5}}}|{{{5}}}]]، |}}[[{{{3}}}|ناوچەی {{{4}}}]]، [[کەناری ڕۆژاوا]]. بەپێی سەرچاوەکانی [[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل]] لە ساڵی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە {{{9}}} کەس بووە.{{Israel populations|reference}} ئەم شوێنە لە ساڵی {{{8}}}دا دامەزراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١٢ی ئابی ٢٠٢٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|{{{18}}}}} * {{وێبگەی فەرمی|{{{16}}}}} {{نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئیسرائیل|فەلەستین}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:شارەکانی {{{3}}}]] [[پۆل:{{{3}}}]] [[en:{{{17}}}]] 6jxtrdugyrpdt7altuh4sko39pbzybd 1624357 1624356 2026-08-13T10:50:49Z Hivja 64112 /* */ 1624357 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = {{{1}}} | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|{{{2}}}}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل|نیشتەجێبوو]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = {{{15}}} | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری {{{1}}} | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری {{{1}}}''' | دەرزیی_نەخشە = {{{7}}}#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی {{{1}}} لە {{{6}}}دا##جێگەی {{{1}}} لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|{{{11}}}|N|{{{12}}}|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} ([[دی فاکتۆ]]){{ھن}}{{ئاڵا|فەلەستین}} ([[دی یورێ]]) | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[کەناری ڕۆژاوا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[{{{3}}}|{{{4}}}]] | جۆری_دابەشکراو٣ = {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەکانی ئیسرائیل|ژێرناوچە]]}} | ناوی_دابەشکراو٣ = {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەی {{{5}}}|{{{5}}}]]|}} | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = {{{13}}} | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{{9}}} | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = {{{16}}} | پەراوێزەکان = }} '''{{{1}}}''' ({{بە عیبری|{{{2}}}}}) [[نیشتەجێبووی ئیسرائیلی|نیشتەجێبوویەکی ئیسرائیلی]]یە لە {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەی {{{5}}}|{{{5}}}]]، |}}[[{{{3}}}|ناوچەی {{{4}}}]]، [[کەناری ڕۆژاوا]]. بەپێی سەرچاوەکانی [[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل]] لە ساڵی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە {{{9}}} کەس بووە.{{Israel populations|reference}} ئەم شوێنە لە ساڵی {{{8}}}دا دامەزراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١٢ی ئابی ٢٠٢٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|{{{18}}}}} * {{وێبگەی فەرمی|{{{16}}}}} {{نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئیسرائیل|فەلەستین}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:شارەکانی {{{3}}}]] [[پۆل:{{{3}}}]] [[en:{{{17}}}]] krngywxafi83id5s2dv1ydsxal3zcj6 1624361 1624357 2026-08-13T11:44:56Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[بەکارھێنەر:HivjaBot/نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]]ی بە بێ بەجێھشتنی ڕەوانەکەرێک گواستەوە بۆ [[بەکارھێنەر:HivjaBot/نیشتەجێبووە ئیسرائیلییەکانی کەناری ڕۆژاوا]] 1624357 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = {{{1}}} | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|{{{2}}}}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل|نیشتەجێبوو]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = {{{15}}} | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری {{{1}}} | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری {{{1}}}''' | دەرزیی_نەخشە = {{{7}}}#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی {{{1}}} لە {{{6}}}دا##جێگەی {{{1}}} لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|{{{11}}}|N|{{{12}}}|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} ([[دی فاکتۆ]]){{ھن}}{{ئاڵا|فەلەستین}} ([[دی یورێ]]) | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[کەناری ڕۆژاوا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[{{{3}}}|{{{4}}}]] | جۆری_دابەشکراو٣ = {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەکانی ئیسرائیل|ژێرناوچە]]}} | ناوی_دابەشکراو٣ = {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەی {{{5}}}|{{{5}}}]]|}} | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = {{{13}}} | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{{9}}} | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = {{{16}}} | پەراوێزەکان = }} '''{{{1}}}''' ({{بە عیبری|{{{2}}}}}) [[نیشتەجێبووی ئیسرائیلی|نیشتەجێبوویەکی ئیسرائیلی]]یە لە {{#if:{{{5|}}}|[[ژێرناوچەی {{{5}}}|{{{5}}}]]، |}}[[{{{3}}}|ناوچەی {{{4}}}]]، [[کەناری ڕۆژاوا]]. بەپێی سەرچاوەکانی [[نووسینگەی ناوەندیی ئاماری ئیسرائیل]] لە ساڵی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە {{{9}}} کەس بووە.{{Israel populations|reference}} ئەم شوێنە لە ساڵی {{{8}}}دا دامەزراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١٢ی ئابی ٢٠٢٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|{{{18}}}}} * {{وێبگەی فەرمی|{{{16}}}}} {{نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئیسرائیل|فەلەستین}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:شارەکانی {{{3}}}]] [[پۆل:{{{3}}}]] [[en:{{{17}}}]] krngywxafi83id5s2dv1ydsxal3zcj6 0 300184 1623925 2026-08-12T14:41:10Z Hivja 64112 پەڕەی دروست کرد بە «{{ئامادەکردن}} == پێڕست == === ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات === * [[تەلپیۆتی ڕۆژھەڵات]] * [[گردی فەڕەنسی]] * [[گیلۆ]] * [[گیڤعات ھامیڤتار]] * [[ھار حۆما]] * [[مەعالۆت دەفنا]] * [[نێڤێ یەئکۆڤ]] * [[پیسگات زێئێڤ]] * [[ڕامەت ئێشکۆل]] * [[ڕامەت شلۆمۆ]] * [[ڕامۆت، ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات|ڕامۆت]]»ەوە 1623925 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} == پێڕست == === ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات === * [[تەلپیۆتی ڕۆژھەڵات]] * [[گردی فەڕەنسی]] * [[گیلۆ]] * [[گیڤعات ھامیڤتار]] * [[ھار حۆما]] * [[مەعالۆت دەفنا]] * [[نێڤێ یەئکۆڤ]] * [[پیسگات زێئێڤ]] * [[ڕامەت ئێشکۆل]] * [[ڕامەت شلۆمۆ]] * [[ڕامۆت، ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات|ڕامۆت]] jxbb19qn7jitvksrau1wg171qhi0ies 1624043 1623925 2026-08-12T20:02:22Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1624043 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} {{ئامادەکردن}} == پێڕست == === ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات === * [[تەلپیۆتی ڕۆژھەڵات]] * [[گردی فەڕەنسی]] * [[گیلۆ]] * [[گیڤعات ھامیڤتار]] * [[ھار حۆما]] * [[مەعالۆت دەفنا]] * [[نێڤێ یەئکۆڤ]] * [[پیسگات زێئێڤ]] * [[ڕامەت ئێشکۆل]] * [[ڕامەت شلۆمۆ]] * [[ڕامۆت، ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات|ڕامۆت]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئابی ٢٠٢٦}} 0z18e4x5ykfolecz3bf1c5ffv7ajr3u 0 300185 1623991 2026-08-12T17:05:57Z DiyarKamaran 50583 DiyarKamaran پەڕەی [[جاکس تێلەر]]ی گواستەوە بۆ [[جاکس تێڵەر]]: ناوی شیاوتر 1623991 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[جاکس تێڵەر]] ql8vt8yfcrbo5jm50prvuiijp59a0ys 3 300186 1624083 2026-08-12T21:43:35Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1624083 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue"><span style="font-size:13px">'''چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ٢١:٤٣، ١٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) 8a1qnkj33y9cksdgv85x67psmqfoj5a 2 300187 1624264 2026-08-13T08:34:49Z Karzanaziz95 78420 /* */ وەڵام 1624264 wikitext text/x-wiki بەلی من کارزان عزیز قوتابی زانکۆم لەبەشی راگەیاندن دەخوێنم خولای فەلسەفەو فکرو بابەتی میدیاییم بەگشتی لە میدیایی کۆن و میدیایی نوێ a8oez9eev8zsul8gbmorlq4z4rvypxx 3 300188 1624266 2026-08-13T08:43:33Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1624266 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue"><span style="font-size:13px">'''چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ٠٨:٤٣، ١٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) rhrxngh22p0rtany3wyuv88s3p52vl3 3 300189 1624283 2026-08-13T08:53:31Z Karzanaziz95 78420 /* هەمیشر گیان بۆتە ئاکامی رۆحلەبەرە پاکەکان */ بەشی نوێ 1624283 wikitext text/x-wiki == هەمیشر گیان بۆتە ئاکامی رۆحلەبەرە پاکەکان == هەمیشر گیان بۆتە ئاکامی رۆحلەبەرە پاکەکان [[بەکارھێنەر:Karzanaziz95|Karzanaziz95]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Karzanaziz95|لێدوان]]) ٠٨:٥٣، ١٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) rqkz6vuk2lb465gphvzngln6o1825nj 1 300190 1624297 2026-08-13T09:34:26Z حوسێن 42516 /* ناوی وتار */ بەشی نوێ 1624297 wikitext text/x-wiki == ناوی وتار == ئەمە ''مووشەک'' و missileیش ھەر ''[[مووشەک]]''، چۆن دەبێ؟ @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]], @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] و @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ئەمە بکەین بە چی؟ ''ڕۆکێت''؟ [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ٠٩:٣٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) kdxg26jq6o3bs46sdrvhx9htoyox0rk 0 300191 1624300 2026-08-13T09:48:45Z حوسێن 42516 حوسێن پەڕەی [[قەڵغان]]ی گواستەوە بۆ [[سپەر]]: بەپێی وتووێژی پەڕە: دژایەتی نەبوو 1624300 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[سپەر]] cybec5aypu1u0b3id7pjpzpo5gh7hn1 1 300192 1624302 2026-08-13T09:48:45Z حوسێن 42516 حوسێن پەڕەی [[وتووێژ:قەڵغان]]ی گواستەوە بۆ [[وتووێژ:سپەر]]: بەپێی وتووێژی پەڕە: دژایەتی نەبوو 1624302 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[وتووێژ:سپەر]] n82xdpq1pqybz8ojjgrzghxue7qnrdk 0 300193 1624305 2026-08-13T09:53:18Z حوسێن 42516 دروستکردنی ڕەوانەکەر بۆ [[سپەر]] (ئامرازی دروستکەری ڕەوانەکەر) 1624305 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[سپەر]] cybec5aypu1u0b3id7pjpzpo5gh7hn1 14 300194 1624307 2026-08-13T09:55:20Z حوسێن 42516 دروستکردنی پۆلی ھاوپلەی [[:en:Category:Shields]] بە بەکارھێنانی [[Mediawiki:Gadget-CatMaker.js|پۆلساز]] 1624307 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 300195 1624311 2026-08-13T10:22:36Z حوسێن 42516 دروستکردنی پۆلی ھاوپلەی [[:en:Category:Standard Model]] بە بەکارھێنانی [[Mediawiki:Gadget-CatMaker.js|پۆلساز]] 1624311 wikitext text/x-wiki [[پۆل:فیزیکی تەنۆکەیی]] lpsjosbxhutorptjdft2uv9gv9zmxdu 2 300197 1624358 2026-08-13T11:07:13Z Harman M Taher 61819 /* */ هرمان محمدطاهر چاکسازی 1624358 wikitext text/x-wiki هرمان محمد طاهر 87p11nvzfxgoddq1vaolv6fvrm2691i 2 300198 1624362 2026-08-13T11:45:24Z Hivja 64112 پەڕەی دروست کرد بە «{{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = {{{1}}} | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|{{{2}}}}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل|نیشتەجێبوو]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = {{{15}}} | قەبارەی_و...»ەوە 1624362 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = {{{1}}} | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|{{{2}}}}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل|نیشتەجێبوو]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = {{{15}}} | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری {{{1}}} | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری {{{1}}}''' | دەرزیی_نەخشە = {{{7}}}#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی {{{1}}} لە {{{6}}}دا##جێگەی {{{1}}} لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|{{{11}}}|N|{{{12}}}|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} ([[دی فاکتۆ]]){{ھن}}{{ئاڵا|سووریا}} ([[دی یورێ]]) | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[بەرزایییەکانی گۆلان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ژێرناوچەکانی ئیسرائیل|ژێرناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ژێرناوچەی گۆلان|گۆلان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ئەنجومەنی ھەرێمی (ئیسرائیل)|ئەنجومەن]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ئەنجومەنی ھەرێمیی گۆلان|گۆلان]] | جۆری_دابەشکراو٥ = | ناوی_دابەشکراو٥ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = {{{8}}} | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{{9}}} | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = {{{16}}} | پەراوێزەکان = }} '''{{{1}}}''' ({{بە عیبری|{{{2}}}}}) [[نیشتەجێبووی ئیسرائیلی|نیشتەجێبوویەکی ئیسرائیلی]]یە لە [[بەرزایییەکانی گۆلان]].<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١٢ی ئابی ٢٠٢٦}}</ref> بەپێی دابەشکاریی کارگێڕی، شوێنەکە دەکەوێتە [[ژێرناوچەی گۆلان]]، [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|ناوچەی باکووری]] لە [[ئیسرائیل]] و ھەروەھا ھەرێمەکەش پێشتر ھەتا ساڵی [[شەڕی شەش ڕۆژە|١٩٦٧]] بەشێک بووە لە [[پارێزگای قونەیترە]] لە [[سووریا]]. ئەم شوێنە لە ساڵی {{{8}}}دا دامەزراوە و لە ساڵی ٢٠٢٤دا ژمارەی دانیشتووانی {{{9}}} کەس بووە.{{Israel populations|reference}} == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|{{{18}}}}} * {{وێبگەی فەرمی|{{{16}}}}} {{نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئیسرائیل|سووریا}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:شارەکانی {{{3}}}]] [[پۆل:{{{3}}}]] [[en:{{{17}}}]] 74uz1d2emir2txwe098ou7mhvgbbhoz 1624363 1624362 2026-08-13T11:45:49Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[بەکارھێنەر:HaryaddBot/نیشتەجێبووەکانی گۆلان]]ی بە بێ بەجێھشتنی ڕەوانەکەرێک گواستەوە بۆ [[بەکارھێنەر:HaryaddBot/نیشتەجێبووە ئیسرائیلییەکانی گۆلان]] 1624362 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = {{{1}}} | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|{{{2}}}}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل|نیشتەجێبوو]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = {{{15}}} | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری {{{1}}} | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری {{{1}}}''' | دەرزیی_نەخشە = {{{7}}}#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی {{{1}}} لە {{{6}}}دا##جێگەی {{{1}}} لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|{{{11}}}|N|{{{12}}}|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} ([[دی فاکتۆ]]){{ھن}}{{ئاڵا|سووریا}} ([[دی یورێ]]) | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[بەرزایییەکانی گۆلان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ژێرناوچەکانی ئیسرائیل|ژێرناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ژێرناوچەی گۆلان|گۆلان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ئەنجومەنی ھەرێمی (ئیسرائیل)|ئەنجومەن]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ئەنجومەنی ھەرێمیی گۆلان|گۆلان]] | جۆری_دابەشکراو٥ = | ناوی_دابەشکراو٥ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = {{{8}}} | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{{9}}} | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = {{{16}}} | پەراوێزەکان = }} '''{{{1}}}''' ({{بە عیبری|{{{2}}}}}) [[نیشتەجێبووی ئیسرائیلی|نیشتەجێبوویەکی ئیسرائیلی]]یە لە [[بەرزایییەکانی گۆلان]].<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١٢ی ئابی ٢٠٢٦}}</ref> بەپێی دابەشکاریی کارگێڕی، شوێنەکە دەکەوێتە [[ژێرناوچەی گۆلان]]، [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|ناوچەی باکووری]] لە [[ئیسرائیل]] و ھەروەھا ھەرێمەکەش پێشتر ھەتا ساڵی [[شەڕی شەش ڕۆژە|١٩٦٧]] بەشێک بووە لە [[پارێزگای قونەیترە]] لە [[سووریا]]. ئەم شوێنە لە ساڵی {{{8}}}دا دامەزراوە و لە ساڵی ٢٠٢٤دا ژمارەی دانیشتووانی {{{9}}} کەس بووە.{{Israel populations|reference}} == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|{{{18}}}}} * {{وێبگەی فەرمی|{{{16}}}}} {{نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئیسرائیل|سووریا}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:شارەکانی {{{3}}}]] [[پۆل:{{{3}}}]] [[en:{{{17}}}]] 74uz1d2emir2txwe098ou7mhvgbbhoz 1624365 1624363 2026-08-13T11:47:28Z Hivja 64112 /* */ 1624365 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = {{{1}}} | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|{{{2}}}}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل|نیشتەجێبوو]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = {{{15}}} | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری {{{1}}} | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری {{{1}}}''' | دەرزیی_نەخشە = {{{7}}}#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی {{{1}}} لە {{{6}}}دا##جێگەی {{{1}}} لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|{{{11}}}|N|{{{12}}}|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} ([[دی فاکتۆ]]){{ھن}}{{ئاڵا|سووریا}} ([[دی یورێ]]) | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[بەرزایییەکانی گۆلان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ژێرناوچەکانی ئیسرائیل|ژێرناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ژێرناوچەی گۆلان|گۆلان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ئەنجومەنی ھەرێمی (ئیسرائیل)|ئەنجومەن]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ئەنجومەنی ھەرێمیی گۆلان|گۆلان]] | جۆری_دابەشکراو٥ = | ناوی_دابەشکراو٥ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = {{{8}}} | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{{9}}} | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = {{{16}}} | پەراوێزەکان = }} '''{{{1}}}''' ({{بە عیبری|{{{2}}}}}) [[نیشتەجێبووی ئیسرائیلی|نیشتەجێبوویەکی ئیسرائیلی]]یە لە [[بەرزایییەکانی گۆلان]].<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١٢ی ئابی ٢٠٢٦}}</ref> بەپێی دابەشکاریی کارگێڕی، شوێنەکە دەکەوێتە [[ژێرناوچەی گۆلان]]، [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|ناوچەی باکووری]] لە [[ئیسرائیل]] و ھەروەھا ھەرێمەکەش پێشتر ھەتا [[شەڕی شەش ڕۆژە|شەڕی ١٩٦٧]] بەشێک بووە لە [[پارێزگای قونەیترە]] لە [[سووریا]]. ئەم شوێنە لە ساڵی {{{8}}}دا دامەزراوە و لە ساڵی ٢٠٢٤دا ژمارەی دانیشتووانی {{{9}}} کەس بووە.{{Israel populations|reference}} == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|{{{18}}}}} * {{وێبگەی فەرمی|{{{16}}}}} {{نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئیسرائیل|سووریا}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:شارەکانی {{{3}}}]] [[پۆل:{{{3}}}]] [[en:{{{17}}}]] pwseb8drb6r8xbt3cdw84sam6coebhg 1624370 1624365 2026-08-13T11:55:27Z Hivja 64112 1624370 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = {{{1}}} | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|he|{{{2}}}}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عیبری | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل|نیشتەجێبوو]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = {{{6}}} | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری {{{1}}} | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری {{{1}}}''' | دەرزیی_نەخشە = Golan#Israel | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی {{{1}}} لە گۆلاندا##جێگەی {{{1}}} لە [[ئیسرائیل]]دا | پۆتانەکان = {{coord|{{{7}}}|N|{{{8}}}|E|region:IL|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئیسرائیل}} ([[دی فاکتۆ]]){{ھن}}{{ئاڵا|سووریا}} ([[دی یورێ]]) | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[بەرزایییەکانی گۆلان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچەکانی ئیسرائیل|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|باکووری]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ژێرناوچەکانی ئیسرائیل|ژێرناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ژێرناوچەی گۆلان|گۆلان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ئەنجومەنی ھەرێمی (ئیسرائیل)|ئەنجومەن]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ئەنجومەنی ھەرێمیی گۆلان|گۆلان]] | جۆری_دابەشکراو٥ = | ناوی_دابەشکراو٥ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = {{{5}}} | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{{4}}} | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٤ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٢:٠٠|+٢:٠٠]] ([[کاتی ستانداردی ئیسرائیل|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = [[یوو تی سی +٣:٠٠|+٣:٠٠]] ([[کاتی ھاوینەی ئیسرائیل|ھاوینە]]) | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = {{{9}}} | پەراوێزەکان = }} '''{{{1}}}''' ({{بە عیبری|{{{2}}}}}) [[نیشتەجێبووی ئیسرائیلی|نیشتەجێبوویەکی ئیسرائیلی]]یە لە [[بەرزایییەکانی گۆلان]].<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ١٢ی ئابی ٢٠٢٦}}</ref> بەپێی دابەشکاریی کارگێڕی، شوێنەکە دەکەوێتە [[ژێرناوچەی گۆلان]]، [[ناوچەی باکووری (ئیسرائیل)|ناوچەی باکووری]] لە [[ئیسرائیل]] و ھەروەھا ھەرێمەکەش پێشتر ھەتا [[شەڕی شەش ڕۆژە|شەڕی ١٩٦٧]] بەشێک بووە لە [[پارێزگای قونەیترە]] لە [[سووریا]]. ئەم شوێنە لە ساڵی {{{5}}}دا دامەزراوە و لە ساڵی ٢٠٢٤دا ژمارەی دانیشتووانی {{{4}}} کەس بووە.{{Israel populations|reference}} == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|{{{10}}}}} * {{وێبگەی فەرمی|{{{9}}}}} {{نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئیسرائیل|سووریا}} {{ئیسرائیل-کۆلکە}} [[پۆل:نیشتەجێبووەکانی ئیسرائیل]] [[en:{{{3}}}]] iy29sg7mgzv1g5c4jzp6ec5nfwbq6f7