ویکیپیدیا ckbwiki https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter میدیا تایبەت وتووێژ بەکارھێنەر لێدوانی بەکارھێنەر ویکیپیدیا لێدوانی ویکیپیدیا پەڕگە وتووێژی پەڕگە میدیاویکی وتووێژی میدیاویکی داڕێژە وتووێژی داڕێژە یارمەتی وتووێژی یارمەتی پۆل وتووێژی پۆل دەروازە لێدوانی دەروازە ویکیپرۆژە لێدوانی ویکیپرۆژە ڕەشنووس لێدوانی ڕەشنووس TimedText TimedText talk مۆدیوول لێدوانی مۆدیوول Event Event talk 0 243 1686173 1664282 2026-10-12T21:35:57Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.6 1686173 wikitext text/x-wiki {{Short description|دابەشکراوەیەکی لینوکس کە لەلایەن کانۆنیکاڵەوە پەرەی پێدراوە}} {{Primary sources|date=July 2026}} {{Use dmy dates|date=July 2019}} {{Use British English|date=January 2021}} {{Infobox OS | name = ئوبونتو | logo = [[پەڕگە:Ubuntu-logo-2022.svg|250px]] | logo_alt = لۆگۆی ئوبونتو بە دەقی: Ubuntu | screenshot = File:Ubuntu 26.04 LTS desktop.png | caption = ئوبونتو 26.04 "Resolute Raccoon" | developer = {{بنز|کانۆنیکاڵ|en|Canonical (company)|lt=کانۆنیکاڵ لیمیتد}} | family = {{بنز|لینوکس|en|Linux}} ({{بنز|لە جۆری یونیکس|en|Unix-like}})، لەسەر بنەمای {{بنز|دێبیان|en|Debian}} | working_state = ھەنووکەیی | source_model = {{بنز|سەرچاوەکراوە|en|Open-source software}}<ref name="Ubuntu kernel sources">{{cite web |title=kernel.ubuntu.com |url=https://kernel.ubuntu.com/git/ |website=kernel.ubuntu.com |access-date=20 April 2018 |archive-date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821121416/http://kernel.ubuntu.com/git/ |url-status=live }}</ref><ref name="Ubuntu archive">{{cite web |title=Index of /ubuntu |url=https://archive.ubuntu.com/ubuntu/ |website=archive.ubuntu.com |access-date=20 April 2018 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511162437/http://archive.ubuntu.com/ubuntu/ |url-status=live }}</ref> | released = {{Start date and age|2004|10|20|df=yes|paren=yes}} | latest release version = {{#if:{{wikidata|qualifier|preferred|single|Q381|P348|P548=Q2804309|P1638}}|'''کاتی''': {{wikidata|qualifier|preferred|single|Q381|P348|P548=Q2804309|P1638}} {{wikidata|property|preferred|reference|edit|Q381|P348|P548=Q2804309}} / {{Start date and age|{{wikidata|qualifier|preferred|single|Q381|P348|P548=Q2804309|P577}}|df=yes|paren=yes}}<br/>}} '''LTS''': {{wikidata|qualifier|preferred|single|references|edit|Q381|P348|P548=Q15726348|P1638}} {{wikidata|property|preferred|reference|edit|Q381|P348|P548=Q15726348}} / {{Start date and age|{{wikidata|qualifier|preferred|single|Q381|P348|P548=Q15726348|P577}}|df=yes|paren=yes}} | marketing target = {{بنز|ژمێرکاریی ھەور|en|Cloud computing}}، {{بنز|کۆمپیوتەری کەسی|en|personal computer|lt=کۆمپیوتەرە کەسییەکان}}، {{بنز|سێرڤەر (ژمێرکاری)|en|Server (computing)|lt=سێرڤەرەکان}}، {{بنز|سوپەرکۆمپیوتەر|en|supercomputer|lt=سوپەرکۆمپیوتەرەکان}}، {{بنز|ئینتەرنێتی شتەکان|en|Internet of things|lt=ئای ئۆ تی}} | latest preview version = | latest preview date = | language = زیاتر لە ٥٥ زمان <small>لەلایەن [[#کۆمەڵگە ناوخۆیییەکان (LoCos)|لۆکۆکانەوە]]</small> | updatemodel = {{بنز|نوێکارەوەی نەرمامێر|en|Software Updater}}، ئوبونتو سۆفتوێر، {{بنز|ئەپت (نەرمامێر)|en|APT (software)|lt=apt}} | package_manager = {{بنز|نەرمامێری گنۆم|en|GNOME Software}}، {{بنز|دی پی کەی جی|en|dpkg}} ({{بنز|ئەپت (نەرمامێر)|en|APT (software)|lt=APT}})، {{بنز|سناپ (نەرمامێر)|en|Snap (software)|lt=Snap}} – ڕووکاری گرافیکی: {{بنز|سناپ ستۆر|en|Snap Store}} | supported_platforms = {{unbulleted indent list |[[x86-64]] |[[ARM64]] |[[RISC-V]] ([[RISC-V#Profiles and platforms|RVA23]]) |[[ppc64le]] ([[POWER8]] و نوێتر) |[[s390x]]<ref name="supported_hardware">{{cite web |url=https://ubuntu.com/server/docs/installation |quote=Ubuntu 20.04 Server Edition [...] supports four 64-bit architectures: amd64, arm64, ppc64el, s390x |title=Installation |work=Ubuntu Server Documentation |year=2020 |publisher=Canonical Ltd. |access-date=1 January 2022 |archive-date=29 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129113254/https://ubuntu.com/server/docs/installation |url-status=live }}</ref> |پشتگیریی ٣٢-بیتی: [[IA-32]] تا ئوبونتو ١٨٫٠٤ و لە {{بنز|ئوبونتو کۆر|en|Ubuntu Core}}دا،<!-- "386 / amd64 / arm64 / risv64" --><ref>{{Cite web |title=Ubuntu Core |url=https://pages.ubuntu.com/rs/066-EOV-335/images/Ubuntu_Core_4_pager_DS_revised_may_2024.pdf}}</ref> و [[ARMhf]] ([[ARMv7]] + [[VFPv3-D16]]) لە ubuntu-core-22-pi<!-- واتە تەنھا تا ڕازبێری پای ٢ Broadcom BCM2836ARM Cortex-A7 4 cores | 1 GB RAM --><ref>{{cite web |url=https://ubuntu.com/core/docs/supported-platforms |title=Supported platforms |work=Ubuntu Core Documentation |year=2020 |publisher=Canonical Ltd. |access-date=1 January 2022 |archive-date=1 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101153104/https://ubuntu.com/core/docs/supported-platforms |url-status=live }}</ref> }} | kernel_type = {{بنز|ناووکی یەکپارچە|en|monolithic kernel|lt=یەکپارچە}} ({{بنز|ناووکی لینوکس|en|Linux kernel}}) | userland = uutils (پێشتر {{بنز|بنچینەکانی گنو|en|GNU Core Utilities|lt=گنو}}) | ui = {{بنز|گنۆم|en|GNOME}} | license = {{بنز|نەرمامێری ئازاد|en|Free software}} + ھەندێک وەگڕخەری {{بنز|نەرمامێری داخراو|en|proprietary software|lt=داخراو}}،<ref name="kernelblobs">{{cite web |url=https://www.gnu.org/distros/common-distros.html#Ubuntu |title= Explaining Why We Don't Endorse Other Systems |publisher= [[Free Software Foundation]] |access-date= 14 July 2015 |archive-date= 24 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110424061731/http://www.gnu.org/distros/common-distros.html#Ubuntu |url-status=live }}</ref> بێجگە لە نیشانە بازرگانییەکان | website = {{Official URL}} }} '''ئوبونتو''' ({{IPAc-en|ʊ|ˈ|b|ʊ|n|t|uː|audio=En-Ubuntu pronunciation.oga}} {{respell|uu|BUUN|too}}) {{بنز|دابەشکراوەی لینوکس|en|Linux distribution|lt=دابەشکراوەیەکی لینوکسە}} لەسەر بنەمای {{بنز|دێبیان|en|Debian}} کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە {{بنز|نەرمامێری ئازاد و سەرچاوەکراوە|en|free and open-source software}} پێکھاتووە.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.ubuntu.com/about |title=About the Ubuntu project |last=Canonical |website=Ubuntu.com |access-date=1 May 2018 |archive-date=28 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180428002843/https://www.ubuntu.com/about |url-status=live }}</ref><ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.ubuntu.com/licensing |title=Licensing |last=Canonical |website=ubuntu.com |access-date=1 May 2018 |archive-date=2 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180502140026/https://www.ubuntu.com/licensing |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ubuntu.com/community/debian |title=Debian |last=Canonical |website=ubuntu.com |access-date=1 May 2018 |archive-date=2 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180502065355/https://www.ubuntu.com/community/debian |url-status=live }}</ref> ئوبونتو لەلایەن کۆمپانیای بەریتانیی {{بنز|کانۆنیکاڵ|en|Canonical (company)|lt=کانۆنیکاڵ}} و کۆمەڵگەیەک لە بەشداربووان لەژێر مۆدێلێکی بەڕێوەبردنی {{بنز|مێریتۆکراسی|en|Meritocracy|lt=شایستەییدا}} پەرەی پێدەدرێت،<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Governance |url=https://www.ubuntu.com/community/governance |website=Ubuntu.com |access-date=1 May 2018 |archive-date=30 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180430200635/https://www.ubuntu.com/community/governance |url-status=live }}</ref> و لە چەندین وەشانی فەرمیدا بڵاودەکرێتەوە: بۆ ''{{بنز|کۆمپیوتەری سەرمێز|en|Desktop computer|lt=سەرمێز}}''،<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.ubuntu.com/desktop |title=Ubuntu PC operating system |website=Ubuntu.com |access-date=1 May 2018 |archive-date=16 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916063830/http://www.ubuntu.com/desktop |url-status=live }}</ref> ''{{بنز|سێرڤەر (ژمێرکاری)|en|Server (computing)|lt=سێرڤەر}}''،<ref>{{Cite web |url=https://www.ubuntu.com/server |title=Ubuntu Server - for scale out workloads |website=Ubuntu.com |access-date=1 May 2018 |archive-date=23 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181223192409/https://www.ubuntu.com/server |url-status=live }}</ref> و کۆر (Core) بۆ {{بنز|ئینتەرنێتی شتەکان|en|Internet of things|lt=ئای ئۆ تی}}<ref>{{Cite web |url=https://www.ubuntu.com/internet-of-things |title=Ubuntu for the Internet of Things |website=Ubuntu.com |access-date=1 May 2018 |archive-date=28 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180428002640/https://www.ubuntu.com/internet-of-things |url-status=live }}</ref> و ئامێرە {{بنز|ڕۆبۆتیک|en|robotic|lt=ڕۆبۆتیکییەکان}}.<ref>{{cite web |url=https://blog.ubuntu.com/2017/12/19/your-first-robot-a-beginners-guide-to-ros-and-ubuntu-core-1-5 |title=Your first robot: A beginner's guide to ROS and Ubuntu Core [1/5] |website=blog.ubuntu.com |access-date=16 August 2018 |archive-date=16 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180816162257/https://blog.ubuntu.com/2017/12/19/your-first-robot-a-beginners-guide-to-ros-and-ubuntu-core-1-5 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cnet.com/news/open-source-ubuntu-core-connects-robots-drones-and-smart-homes/ |title=Open source Ubuntu Core connects robots, drones and smart homes |first=Richard |last=Trenholm |publisher=CNET |access-date=16 August 2018 |archive-date=16 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180816194428/https://www.cnet.com/news/open-source-ubuntu-core-connects-robots-drones-and-smart-homes/ |url-status=live }}</ref> ئوبونتو لەسەر سووڕێکی شەش مانگە بڵاودەکرێتەوە، و وەشانەکانی {{بنز|پشتگیریی درێژخایەن|en|long-term support}} (LTS) ھەر دوو ساڵ جارێک دەردەچن.<ref>{{Cite web |url=https://wiki.ubuntu.com/Releases#Release_cadence |title=Releases – Ubuntu Wiki |access-date=1 May 2018 |archive-date=29 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029193700/https://wiki.ubuntu.com/Releases#Release_cadence |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://wiki.ubuntu.com/LTS |title=LTS – Ubuntu Wiki |access-date=1 May 2018 |archive-date=5 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805085357/https://wiki.ubuntu.com/LTS |url-status=live }}</ref> کۆمپانیای کانۆنیکاڵ نوێکاریی ئاسایش و پشتگیری دابین دەکات تاوەکو ھەر وەشانێک دەگاتە کۆتاییی کاتی دیاریکراوی تەمەنی خۆی (EOL)، و پشتگیریی زیاتری ئارەزوومەندانە لە ڕێگەی خزمەتگوزارییەکانی Ubuntu Pro و چاککردنەوەی ئاسایشی درێژخایەن (ESM) بەردەستە.<ref>{{Cite web |url=https://www.ubuntu.com/info/release-end-of-life |title=Release end of life |website=ubuntu.com |access-date=1 May 2018 |archive-date=20 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320144709/https://www.ubuntu.com/info/release-end-of-life |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ubuntu.com/support/plans-and-pricing |title=Plans and pricing |website=Ubuntu.com |access-date=1 May 2018 |archive-date=28 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180428002726/https://www.ubuntu.com/support/plans-and-pricing |url-status=live }}</ref> ئوبونتو دەتوانرێت ڕاستەوخۆ لەسەر ڕەقەکاڵا دابمەزرێنرێت یان لەناو {{بنز|مەکینەی خەیاڵی|en|virtual machine}}دا کار بکات. بە شێوەیەکی بەرفراوان بۆ {{بنز|ژمێرکاریی ھەور|en|cloud computing}} بەکاردەھێنرێت، و پشتگیریی بۆ پلاتفۆرمەکانی وەک {{بنز|ئۆپن ستاک|en|OpenStack}} ھەیە.<ref>{{Cite web |title=OpenStack on Ubuntu is your scalable private cloud, by Canonical |url=https://www.ubuntu.com/openstack |website=ubuntu.com |access-date=1 May 2018 |archive-date=28 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180428002409/https://www.ubuntu.com/openstack |url-status=live }}</ref> ھەروەھا یەکێکە لە باوترین دابەشکراوەکانی {{بنز|لینوکس|en|Linux}} بۆ بەکارھێنانی گشتی لەسەر کۆمپیوتەری سەرمێز،<ref>{{Cite web|url=https://news.softpedia.com/news/top-five-reasons-why-ubuntu-is-the-most-used-linux-os-491064.shtml|title=Top Five Reasons Why Ubuntu Is the Most Used Linux OS|date=7 September 2015 }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 October 2023 |title=Ubuntu Pulls Its Latest Desktop Release Over Hate Speech Concerns |url=https://me.pcmag.com/en/operating-systems/19901/ubuntu-pulls-its-latest-desktop-release-over-hate-speech-concerns |access-date=24 November 2023 |website=PCMag Middle East |language=en-ae}}</ref> کە لەلایەن کۆمەڵگەیەکی گەورەی ئینتەرنێتییەوە وەک Ask Ubuntu پشتگیری دەکرێت، و چەندین وەشانی تری لێ دروستبووە کە لەلایەن کۆمەڵگەوە سەرپەرشتی دەکرێن.<ref>{{Cite web |last=Evangelho |first=Jason |title=Linux For Beginners: Understanding The Many Versions Of Ubuntu |url=https://www.forbes.com/sites/jasonevangelho/2018/11/28/linux-for-beginners-understanding-the-many-versions-of-ubuntu/ |access-date=24 November 2023 |website=Forbes |language=en}}</ref> ناوی "ئوبونتو" لە فەلسەفەی ''{{بنز|فەلسەفەی ئوبونتو|en|ubuntu philosophy|lt=ئوبونتو}}''ی زمانی {{بنز|زمانەکانی نگونی|en|Nguni languages|lt=نگونی}}یەوە ھاتووە، کە بە نزیکەیی واتە "مرۆڤایەتی بۆ ئەوانی تر" یان "من ھەم لەبەرئەوەی ھەموومان ھەین".<ref name=":0" /> == مێژوو<span class="anchor" id="Background"></span> == {{See also|مێژووی وەشانەکانی ئوبونتو}} لە نیسانی ٢٠٠٤، {{بنز|مارک شەتڵوۆرت|en|Mark Shuttleworth}} بانگھێشتی دەرزەنێک لە پەرەپێدەرانی {{بنز|دێبیان|en|Debian}}ی کرد بۆ شوقەکەی خۆی لە لەندەن، لەوێ گفتوگۆیان کرد و تایبەتمەندییە جیاکەرەوەکانی ئەو سیستەمەیان داڕشت کە دواتر بوو بە ئوبونتو. شەتڵوۆرت ناوی "ئوبونتو"ی ھەڵبژارد وەک ئاماژەیەک بۆ ڕەگ و ڕیشە ئەفریقییەکەی خۆی و بۆ جەختکردنەوە لەسەر چەمکی کۆمەڵگە. بۆ دابینکردنی بودجەی پڕۆژەکە، شەتڵوۆرت کۆمپانیای {{بنز|کانۆنیکاڵ|en|Canonical (company)|lt=کانۆنیکاڵ لیمیتد}}ی دامەزراند بۆ دامەزراندنی پەرەپێدەرەکان<ref name="histubuntu">{{Citation|last1=Hill |first1=Benjamin Mako |title=The Official Ubuntu Book |edition=1st |chapter=Introducing Ubuntu: A Brief History of Ubuntu |date=23 April 2008 |publisher=Prentice Hall |via=[[informIT]] |url=https://www.informit.com/articles/article.aspx?p=1186095&seqNum=3 |access-date=25 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504071247/https://www.informit.com/articles/article.aspx?p=1186095&seqNum=3 |archive-date=4 May 2025 |isbn=978-0-13-243594-9}}</ref> بە بەکارھێنانی ئەو سامانەی کە لە فرۆشتنی کۆمپانیای {{بنز|Thawte|en|Thawte}} بە {{بنز|ڤێریساین|en|Verisign}} دەستی کەوتبوو.<ref name="20th">{{Citation |last=Proven |first=Liam |title=Ubuntu celebrates 20th anniversary with a new release |date=11 October 2024 |work=[[The Register]] |url=https://www.theregister.com/2024/10/11/ubuntu_oracular_oriole_released/ |access-date=20 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330064223/https://www.theregister.com/2024/10/11/ubuntu_oracular_oriole_released/ |archive-date=30 March 2025 |url-status=live |language=en}}</ref> بۆ ماوەی یەکەم ساڵ، کۆمپانیاکە ھیچ ئۆفیسێکی فیزیکیی نەبوو و کارمەندەکان پلاتفۆرمە ئینتەرنێتییەکانیان بۆ ھەماھەنگی بەکاردەھێنا، کە ئەمەش شەفافییەتی زیاتر کرد. گرووپەکە وادەی شەش مانگیان بۆ خۆیان دانا و بڕیاریان دا ئوبونتو تەنھا لە کاتی یەکەم بڵاوکردنەوەیدا لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ ڕابگەیەنن کە بە "Warty Warthog" ناسرابوو.<ref name="firstRelease">{{cite web |url=https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2004-October/000003.html |title=Announcing Ubuntu 4.10 "The Warty Warthog Release" |last=Shuttleworth |first=Mark |date=20 October 2004 |website=lists.ubuntu.com |access-date=23 August 2023}}</ref> لە ٨ی تەممووزی ٢٠٠٥، شەتڵوۆرت و کانۆنیکاڵ دامەزراوەی ئوبونتویان ڕاگەیاند و بڕی ١٠ ملیۆن دۆلاریان وەک بودجەی سەرەتایی بۆ دابین کرد. ئامانجی دامەزراوەکە دڵنیابوون بوو لە پشتگیری و {{بنز|پەرەپێدانی نەرمامێر|en|Software development|lt=پەرەپێدان}} بۆ ھەموو وەشانەکانی داھاتووی ئوبونتو. مارک شەتڵوۆرت ئامانجی دامەزراوەکەی بە دڵنیاییدان لە بەردەوامیی پڕۆژەی ئوبونتو وەسف کرد.<ref>{{cite web |url=https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2005-July/000025.html |title=Announcing Launch of ($10&nbsp;m) Ubuntu Foundation |first=Benjamin Mako |last=Hill |date=8 July 2005 |access-date=19 August 2008 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203618/https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2005-July/000025.html |url-status=live }}</ref> لە ١٢ی ئازاری ٢٠٠٩، ئوبونتو پشتگیریی پەرەپێدەرانی بۆ پلاتفۆرمەکانی لایەنی سێیەم بۆ بەڕێوەبردنی {{بنز|ژمێرکاریی ھەور|en|Cloud computing|lt=ھەور}} ڕاگەیاند، وەک ئەوانەی لە {{بنز|ئەمازۆن ئی سی ٢|en|Amazon EC2}} بەکاردەھێنرێن.<ref>{{Cite web |url=https://www.ubuntu.com/news/rightscale-cloud-management |title=RightScale Adds Full Support for Ubuntu Server to Its Cloud Management Platform |date=12 March 2009 |publisher=Canonical Ltd |access-date=4 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110130145702/https://www.ubuntu.com/news/rightscale-cloud-management |archive-date=30 January 2011 }}</ref> لە ساڵی ٢٠١١، ڕووکاری سەرمێزی بنەڕەتیی ئوبونتو لە {{بنز|گنۆم ٢|en|GNOME 2}}ەوە گۆڕدرا بۆ ڕووکاری ناوخۆییی کۆمپانیاکە بە ناوی {{بنز|یونیتی (ڕووکاری بەکارھێنەر)|en|Unity (user interface)|lt=یونیتی}} لە جیاتی چوونە سەر {{بنز|گنۆم ٣|en|GNOME 3}}.<ref>{{Citation |last=Paul |first=Ryan |title=Shuttleworth: Unity shell will be default desktop in Ubuntu 11.04 |date=25 October 2010 |work=[[Ars Technica]] |url=https://arstechnica.com/information-technology/2010/10/shuttleworth-unity-shell-will-be-default-desktop-in-ubuntu-1104/ |access-date=9 August 2024 |language=en-us}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٤، کانۆنیکاڵ سیستەمی Snappy Ubuntu Coreی ڕاگەیاند، کە سیستەمێکی کارپێکردنی جێگیرە (immutable) و بۆ بەکارھێنان لە {{بنز|سیستەمی نێوگیرکراو|en|embedded system|lt=سیستەمە نێوگیرکراوەکاندا}} دروستکراوە، لەگەڵ بەڕێوەبەری پاکێجی نوێی بە ناوی "Snappy" کە لە پڕۆژەی {{بنز|ئوبونتو فۆن|en|Ubuntu Phone}}ەوە وەرگیراوە.<ref>{{Citation |last=Willis |first=Nathan |date=28 January 2015 |title=Ubuntu Core and Snappy |url=https://lwn.net/Articles/630660/ |access-date=18 October 2025 |work=LWN.net |language=en-US}}</ref> لە کاتی بڵاوبوونەوەی وەشانی ئوبونتو ١٦٫٠٤، سیستەمی بەڕێوەبردنی پاکێجەکە ناوی گۆڕدرا بۆ "{{بنز|سناپ (نەرمامێر)|en|Snap (software)|lt=Snap}}" و پشتگیریی لە بەرنامەکانی سەرمێزیش کرد، و بوو بە جێگرەوەیەک بۆ {{بنز|فلاتپاک|en|Flatpak}}.<ref>{{Citation |last=Grawert |first=Oliver |date=8 September 2020 |title=Snap/Snappy Ecosystem |url=https://forum.snapcraft.io/t/snap-snappy-ecosystem/19807/5 |access-date=18 October 2025 |work=[[Snapcraft]] Forum |language=en}}</ref> دوای نزیکەی ٦ ساڵ و نیو، ڕووکاری سەرمێزی بنەڕەتی گەڕێنرایەوە بۆ گنۆم ٣ لە ساڵی ٢٠١٧، لە کاتی بڵاوبوونەوەی وەشانی {{بنز|مێژووی وەشانەکانی ئوبونتو|en|Ubuntu version history#1710|lt=١٧٫١٠}}.<ref>{{cite web |title=Ubuntu |url=https://distrowatch.com/table.php?distribution=ubuntu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030013233/https://distrowatch.com/table.php?distribution=ubuntu |archive-date=30 October 2020 |access-date=26 October 2020 |website=DistroWatch.com |language=en-US }}</ref> ئوبونتو، لە وەشانی ١٦٫٠٤٫٥ەوە، پێویستی بە میدیایەکی دامەزراندنی ٢ گێگابایت یان گەورەتر ھەیە.<ref>{{Cite web |url=https://releases.ubuntu.com/releases/16.04.5/ |title=Index of /releases/16.04.5 |website=releases.ubuntu.com |access-date=7 August 2018 |archive-date=8 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180808012557/http://releases.ubuntu.com/releases/16.04.5/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://releases.ubuntu.com/releases/14.04.5/ |title=Index of /releases/14.04.5 |website=releases.ubuntu.com |access-date=7 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222065656/http://releases.ubuntu.com/releases/14.04.5/|archive-date= 22 February 2017|url-status=dead}}</ref> دواهەمین وەشانی ئوبونتو کە لەسەر CDیەکی بچووک بەردەست بوو وەشانی ١٨٫٠٤ بوو.<ref>{{cite web |url=https://help.ubuntu.com/community/Installation/MinimalCD |title=Installation/MinimalCD |publisher=Canonical Ltd |access-date=9 August 2024 }}</ref> پڕۆسێسەرەکانی ૩٢-بیتی جۆری {{بنز|ئێکس ٨٦|en|x86}} تا وەشانی ئوبونتو ١٨٫٠٤ پشتگیرییان لێدەکرا.<ref>{{Cite web |title=Golem.de: IT-News für Profis |url=https://www.golem.de/sonstiges/zustimmung/auswahl.html?from=https%3A%2F%2Fwww.golem.de%2Fnews%2Fcpu-architektur-ubuntu-will-support-fuer-32-bit-x86-beenden-1906-142007.html |access-date=23 July 2024 |website=www.golem.de}}</ref> بڕیاردرا پشتگیری لە "{{بنز|نەرمامێرە دێرینەکان|en|legacy software}}" بکرێت، واتە ھەڵبژاردەیەک لە {{بنز|بەرنامەی ٣٢-بیتی|en|32-bit application|lt=پاکێجە ٣٢-بیتییەکانی i386}}، بۆ ئوبونتو ١٩٫١٠ (کە ئێستا پشتگیریی نەماوە) و ٢٠٫٠٤ LTS بپارێزرێت.<ref name=":4">{{Cite web |url=https://ubuntu.com/blog/statement-on-32-bit-i386-packages-for-ubuntu-19-10-and-20-04-lts |title=Statement on 32-bit i386 packages for Ubuntu 19.10 and 20.04 LTS |website=Ubuntu |language=en |access-date=6 October 2019 |archive-date=9 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009140102/https://ubuntu.com/blog/statement-on-32-bit-i386-packages-for-ubuntu-19-10-and-20-04-lts |url-status=live }}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٢، ئوبونتو خزمەتگوزارییەکانی چاککردنەوەی ئاسایشی درێژخایەن و بەھێزکردنی لەناو بەشداریکردنەکانی Ubuntu Proدا یەکخست، لەوانە خزمەتگوزاریی LivePatch، کە تایبەتمەندییەکی وا دەکات ئامێرەکان ھەندێک نوێکاریی ئاسایشی ئەنجام بدەن بەبێ پێویستبوون بە پێکردنەوە (reboot)، کە بەبێ بەرامبەر بۆ بەکارھێنانی کەسی لەسەر ٥ ئامێر بەردەستە.<ref>{{Cite web |title=Canonical launches free personal Ubuntu Pro subscriptions for up to five machines |url=https://ubuntu.com/blog/ubuntu-pro-beta-release |access-date=18 October 2025 |website=Ubuntu.com |language=en}}</ref> لە حوزەیرانی ٢٠٢٣، کانۆنیکاڵ سیستەمی Ubuntu Core Desktopی ڕاگەیاند، کە سیستەمێکی کارپێکردنی جێگیری سەرمێزە و بە تەواوی لە پاکێجەکانی {{بنز|سناپ (نەرمامێر)|en|Snap (software)|lt=سناپ}} دروستکراوە ھاوشێوەی Ubuntu Core و بڕیار بوو لەگەڵ وەشانی ئوبونتو ٢٤٫٠٤ LTS بڵاوبکرێتەوە.<ref>{{Citation |last=Proven |first=Liam |title=Canonical lifts lid on more Ubuntu Core Desktop details |date=8 November 2023 |url=https://www.theregister.com/2023/11/08/ubuntu_core_desktop_details/ |access-date=25 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250206161237/https://www.theregister.com/2023/11/08/ubuntu_core_desktop_details/ |archive-date=6 February 2025 |language=en |url-status=live }}</ref> بڵاوکردنەوەکەی بە شێوەیەکی کاتی دواخرا، چونکە ئەو ئامانجەی بۆی دانرابوو ھێشتا بە تەواوی بەدەست نەھاتبوو.<ref>{{Citation |last=Proven |first=Liam |title=Why we're still waiting for Ubuntu Core Desktop |date=5 November 2024 |work=[[The Register]] |url=https://www.theregister.com/2024/11/06/ubuntu_core_desktop_waiting/ |access-date=25 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250329205257/https://www.theregister.com/2024/11/06/ubuntu_core_desktop_waiting/ |archive-date=29 March 2025 |language=en |url-status=live }}</ref> دوای زیادبوونی خواست لەسەر پاکێجەکانی {{بنز|فێڵکردنی دراوی دیجیتاڵی|en|cryptocurrency scam}}، فرۆشگای {{بنز|سناپ ستۆر|en|Snap Store}} لە ئازاری ٢٠٢٤ەوە دەستی کرد بە جێبەجێکردنی بڕیاری پێداچوونەوەی دەستی (manual) بۆ بەرنامە نوێیەکان.<ref>{{Citation |last=Borisov |first=Bobby |title=Snap Store Now Requires Manual Review for the Apps |date=23 March 2024 |url=https://linuxiac.com/snap-store-now-requires-manual-review-for-the-apps/ |work=Linuxiac |access-date=18 October 2025 |language=en-US}}</ref> لە ٩ی ئابی ٢٠٢٤، ئوبونتو گۆڕانکارییەکی لە سیاسەتەکانیدا ڕاگەیاند بۆ بەکارھێنانی نوێترین وەشانی سەرووی {{بنز|ناووکی لینوکس|en|Linux kernel}} لە کاتی بڵاوبوونەوەی ھەر وەشانێکی ئوبونتودا، تەنانەت ئەگەر کۆدی ناووکەکە ھێشتا نەگەیشتبێتە وەشانی جێگیر و ھێشتا لە دۆخی {{بنز|کاندیدی بڵاوکردنەوە|en|release candidate}}دا بێت.<ref>{{Citation |last=Sneddon |first=Joey |title=Canonical Announce Major Ubuntu Kernel Change |date=9 August 2024 |work=OMG Ubuntu |url=https://www.omgubuntu.co.uk/2024/08/canonical-announce-major-ubuntu-kernel-change |access-date=9 August 2024 |language=en-GB}}</ref> پشتگیری بۆ سیستەمی پەنجەرەییی {{بنز|ئێکس ١١|en|X11}} لابرا و لەبری ئەوە {{بنز|وایلاند (پرۆتۆکۆڵ)|en|Wayland (protocol)|lt=وایلاند}} دانرا لە وەشانی ئوبونتو ٢٥٫١٠ لە ساڵی ٢٠٢٥دا، کە لەگەڵ گنۆم ٤٩ بڵاوکرایەوە کە ئەویش ئەم گۆڕانکارییەی تێدا کرابوو.<ref>{{cite web | title=Ubuntu 25.10 Scraps X11 for Wayland: A Solid Step Forward | date=26 October 2025 | url=https://thenewstack.io/ubuntu-25-10-scraps-x11-for-wayland-a-solid-step-forward/ }}</ref> == تایبەتمەندییەکان == ئوبونتو لەسەر تەلارسازی و ژێرخانی {{بنز|دێبیان|en|Debian}} دروستکراوە، و وەشانەکانی سێرڤەر، کۆمپیوتەری سەرمێز، و سیستەمی مۆبایل و تابلێتی ھەڵوەشێنراوە لەخۆدەگرێت.<ref name="ubuntu-about">{{cite web |title=Ubuntu and Debian |url=https://www.ubuntu.com/about/about-ubuntu/ubuntu-and-debian |work=Ubuntu.com |publisher=Canonical Ltd |access-date=14 December 2013 |archive-date=22 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131222053933/http://www.ubuntu.com/about/about-ubuntu/ubuntu-and-debian |url-status=live }}</ref> لە وەشانی ٢٤٫١٠ەوە، دامەزراندنی بنەڕەتیی ({{بنز|بنەڕەتی (زانستی کۆمپیوتەر)|en|default (computer science)|lt=دیفۆڵت}}) ئوبونتو کۆمەڵێکی کەم لە نەرمامێر لەخۆدەگرێت، بەتایبەتی وێبگەڕێک ({{بنز|فایەرفۆکس|en|Firefox}})، و ئامرازە بنەڕەتییەکانی {{بنز|گنۆم|en|GNOME}} (بە ڕووکاری سەرمێزەکەشەوە).<ref>{{Cite web |date=6 July 2023 |title=Rethinking Ubuntu Desktop: a more thoughtful default installation |url=https://discourse.ubuntu.com/t/rethinking-ubuntu-desktop-a-more-thoughtful-default-installation/36736 |access-date=21 October 2023 |website=Ubuntu Community Hub |language=en-US}}</ref> زۆرێک لە پاکێجە نەرمامێرییەکانی تر لە ڕێگەی ئوبونتو سۆفتوێرەوە (کە پێشتر ناوەندی نەرمامێری ئوبونتو بوو)، ھەروەھا لە ڕێگەی ھەر ئامرازێکی تری {{بنز|بەڕێوەبردنی پاکێج|en|package management}}ی بنەما-APT بەردەستن. زۆرێک لە پاکێجە نەرمامێرییەکان کە ئیتر بە شێوەی بنەڕەتی دانامەزرێنرێن، وەک {{بنز|ئێڤۆلووشن (نەرمامێر)|en|Evolution (software)|lt=ئێڤۆلووشن}}، {{بنز|جیمپ|en|GIMP}}، {{بنز|پیدجین (نەرمامێر)|en|Pidgin (software)|lt=پیدجین}} و {{بنز|سیناپتیک (نەرمامێر)|en|Synaptic (software)|lt=سیناپتیک}}، ھێشتا لە کۆگاکاندا بەردەستن و دەکرێت لە ڕێگەی ئامرازی سەرەکی یان ھەر ئامرازێکی تری بەڕێوەبردنی پاکێجی بنەما-APT دابمەزرێنرێن. ھەروەھا پاکێجەکانی {{بنز|سناپی (بەڕێوەبەری پاکێج)|en|Snappy (package manager)|lt=سناپ}} و {{بنز|فلاتپاک|en|Flatpak}} بەردەستن کە دەکرێت لەسەر دابەشکراوە جیاوازەکان کار بکەن،<ref name=ars>{{Cite web |title=Ubuntu 17.04 review: Don't call it abandonware, per se |work=Ars Technica |date=11 May 2017 |access-date=24 December 2017 |url=https://arstechnica.com/gadgets/2017/05/ubuntu-17-04-review-this-is-unitys-true-swan-song/ |archive-date=25 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171225034836/https://arstechnica.com/gadgets/2017/05/ubuntu-17-04-review-this-is-unitys-true-swan-song/ |url-status=live }}</ref> و ڕێگە دەدەن بە دامەزراندنی نەرمامێر، وەک ھەندێک لە نەرمامێرەکانی مایکرۆسۆفت، لە زۆربەی سیستەمە کارپێکردنە سەرەکییەکانی لینوکسدا (وەک ھەر وەشانێکی ئوبونتو کە ئێستا پشتگیری دەکرێت و لەناو {{بنز|فیدۆرا لینوکس|en|Fedora Linux|lt=فیدۆرا}}). بەڕێوەبەری پەڕگەی بنەڕەتی {{بنز|پەڕگەکانی گنۆم|en|GNOME Files}}ە، کە پێشتر ناوی نەوتیلۆس (Nautilus) بوو.<ref name="defaultapps2023">{{Cite web |title=DefaultApps - Ubuntu Wiki |url=https://wiki.ubuntu.com/DefaultApps |access-date=19 October 2023 |website=wiki.ubuntu.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Files – Apps for GNOME |url=https://apps.gnome.org/Nautilus/ |access-date=19 October 2023 |website=apps.gnome.org |language=en}}</ref> ھەموو ئەو بەرنامانەی کە بە شێوەی بنەڕەتی دامەزراون نەرمامێری ئازادن. سەرباری ئەوەش، ئوبونتو ھەندێک وەگڕخەری ڕەقەکاڵا دابەش دەکات کە تەنھا بە فۆرماتی دوانی (binary) بەردەستن، بەڵام ئەم پاکێجانە بە ڕوونی لە بەشی "سنووردارکراو" (restricted) دیاری کراون.<ref>{{cite web |url=https://www.ubuntu.com/about/about-ubuntu/licensing |title=Licensing |website=ubuntu.com |publisher=Canonical Ltd |access-date=27 February 2016 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110346/http://www.ubuntu.com/about/about-ubuntu/licensing |url-status=live }}</ref> وەشانەکانی ئێستای {{بنز|پشتگیریی درێژخایەن|en|long-term support}} (LTS) بۆ ماوەی پێنج ساڵ پشتگیری دەکرێن، و ھەر دوو ساڵ جارێک بڵاودەکرێنەوە. لە کاتی بڵاوبوونەوەی ئوبونتو ٦٫٠٦ەوە، ھەر چوارەمین وەشانێک پشتگیریی درێژخایەن وەردەگرێت.<ref name="about_ubuntu" /> پشتگیریی درێژخایەن نوێکاری بۆ ڕەقەکاڵای نوێ، پاچی ئاسایش، و نوێکاری بۆ ستۆکی ئوبونتو (ژێرخانی ژمێرکاریی ھەور) لەخۆدەگرێت.<ref name="Morgan">{{cite news |url=https://www.theregister.co.uk/2010/04/20/ubuntu_server_10_04/ |title=Ubuntu Server primed for the bigtime |last=Morgan |first=Timothy Prickett |work=[[The Register]] |date=20 April 2010 |access-date=24 October 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004104124/https://www.theregister.co.uk/2010/04/20/ubuntu_server_10_04/ |url-status=live }}</ref> یەکەمین وەشانەکانی LTS بۆ ماوەی سێ ساڵ لەسەر کۆمپیوتەری سەرمێز و پێنج ساڵ لەسەر سێرڤەر پشتگیری دەکران؛ بەڵام لە ئوبونتو ١٢٫٠٤ LTSەوە، پشتگیریی سەرمێز بۆ وەشانەکانی LTS زیاد کرا بۆ پێنج ساڵ.<ref name="Canonical5yearLTS">{{cite news |url=https://fridge.ubuntu.com/2011/10/21/ubuntu-12-04-to-feature-extended-support-period-for-desktop-users/ |title=Ubuntu 12.04 to feature extended support period for desktop users |work=Fridge.Ubuntu.com |publisher=Canonical Ltd |access-date=1 November 2013 |archive-date=1 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101030551/http://fridge.ubuntu.com/2011/10/21/ubuntu-12-04-to-feature-extended-support-period-for-desktop-users/ |url-status=live }}</ref><ref name="Paul28May12">{{cite news |url=https://arstechnica.com/information-technology/2012/05/precision-and-purpose-ubuntu-12-04-and-the-unity-hud-reviewed |title=Precision and purpose: Ubuntu 12.04 and the Unity HUD reviewed |access-date=1 November 2013 |last=Paul |first=Ryan |date=28 May 2012 |work=[[Ars Technica]] |archive-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523200126/https://arstechnica.com/information-technology/2012/05/precision-and-purpose-ubuntu-12-04-and-the-unity-hud-reviewed/ |url-status=live }}</ref><ref name="releases">{{cite web |url=https://wiki.ubuntu.com/Releases |title=Releases |work=Ubuntu Wiki |publisher=Canonical Ltd |access-date=24 October 2013 |archive-date=29 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029193700/https://wiki.ubuntu.com/Releases |url-status=live }}</ref> وەشانەکانی LTS بە شێوەیەکی ڕێکخراو وەشانی خاڵی (point releases)یان بۆ دەردەچێت کە پشتگیری بۆ ڕەقەکاڵای نوێ و یەکخستنی ھەموو ئەو نوێکارییانە لەخۆدەگرێت کە تا ئەو کاتە لەو زنجیرەیەدا بڵاوکراونەتەوە.<ref name="PointReleases">{{cite web |url=https://www.markshuttleworth.com/archives/146 |title=The Art of Release |date=12 May 2008 |access-date=24 October 2013 |work=MarkShuttleworth.com |first=Mark |last=Shuttleworth |archive-date=29 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029184036/http://www.markshuttleworth.com/archives/146 |url-status=live }}</ref> پاکێجەکانی ئوبونتو لەسەر لقی ناجێگیری {{بنز|دێبیان|en|Debian}} (سید) بنیاتنراون، کە ھاوکات دەکرێن لەگەڵ دێبیان بۆ وەشانە نوێیەکانی ئوبونتو.<ref>{{Cite web |title=Freezes |url=https://ubuntu.com/project/docs/release-team/freezes/ |publisher=Canonical Ltd |access-date=2026-07-18 |website=Ubuntu project |language=en}}</ref><ref name="Merges & syncs">{{Cite web |title=Merges & syncs |url=https://ubuntu.com/project/docs/how-ubuntu-is-made/processes/merges-and-syncs/ |publisher=Canonical Ltd |access-date=2026-07-18 |website=Ubuntu project |language=en}}</ref> ھەردوو دابەشکراوەکە ئامرازەکانی {{بنز|بەڕێوەبردنی پاکێج|en|package management}}ی دێبیان بەکاردەھێنن (بۆ نموونە {{بنز|ئەپت (نەرمامێر)|en|APT (software)|lt=APT}} و {{بنز|نەرمامێری گنۆم|en|GNOME Software}}) و فۆرماتی {{بنز|دێب (فۆرماتی پەڕگە)|en|deb (file format)|lt=deb}} بۆ {{بنز|پاکێجی نەرمامێر|en|Software package (installation)|lt=پاکێجەکان}}.<ref name="Merges & syncs" /><ref>{{Cite web |last=msaenzbosupport |title=Troubleshoot common issues that involve APT on Ubuntu - Virtual Machines |url=https://learn.microsoft.com/en-us/troubleshoot/azure/virtual-machines/linux/apt-common-issues-in-ubuntu |access-date=2026-07-18 |website=learn.microsoft.com |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-08-24 |title=HowToInstallPackages |url=https://wiki.debian.org/HowToInstallPackages |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250831135353/https://wiki.debian.org/HowToInstallPackages |archive-date=2025-08-31 |access-date=2026-07-18 |website=[[Debian]] Wiki}}</ref> پاکێجەکانی دێبیان و ئوبونتو مەرج نییە ھەمیشە لەگەڵ یەکتردا گونجاو بن (binary compatible)، لەبەر ئەوە لەوانەیە پێویست بکات ھەندێک پاکێج لە کۆدی {{بنز|کۆدی سەرچاوە|en|Source code|lt=سەرچاوەوە}} دووبارە دروست بکرێنەوە بۆ ئەوەی لە ئوبونتودا کار بکەن.<ref>{{cite web |url=https://wiki.ubuntu.com/MarkShuttleworth#What_about_binary_compatibility_between_distributions.3F |first=Mark |last=Shuttleworth |title=FAQs: Why and Whither for Ubuntu? What about binary compatibility between distributions? |work=Ubuntu Wiki |publisher=Canonical Ltd |access-date=4 February 2011 |archive-date=21 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221222056/https://wiki.ubuntu.com/MarkShuttleworth#What_about_binary_compatibility_between_distributions.3F |url-status=live }}</ref> زۆرێک لە پەرەپێدەرانی ئوبونتو لە ھەمان کاتدا سەرپەرشتیاری پاکێجە گرنگەکانی دێبیانن. ئوبونتو ھاوکاریی دێبیان دەکات لە ڕێگەی گەڕاندنەوەی گۆڕانکارییەکان بۆ دێبیان،<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=https://bugs.launchpad.net/ubuntu-website/+bug/154274 |title=Website does not reference Debian visibly |work=Ubuntu Website Bug Tracking [Obsolete] |date=19 October 2007 |publisher=[[Canonical Group]] |via=[[Launchpad (website)|Launchpad]] |access-date=31 August 2010 |archive-date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821114144/https://bugs.launchpad.net/ubuntu-website/+bug/154274 |url-status=live }}</ref> ھەرچەندە ڕەخنە ھەبووە کە ئەمە بە ڕادەی پێویست ڕوونادات. {{بنز|ئیان مێردۆک|en|Ian Murdock}}، دامەزرێنەری دێبیان، نیگەرانیی خۆی دەربڕیبوو لەوەی کە پاکێجەکانی ئوبونتو لەوانەیە زۆر لە دێبیان دووربکەونەوە و ئیتر لەگەڵیدا نەگونجێن.<ref name="forking">{{cite web |url=https://ianmurdock.com/debian/ubuntu-vs-debian-reprise/ |title=Ubuntu vs. Debian, reprise |date=20 April 2005 |access-date=21 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819164015/http://ianmurdock.com/debian/ubuntu-vs-debian-reprise/ |archive-date=19 August 2014 }}</ref> پێش بڵاوبوونەوە، پاکێجەکان بەردەوام لە لقی {{بنز|ناجێگیر (دێبیان)|en|Unstable (Debian)|lt=ناجێگیری دێبیان}}ەوە ھاوردە دەکرێن و لەگەڵ گۆڕانکارییە تایبەتەکانی ئوبونتودا یەکدەخرێن. لە قۆناغێکدا لە کاتی پرۆسەی بڵاوکردنەوەدا، "سڕکردنی ھاوردەی دێبیان" جێبەجێ دەکرێت. ئەمە ڕێگری دەکات لە ھاوردەکردنی خۆکارانەی پاکێجەکان لە دێبیانەوە بەبێ داواکارییەکی ڕاستەوخۆ لەلایەن پەرەپێدەرێکەوە. بە ھاوبەشی لەگەڵ سڕکردنەکانی تر، ئەمە یارمەتیی پاکێجکەران دەدات دڵنیابن لەوەی کە تایبەتمەندییە سڕکراوەکان پێکەوە بە باشی کار دەکەن.<ref>{{Cite web |title=UbuntuDevelopment/ReleaseProcess - Ubuntu Wiki |url=https://wiki.ubuntu.com/UbuntuDevelopment/ReleaseProcess |access-date=19 October 2023 |website=wiki.ubuntu.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=DebianImportFreeze - Ubuntu Wiki |url=https://wiki.ubuntu.com/DebianImportFreeze |access-date=19 October 2023 |website=wiki.ubuntu.com}}</ref> ھەموو پاکێجە فەرمییەکانی ئوبونتو لە سەدان {{بنز|ئاوێنەی وێب|en|Web mirror|lt=ئاوێنە}} لە سەرانسەری جیھاندا بەردەستن. تا ٣٠ی ئازاری ٢٠٢٥، کۆی گشتی ٦١٧ ئاوێنەی ئوبونتو کاریان دەکرد.<ref name="Official Archive Mirrors for Ubuntu">{{cite web |url=https://launchpad.net/ubuntu/+archivemirrors |publisher=Ubuntu |access-date=13 April 2025 |title = Official Archive Mirrors for Ubuntu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250330201744/https://launchpad.net/ubuntu/+archivemirrors |archive-date=30 March 2025 }}</ref> == ئاسایش == ئامانجی ئوبونتو ئەوەیە کە بە شێوەیەکی بنەڕەتی پارێزراو بێت.<ref>{{cite web |title=Security |url=https://ubuntu.com/security |website=Ubuntu |access-date=8 August 2019 |archive-date=8 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808220950/https://ubuntu.com/security |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Security/Features - Ubuntu Wiki |url=https://wiki.ubuntu.com/Security/Features |website=wiki.ubuntu.com |access-date=8 August 2019 |archive-date=8 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808220920/https://wiki.ubuntu.com/Security/Features |url-status=live }}</ref> بەرنامەکانی بەکارھێنەر بە دەسەڵاتێکی کەمەوە ({{بنز|بنەمای کەمترین دەسەڵات|en|Principle of least privilege}}) کار دەکەن و ناتوانن سیستەمی کارپێکردن یان پەڕگەکانی بەکارھێنەرانی تر تێکبدەن. بۆ ئاسایشی زیاتر، ئامرازی {{بنز|سودۆ|en|sudo}} بەکاردەھێنرێت بۆ پێدانی دەسەڵاتی کاتی بۆ ئەنجامدانی ئەرکە کارگێڕییەکان، کە ئەمەش ڕێگە دەدات ھەژماری ڕووت ({{بنز|ھەژماری ڕووت|en|root account}}) بە داخراوی بمێنێتەوە و یارمەتیی ڕێگریکردن دەدات لەوەی بەکارھێنەرە کەم‌ئەزموونەکان بەبێ مەبەست گۆڕانکاریی مەترسیدار لە سیستەمەکەدا بکەن یان {{بنز|کەلێنی ئاسایش (ئاسایشی کۆمپیوتەر)|en|Vulnerability (computer security)|lt=کەلێنی ئاسایش}} دروست بکەن.<ref>{{cite web |url=https://wiki.ubuntu.com/RootSudo?highlight=%28sudo%29 |title=Root Sudo |work=Ubuntu Wiki |publisher=Canonical Ltd |access-date=19 August 2008 |archive-date=21 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221162133/https://wiki.ubuntu.com/RootSudo?highlight=%28sudo%29 |url-status=live }}</ref> ھەروەھا {{بنز|پۆلکیت|en|Polkit}} بە شێوەیەکی بەرفراوان لە ڕووکاری سەرمێزدا جێبەجێ کراوە.{{Citation needed|date=September 2023}} زۆربەی دەرچە (پۆرت)ەکانی تۆڕ بە شێوەی بنەڕەتی داخراون بۆ ڕێگریکردن لە ھاککردن.<ref>{{cite web |url=https://wiki.ubuntu.com/DefaultNetworkServices#Service_discovery_processes |title=Default Network Services |work=Ubuntu Wiki |publisher=Canonical Ltd |access-date=2 October 2014 |archive-date=6 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082741/https://wiki.ubuntu.com/DefaultNetworkServices#Service_discovery_processes |url-status=live }}</ref> دیواری ئاگرینی (فایەروۆڵ) ناوەکی بە ناوی دیواری ئاگرینی بێ‌ئاڵۆزی ({{بنز|دیواری ئاگرینی بێ‌ئاڵۆزی|en|Uncomplicated Firewall}})، ڕێگە بە بەکارھێنەران دەدات کە سێرڤەری تۆڕ دادەمەزرێنن کۆنترۆڵی دەستگەیشتن بکەن. ڕووکارێکی گرافیکی ({{بنز|ڕووکاری گرافیکیی بەکارھێنەر|en|GUI}}) بەردەستە بۆ ڕێکخستنی.<ref>{{cite web |url=https://help.ubuntu.com/community/Gufw |title=Gufw |work=Ubuntu Community Help Wiki |publisher=Canonical Ltd |access-date=4 February 2011 |archive-date=24 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110124182952/https://help.ubuntu.com/community/Gufw |url-status=live }}</ref> ئوبونتو پاکێجەکانی کۆمپایل دەکات بە بەکارھێنانی تایبەتمەندییەکانی کۆمەڵەی کۆمپایلەرەکانی گنو ({{بنز|کۆمەڵەی کۆمپایلەرەکانی گنو|en|GNU Compiler Collection|lt=GCC}}) وەک کۆدی سەربەخۆ-لە-شوێن ({{بنز|کۆدی سەربەخۆ-لە-شوێن|en|position-independent code|lt=PIE}}) و پاراستن لە سەرڕێژبوونی بافەر ({{بنز|پاراستن لە سەرڕێژبوونی بافەر|en|buffer overflow protection}}) بۆ بەھێزکردنی ({{بنز|بەھێزکردن (ژمێرکاری)|en|Hardening (computing)|lt=بەھێزکردن}}) نەرمامێرەکەی.<ref>{{cite web |url=https://wiki.ubuntu.com/CompilerFlags |title=Compiler Flags |work=Ubuntu Wiki |publisher=Canonical Ltd |access-date=31 January 2011 |archive-date=26 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101226022307/https://wiki.ubuntu.com/CompilerFlags |url-status=live }}</ref>{{Relevance inline|discuss=PIE and buffer overflow protection|date=November 2023|reason=These are now widely used}} ئەم تایبەتمەندییە زیایانە بە شێوەیەکی بەرچاو ئاسایش زیاد دەکەن لەسەر حیسابی کەمبوونەوەی کارایی بە ڕێژەی <!-- 1% in [[x86|32-bit]] and --> ٠٫٠١٪ لە سیستەمەکانی ٦٤-بیت ({{بنز|ئێکس ٨٦-٦٤|en|x86-64}}).<ref>{{cite web |url=https://d-sbd.alioth.debian.org/www/ |title=Debian: Secure by Default |work=D-SbD.Alioth.Debian.org |publisher=Alioth Project |access-date=31 January 2011 |archive-date=3 November 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041103003535/http://d-sbd.alioth.debian.org/www/ |url-status=live }}</ref> ئوبونتو ھەروەھا پشتگیری لە کۆدکردنی (ئینکریپشن) تەواوی دیسک دەکات،<ref>{{cite web |url=https://help.ubuntu.com/community/FullDiskEncryptionHowto |title=FullDiskEncryptionHowto |work=Ubuntu Community Help Wiki |publisher=Canonical Ltd |access-date=13 June 2016 |archive-date=2 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702030350/https://help.ubuntu.com/community/FullDiskEncryptionHowto |url-status=live }}</ref> ھەروەھا کۆدکردنی بوخچەی (دایرێکتۆری) ماڵەوە و بوخچە تایبەتییەکان.<ref>{{cite web |url=https://help.ubuntu.com/community/EncryptedHome |title=Encrypted Home |work=Ubuntu Community Help Wiki |publisher=Canonical Ltd |access-date=7 April 2015 |archive-date=18 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318012629/https://help.ubuntu.com/community/EncryptedHome |url-status=live }}</ref> == دامەزراندن == <!-- [[File:Nexus S with Ubuntu.jpg|thumb|ئوبونتو لەسەر مۆبایلی [[نێکسس ئێس]] کار دەکات، کە پێشتر سیستەمی ئەندرۆیدی لەسەر بوو]] --> پێداویستییەکانی سیستەم لە نێوان بەرھەمەکانی ئوبونتودا جیاوازن. بۆ وەشانی ئوبونتو دێسکتۆپ ٢٢٫٠٤ LTS (و ھەروەھا بۆ ٢٤٫٠٤٫٣)، پێویستە کۆمپیوتەرەکە لانیکەم پڕۆسێسەری ٢ گێگاھێرتزی دوو-ناوک ({{بنز|پڕۆسێسەری فرەناوک|en|multi-core processor}})، ٤ {{بنز|گێگابایت|en|gigabyte}} لە بیرگەی کاتی ({{بنز|بیرگەی کاتی|en|random-access memory|lt=RAM}}) و ٢٥ گێگابایت بۆشایی بەتاڵ لە دیسکدا ھەبێت.<ref>{{cite web |title=Download Ubuntu Desktop |url=https://www.ubuntu.com/download/desktop |access-date=26 June 2022 |work=Ubuntu.com |publisher=Canonical Ltd |url-status=live |archive-date=27 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427161553/https://www.ubuntu.com/download/desktop }}</ref> بۆ کۆمپیوتەرە لاوازترەکان، دابەشکراوەکانی تری ئوبونتو ھەن وەک {{بنز|لوبونتو|en|Lubuntu}} و {{بنز|زوبونتو|en|Xubuntu}}. ئوبونتو ھەروەھا پشتگیری لە تەلارسازیی ARM ({{بنز|تەلارسازیی ئەی ئاڕ ئێم|en|ARM architecture}}) دەکات.<ref name="supported_hardware" /><ref name="the_inquirer_ubuntu_arm">{{cite web |url=https://www.theinquirer.net/inquirer/news/2115929/ubuntu-1110-support-arm-chips-fight-red-hat |title=Ubuntu 11.10 will support ARM processors to take on Red Hat |work=The Inquirer |date=10 October 2011 |access-date=20 October 2011 |archive-date=5 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105121422/https://www.theinquirer.net/inquirer/news/2115929/ubuntu-1110-support-arm-chips-fight-red-hat |url-status=unfit }}</ref><ref name="ars_technica_ubuntu_1204">{{cite news |url=https://arstechnica.com/business/2012/04/precise-pangolin-rolls-out-ubuntu-1204-released-introduces-unity-hud/ |title=Precise Pangolin rolls out: Ubuntu 12.04 released, introduces Unity HUD |date=26 April 2012 |access-date=7 July 2012 |first=Ryan |last=Paul |work=Ars Technica |archive-date=4 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120704113915/http://arstechnica.com/business/2012/04/precise-pangolin-rolls-out-ubuntu-1204-released-introduces-unity-hud/ |url-status=live }}</ref><ref name="phoronix_ubuntu_arm">{{cite web |url=https://www.phoronix.com/scan.php?page=news_item&px=MTA0NzA |title=Ubuntu's Already Making Plans For ARM in 2014, 2015 |first=Michael |last=Larabel |date=23 January 2012 |access-date=7 July 2012 |work=Phoronix.com |archive-date=2 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002141649/https://www.phoronix.com/scan.php?page=news_item&px=MTA0NzA |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.zdnet.com/blog/open-source/ubuntu-linux-bets-on-the-arm-server/9445 |first=Steven J. |last=Vaughan-Nichols |title=Ubuntu Linux bets on the ARM server |publisher=ZDNet |date=22 August 2011 |access-date=20 October 2011 |archive-date=12 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012221509/http://www.zdnet.com/blog/open-source/ubuntu-linux-bets-on-the-arm-server/9445 |url-status=dead }}</ref> ھەروەھا بۆ Power ISA ({{بنز|پاوەر ئای ئێس ئەی|en|Power ISA}}) بەردەستە،<ref name="supported_hardware" /><ref>{{cite web |title=Ubuntu for IBM POWER8 |url=https://www.ubuntu.com/download/server/power8 |work=Ubuntu.com |publisher=Canonical Ltd |access-date=7 October 2015 |archive-date=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923120709/http://www.ubuntu.com/download/server/power8 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.phoronix.com/scan.php?page=news_item&px=MTA3MDc |title=Ubuntu Plans to Drop Non-SMP PowerPC Support |date=14 March 2012 |first=Michael |last=Larabel |access-date=7 July 2012 |work=Phoronix.com |archive-date=2 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002141552/https://www.phoronix.com/scan.php?page=news_item&px=MTA3MDc |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2007-February/000098.html |title=Technical Board Decision |date=February 2007 |access-date=13 June 2008 |work=Lists.Ubuntu.com |publisher=Canonical Ltd |archive-date=2 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190302093120/https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2007-February/000098.html |url-status=live }}</ref> لە کاتێکدا تەلارسازیی کۆنتر PowerPC لە کاتێکدا بە شێوەیەکی نافەرمی پشتگیری دەکرا،<ref>{{cite web |url=https://cdimage.ubuntu.com/ports/releases/lucid/release/ |title=Ubuntu 10.04 LTS (Lucid Lynx) |work=CDimage.Ubuntu.com |publisher=Canonical Ltd |access-date=24 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100710193610/http://cdimage.ubuntu.com/ports/releases/lucid/release/ |archive-date=10 July 2010}}</ref> و ئێستا CPUی نوێتری Power ISA ({{بنز|پاوەر ٨|en|POWER8}}) پشتگیری دەکرێن. تەلارسازیی ٦٤-بیتیش ({{بنز|ئێکس ٨٦-٦٤|en|x86-64}}) بە فەرمی پشتگیری دەکرێت.<ref name="supported_hardware" /> وێنەی ڕاستەوخۆ ({{بنز|وێنەی ڕاستەوخۆ|en|Live image|lt=لایڤ ئیمەیج}}) باوترین ڕێگەیە بۆ بەکارھێنەران بۆ تاقیکردنەوە و دواتر دامەزراندنی ئوبونتو.<ref name=":2" /> دەکرێت ئەمانە دابەزێنرێن وەک وێنەی دیسک ({{بنز|وێنەی ئای ئێس ئۆ|en|ISO image|lt=پەڕگەی ئای ئێس ئۆ}}) و پاشان بخرێنە سەر دی ڤی دی یان فلاش میمۆری (USB) و لێیەوە بووت بکرێن. ڕێگاکانی تر بریتین لە کارپێکردنی وەشانی ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی {{بنز|ڤێنتۆی|en|Ventoy}}، {{بنز|یونێتبووتین|en|UNetbootin}}، {{بنز|یونیڤێرسەڵ یو ئێس بی ئینستاڵەر|en|Universal USB Installer}}، یان Startup Disk Creator (ئامرازێکی پێشوەختە دامەزراو لە ئوبونتو، بەردەست لەو کۆمپیوتەرانەی کە پێشتر سیستەمەکەیان لەسەرە) ڕاستەوخۆ لە درایڤێکی یو ئێس بییەوە (کە بەپێی خۆی {{بنز|لایڤ دی ڤی دی|en|live DVD}} یان {{بنز|لایڤ یو ئێس بی|en|live USB}} دروست دەکات). کارپێکردنی ئوبونتو بەم شێوەیە خاوترە لە کارپێکردنی لەسەر {{بنز|ھارد درایڤ|en|hard drive}}، بەڵام گۆڕانکاری لە کۆمپیوتەرەکە ناکات مەگەر بەکارھێنەر خۆی فەرمانی پێ بکات. ئەگەر بەکارھێنەر ھەڵبژێرێت وێنە ڕاستەوخۆکە بووت بکات لەبری ئەوەی بەرنامەی دامەزراندنەکە لە کاتی بووتدا کارپێبکات، ھێشتا بژاردەی ئەوەی ھەیە کە دواتر بەرنامەی دامەزراندنی ئوبونتو (Ubuntu Desktop Installer) بەکاربھێنێت کاتێک چووە ناو ژینگەی ڕاستەوخۆکەوە.<ref name="livecdinstall">{{cite web |url=https://www.easy-ubuntu-linux.com/ubuntu-installation-606-2.html |title=Installing Ubuntu from the Live CD |work=Easy-Ubuntu-Linux.com |publisher=Integrity Enterprises |access-date=19 August 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930141030/http://www.easy-ubuntu-linux.com/ubuntu-installation-606-2.html |archive-date=30 September 2008}}</ref> بەرنامەی دامەزراندنی ئوبونتو (Ubuntu Desktop Installer) جێگەی بەرنامەی دامەزراندنی پێشووی {{بنز|یوبیکویتی (نەرمامێر)|en|Ubiquity (software)|lt=یوبیکویتی}} گرتەوە لە وەشانی ئوبونتو ٢٣٫٠٤ەوە.<ref>{{Cite web |title=Ubuntu Desktop 23.04 release roundup |url=https://ubuntu.com/blog/ubuntu-desktop-23-04-release-roundup |access-date=19 October 2023 |website=Ubuntu |language=en}}</ref> {{بنز|وێنەی دیسک|en|Disk image|lt=وێنەی دیسکەکان}}ی ھەموو وەشانەکانی ئێستا و ڕابردوو بەردەستن بۆ دابەزاندن لە ماڵپەڕی ئوبونتودا.<ref name="Ubuntu Releases">{{cite web |url=https://releases.ubuntu.com/ |title=Releases.Ubuntu.com |publisher=Canonical Ltd |access-date=21 August 2012 |archive-date=8 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708181732/http://releases.ubuntu.com/ |url-status=live }}</ref> سەرباری ئەوە، دامەزراندنی {{بنز|فلاش درایڤی یو ئێس بی|en|USB flash drive}} دەکرێت بەکاربھێنرێت بۆ بووتکردنی ئوبونتو و کوبونتو بە شێوەیەک کە ڕێگە دەدات ڕێکخستنەکانی بەکارھێنەر بە ھەمیشەیی پاشەکەوت بکرین ({{بنز|بەردەوامی (زانستی کۆمپیوتەر)|en|persistence (computer science)|lt=persistence}}) و سیستەمە دامەزراوەکە لەسەر یو ئێس بییەکە لە نێوان کۆمپیوتەرە جیاوازەکاندا بگوازرێتەوە (بەڵام پێویستە سیستەمی {{بنز|بایۆس|en|BIOS}}ی کۆمپیوتەرەکە پشتگیریی بووتکردن لە یو ئێس بییەوە بکات).<ref name="pendriveinstall">{{cite web |date=30 April 2010 |title=Boot from USB Ubuntu with Persistence |url=https://pendrivelinux.com/boot-from-usb-ubuntu/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100430181731/https://pendrivelinux.com/boot-from-usb-ubuntu/ |archive-date=30 April 2010 |access-date=30 April 2010 |work=PenDriveLinux.com}}</ref> لە وەشانە نوێیەکانی ئوبونتودا، دروستکەری یو ئێس بی ڕاستەوخۆی ئوبونتو ({{بنز|Ubuntu Live USB creator|en|Ubuntu Live USB creator}}) دەکرێت بەکاربھێنرێت بۆ دامەزراندنی ئوبونتو لەسەر درایڤێکی یو ئێس بی (بە لایڤ سی دی یان دی ڤی دی یان بێ ئەوە). دروستکردنی درایڤێکی بووتکراوی یو ئێس بی بە تایبەتمەندیی مانەوەی زانیارییەکان زۆر ئاسانە و تەنھا بە ڕاکێشانی خلیسکێنەیەک دەکرێت بۆ دیاریکردنی قەبارەی ئەو شوێنەی کە تەرخان دەکرێت بۆ پاشەکەوتکردنی زانیارییەکان؛ بۆ ئەم مەبەستە، ئوبونتو بەرنامەی کاستەر ({{بنز|کاستەر|en|Initial ramdisk#Implementation|lt=casper}}) بەکاردەھێنێت.<ref>{{cite news |url=https://www.linuxjournal.com/content/casper-friendly-and-persistent-ghost |title=Casper, the Friendly (and Persistent) Ghost |work=[[Linux Journal]] |access-date=7 April 2015 |archive-date=10 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510145627/http://www.linuxjournal.com/content/casper-friendly-and-persistent-ghost |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://manpages.ubuntu.com/manpages/hardy/man7/casper.7.html |title=casper – a hook for initramfs-tools to boot live systems |work=Manpages.Ubuntu.com |publisher=Canonical Ltd |access-date=7 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328035250/http://manpages.ubuntu.com/manpages/hardy/man7/casper.7.html |archive-date=28 March 2015}}</ref> == پۆلێنکردن و پشتگیریکردنی پاکێجەکان == ئوبونتو زۆربەی نەرمامێرەکانی دابەش دەکات بۆ چوار بەش بۆ ئەوەی جیاوازییەکانی مۆڵەتدان و ئاستی پشتگیریی بەردەست ڕوون بکاتەوە.<ref name="Ubuntu Licensing">{{cite web |title=About Ubuntu: Licensing |url=https://www.ubuntu.com/project/about-ubuntu/licensing |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722001347/http://www.ubuntu.com/project/about-ubuntu/licensing |archive-date=22 July 2011 |access-date=26 July 2011 |website=Ubuntu.com |publisher=Canonical}}</ref><ref>{{Cite web |title=Repositories/Ubuntu |url=https://help.ubuntu.com/community/Repositories/Ubuntu#What_are_Repositories.3F |access-date=18 June 2026 |website=Ubuntu Community Help Wiki |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190515081707/https://help.ubuntu.com/community/Repositories/Ubuntu#What_are_Repositories.3F |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئایاری ٢٠١٩ |url-status=dead}}</ref> ھەندێک لەو بەرنامانەی کە پشتگیریی فەرمییان نییە لەلایەن ئەندامانی کۆمەڵگەوە نوێکارییان بۆ دەکرێت کە بە «گەورەکانی گەردوون» (MOTU) ناسراون.<ref>{{Cite web |title=MOTU |url=https://wiki.ubuntu.com/MOTU |access-date=7 July 2023 |website=Ubuntu Wiki}}</ref> پێش کانوونی دووەمی ٢٠٢٣، ئەو نەرمامێرە ئازادانەی کە لەلایەن کۆمەڵگەوە پشتگیری دەکران لە کۆگای ''Universe''دا ھیچ نوێکارییەکیان لەلایەن کۆمپانیای کانۆنیکاڵەوە بۆ نەدەھات. لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ەوە، کڕیارانی خزمەتگوزاریی بەشداریکردنی Ubuntu Pro -کە بۆ بەکارھێنانی کەسی بێبەرامبەرە<ref name="pro"/>- دەتوانن نوێکاریی پشتگیریکراو لەلایەن کانۆنیکاڵەوە وەرگرن تەنانەت بۆ پاکێجەکانی ناو کۆگای ''Universe''یش.<ref>{{Cite web |date=20 February 2023 |title=Ubuntu Pro - FAQ |url=https://discourse.ubuntu.com/t/ubuntu-pro-faq/34042 |access-date=10 May 2025 |website=Ubuntu Community Hub |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:auto; text-align:center;" |- ! !! نەرمامێری ئازاد !! نەرمامێری داخراو |- ! style="text-align:right;"| بە فەرمی لەلایەن کانۆنیکاڵەوە پشتگیری دەکرێت | Main (سەرەکی) || Restricted (سنووردار) |- ! style="text-align:right;"| لەلایەن کۆمەڵگە/لایەنی سێیەمەوە پشتگیری دەکرێت | Universe (گەردوون) || Multiverse (فرەگەردوون) |} نەرمامێری ئازاد ئەو نەرمامێرانە دەگرێتەوە کە مەرجەکانی مۆڵەتدانی ئوبونتویان تێپەڕاندووە،<ref name="Ubuntu Licensing" /> کە بە نزیکەیی ھاوتایە لەگەڵ {{بنز|ڕێنمایییەکانی نەرمامێری ئازادی دێبیان|en|Debian Free Software Guidelines}}. بەڵام ھەندێک ھەڵاوێرد (ئاوارتە) ھەیە، وەک {{بنز|فێرموێر|en|firmware}}، لە بەشی سەرەکی (Main)دا، چونکە ھەرچەندە {{بنز|بلۆبی دوانی|en|Binary blob|lt=ھەندێک فێرموێر ڕێگە نادرێت دەستکاری بکرێت}}، بەڵام دابەشکردنی ھێشتا ڕێگەپێدراوە.<ref>{{Cite web |title=Kernel/Firmware - Ubuntu Wiki |url=https://wiki.ubuntu.com/Kernel/Firmware#Where_Do_You_Get_Firmware.3F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821120807/https://wiki.ubuntu.com/Kernel/Firmware#Where_Do_You_Get_Firmware.3F |archive-date=21 August 2018 |access-date=1 June 2018 |website=wiki.ubuntu.com}}</ref> نەرمامێری داخراو بە زۆری پشتگیریی فەرمیی نییە (فرەگەردوون - Multiverse)، بەڵام ھەندێک ھەڵاوێرد (سنووردار - Restricted) کراوە بۆ ئەو نەرمامێرە داخراوە گرنگانە و/یان ئەو نەرمامێرانەی کە لەوانەیە لە ھەندێک وڵاتدا نایاسایی بن. ئەو نەرمامێرە داخراوانەی کە پشتگیری دەکرێن بریتین لە وەگڕخەرەکانی ئامێر کە دەکرێت بەکاربھێنرێن بۆ کارپێکردنی ئوبونتو لەسەر ھەندێک ڕەقەکاڵای نوێ، وەک وەگڕخەرەکانی {{بنز|کارتی گرافیک|en|graphics card}} کە تەنھا بە فۆرماتی دوانی (binary) بەردەستن. ئاستی پشتگیریکردن لە بەشی سنووردارکراودا کەمترە لە بەشی سەرەکی، چونکە لەوانەیە پەرەپێدەران دەستیان بە {{بنز|کۆدی سەرچاوە|en|source code}} نەگات. مەبەست ئەوەیە کە بەشەکانی Main و Restricted ھەموو ئەو نەرمامێرانە لەخۆبگرن کە پێویستن بۆ {{بنز|ڕووکاری سەرمێز|en|desktop environment}}ێکی تەواو.<ref name="Ubuntu Licensing" /> سەرباری ئەوەی سەرەوە، کە تێیدا نەرمامێرەکان {{بنز|سڕکردن (ئەندازیاریی نەرمامێر)|en|Freeze (software engineering)|lt=تایبەتمەندیی نوێیان بۆ زیاد ناکرێت}} دوای بڵاوکردنەوەی سەرەتایی، ''Ubuntu Backports'' کۆگایەکی فەرمییە بۆ {{بنز|باکپۆرتکردن|en|backporting}}ی نەرمامێرە نوێیەکان لە وەشانەکانی دواتری ئوبونتو بۆ وەشانە کۆنەکان.<ref>{{cite web |title=Ubuntu Backports |url=https://help.ubuntu.com/community/UbuntuBackports |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503051547/https://help.ubuntu.com/community/UbuntuBackports |archive-date=3 May 2019 |access-date=24 September 2010 |work=Ubuntu Community Help Wiki |publisher=Canonical}}</ref> کۆگای ''-updates'' نوێکارییە جێگیرەکانی بڵاوکردنەوە (SRU)ی ئوبونتو دابین دەکات و بە زۆری لە ڕێگەی بەڕێوەبەری نوێکارییەوە (update-manager) دادەمەزرێنرێن. ھەر وەشانێک کۆگای ''-updates''ی تایبەت بە خۆی ھەیە (بۆ نموونە intrepid-updates). کۆگاکە لەلایەن کۆمپانیای کانۆنیکاڵەوە پشتگیری دەکرێت بۆ پاکێجەکانی ناو بەشی Main و Restricted، و لەلایەن کۆمەڵگەوە پشتگیری دەکرێت بۆ پاکێجەکانی ناو بەشی Universe و Multiverse. ھەموو نوێکارییەکانی ئەم کۆگایە دەبێت مەرجی دیاریکراو جێبەجێ بکەن و بە کۆگای ''-proposed''دا تێپەڕن پێش ئەوەی بەردەست بکرێن بۆ بەکارھێنەران.<ref>{{cite web |title=Stable Release Updates |url=https://wiki.ubuntu.com/StableReleaseUpdates |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420195957/https://wiki.ubuntu.com/StableReleaseUpdates |archive-date=20 April 2019 |access-date=2 April 2009 |work=Ubuntu Wiki |publisher=Canonical}}</ref> سەرباری کۆگای ''-updates''، کۆگای ناجێگیری ''-proposed'' ئەو نەرمامێرانە لەخۆدەگرێت کە دەبێت پشتڕاست بکرێنەوە پێش ئەوەی لەبەرگی بگیرێن بۆ ناو ''-updates''. ھەموو نوێکارییەکان دەبێت بەم پرۆسەیەدا تێپەڕن بۆ دڵنیابوون لەوەی کە پاچەکە بەڕاستی کێشەکە چارەسەر دەکات و ھیچ مەترسییەکی {{بنز|پاشەکشەی نەرمامێر|en|Software regression|lt=پاشەکشەی نەرمامێر}}ی (regression) نییە.<ref>{{cite web |title=SRU Verification |url=https://wiki.ubuntu.com/StableReleaseUpdates |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420195957/https://wiki.ubuntu.com/StableReleaseUpdates |archive-date=20 April 2019 |access-date=2 April 2009 |work=Ubuntu Wiki |publisher=Canonical}}</ref> پێشتر کانۆنیکاڵ میوانداریی کۆگایەکی ھاوبەشی دەکرد کە ڕێگەی دەدا بە فرۆشیارانی نەرمامێری داخراو بەرھەمەکانیان بەبێ بەرامبەر پێشکەش بە بەکارھێنەرانی ئوبونتو بکەن لە ڕێگەی ھەمان ئەو ئامرازانەی کە بۆ دامەزراندن و نوێکردنەوەی نەرمامێر ئاشنان. نەرمامێری ناو کۆگای ھاوبەش بە فەرمی لەگەڵ نوێکارییە ئاسایشییەکان و گرنگەکانی تردا لەلایەن فرۆشیارەکانیانەوە پشتگیری دەکرا. کانۆنیکاڵ پشتگیریی لە پاکێجکردنی نەرمامێرەکە دەکرد بۆ ئوبونتو<ref name="partner_packaging">{{cite web |title=Application packaging |url=https://www.canonical.com/engineering-services/certification/application-packaging |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830233620/http://www.canonical.com/engineering-services/certification/application-packaging |archive-date=30 August 2010 |access-date=15 August 2010 |publisher=Canonical}}</ref><ref>{{cite web |last=Thomason |first=Brian |title=Partner Repository Forum FAQ |url=https://ubuntuforums.org/showthread.php?t=723804 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004185630/https://ubuntuforums.org/showthread.php?t=723804 |archive-date=4 October 2018 |access-date=15 August 2010 |publisher=Canonical |via=Ubuntu Forums}}</ref><ref>{{cite web |title=Desktop support features |url=https://www.canonical.com/support/services/support-features |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100829103851/http://www.canonical.com/support/services/support-features |archive-date=29 August 2010 |access-date=15 August 2010 |work=Canonical.com |publisher=Canonical}}</ref> و ڕێنماییی فرۆشیارەکانی دەکرد.<ref name="partner_packaging" /> بەڵام، لە پێشبینیکردنی بڵاوبوونەوەی ئوبونتو ٢٢٫٠٤ LTS، کانۆنیکاڵ کۆگای ھاوبەشی داخست، چونکە تاکە پاکێج کە ھێشتا تێیدا بوو بریتی بوو لە {{بنز|ئەدۆبی فلاش|en|Adobe Flash}}، کە بڕیار نەبوو لەگەڵ وەشانی ٢٢٫٠٤ بڵاوبکرێتەوە.<ref>{{Cite web |last=Sneddon |first=Joey |date=28 January 2022 |title=Ubuntu is Axing the Partner Repo Nobody Uses |url=https://www.omgubuntu.co.uk/2022/01/ubuntu-is-axing-the-partner-repo-nobody-uses |access-date=30 May 2023 |website=OMG! Ubuntu |language=en-GB}}</ref> پەرەپێدەری ئوبونتو ستیڤ لانگاسێک لە لیستی ئیمەیلی پەرەپێداندا وتی کە ھەست دەکات "فرۆشگای سناپ بەو ئاستە گەیشتووە کە پێم وایە جێگەی ئەرشیڤی ھاوبەش دەگرێتەوە".<ref>{{Cite web |last=Langasek |first=Steve |date=27 January 2022 |title=Proposed deprecation of the Canonical partner archive |url=https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-devel/2022-January/041816.html |access-date=30 May 2023 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئایاری ٢٠٢٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260508181426/https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-devel/2022-January/041816.html |url-status=dead }}</ref> === ئەرشیڤی پاکێجەکان === ''ئەرشیڤی پاکێجی کەسی'' (PPA) کۆگایەکی نەرمامێرە ({{بنز|کۆگای نەرمامێر|en|software repository}}) بۆ بەرزکردنەوەی پاکێجەکانی سەرچاوە بۆ ئەوەی لە ڕێگەی خزمەتگوزاریی {{بنز|لۆنچپاد|en|Launchpad (website)|lt=Launchpad}}ی کانۆنیکاڵەوە دروست بکرێن و وەک کۆگایەکی APT بڵاوبکرێنەوە.<ref>{{cite web |title=Packaging/PPA - Launchpad Help |url=https://help.launchpad.net/Packaging/PPA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819050104/https://help.launchpad.net/Packaging/PPA |archive-date=19 August 2013 |access-date=6 June 2017 |website=help.launchpad.net}}</ref> ھەرچەندە ئەم زاراوەیە تەنھا لەناو ئوبونتودا بەکاردێت، بەڵام کانۆنیکاڵ پێشبینی دەکات کە لە دەرەوەی کۆمەڵگەی ئوبونتوش بەکاربھێنرێت.<ref>{{cite web |title=Launchpad Blog |url=https://blog.launchpad.net/ppa/personal-package-archives-for-everyone |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903095729/http://blog.launchpad.net/ppa/personal-package-archives-for-everyone |archive-date=3 September 2011 |access-date=6 June 2017 |website=blog.launchpad.net}}</ref> === نەرمامێری لایەنی سێیەم === ھەندێک نەرمامێری لایەنی سێیەم کە سنووردارکردنیان نییە لە دابەشکردندا لە بەشی Multiverseی ئوبونتودا ھەن. پاکێجی ''{{بنز|ئوبونتو-ڕیستریکتێد-ئێكستراز|en|ubuntu-restricted-extras}}'' بە تایبەتی ئەو نەرمامێرانە لەخۆدەگرێت کە لە ڕووی یاسایییەوە سنووردارن، لەوانە پشتگیری بۆ لێدانی دی ڤی دی ({{بنز|دی ڤی دی|en|DVD-Video}})، ფۆنتەکانی مایکرۆسۆفت ({{بنز|فۆنتە بنەڕەتییەکانی مایکرۆسۆفت ترۆ تایپ|en|mscorefonts|lt=Microsoft TrueType core fonts}})، زۆرێک لە کۆدێکە ({{بنز|کۆدێک|en|codec}}) باوەکانی دەنگ/ڤیدیۆ، و unrar کە بەرنامەیەکە بۆ کردنەوەی ئەو پەڕگانەی بە فۆرماتی ڕار ({{بنز|ڕار (فۆرماتی پەڕگە)|en|RAR (file format)|lt=RAR}}) پەستێنراون.<ref>{{Cite web |title=Ubuntu – Details of package ubuntu-restricted-extras in jammy |url=https://packages.ubuntu.com/jammy/ubuntu-restricted-extras |access-date=25 January 2024 |website=packages.ubuntu.com}}</ref> سەرباری ئەوە، کۆمەڵە نەرمامێری لایەنی سێیەم بەردەستن بۆ دابەزاندن لە ڕێگەی فرۆشگای نەرمامێری ئوبونتو و {{بنز|فرۆشگای سناپ|en|Snap store}}،<ref>{{cite web |title=Ubuntu Software Center |url=https://shop.canonical.com/index.php?cPath=19 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130811212235/http://shop.canonical.com/index.php?cPath=19 |archive-date=11 August 2013 |access-date=27 May 2011 |work=Shop.Canonical.com |publisher=Canonical}}</ref> کە چەندین یاری لەخۆدەگرێت وەک {{بنز|برێید (یاریی ڤیدیۆیی)|en|Braid (video game)|lt=Braid}}، {{بنز|ماینکرافت|en|Minecraft}} و {{بنز|ئۆیڵ ڕەش|en|Oil Rush}}،<ref>{{cite web |last=Planella |first=David |date=December 2011 |title=Top 10 Ubuntu Software Centre app downloads for November |url=https://developer.ubuntu.com/2011/12/top-10-ubuntu-software-centre-app-downloads-for-november/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108174052/http://developer.ubuntu.com/2011/12/top-10-ubuntu-software-centre-app-downloads-for-november/ |archive-date=8 January 2012 |access-date=29 December 2011 |work=Developer.Ubuntu.com |publisher=Canonical}}</ref> نەرمامێر بۆ لێدانی دی ڤی دی و کۆدێکەکانی میدیا.<ref>{{Cite web |title=Install VLC on Linux {{!}} Snap Store |url=https://snapcraft.io/vlc |access-date=25 January 2024 |website=Snapcraft |language=en}}</ref> == وەشانەکان == <!-- Keep the table short and tidy. If you want more info go to the main article for releases. Otherwise the table will get deleted again. --> <!-- Template:Version is for version and release history. Documentation and examples: http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Version. --> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="float:left; text-align:center; margin-left:1em; margin-right:0" |- |+وەشانەکان کە لە ئێستادا پشتگیری دەکرێن |- ! scope="col" | وەشان ! scope="col" | ناوی نھێنی ! scope="col" | ڕێکەوتی بڵاوبوونەوە ! scope="col" | پشتگیریی گشتی تا ! scope="col" | پشتگیریی ئاسایش ({{abbr|ESM|چاککردنەوەی فراوانکراوی ئاسایش (پێشتر "درێژکراوە")}}) تا |- ! scope="row" | {{بنز|مێژووی وەشانەکانی ئوبونتو|en|Ubuntu version history#1804|lt=١٨٫٠٤ LTS}} | Bionic Beaver | ٢٦-٠٤-٢٠١٨<ref>{{cite web |url=https://wiki.ubuntu.com/BionicBeaver/ReleaseSchedule |title=Bionic Release Schedule |publisher=wiki.ubuntu.com |access-date=16 November 2018 |archive-date=14 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214072006/https://wiki.ubuntu.com/BionicBeaver/ReleaseSchedule |url-status=live }}</ref> | colspan="1" {{Version|o|2023-05-31}}<ref>{{Cite web |url=https://ubuntu.com/blog/18-04-end-of-standard-support |title=Time to prepare for Ubuntu 18.04 LTS End of Standard Support on 31 May 2023 |first=Lech |last=Sandecki | date=14 March 2023 |website=Ubuntu Blog}}</ref> | colspan="1" {{Version|co|2028-04|show=}} |- ! scope="row" | {{بنز|مێژووی وەشانەکانی ئوبونتو|en|Ubuntu version history#2004|lt=٢٠٫٠٤ LTS}} | Focal Fossa | ٢٣-٠٤-٢٠٢٠<ref>{{Cite web |url=https://www.omgubuntu.co.uk/2019/10/ubuntu-20-04-release-features |title=Ubuntu 20.04 Release Date & Planned Features (Updated) |date=18 October 2019 |website=OMG! Ubuntu! |language=en-US |access-date=17 January 2020 |archive-date=20 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120102637/https://www.omgubuntu.co.uk/2019/10/ubuntu-20-04-release-features |url-status=live }}</ref> | colspan="1" {{Version|o|2025-05-29}}<ref>{{cite web |title=The Ubuntu lifecycle and release cadence |url=https://ubuntu.com/about/release-cycle |website=Ubuntu.com |publisher=Canonical |access-date=10 October 2019 |archive-date=9 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009222201/https://ubuntu.com/about/release-cycle |url-status=live }}</ref> | colspan="1" {{Version|co|2030-04}} |- ! scope="row" | {{بنز|مێژووی وەشانەکانی ئوبونتو|en|Ubuntu version history#2204|lt=٢٢٫٠٤ LTS}} | Jammy Jellyfish<ref>{{Cite web|url=https://launchpad.net/ubuntu/+source/distro-info-data/0.43ubuntu1.9/+index|title=0.43ubuntu1.9 : distro-info-data package : Ubuntu|website=Launchpad|date=15 October 2021 |access-date=15 October 2021|archive-date=27 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027175756/https://launchpad.net/ubuntu/+source/distro-info-data/0.43ubuntu1.9/+index|url-status=live}}</ref> | ٢١-٠٤-٢٠٢٢<ref name=":1">{{Cite web|date=|title=Releases - Ubuntu Wiki|url=https://wiki.ubuntu.com/Releases#Future|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507013814/https://wiki.ubuntu.com/Releases#Future|archive-date=7 May 2021|access-date=24 July 2021|website=wiki.ubuntu.com}}</ref> | colspan="1" {{Version|co|2027-06-01}} | colspan="1" {{Version|co|2032-04}} |- ! scope="row" | {{بنز|مێژووی وەشانەکانی ئوبونتو|en|Ubuntu version history#2404|lt=٢٤٫٠٤ LTS}} | Noble Numbat | ٢٥-٠٤-٢٠٢٤<ref>{{Cite web|url=https://discourse.ubuntu.com/t/noble-numbat-release-schedule/35649|title=Noble Numbat Release Schedule|date=5 January 2024|website=Ubuntu Community Hub}}</ref> | colspan="1" {{Version|co|2029-05}} | colspan="1" {{Version|co|2034-04}} <!-- End-of-life "2036" all for two more years: https://wiki.ubuntu.com/Releases#Extended_Security_Maintenance e.g. Ubuntu 14.04.6 LTS to April 2026 missing in the table here, or is the wiki wrong? I seem to find conflicting info. ---> |- ! scope="row" | {{بنز|مێژووی وەشانەکانی ئوبونتو|en|Ubuntu version history#2604|lt=٢٦٫٠٤ LTS}} | Resolute Raccoon | ٢٣-٠٤-٢٠٢٦<ref>{{Cite web |title=Ubuntu 26.04 LTS release notes |url=https://documentation.ubuntu.com/release-notes/26.04/ |access-date=2026-04-02 |website=Ubuntu release notes |language=en}}</ref> | colspan="1" {{Version|c|2031-05}} | colspan="1" {{Version|c|2036-05}} |- ! scope="row" | {{بنز|مێژووی وەشانەکانی ئوبونتو|en|Ubuntu version history#2610|lt=٢٦٫١٠}} | Stonking Stingray | ١٥-١٠-٢٠٢٦<ref>{{Cite web|url=https://documentation.ubuntu.com/release-notes/26.10/schedule/|title=Ubuntu Stonking Stingray Release Schedule|website=Ubuntu Canonical}} </ref> | colspan="1" {{Version|cp|2027-07}} | - |- |- | colspan=7|<small>{{Version|l|show=111111}}</small> |} {{clear}} ئوبونتو پەیڕەوی لە خشتەیەکی کاتی دەکات بۆ بڵاوکردنەوە، و ھەر شەش مانگ جارێک وەشانێکی نوێ بڵاودەکاتەوە.<ref name="about_ubuntu">{{cite web |url=https://www.ubuntu.com/project/about-ubuntu |title=About Ubuntu. The Ubuntu Story |work=Ubuntu.com |publisher=Canonical Ltd. |access-date=21 August 2012 |archive-date=5 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105101448/http://www.ubuntu.com/project/about-ubuntu |url-status=live }}</ref> ھەر وەشانێکی ئاسایی بۆ ماوەی نۆ مانگ پشتگیریی بێبەرامبەر وەردەگرێت، کە نوێکاریی ئاسایش و چارەسەرکردنی ھەڵە گەورەکان لەخۆدەگرێت.<ref name="fridge032013">{{cite web |title=Ubuntu Technical Board Looks at Shuttleworth's Proposal for Release Management Methodology |url=https://fridge.ubuntu.com/2013/03/19/ubuntu-technical-board-looks-at-shuttleworths-proposal-for-release-management-methodology/ |access-date=12 August 2023 |publisher=Ubuntu Fridge}}</ref><ref name="omgubuntu.co.uk">{{cite web |url=https://www.omgubuntu.co.uk/2013/03/ubuntu-to-halve-support-window-for-regular-releases |title=Ubuntu To Halve Support Window for 'Regular' Releases |last=Sneddon |first=Joey-Elijah |work=OMG! Ubuntu! |publisher=Ohso Ltd |date=20 March 2013 |access-date=15 May 2013 |archive-date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821121947/https://www.omgubuntu.co.uk/2013/03/ubuntu-to-halve-support-window-for-regular-releases |url-status=live }}</ref><ref name="TBR">{{cite web |url=https://wiki.ubuntu.com/TimeBasedReleases |title=Time Based Releases |work=Ubuntu Wiki |publisher=Canonical Ltd |access-date=24 October 2013 |archive-date=5 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180105074245/https://wiki.ubuntu.com/TimeBasedReleases |url-status=live }}</ref> ھەر چوارەمین وەشانێک، کە دەکەوێتە چارەکی دووەمی ساڵە جووتەکانەوە، وەک وەشانی {{بنز|پشتگیریی درێژخایەن|en|long-term support}} (LTS) دیاری دەکرێت.<ref name="lts">{{cite web |title=LTS |url=https://wiki.ubuntu.com/LTS |access-date=27 August 2010 |work=Ubuntu Team Wiki |publisher=Canonical Ltd.}}</ref> وەشانەکانی LTS بۆ ماوەی پێنج ساڵ پشتگیریی بێبەرامبەر وەردەگرن، لەگەڵ بژاردەی درێژکردنەوەی پشتگیرییەکە بۆ ماوەی دە ساڵ لە ڕێگەی بەرنامەی چاککردنەوەی فراوانکراوی ئاسایش (ESM)، کە لە ڕێگەی بەشداریکردنی Ubuntu Pro بەردەستە،<ref>{{cite web |title=Ubuntu release cycle |url=https://ubuntu.com/about/release-cycle |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250408013511/https://ubuntu.com/about/release-cycle |archive-date=8 April 2025 |access-date=8 April 2025 |publisher=Canonical Ltd.}}</ref><ref>{{cite web |title=Ubuntu 12.04 LTS Extended Security Maintenance |url=https://www.ubuntu.com/support/esm |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717201456/https://www.ubuntu.com/support/esm |archive-date=17 July 2018 |publisher=Canonical Ltd.}}</ref><ref name="releaseeol">{{cite web |title=Release end of life |url=https://www.ubuntu.com/info/release-end-of-life |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710134318/https://www.ubuntu.com/info/release-end-of-life |archive-date=10 July 2018 |access-date=28 April 2018 |publisher=Canonical Ltd.}}</ref> و بۆ بەکارھێنانی کەسی بێبەرامبەرە.<ref name="pro">{{Citation |title=Ubuntu Pro |url=https://ubuntu.com/pro |work=Ubuntu.com |access-date=20 August 2025 |language=en}}</ref> ژمارەی وەشانەکانی ئوبونتو ئاماژەن بۆ ساڵ و مانگی بڵاوکردنەوەیان. بۆ نموونە، ئوبونتو ٤٫١٠ لە مانگی تشرینی یەکەمی (١٠) ساڵی ٢٠٠٤دا بڵاوکرایەوە.<ref>{{cite web |url=https://help.ubuntu.com/community/CommonQuestions#Ubuntu%20Releases%20and%20Version%20Numbers |title=Common Questions: Ubuntu Releases and Version Numbers |work=Ubuntu Community Help Wiki |publisher=Canonical Ltd |access-date=24 November 2010 |archive-date=17 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190517180549/https://help.ubuntu.com/community/CommonQuestions#Ubuntu%20Releases%20and%20Version%20Numbers |url-status=live }}</ref> ھەر وەشانێک ھەروەھا {{بنز|ناوی نھێنی|en|code name}}یەکی ھەیە، کە بە زۆری پێکھاتووە لە ئاوەڵناوێک و ئاژەڵێک کە بە ھەمان پیت دەست پێدەکەن (بۆ نموونە، "Bionic Beaver").<ref name="development">{{cite web |title=Development Code Names |url=https://wiki.ubuntu.com/DevelopmentCodeNames |work=Ubuntu Wiki |publisher=Canonical Ltd |access-date=8 April 2011 |archive-date=4 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070704080821/https://wiki.ubuntu.com/DevelopmentCodeNames |url-status=live }}</ref> زۆرجار وەشانەکان تەنھا بە ئاوەڵناوەکەیانەوە ناودەبرێن.<ref name="devCodeNames">{{cite web |title=DevelopmentCodeNames |url=https://wiki.ubuntu.com/DevelopmentCodeNames |access-date=8 May 2009 |work=Ubuntu Team Wiki |publisher=Canonical Ltd.}}</ref> بڵاوکردنەوەی وەشانەکانی ئوبونتو بە زۆری نزیکەی یەک مانگ دوای بڵاوبوونەوەی وەشانە ھاوتایەکانی {{بنز|گنۆم|en|GNOME}} ڕێکدەخرێت.<ref name="releases" /><ref name="gnomeTimeBasedReleases">{{cite web |title=GNOME's Time-Based Release Schedule |url=https://wiki.gnome.org/ReleasePlanning/TimeBased |access-date=27 August 2010 |work=Gnome Live Wiki}}</ref><ref name="xTimeBasedReleases">{{cite mailing list |last=Stone |first=Daniel |title=New release process |mailing-list=xorg-devel |date=30 August 2009 |url=https://lists.freedesktop.org/archives/xorg-devel/2009-September/002330.html |access-date=12 August 2023}}</ref> == دابەشکراوەکان == [[File:UbuntuFamilyTree1210.svg|thumb|ھێڵکاریی خێزانی ئوبونتو{{dubious|date=December 2018}}<!-- This image seems to fail to note the demise of some of the variants; e.g. Satanic Ubuntu was apparently last released in 2011. -->]] ئوبونتو دێسکتۆپ (کە پێشتر ناوی فەرمیی وەشانی سەرمێزی ئوبونتو بوو، و ئێستا بە سادەیی ئوبونتو پێدەوترێت) ئەو وەشانەیە کە بە فەرمی بۆ زۆربەی بەکارھێنەران پێشنیار دەکرێت. بۆ کۆمپیوتەری سەرمێز و لاپتۆپ دیزاین کراوە و بە فەرمی لەلایەن کانۆنیکاڵەوە پشتگیری دەکرێت. جیاوازییەکانی تر بە سادەیی بەو پێیە جیا دەکرێنەوە کە ھەریەکەیان {{بنز|ڕووکاری سەرمێز|en|desktop environment}}ێکی جیاوازیان ھەیە، یان لە حاڵەتی ئوبونتو سێرڤەردا، ھیچ ڕووکارێکی سەرمێزی نییە.<ref name="Ubuntu Releases" /> ڕووکارەکانی {{بنز|ئێڵ ئێکس کیو تی|en|LXQt}} و {{بنز|ئێکس ئێف سی ئی|en|Xfce}}<ref>{{cite web |url=https://www.linux.com/learn/tutorials/329244:alternative-desktop-xfce4 |title=Lightweight Linux Desktop Alternative: Xfce |last=Wallen |first=Jack |work=Linux.com – The Source for Linux Information |access-date=7 April 2015 |archive-date=26 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626164401/https://www.linux.com/learn/tutorials/329244:alternative-desktop-xfce4 |url-status=live }}</ref> زۆرجار پێشنیار دەکرێن بۆ بەکارھێنان لەگەڵ کۆمپیوتەرە کۆنەکاندا کە ڕەنگە بیرگە و ھێزی پڕۆسێسکردنی کەمتریان ھەبێت.{{Citation needed|date=September 2023}} === دابەشکراوە فەرمییەکان === زۆربەی وەشان و جۆرەکانی ئوبونتو تەنھا کۆمەڵێک پاکێجی بنەڕەتیی جیاواز دادەمەزرێنن بە بەراورد بە ئوبونتو دێسکتۆپی ئاسایی. لەبەر ئەوەی ھەمان کۆگای پاکێجەکان بەکاردەھێنن، ھەموو ھەمان نەرمامێر بۆ ھەریەکەیان بەردەستە.<ref>{{cite web |title=Ubuntu flavours |url=https://ubuntu.com/download/flavours |website=Ubuntu |access-date=3 February 2021 |language=en |archive-date=22 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100522151037/http://www.ubuntu.com/products/whatisubuntu/derivatives |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=UbuntuFlavors - Ubuntu Wiki |url=https://wiki.ubuntu.com/UbuntuFlavors |website=wiki.ubuntu.com |access-date=3 February 2021 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415224252/https://wiki.ubuntu.com/UbuntuFlavors |url-status=live }}</ref> ئوبونتو کۆر (Ubuntu Core){{Efn|ئوبونتو کۆر وەشانێکی "کۆنتەینەرکراوی" ئوبونتویە. ئامانجی ئەم وەشانەی ئوبونتو دابینکردنی بنەمایەکی سیستەمی کارپێکردنی بچووکتر، پارێزراوتر و ئاسانترە بۆ پاراستن کە دەتوانرێت لە ڕێگەی "{{بنز|سناپ (نەرمامێر)|en|Snap (software)|lt=سناپەکان}}"ەوە فراوان بکرێت.}} تاکە ھەڵاوێردە چونکە تەنھا دەستی دەگات بەو پاکێجانەی کە لە فرۆشگای {{بنز|سناپ (نەرمامێر)|en|Snap (software)|lt=سناپ}}دا ھەن.<ref name="auto">{{cite web |last1=Salter |first1=Jim |title=Containerize all the things with Ubuntu Core 20 |url=https://arstechnica.com/gadgets/2021/02/ubuntu-core-20-adds-secure-boot-with-hardware-backed-encryption/ |website=Ars Technica |access-date=3 February 2021 |language=en-us |date=2 February 2021 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202232308/https://arstechnica.com/gadgets/2021/02/ubuntu-core-20-adds-secure-boot-with-hardware-backed-encryption/ |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" |+ دابەشکراوە فەرمییەکانی ئوبونتو ! scope="col" | دابەشکراوە ! scope="col" | لۆگۆ ! scope="col" | وەسف |- ! scope="row" | {{بنز|ئێدوبونتو|en|Edubuntu}} |[[File:Edubuntu icon.svg|48x48px|alt=لۆگۆی ئێدوبونتو]] |ئێدوبونتو، کە پێشتر بە وەشانی پەروەردەییی ئوبونتو ناسرابوو، جۆرێکە لە ئوبونتو کە بۆ مەبەستی پەروەردە دەستکاری کراوە. بۆ پەروەردەی {{بنز|خوێندنی پێش-قوتابخانە|en|preschool|lt=پێش-قوتابخانە}}، {{بنز|خوێندنی سەرەتایی|en|Primary education|lt=سەرەتایی}}، {{بنز|خوێندنی ناوەندی|en|Secondary education|lt=ناوەندی}} و {{بنز|خوێندنی باڵا|en|Tertiary education|lt=باڵا}} دیزاین کراوە لە ڕێگەی دامەزراندنی پاکێجی جیاوازەوە. |- ! scope="row" | {{بنز|کوبونتو|en|Kubuntu}} |[[File:Kubuntu logo.svg|48x48px|alt=لۆگۆی کوبونتو]] |جۆرێکە لە ئوبونتو کە ڕووکاری {{بنز|کەی دی ئی|en|KDE}} بەکاردەھێنێت لەبری ڕووکاری {{بنز|گنۆم|en|GNOME}} (و یونیتی) کە لەلایەن ئوبونتو دێسکتۆپەوە بەکاردەھێنرێت.<ref>{{cite web |url=https://kubuntu.org/ |title=Kubuntu - Friendly Computing |access-date=6 May 2019 |archive-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224134055/https://kubuntu.org/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | {{بنز|لوبونتو|en|Lubuntu}} |[[File:Lubuntu logo only.svg|48x48px|alt=لۆگۆی لوبونتو]] |لوبونتو جۆرێکە لە ئوبونتو کە "سووکترە، کەمتر برسیی سەرچاوەکانە و لە ڕووی وزەوە کاراترە"، بە بەکارھێنانی ڕووکاری سەرمێزی {{بنز|ئێڵ ئێکس کیو تی|en|LXQt}} (پێش وەشانی ١٨٫١٠ {{بنز|ئێڵ ئێکس دی ئی|en|LXDE}} بەکاردەھێنا).<ref name="Distrowatch11May09">{{cite web |url=https://distrowatch.com/weekly.php?issue=20090511#news |title=Another day, another Ubuntu derivative. |last=Smart |first=Chris |date=May 2009 |access-date=21 May 2009 |archive-date=21 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121065012/http://distrowatch.com/weekly.php?issue=20090511#news |url-status=live }}</ref><ref name="LXDEBlog">{{cite web |url=https://blog.lxde.org/?p=208 |title=Lubuntu? LXDE Meet up with Mark Shuttleworth in Berlin |last=[[LXDE]] |work=LXDE Blog |date=February 2009 |access-date=21 May 2009 |archive-date=24 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224015352/http://blog.lxde.org/?p=208 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://lubuntu.net/ |title=lubuntu |website=lubuntu |access-date=6 May 2019 |archive-date=21 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181221225231/https://lubuntu.net/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ئوبونتو کۆر | |وەشانێکی ئوبونتویە کە سەرنجی لەسەر ئای ئۆ تی و سیستەمە نێوگیرکراوەکانە. ھیچ ڕووکارێکی گرافیکی نییە، و تەنھا لە ڕێگەی SSHەوە ڕێگە بە چوونەژوورەوە دەدات. بە پێچەوانەی جۆرەکانی تر، بەڕێوەبەری پاکێجی نەریتی apt بەکارناھێنێت بەڵکو بە تەواوی پشت بە پاکێجەکانی {{بنز|سناپ (نەرمامێر)|en|Snap (software)|lt=سناپ}} دەبەستێت.<ref name="auto"/> وا دیزاین کراوە کە لە ڕێگەی ''دووپاتکردنەوەکانی مۆدێل''ەوە (model assertions) ڕێکبخرێت کە بەڵگەنامەی دەقین و دیاری دەکەن کام پاکێج و ڕێکخستنانەی سناپ لەسەر وێنەی سیستەمی کارپێکردنەکە جێبەجێ دەبن.<ref>{{Cite web |last=Proven |first=Liam |date=17 June 2022 |title=Ubuntu releases Core 22: Its IoT and edge distr |url=https://www.theregister.com/2022/06/17/ubuntu_core_22/ |url-status=live |website=The Register |access-date=19 June 2022 |archive-date=19 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619102229/https://www.theregister.com/2022/06/17/ubuntu_core_22/ }}</ref> |- ! scope="row" | {{بنز|ئوبونتو بەجی|en|Ubuntu Budgie}} |[[File:Ubuntu Budgie No Wordmark.svg|48x48px|alt=لۆگۆی ئوبونتو بەجی]] |جۆرێکە لە ئوبونتو کە ڕووکاری {{بنز|بەجی (ڕووکاری سەرمێز)|en|Budgie (desktop environment)|lt=بەجی}} بەکاردەھێنێت. |- ! scope="row" | {{بنز|ئوبونتو سینامۆن|en|Ubuntu Cinnamon}} |[[File:UbuntuCinnamon.svg|48x48px|alt=لۆگۆی ئوبونتو سینامۆن]] |جۆرێکە لە ئوبونتو کە {{بنز|سینامۆن (ڕووکاری سەرمێز)|en|Cinnamon (desktop environment)|lt=سەرمێزی سینامۆن}}ی {{بنز|لینوکس مینت|en|Linux Mint}} بەکاردەھێنێت. پێشتر بە ئوبونتو سینامۆن ڕیمیکس ناسرابوو.<ref>{{Cite web |title=Ubuntu Cinnamon Remix {{!}} Ubuntu Cinnamon Remix, traditionally modern |url=https://ubuntucinnamon.org/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103175528/https://ubuntucinnamon.org/ |archive-date=3 January 2022 |access-date=3 January 2022 |website=Ubuntu Cinnamon Remix |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sneddon |first=Joey |date=28 March 2023 |title=Ubuntu Cinnamon Now Official Ubuntu Flavour |url=https://www.omgubuntu.co.uk/2023/03/ubuntu-cinnamon-new-official-flavor |access-date=30 March 2023 |website=OMG! Ubuntu! |language=en-GB}}</ref> |- ! scope="row" | {{بنز|ئوبونتو کایلین|en|Ubuntu Kylin}} |[[File:Ubuntu Kylin logo.svg|48x48px|alt=لۆگۆی ئوبونتو کایلین]] |جۆرێکە لە ئوبونتو کە ئامانجی بازاڕی چینییە. |- ! scope="row" | {{بنز|ئوبونتو مەیت|en|Ubuntu MATE}} |[[File:Ubuntu MATE rondel logo.svg|48x48px|alt=لۆگۆی ئوبونتو مەیت]] |جۆرێکە لە ئوبونتو کە ڕووکاری {{بنز|مەیت (ڕووکاری سەرمێز)|en|MATE (desktop environment)|lt=مەیت}} بەکاردەھێنێت، کە ڕووکارێکی سەرمێزە و لە کۆدی گنۆم ٢ی لەکارکەوتووەوە دروستکراوە، بە جەختکردنەوە لەسەر {{بنز|میتافۆری سەرمێز|en|desktop metaphor}}.<ref name="Sneddon01Mar15">{{cite news |url=https://www.omgubuntu.co.uk/2015/02/ubuntu-15-04-beta-downloads-now-live-ubuntu-mate-made-an-official-flavor |title=Ubuntu 15.04 Beta Available to Download, Ubuntu MATE Is Now An Official Flavor |last=Sneddon |first=Joey |date=1 March 2015 |work=OMG Ubuntu |access-date=1 March 2015 |archive-date=17 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317051604/http://www.omgubuntu.co.uk/2015/02/ubuntu-15-04-beta-downloads-now-live-ubuntu-mate-made-an-official-flavor |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ئوبونتو سێرڤەر |[[File:Ubuntu_logoib.svg|48x48px|alt=لۆگۆی ئوبونتو]] |ئوبونتو وەشانێکی {{بنز|سێرڤەر (ژمێرکاری)|en|Server (computing)|lt=سێرڤەر}}ی ھەیە<ref name="ubuntu-server">{{cite web |url=https://ubuntu.com/server |title=Ubuntu Server - for scaleout workloads |access-date=30 October 2019 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522065522/https://www.ubuntu.com/server |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://wiki.ubuntu.com/BionicBeaver/ReleaseNotes?_ga=2.208102746.998804565.1572421923-262180758.1561889001 |title=BionicBeaver/ReleaseNotes |website=Ubuntu Wiki |access-date=30 October 2019 |archive-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200817191955/https://wiki.ubuntu.com/BionicBeaver/ReleaseNotes?_ga=2.208102746.998804565.1572421923-262180758.1561889001 |url-status=live }}</ref> کە ھەمان کۆگاکانی APT بەکاردەھێنێت کە وەشانی دێسکتۆپی ئوبونتو بەکاریان دەھێنێت. جیاوازیی نێوانیان نەبوونی {{بنز|سیستەمی پەنجەرەی ئێکس|en|X Window System|lt=ژینگەی پەنجەرەی ئێکس}}ە لە دامەزراندنی بنەڕەتیی وەشانی سێرڤەردا (ھەرچەندە دەتوانرێت بە ئاسانی دابمەزرێنرێت، لەوانە گنۆم، کەی دی ئی، یونیتی یان ئێکفسی ئی)، و ھەندێک گۆڕانکاری لە پرۆسەی دامەزراندندا.<ref name="PrepInstall">{{cite web |url=https://help.ubuntu.com/16.04/serverguide/preparing-to-install.html |title=Preparing to Install |work=Ubuntu Official Documentation |publisher=Canonical Ltd |access-date=11 June 2013 |archive-date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821114248/https://help.ubuntu.com/16.04/serverguide/preparing-to-install.html |url-status=live }}</ref> وەشانی سێرڤەر ڕووکارێکی بنەما-کارەکتەری ({{بنز|ڕووکاری بەکارھێنەری تێکستی|en|Text-based user interface|lt=تێکست}}) بۆ دامەزراندن بەکاردەھێنێت، لەبری پرۆسەی دامەزراندنی گرافیکی. ئەمە وا دەکات بتوانرێت لەسەر ئەو ئامێرانە دابمەزرێنرێت کە ڕووکاری سیریاڵ یان "تێرمیناڵی بێدەنگ"یان ھەیە و پشتگیریی گرافیکییان نییە. وەشانی سێرڤەر (وەک وەشانی سەرمێز) پشتگیری لە {{بنز|خەیاڵیکردنی ڕەقەکاڵا|en|hardware virtualization}} دەکات و دەتوانرێت لەناو {{بنز|مەکینەی خەیاڵی|en|virtual machine}}دا کارپێبکرێت، جا چ لەناو سیستەمێکی کارپێکردنی میوانداردا بێت یان لە {{بنز|ھایپەرڤایزەر|en|hypervisor}}دا، وەک {{بنز|ڤی ئێم وێر|en|VMware}} {{بنز|ESXi|en|ESXi}}، {{بنز|ئۆراکڵ|en|Oracle Corporation}}، {{بنز|سیتراکس|en|Citrix Systems}} {{بنز|XenServer|en|XenServer}}، {{بنز|مایکرۆسۆفت|en|Microsoft}} {{بنز|ھایپەر-ڤی|en|Hyper-V}}، {{بنز|QEMU|en|QEMU}}، {{بنز|مەکینەی خەیاڵیی بنەما-ناووک|en|Kernel-based Virtual Machine}}، یان ھەر لاساییکەرەوە یان خەیاڵیکەرێکی تری {{بنز|گونجاو لەگەڵ ئای بی ئێم پی سی|en|IBM PC compatible}}. مۆدیولی ئاسایشی {{بنز|AppArmor|en|AppArmor}} بۆ {{بنز|ناووکی لینوکس|en|Linux kernel}} بە شێوەی بنەڕەتی لەسەر پاکێجە نەرمامێرییە سەرەکییەکان بەکاردەھێنرێت، و {{بنز|دیواری ئاگرین|en|Firewall (computing)}} فراوان دەکرێت بۆ ئەو خزمەتگوزارییە باوانەی کە سیستەمی کارپێکردنەکە بەکاریان دەھێنێت. * کار دەکات لەسەر ھەموو تەلارسازییە سەرەکییەکانی ({{بنز|ژمێرکاریی ٦٤-بیتی|en|64-bit computing|lt=٦٤-بیتی}}){{snd}} {{بنز|ئێکس ٨٦-٦٤|en|x86-64}}، {{بنز|ئەی ئاڕ ئێم وەشانی ٧|en|ARM v7}}<!--is actually (mistakenly?) listed in official server info on 20.04. Only version 8 is 64-bit, but it can run 32-bit ARMv7 code, probably what's meant here-->، {{بنز|ئەی ئاڕ ئێم ٦٤|en|ARM64}}، {{بنز|پاوەر ٨|en|POWER8}}<ref>{{cite web |url=https://www.ubuntu.com/download/server/arm |title=Ubuntu Server for ARM |quote=Ubuntu 20.04 LTS includes support for the very latest ARM-based server systems powered by certified 64-bit processors. [...] <!-- Develop and test using over 50,000 software packages and runtimes — including Go, Java, JavaScript, PHP, Python and Ruby — and deploy at scale using our complete scale-out management suite including MAAS and Juju.--> Ubuntu delivers server-grade performance on ARM |access-date=11 October 2016 |archive-date=11 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011233553/https://www.ubuntu.com/download/server/arm |url-status=live }}</ref> و نوێتر، <!-- official docs only says POWER9, likely to emphasise runs on too? -->مەینفرەیمەکانی {{بنز|ئای بی ئێم سیستەم زێد|en|IBM System z}} لە ڕێگەی {{بنز|لینوکس‌وەن|en|LinuxONE}}،<ref name="server">{{cite web |url=https://www.ubuntu.com/server |title=What's new in 16.04 LTS |year=2016 |work=Ubuntu.com |publisher=Canonical Ltd |access-date=13 June 2016 |archive-date=23 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181223192409/https://www.ubuntu.com/server |url-status=live }}</ref> و پشتگیریی سەرەتایی ھەیە بۆ {{بنز|ڕیسک-ڤی|en|RISC-V}}. {{بنز|سپارک|en|SPARC}} ئیتر لە ڕووی بازرگانییەوە پشتگیری ناکرێت و وەشانەکانی ئوبونتو (سێرڤەر) بۆ {{بنز|ئێکس ٨٦|en|x86}}ی ٣٢-بیتیش پشتگیرییان نەماوە.<ref>{{Cite web|title=Ubuntu Extended Security Maintenance {{!}} Security|url=https://ubuntu.com/security/esm|access-date=14 July 2021|website=Ubuntu|language=en|archive-date=12 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712040355/https://ubuntu.com/security/esm|url-status=live}}</ref> * پشتگیری لە {{بنز|ZFS|en|ZFS}} دەکات، کە سیستەمێکی پەڕگەیە و توانای وێنەگرتنی کاتیی (snapshot) ھەیە، لە ئوبونتو ١٦٫٠٤ LTSەوە.<ref>{{Cite web |url=https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2016-April/000207.html |title=Ubuntu 16.04 LTS (Xenial Xerus) released |last=Conrad |first=Adam |date=21 April 2016 |work=lists.ubuntu.com |access-date=5 June 2017 |archive-date=3 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603235252/https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2016-April/000207.html |url-status=live }}</ref><ref name="phoronix-Ubuntu16.04-ZFS">{{cite web |url=https://www.phoronix.com/scan.php?page=article&item=ubuntu-xenial-zfs&num=1 |title=Taking ZFS for a Test Drive on Ubuntu 16.04 LTS |last=Larabel |first=Michael |work=Phoronix.com |access-date=25 April 2016 |archive-date=25 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425064534/http://www.phoronix.com/scan.php?page=article&item=ubuntu-xenial-zfs&num=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://github.com/zfsonlinux/zfs |title=zfs: ZFS on Linux - the official OpenZFS implementation for Linux |date=6 June 2017 |via=GitHub |access-date=6 June 2017 |archive-date=14 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170314065738/https://github.com/zfsonlinux/zfs |url-status=live }}</ref> * خاوەنی LXDە، کە ھایپەرڤایزەرێکە بۆ بەڕێوەبردنی کۆنتەینەرەکانی لینوکسی {{بنز|خەیاڵیکردنی ئاستی سیستەمی کارپێکردن|en|OS-level virtualization|lt=LXC}}. * یەکەمین وەشانی بەرھەمھێنانی {{بنز|DPDK|en|DPDK}} بۆ تۆڕسازیی ناووک بە خێراییی ھێڵ لەخۆدەگرێت. * نوێترین وەشانی درێژخایەنی ناووکی لینوکس و بەڕێوەبەری خزمەتگوزاریی {{بنز|سیستەمدی|en|systemd}} بەکاردەھێنێت. * وەک میوانێک باوەڕپێکراوە لەسەر {{بنز|خزمەتگوزارییەکانی وێبی ئەمازۆن|en|Amazon Web Services|lt=AWS}}، {{بنز|مایکرۆسۆفت ئەژوور|en|Microsoft Azure}}، {{بنز|جۆیێنت|en|Joyent}}، {{بنز|ئای بی ئێم کڵاود|en|IBM Cloud|lt=ئای بی ئێم}} و {{بنز|ئێچ پی کڵاود|en|HP Cloud}}.<ref name="server" /> * پشتگیریی {{بنز|نێتپلان|en|Netplan}}<ref name="ubuntu-server"/> (لە ئوبونتو ١٦٫٠٤ LTSەوە بەردەستە) * بەڕێوەبەری پاکێجی {{بنز|سناپ (نەرمامێر)|en|Snap (software)|lt=سناپ}} * پشتگیری بۆ کۆدکردنی (ئینکریپشن) {{بنز|بەڕێوەبەری قەبارەی لۆژیکی (لینوکس)|en|Logical Volume Manager (Linux)|lt=LVM}} ئوبونتو سێرڤەر پێشوەختە نەرمامێرەکانی وەک تۆمکات، پۆستگرێسکیوئێڵ، دۆکەر، پۆپێت، پایتۆن، پی ئەیچ پی، {{بنز|ئێڵ ئێکس سی#LXD|en|LXC#LXD|lt=LXD}}، ئینجنێکس، و مایکسیقوئێڵ دادەمەزرێنێت. |- ! scope="row" | {{بنز|ئوبونتو ستۆدیۆ|en|Ubuntu Studio}} |[[File:Ubuntustudio v3 logo only.svg|48x48px|alt=لۆگۆی ئوبونتو ستۆدیۆ]] |لەسەر بنەمای ئوبونتو دروستکراوە، و نەرمامێری سەرچاوەکراوە بۆ دروستکردنی فرەمیدیا پێشکەش دەکات کە ئامانجی دەستکاریکەرانی دەنگ، ڤیدیۆ و گرافیکە. ئەم وەشانە ڕووکاری سەرمێزی {{بنز|کەی دی ئی پلازما ٥|en|KDE Plasma 5}} بەکاردەھێنێت؛ وەشانەکانی پێشوو {{بنز|ئێکس ئێف سی ئی|en|Xfce}}یان بەکاردەھێنا.<ref>{{cite web |url=https://ubuntustudio.org/ |title=Ubuntu Studio |access-date=17 October 2018 |archive-date=7 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307102013/http://ubuntustudio.org/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | {{بنز|ئوبونتو یونیتی|en|Ubuntu Unity}} |[[File:Ubuntu_Unity_Logo.png|48x48px|Ubuntu Unity Logo|alt=لۆگۆی ئوبونتو یونیتی]] |جۆرێکە لە ئوبونتو کە ڕووکاری {{بنز|یونیتی (ڕووکاری بەکارھێنەر)|en|Unity (user interface)|lt=یونیتی ٧}} بەکاردەھێنێت.<ref>{{Cite web |title=Ubuntu Unity |url=https://ubuntuunity.org/ |access-date=3 January 2022 |website=ubuntuunity.org |archive-date=٢٩ی ئابی ٢٠٢٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260829145034/https://ubuntuunity.org/ |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{Cite web |title=Ubuntu Unity Becoming An Official Flavor With 22.10 Release |url=https://www.phoronix.com/news/Ubuntu-Unity-22.10-Official |access-date=22 October 2022 |website=www.phoronix.com |language=en |archive-date=22 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022000933/https://www.phoronix.com/news/Ubuntu-Unity-22.10-Official |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Proven |first=Liam |date=20 October 2022 |title=Ubuntu has a new remix in the family: Unity |url=https://www.theregister.com/2022/10/20/ubuntu_2210_kinetic_kudu/ |access-date=22 October 2022 |website=[[The Register]] |language=en |archive-date=22 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022134739/https://www.theregister.com/2022/10/20/ubuntu_2210_kinetic_kudu/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | {{بنز|زوبونتو|en|Xubuntu}} |[[File:Xubuntu logo.svg|48x48px|alt=لۆگۆی زوبونتو]] |جۆرێکە لە ئوبونتو کە {{بنز|ئێکس ئێف سی ئی|en|Xfce}} بەکاردەھێنێت. زوبونتو بۆ ئەو کۆمپیوتەرانە دروستکراوە کە ھێزیان کەمترە یان بۆ ئەو کەسانەی کە بەدوای ڕووکارێکی سەرمێزی زۆر کارادا دەگەڕێن لەسەر سیستەمە خێراکان، و زیاتر بەرنامەکانی {{بنز|جی تی کەی|en|GTK}} بەکاردەھێنێت.<ref>{{cite web |url=https://xubuntu.org/ |title=Xubuntu |website=xubuntu.org |access-date=6 May 2019 |archive-date=22 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122072947/http://www.xubuntu.org/get |url-status=live }}</ref> |} ئوبونتو ھەندێک دابەشکراوەی فەرمیی ھەبوو کە ئێستا وەستاون، وەک {{بنز|گۆبونتو|en|Gobuntu}}؛ لەوانەش ھەندێکیان کە پێشتر لەلایەن کانۆنیکاڵەوە پشتگیری دەکران، وەک {{بنز|ئوبونتو تاتش|en|Ubuntu Touch}}، کە ئێستا لەلایەن خۆبەخشانەوە (کۆمەڵگەی UBports) سەرپەرشتی دەکرێت. === دابەشکراوە نافەرمییەکان === لەپاڵ جۆرە فەرمییەکاندا ھەندێکی تریش ھەن کە نافەرمین. ئەمانە ھێشتا لە قۆناغی ئەوەدان کە لەلایەن کانۆنیکاڵەوە وەک جۆری فەرمی بناسرێن.<ref>{{Cite web|last=Pablinux|date=23 September 2019|title=Ubuntu Cinnamon, probably official flavor in the coming months|url=https://www.linuxadictos.com/en/have-you-found-out-that-ubuntu-cinnamon-is-likely-to-become-official-flavor.html|access-date=3 January 2022|website=Linux Adictos|language=en|archive-date=3 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220103175528/https://www.linuxadictos.com/en/have-you-found-out-that-ubuntu-cinnamon-is-likely-to-become-official-flavor.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Nestor|first=Marius|date=14 October 2021|title=Ubuntu Unity 21.10 Released to Keep the Unity7 Desktop Alive in 2021|url=https://9to5linux.com/ubuntu-unity-21-10-released-to-keep-the-unity-desktop-alive-in-2021|access-date=3 January 2022|website=9to5Linux|language=en-US|archive-date=3 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220103175527/https://9to5linux.com/ubuntu-unity-21-10-released-to-keep-the-unity-desktop-alive-in-2021|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |+ دابەشکراوە نافەرمییەکانی ئوبونتو ! scope="col" | دابەشکراوە ! scope="col" | لۆگۆ ! scope="col" | وەسف |- ! scope="row" | UbuntuDDE |[[File:UbuntuDDE Icon.png|alt=لۆگۆی UbuntuDDE|48x48px]] |جۆرێکی نافەرمیی ئوبونتویە کە ڕووکاری سەرمێزی دیپین ({{بنز|دیپین|en|Deepin Desktop Environment}}) بەکاردەھێنێت.<ref>{{Cite web |title=UbuntuDDE - Your Beautiful Ubuntu Linux Distribution |url=https://ubuntudde.com/ |access-date=30 October 2022 |language=en-US |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510204814/https://ubuntudde.com/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | Ubuntu Sway |[[File:Logo of Ubuntu Sway Remix.png|alt=لۆگۆی ئوبونتو سوێی|48x48px]] |جۆرێکی نافەرمیی ئوبونتویە کە بەڕێوەبەری پەنجەرەی سوێی ({{بنز|سوێی (بەڕێوەبەری پەنجەرە)|en|Sway (window manager)}}) بەکاردەھێنێت.<ref>{{Cite web |title=Ubuntu Sway Remix |url=https://ubuntusway.com/ |access-date=26 May 2024 |website=ubuntusway.com |language=en |archive-date=3 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703190221/https://ubuntusway.com/ |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row" | Ubuntu Web | |جۆرێکی نافەرمیی ئوبونتویە کە ڕووکاری سەرمێزی {{بنز|گنۆم|en|GNOME}} بەکاردەھێنێت، بە جەختکردنەوە لەسەر بەرنامەکانی وێب.<ref>{{Cite web |title=Ubuntu Web Remix - A powerful free/libre web OS. |url=https://ubuntu-web.org/ |access-date=9 November 2022 |language=en-US |archive-date=28 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221228122737/https://ubuntu-web.org/ |url-status=live }}</ref> |- !ئوبونتو ئاساھی | |پڕۆژەیەکی نافەرمییە بۆ گونجاندنی {{بنز|ئاساھی لینوکس|en|Asahi Linux}} لەگەڵ ئوبونتو، بۆ بەکارھێنان لەسەر ئامێرەکانی ماک کە پڕۆسێسەری {{بنز|ئەپڵ سیلیکۆن|en|Apple silicon}} بەکاردەھێنن.<ref>{{Cite web |title=Ubuntu Asahi {{!}} Ubuntu images for Apple hardware |url=https://ubuntuasahi.org/ |access-date=2026-05-21 |website=ubuntuasahi.org}}</ref> |} === ژمێرکاریی ھەور === [[File:Ubuntu Orange Box-Fossetcon 12.09.2014.jpg|thumb|قووتیی پرتەقاڵیی ھەوری ئوبونتو|alt=]] ئوبونتو "وێنەکانی ھەوری ئوبونتو" (Ubuntu Cloud Images) پێشکەش دەکات کە وێنەی دیسکی پێشوەختە دامەزراون و لەلایەن ئەندازیارانی ئوبونتووە ڕێکخراون بۆ ئەوەی لەسەر پلاتفۆرمە ھەورییەکانی وەک {{بنز|ئەمازۆن ئی سی ٢|en|Amazon EC2}}، {{بنز|ئۆپن ستاک|en|OpenStack}}، {{بنز|مایکرۆسۆفت ئەژوور|en|Microsoft Azure}} و {{بنز|ئێڵ ئێکس سی|en|LXC}} کار بکەن.<ref>{{cite web |url=https://cloud-images.ubuntu.com/ |title=Ubuntu Cloud Images |work=Cloud-images.Ubuntu.com |publisher=Canonical Ltd |date=6 February 2014 |access-date=6 February 2014 |archive-date=17 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140217202610/http://cloud-images.ubuntu.com/ |url-status=live }}</ref> ئوبونتو ھەروەھا بە شێوەیەکی بەرفراوان لە پلاتفۆرمەکانی سێرڤەری تایبەتی خەیاڵی ({{بنز|سێرڤەری تایبەتی خەیاڵی|en|Virtual private server|lt=VPS}}) وەک {{بنز|دیجیتاڵ‌ئۆشن|en|DigitalOcean}} بەکاردەھێنرێت.<ref>{{cite web |url=https://www.digitalocean.com/blog_posts/where-do-droplets-form |title=Where ''Do'' Droplets Form? |work=DigitalOcean Company Blog |publisher=[[DigitalOcean]] |date=2 January 2014 |access-date=6 February 2014 |archive-date=22 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222002531/https://www.digitalocean.com/blog_posts/where-do-droplets-form |url-status=dead }}</ref> [[File:Eucalyptus full.jpg|thumb|ڕووکاری ئیکالیپتۆس]] ئوبونتو پشتگیریی ئۆپن ستاکی ھەیە، لەگەڵ ئامرازەکانی گواستنەوە لە Eucalyptusەوە بۆ ئۆپن ستاک کە لەلایەن کانۆنیکاڵەوە زیادکراون.<ref>{{cite news |url=https://www.zdnet.com/blog/open-source/canonical-switches-to-openstack-for-ubuntu-linux-cloud/8875 |title=Canonical switches to OpenStack for Ubuntu Linux cloud |publisher=ZDNet |date=10 May 2011 |access-date=10 October 2011 |archive-date=12 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012224524/http://www.zdnet.com/blog/open-source/canonical-switches-to-openstack-for-ubuntu-linux-cloud/8875 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |last=Prickett |first=Timothy |url=https://www.theregister.co.uk/2011/05/10/canonical_ubuntu_openstack/ |title=Ubuntu eats OpenStack for clouds |work=[[The Register]] |date=10 May 2011 |access-date=10 October 2011 |archive-date=9 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111009040603/http://www.theregister.co.uk/2011/05/10/canonical_ubuntu_openstack/ |url-status=live }}</ref> {{بنز|مێژووی وەشانەکانی ئوبونتو|en|Ubuntu version history#1110|lt=ئوبونتو ١١٫١٠}} تیشکی خستە سەر ئۆپن ستاک وەک خزمەتگوزاریی پەسەندکراوی {{بنز|ژێرخان وەک خزمەتگوزاری|en|IaaS}}ی ئوبونتو، ھەرچەندە Eucalyptusیش ھێشتا پشتگیری دەکرێت. سەرنجێکی تری سەرەکی بریتییە لە جوجوی کانۆنیکاڵ ({{بنز|جوجو (نەرمامێر)|en|Juju (software)|lt=Canonical Juju}}) بۆ دابینکردن، جێبەجێکردن، میوانداریکردن، بەڕێوەبردن و ڕێکخستنی خزمەتگوزارییەکانی ژێرخانی سەنتەری داتای کۆمپانیاکان، کە بە ئوبونتو سێرڤەر و بۆ ئوبونتو سێرڤەر کار دەکات.<ref>{{cite interview |url=https://www.youtube.com/watch?v=uUv5vwHMPk0 |title=Dustin Kirkland of Canonical |first=Dustin |last=Kirkland |interviewer=Barton George |publisher=[[Dell Inc.]] |via=YouTube |date=7 June 2011 |location=Cloud Expo, New York City |access-date=13 January 2012 |archive-date=8 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108223155/https://www.youtube.com/watch?v=uUv5vwHMPk0 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://wiki.ubuntu.com/ServerTeam/Orchestra |title=ServerTeam: Orchestra |work=Ubuntu Wiki |publisher=Canonical Ltd |date=4 January 2012 |access-date=13 January 2012 |archive-date=16 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416204350/https://wiki.ubuntu.com/ServerTeam/Orchestra |url-status=live }}</ref> لە ئایاری ٢٠٢٦، کانۆنیکاڵ و {{بنز|پلاتفۆرمی ھەوری گووگڵ|en|Google Cloud}} وێنەی بڕوانامەپێدراوی ئوبونتویان بۆ مەکینە خەیاڵییەکانی یەکەی پرۆسێسکردنی تێنسۆری ھەوری گووگڵ ({{بنز|یەکەی پرۆسێسکردنی تێنسۆر|en|Tensor Processing Unit|lt=Google Cloud TPU}}) ڕاگەیاند، کە بە شێوەیەکی بنەڕەتی لە کاتی ڕێکخستنی مەکینە خەیاڵییەکانی TPUدا بەردەستن. ئەم بڵاوکردنەوەیە نەوەی حەوتەمی پڕۆسێسەری Ironwood (TPU 7x)ی گووگڵ، ھەروەھا مەکینەکانی TPU v5 و Trillium (v6) لەخۆدەگرێت، بەجۆرێک کە پشتگیری لە وەشانی تایبەتمەندی ئوبونتو کە گووگڵ خۆی بەڕێوەی دەبرد گۆڕدرا بۆ وەشانە بڕوانامەپێدراوەکانی کانۆنیکاڵ. ئوبونتو ٢٢٫٠٤ LTS بۆ ژینگە ھەنووکەیییەکانی TPU v5 و v6 کاردەکات، لەکاتێکدا مەکینەکانی TPU7x ئوبونتو ٢٤٫٠٤ LTS بەکاردەھێنن، لەگەڵ پشتگیریی پێشوەختە بۆ چوارچێوەکانی زیرەکیی دەستکرد لەوانە JAX، PyTorch و TensorFlow. بڕیارە لە چارەکی سێیەمی ٢٠٢٦دا Ubuntu Pro بۆ Cloud TPUکان بەردەست بکرێت، کە پاچی ناووکی ڕاستەوخۆ (live kernel patching) و چاککردنەوەی فراوانکراوی ئاسایش لەخۆدەگرێت.<ref>{{cite news |title=Google and Canonical Certify Ubuntu for TPU VMs, Shifting Support Upstream |url=https://www.webpronews.com/google-and-canonical-certify-ubuntu-for-tpu-vms-shifting-support-upstream |work=WebProNews |date=29 May 2026 |access-date=7 July 2026}}</ref> == پەسەندکردن و پێشوازی == ئوبونتو خەڵاتی خوێنەرانی بۆ باشترین دابەشکراوەی لینوکس لە پێشانگای {{بنز|کۆنفرانسی جیھانی لینوکس و پێشانگا|en|LinuxWorld Conference and Expo}}ی ساڵی ٢٠٠٥ لە لەندەن بەدەستھێنا،<ref>{{cite web |url=https://w3.linux-magazine.com/issue/61/Linuxworld_London_UK_2005.pdf |title=LinuxWorld Expo UK 2005 |first=John |last=Masters |date=June 2005 |work=Linux Magazine |publisher=Linux New Media |access-date=19 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080626133319/http://w3.linux-magazine.com/issue/61/Linuxworld_London_UK_2005.pdf |archive-date=26 June 2008}}</ref> و پێداچوونەوەی ئەرێنیی لە بڵاوکراوە ئینتەرنێتی و چاپکراوەکاندا وەرگرت،<ref>{{cite web |url=https://www.linuxjournal.com/article/8253 |title=Linux in Government: Linux Desktop Reviews, Part 6&nbsp;– Ubuntu |first=Tom |last=Adelstein |date=19 April 2005 |work=Linux Journal |access-date=2 December 2010 |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502075038/https://www.linuxjournal.com/article/8253 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |first=Neil |last=McAllister |title=Gutsy Gibbon: Desktop Linux OS Made Easy |url=https://archive.org/details/sim_pc-world_2008-01_26_1/page/84 |volume=26 |date=January 2008 |journal=PC World |page=84}}</ref> و خەڵاتی Bossieی ساڵی ٢٠٠٧ی {{بنز|ئینفۆوۆرڵد|en|InfoWorld}}ی بۆ ''باشترین سیستەمی کارپێکردنی کڕیاری سەرچاوەکراوە'' بردەوە.<ref>{{cite web |url=https://www.infoworld.com/t/platforms/best-open-source-in-platforms-and-middleware-129 |title=Best of open source in platforms and middleware |first=Paul |last=Venenzia |date=10 September 2007 |work=InfoWorld |access-date=2 December 2010 |archive-date=8 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608205855/http://www.infoworld.com/t/platforms/best-open-source-in-platforms-and-middleware-129 |url-status=live }}</ref> لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٨دا، گۆڤاری ''{{بنز|پی سی وۆرڵد|en|PC World}}'' ئوبونتوی بە "باشترین دابەشکراوەی لینوکس کە ئێستا بەردەستە لە ھەموو ڕوویەکەوە" ناوبرد، ھەرچەندە ڕەخنەی لە نەبوونی بەڕێوەبەرێکی یەکگرتووی کاریگەرییەکانی سەرمێز گرت.<ref>{{cite web |url=https://www.pcworld.com/article/146400/desktop_linux_faceoff_ubuntu_804_vs_fedora_9.html |title=Desktop Linux Face-Off: Ubuntu 8.04 vs. Fedora 9 |first=Robert |last=Strohmeyer |date=2 June 2008 |work=PC World |access-date=19 August 2008 |archive-date=13 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080813223405/http://www.pcworld.com/article/146400/desktop_linux_faceoff_ubuntu_804_vs_fedora_9.html |url-status=live }}</ref> کریس دیبۆنا، بەڕێوەبەری پڕۆژەکانی نەرمامێری سەرچاوەکراوە لە گووگڵ، وتی "پێم وایە ئوبونتو توانیویەتی خەیاڵی خەڵک سەبارەت بە سەرمێزی لینوکس بۆ خۆی ڕابکێشێت،" و "ئەگەر ھیوایەک بۆ سەرمێزی لینوکس ھەبێت، ئەوا ئەوان دەبن". تا کانوونی دووەمی ٢٠٠٩، نزیکەی نیوەی ٢٠,٠٠٠ کارمەندەکەی گووگڵ {{بنز|گوبونتو|en|Goobuntu}}یان بەکاردەھێنا، کە وەشانێکی کەمێک دەستکاریکراوی ئوبونتویە.<ref name="nytimes" /> لە ساڵی ٢٠١٢دا، ''{{بنز|زی دی نێت|en|ZDNET}}'' بڵاویکردەوە کە ئوبونتو ھێشتا سەرمێزی ھەڵبژێردراوی گووگڵە.<ref>{{cite news |url=https://www.zdnet.com/article/the-truth-about-goobuntu-googles-in-house-desktop-ubuntu-linux/ |title=The truth about Goobuntu: Google's in-house desktop Ubuntu Linux |date=29 August 2012 |access-date=17 April 2016 |last=Vaughan-Nichols |first=Steven J. |publisher=ZDNet |quote="Goobuntu use is encouraged and 'All our development tools are for Ubuntu.{{'"}} |archive-date=10 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410030319/http://www.zdnet.com/article/the-truth-about-goobuntu-googles-in-house-desktop-ubuntu-linux/ |url-status=live }}</ref> لە ئازاری ٢٠١٦دا، مات ھارتلی لیستێکی باشترین دابەشکراوەکانی لینوکسی بۆ ''{{بنز|داتامەیشن|en|Datamation}}'' ئامادە کرد؛ و ئوبونتوی وەک ژمارە یەک ھەڵبژارد.<ref>{{cite web |url=https://www.datamation.com/open-source/best-linux-distro-linux-experts-rate-distros-1.html |title=Best Linux Distro: Linux Experts Rate Distros |date=15 March 2016 |access-date=17 April 2016 |last1=Hartley |first1=Matt |last2=Byfield |first2=Bruce |website=[[Datamation]] |quote=Obviously, Ubuntu was going to be at the top of the list.[...] Ubuntu has done more to put desktop Linux into the hands of the common man than any other distribution out there. |archive-date=20 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420085807/http://www.datamation.com/open-source/best-linux-distro-linux-experts-rate-distros-1.html |url-status=live }}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٨دا، {{بنز|جەیمی ھاینمان|en|Jamie Hyneman}}، پێشکەشکاری ھاوبەشی زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکەی ''{{بنز|میس‌بەستەرس|en|MythBusters}}''، لینوکسی (بە پێدانی نموونەی ئوبونتو) وەک چارەسەرێک بۆ {{بنز|ئاوسانی نەرمامێر|en|software bloat}} پێشنیار کرد.<ref>{{cite news |url=https://www.popularmechanics.com/technology/upgrade/4243994.html?page=3 |title=MythBusters: 7 Tech Headaches—and How to Fix Them |first=Jamie |last=Hyneman |date=18 February 2008 |work=Popular Mechanics |access-date=2 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324070017/http://www.popularmechanics.com/technology/upgrade/4243994.html?page=3 |archive-date=24 March 2010 }}</ref> بەکارھێنەرە ناودارەکانی تری ئوبونتو بریتین لە نووسەری خەیاڵی زانستی {{بنز|کۆری دۆکتۆرۆ|en|Cory Doctorow}}<ref name="Thomas">{{Cite book |publisher=Apress |isbn=978-1-4302-1999-6 |last1=Thomas |first1=K. |last2=Channelle |first2=A. |last3=Sicam |first3=J. |title=Beginning Ubuntu Linux |year=2009 |page=xxxii}}</ref> و ئەکتەر {{بنز|ستیڤن فرای|en|Stephen Fry}}.<ref>{{cite web |last=Sneddon |first=Joey |title=Stephen Fry: 'I Use Ubuntu' |url=https://www.omgubuntu.co.uk/2012/08/stephen-fry-i-use-ubuntu |work=OMG! Ubuntu! |date=27 August 2012 |publisher=Ohso Ltd |access-date=29 August 2012 |archive-date=30 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830041606/http://www.omgubuntu.co.uk/2012/08/stephen-fry-i-use-ubuntu |url-status=live }}</ref> <!--In March 2013, Canonical announced that it had decided to develop [[Mir (display server)|Mir]],<ref name="The H">{{cite web |url=https://www.h-online.com/open/news/item/Canonical-reveals-plans-to-launch-Mir-display-server-Update-1815982.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307074544/http://www.h-online.com/open/news/item/Canonical-reveals-plans-to-launch-Mir-display-server-Update-1815982.html |archive-date=7 March 2013 |title=Canonical reveals plans to launch Mir display server&nbsp;– Update |work=The H Open |publisher=Heise Media UK |date=24 February 2013 |access-date=6 March 2013 |url-status=live}}</ref> reversing an earlier plan to move to [[Wayland (display server protocol)|Wayland]] as the primary Ubuntu display server<ref>{{cite web |url=https://www.markshuttleworth.com/archives/551 |title=Unity on Wayland |last=Shuttleworth |first=Mark |quote=The next major transition for Unity will be to deliver it on Wayland... |date=4 November 2010 |work=MarkShuttleworth.com}}</ref> and causing [[Mir (software)#Controversy|widespread objection from the open source desktop community]].<ref>{{cite web |url=https://www.phoronix.com/scan.php?page=news_item&px=MTMxODA |title=A Note to Canonical: 'Don't Piss on Wayland' |author-link=Michael Larabel |first=Michael |last=Larabel |date=5 March 2013 |work=Phoronix.com }}</ref><ref>{{cite web |url=https://blog.martin-graesslin.com/blog/2013/03/war-is-peace/ |title=War Is Peace |first=Martin |last=Gräßlin |date=8 March 2013 |quote=Will KWin support Mir? No! |postscript=. Gräßlin is maintainer of [[KWin]], the [[KDE]] window manager.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.sharpley.org.uk/blog/lightdm-mir-wayland |title=KDE, LightDM and the Mir Kerfuffle |first=David |last=Edmundson |date=12 March 2013 |work=Sharpley.org.uk |quote=If you know for 6 months that you're not going to do something you said you would it's rude not to tell people |postscript=. Edmundson is author of KDE greeter library used by [[LightDM]], used by Ubuntu. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518151403/http://www.sharpley.org.uk/blog/lightdm-mir-wayland |archive-date=18 May 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.phoronix.com/scan.php?page=news_item&px=MTMyNjQ |title=GNOME Will Move Full-Speed With Wayland Support |author-link=Michael Larabel |first=Michael |last=Larabel |date=13 March 2013 |quote=What's GNOME doing about Mir? They're laying out plans right now to move hard and fast with Wayland support! |work=Phoronix.com }}</ref> X.Org contributor Daniel Stone opined: "I'm just irritated that this means more work for us, more work for upstream developers, more work for toolkits, more work for hardware vendors....".<ref>{{cite web |url=https://www.phoronix.com/scan.php?page=news_item&px=MTMxNzY |title=Upstream X/Wayland Developers Bash Canonical, Mir |first=Michael |last=Larabel |date=4 March 2013 |work=Phoronix.com }}</ref> In September 2013, an Intel developer removed XMir support from their video driver and wrote "We do not condone or support Canonical in the course of action they have chosen, and will not carry XMir patches upstream".<ref>{{cite web |url=https://cgit.freedesktop.org/xorg/driver/xf86-video-intel/commit/?id=58a7611 |title=xf86-video-intel 2.99.902 snapshot |first=Chris |last=Wilson |work=cgit.FreeDesktop.org |publisher=X Desktop Group |date=7 September 2013 |access-date=8 September 2013}}</ref><ref>{{cite web |first=Michael |last=Larabel |url=https://www.phoronix.com/scan.php?page=news_item&px=MTQ1NjY |title=Intel Reverts Plans, Will Not Support Ubuntu's XMir |work=Phoronix.com |date=7 September 2013 |access-date=8 September 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://arstechnica.com/information-technology/2013/09/intel-rejection-of-ubuntus-mir-patch-forces-canonical-to-go-own-way/ |title=Intel rejection of Ubuntu's Mir patch forces Canonical to go own way |website=Ars Technica |first=Jon |last=Brodkin |date=9 September 2013 |access-date=3 November 2013 }}</ref> --> لە کانوونی دووەمی ٢٠١٤دا، دەسەڵاتی بەڕیتانیا بۆ ئاسایشی کۆمپیوتەر ({{بنز|CESG|en|Communications-Electronics Security Group#CESG|lt=CESG}}) ڕایگەیاند کە {{بنز|مێژووی وەشانەکانی ئوبونتو|en|Ubuntu version history#1204|lt=ئوبونتو ١٢٫٠٤ LTS}} "تاکە سیستەمی کارپێکردنە کە لە ١٢ مەرج، ٩ مەرج تێدەپەڕێنێت بەبێ ھیچ مەترسییەکی گەورە"، ھەرچەندە ڕوون نەبوو ئایا ھیچ دابەشکراوەیەکی تری لینوکس تاقیکراوەتەوە یان نا.<ref>{{cite web |url=https://joinup.ec.europa.eu/community/osor/news/ubuntu-highest-score-uk-gov-security-test |title=Ubuntu 'highest score' in UK gov security test |last1=Hillenius |first1=Gijs |date=20 January 2014 |website=JoinUp from the European Commission |access-date=2 February 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219174736/https://joinup.ec.europa.eu/community/osor/news/ubuntu-highest-score-uk-gov-security-test |url-status=live }}</ref> === بنکەی دامەزراو === بەھۆی ئەوەی ئوبونتو بەخۆڕایی دابەش دەکرێت و لە ڕووی مێژوویییەوە ھیچ پرۆسەیەکی خۆتۆمارکردنی نەبووە (ھێشتا ئارەزوومەندانەیە<ref>{{Cite web|title=WikiGuide/Registration - Community Help Wiki|url=https://help.ubuntu.com/community/WikiGuide/Registration|access-date=17 November 2020|website=help.ubuntu.com|archive-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922102737/https://help.ubuntu.com/community/WikiGuide/Registration|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=software installation - Why does Ubuntu require us to register an account on Ubuntu website to be able to install a Snap package?|url=https://askubuntu.com/questions/773609/why-does-ubuntu-require-us-to-register-an-account-on-ubuntu-website-to-be-able-t|access-date=17 November 2020|website=Ask Ubuntu|archive-date=19 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319110136/http://askubuntu.com/questions/773609/why-does-ubuntu-require-us-to-register-an-account-on-ubuntu-website-to-be-able-t|url-status=live}}</ref>)، بەکارھێنانی ئوبونتو تەنھا بە خەمڵاندن دەزانرێت.<ref name="Michael Kerner">{{cite web |url=https://www.linuxplanet.com/linuxplanet/reports/7032/1/ |title=Ubuntu Claims 12 Million Users as Lucid Linux Desktop Nears |first=Sean Michael |last=Kerner |date=7 April 2010 |work=LinuxPlanet.com |access-date=7 April 2010 |archive-date=10 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410164921/http://www.linuxplanet.com/linuxplanet/reports/7032/1 |url-status=live }}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥، پەڕەی ئامارەکانی ئوبونتوی کانۆنیکاڵ ڕایگەیاند: "ئوبونتو ئێستا زیاتر لە ٤٠ ملیۆن بەکارھێنەری سەرمێزی ھەیە و ژمارەکە لە زیادبووندایە".<ref>{{cite web |url=https://insights.ubuntu.com/about/ |title=About Ubuntu Insights |work=Insights.Ubuntu.com |publisher=Canonical Ltd |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906185403/http://insights.ubuntu.com/about/ |archive-date=6 September 2015}}</ref> ڕاپرسییەکانی تەکنەلۆژیای وێبی W3Techs لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٠دا خەمڵاندوویەتی کە: * ئوبونتو بە جیاوازییەکی زۆرەوە باوترین {{بنز|دابەشکراوەی لینوکس|en|Linux distribution}}ە بۆ کارپێکردنی {{بنز|وێب سێرڤەر|en|web server|lt=سێرڤەرەکانی وێب}}؛ لەو ماڵپەڕانەی کە شیکارییان بۆ کراوە "لەلایەن ٤٧٫٣٪ی ھەموو ئەو ماڵپەڕانەوە بەکاردەھێنرێت کە لینوکس بەکاردەھێنن"،<ref name="Q-Success">{{Cite web|title=Usage Statistics and Market Share of Linux for Websites, November 2020|url=https://w3techs.com/technologies/details/os-linux|access-date=17 November 2020|website=w3techs.com|archive-date=1 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001013143/https://w3techs.com/technologies/details/os-linux|url-status=live}}</ref> و تەنھا ئوبونتو خۆی لە مەکینەی ماڵپەڕی زیاتردایە وەک لە {{بنز|مایکرۆسۆفت ویندۆز|en|Microsoft Windows}} کە لە مەکینەی ٢٨٫٢٪ی ھەموو ماڵپەڕەکاندایە، یان ٣٩٪ی پشکی یونیکس پێکدەھێنێت (کە لینوکس و بەوەش ئوبونتو لەخۆدەگرێت). بەپێی ئامارەکانی W3Techs، کۆی گشتیی ھەموو دابەشکراوەکانی لینوکس/یونیکس زیاتر لە دوو ھێندەی ویندۆز سێرڤەری ماڵپەڕەکان پێکدەھێنن. تەنھا ئوبونتو و دێبیان (کە ئوبونتو لەسەر بنەمای ئەوە، و بە ھەمان بەڕێوەبەری پاکێجەوە و بەمەش بە ھەمان شێوە بەڕێوەدەبرێت) ٦٥٪ی ھەموو دابەشکراوەکانی لینوکس بۆ مەبەستی سێرڤەری وێب پێکدەھێنن؛ بەکارھێنانی ئوبونتو لە دێبیان (بۆ مەبەستی {{بنز|سێرڤەر (ژمێرکاری)|en|Server (computing)|lt=سێرڤەری}} لەم شێوەیە) لە ئایاری ٢٠١٦دا تێپەڕی.{{Citation needed|date=September 2023}} * ئوبونتو باوترین دابەشکراوەی لینوکسە لە نێوان ١,٠٠٠ ماڵپەڕە یەکەمەکاندا و ڕۆژانە نزیکەی ٥٠٠ ماڵپەڕ لە ١٠ ملیۆن ماڵپەڕە یەکەمەکان بەدەستدەھێنێت.<ref>{{cite web |url=https://w3techs.com/blog/entry/debian_ubuntu_extend_the_dominance_in_the_linux_web_server_market_at_the_expense_of_red_hat_centos |title=Debian/Ubuntu extend the[ir] dominance in the Linux web server market at the expense of Red Hat/CentOS |work=W3Techs |publisher=Q-Success |date=21 October 2013 |access-date=10 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111045036/https://w3techs.com/blog/entry/debian_ubuntu_extend_the_dominance_in_the_linux_web_server_market_at_the_expense_of_red_hat_centos |url-status=live }}</ref><!--"Ubuntu" is not strictly in source, just "Debian/Ubuntu", but is an old one?!--> <!-- This number they quote, is only a lower bound, as more than half of Unix-like is unknown, all numbers could be more than double those, and only that number is true if none of the unknown is Ubuntu: * Ubuntu is used by 12.8% of all websites analyzed, growing from less than 7% in October 2012.<ref>{{cite web |url=https://w3techs.com/technologies/details/os-ubuntu/all/all |title=Usage statistics and market share of Ubuntu for websites |work=W3Techs |publisher=Q-Success |date=April 2020 }}</ref> --> W3Techs تەنھا شیکاری بۆ ١٠ ملیۆن ماڵپەڕە یەکەمەکان دەکات.<ref>{{cite web |url=https://w3techs.com/technologies |title=Web Technologies Statistics and Trends |work=W3Techs |publisher=Q-Success |access-date=11 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111042558/https://w3techs.com/technologies |url-status=live }}</ref> <!-- It considers Linux a subcategory of [[Unix]] and estimated in the same month that 66.7% of the analyzed websites use Unix, under that broad definition.<ref>{{cite web |url=https://w3techs.com/technologies/details/os-unix/all/all |title=Usage statistics and market share of Unix for websites |work=W3Techs |publisher=Q-Success |date=September 2016 |access-date=11 September 2016}}</ref> --> داتاکانی {{بنز|دامەزراوەی ویکیمیدیا|en|Wikimedia Foundation}} (بە پشتبەستن بە {{بنز|بریکاری بەکارھێنەر|en|user agent}}) بۆ ئەیلوولی ٢٠١٣ پیشانی دەدات کە ئوبونتو لە نێوان دابەشکراوە ناسراوەکانی لینوکسدا زۆرترین داواکاریی پەڕەی بۆ ماڵپەڕەکانی ویکیمیدیا (لەوانەش ویکیپیدیا) دروست کردووە.<ref name="wikimedia-stats">{{cite web |url=https://stats.wikimedia.org/archive/squid_reports/2013-09/SquidReportOperatingSystems.htm |title=Wikimedia Traffic Analysis Report&nbsp;– Operating Systems |last=Zachte |first=Eric |work=Wikimedia Statistics |publisher=[[Wikimedia Foundation]] |date=September 2013 |access-date=25 October 2013 |archive-date=28 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131028025246/http://stats.wikimedia.org/archive/squid_reports/2013-09/SquidReportOperatingSystems.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="tale_two_distros">{{cite news |url=https://www.zdnet.com/article/a-tale-of-two-distros-ubuntu-and-linux-mint/ |title=A tale of two distros: Ubuntu and Linux Mint |date=10 February 2012 |access-date=25 October 2013 |first=Terry |last=Relph-Knight |publisher=ZDNet |archive-date=16 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016223722/http://www.zdnet.com/a-tale-of-two-distros-ubuntu-and-linux-mint-3040095012/ |url-status=live }}</ref> {{As of|October 2025|lc=y}}، ئوبونتو ٢٢٫٠٤ لەسەر سیستەمی Microsoft NDv5 بەکاردەھێنرێت، کە کۆمپیوتەرێکی ھەوری {{بنز|مایکرۆسۆفت ئەژوور|en|Microsoft Azure}}ە و خێراترین کۆمپیوتەریەتی (لە کۆی ٧ سوپەرکۆمپیوتەری ئەژوور، کە ھەموویان ئوبونتو بەکاردەھێنن). ھێشتا خێراترین کۆمپیوتەری مایکرۆسۆفتە لە مێژوودا، لە ئێستادا ٥ەمین خێراترینە، و پێشتر لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٤دا ٣یەمین خێراترین {{بنز|سوپەرکۆمپیوتەر|en|supercomputer}} بوو لە لیستی {{بنز|TOP500|en|TOP500}} (تەنھا ئەو دوو کۆمپیوتەرەی پێشی لێدایەوە کە لە ئاستی ئێکزافلۆپ بوون؛ خۆی خاوەنی نیو {{بنز|ئێکزافلۆپ|en|exaflop}}ە، تەنھا ٣ کۆمپیوتەری سەرەتای ئەو کاتە لەو ئاستەدا بوون).<ref>{{Cite web |title=Frontier keeps top spot, but Aurora officially becomes the second exascale machine {{!}} TOP500 |url=https://www.top500.org/news/frontier-keeps-top-spot-aurora-officially-becomes-second-exascale-machine/ |access-date=20 July 2024 |website=www.top500.org}}</ref> سوپەرکۆمپیوتەرەکانی تریش کە ئوبونتو بەکاردەھێنن پلەی بەرزیان ھەیە لە لیستەکەدا، بۆ نموونە سوپەرکۆمپیوتەری سێلینی ئێنڤیدیا ھێشتا پلەیەکی بەرزی ھەیە، و لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٢دا پێنجەمین خێراترین سوپەرکۆمپیوتەر بوو لە جیھاندا<ref>{{Cite web|title=Selene - NVIDIA DGX A100, AMD EPYC 7742 64C 2.25GHz, NVIDIA A100, Mellanox HDR Infiniband |url=https://www.top500.org/system/179842/|access-date=17 November 2020|website=TOP500|archive-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113053132/https://www.top500.org/system/179842/|url-status=live}}</ref> دوای ئەوەی لە پلەی حەوتەمەوە سەرکەوت، کە لە مانگی حوزەیراندا چووبووە ناو لیستەکەوە. سوپەرکۆمپیوتەرێکی تری بنەما-ئێنڤیدیا کە ئوبونتو بەکاردەھێنێت پێشتر لە پێشەنگی لیستی {{بنز|Green500|en|Green500}} بوو (ئەو و ئەوەی دوای ئەویش لەسەر بنەمای ئوبونتو بوون)، کە لیستێکە ھەمان لیستی پێشوو ڕیز دەکاتەوە بەپێی کاراییی وزە.<ref>{{Cite web|title=November 2020 |url=https://www.top500.org/lists/green500/2020/11/|access-date=17 November 2020|website=TOP500|archive-date=16 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116223035/https://www.top500.org/lists/green500/2020/11/|url-status=live}}</ref> لە لیستی TOP500دا، ئەو سوپەرکۆمپیوتەرە لە پلەی ١٧٠ بوو <!-- 172nd seemingly was never right, and now it's much lower on the list --> (و زۆرێک لەو کۆمپیوتەرانەی ئوبونتو بەکاردەھێنن پلەیان لەوە بەرزترە).<ref>{{Cite web|title=NVIDIA DGX SuperPOD - NVIDIA DGX A100, AMD EPYC 7742 64C 2.25GHz, NVIDIA A100, Mellanox HDR Infiniband |url=https://www.top500.org/system/179910/|access-date=17 November 2020|website=TOP500|archive-date=17 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117140346/https://www.top500.org/system/179910/|url-status=live}}</ref> === بەکارھێنان لەسەر ئاستی گەورە === کەرتی گشتیش ئوبونتوی پەسەند کردووە. {{As of|2009|January|lc=y}}، وەزارەتی پەروەردە و زانستی {{بنز|مەقدوونیای باکوور|en|North Macedonia}} زیاتر لە ١٨٠,٠٠٠<ref name="nytimes">{{cite news |title=A Software Populist Who Doesn't Do Windows |first=Ashlee |last=Vance |author-link=Ashlee Vance |newspaper=The New York Times |date=10 January 2009 |url=https://www.nytimes.com/2009/01/11/business/11ubuntu.html |url-access=subscription |access-date=22 February 2009 |archive-date=12 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512232859/http://www.nytimes.com/2009/01/11/business/11ubuntu.html?_r=2&th&emc=th |url-status=live }}</ref> کۆمپیوتەری سەرمێزی بنەما-ئوبونتوی لە پۆلەکاندا بڵاوکردەوە، و ھانی ھەموو خوێندکارانی وڵاتەکەی دا کە ئەو کۆمپیوتەرانە بەکاربھێنن کە ئوبونتویان لەسەرە؛<ref>{{cite web |url=https://www.ubuntu.com/news/macedonia-school-computers |title=Every Student in the Republic of Macedonia to Use Ubuntu-powered Computer Workstations |date=20 November 2007 |publisher=Canonical Ltd |website=Ubuntu |access-date=2 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090403200908/https://www.ubuntu.com/news/macedonia-school-computers |archive-date=3 April 2009}}</ref> سیستەمی پەروەردەی ئیسپانی ١٩٥,٠٠٠ کۆمپیوتەری سەرمێزی ئوبونتوی ھەیە.<ref name="nytimes" /> پۆلیسی فەڕەنسی، کە لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە دەستیان بە بەکارھێنانە {{بنز|نەرمامێری سەرچاوەکراوە|en|open-source software|lt=نەرمامێرە سەرچاوەکراوەکان}} کردبوو بە گۆڕینی {{بنز|مایکرۆسۆفت ئۆفیس|en|Microsoft Office}} بۆ {{بنز|OpenOffice.org|en|OpenOffice.org}}، بڕیاریان دا لە دوای بڵاوبوونەوەی {{بنز|ویندۆز ڤیستا|en|Windows Vista}} لە ساڵی ٢٠٠٦دا لە {{بنز|ویندۆز ئێکسی پی|en|Windows XP}}ەوە بپەڕنەوە بۆ ئوبونتو.<ref name="FrPol">{{cite news |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2009/03/french-police-saves-millions-of-euros-by-adopting-ubuntu.ars |title=French police: We saved millions of euros by adopting Ubuntu |first=Ryan |last=Paul |date=11 March 2009 |work=Ars Technica |access-date=2 December 2010 |archive-date=13 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090313044240/http://arstechnica.com/open-source/news/2009/03/french-police-saves-millions-of-euros-by-adopting-ubuntu.ars |url-status=live }}</ref> تا ئازاری ٢٠٠٩، {{بنز|جەندرمەی نیشتمانیی فەڕەنسا|en|National Gendarmerie}} پێشتر ٥,٠٠٠ کۆمپیوتەری گۆڕیبوو بۆ ئوبونتو.<ref name="FrPol" /> بە پشتبەستن بە سەرکەوتنی ئەو گۆڕانکارییە، پلانیان دانا ١٥,٠٠٠ کۆمپیوتەری تر تا کۆتاییی ٢٠٠٩ بگۆڕن و تا ساڵی ٢٠١٥ ھەموو ٩٠,٠٠٠ کۆمپیوتەرەکە بگۆڕن (پڕۆژەی {{بنز|GendBuntu|en|GendBuntu}}).<ref name="FrPol" /> مولازم کۆلۆنێل گویمار ڕایگەیاند کە گۆڕانکارییەکە زۆر ئاسان بوو و ڕێگەی دا بە پاشەکەوتکردنی ٧٠٪ی بودجەی ئای تی بەبێ ئەوەی تواناکانیان کەم بکاتەوە.<ref name="FrPol" /> لە ساڵی ٢٠١١دا، ئوبونتو ١٠٫٠٤ لەلایەن سیستەمی دادوەریی ھیندستانەوە پەسەند کرا.<ref>{{cite web |url=https://news.softpedia.com/news/India-s-Justice-Sytem-Switches-to-Ubuntu-10-04-228451.shtml |title=India's Justice {{sic|Sy|tem|nolink=y}} Switches to Ubuntu 10.04 |work=News.Softpedia.com |publisher=SoftNews Net SRL |date=18 October 2011 |access-date=21 October 2011 |archive-date=19 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219232124/http://news.softpedia.com/news/India-s-Justice-Sytem-Switches-to-Ubuntu-10-04-228451.shtml |url-status=live }}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٤دا،<ref>{{cite news |title=Munich Mayor Says Switch to Linux Saved Money, Reduced Complaints |url=https://www.pcworld.com/article/469542/munich_mayor_says_switch_to_linux_saved_money_reduced_complaints.html |access-date=7 March 2022 |work=[[PCWorld]] |date=30 March 2012 |quote=The city of Munich started the LiMux project in 2004 and began migrating from Windows NT to a fully open source desktop infrastructure in 2006. |archive-date=7 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307153529/https://www.pcworld.com/article/469542/munich_mayor_says_switch_to_linux_saved_money_reduced_complaints.html |url-status=live }}</ref> شاری {{بنز|میونشن|en|Munich}}ی ئەڵمانیا پڕۆژەی {{بنز|LiMux|en|LiMux}}ی دەستپێکرد، و دواتر کوبونتو ١٠٫٠٤ LTSی بۆ بەکارھێنان لەسەر کۆمپیوتەرەکانی شارەوانی گونجاند.<ref>{{cite web |url=https://www.muenchen.de/rathaus/Stadtverwaltung/Direktorium/LiMux.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527063329/http://www.muenchen.de/rathaus/Stadtverwaltung/Direktorium/LiMux.html |url-status=dead |archive-date=٢٧ی ئایاری ٢٠١٦ |title=Landeshauptstadt München&nbsp;– Das Projekt LiMux |access-date=9 July 2012 |language=de |trans-title=City of Munich&nbsp;– The Project LiMux |work=Muenchen.de: Das offizielle Stadtportal |publisher=Portal München Betriebs GmbH / Landeshauptstadt München / Stadtwerke München GmbH. }}</ref> دوای ئەوەی لە سەرەتادا پلانیان وابوو ١٢,٠٠٠ کۆمپیوتەری سەرمێز بپەڕێننەوە بۆ LiMux، لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٣دا ڕاگەیەندرا کە پڕۆژەکە بە سەرکەوتوویی تەواو بووە بە پەڕینەوەی ١٤,٨٠٠ لە کۆی ١٥,٥٠٠ کۆمپیوتەری سەرمێز،<ref>{{cite web |url=https://www.cio.co.uk/news/change-management/munich-open-source-completed-successfully/ |title=Munich open-source switch 'completed successfully' |first=Loek |last=Essers |date=13 December 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013085745/http://www.cio.co.uk/news/change-management/munich-open-source-completed-successfully/ |archive-date=13 October 2014}}</ref> بەڵام ھێشتا نزیکەی ٥,٠٠٠ کۆمپیوتەری ویندۆزیان ھێشتبووەوە بۆ ئەو بەرنامانەی کە نەیاندەتوانی لەسەر لینوکس کاریان پێ بکەن. لە شوباتی ٢٠١٧دا، ھاوپەیمانیی دەسەڵاتدار بڕیاری دا -سەرەڕای ناڕەزایەتیی توندی ئۆپۆزسیۆن-<ref>{{cite web |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/LiMux-Aus-in-Muenchen-Opposition-wettert-gegen-katastrophale-Fehlentscheidung-3622848.html |title=LiMux-Aus in München: Opposition wettert gegen "katastrophale Fehlentscheidung" |last=iX |website=iX |date=12 February 2017 |access-date=2 June 2019 |archive-date=2 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602074626/https://www.heise.de/newsticker/meldung/LiMux-Aus-in-Muenchen-Opposition-wettert-gegen-katastrophale-Fehlentscheidung-3622848.html |url-status=live }}</ref> کە ھەڵسەنگاندن بکات بۆ گەڕانەوە بۆ ویندۆز،<ref>{{cite web |url=https://www.heise.de/ix/meldung/Von-Linux-zurueck-zu-Microsoft-Schwarz-Rot-in-Muenchen-will-LiMux-rauswerfen-3621178.html |title=Von Linux zurück zu Microsoft: Schwarz-Rot in München will LiMux rauswerfen |last=iX |website=iX |date=9 February 2017 |access-date=6 June 2017 |archive-date=21 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421025726/https://www.heise.de/ix/meldung/Von-Linux-zurueck-zu-Microsoft-Schwarz-Rot-in-Muenchen-will-LiMux-rauswerfen-3621178.html |url-status=live }}</ref> ئەمەش دوای ئەوەی کە مایکرۆسۆفت بڕیاری دا بارەگای کۆمپانیاکەی بگوێزێتەوە بۆ میونشن.<ref>{{cite web |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Buero-der-Zukunft-Microsoft-zieht-nach-Muenchen-Schwabing-2042386.html |title="Büro der Zukunft": Microsoft zieht nach München-Schwabing |last=iX |website=iX |date=8 November 2013 |access-date=2 June 2019 |archive-date=2 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602074626/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Buero-der-Zukunft-Microsoft-zieht-nach-Muenchen-Schwabing-2042386.html |url-status=live }}</ref> پارێزگار {{بنز|دیتەر ڕایتەر|en|Dieter Reiter}} ھۆکاری گەڕانەوەکەی بۆ نەبوونی گونجان لەگەڵ سیستەمەکانی دەرەوەی کەرتی کارگێڕی گەڕاندەوە، وەک پێویستبوونی سێرڤەرێکی ئیمەیڵی حکومی ({{بنز|سێرڤەری ئیمەیڵ|en|mail server}}) بۆ ناردنی ئیمەیڵ بۆ {{بنز|مۆبایلی زیرەک|en|smartphone}}ە تایبەتەکەی، بەڵام ڕەخنەی لێ گیرا بەھۆی ھەڵسەنگاندنی ئای تیی کارگێڕی لەسەر بنەمای پێوەرە تایبەت و بازرگانییەکان.<ref>{{cite web |url=https://derstandard.at/2000003144506/Bin-Microsoft-Fan-Muenchner-Buergermeister-kritisiert-Linux-in-Stadtverwaltung |title="Bin Microsoft-Fan": Münchner Bürgermeister kritisiert Linux - derstandard.at/2000003144506/Bin-Microsoft-Fan-Muenchner-Buergermeister-kritisiert-Linux-in-Stadtverwaltung |last=iX |website=iX |access-date=2 June 2019 |archive-date=2 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602074626/https://derstandard.at/2000003144506/Bin-Microsoft-Fan-Muenchner-Buergermeister-kritisiert-Linux-in-Stadtverwaltung |url-status=live }}</ref> لە ئایاری ٢٠٢٠دا، پارتی ھەڵبژێردراوی نوێی {{بنز|ھاوپەیمانی ٩٠/سەوزەکان|en|Alliance 90/The Greens}} و {{بنز|پارتی سۆسیال دیموکراتی ئەڵمانیا|en|Social Democratic Party of Germany|lt=پارتی سۆسیال دیموکرات}} ڕێککەوتننامەیەکی نوێی ھاوپەیمانییان واژوو کرد کە تێیدا ھاتووە: "لەو شوێنانەی کە لە ڕووی تەکنەلۆژی و دارایییەوە دەکرێت، شارەوانی جەخت لەسەر ستانداردە کراوەکان و نەرمامێری ئازادی مۆڵەتدراوی سەرچاوەکراوە دەکاتەوە".<ref>{{cite news |last1=Schaer |first1=Cathrin |title=Linux not Windows: Why Munich is shifting back from Microsoft to open source – again |url=https://www.zdnet.com/article/linux-not-windows-why-munich-is-shifting-back-from-microsoft-to-open-source-again/ |access-date=7 March 2022 |work=ZDNet |date=14 May 2020 |language=en |archive-date=9 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210409220034/https://www.zdnet.com/article/linux-not-windows-why-munich-is-shifting-back-from-microsoft-to-open-source-again/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.gruene-muenchen.de/wp-content/uploads/2020/04/Druckfassung_Koalitionsvertrag-2020_2026.pdf |title=Mit Mut, Visionen und Zuversicht: Ganz München im Blick |access-date=7 March 2022 |archive-date=27 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327063010/https://www.gruene-muenchen.de/wp-content/uploads/2020/04/Druckfassung_Koalitionsvertrag-2020_2026.pdf |url-status=live }}</ref> لە ئازاری ٢٠١٢دا، حکوومەتی ئایسلەندا پڕۆژەیەکی دەستپێکرد بۆ ئەوەی ھەموو دامەزراوە گشتییەکان نەرمامێری ئازاد و سەرچاوەکراوە بەکاربھێنن. لەوکاتەوە، چەندین ئاژانسی حکومی و قوتابخانە ئوبونتویان پەسەند کردووە. حکوومەت کەمکردنەوەی تێچووی وەک ھۆکارێکی گەورەی بڕیارەکە ڕاگەیاند، و ھەروەھا ئاماژەی بەوە کرد کە نەرمامێری سەرچاوەکراوە ڕێگری دەکات لە قۆرخکاریی فرۆشیاران. پڕۆژەیەکی ١٢ مانگە دەستی پێکرد بۆ پەڕینەوەی گەورەترین دامەزراوە گشتییەکانی ئایسلەندا بۆ بەکارھێنانی نەرمامێری سەرچاوەکراوە، و بۆ ئاسانکردنی پەڕینەوەکە بۆ دامەزراوەکانی تر.<ref>{{cite magazine |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2012-03/23/iceland-open-source-software |title=Icelandic government makes a push for open-source software |date=23 March 2012 |access-date=9 July 2012 |first=Mark |last=Brown |magazine=Wired UK |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709055602/http://www.wired.co.uk/news/archive/2012-03/23/iceland-open-source-software |archive-date=9 July 2012}}</ref> سەرۆکی پێشووی ئەمریکا، {{بنز|باراک ئۆباما|en|Barack Obama}} لە ھەڵمەتی سەرکەوتووی ھەڵبژاردنەوەیدا لە ساڵی ٢٠١٢ ({{بنز|ھەڵمەتی سەرۆکایەتیی باراک ئۆباما لە ٢٠١٢|en|Barack Obama 2012 presidential campaign}}) ئوبونتوی لە بەشی ئای تییەکەیدا بەکارھێنا.<ref>{{cite news |url=https://arstechnica.com/information-technology/2012/11/how-team-obamas-tech-efficiency-left-romney-it-in-dust/ |title=How Team Obama's tech efficiency left Romney IT in dust |work=Ars Technica |date=20 November 2012 |last=Gallagher |first=Sean |access-date=6 March 2018 |quote=Key in maximizing the value of the Obama campaign's IT spending was its use of open source tools and open architectures. Linux—particularly Ubuntu—was used as the server operating system of choice. |archive-date=1 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171101190642/https://arstechnica.com/information-technology/2012/11/how-team-obamas-tech-efficiency-left-romney-it-in-dust/ |url-status=live }}</ref> لە ئابی ٢٠١٤دا، شاری {{بنز|تۆرین|en|Turin}} لە ئیتاڵیا ڕایگەیاند کە ٨,٣٠٠ کۆمپیوتەری سەرمێزی شارەوانییەکەی لە {{بنز|ویندۆز ئێکسی پی|en|Windows XP}}ەوە بۆ ئوبونتو دەگۆڕێت، و بەمەش بوو بە یەکەم شار لە ئیتاڵیا کە ئوبونتو پەسەند بکات.<ref>{{cite web |url=https://news.softpedia.com/news/Turin-to-Be-First-Italian-City-to-Adopt-Ubuntu-Unshackle-from-the-quot-Tyranny-of-Proprietary-Software-quot-454152.shtml |title=Turin to Be First Italian City to Adopt Ubuntu, Unshackle from the 'Tyranny of Proprietary Software' |work=News.Softpedia.com |publisher=SoftNews Net SRL |date=8 August 2014 |last=Stahie |first=Silviu |access-date=16 September 2014 |archive-date=6 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006075109/http://news.softpedia.com/news/Turin-to-Be-First-Italian-City-to-Adopt-Ubuntu-Unshackle-from-the-quot-Tyranny-of-Proprietary-Software-quot-454152.shtml |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://torino.repubblica.it/cronaca/2014/08/03/news/il_comune_rinnova_i_pc_e_d_laddio_a_microsoft_risparmiamo_6_milioni-93067980/ |title=Il Comune di Torino rinnova i pc e dà l'addio a Microsoft: "Risparmiamo 6 milioni" |work=la Repubblica |publisher=Gruppo Editoriale L′Espresso |date=4 August 2014 |last=Guccione |first=Gabriele |access-date=16 September 2014 |archive-date=27 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927103402/http://torino.repubblica.it/cronaca/2014/08/03/news/il_comune_rinnova_i_pc_e_d_laddio_a_microsoft_risparmiamo_6_milioni-93067980/ |url-status=live }}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە، {{بنز|دامەزراوەی ویکیمیدیا|en|Wikimedia Foundation}}، کە ڕێکخراوێکی قازانجنەویستە و لەپشت {{بنز|ویکیپیدیا|en|Wikipedia}}وەیە، لە چەندین سیستەمی کارپێکردنی جیاوازی لینوکسەوە گۆڕدرا بۆ ئوبونتو<ref>{{cite news|last=Weiss|first=Todd R.|date=9 October 2008|title=Wikipedia simplifies IT infrastructure by moving to one Linux vendor|newspaper=[[Computerworld]]|url=https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121005181633/http://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&pageNumber=1&taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center|archive-date=5 October 2012}}</ref><ref>{{cite news|last=Paul|first=Ryan|date=9 October 2008|title=Wikipedia adopts Ubuntu for its server infrastructure|newspaper=[[Ars Technica]]|url=https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars|url-status=live|access-date=1 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090130021503/http://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars|archive-date=30 January 2009}}</ref> (لە ٢٠١٩دا، دووبارە گۆڕدرا، ئەمجارە لە ئوبونتووە بۆ {{بنز|دێبیان|en|Debian}}).<ref>{{Cite web |title=Operating system upgrade policy - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Operating_system_upgrade_policy |access-date=19 April 2025 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}</ref> لە دەیەی ٢٠١٠دا، ھەندێک لە خاوەنەکانی ئۆتۆمبێلی تێسلا {{بنز|مۆدێل ئێس|en|Model S}} لە ڕێگەی ھاککردنەوە بۆیان دەرکەوت کە کۆمپیوتەری {{بنز|شاشەی لەمس|en|touchscreen}}ی ئۆتۆمبێلەکە کە بۆ کات‌بەسەربردن و یارمەتیدانی ڕێنماییکردن بەکاردێت، وەشانێکی دەستکاریکراوی ئوبونتو کارپێدەکات.<ref>{{Cite web |date=2014-04-04 |title=Tesla Model S Ethernet Network Explored, Possible Jailbreak in the Future? |url=https://www.dragtimes.com/blog/tesla-model-s-ethernet-network-explored-possible-jailbreak-in-the-future |access-date=2026-02-05 |website=DragTimes.com Drag Racing, Fast Cars, Muscle Cars Blog |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=2014-04-12 |title=Tesla Model S owners hack their cars, find Ubuntu |url=https://www.autoblog.com/news/tesla-model-s-owners-hack-their-cars-find-ubuntu |archive-url=https://web.archive.org/web/20260407222807/https://www.autoblog.com/news/tesla-model-s-owners-hack-their-cars-find-ubuntu |archive-date=2026-04-07 |access-date=2026-05-25 |work=Autoblog |language=en}}</ref> === مشتومڕی لابردنی پشتیوانیی ٣٢-بیت === لە حوزەیرانی ٢٠١٩دا، کانۆنیکاڵ ڕایگەیاند کە پشتیوانی بۆ {{بنز|بەرنامەی ٣٢-بیتی|en|32-bit application|lt=بەرنامە}} و پەرتووکخانە ٣٢-بیتییەکان لا دەبات لە وەشانی ئوبونتو ١٩٫١٠دا.<ref>{{Cite web |last=Langasek |first=Steve |date=18 June 2019 |title=i386 architecture will be dropped starting with eoan (Ubuntu 19.10) |url=https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-devel-announce/2019-June/001261.html |access-date=26 October 2023}}</ref> لەبەر ئەوەی بەرنامەی لینوکسی {{بنز|ستیم|en|Steam (service)}} پشت بەم پەرتووکخانە ٣٢-بیتییانە دەبەستێت، کۆمپانیای {{بنز|ڤاڵڤ|en|Valve Corporation}} ڕایگەیاند کە ئیتر پشتیوانی لە ئوبونتو ناکەن. دوای ناڕەزایەتییەکی زۆری کۆمەڵگەی یاریزانانی لینوکس، کانۆنیکاڵ لەم بڕیارە پاشگەز بووەوە و بڕیاری دا پشتیوانی لە بەشێک لە پەرتووکخانە ٣٢-بیتییە دیاریکراوەکان بکات. لە ئەنجامدا، ڤاڵڤ بڕیاریدا کە ستیم دووبارە پشتیوانی لە ئوبونتو ١٩٫١٠ بکاتەوە.<ref>{{Cite web |url=https://www.zdnet.com/article/canonical-returning-32-bit-ubuntu-linux-support-after-gaming-uproar/ |title=Canonical returns 32 bit Ubuntu Linux support after uproar. |last=Vaughan-Nichols |first=Stephen J. |date=24 June 2019 |publisher=[[ZDNet]] |access-date=7 July 2019 |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703082015/https://www.zdnet.com/article/canonical-returning-32-bit-ubuntu-linux-support-after-gaming-uproar/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.engadget.com/2019/06/24/canonical-ubuntu-linux-32-bit-support/?guccounter=1 |title=Canonical backtracks on pulling 32-bit support from Ubuntu Linux |last=Fisher |first=Christine |date=24 June 2019 |website=[[Engadget]] |access-date=7 July 2019 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111045038/https://www.engadget.com/2019-06-24-canonical-ubuntu-linux-32-bit-support.html |url-status=live }}</ref> {{بنز|واین (نەرمامێر)|en|Wine (software)|lt=واین}}<nowiki/>یش پێویستی بە زۆربەی ئەو پاکێجە پەرتووکخانە ٣٢-بیتییانە ھەیە کە ستیم پشتیان پێ دەبەستێت، ھەروەھا چەندانی تریش، بۆ ئەوەی وەشانی {{بنز|WoW64|en|WoW64}}ی بتوانێت بەرنامە ٣٢-بیتییەکانی ویندۆز کارپێبکات. ئەو بەشانەی واین کە بەبێ پەرتووکخانە ٣٢-بیتییەکان بەردەوام دەبوون لە کارکردن تەنھا سنووردار دەبوون بەو بەرنامە ویندۆزانەی کە وەشانی ٦٤-بیتییان ھەیە، ئەمەش ھاوگونجانی چەندین دەیەی لەگەڵ ویندۆزدا لەدەست دەدا. لە ڕاگەیاندنەکەی کانۆنیکاڵدا بۆ گەڕاندنەوەی پەرتووکخانەکان، ئاماژەیان بەوە کرد کە لە داھاتوودا "تەکنەلۆژیای کۆنتەینەر" بەکاردەھێنن بۆ دڵنیابوون لە بەردەوامیی کارکردنی واین.<ref name=":4" /> === گونجان لەگەڵ یاسای پاراستنی داتای ئەورووپا === کەمێک دوای ناساندنی لە ساڵی ٢٠١٢دا، گومان پەیدابوو لەسەر گونجانی ''ھاوێنەی بازاڕکردن'' (تایبەتمەندییەک کە پێشنیارەکانی ئەمازۆن لە ئامرازی گەڕانی {{بنز|یونیتی داش|en|Unity Dash}}دا نیشان دەدات) لەگەڵ {{بنز|ڕێنمایییەکانی پاراستنی داتا|en|Data Protection Directive}}ی ئەورووپادا.<ref name="softpedia_2016-02-10">{{cite web |url=https://news.softpedia.com/news/Ubuntu-s-Shopping-Lens-Might-Be-Illegal-In-Europe-298143.shtml |title=Ubuntu's Shopping Lens Might Be Illegal in Europe |date=9 October 2012 |access-date=24 February 2016 |website=Softpedia.com |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514132800/http://news.softpedia.com/news/Ubuntu-s-Shopping-Lens-Might-Be-Illegal-In-Europe-298143.shtml |url-status=live }}</ref><ref name="omgubuntu_2016-02-10">{{cite web |url=https://www.omgubuntu.co.uk/2012/10/does-ubuntus-amazon-lens-break-eu-law |title=Blogger Claims Ubuntu's New Shopping Lens Breaks EU Law |date=10 October 2012 |access-date=24 February 2016 |work=OMG! Ubuntu! |publisher=Ohso Ltd |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051130/http://www.omgubuntu.co.uk/2012/10/does-ubuntus-amazon-lens-break-eu-law |url-status=live }}</ref> دواتر داواکارییەک واژوو کرا و گەیەندرا بە کانۆنیکاڵ کە داوای چەندین گۆڕانکاریی دەکرد بۆ ئەوەی بە ڕوونی تایبەتمەندییەکە لەگەڵ یاسای ئەورووپادا بگونجێنرێت. بەڵام کانۆنیکاڵ وەڵامی نەدایەوە.{{Citation needed|date=September 2023}} لە ساڵی ٢٠١٣دا، سکاڵایەکی فەرمی سەبارەت بە ھاوێنەی بازاڕکردن پێشکەش بە نووسینگەی کۆمیساریای زانیاری ({{بنز|ئای سی ئۆ|en|Information Commissioner's Office|lt=ICO}})، کە فەرمانگەی تایبەتمەندیی داتاکانی بەڕیتانیایە، کرا. نزیکەی ساڵێک دواتر، ICO لە بەرژەوەندیی کانۆنیکاڵ بڕیاری دا، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو گۆڕانکارییە جۆراوجۆرانەی لە تایبەتمەندییەکەدا کرابوون کە وایکردبوو لەگەڵ ڕێنمایییەکانی پاراستنی داتا بگونجێت.<ref name="ateot_2_2016-02-10">{{cite web|last=Sneddon|first=Joey|date=10 August 2014|title=Unity Shopping Lens Is Legal, Says UK Data Protection Body|url=https://www.omgubuntu.co.uk/2014/08/unity-shopping-lens-is-legal-says-ioc-uk|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112041000/https://www.omgubuntu.co.uk/2014/08/unity-shopping-lens-is-legal-says-ioc-uk|archive-date=12 November 2020|access-date=8 February 2021|website=OMG! Ubuntu!}}</ref> بەپێی یاساکانی ئەورووپا، ئەم بڕیارە بە شێوەیەکی خۆکار لە تەواوی یەکێتیی ئەورووپادا کاری پێدەکرێت. لەگەڵ ئەوەشدا، بڕیارەکە ئەوەشی ڕوون کردەوە کە لە کاتی ناساندنیدا تایبەتمەندییەکە نایاسایی بووە، لە پاڵ شتەکانی تردا، چونکە بەیاننامەی سیاسەتی تایبەتمەندیی نەبووە.{{Citation needed|date=September 2023}} === مشتومڕەکان لەسەر ڕیکلامەکانی تێرمیناڵی سیستەم === ئوبونتو بڕێکی زۆر لە ڕیکلامی خستووەتە ناو تێرمیناڵی سیستەمی کارپێکردنەکەیەوە، کە ئەمەش بووەتە ھۆی دروستبوونی چەندین کێشە لەگەڵ بنکەی بەکارھێنەرەکانیدا.{{Citation needed|date=September 2023}} لە ساڵی ٢٠١٧دا، کانۆنیکاڵ پەیامێکی سەبارەت بە زنجیرەی Silicon Valleyی کەناڵی HBO خستە ناو پەڕگەی {{بنز|پەیامی ڕۆژ|en|Message of the day|lt=MOTD}}ەوە، کە وایکرد ھەر کاتێک سێشنێکی تێرمیناڵ دەستپێدەکات پەیامەکە پیشان بدرێت. لە ماوەی ساڵانی دواتردا، پەیامی زیاتر خرانە ناو MOTDەکەوە.<ref>{{Cite web |last=Popa |first=Bogdan |date=26 June 2020 |title=Canonical Under Fire for Putting Ads in the Ubuntu MOTD |url=https://news.softpedia.com/news/canonical-under-fire-for-putting-ads-in-the-ubuntu-motd-530372.shtml |access-date=1 November 2022 |website=softpedia |language=english}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٢دا، ڕیکلام بۆ خزمەتگوزارییە پریمیمەکەی ئوبونتو بە ناوی Ubuntu Advantage خرانە ناو ئامرازی نوێکردنەوەی سیستەمی aptەوە. ئەم ھەنگاوە کێشەی لە کۆمەڵگەی بەکارھێنەراندا دروست کرد، ھەندێک لە بەکارھێنەران پێیان وابوو ڕیکلامکردن مۆدێلێکی بازرگانیی گونجاوە بۆ پشتیوانیکردن لە پەرەپێدان، لە کاتێکدا بەکارھێنەرانی تر ئەم کارەیان بە نەگونجاو و بێزارکەر زانی.<ref>{{Cite web |last=Borisov |first=Bobby |date=15 October 2022 |title=Ubuntu Once Again Angered Users by Placing Ads in the Terminal |url=https://linuxiac.com/ubuntu-once-again-angered-users-by-placing-ads/ |access-date=1 November 2022 |website=Linuxiac |language=en-US |archive-date=1 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101110958/https://linuxiac.com/ubuntu-once-again-angered-users-by-placing-ads/ |url-status=live }}</ref> == کۆمەڵگە ناوخۆیییەکان (LoCos) == {{Distinguish|گرووپی بەکارھێنەرانی لینوکس}} بۆ گەیشتن بەو بەکارھێنەرانەی کە شارەزاییی تەکنیکییان کەمترە، و بۆ دروستکردنی ھەستی کۆمەڵگە لە دەوروبەری دابەشکراوەکە، تیمەکانی کۆمەڵگەی ناوخۆیی،<ref>{{cite web |url=https://wiki.ubuntu.com/LoCoTeams |title=Ubuntu Local Community Teams |work=Ubuntu Wiki |publisher=Canonical Ltd |access-date=27 April 2010 |archive-date=25 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225062242/https://wiki.ubuntu.com/LoCoTeams |url-status=live }}</ref> کە بە "LoCos" ناسراون، لە سەرانسەری جیھاندا دروستکراون. لە سەرەتادا، ھەر وڵاتێک یەک تیمی لۆکۆی ھەبوو. بەڵام لە ھەندێک ناوچە، بەتایبەتی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کەنەدا، ھەر ویلایەت یان ھەرێمێک دەتوانێت تیمێک دروست بکات.<ref>{{cite web |title=Ubuntu LoCo Team Portal |url=https://loco.ubuntu.com/teams/ |access-date=9 November 2015 |work=Ubuntu.com |publisher=Canonical Ltd |archive-date=6 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106205449/http://loco.ubuntu.com/teams/ |url-status=live }}</ref> ئەنجومەنی لۆکۆ تیمەکان پەسەند دەکات لەسەر بنەمای ھەوڵەکانیان بۆ یارمەتیدان لە پەرەپێدان یان بڵاوکردنەوەی ئوبونتو.<ref>{{cite web |title=About Local Community (LoCo) Teams |url=https://loco.ubuntu.com/about-loco/ |access-date=9 November 2015 |work=LoCo.Ubuntu.com |publisher=Canonical Ltd |archive-date=31 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031050427/http://loco.ubuntu.com/about-loco/ |url-status=live }}</ref> == پشتیوانیی فرۆشیارانی ڕەقەکاڵا == ئوبونتو پشتیوانییەکی بەرفراوانی لە فرۆشیارانی ڕەقەکاڵاوە پێگەیشتووە، بە جۆرێک کە چەندین بەرھەمھێنەر کۆمپیوتەرەکانیان بە سیستەمی کارپێکردنەکە کە پێشوەختە لەسەری دامەزراوە پێشکەش دەکەن. کانۆنیکاڵ ھاوکاری لەگەڵ بەرھەمھێنەرانی ئامێری ڕەسەن (OEMs) دەکات بۆ بڕوانامەدان و پشتیوانیکردنی ئوبونتو لەسەر چەندین جۆری ئامێر،<ref name="Ubuntu Certified Hardware">{{cite web |url=https://www.dell.com/us/business/p/xps-13-linux/pd?~srd=true&sk=Ubuntu&scat=prod |title=XPS 13 Developer Edition |work=Dell.com |publisher=Dell Inc. |access-date=25 August 2014 |archive-date=3 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903133232/http://www.dell.com/us/business/p/xps-13-linux/pd?~srd=true&sk=Ubuntu&scat=prod |url-status=live }}</ref> کە بە پلەی یەکەم بازاڕەکانی کۆمپانیاکان و پەرەپێدەران دەکاتە ئامانج.<ref>{{cite web |title=XPS 13 Laptop, Developer Edition |url=https://www.dell.com/us/business/p/xps-13-linux/pd? |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161015072247/http://www.dell.com/us/business/p/xps-13-linux/pd |archive-date=15 October 2016 |access-date=16 November 2018 |work=Dell.com |publisher=Dell Inc.}}</ref> OEMە گەورەکانی وەک دێڵ، لینۆڤۆ و ئەیچ پی، لاپتۆپ و کۆمپیوتەری سەرمێزیان بە ئوبونتووە وەک جێگرەوەیەک بۆ ویندۆز پێشکەش کردووە، زۆرجار لە ڕێگەی بژاردەی ڕێکخستنی ئینتەرنێتی یان کەناڵەکانی فرۆشتنی ناوچەیییەوە.<ref>{{cite web |url=https://www.ubuntu.com/partners/dell |title=Dell and Ubuntu |publisher=Canonical Ltd |access-date=21 August 2012 |archive-date=14 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120814141402/http://www.ubuntu.com/partners/dell |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://certification.ubuntu.com/desktop/ |title=Ubuntu Desktop certified hardware |publisher=Canonical Ltd |access-date=31 May 2018 |archive-date=26 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180526035334/https://certification.ubuntu.com/desktop/ |url-status=live }}</ref> ئوبونتو ھەروەھا لەسەر زنجیرەی مەینفرەیمەکانی {{بنز|ئای بی ئێم زێد|en|IBM Z}} بەردەستە.<ref>{{Cite press release |title=IBM Launches z13 -- Most Powerful & Secure System Ever Built |date=13 January 2015 |url=https://www-03.ibm.com/press/us/en/pressrelease/45808.wss |access-date=5 May 2020 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801190835/https://www-03.ibm.com/press/us/en/pressrelease/45808.wss |archive-date=1 August 2020 |website=www-03.ibm.com}}</ref><ref>{{cite web |last=Merriman |first=Chris |date=17 August 2015 |title=IBM makes 'biggest code drop' as Canonical and Suse tie-up brings better Linux to mainframes |url=https://www.theinquirer.net/inquirer/news/2422249/ibm-makes-biggest-code-drop-as-canonical-and-suse-tie-up-brings-linux-to-mainframes |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20150818050302/http://www.theinquirer.net/inquirer/news/2422249/ibm-makes-biggest-code-drop-as-canonical-and-suse-tie-up-brings-linux-to-mainframes |archive-date=18 August 2015 |access-date=17 August 2015}}</ref> فرۆشیارە بچووکەکانیش وەک {{بنز|سیستەم ٧٦|en|System76}} و ئۆنلۆجیک سیستەمەکان بە ئوبونتوی پێشوەختە دامەزراو دەفرۆشن، ھەندێک جار بژاردەی دەستکاریکردنی فێرموێر یان بژاردەی پشتیوانی لە ڕێگەی کانۆنیکاڵەوە پێشکەش دەکەن.<ref>{{Cite web |url=https://system76.com/cart/configure/bonw13 |title=Bonobo WS |website=system76.com |access-date=31 May 2018 |archive-date=1 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180901111753/https://system76.com/cart/configure/bonw13 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=OnLogic Helix 401 Fanless Hybrid-Core Computer (Ubuntu Desktop) certified on Ubuntu 22.04 LTS |url=https://ubuntu.com/certified/202301-31082/22.04%20LTS |website=Ubuntu}}</ref> == ھاوگونجان لەگەڵ ویندۆز == زۆرێک لە بەرنامەکانی {{بنز|مایکرۆسۆفت ویندۆز|en|Microsoft Windows|lt=ویندۆز}} دەتوانرێت لەسەر ئوبونتو کارپێبکرێن، ھاوشێوەی دابەشکراوەکانی تری لینوکس، بە بەکارھێنانی چینێکی گونجاندن بە ناوی {{بنز|واین (نەرمامێر)|en|Wine (software)|lt=واین}}، کە دەتوانرێت لە ڕێگەی ڕووکارەکانی وەک {{بنز|بۆتڵز (نەرمامێر)|en|Bottles (software)|lt=بۆتڵز}} بەڕێوەببرێت. ستیم چینی گونجاندنی تایبەت بە خۆی ھەیە بە ناوی {{بنز|پرۆتۆن (نەرمامێر)|en|Proton (software)|lt=پرۆتۆن}}، و دەرھێنراوەکانی تریشی ھەیە وەک {{بنز|جەی ئی-پرۆتۆن|en|GE-Proton}}. ھەروەھا دەتوانرێت چەندین مەکینەی خەیاڵیی ویندۆز دابمەزرێنرێت لە ڕێگەی KVM/QEMU و Virt-Managerەوە.<ref>{{Cite web|url=https://sysguides.com/install-a-windows-11-virtual-machine-on-kvm/|title=How to Properly Install a Windows 11 Virtual Machine on KVM|date=26 August 2023}}</ref> ڕێکخستنەکانی گرافیک ئاسانترینە لە دۆخی QXL/SPICE. بۆ کاراییی گرافیکی خێراکراوی سێ ڕەھەندی (3D)، وەگڕخەری لایەنی سێیەمی VirGL یان دۆخی تێپەڕبوونی تەواوی GPU ھەیە. لە ژینگەی تۆڕدا، ھاوبەشکردنی پەڕگە لە نێوان لینوکسی ئوبونتو و ویندۆزدا دەکرێت لە ڕێگەی نەرمامێری کڕیار/سێرڤەری {{بنز|سامبا (نەرمامێر)|en|Samba (software)|lt=سامبا}}وە ئەنجام بدرێت. مەکینەی خەیاڵیی لینوکسی ئوبونتوی میواندار و ویندۆزی میوانیش بە شێوەیەکی خەیاڵی لە KVMدا بەیەکەوە بەستراون، بۆیە ھاوبەشکردنی پەڕگە لە نێوان مەکینەی میواندار و میوانە خەیاڵییەکاندا دەتوانرێت لە ڕێگەی سامبا لە ژینگەی {{بنز|مەکینەی خەیاڵیی بنەما-ناووک|en|Kernel-based Virtual Machine|lt=KVM}}دا بکرێت. سێرڤەری RDPی GNOME Remote Desktop و نەرمامێری کڕیاری {{بنز|ڕێمینا|en|Remmina}} بەکاردەھێنرێت بۆ پەیوەندیی کۆمپیوتەری دوور لە نێوان لینوکسی ئوبونتو و سیستەمەکانی کارپێکردنی تر. لە ئازاری ٢٠١٦دا، {{بنز|مایکرۆسۆفت|en|Microsoft}} ڕایگەیاند کە پشتگیری لە {{بنز|فەزای بەکارھێنەر|en|user space|lt=فەزای بەکارھێنەر}}ی ئوبونتو دەکات لەسەر {{بنز|ناووک (کۆمپیوتەر)|en|Kernel (operating system)|lt=ناووکی}} {{بنز|ویندۆز ١٠|en|Windows 10}} لە ڕێگەی جێبەجێکردنی {{بنز|بانگھێشتەکانی سیستەم|en|system call|lt=بانگھێشتەکانی سیستەمی}} لینوکس وەک {{بنز|ژێرسیستەمی ویندۆز بۆ لینوکس|en|Windows Subsystem for Linux|lt=ژێرسیستەمێک}}. لەو کاتەدا، تیشک خرایە سەر {{بنز|ئامرازەکانی ھێڵی فەرمان|en|command-line tool|lt=ئامرازەکانی ھێڵی فەرمان}}ی وەک {{بنز|باش (شێڵی یونیکس)|en|Bash (Unix shell)|lt=باش}} و ئامانجی لێی {{بنز|گەشەپێدەری نەرمامێر|en|software developers|lt=گەشەپێدەرانی نەرمامێر}} بوو.<ref name="M&C">{{cite news |url=https://www.zdnet.com/article/microsoft-and-canonical-partner-to-bring-ubuntu-to-windows-10/ |title=Microsoft and Canonical partner to bring Ubuntu to Windows 10 |publisher=[[ZDNet]] |first=Steven J. |last=Vaughan-Nichols |date=29 March 2016 |access-date=8 June 2016 |archive-date=8 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160608062402/http://www.zdnet.com/article/microsoft-and-canonical-partner-to-bring-ubuntu-to-windows-10/ |url-status=live }}</ref><ref name="MSDN-bash">{{cite web |url=https://msdn.microsoft.com/en-us/commandline/wsl/about |title=Bash on Ubuntu on Windows |work=MSDN |date=3 March 2017 |first=Jack |last=Hammons |access-date=13 June 2016 |archive-date=30 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171130090401/https://msdn.microsoft.com/en-us/commandline/wsl/about |url-status=live }}</ref><ref name="UonW">{{cite web |url=https://insights.ubuntu.com/2016/03/30/ubuntu-on-windows-the-ubuntu-userspace-for-windows-developers/ |title=Ubuntu on Windows – The Ubuntu Userspace for Windows Developers |last=Kirkland |first=Dustin |work=Ubuntu Insights |date=30 March 2016 |publisher=Canonical Ltd |access-date=12 June 2016 |archive-date=11 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611182351/http://insights.ubuntu.com/2016/03/30/ubuntu-on-windows-the-ubuntu-userspace-for-windows-developers |url-status=live }}</ref> WSL لەگەڵ ویندۆز ١٠، وەشانی ١٧٠٩ بەردەستکرا.<ref>{{cite news |url=https://www.zdnet.com/article/windows-subsystem-for-linux-graduates-in-windows-10-fall-creators-update/ |title=Windows Subsystem for Linux graduates in Windows 10 Fall Creators Update |publisher=[[ZDNet]] |first=Steven J. |last=Vaughan-Nichols |date=15 October 2017 |access-date=13 February 2018 |archive-date=18 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180218061357/http://www.zdnet.com/article/windows-subsystem-for-linux-graduates-in-windows-10-fall-creators-update/ |url-status=live }}</ref> لە ساڵی ٢٠١٩ەوە، پشتگیری لە دابەشکراوەکانی تری لینوکسیش دەکرێت.<ref>{{Cite web |last=Devine |first=Richard |date=28 January 2023 |title=The best Linux distros for WSL on Windows 10 and 11 |url=https://www.windowscentral.com/software-apps/the-best-linux-distros-for-wsl-on-windows-10-and-11 |access-date=28 March 2024 |website=Windows Central |language=en}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٩، مایکرۆسۆفت ژێرسیستەمی نوێی {{nowrap|WSL 2}}ی ڕاگەیاند کە {{بنز|ناووکی لینوکس|en|Linux kernel}} لەخۆدەگرێت، کە کانۆنیکاڵ ڕایگەیاند کە "بە تەواوی پشتگیری لە ئوبونتو دەکات".<ref name="WSL2">{{Cite web |title=Canonical announces support for Ubuntu on Windows Subsystem for Linux 2 |url=https://blog.ubuntu.com/2019/05/06/canonical-announces-support-for-ubuntu-on-windows-subsystem-for-linux-2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190529084731/https://blog.ubuntu.com/2019/05/06/canonical-announces-support-for-ubuntu-on-windows-subsystem-for-linux-2 |archive-date=29 May 2019 |access-date=2 June 2019 |website=blog.ubuntu.com}}</ref> لەو کاتەدا، دەکرێت بەرنامە گرافیکییەکانی لینوکس لەسەر ویندۆز کارپێبکرێن.<ref>{{Cite web|last=Hoffman|first=Chris|date=1 March 2018|title=How to Run Graphical Linux Desktop Applications from Windows 10's Bash Shell|url=https://www.howtogeek.com/261575/how-to-run-graphical-linux-desktop-applications-from-windows-10s-bash-shell/|website=How-To Geek|publisher=Lifesavvy Media|access-date=12 May 2021|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418050546/https://www.howtogeek.com/261575/how-to-run-graphical-linux-desktop-applications-from-windows-10s-bash-shell/|url-status=live}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢١، مایکرۆسۆفت بەردەوام بوو لە زیادکردنی پشتگیریی ڕاستەوخۆ بۆ بەرنامە گرافیکییەکانی لینوکس، لە ڕێگەی پڕۆژەی {{Not a typo|WSL|g}}ەوە.<ref>{{Cite web|last=Warren|first=Tom|date=21 April 2021|title=Microsoft enables Linux GUI apps on Windows 10 for developers|url=https://www.theverge.com/2021/4/21/22396018/microsoft-windows-10-linux-gui-apps-task-manager-app-throttling-features|website=[[The Verge]]|publisher=[[Vox Media]]|access-date=12 May 2021|archive-date=20 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520135132/https://www.theverge.com/2021/4/21/22396018/microsoft-windows-10-linux-gui-apps-task-manager-app-throttling-features|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Loewen|first=Craig|date=21 April 2021|title=The Initial Preview of GUI app support is now available for the Windows Subsystem for Linux|url=https://devblogs.microsoft.com/commandline/the-initial-preview-of-gui-app-support-is-now-available-for-the-windows-subsystem-for-linux-2/|website=Windows Command Line Blog|publisher=[[Microsoft]]|access-date=12 May 2021|archive-date=21 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421170903/https://devblogs.microsoft.com/commandline/the-initial-preview-of-gui-app-support-is-now-available-for-the-windows-subsystem-for-linux-2/|url-status=live}}</ref> لە ئایاری ٢٠٢١دا، مایکرۆسۆفت چارەسەری بەڕێوەبردنی ھەڕەشە و کەلێنەکانی فراوانتر کرد، کە تا ئەوکاتە تەنھا چارەسەرێکی ویندۆز بوو، بۆ ئەوەی پشتگیری لە ئوبونتو، ڕێد ھات ئینتەرپڕایز لینوکس (RHEL) و سێنت ئۆ ئێسیش بکات.<ref>{{Cite web|last=Jawad|first=Usama|date=12 May 2021|title=Microsoft Threat and Vulnerability Management now supports Linux|url=https://www.neowin.net/news/microsoft-threat-and-vulnerability-management-now-supports-linux/|website=Neowin|access-date=12 May 2021|archive-date=12 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512060934/https://www.neowin.net/news/microsoft-threat-and-vulnerability-management-now-supports-linux/|url-status=live}}</ref> لە وەشانی ٦ەوە، بەرنامەی شێڵی مایکرۆسۆفت، {{بنز|پاوەرشێڵ|en|PowerShell}} دەتوانێت لەسەر ئوبونتو کاربکات<ref name="whatsnewinpwsh6.0">{{Cite web |title=What's New in PowerShell Core 6.0 |url=https://learn.microsoft.com/en-us/previous-versions/powershell/scripting/whats-new/what-s-new-in-powershell-core-60?view=powershell-6 |website=learn.microsoft.com |publisher=Microsoft |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907231746/https://learn.microsoft.com/en-us/previous-versions/powershell/scripting/whats-new/what-s-new-in-powershell-core-60?view=powershell-6 |archive-date=September 7, 2025 |access-date=January 24, 2025}}</ref>، و دەتوانێت لە دوورەوە پەیوەندی لە نێوان سیستەمەکانی ویندۆز و ئوبونتو دروست بکات لە ڕێگەی SSHەوە.<ref>{{Cite web |last=sdwheeler |title=PowerShell Remoting Over SSH - PowerShell |url=https://learn.microsoft.com/en-us/powershell/scripting/security/remoting/ssh-remoting-in-powershell?view=powershell-7.6 |access-date=2026-07-18 |website=learn.microsoft.com |language=en-us}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[بەراوردکردنی دابەشکراوەکانی لینوکس]] {{Portal bar|نەرمامێری ئازاد و سەرچاوەکراوە|لینوکس|کۆمپیوتەر|دەیەی ٢٠٠٠|زانستی کۆمپیوتەر}} == تێبینییەکان == {{notelist}} == سەرچاوەکان == {{Reflist}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Sister project links|auto=1|d=y}} * {{Official website}} * {{DistroWatch|ubuntu|NAME=ئوبونتو}} {{ڕیسک-ڤی}} {{ئوبونتو}} {{دابەشکراوەکانی لینوکس}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ئوبونتو}} [[پۆل:ئوبونتو| ]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠٠٤]] [[پۆل:دابەشکراوەکانی لینوکسی ئەی ئاڕ ئێم]] [[پۆل:دابەشکراوەکانی سەر بنەمای دێبیان]] [[پۆل:دابەشکراوەکانی لینوکسی ئینتەرپرایز]] [[پۆل:سیستەمە کارپێکردنە ئازادەکان]] [[پۆل:دابەشکراوەکانی لینوکس]] [[پۆل:دابەشکراوەکانی سیستەمی کارپێکردنی ھەڵکراو لەسەر میدیای تەنیا بۆ خوێندنەوە]] [[پۆل:دابەشکراوەکانی لینوکسی پاوەر ئای ئێس ئەی]] [[پۆل:دابەشکراوەکانی لینوکسی پاوەر پی سی]] [[پۆل:دابەشکراوەکانی لینوکسی ئێکس ٨٦-٦٤]] lq4d0galvzl4k9vzktovtids06jb8jb 0 434 1686141 1469025 2026-10-12T20:51:15Z مامۆستا 39489 1686141 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی = شانشینی ئیسپانیا |ناو_فەرمی = Reino de España |ناوی_باو = |ئاڵا_وێنە = Flag of Spain.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە = Escudo de España (mazonado).svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی = |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە = EU-Spain.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[مەدرید]] |latd=40 |latm=26 |latNS=N |longd=3 |longm=42 |longEW=W |شار_گەورەترین = پایتەخت |زمانەکان_فەرمی = [[ئیسپانی]] |زمانەکان_ناوچەیی = |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان = |جۆری_دەسەڵات = شانشینی پەرلەمانی |پلەی_سەرۆک١ = شای ئیسپانیا |ناوی_سەرۆک١ = شا [[فلیپی شەشەمی ئیسپانیا]] |پلەی_سەرۆک٢ = سەرۆکی حکومەت |ناوی_سەرۆک٢ = [[پێدرۆ سانچێز]] |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات = |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات = |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ = |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر = ٥١ |ڕووبەر_ک. م. ٤گ =٥٠٤٠٣٠ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان = |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان = ٢٧ |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان = |سەرژمێریی_دانێشتوان = ٤٦٠٣٠١٠٩ |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = ٢٠١٠ |چڕیی_دانیشتوان_ک. م. ٤گۆش = ٩٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان = |دراو = یۆرۆ € |کۆدی_دراو = EUR |کاتی_ناوچەیی = UTC+١ |قەرەبووی_کات = |لای_لێخوڕین = ڕاست |پاشگر_دۆمەین = .es |کۆدی_تەلەفوون = +٣٤ }} '''شانشینی ئیسپانیا''' (بە [[ئیسپانی]] :España) کە دەکەوێتە بەشی باشووری ڕۆژاوای کیشوەری [[ئەورووپا]]وە، نزیکەی ٨٥٪ی نیمچە دوورگەی [[ئیبریا]]ی داگیر کردووە. تەنگەبەری [[گیبرالتار|جیبلارتار]] لە کیشوەری [[ئەفریقا]] جیا دەکاتەوە، و زنجیرە چیای [[پێرینیە]] بە کیشوەری ئەوروپاوە دەیبەستێتەوە. ئیسپانیا ڕۆژاواوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[پورتوگال]]، ھەروەھا لە باکوری ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[فەرەنسا|فەڕەنسا]] و [[ئەندۆرا]]؛ ھەموو سنورەکانی تریشی سنوری ئاوین. لە ڕۆژھەڵات و باشووریدا دەکەوێتە کەناری [[دەریای ناوین|دەریای سپیی ناوەڕاست]] و [[دەریای بالیار]]، لە باکورەوە دەکەوێتە کەناری [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک|زەریای ئەتڵەسی]]، و [[کەنداوی بەسکای]] یان گاسکۆنیا؛ ھەریەک لە [[دوورگەکانی بالیار]] لە [[دەریای ناوەڕاست]] و دوورگەکانی کەناری لە زەریای ئەتڵەسی سەر بە ئیسپانیان، و ھەروەھا کێشەی لەگەڵ [[مەغریب]]دا ھەیە لەسەر زەویەکانی [[سەبتە]] و [[مەلیلە]]. == جوگرافیا == ڕووبەری ئیسپانیا دەگاتە نزیکەی نیو میلیۆن کیلۆمەتر چوارگۆشە؛ بەمەش دەبێتە سێیەم وڵاتی ئەوروپی لە ڕووی ڕووبەرەوە. لەگەڵ ھەریەکە لە [[پورتوگال]] و [[ئەندۆرا]] بەشداری دەکەن لە پاراستنی جبل تاریقی بەریتانی، چونکە ھەموویان دەکەونە دوورگەی ئیبریاوە. زۆربەی بەرزایی و شاخەکانی ئیسپانیا بەگشتی دەکەونە ناوەڕاست و باکوری وڵات، زنجیرە چیای (پێرینیە) سنووری سروشتیی لەگەڵ (فەڕەنسا) پێکھێناوە و ھەردوو وڵاتی لە یەکتری جیا کردۆتەوە، و لوتکەی (تیدە Teide=) دەکەوێتە دوورگەکانی (کەناری) و بەرزیبەکەی دەگاتە ٣٬٧١٨م، و بەرزترین لووتکە چیایە لەئیسپانیا. ھەروەھا شاخی (مۆلھاسین Mulhacén=) کە دەکەوێتە زنجیرەچیای (سییرا نیفادا) ی باشوور بەرزترین بەرزاییی سەر وشکایی‌ب ئیسپانیایە کە بەرزیبەکەی دەگاتە (٣٬٤٨٢) م، درێژترین ڕووبەر لەوپەڕی باکورەوە تا دەگاتە باشووری ئیسپانیا (٨٥٦)کم، لە کاتێکدا لەوپەڕی ڕۆژھەڵاتەوە درێژییەکەی تا ڕۆژاوا (١٠٢٠) کم. کەنارەکانی باشووری بەزۆری کەنداو جیا دەکرێتەوە و گرنگترینیان کەنداوی (قادس) ە. گرنگترین ڕووبارەکانی ئیسپانیا بریتین لە: [[دویرۆ]] و [[تاجۆ]] و [[ئیبرۆ]] و [[جوادلکفیر]] و [[جوادیانا]]. ئاو و ھەوای دەریای ناوەڕاست لە زۆربەی ناوچەکانی ئیسپانیا بەدی دەکرێت کە زستانەکەی مامناوەندە و ھاوینەکەی گەرمە. لە زۆربەی وەرزەکانی ساڵ بەفر شاخەکانی [[پێرینیە]] و [[سییرا نیفادا]] داپۆشیوە. == دانیشتووان == بەپێی ئامارەکانی ساڵی [[٢٠١٤]] ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ئیسپانیا ٤٧٫٠٦٦٫٤٠٢ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٦٥ لە سەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤١٫٨ ساڵە. ھەروەھا ٧٨ لە سەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ‏١٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> ئیسپانییەکان زۆرینەی دانیشتووانی ئەم وڵاتەن، و چەند کەمینەیەکیش ھەن لەو وڵاتە وەک [[باسک]]ەکان و [[گالیزی]]ییەکان. == زمان == زمانی ئیسپانی زمانی فەرمییە لە گشت وڵاتدا؛ لە کاتێکدا زمانەکانی [[کاتالانی]]، [[گالیزی]] و [[باسک]] فەرمین لە ھەندێک ناوچەدا، و زمانەکانی [[ئاراگۆنی]] و [[ئارانی]] کەمتر بڵاون، و تەنھا ژمارەیەکی دیاریکراو لە ئیسپانیەکان بەکاریان دەھێنن. زمانی ئیسپانی لە بنچینەدا پێی دەگوترێت [[کاستی]] کە زمانی نیشتیمانیی [[کاستیلی|کاستیلییەکانە]]، و وا پێدەچێت کە لە (کۆردییرا) و گەشەی کردبێت و سەرچاوەی گرتبێت. دوای ڕزگاربوونی ئەم ناوچەیە کە دەکەوێتە باکوور لەسەدەکانی (٨) و (٩) ی زایینی، زمانی (کاستی) لەھەموو باشووری ئیسپانیا پەرەی سەند و جێگەی ئەو زمانانەی گرتەوە کە (مەغریبی) یەکان قسەیانە پێدەکرد لەو ناوچەیە، وەک زمانی عەرەبی. ئەمە بووە ھۆی ئەوەی ئەم زمانانە پلە بە پلە پەرە بسێنن و خەڵکی تێیان بگەن، و لە کۆتاییدا بە زمانی (ئیسپان) ی ناسرا. لە ئیسپانیدا وشەی (کاستیانۆ) زۆربەی جار بەکار دەھێنرێت بۆ ئاماژەکردن بەزمانی ئیسپانی، لەتەنیشت وشەی ئیسپانی (español). == ئایین == {{bar box |title=ئایین لە ئیسپانیا |titlebar=#ddd |float=left |bars= {{bar percent|[[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیکی]]|blue|71}} {{bar percent|[[بێ ئایین]]|black|24.1}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|5.2}} {{bar percent|ئایینەکانی تر|gray|2.7}} {{bar percent|بێ وەڵام|purple|1.9}} |caption=سەرچاوە:<ref name=CIS>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://datos.cis.es/pdf/Es2941mar_A.pdf|سەردێڕ=Barómetro abril 2012|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|پەڕە=١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠١٢|نووسەر=Centro de Investigaciones Sociológicas}}</ref> }} نزیکەی ٧١٪ دانیشتووانی ئیسپانیا [[مەسیحی]] [[کاسۆلیکی]]ن، [[پرۆتێستانت]]، [[ئیسلام]] و [[جولەکە|جوولەکە]]ش ئایینی کەمینەن لە ئیسپانیا<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Religion_in_Spain</ref> == جەژن و پشووەکان<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Public_holidays_in_Spain</ref> == # پشووی فەرمی (سەری ساڵی زایین) ییە (یەکەم رۆژی کانوونی دووەم) # فێستیڤاڵی مەسیحی (٦ ی کانونی دووەم) # جەژنی خواناس و پیاوچاک جۆزف (١٩ ی ئازار) # ڕۆژی قیامەت، جەژنی کرێکاران (١ ی ئایار) # جەژنی ئەستەر یان ڕۆژی قیامەت # رۆژی نیشتیمانی (١٢ ی تشرینی یەکەم) # جەژنی ھەموو خواناسان (١ ی تشرینی دووەم) # [[ڕۆژی دەستوور]] (٦ ی کانونی یەکەم) # شەو و رۆژی لەدایک بوونی شکۆدار و مەزن (٢٥ – ٢٦ی کانونی یەکەم). == مێژوو == ئامێرە بەردینیەکان و وێنەی [[ئەشکەوت]]ەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە مرۆڤ زیاتر لە ١٠٬٠٠٠ ساڵە لە نیمچەدوورگەی ئیبریادا نیشتەجێیە، [[فینیقی]]ەکان چەند شارێکیان لەسەر کەنار ئاوەکانی ئیسپانیا بنیات ناوە، دوایی [[ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی]] ئەم شارانەی گرتەخۆ، تا (قوتە خۆرئاوایەکان) (Visigoth) داگیریان کرد نزیکەی ساڵی (٤٥٠) لەکاتی ڕاماڵینی ھۆزە جیاوازەکانی (بەربەر) لەم ناوچەیە کە سەر بەئیمپراتۆریەتی (ڕۆمان) ی بوون، کە (قوتە خۆرئاوایەکان) ھۆزەکانی (وەندال) ی بەربەریان دەرکرد بۆ باکوری (ئەفریقا)، مسوڵمانەکانیش بە سەرکردایەتی [[تاریق کوڕی زیاد]] ساڵی (٧١١) زایینی ئیسپانیان گرت، لەشەڕی دۆڵی (لەکە) بەسەر ھێزەکانی (قوت) دا سەرکەوتن‌و چوونە ناو زۆرینەی خاکی (ئیسپانیا) وەو خستیانە ژێر دەسەڵاتی خەلافەتی (ئەمەوی)، دەسەڵاتی (ئەمەوی) یەکان بەردەوام بوو لە (ئەندەلوس) تا دەوڵەتی (ئەمەوی) ڕووخا، پاشای مسوڵمانان (ئەندەلوس) ی بەش بەش کردو ھەڵمەتی ڕاماڵین‌و دەرکردن بەچڕی دەستی پێکرد لەلایەن مەسیحیەکانی (ئیبیریا) و، وایان لێک دەدایەوە کە جەنگی (خاچی پیرۆز) ە دژی مسوڵمانان، (ئەندەلوس) یەکان (مورابیت)ەکان و دوای ئەوانیش (موەحید)ەکان یارمەتیان دان بۆ بەرگرتن لەھێرشی مەسیحیەکان، پاشان ئەوەی (موەحید)ەکان لەجەنگی (عقاب) دا دۆڕان، شارەکانیان یەک لە دوای یەک لەدەستدا، لە ھەموو (ئەندەلوس) مسوڵمانەکان تەنھا (غەرناتە) و دەوروبەریان لەدەستدا مایەوە. ھەردوو تاجی (ئەراگۆن وکاستیا) یەکیانگرت تا شانشینی ئیسپانیا پێک بھێنن، شانشینی (ڤالێنسیا) بوو بەئەندامی شانشینی ئیسپانیا، شانشینی (کاستیا) و شانشینی (لیۆن) و شانشینی (ئەراگۆن) یەکیان گرت، ھەروەھا شا (فیرناندۆ)و شاژنە (ئیزابێلا) توانیان دەست بەسەر شانشینە عەرەبیەکاندا بگرن لە (ئەندەلوس) یەک لەدوای یەک، تا گەیشتە ئەو ڕادەیەی مسوڵمانان دواھەمین بنکەی خۆیان لەدەستدا لەسەر دەستی ئەوان کە (غەرناتە) بوو لە ساڵی (١٤٩٢) زایینی، شانشینی (غەرناتە) دوو سەدەو نیو دەسەڵاتی ھەبوو، تا لە ساڵی (١٤٩٢) لەناوچوو، ئەمە ساڵێکی مێژوویی بوو بۆ ئیسپانیەکان‌و شاو شاژنە (ئیزابێل)، کە لەو کاتەدا (کۆلۆمبس) یش دونیایەکی فراوانی دۆزیەوە لەدەوروپشتی ئیسپانیاو شاژن بەم ھۆیەوە ھەیبەت و ھێزی پەیداکرد لەنێوان ھەردوو سەدەی (١٦) و (١٧) ەھەم، ھەروەھا دوای ئەوەی کە [[فلیپی دووەم]] چووە سەر تەختی ئیسپانیا، ئیسپانیا بوو بە بەھێزترین دەوڵەت لە جیھاندا، لەڕووی [[ئابوور]]یەوە بەھێز بوو، دانیشتوانی ئیسپانیا لەکۆتایەکانی سەدەی (١٥)ەھەم گەیشتە نزیکەی (٩) میلیۆن کەس. لە ٢٥ی [[تشرینی دووەم]]ی ساڵی [[١٩٧٥]]، [[خوان کارلۆس]]<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Juan_Carlos_I_of_Spain</ref> شای ئیسپانیا دوای مردنی (فرانسیسکۆ فڕانکۆ) لەنامەیەکدا کە ئاراستەی نەتەوەی ئیسپانیای کرد ڕایگەیاندو بیروڕای خۆی دەرخست بۆ گێرانەوەی دیموکراسی، بەپێی دەستوری ڕاستکراوەو گۆڕاو لە ساڵی [[١٩٧٨]] ئیسپانیا بوو بەدەوڵەتی یاسایی دیموکراتی و کۆمەڵایەتی لەژێر سیستمێکی شانشینی پەرلەمانی، کە پێشتر لەژێر دەسەڵاتێکی [[دیکتاتۆر]]ی و گشتگیریدا بوو لەسەردەمی (فڕانکۆ). == ڕووبەر == ڕووبەری ئیسپانیا دەگاتە ٥٠٥٬٩٩٣ کم²،<ref>http://www.cairochamber.org.eg/Encyclo/-7329851120782708Spain.pdf</ref> و حەوت ھەرێمی و وشکایی ھەیە کە ئەمانەن: * میزیتا * چیاکانی باکور * حەوزی ئیبرۆ * پێدەشتە کەنارییەکان * حەوزی دۆڵی گەورە * دوورگەکانی بلیار * دوورگەکانی کەناری بان یاخود بەرزاییی (میزیتا) بانێکی وشکی گەورەیە؛ زۆربەی ئیسپانیا دادەپۆشێت، و بەشێوەیەکی سەرەکی پێکدێت لەو دەشتانەی کە جیایان دەکاتەوە لەگرد، تەپۆلکە، وچیا نزمەکان. چیا ھەرە بەرزەکان دەکەونە باکوری ڕۆژھەڵات و باشوور، (میزیتا) درێژ دەبێتەوە بۆ خۆراوا تا دەچێتە ناو خاکی (پورتوگال)، لووتکەی (مۆلھاسین) کە دەکەوێتە زنجیرە چیای (سییرا نیفادا) ی باشوور کە بەرزترین بەرزاییی سەر وشکاییی ئیسپانیایە بەرزییەکەی دەگاتە (٣٬٤٨٢) م. خاکی سوور یان قاوەیی مەیلەو زەرد زۆربەی ناوچەکانی ئەم ھەرێمەی داپۆشیوە و ناگونجێت بۆ کشتوکاڵکردن. دارستانەکان لەسەر چیا و تەپۆلکەکاندا گەشە دەکەن و لە دەشتەکانیشدا جگە لە درەختی بچووک و بێکەڵک و ڕووەکی گوڵدار ھیچی تر نابینرێت، و لە زەوی و خاکی بەرزی (میزیتا) شدا بزن و مەڕ بەخێو دەکرێن. زۆربەی ڕووبارەکانی ئیسپانیا لەخاکی (میزیتا) و ھەڵدەقوڵێن، ڕووباری (تاجۆ) کە درێژترین ڕووبارە بۆ ماوەی (١٬٠٠٧ کم) بەناو خاکی (میزیتا) ی خۆرھەڵاتدا دەڕوات و بەناو (پورتوگال) دا تێدەپەڕێت؛ پاشان دەڕژێتە زەریای (ئەتڵەسی) یەوە. == ئاو و ھەوا == (میزیتا) و ناوچەکانی تری ئیسپانیا خاوەنی کەشوھەوایەکی وشک و خۆرەتاون بەدرێژایی ساڵ، زۆربەی ناوچەکانی ئیسپانیا ھاوینەکەیان گەرم و زستانەکەیان ساردە، پلەی گەرمی بەرز دەبێتەوە بۆ سەرووپلەی (٢٧°) سەدی لە مانگی (یۆلیۆ)، و لەھەموو مانگەکانی تر گەرمترە، لە مانگی (یەنایەر) بۆ پلەیەک بۆ خوار (سفر) ی سەدی نزم دەبێتەوە، ئەم مانگە لەھەموو مانگەکانی تر ساردترە، ھاوین و زستانی وشکە، ڕەشەبا بەشێوەیەکی ھەمیشەیی خاکەکەی وشک دەکاتەوە، ناوچە سەخت‌و ھەڵدێری چیا بەرزەکان لەکاتی زستاندا بەستەڵەک و سەھۆڵ دایان دەپۆشێت. زستانی باراناوی و لەگەڵ ھاوینی گەرمی وشکی خۆرەتاو لەپێدەشتە کەناریەکان و دورگەکانی (بلیار) بەدوای یەکدا دێن، بەدەگمەن پلەی گەرمی دادەبەزێت بۆ (٤°) پلەی سەدی، لەکاتێکدا پلەی گەرمی بەرز دەبێتەوە بۆ نزیکەی (٢٧°) سەدی لەمانگی (یۆلیۆ)، لەم ناوچەیەدا باوبۆرانی باراناوی بەخوڕو ماوەکورت بۆتە دیاردەیەکی ئاسایی لەزستاندا، بەڵام وشکی ھاوین لەھەندێک ناوچەدا بۆ ماوەی سێ مانگ درێژە دەکێشێت، وەرزی ھاوینی خۆرین‌و زێرین بەملیۆنان گەشتیار بۆ دوورگەکانی (بلیار) پەلکێش دەکات، ھەروەھا بۆ ناوچە سەوزەکان (کۆستا برافا و کۆستا دل سۆل) و سەرەڕای ناوچە گەشتیارەکانی تری کەناری دەریای (ناوەڕاست) کە چەندین گەشتیار ڕووی تێدەکەن. ھەروەھا تەمومژ زیاتر ناوچەکانی کەنار دەریا دادەپۆشێت، لەزستاندا لەھەموو ناوچەکانی تر زۆرتر بارانی لێدەبارێت، شاخە بەرزەکان بەستەڵەک‌و شەختەیەکی چڕ بەخۆوە دەگرن، بەشێوەیەکی دەگمەن پلەی گەرمی دادەبەزێت بۆ (٤°) پلەی سەدی لە مانگی [[یەنایەر]] و بەشێوەیەکی دەگمەن پلەی گەرمی بۆ سەروو °٢١ پلەی سەدی بەرزدەبێتەوە لەمانگی [[یۆلیۆ]]. == ڕامیاری == بەپێی دەستوری ساڵی ١٩٧٨، ئیسپانیا بوو بە دەوڵەتێکی یاساییی دیموکرات و کۆمەڵایەتی لەژێر سیستەمێکی شانشینیی پەرلەمانی. ئیسپانیا پێشتر لەژێر دەسەڵاتێکی دیکتاتۆری و گشتگیریدا بوو لەسەردەمی (فرانکۆ)، پادشایی لە ئیسپانیا پۆستێکی شکۆداری و فەخرییە، و ھیچ دەسەڵاتێکی نییە؛ [[سەرۆک وەزیران]] دەسەڵاتداری ڕاستەقینەی وڵاتە. === پەرلەمان === پەرلەمانی ئیسپانی (Cortes Generales) دابەش دەبێت بۆ دوو ئەنجومەن: * '''ئەنجومەنی پیران (Senado):''' ژمارەی ئەندامانی دەگاتە (٢٥٩) ئەندام و (٥١) لەم ئەندامانە ڕاستەوخۆ دادەنرێن یاخود دادەمەزرێنرێن، بەڵام ئەوانی تر گەل ھەڵیان دەبژێرێت. * '''ئەنجومەنی نوێنەران (Congreso de los Diputados):''' ژمارەی ئەندامانی دەگاتە (٣٥٠) ئەندام ئەم ئەنجومەنەش ھەر (٤) ساڵ جارێک گەل ھەڵیان دەبژێرێت. ھەروەھا (سەرۆک وەزیر و وەزیر)ەکان لەلایەن پەرلەمانەوە دادەنرێن بەپشتبەستن بەئەنجامی ھەڵبژاردنەکان. === پارتە سیاسییەکان<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_political_parties_in_Spain</ref> === گرنگترین پارتە سیاسییەکانی ئیسپانیا بریتین لە: * پارتی گەل (PP) * پارتی کرێکارانی سۆشیالیستی ئیسپانی (PSOE) * پارتی یەکگرتووی چەپ (IU) * پارتی ھاوپەیمانیی دیموکراتیی کەتالۆنیا (CiU) * پارتی نیشتیمانیی باسکی (EAJ-PNV) * پارتی چەپڕەوی کۆماری کەتالۆنیا (ERC) == دابەشکردنی کارگێڕی == {{ھەرێمە مێژوویییەکانی ئیسپانیا}} ئیسپانیا دابەش دەکرێت بۆ (١٧) ناوچەی کارگێری (Comunidades Autónomas) کە خاوەنی [[ئۆتۆنۆم]]ی و حوکمی خۆجێین،<ref>ھەرێمە خۆجێییەکانی ئیسپانیا، http://en.wikipedia.org/wiki/Autonomous_communities_of_Spain</ref> کە لەسیستمی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] دەچێت، ھەروەھا ئیسپانیا لە ٥٠ پارێزگا پێکدێت،<ref>٥٠ پاریزگا، http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_provinces_of_Spain</ref> ھەردوو ناوچەی (سەبتە‌و مەلیلە) سیستمێکی دەسەڵاتی تایبەتیان ھەیە. * پێرستی ١٧ ھەرێمە ئۆتۆنۆمییەکەی ئیسپانیا # ھەرێمی باسک (País Vasco) # کانتا بریا (Cantabria) # ئەستۆریاس (Asturias) # جەلیقیە (Galicia) # کەتەلۆنیا (Cataluña) # بەلنسیە یان فەلنسیە (Comunidad Valenciana # مەرسیە (Murcia) # کاستیا لامەنچا (Castilla-La Mancha) # ئێکستری مادۆرا (Extremadura # مەدرید (Madrid) # ناڤارا (Navarra) # ئەراگۆن (Aragón) # قشتالە و لیۆن (Castilla y León) # لاریۆخا (La Rioja) # ئەندەلوس (Andalucía) # ناوچەی ئۆتۆنۆمی دورگەکانی کەناری (Islas Canarias) # ناوچەی ئۆتۆنۆمی دورگەکانی بلیار(Islas Baleares) == گرنگترین شارەکان == [[مەدرید]] ژمارەی دانیشتوانی ٤٬٠٠٬٣٬١٥٣ کەسە بەپێی سەرژمێری ساڵی [[٢٠٠٥]] و گەورەترین شاری ئیسپانیایە و پایتەختی وڵاتەکەیە، [[بەرشەلۆنە]] ژمارەی دانیشتوانی ١٬٥٨٢٬٧٣٨ کەسە بەپێی سەرژمێری ساڵی [[٢٠٠٣]] کە دەکەوێتە سەر دەریای ناوەڕاست و دووەم شارە لەڕووی ژمارەی دانیشتوان و لەڕووی گرنگیشەوە، شارە گرنگەکانی تریش ئەمانەن: * [[بەلنسیە]] (٧٩٦٬٠٠٠ کەس/٢٠٠٦) * [[ئیشبیلیە]] (٧١٠٬٠٠٠ کەس /٢٠٠٦) * [[ساراگۆسا]] (٦٤١٬٥٨١ کەس / ٢٠٠٣) * [[مەلەگا]] (٥٤٧٬٠٠٠ کەس / ٢٠٠٣) * [[مەرسیە]] (٤١٠٬٠٠٠ کەس / ٢٠٠٦) * [[بالما دی مایۆرکا]] (٣٦٧٬٢٧٧ کەس / ٢٠٠٣) * [[بیلباو]] (٣٥٤٬٠٠٠ کەس / ٢٠٠٣) * [[ڤایادۆلیز]] (٣٢١٬١٤٣ کەس / ٢٠٠٣) * [[ئەلیکانتی]] (٣١٩٬٣٨٠ کەس / ٢٠٠٦) * [[قورتوبە]] (٣٠٦٬٠٠٠ کەس / ٢٠٠٤) * [[فیگۆ]] (٢٩٢٬٥٦٦ کەس / ٢٠٠٣) * [[خیخۆن]] (٢٦٦٬٤١٩ کەس / ٢٠٠٣) * [[لاکۆرۆنا]] (٢٤٣٬٩٠٢ کەس / ٢٠٠٣) * [[غەرناتە]] (٢٣٧٬٦٦٣ کەس / ٢٠٠٣) * [[ئۆفییدۆ]] (٢١٣٬٦٠٠ کەس / ٢٠٠٣) * [[قادس]] (١٣٤٬٩٨٩ کەس / ٢٠٠٣) == ئابووری و ژێرخانی ئابووری == ئابووریی ئیسپانیا کە پێشتر بە پلەی یەکەم پشتی بەستبوو بە [[کشتوکاڵ]]،<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Economic_history_of_Spain</ref> لەم چەند دەیەی کۆتایی گۆڕا بە ئابووریەکی جۆراجۆر و خاوەن گرنگیبەکی تایبەت لە ئەورووپا. دەسھاتی تاکەکەس لە ئیسپانیا بە پلەی چوارەم وڵات دێت لە ڕووی بەرزیی ئاستی دەسکەوتی تاکەکەس لە ئەورووپا بەراورد بەدەسکەوتی گشتیی دەوڵەت. بەشدارە لە [[یەکێتی ئەورووپا|یەکێتیی ئەورووپا]]<ref>ئیسپانیا ئەندامە لە یەکێتیی ئەورووپا، http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/spain/index_en.htm</ref> لە ساڵی [[١٩٨٦]]ەوە، دوای ئەوەی ئیسپانیا بەشێوەیەکی بەرچاو ئابورییەکەی گەشەی کرد، گرنگترین پیشەسازییەکانی بریتین لە چنین، کەرەسە و مادەی خۆراکی، کانزایی و کیمیایی؛ ئۆتۆمبیل و گشتوگوزار. (فەڕەنسا) و (ئەڵمانیا) گەورەترین ھاوبەش و شەریکی بازرگانی ئیسپانیان. گرنگترین بەروبوومە کشتوکاڵییەکانیشی بریتین لە (جۆ، سەوزە، میوە، زەیتون، ترێ، [[چەوەندەر]]ی شەکر و مزرەمەنی) یەکان، ھەروەھا لە ڕووی سامانی ماسی و ئاژەڵەوە زۆر دەوڵەمەندە. لایەنی گواستنەوە و گەیاندن بەشێوەیەکی گشتی باشە؛ ھێڵی [[شەمەندەفەر]]ی سەرەکی لەلایەن کۆمپانیای شەمەندەفەرە حکومییەکانەوە بەڕێوەدەچێت،<ref>شەمەندەفەر لە ئیسپانیا، http://www.eurail.com/trains-europe/trains-country/trains-spain {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150331030712/http://www.eurail.com/trains-europe/trains-country/trains-spain |date=٣١ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref> واتە (RENFE). شارەکانی (مەدرید، بەرشەلۆنە، بیلباو و فەلنسیە)، (ئیشبیلیە و بالما دی مایۆرکا) ھێڵی ئاسنینی ژێر زەوی ([[میترۆ]]) یان ھەیە، و ھەروەھا (٤٠) شاری ئیسپانیا [[فڕۆکەخانە]]ی تایبەتی خۆی ھەیە.<ref>http://www.skyscanner.net/flights-to/es/airlines-that-fly-to-spain.html</ref> گرنگترین فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی لەھەردوو شاری [[مەدرید]] و [[بارسەلۆنا|بەرشەلۆنە]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.madridairport.eu/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161030195813/http://www.madridairport.eu/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>http://www.aena-aeropuertos.es/csee/Satellite/Aeropuerto-Barcelona/en/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102081111/http://www.aena-aeropuertos.es/csee/Satellite/Aeropuerto-Barcelona/en/ |date= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ }}</ref> دا ھەن، کە بە ١٠ فڕۆکەخانە ھەرە قەرەباڵغەکانی ئەورووپا دەژمێرێن، کۆمپانیای (Iberia) لەئیسپانیا لێپرسراوە لەڕێگە ئاسمانییە نیشتیمانییەکان. == ڕۆشنبیری و فێرکردن == بڵابوونەوەی ڕۆشنبیری ئیسپانی دەگەڕێتەوە بۆ ماوەی فراوانبوونی ئیسپانیا لە سەدەکانی کۆتایی ھەزارەی ڕابردوو، کە ئێستا دەبینین زۆرینەی دانیشتوانی [[ئەمریکای باشوور]] بە ئیسپانی قسە دەکەن، ئیسپانی بوو بە یەکێک لەو زمانانەی لە ھەموو جیھاندا بڵاوبووەوە. سەبارەت بە سیستەمی فێکردن و خوێندنیش ئەوا منداڵ لەتەمەنی ٦ ساڵی دەست بەخوێندن دەکات و تا ١٢ساڵیش بەردەوام دەبێت ئەمەش لە ئاستی سەرەتاییە و لەتەمەنی ١٢ بۆ ١٦ سالیتریش خوێندنی ئامادەییە و سەرجەم ئاستەکان لە خوێندنگا حکوومییەکان بەخۆڕاییە<ref>سیستەمی خوێندن لە ئیسپانیا {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.spainexchange.com/educator-info/spain_education.php |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130807172818/http://www.spainexchange.com/educator-info/spain_education.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٣}}</ref> ئەستێرەی ئیسپانیا لە ھونەردا درەوشایەوە، بەتایبەت لەبواری وێنە کێشان لەڕێگەی وێنە کێشی وەک: [[پابلۆ پیکاسۆ]] (Picasso) و [[سلڤادۆر دالی]] (Dalí) و [[فرانسیسکۆ دی گۆیا]] (Goya) و ئەوانی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iknow-spain.co.uk/tourist_information/holidays-spain/spanish_artists_picasso.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130819044115/http://www.iknow-spain.co.uk/tourist_information/holidays-spain/spanish_artists_picasso.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠١٣}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130819044115/http://www.iknow-spain.co.uk/tourist_information/holidays-spain/spanish_artists_picasso.htm |date=١٩ی ئابی ٢٠١٣ }}</ref> نووسەر و ئەدیبەکانی ئیسپانیا بریتین لە: [[میگیل دی سێرڤانتس]] (de Cervantes) و [[ڕۆسالیا دو کاسترۆ]] (Castro) کە زۆریان خستە سەر ئەدەبی جیھانی<ref>http://www.newadvent.org/cathen/03543a.htm</ref> ھەروەھا [[مۆزەخانەی دیل پرادۆ]] لە مەدرید بە یەکێک لە گرنگترین مۆزەخانەکان لەسەر ئاستی ئەورووپا دەژمێرێت کە چەندین گەوھەر و لایەنی بەنرخی ھونەری لەخۆ گرتووە<ref>مۆزەخانە، http://www.fodors.com/world/europe/spain/madrid/review-101137.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150130074121/http://www.fodors.com/world/europe/spain/madrid/review-101137.html |date=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥}}</ref> خولی ئیسپانی لە تۆپی پێدا بەناوبانگترین خولە لەسەر ئاستی جیھان کە ئەستێرە ھەرە بەناوبانگەکانی جیھان لەوێدا یاری دەکەن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.goal.com/en/news/12/spain |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161216152637/http://www.goal.com/en/news/12/spain |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>http://espnfc.com/league/_/id/esp.1/spanish-la-liga?cc=4716</ref> = سەرچاوەکان = {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{کۆمنز|Category:Spain}} # [https://web.archive.org/web/20090501235524/http://www.060.es/ ماڵپەڕی حکوومەتی ئیسپانیا] # [http://www.casareal.es/ES/Paginas/home.aspx ماڵپەڕی بنەماڵەی شای ئیسپانیا] # [http://www.spain.info/ ماڵپەڕی فەرمی گەشتیاری] # [http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso ماڵپەری ئەنجومەنی نوێنەران (پەرلەمان)ی ئیسپانیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001083815/http://www.congreso.es/portal/page/portal/Congreso/Congreso |date= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ }} {{وڵاتانی ئەندام لە یەکێتیی ئەورووپا}} {{ئەندامانی ناتۆ}} {{دەوڵەتانی ئەورووپا}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئەورووپا|ئیسپانیا|وڵاتەکان|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} [[پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ]] [[پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ئیسپانیا]] [[پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا]] [[پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٨]] jvvshn14nyxs4zgqcdvtze4v3832lik 10 848 1686011 1596872 2026-10-12T16:24:27Z Épine 19745 1686011 wikitext text/x-wiki <!--<templatestyles src="وێنەی ھەڵبژێردراو/styles.css"/><div id="fit-video">--> <div id="mp-fp"> [[پەڕگە:Gotland Grand National October 2023 12.jpg|ناوەڕاست|500px|سنوور]] </div> <!--</div>--> دیمەنێک لە پێشبڕکێی گۆتلاند گراند ناشنال، کە لە ساڵی ١٩٨٤ەوە بوونی هەیە. kizo5xr522pd3y4ly1z7dyqm3mckdum 0 1034 1686037 1613552 2026-10-12T16:37:11Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686037 wikitext text/x-wiki {{ڕێدۆزی ساڵ|1901}} ساڵی '''1901''' زایینی (ڕێکەوتی 11 بەفرانباری 1279 کۆچیی هەتاوی تا 10 بەفرانباری 1280 کۆچیی هەتاوی) یەکەمین ساڵی [[سەدەی 20]]ە. == ڕووداو == === کوردستان === * [[تورک]]ەکان لەشکرێکی گەورەیان ناردە سەر [[پارێزگای دێرسم|دێرسم]]، تاوەکو [[كورد]]ەکان سەرکوت بکەن، لە ئەنجامدا 170 کەسیان لێ کوژرا و بریندار كرا. <ref>م.س.لازاریڤ، "کێشەی كورد", 1896 - 1917 - د.كاوس قەفتان, لە ڕووسییەوە کردوویە بە كوردی و پێشەکی و پەراوێزی بۆ نووسیوە، بەشی یەکەم، چاپخانەی ئەلجاحیز، بەغداد، 1989. لاپەڕە: 184 ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (16)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، 1999.) </ref> * هاوینی ئەم ساڵ: دادگایەک بۆ [[كورد]]ەکانی [[كازیجان]] سازكرا و لە 17 کەس، 7یان بەرەڵڵا كران و ئەوانی تر بۆ ماوەی جیاجیا زیندانی كران، ئەو کوردانە ئەوانە بوون کە پەلاماری ڕووسەکانیان دابوو.<ref> م.س.لازاریڤ، "کێشەی كورد", 1896، 1917، د.كاوس قەفتان, لە ڕووسییەوە کردوویە بە كوردی و پێشەکی و پەراوێزی بۆ نووسیوە، بەشی یەکەم، چاپخانەی ئەلجاحیز، بەغداد، 1989. لاپەڕە: 139 ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (16)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، 1999.) </ref> * تا 1904: هەڵگیرسانی ڕاپەرینێک بە سەرۆکایەتیی [[ئیبراهیم پاشا]] لە چیاکانی [[كەرەجال داش]]. <ref> م.س.لازاریڤ، "کێشەی كورد", 1896، 1917، د.كاوس قەفتان, لە ڕووسییەوە کردوویە بە كوردی و پێشەکی و پەراوێزی بۆ نووسیوە، بەشی یەکەم، چاپخانەی ئەلجاحیز، بەغداد، 1989. لاپەڕە: 184 ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (16)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، 1999.) </ref> * لە ناوچەی [[موش]] و [[ساسۆن]] دا، 64 کەس کوژران و 18 ئافرەتیش خراپ كران، کە هەموویان [[ئەرمەنی]] بوون. <ref> م.س.لازاریڤ، کێشەی كورد, 1896، 1917، د.كاوس قەفتان, لە ڕووسییەوە کردوویە بە كوردی و پێشەکی و پەراوێزی بۆ نووسیوە، بەشی یەکەم، چاپخانەی ئەلجاحیز، بەغداد، 1989. لاپەڕە: 107 ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (16)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، 1999.) </ref> == لە دایک بوون == * لەدایکبوونی [[سەعید بەگ]]ی میری [[شێخان]] و [[یەزیدی]]یەکان. <ref> ڤوت الاكراد، لسان حال الحزب الدیمقراڵی الكردی فی لبنان "البارتی"، نڤف شهریە، العدد 26، لندن، 10-2-1997. لاپەڕە: 7 ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (16)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، 1999.) </ref> == مەرگ == * کۆچی دوایی هۆزانەوان [[شێخ سەعید شێخ موحەمەدی دۆلاش]]. <ref> عەلادین سەجادی، مێژووی ئەدەبی كوردی، مێژوو, ئەدەب, زانیاری، ئێڕاق، 1952. لاپەڕە: 544 ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (16)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، 1999.) </ref> == سەرچاوەکان == {{reflist}} {{پۆلی کۆمنز|1901}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:١٩٠١]] [[nv:1901 – 1950]] rlxvy26i2os92pj04a1adan8gkspqq4 0 1036 1686039 1613550 2026-10-12T16:37:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686039 wikitext text/x-wiki {{ڕێدۆزی ساڵ|۱۹۰۲}} ساڵی '''۱۹۰۲''' زایینی (ڕێکەوتی ۱۱ بەفرانباری ۱۲۸۰ کۆچیی هەتاوی تا ۹ بەفرانباری ۱۲۸۱ کۆچیی هەتاوی) دوویەمین ساڵی [[سەدەی ۲۰]]ە. == ڕووداو == === کوردستان === * [[مارك سایكس]] لە كاتی گەشتە بەنێوبانگەکەیدا لە شاری [[سلێمانی]]، ۱٥۰ دوكانی [[چەخماخسازی]]ی ژماردووە. <ref> د.کەمال مەزهەر، "چەند لاپەڕەیەک لە مێژووی گەلی كورد"، بەشی یەکەم، چاپی یەکەم، چاپخانەی (ئەلئەدیب ئەلبەغدادییە)، بەغداد، ۱۹۸٥. لاپەڕە: ۱۸۳ ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (۱٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، ۱۹۹۹.) </ref> * بەستنی یەکەمین کۆنگرەی کۆمەڵەی یەکێتی و پێشکەوتنی [[توركیا]] لە [[پاریس]]، کە دوو سەرۆکی [[كورد]] تێیدا بەشدار بوون، ئەوانیش [[عەبدولڕەحمان بەدرخان]] و [[حیكمەت بابان]] بوون. <ref> الدكتور عبدالستار ڵاهر شریف، "الجمعیات و المنÙمات و الاحزاب الکردیە فی نڤف قرن" ۱۹۰۸، ۱۹٥۸، الطبعة الاولی، شرکە المعرفە لـلنشر و التوزیع، بغداد ۱۹۸۹. لاپەڕە: ۱۳ و د.[[سادق شەرەفكەندی]]، "کورتە مێژووی بزووتنەوە نەتەوایەتییەکانی کورد"، وەرگێرانی لە فارسییەوە, تەها عەتیقی، چاپخانەی ئاپیک، سوید، ۱۹۹٥. لاپەڕە: ٥۳ ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (۱٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، ۱۹۹۹.) </ref> * دامەزراندنی یەکەمین [[كۆمەڵەی كوردی]] لە [[میسر]]، بە نێوی [[كۆمەڵەی عەزمی هێزەكانی كوردستان]]. <ref> نپار، ژ، ۱، خولی پێنجەم، ۲٥-۰۳-۱۹۹٥، دەنگی کۆمیتەی ئاشتی و پشتگیری نیشتمانی كوردستان، فینڵاند. لاپەڕە: ۲٦ ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (۱٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، ۱۹۹۹.) </ref> * [[جەمال بەگ]] بۆ ماوەی ساڵێک بووە فەرمانڕەوای [[سلێمانی]]. <ref> ئەکرەمی مەحموودی ساڵحی ڕەشە، "شاری سلێمانی"، پێداچوونەوە و پێشەکیی د. عیزەدین موستەفا ڕەسوڵ، بەرگی یەکەم، چاپی یەکەم، چاپخانەی دار الحریە، بەغداد، ۱۹۸۷. لاپەڕە: ٤۲٤ ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (۱٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، ۱۹۹۹.) </ref> * [[مینۆڕسكی]] پەڕتووکی پیرۆزی [[ئەهلی حەق]]، [[سەرنجام]]ی دۆزییەوە، ئەم پەڕتووکە لە سەدەی ڕابردوودا نووسراوەتەوە. <ref> دوکتۆر مارف خەزنەدار، "لە بابەت مێژووی ئەدەبی کوردییەوە", بریتییە لە چواردە لێکۆڵینەوە، بەغداد، چاپخانەی الموسسە العراقیە لـلدعایە و التباعە، ۱۹۸٤. لاپەڕە: ۱۰۱ ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (۱٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، ۱۹۹۹.) </ref> * چوونی [[ساڵح زەكی ساحیبقران]] بۆ [[ئەستانە]]، بۆ خوێندنی سەربازی. <ref> ڤوت الاكراد، لسان حال الحزب الدیمقراڵی الكردی فی لبنان "البارتی"، نڤف شهریە، العدد ۳۲، لندن، ۱٦-٦-۱۹۹۷. لاپەڕە: ٦ ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (۱٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، ۱۹۹۹.) </ref> * دەرچوونی دواژمارەی [[ڕۆژنامەی كوردستان]] لە [[جنێڤ]] کە ژمارە ۳۱ بوو. <ref> موحەمەد ڕەسوڵ هاوار، "سمکۆ (ئیسمایل ئاغای شوكاك) و بزووتنەوەی نەتەوایەتیی كورد"، چاپخانەی ئاپێک، چاپی یەکەم، سوید, ستۆکهۆڵم، ۱۹۹٥. لاپەڕە: ۲۹٤ ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (۱٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، ۱۹۹۹.) </ref> == لە دایک بوون == * لەدایکبوونی هۆزانەوان ڕەمزیی [[مەلا مارف]] لە شاری [[سلێمانی]]. <ref> ئەکرەمی مەحموودی ساڵحی ڕەشە، "شاری سلێمانی"، پێداچوونەوە و پێشەکیی د. عیزەدین موستەفا ڕەسوڵ، بەرگی یەکەم، چاپی یەکەم، چاپخانەی دار الحریە، بەغداد، ۱۹۸۷. لاپەڕە: ٤۱۳ ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (۱٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، ۱۹۹۹.) </ref> * لەدایکبوونی هۆزانەوان [[عەبدولجەبار ئاغا]] كانی. <ref> دوکتۆر مارف خەزنەدار، "لە بابەت مێژووی ئەدەبی کوردییەوە", بریتییە لە چواردە لێکۆڵینەوە، بەغداد، چاپخانەی الموسسە العراقیە لـلدعایە و التباعە، ۱۹۸٤. لاپەڕە: ۲۱۳ ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (۱٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، ۱۹۹۹.) </ref> * لەدایکبوونی نووسەر و چاکسازی کورد [[نەجمەدین مەلا]] لە [[سلێمانی]]. <ref> ئەکرەمی مەحموودی ساڵحی ڕەشە، "شاری سلێمانی"، پێداچوونەوە و پێشەکیی د. عیزەدین موستەفا ڕەسوڵ، بەرگی یەکەم، چاپی یەکەم، چاپخانەی دار الحریە، بەغداد، ۱۹۸۷. لاپەڕە: ٤۱٦ ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (۱٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، ۱۹۹۹.) </ref> == سەرچاوەکان == {{reflist}} {{پۆلی کۆمنز|1902}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:١٩٠٢]] 2ysg2j1ol1qlbao88sxhzc9zs6nc6v6 0 1055 1686041 1662026 2026-10-12T16:37:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686041 wikitext text/x-wiki {{ڕێدۆزی ساڵ|١٩٠٣}} ساڵی '''١٩٠٣''' زایینی (ڕێکەوتی ١١ بەفرانباری ١٢٨١ کۆچیی ھەتاوی تا ١٠ بەفرانباری ١٢٨٢ کۆچیی ھەتاوی) سێیەمین ساڵی [[سەدەی ٢٠]]ە. == ڕووداو == === کوردستان === * گیرانی چەند ئەفسەرێکی سوارەی حەمیدی، بە تاوانی ئەوەی کە یارمەتیی ڕێکخراوەکانی ئەرمەنیان داوە. <ref> ١- م. س. لازاریڤ - کێشەی کورد, ١٨٩٦ - ١٩١٧ - د. کاوس قەفتان, لە ڕووسییەوە کردوویە بە کوردی و پێشەکی و پەراوێزی بۆ نووسیوە - بەشی یەکەم - چاپخانەی ئەلجاحیز - بەغداد - ١٩٨٩. لاپەڕە: ١١٥ ([[ھاوڕێ باخەوان]]، "ھاوڕێنامە بۆ [[مێژووی کورد]]ستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەی چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (١٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانی، ١٩٩٩.) </ref> * [[ئەلبەرت فۆن لکۆیکش]]، چەند چیرۆکێکی [[کورد]]یی بە زمانی [[ئەڵمانی]] بڵاوکردەوە. <ref> بەرکورتیکی خەرمانی کوردناسی لە ئەوروپا - نووسینی چەند مامۆستایەکی کورد - لە چاپکراوەکانی کۆڕی زانیاری کورد - چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد - بەغداد - ١٩٧٤. لاپەڕە: ٣٢ ([[ھاوڕێ باخەوان]]، "ھاوڕێنامە بۆ مێژووی کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەی چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (١٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانی، ١٩٩٩.) </ref> * دامەزرانی کونسوڵخانەی [[ڕووسی]] لە شاری [[وان]]. <ref> م. س. لازاریڤ - کێشەی کورد, ١٨٩٦ - ١٩١٧ - د. کاوس قەفتان, لە ڕووسییەوە کردوویە بە کوردی و پێشەکی و پەراوێزی بۆ نووسیوە - بەشی یەکەم - چاپخانەی ئەلجاحیز - بەغداد - ١٩٨٩. لاپەڕە: ١٦٦ ([[ھاوڕێ باخەوان]]، "ھاوڕێنامە بۆ مێژووی کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەی چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (١٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانی، ١٩٩٩.) </ref> * [[میرزا حوسێن قوولیخانی مافی]] ئازربایجان، لە [[تەورێز]] لەگەڵ [[جەعفەر ئاغا|جەعفەر ئاغای شکاک]] کۆبووەوە و بۆ دڵنیاکردنیشی لاپەڕەیەکی قورئانی بۆ مۆرکرد و بەڵێنی دایە کە دەبێتە سەرۆکی ھۆزەکەی. <ref> موحەمەد ڕەسوڵ ھاوار - سمکۆ (ئیسمایل ئاغای شوکاک) و بزووتنەوەی نەتەوایەتیی کورد - چاپخانەی ئاپێک - چاپی یەکەم - سوید, ستۆکھۆڵم - ١٩٩٥. لاپەڕە: ٢٤٤ ([[ھاوڕێ باخەوان]]، "ھاوڕێنامە بۆ مێژووی کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەی چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (١٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانی، ١٩٩٩.) </ref> * [[ساڵح وەسفی ئەفەندی]] بۆ ماوەی ساڵێک بووە فەرمانڕەوای [[سلێمانی]]. <ref> ئەکرەمی مەحموودی ساڵحی ڕەشە - شاری سلێمانی - پێداچوونەوە و پێشەکیی د. عیزەدین مستەفا ڕەسوڵ - بەرگی یەکەم - چاپی یەکەم - چاپخانەی دار الحریە - بەغداد - ١٩٨٧. لاپەڕە: ٤٢٤ ([[ھاوڕێ باخەوان]]، "ھاوڕێنامە بۆ مێژووی کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەی چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (١٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانی، ١٩٩٩.) </ref> == لە دایک بوون == * '''١٤-٠٣-١٩٠٣''': لەدایکبوونی مەلا [[مستەفا بارزانی]]. لە [[گوندی بارزان]]. * لەدایکبوونی ھۆزانەوان [[جگەرخوێن]]، لە گوندی حساری سەر بە شاری [[ماردین]] . <ref> Koerdisch Instituut van Brussel - Dossier Koerdistan -Tweede druk - juli 1991 - Brussel. لاپەڕە: ١٠١ ([[ھاوڕێ باخەوان]]، "ھاوڕێنامە بۆ مێژووی کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەی چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (١٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانی، ١٩٩٩.) </ref> <ref> ھە فوت - مجلە کردیە مستقلە - العدد ٧ - سویسرا - اواخر نیسان ١٩٩٥. لاپەڕە: ٨ ([[ھاوڕێ باخەوان]]، "ھاوڕێنامە بۆ مێژووی کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەی چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (١٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانی، ١٩٩٩.) </ref> * لەدایکبوونی ھۆزانەوان [[عەبدول واحید نوری]] لە [[سلێمانی]]. <ref> ئەکرەمی مەحموودی ساڵحی ڕەشە - شاری سلێمانی - پێداچوونەوە و پێشەکیی د. عیزەدین مستەفا ڕەسوڵ - بەرگی یەکەم - چاپی یەکەم - چاپخانەی دار الحریە - بەغداد - ١٩٨٧. لاپەڕە: ٤١٥ ([[ھاوڕێ باخەوان]]، "ھاوڕێنامە بۆ مێژووی کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەی چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (١٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانی، ١٩٩٩.) </ref> * لەدایکبوونی نووسەر [[ئەحمەد خواجە]] لە [[سلێمانی]]. <ref> ئەکرەمی مەحموودی ساڵحی ڕەشە - شاری سلێمانی - پێداچوونەوە و پێشەکیی د. عیزەدین مستەفا ڕەسوڵ - بەرگی یەکەم - چاپی یەکەم - چاپخانەی دار الحریە - بەغداد - ١٩٨٧. لاپەڕە: ٤١٦ ([[ھاوڕێ باخەوان]]، "ھاوڕێنامە بۆ مێژووی کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەی چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (١٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانی، ١٩٩٩.) </ref> * لەدایکبوونی [[ئەحمەد محەمەد ساڵح جاف]]. <ref> ڤوت الاکراد - لسان حال الحزب الدیمقراڵی الکردی فی لبنان "البارتی" - نڤف شھریە - العدد ٣١ - لندن - ٢-٦-١٩٩٧. لاپەڕە: ٧ ([[ھاوڕێ باخەوان]]، "ھاوڕێنامە بۆ مێژووی کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەی چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (١٦)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانی، ١٩٩٩.) </ref> == سەرچاوەکان == {{reflist}} {{پۆلی کۆمنز|1903}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:١٩٠٣| ]] [[nv:1901 – 1950]] s6hc69u5lszgoct8rl9iumq9sumfivn 0 1084 1686043 1613551 2026-10-12T16:38:11Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686043 wikitext text/x-wiki {{ڕێدۆزی ساڵ|1904}} ساڵی '''1904''' زایینی (ڕێکەوتی 10 بەفرانباری 1282 کۆچیی هەتاوی تا 10 بەفرانباری 1283 کۆچیی هەتاوی) چوارەمین ساڵی [[سەدەی 20]]ە. == ڕووداو == === کوردستان === * بڵاوکردنەوەی بەرهەمەکانی هۆزانەوان، [[مەلای جزیری]] بە لیتۆگراف لە [[ئەڵمانیا]]، لەلایەن [[هارتمان]]ەوە. <ref> مینۆڕسکی - كورد - د. مارف خەزنەدار, کردوویەتی بە عارەبی - حەمە سەعید حەمە کەریم, کردوویەتی بە كوردی - چاپخانەی زانکۆی سەڵاحەدین - هەولێر - 1984. لاپەڕە: 89 ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (16)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، 1999.) </ref> * [[تۆفیق ئاغا]] بۆ ماوەی ساڵێک بووە فەرمانڕەوای [[سلێمانی]]. <ref> ئەکرەمی مەحموودی ساڵحی ڕەشە - شاری سلێمانی - پێداچوونەوە و پێشەکیی د. عیزەدین موستەفا ڕەسوڵ - بەرگی یەکەم - چاپی یەکەم - چاپخانەی دار الحریە - بەغداد - 1987. لاپەڕە: 424 ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (16)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، 1999.) </ref> * بڵاوبوونەوەی نەخۆشیی ڕشانەوە لە [[سلێمانی]] و دەوروبەریدا. <ref> ئەکرەمی مەحموودی ساڵحی ڕەشە - شاری سلێمانی - پێداچوونەوە و پێشەکیی د. عیزەدین موستەفا ڕەسوڵ - بەرگی دووەم - چاپی دووەم - چاپخانەی دار الحریە - بەغداد - 1989. لاپەڕە: 325 ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (16)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، 1999.) </ref> * [[شێخ سدیق]] پەلاماری سنووری [[ئێران]]ی دا و لە نێوچەی [[ساما]]-[[بەراندوز]] قەڵایەکی دروستكرد. <ref> م. س. لازاریڤ - کێشەی كورد, 1896 - 1917 - د. كاوس قەفتان, لە ڕووسییەوە کردوویە بە كوردی و پێشەکی و پەراوێزی بۆ نووسیوە - بەشی یەکەم - چاپخانەی ئەلجاحیز - بەغداد - 1989. لاپەڕە: 201 ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (16)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، 1999.) </ref> *دامەزراندنی یەکێتی تۆپی پێی نێودەوڵەتی (فیفا) == لە دایک بوون == * لەدایکبوونی هونەرکاری [[گۆرانیبێژ]]، مامۆستا [[عەلی مەردان]] لە [[شار]]ی [[كەركوك]]. <ref> مامۆستای كورد - ژمارە 22 - سوید - هاوینی 1994. لاپەڕە: 77 ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (16)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، 1999.) </ref> * لەدایکبوونی [[هۆزانەوان]]ی كورد [[گۆران]]. <ref> مامۆستای كورد - ژمارە 26 - سوید - هاوینی 1995. لاپەڕە: 33 ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (16)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، 1999.) </ref> * لەدایکبوونی [[زمانەوان]] و ئایینی [[شێخ موحەممەدی خاڵ]]. <ref> ئەکرەمی مەحموودی ساڵحی ڕەشە - شاری سلێمانی - پێداچوونەوە و پێشەکیی د. عیزەدین موستەفا ڕەسوڵ - بەرگی یەکەم - چاپی یەکەم - چاپخانەی دار الحریە - بەغداد - 1987. لاپەڕە: 418 ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (16)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، 1999.) </ref> * لەدایکبوونی [[هۆزانەوان]] [[شێخ ئەحمەدی سریلاوه]]. <ref> عەلادین سوجادی - مێژووی ئەدەبی كوردی - مێژوو, ئەدەب, زانیاری - ئێڕاق - 1952. لاپەڕە: 550 ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (16)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، 1999.) </ref> * لەدایکبوونی م[[وحەممەد سەعید قەزاز]] لە [[سلێمانی]]. * لەدایکبوونی [[شوکور مستەفا]]. <ref> [[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (16)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، 1999. </ref> * [[تشرینی دووەم 19]] - لەدایکبوونی [[هۆزانەوان]] و [[نووسەر]] [[عەبدولواحید نوری]]. <ref> تەلەڤزیۆنی پدک Kurdistan TV ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (16)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، 1999.) </ref> == مەرگ == * * کۆچی دوایی [[هۆزانەوان]] [[مەحوی]]. <ref> عەلادین سوجادی - مێژووی ئەدەبی كوردی - مێژوو, ئەدەب, زانیاری - ئێڕاق - 1952. لاپەڕە: 329 ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (16)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، 1999.) </ref> * کوژرانی [[هۆزانەوان]] [[مایل]]، نێوی [[مەلا ڕەشیدی لاوە]]یە و خەڵکی [[سلێمانی]] بووە.<ref> دوکتۆر مارف خەزنەدار - لە بابەت مێژووی ئەدەبی کوردییەوە, بریتییە لە چواردە لێکۆڵینەوە - بەغداد - چاپخانەی الموسسە العراقیە لـلدعایە و التباعە - 1984. لاپەڕە: 21 ([[هاوڕێ باخەوان]]، "هاوڕێنامە بۆ مێژووى کوردستان و کورد"، چاپی یەکەم، بنکەى چاپ و پەخشی سەردەم، زنجیرە (16)، چاپخانەی ڕوون، سلێمانى، 1999.) </ref> == سەرچاوەکان == {{reflist}} {{پۆلی کۆمنز|1904}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:١٩٠٤]] [[nv:1901 – 1950]] 4f9s1p13vbsfe1a1he32yde16ppbdue 8 1149 1686052 1676232 2026-10-12T16:46:03Z NguoiDungKhongDinhDanh 46788 Remove duplicate definition (no functional changes) ([[:m:GS|global sysop]] action) 1686052 wikitext text/x-wiki <noinclude><div class="mw-content-ltr small" style="overflow: auto;"></noinclude> == Browsing == * Twinkle[dependencies=ext.gadget.morebits,ext.gadget.select2,mediawiki.storage,mediawiki.libs.pluralruleparser,mediawiki.api|type=general|peers=Twinkle-pagestyles|rights=editinterface]|Twinkle.js|Twinkle.css * morebits[dependencies=mediawiki.user,mediawiki.util,mediawiki.Title,jquery.ui|hidden]|morebits.js|morebits.css * Twinkle-pagestyles[hidden|skins=vector]|Twinkle-pagestyles.css * select2[hidden]|select2.min.js|select2.min.css * modrollback[rights=rollback]|modrollback.js * removeAccessKeys[dependencies=user,mediawiki.util]|removeAccessKeys.js * searchFocus|searchFocus.js * GoogleTrans|GoogleTrans.js * Navigation_popups[dependencies=mediawiki.user,mediawiki.util,user.options,mediawiki.util|type=general]|popups.js|navpop.css * exlinks[dependencies=mediawiki.util]|exlinks.js * ReferenceTooltips [default |skins=vector, vector-2022, monobook, timeless, modern, cologneblue |type=general |dependencies=mediawiki.cookie, jquery.client] |ReferenceTooltips.js |ReferenceTooltips.css *FlecheHaut|FlecheHaut.js * CommonsDirect[dependencies=mediawiki.util|default]|Direct-link-to-Commons.js * PrintOptions|PrintOptions.js * responsiveContentBase[type=styles|hidden|skins=vector]|responsiveContentBase.css * responsiveContentBaseTimeless[type=styles|hidden|skins=timeless]|responsiveContentBaseTimeless.css *HideExLinkIcon[rights=minoredit]|HideExLinkIcon.css *InterwikiOrder|InterwikiOrder.js *cgiircbox[default]|cgiircbox.js *lastedited[dependencies=mediawiki.util]|lastedited&quickeditcounter.js *myGadgets[default|rights=minoredit|dependencies=mediawiki.util]|myGadgets.js *MuttasilAmLa[dependencies=mediawiki.util]|MuttasilAmLa.js *NewPP-report[dependencies=mediawiki.util]|NewPP-report.js *NoAnimations|NoAnimations.js *Numeral_converter[dependencies=mediawiki.cookie,mediawiki.util,mediawiki.user,mediawiki.util]|Numeral_converter.js *stru-contavisite[dependencies=mediawiki.util]|stru-contavisite.js *WhatLinksHereActionLinks|WhatLinksHereActionLinks.js *WikidataTab|WikidataTab.js * mobile-sidebar[type=general]|mobile-sidebar.js|mobile-sidebar.css * markAdmins[default|dependencies=mediawiki.util|targets=desktop,mobile]|markAdmins.js == Watchlist == * WatchlistGreenIndicators[default|rights=viewmywatchlist|peers=WatchlistBase|skins=vector]|WatchlistGreenIndicators.css *watchlist[dependencies=mediawiki.util]|watchlist.js == Editing == * Bijar[actions=edit|dependencies=mediawiki.language,mediawiki.notification|rights=autopatrol]|Bijar.js|Bijar.css * refToolbar[default|dependencies=user.options,mediawiki.util]|refToolbar.js * refToolbarBase[hidden]|refToolbarBase.js * HotCat|HotCat.js * ProveIt|ProveIt.js|ProveIt.css * Shortdesc-helper[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util|skins=vector,monobook,modern,timeless|peers=Shortdesc-helper-pagestyles-vector]|libSettings.js|Shortdesc-helper.js|Shortdesc-helper.css * Shortdesc-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector]|Shortdesc-helper-pagestyles-vector.css * charinsert[default|peers=charinsert-styles]|charinsert.js * charinsert-core[hidden|dependencies=jquery.textSelection,user,mediawiki.storage]|charinsert-core.js * charinsert-styles[hidden|type=styles]|charinsert-styles.css * Cat-a-lot[rights=autoconfirmed|dependencies=mediawiki.util]|Cat-a-lot.css|Cat-a-lot.js * CatMaker[dependencies=mediawiki.util,jquery.ui]|CatMaker.js * RedirectMaker[dependencies=jquery.ui,mediawiki.util]|RedirectMaker.js * asbox[dependencies=mediawiki.util]|asbox.js * defaultsummaries[dependencies=mediawiki.util|default]|defaultsummaries.js * TranslationHelper|TranslationHelper.js * DotsSyntaxHighlighter|DotsSyntaxHighlighter.js * BandeauxPortails [namespaces=0 |actions=view] |BandeauxPortails.js *BiDiEditing|BiDiEditing.js *hdedit|hdedit.js|hdedit.css *OrphanCheck[dependencies=mediawiki.util]|OrphanCheck.js * quickLinker[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.api]|quickLinker.js|quickLinker.css *newsectionbottom[skins=vector]|newsectionbottom.js *ReqRev[dependencies=mediawiki.util]|ReqRev.js *autocomplete[dependencies=mediawiki.util]|autocomplete.js *tasks[rights=minoredit|dependencies=mediawiki.util]|tasks.js *Talikat|Talikat.css|Talikat.js * TranslationAssistant|TranslationAssistant.js * script-installer|script-installer.js * UploadTemplates|UploadTemplates.js == Appearance == * AddTopic|AddTopic.js * addsection-plus|addsection-plus.js * edittop[dependencies=user.options,mediawiki.util|type=general]|edittop.js|edittop.css * UTCLiveClock[supportsUrlLoad|type=general|dependencies=mediawiki.util,mediawiki.api|peers=UTCLiveClock-pagestyles]|UTCLiveClock.js|UTCLiveClock.css * UTCLiveClock-pagestyles[hidden|skins=vector,vector-2022,monobook]|UTCLiveClock-pagestyles.css * AdvancedSiteNotices[default|dependencies=mediawiki.api]|AdvancedSiteNotices.js|AdvancedSiteNotices.css * ExternalSearch|externalsearch.js * CollapsibleNav [dependencies=jquery.makeCollapsible, mediawiki.storage |skins=vector, vector-2022] |CollapsibleNav.js |CollapsibleNav.css * MenuTabsToggle[dependencies=mediawiki.cookie|skins=vector|type=general]|MenuTabsToggle.js|MenuTabsToggle.css * dropdown-menus[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,mediawiki.Title,user.options|peers=dropdown-menus-pagestyles]|dropdown-menus.js * dropdown-menus-pagestyles[hidden]|dropdown-menus-pagestyles.css * CategoryAboveAll[skins=monobook]|CategoryAboveAll.js * userinfo[dependencies=mediawiki.util]|userinfo.js * XTools-ArticleInfo|XTools-ArticleInfo.js * AutoUserStatus|AutoUserStatus.js * HighlightMyName|HighlightMyName.js * PrettyLog[dependencies=mediawiki.util|type=general]|PrettyLog.js|PrettyLog.css * editsection-left|editsection-left.css * SubPages[dependencies=mediawiki.util]|SubPages.js * ChangeMonth|ChangeMonth.js * hidebotedits|hidebotedits.js * HideFundraisingNotice|HideFundraisingNotice.css * OldDiff|OldDiff.css * disablesuggestions|disablesuggestions.js * NoSmallFonts|NoSmallFonts.css * JustifyParagraphs|JustifyParagraphs.css * HideInterwikiSearchResults[type=styles]|HideInterwikiSearchResults.css * widensearch[skins=vector]|widensearch.css * DisambiguationLinks|DisambiguationLinks.css * GreenRedirects|GreenRedirects.css * markblocked[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.page.ready]|markblocked.js * responsiveContent[type=general|skins=vector|peers=responsiveContentBase]|responsiveContent.js * responsiveContentTimeless[type=general|skins=timeless|default|peers=responsiveContentBaseTimeless]|responsiveContentTimeless.js * purgetab[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.api]|purgetab.js * NotifCountTitle[default|hidden=yes]|NotifCountTitle.js *HistoryCount|HistoryCount.js *LinksInfo[dependencies=mediawiki.util]|LinksInfo.js * lastdiff[dependencies=mediawiki.util]|lastdiff.js * AncreTitres|AncreTitres.js * osm|osm.js * ToolsIcon[type=general]|ToolsIcon.css * microblog[dependencies=mediawiki.util]|microblog.js * dark-mode-toggle [dependencies=mediawiki.util, mediawiki.api, mediawiki.storage |peers=dark-mode-toggle-pagestyles] |dark-mode-toggle.js * dark-mode-toggle-pagestyles [hidden |skins=vector, vector-2022, minerva, monobook] |dark-mode-toggle-pagestyles.css == Advanced == *trending[dependencies=mediawiki.util]|trending.js *WikidataInfo[rights=minoredit]|WikidataInfo.js|WikidataInfo.css *StickyTableHeaders[type=general]|StickyTableHeaders.js|StickyTableHeaders.css *GlobalWatchlist|GlobalWatchlist.js == Admin == * CleanDeleteReasons[rights=delete]|CleanDeleteReasons.js * DeleteBot[rights=delete]|DeleteBot.js * RenommageCategorie[rights=delete]|Common.js|RenommageCategorie.js == Discussion == * autosign[default]|autosign.js * DiscussionCloser|DiscussionCloser.js|DiscussionCloser.css * signit|signit.js * talkStyle[skins=vector]|talkStyle.css|talkStyle.js * close[dependencies=mediawiki.util]|close.js|close.css == Test == * NewImageThumb[skins=vector]|NewImageThumb.js|NewImageThumb.css *CommentsInLocalTime|CommentsInLocalTime.js *switcher[default|targets=desktop,mobile]|switcher.js *autocompleter[dependencies=mediawiki.util|default|rights=minoredit]|autocompleter.js *censorship|censorship.js *ShortNSSearch|ShortNSSearch.js *LinkTranslator[dependencies=mediawiki.util]|LinkTranslator.js * PageDescriptions[type=general|dependencies=mediawiki.api|skins=vector,monobook,modern]|Page_descriptions.js * Extra-Editbuttons[dependencies=mediawiki.util]|Extra-Editbuttons.js|Extra-Editbuttons-kurdishtools.js|Extra-Editbuttons-kurdishwikitools.js|Extra-Editbuttons-dictionary.js|Extra-Editbuttons-template.js|Extra-Editbuttons-autoed.js|Extra-Editbuttons-botworks.js *VeSuperTool[dependencies=mediawiki.util|rights=delete]|VeSuperTool.js|Extra-Editbuttons-kurdishtools.js|Extra-Editbuttons-kurdishwikitools.js|Extra-Editbuttons-dictionary.js * ReqUpl[dependencies=mediawiki.util|default]|ReqUpl.js *ReqUplForm[ResourceLoader|hidden|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,mediawiki.Title,mediawiki.widgets,oojs-ui-core,oojs-ui-widgets,oojs-ui-windows]|ReqUplForm.js * ReqUplTools[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util|namespaces=4|default]|ReqUplTools.js * ReqUplNotify[default|rights=upload|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,mediawiki.user]|ReqUplNotify.js == Modules == * dark-mode [supportsUrlLoad |skins=vector, vector-2022, monobook, modern, minerva, timeless] |dark-mode.css <noinclude></div></noinclude> 6vuuuvnmemj3bsp20tg6zft7gxm9dy4 1686053 1686052 2026-10-12T16:47:57Z NguoiDungKhongDinhDanh 46788 Remove unexpected option value (no functional changes) ([[:m:GS|global sysop]] action) 1686053 wikitext text/x-wiki <noinclude><div class="mw-content-ltr small" style="overflow: auto;"></noinclude> == Browsing == * Twinkle[dependencies=ext.gadget.morebits,ext.gadget.select2,mediawiki.storage,mediawiki.libs.pluralruleparser,mediawiki.api|type=general|peers=Twinkle-pagestyles|rights=editinterface]|Twinkle.js|Twinkle.css * morebits[dependencies=mediawiki.user,mediawiki.util,mediawiki.Title,jquery.ui|hidden]|morebits.js|morebits.css * Twinkle-pagestyles[hidden|skins=vector]|Twinkle-pagestyles.css * select2[hidden]|select2.min.js|select2.min.css * modrollback[rights=rollback]|modrollback.js * removeAccessKeys[dependencies=user,mediawiki.util]|removeAccessKeys.js * searchFocus|searchFocus.js * GoogleTrans|GoogleTrans.js * Navigation_popups[dependencies=mediawiki.user,mediawiki.util,user.options,mediawiki.util|type=general]|popups.js|navpop.css * exlinks[dependencies=mediawiki.util]|exlinks.js * ReferenceTooltips [default |skins=vector, vector-2022, monobook, timeless, modern, cologneblue |type=general |dependencies=mediawiki.cookie, jquery.client] |ReferenceTooltips.js |ReferenceTooltips.css *FlecheHaut|FlecheHaut.js * CommonsDirect[dependencies=mediawiki.util|default]|Direct-link-to-Commons.js * PrintOptions|PrintOptions.js * responsiveContentBase[type=styles|hidden|skins=vector]|responsiveContentBase.css * responsiveContentBaseTimeless[type=styles|hidden|skins=timeless]|responsiveContentBaseTimeless.css *HideExLinkIcon[rights=minoredit]|HideExLinkIcon.css *InterwikiOrder|InterwikiOrder.js *cgiircbox[default]|cgiircbox.js *lastedited[dependencies=mediawiki.util]|lastedited&quickeditcounter.js *myGadgets[default|rights=minoredit|dependencies=mediawiki.util]|myGadgets.js *MuttasilAmLa[dependencies=mediawiki.util]|MuttasilAmLa.js *NewPP-report[dependencies=mediawiki.util]|NewPP-report.js *NoAnimations|NoAnimations.js *Numeral_converter[dependencies=mediawiki.cookie,mediawiki.util,mediawiki.user,mediawiki.util]|Numeral_converter.js *stru-contavisite[dependencies=mediawiki.util]|stru-contavisite.js *WhatLinksHereActionLinks|WhatLinksHereActionLinks.js *WikidataTab|WikidataTab.js * mobile-sidebar[type=general]|mobile-sidebar.js|mobile-sidebar.css * markAdmins[default|dependencies=mediawiki.util|targets=desktop,mobile]|markAdmins.js == Watchlist == * WatchlistGreenIndicators[default|rights=viewmywatchlist|peers=WatchlistBase|skins=vector]|WatchlistGreenIndicators.css *watchlist[dependencies=mediawiki.util]|watchlist.js == Editing == * Bijar[actions=edit|dependencies=mediawiki.language,mediawiki.notification|rights=autopatrol]|Bijar.js|Bijar.css * refToolbar[default|dependencies=user.options,mediawiki.util]|refToolbar.js * refToolbarBase[hidden]|refToolbarBase.js * HotCat|HotCat.js * ProveIt|ProveIt.js|ProveIt.css * Shortdesc-helper[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util|skins=vector,monobook,modern,timeless|peers=Shortdesc-helper-pagestyles-vector]|libSettings.js|Shortdesc-helper.js|Shortdesc-helper.css * Shortdesc-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector]|Shortdesc-helper-pagestyles-vector.css * charinsert[default|peers=charinsert-styles]|charinsert.js * charinsert-core[hidden|dependencies=jquery.textSelection,user,mediawiki.storage]|charinsert-core.js * charinsert-styles[hidden|type=styles]|charinsert-styles.css * Cat-a-lot[rights=autoconfirmed|dependencies=mediawiki.util]|Cat-a-lot.css|Cat-a-lot.js * CatMaker[dependencies=mediawiki.util,jquery.ui]|CatMaker.js * RedirectMaker[dependencies=jquery.ui,mediawiki.util]|RedirectMaker.js * asbox[dependencies=mediawiki.util]|asbox.js * defaultsummaries[dependencies=mediawiki.util|default]|defaultsummaries.js * TranslationHelper|TranslationHelper.js * DotsSyntaxHighlighter|DotsSyntaxHighlighter.js * BandeauxPortails [namespaces=0 |actions=view] |BandeauxPortails.js *BiDiEditing|BiDiEditing.js *hdedit|hdedit.js|hdedit.css *OrphanCheck[dependencies=mediawiki.util]|OrphanCheck.js * quickLinker[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.api]|quickLinker.js|quickLinker.css *newsectionbottom[skins=vector]|newsectionbottom.js *ReqRev[dependencies=mediawiki.util]|ReqRev.js *autocomplete[dependencies=mediawiki.util]|autocomplete.js *tasks[rights=minoredit|dependencies=mediawiki.util]|tasks.js *Talikat|Talikat.css|Talikat.js * TranslationAssistant|TranslationAssistant.js * script-installer|script-installer.js * UploadTemplates|UploadTemplates.js == Appearance == * AddTopic|AddTopic.js * addsection-plus|addsection-plus.js * edittop[dependencies=user.options,mediawiki.util|type=general]|edittop.js|edittop.css * UTCLiveClock[supportsUrlLoad|type=general|dependencies=mediawiki.util,mediawiki.api|peers=UTCLiveClock-pagestyles]|UTCLiveClock.js|UTCLiveClock.css * UTCLiveClock-pagestyles[hidden|skins=vector,vector-2022,monobook]|UTCLiveClock-pagestyles.css * AdvancedSiteNotices[default|dependencies=mediawiki.api]|AdvancedSiteNotices.js|AdvancedSiteNotices.css * ExternalSearch|externalsearch.js * CollapsibleNav [dependencies=jquery.makeCollapsible, mediawiki.storage |skins=vector, vector-2022] |CollapsibleNav.js |CollapsibleNav.css * MenuTabsToggle[dependencies=mediawiki.cookie|skins=vector|type=general]|MenuTabsToggle.js|MenuTabsToggle.css * dropdown-menus[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,mediawiki.Title,user.options|peers=dropdown-menus-pagestyles]|dropdown-menus.js * dropdown-menus-pagestyles[hidden]|dropdown-menus-pagestyles.css * CategoryAboveAll[skins=monobook]|CategoryAboveAll.js * userinfo[dependencies=mediawiki.util]|userinfo.js * XTools-ArticleInfo|XTools-ArticleInfo.js * AutoUserStatus|AutoUserStatus.js * HighlightMyName|HighlightMyName.js * PrettyLog[dependencies=mediawiki.util|type=general]|PrettyLog.js|PrettyLog.css * editsection-left|editsection-left.css * SubPages[dependencies=mediawiki.util]|SubPages.js * ChangeMonth|ChangeMonth.js * hidebotedits|hidebotedits.js * HideFundraisingNotice|HideFundraisingNotice.css * OldDiff|OldDiff.css * disablesuggestions|disablesuggestions.js * NoSmallFonts|NoSmallFonts.css * JustifyParagraphs|JustifyParagraphs.css * HideInterwikiSearchResults[type=styles]|HideInterwikiSearchResults.css * widensearch[skins=vector]|widensearch.css * DisambiguationLinks|DisambiguationLinks.css * GreenRedirects|GreenRedirects.css * markblocked[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.page.ready]|markblocked.js * responsiveContent[type=general|skins=vector|peers=responsiveContentBase]|responsiveContent.js * responsiveContentTimeless[type=general|skins=timeless|default|peers=responsiveContentBaseTimeless]|responsiveContentTimeless.js * purgetab[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.api]|purgetab.js * NotifCountTitle[default|hidden]|NotifCountTitle.js *HistoryCount|HistoryCount.js *LinksInfo[dependencies=mediawiki.util]|LinksInfo.js * lastdiff[dependencies=mediawiki.util]|lastdiff.js * AncreTitres|AncreTitres.js * osm|osm.js * ToolsIcon[type=general]|ToolsIcon.css * microblog[dependencies=mediawiki.util]|microblog.js * dark-mode-toggle [dependencies=mediawiki.util, mediawiki.api, mediawiki.storage |peers=dark-mode-toggle-pagestyles] |dark-mode-toggle.js * dark-mode-toggle-pagestyles [hidden |skins=vector, vector-2022, minerva, monobook] |dark-mode-toggle-pagestyles.css == Advanced == *trending[dependencies=mediawiki.util]|trending.js *WikidataInfo[rights=minoredit]|WikidataInfo.js|WikidataInfo.css *StickyTableHeaders[type=general]|StickyTableHeaders.js|StickyTableHeaders.css *GlobalWatchlist|GlobalWatchlist.js == Admin == * CleanDeleteReasons[rights=delete]|CleanDeleteReasons.js * DeleteBot[rights=delete]|DeleteBot.js * RenommageCategorie[rights=delete]|Common.js|RenommageCategorie.js == Discussion == * autosign[default]|autosign.js * DiscussionCloser|DiscussionCloser.js|DiscussionCloser.css * signit|signit.js * talkStyle[skins=vector]|talkStyle.css|talkStyle.js * close[dependencies=mediawiki.util]|close.js|close.css == Test == * NewImageThumb[skins=vector]|NewImageThumb.js|NewImageThumb.css *CommentsInLocalTime|CommentsInLocalTime.js *switcher[default|targets=desktop,mobile]|switcher.js *autocompleter[dependencies=mediawiki.util|default|rights=minoredit]|autocompleter.js *censorship|censorship.js *ShortNSSearch|ShortNSSearch.js *LinkTranslator[dependencies=mediawiki.util]|LinkTranslator.js * PageDescriptions[type=general|dependencies=mediawiki.api|skins=vector,monobook,modern]|Page_descriptions.js * Extra-Editbuttons[dependencies=mediawiki.util]|Extra-Editbuttons.js|Extra-Editbuttons-kurdishtools.js|Extra-Editbuttons-kurdishwikitools.js|Extra-Editbuttons-dictionary.js|Extra-Editbuttons-template.js|Extra-Editbuttons-autoed.js|Extra-Editbuttons-botworks.js *VeSuperTool[dependencies=mediawiki.util|rights=delete]|VeSuperTool.js|Extra-Editbuttons-kurdishtools.js|Extra-Editbuttons-kurdishwikitools.js|Extra-Editbuttons-dictionary.js * ReqUpl[dependencies=mediawiki.util|default]|ReqUpl.js *ReqUplForm[ResourceLoader|hidden|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,mediawiki.Title,mediawiki.widgets,oojs-ui-core,oojs-ui-widgets,oojs-ui-windows]|ReqUplForm.js * ReqUplTools[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util|namespaces=4|default]|ReqUplTools.js * ReqUplNotify[default|rights=upload|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,mediawiki.user]|ReqUplNotify.js == Modules == * dark-mode [supportsUrlLoad |skins=vector, vector-2022, monobook, modern, minerva, timeless] |dark-mode.css <noinclude></div></noinclude> 88crm2dnw5npkz7iqianxhbx0x5l5vn 1686056 1686053 2026-10-12T18:05:48Z Ladsgroup 1360 Remove deprecated option ([[phab:T298199]]) 1686056 wikitext text/x-wiki <noinclude><div class="mw-content-ltr small" style="overflow: auto;"></noinclude> == Browsing == * Twinkle[dependencies=ext.gadget.morebits,ext.gadget.select2,mediawiki.storage,mediawiki.libs.pluralruleparser,mediawiki.api|type=general|peers=Twinkle-pagestyles|rights=editinterface]|Twinkle.js|Twinkle.css * morebits[dependencies=mediawiki.user,mediawiki.util,mediawiki.Title,jquery.ui|hidden]|morebits.js|morebits.css * Twinkle-pagestyles[hidden|skins=vector]|Twinkle-pagestyles.css * select2[hidden]|select2.min.js|select2.min.css * modrollback[rights=rollback]|modrollback.js * removeAccessKeys[dependencies=user,mediawiki.util]|removeAccessKeys.js * searchFocus|searchFocus.js * GoogleTrans|GoogleTrans.js * Navigation_popups[dependencies=mediawiki.user,mediawiki.util,user.options,mediawiki.util|type=general]|popups.js|navpop.css * exlinks[dependencies=mediawiki.util]|exlinks.js * ReferenceTooltips [default |skins=vector, vector-2022, monobook, timeless, modern, cologneblue |type=general |dependencies=mediawiki.cookie, jquery.client] |ReferenceTooltips.js |ReferenceTooltips.css *FlecheHaut|FlecheHaut.js * CommonsDirect[dependencies=mediawiki.util|default]|Direct-link-to-Commons.js * PrintOptions|PrintOptions.js * responsiveContentBase[type=styles|hidden|skins=vector]|responsiveContentBase.css * responsiveContentBaseTimeless[type=styles|hidden|skins=timeless]|responsiveContentBaseTimeless.css *HideExLinkIcon[rights=minoredit]|HideExLinkIcon.css *InterwikiOrder|InterwikiOrder.js *cgiircbox[default]|cgiircbox.js *lastedited[dependencies=mediawiki.util]|lastedited&quickeditcounter.js *myGadgets[default|rights=minoredit|dependencies=mediawiki.util]|myGadgets.js *MuttasilAmLa[dependencies=mediawiki.util]|MuttasilAmLa.js *NewPP-report[dependencies=mediawiki.util]|NewPP-report.js *NoAnimations|NoAnimations.js *Numeral_converter[dependencies=mediawiki.cookie,mediawiki.util,mediawiki.user,mediawiki.util]|Numeral_converter.js *stru-contavisite[dependencies=mediawiki.util]|stru-contavisite.js *WhatLinksHereActionLinks|WhatLinksHereActionLinks.js *WikidataTab|WikidataTab.js * mobile-sidebar[type=general]|mobile-sidebar.js|mobile-sidebar.css * markAdmins[default|dependencies=mediawiki.util|targets=desktop,mobile]|markAdmins.js == Watchlist == * WatchlistGreenIndicators[default|rights=viewmywatchlist|peers=WatchlistBase|skins=vector]|WatchlistGreenIndicators.css *watchlist[dependencies=mediawiki.util]|watchlist.js == Editing == * Bijar[actions=edit|dependencies=mediawiki.language,mediawiki.notification|rights=autopatrol]|Bijar.js|Bijar.css * refToolbar[default|dependencies=user.options,mediawiki.util]|refToolbar.js * refToolbarBase[hidden]|refToolbarBase.js * HotCat|HotCat.js * ProveIt|ProveIt.js|ProveIt.css * Shortdesc-helper[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util|skins=vector,monobook,modern,timeless|peers=Shortdesc-helper-pagestyles-vector]|libSettings.js|Shortdesc-helper.js|Shortdesc-helper.css * Shortdesc-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector]|Shortdesc-helper-pagestyles-vector.css * charinsert[default|peers=charinsert-styles]|charinsert.js * charinsert-core[hidden|dependencies=jquery.textSelection,user,mediawiki.storage]|charinsert-core.js * charinsert-styles[hidden|type=styles]|charinsert-styles.css * Cat-a-lot[rights=autoconfirmed|dependencies=mediawiki.util]|Cat-a-lot.css|Cat-a-lot.js * CatMaker[dependencies=mediawiki.util,jquery.ui]|CatMaker.js * RedirectMaker[dependencies=jquery.ui,mediawiki.util]|RedirectMaker.js * asbox[dependencies=mediawiki.util]|asbox.js * defaultsummaries[dependencies=mediawiki.util|default]|defaultsummaries.js * TranslationHelper|TranslationHelper.js * DotsSyntaxHighlighter|DotsSyntaxHighlighter.js * BandeauxPortails [namespaces=0 |actions=view] |BandeauxPortails.js *BiDiEditing|BiDiEditing.js *hdedit|hdedit.js|hdedit.css *OrphanCheck[dependencies=mediawiki.util]|OrphanCheck.js * quickLinker[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.api]|quickLinker.js|quickLinker.css *newsectionbottom[skins=vector]|newsectionbottom.js *ReqRev[dependencies=mediawiki.util]|ReqRev.js *autocomplete[dependencies=mediawiki.util]|autocomplete.js *tasks[rights=minoredit|dependencies=mediawiki.util]|tasks.js *Talikat|Talikat.css|Talikat.js * TranslationAssistant|TranslationAssistant.js * script-installer|script-installer.js * UploadTemplates|UploadTemplates.js == Appearance == * AddTopic|AddTopic.js * addsection-plus|addsection-plus.js * edittop[dependencies=user.options,mediawiki.util|type=general]|edittop.js|edittop.css * UTCLiveClock[supportsUrlLoad|type=general|dependencies=mediawiki.util,mediawiki.api|peers=UTCLiveClock-pagestyles]|UTCLiveClock.js|UTCLiveClock.css * UTCLiveClock-pagestyles[hidden|skins=vector,vector-2022,monobook]|UTCLiveClock-pagestyles.css * AdvancedSiteNotices[default|dependencies=mediawiki.api]|AdvancedSiteNotices.js|AdvancedSiteNotices.css * ExternalSearch|externalsearch.js * CollapsibleNav [dependencies=jquery.makeCollapsible, mediawiki.storage |skins=vector, vector-2022] |CollapsibleNav.js |CollapsibleNav.css * MenuTabsToggle[dependencies=mediawiki.cookie|skins=vector|type=general]|MenuTabsToggle.js|MenuTabsToggle.css * dropdown-menus[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,mediawiki.Title,user.options|peers=dropdown-menus-pagestyles]|dropdown-menus.js * dropdown-menus-pagestyles[hidden]|dropdown-menus-pagestyles.css * CategoryAboveAll[skins=monobook]|CategoryAboveAll.js * userinfo[dependencies=mediawiki.util]|userinfo.js * XTools-ArticleInfo|XTools-ArticleInfo.js * AutoUserStatus|AutoUserStatus.js * HighlightMyName|HighlightMyName.js * PrettyLog[dependencies=mediawiki.util|type=general]|PrettyLog.js|PrettyLog.css * editsection-left|editsection-left.css * SubPages[dependencies=mediawiki.util]|SubPages.js * ChangeMonth|ChangeMonth.js * hidebotedits|hidebotedits.js * HideFundraisingNotice|HideFundraisingNotice.css * OldDiff|OldDiff.css * disablesuggestions|disablesuggestions.js * NoSmallFonts|NoSmallFonts.css * JustifyParagraphs|JustifyParagraphs.css * HideInterwikiSearchResults[type=styles]|HideInterwikiSearchResults.css * widensearch[skins=vector]|widensearch.css * DisambiguationLinks|DisambiguationLinks.css * GreenRedirects|GreenRedirects.css * markblocked[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.page.ready]|markblocked.js * responsiveContent[type=general|skins=vector|peers=responsiveContentBase]|responsiveContent.js * responsiveContentTimeless[type=general|skins=timeless|default|peers=responsiveContentBaseTimeless]|responsiveContentTimeless.js * purgetab[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.api]|purgetab.js * NotifCountTitle[default|hidden]|NotifCountTitle.js *HistoryCount|HistoryCount.js *LinksInfo[dependencies=mediawiki.util]|LinksInfo.js * lastdiff[dependencies=mediawiki.util]|lastdiff.js * AncreTitres|AncreTitres.js * osm|osm.js * ToolsIcon[type=general]|ToolsIcon.css * microblog[dependencies=mediawiki.util]|microblog.js * dark-mode-toggle [dependencies=mediawiki.util, mediawiki.api, mediawiki.storage |peers=dark-mode-toggle-pagestyles] |dark-mode-toggle.js * dark-mode-toggle-pagestyles [hidden |skins=vector, vector-2022, minerva, monobook] |dark-mode-toggle-pagestyles.css == Advanced == *trending[dependencies=mediawiki.util]|trending.js *WikidataInfo[rights=minoredit]|WikidataInfo.js|WikidataInfo.css *StickyTableHeaders[type=general]|StickyTableHeaders.js|StickyTableHeaders.css *GlobalWatchlist|GlobalWatchlist.js == Admin == * CleanDeleteReasons[rights=delete]|CleanDeleteReasons.js * DeleteBot[rights=delete]|DeleteBot.js * RenommageCategorie[rights=delete]|Common.js|RenommageCategorie.js == Discussion == * autosign[default]|autosign.js * DiscussionCloser|DiscussionCloser.js|DiscussionCloser.css * signit|signit.js * talkStyle[skins=vector]|talkStyle.css|talkStyle.js * close[dependencies=mediawiki.util]|close.js|close.css == Test == * NewImageThumb[skins=vector]|NewImageThumb.js|NewImageThumb.css *CommentsInLocalTime|CommentsInLocalTime.js *switcher[default|targets=desktop,mobile]|switcher.js *autocompleter[dependencies=mediawiki.util|default|rights=minoredit]|autocompleter.js *censorship|censorship.js *ShortNSSearch|ShortNSSearch.js *LinkTranslator[dependencies=mediawiki.util]|LinkTranslator.js * PageDescriptions[type=general|dependencies=mediawiki.api|skins=vector,monobook,modern]|Page_descriptions.js * Extra-Editbuttons[dependencies=mediawiki.util]|Extra-Editbuttons.js|Extra-Editbuttons-kurdishtools.js|Extra-Editbuttons-kurdishwikitools.js|Extra-Editbuttons-dictionary.js|Extra-Editbuttons-template.js|Extra-Editbuttons-autoed.js|Extra-Editbuttons-botworks.js *VeSuperTool[dependencies=mediawiki.util|rights=delete]|VeSuperTool.js|Extra-Editbuttons-kurdishtools.js|Extra-Editbuttons-kurdishwikitools.js|Extra-Editbuttons-dictionary.js * ReqUpl[dependencies=mediawiki.util|default]|ReqUpl.js *ReqUplForm[hidden|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,mediawiki.Title,mediawiki.widgets,oojs-ui-core,oojs-ui-widgets,oojs-ui-windows]|ReqUplForm.js * ReqUplTools[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util|namespaces=4|default]|ReqUplTools.js * ReqUplNotify[default|rights=upload|dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,mediawiki.user]|ReqUplNotify.js == Modules == * dark-mode [supportsUrlLoad |skins=vector, vector-2022, monobook, modern, minerva, timeless] |dark-mode.css <noinclude></div></noinclude> ogaecuisn603uzmaebdgxuia2cbweh5 0 1643 1686372 1550985 2026-10-13T07:37:06Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686372 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''٢٠٠٥''' == بۆنەکان == === کانوونی دووەم === * ٩ی کانوونی دووەم: ھەڵبژاردنی [[مەحموود عەباس]] وەکو سەرۆک وەزیرانی [[فەڵەستین]] لەدوای [[یاسر عەرەفات]] * ١٢ی کانوونی دووەم: دەرچوونی مەکۆی ئاسمانی دیپ ئیمپاکت (Deep Impact) لە ویلایەتی [[فلۆریدا]]ی ئەمریکی. === شوبات === * ١٤ی شوبات: کوژرانی ڕەفیق حەریری سەرۆکی وەزیرانی پێشووی [[لوبنان]]. === ئاب === * ١١ی ئاب: کۆچی دوایی پادشا فەھدی کوڕی عەبدولعەزیز لەبنەماڵەی سعود، پادشای [[عەرەبستانی سەعوودی|شانشینی عەرەبی سعودیە]]. === ئەیلوول === * ٧ی ئەیلوول: یەکەم ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە [[میسر]] دوای ھەموارکردنەوەی ماددەی ٧٦ لە دەستووری وڵات. == ڕووداوەکان == === نیسان === * [[٦ی نیسان]] - [[جەلال تاڵەبانی|مام جەلال]] وەک یەکەم سەرۆکی کورد لە مێژووی سیاسی ئێراقدا بە سەرۆک کۆمار ھەڵبژێردرا. == لەدایکبوونەکان == == مردنەکان == === ئاب === -- شێخ [[ئەحمەد دیدات]] بانگخوازی گەورەی ئیسلامی لەدایک بووی ١٩١٨ === ئەیلوول === * [[١٨ی ئەیلوول]] - [[مەرزیە فەریقی]]، گۆرانیبژی کورد لە [[سوێد|سوید]] کۆچی دواییکرد تەرمەکە لە سلێمانی بە خاک سپێدرا (لەدایکبووی ١٩٥٨) {{پۆلی کۆمنز|2005}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|ڕۆژژمێر|دەیەی ٢٠٠٠|دەیەی ٢٠٢٠|کات}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:٢٠٠٥]] [[پۆل:ساڵەکان]] ockev09tped9fks0haxfruo9a2ksty1 0 1644 1686022 1551180 2026-10-12T16:34:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686022 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٥٠٢]] - [[کریستۆفەر کپڵەمبۆس]]، لە چوارەم و کۆتا گەشتە دەریاییەکەیدا لە [[کۆستا ریکا]] لەنگەری گرت. == لەدایکبوونەکان == == مردنەکان == * [[٢٠٠٥]] - ھونەرمەند، [[مەرزیە فەریقی]]، بەھۆی [[نەشتەرگەری دڵ]]ەوە لە سوید کۆچی دوایی کرد. {{پۆلی کۆمنز|18 September}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ئەیلوول]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] fop58tvhza6trxcy42oa8ayi7p259vs 0 1870 1686379 1550981 2026-10-13T07:37:46Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686379 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} <div align="center"> [[سەدەی ٢٠ەم]] | '''[[سەدەی ٢١ەم]]'''{{ھن}} [[٢٠٠٣]] | [[٢٠٠٤]] | [[٢٠٠٥]] | [[٢٠٠٦]] | [[٢٠٠٧]] | [[٢٠٠٨]] | [[٢٠٠٩]] | [[٢٠١٠]] | [[٢٠١١]] | [[٢٠١٢]] | [[٢٠١٣]] </div> == ڕووداوەکان == === شوبات === * [[١٧ی شوبات]] - [[کۆسۆڤۆ]] بە ھاوکاری چەند وڵاتێک سەربەخۆیی لە [[سڕبیا]] ڕاگەیاند. === نیسان === * [[٢٧ی نیسان]] - [[تاڵیبان]] ھەوڵی تیرۆرکردنی [[حەمید کارزای]]ی سەرۆکی [[ئەفغانستان]] دا لە [[کابول]]. === ئایار === [[پەڕگە:Cyclone Nargis 2008.jpg|200px|left|thumb|گەردەلوولی نارگیز]] * [[٣ی ئایار]] - زیاتر لە ١٣٣٠٠٠ کەس لە میانمار بەھۆی [[گەردەلوولی نارگیز]]ەوە کوژران. کە گەورەترین کارەساتی سروشتی بوو لەدوای سونامیی ٢٠٠٤. * [[١٢ی ئایار]] - لە [[بوومەلەرزە]]یەکدا لە وڵاتی چین بە ٧٫٩ پلەی ڕێختەر لە باشووری ڕۆژئاوای چین ٦٩٠٠٠ ھاوڵاتی کوژران. === حوزەیران === * [[٢٧ی حوزەیران]] - دوای سێ دەیە، [[بیڵ گەیتس]] وازی لە ئەرکی بەڕێوەبردنی [[مایکرۆسۆفت]] ھێنا و دەستی کرد بە کاری [[مرۆیی]]. === تەممووز === * [[٢٣ی تەممووز]] - [[ڕام باران یاداڤ]] وەک یەکەم سەرۆکی [[نیپاڵ]] سوێندی خوارد. * [[٢٨ی تەممووز]] - ٤٨ کوژراو و ٢٤٧ بریندار لە چەند تەقینەوەیەک لە شارەکانی [[بەغداد]] و [[کەرکووک]]. === ئاب === * [[١٨ی ئاب]] - [[پەروێز موشەرەف]] دەستی لە کار کێشایەوە لە سەرۆکایەتی [[پاکستان]]. == مردنەکان == === کانوونی دووەم === * [[١٢ی کانوونی دووەم]] - [[ھێث لێدجەر]]، ئەکتەری ئوستوڕاڵی (لەدایکبوون ١٩٧٩) === تەممووز === * [[٢١ی تەممووز]] - [[سۆران مامە حەمە]]، ڕۆژنامەنووسی کورد (لەدایکبوون ١٩٨٥) === ئاب === * [[١ی ئاب]] - [[ئیسماعیل سەردەشتی]]، گۆرانیبێژی میللیی کورد (لەدایکبوون ١٩٧٤) === تشرینی یەکەم === * [[٢ی تشرینی یەکەم]] - [[گۆران عومەر (بێژەر)]]، بێژەر و ڕۆژنامەنووسی کەناڵی کوردسات (لە دایکبوون ۱۹٨۳) {{پۆلی کۆمنز|2008}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|دەیەی ٢٠٠٠|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:٢٠٠٨]] 3mjkrs6ssd3u77tdtjpnuqp0th8bhla 0 1943 1686296 1626834 2026-10-13T04:34:40Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686296 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''١٩٩٦''' دەکاتە ساڵی [[٢٦٩٦ی کوردی]] لەنێو کوردانی باشوور ناسراوە بە ساڵی شەڕی ناوخۆ و خیانەتی ٣١ی ئاب. == ڕووداوەکان == === کانوونی دووەم === * [[٢٠ی کانوونی دووەم]] - [[یاسر عەرەفات]] جارێکی تر بە سەرۆکی ھەرێمی فەڵەستین ھەڵبژێردرایەوە. * [[٣١ی کانوونی دووەم]] - تەقینەوەیەکی خۆکوژی لە سریلانکا ٥٠ کوژراوی لێ کەوتەوە. === شوبات === * [[٤ی شوبات]] - زەمین لەرزەیەک بە پێوانەی ٧ پلەی ڕێختەر شاری لایژینی لە باشووری خۆرئاوای وڵاتی چین ٢٤٠ کوژراو و ١٤،٠٠٠ برینداری لێ کەوتەوە و سەدان ھەزار ھاوڵاتیش ئاوارە کەوتن. === ئاب === * [[٣١ی ئاب]] - [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] بە تۆپ و [[زرێپۆش]]ی [[ڕژێمی بەعس]] و لەگەڵ سوپای بەعسدا شاری [[ھەولێر]]یان لەژێر دەستی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] [[ڕووداوی ٣١ی ئاب|دەرھێنا]] کە سەدان [[پێشمەرگە]]ی ی‌ن‌ک شەھید و ڕەمی کران. == لەدایکبوونەکان == == مردنەکان == {{پۆلی کۆمنز|1996}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|دەیەی ١٩٩٠|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:١٩٩٦]] [[پۆل:ساڵەکان]] 3nxkd50x3ngzyc6duyz6a5k7pcwsns8 0 1967 1686381 1550980 2026-10-13T07:38:06Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686381 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} <div align="center"> [[سەدەی ٢٠ەم]] | '''[[سەدەی ٢١ەم]]''' <br/> [[٢٠٠٤]] | [[٢٠٠٥]] | [[٢٠٠٦]] | [[٢٠٠٧]] | [[٢٠٠٨]] | [[٢٠٠٩]] | [[٢٠١٠]] | [[٢٠١١]] | [[٢٠١٢]] | [[٢٠١٣]] | [[٢٠١٤]] </div> '''٢٠٠٩''' دەکاتە ساڵی [[٢٧٠٩ی کوردی]]. == ڕووداوەکان == === کانوونی دووەم === * [[٢٠ی کانوونی دووەم]] - [[باراک ئۆباما]] بووە ٤٤ەم سەرۆک و یەکەم سەرۆکی بە ڕەگەز ئەفریقیی ئەمریکا. === تشرینی دووەم === * [[١٣ی تشرینی دووەم]] - دۆزینەوەی ئاو لەسەر ڕووی مانگ لەدوای نیشتنەوەی [[ناسا]]. === تەمموز === * [[٢٥ی تەمموز]] - ھەڵبژاردنەکانی کابینەی شەشەمی [[پەرلەمانی کوردستان]] و [[سەرۆکایەتی ھەرێم]]. و دروستبونی بزوتنەوەی گۆڕان == مردنەکان == === حوزەیران === * [[٢٥ی حوزەیران]] - ‌[[مایکڵ جاکسن]]، گۆرانیبێژی ئەمریکا (لەدایکبووی [[١٩٥٨]]) === ئاب === * [[٢٦ی ئاب]] - [[عەبدول عەزیز ئەلحەکیم]]، سیاسیی شیعیی ئێراقی (لەدایکبووی [[١٩٥٣]]) === ئەیلوول === * [[٢١ی ئەیلوول]] - [[بەھادین عەبدوڵا]]، ھونەرمەندی کورد (لەدایکبووی ١٩٥٣) === تشرینی یەکەم === * [[١١ی تشرینی یەکەم]] - [[ئەردەڵان بەکر]]، گۆرانیبێژی کوردستانی. * [[٣٠ی تشرینی یەکەم]] - [[کلۆد لێڤی-شترۆس]]، مرۆڤناسی فەڕەنسەیی (لەدایکبووی [[١٩٠٨]]) {{پۆلی کۆمنز|2009}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|دەیەی ٢٠٠٠|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:٢٠٠٩]] [[پۆل:ساڵەکان]] cexpvbm45wno0cv20fxxgxia8dnd6uw 0 2639 1686189 1551109 2026-10-12T22:33:07Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686189 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} <div align="center"> [[سەدەی ١٩یەم]] | '''[[سەدەی ٢٠ەم]]''' | [[سەدەی ٢١ەم]] <br/> [[١٩٤٣]] | [[١٩٤٤]] | [[١٩٤٥]] | [[١٩٤٦]] | [[١٩٤٧]] | [[١٩٤٨]] | [[١٩٤٩]] | [[١٩٥٠]] | [[١٩٥١]] | [[١٩٥٢]] | [[١٩٥٣]] </div> == ڕووداوەکان == === کانوونی دووەم === * [[٣٠ی کانوونی دووەم]] - سەرکردەی ھندی [[مەھاتما گاندی]] تیرۆر کرا. === ئازار === * [[٢٠ی ئازار]] - سینگاپور یەکەم ھەڵبژاردنی ئەنجام دا. === نیسان === * [[٧ی نیسان]] - [[ڕێکخراوی تەندروستی جیھانی]] (WHO) دامەزرا. == لەدایکبوونەکان == == مردنەکان == {{پۆلی کۆمنز|1948}} {{تووڵی دەروازە|شەڕی سارد|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:١٩٤٨]] [[پۆل:ساڵەکان]] n518nptm403tc998x1zhic1oss08ml2 0 2643 1686420 1550964 2026-10-13T10:35:02Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686420 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٩٤٨]] - سینگاپور یەکەم ھەڵبژاردنی ئەنجام دا. * [[١٩٩١]] - شاری [[کەرکووک]] لەدەست حکوومەتی ئێراق ڕاپەڕی. * [[٢٠٠٣]] - [[پڕۆسەی ئازادیی ئێراق]]، لە بەرەبەیاندا، [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] یەکەم کردەی سەربازی لە [[ئێراق]] ئەنجام دا بە تەقەکردن لە سەیارەیەک کە وا پێشبینی دەکرا بەرپرسێکی ئێراقی تیادا بێت و هەڵبێت. == لەدایکبوونەکان == * [[١٩٨٤]] - [[فێرناندۆ تۆرێس]]، یاریزانی تۆی پێی ئیسپانیا == مردنەکان == *[[٢٠٠٧]] - [[تەها یاسین ڕەمەزان]]، جێگری [[سەرۆک وەزیران]]ی عێراق (لەدایکبوون ١٩٣٨) == بۆنەکان == * [[ڕۆژی سەربەخۆیی]]، وەرگرتنی سەربەخۆیی [[تونس]] لە [[فەڕەنسا]] ([[تونس]]) ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{پۆلی کۆمنز|20 March}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ئازار]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] gsj0jub6x2y0emedffvxfh46qjubzy9 0 3083 1686095 1551130 2026-10-12T19:37:19Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686095 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} <div align="center"> [[سەدەی ١٩یەم]] | '''[[سەدەی ٢٠ەم]]''' | [[سەدەی ٢١ەم]] <br/> [[١٩٢٨]] | [[١٩٢٩]] | [[١٩٣٠]] | [[١٩٣١]] | [[١٩٣٢]] | [[١٩٣٣]] | [[١٩٣٤]] | [[١٩٣٥]] | [[١٩٣٦]] | [[١٩٣٧]] | [[١٩٣٨]] </div> == ڕووداوەکان == * لە ساڵی ١٩٣٣ دا بۆ یەکەمجار ئاوی [[بەلوعە]] دانرا لە [[شار]]ی [[سلێمانی]]، ئەو سەردەمە خەڵکی دەیانوت: تازە داھاتوە ئاوی بەلوعە پێمگوت بۆماچێک وتی مەمنوعە! === تەمموز === * [[٤ی تەمموز]] - [[مەھاتما گاندی]] سزا درا بە بەندکردن. === تشرینی یەکەم === * [[١٧ی تشرینی یەکەم]] - [[ئاڵبێرت ئاینیشتاین]] گەیشتە ئەمریکا وەک پەنابەرێک لەدەست سوپای نازی. === کانوونی یەکەم === * [[٢٦ی کانوونی یەکەم]] ** کۆمپانیای ئوتومبێلیی [[نیسان (ئوتومبێل)|نیسان]] لە [[تۆکیۆ]] دامەزرا. ** [[ڕادیۆی FM]] کرایەوە. == لەدایکبوونەکان == === تشرینی دووەم === * [[١٢ی تشرینی دووەم]] - [[جەلال تاڵەبانی]]، سەرۆک کۆماری ئێراق. == مردنەکان == {{پۆلی کۆمنز|1933}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:١٩٣٣]] [[پۆل:ساڵەکان]] lh7q9z56gmqd793wz9u0hk5mrvqkjm9 0 3096 1686208 1551091 2026-10-12T22:36:17Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686208 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} <div align="center"> [[سەدەی ١٩یەم]] | '''[[سەدەی ٢٠ەم]]''' | [[سەدەی ٢١ەم]]<br/> [[١٩٥٧]] | [[١٩٥٨]] | [[١٩٥٩]] | [[١٩٦٠]] | [[١٩٦١]] | [[١٩٦٢]] | [[١٩٦٣]] | [[١٩٦٤]] | [[١٩٦٥]] | [[١٩٦٦]] | [[١٩٦٧]] </div> ساڵی ١٩٦٢، یەکێکە لەساڵە زاینییەکان. == ڕووداوەکان == *[[١ی تەمموز ]] : سەربەخۆیی [[ بوروندی ]] *[[٥ی تەمموز ]] : سەربەخۆیی [[ جەزائیر ]] == لەدایکبوونەکان == == مردنەکان == * '''[[ھێرمان ھێسە]]''' شاعیر و ڕۆماننوسی ئەڵمانیایی-سویسی === ئاب === * [[٥ی ئاب]] - [[مارلین مۆنڕۆ]]، ئەکتەر و ھونەرمەندی [[ھۆلیوود]]. (لەدایکبوون [[١٩٢٦]]) {{پۆلی کۆمنز|1962}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:١٩٦٢]] [[پۆل:ساڵەکان]] 4ep7knp4gwow5ipzxrehg867n6dolxw 0 3099 1686087 1551139 2026-10-12T19:35:59Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686087 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} <div align="center"> [[سەدەی ١٩یەم]] | '''[[سەدەی ٢٠ەم]]''' | [[سەدەی ٢١ەم]]<br/> [[١٩٢١]] | [[١٩٢٢]] | [[١٩٢٣]] | [[١٩٢٤]] | [[١٩٢٥]] | [[١٩٢٦]] | [[١٩٢٧]] | [[١٩٢٨]] | [[١٩٢٩]] | [[١٩٣٠]] | [[١٩٣١]] </div> == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونەکان == === حوزەیران === * [[١ی حوزەیران]] - [[مارلین مۆنڕۆ]]، ئەکتەر و ھونەرمەندی [[ھۆلیوود]]. (مردن [[١٩٦٢]]) == مردنەکان == {{پۆلی کۆمنز|1926}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:١٩٢٦]] [[پۆل:ساڵەکان]] [[nv:1901 – 1950]] gjo11x9ecuwuchiptrkmx80ecyh0j76 0 3102 1686352 1551005 2026-10-13T07:33:46Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686352 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٩٥٥]]: [[تونس]] سەربەخۆ بوو. * [[١٩٥٨]]: [[شارل دێ گۆل]] بوو بە [[سەرۆک وەزیران]]ی [[فەڕانسە]]. * [[١٩٧٦]]: [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] دامەزرا. * [[١٩٨٠]]: کەناڵی [[سی ئێن ئێن]] دەستی بە کارەکانی کرد. * [[٢٠٠٢]]: یەکەم کۆنگرەی کوردی فەیلی لە شاری دۆسڵدۆرفی [[ئەڵمانیا]] دەستی بە کارەکانی کرد، کە تاووتوێی ڕەوشی [[فەیلییەکان]]ی کرد لە ڕابردو و ئێستادا. == لەدایکبوونەکان == * [[۱۹۲۵]]: [[محەممەد ماملێ]]، [[گۆرانیبێژ]]ی [[کورد]] * [[١٩٢٦]]: [[مارلین مۆنڕۆ]]، [[ئەکتەر]]ی [[ھۆلیوود]] (مردووی [[١٩٦٢]]) * [[١٩٣٧]]: [[مۆرگان فریمەن]]، [[ئەکتەر]] و [[دەرھێنەر]]ی [[ئەمریکا|ئەمریکی]] * [[١٩٧٧]]: [[سارا وەین کالیز]]، [[ئەکتەر]]ی [[ئەمریکا|ئەمریکی]] == مردنەکان == * [[١٩٥٢]]: [[جۆن دووی]]، [[فەیلەسووف]] و [[دەروونناس]]ی [[ئەمریکا|ئەمریکی]] (لەدایکبووی [[١٨٥٩]]) * [[١٩٦٨]]: [[ھێلێن کێلەر]]، [[نووسەر]]ی [[ئەمریکا|ئەمریکی]] (لەدایکبووی [[١٨٨٠]]) == بۆنەکان == * [[ڕۆژی منداڵان]] == بەستەرە دەرەکییەکان == {{commons|June 1}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:حوزەیران]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] nls43ly5yvcmhjszq2j1tuw8nk028yf 0 4679 1686383 1550979 2026-10-13T07:38:26Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686383 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕێدۆزی ساڵ|٢٠١٠}} ٢٠١٠ دەیەم ساڵی [[سەدەی ٢١ەم]]ە کە بە ڕۆژی ھەینی دەستی پێکرد و بە ھەینیش کۆتایی دێت. نەتەوە یەکگرتووەکان ٢٠١٠یان بە ساڵی نێوەدەوڵەتی زیندەوەرە جیاوازەکان و ساڵی نێوەدەوڵەتی گەنج دانا. == ڕووداوەکان == === کانوونی دووەم === * [[٤ی کانوونی دووەم]] - بەرزترین بورج و دروستکراوی دەستی مرۆڤ، [[بورجی خەلیفە]] لە [[دوبەی]] کرایەوە. * [[١٢ی کانوونی دووەم]] - بوومەلەرزەیەک بە ٧٬٠ پلەی ڕێختەر لە [[ھایتی]]ی دا، بووە ھۆی گیان لەدەستدانی ٢٣٠٬٠٠٠ ھاوڵاتی ئەو وڵاتە. === شوبات === * [[٢٧ی شوبات]] - بوومەلەرزەیەک بە ٨٬٨ پلەی ڕێختەر لە [[چیلی]]ی دا، بووە ھۆی ڕوودانی [[تسونامی]] و گیان لەدەستدانی ٨٠٠ کەس. === ئازار === * [[٧ی ئازار]] - پرۆسەی ھەڵبژاردن لەسەرانسەری وڵاتی عێراق ئەنجامدرا، بۆ جاری سێیەم لەپاش ڕووخانی ڕژێمی [[دیکتاتۆر]]ی سەددامییەوە. === حوزەیران === * [[١١ی حوزەیران]] - [[١١ی تەممووز]] [[جامی جیھانیی تۆپی پێ]] لە [[ئافریقای باشوور]]. === تەممووز === * ١١ی تەممووزی ٢٠١٠ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا]] بوە پاڵەوانی جیھان لە ئەفریقیایی باشور (زیاتر [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]] === تشرینی دووەم === * [[١١ی تشرینی دووەم]] - [[جەلال تاڵەبانی]] بۆ جاری دووەم بە سەرۆک کۆماری ئێراق ھەڵبژێردرایەوە. == مردنەکان == === کانوونی دووەم === * [[٢٥ی کانوونی دووەم]] - [[عەلی حەسەن ئەلمەجید]]، سیاسی و فەرماندەی سەربازی ئێراقی (لەدایکبوون ١٩٤١) === ئازار === * [[١٠ی ئازار]] - شێخ [[محەممەد سەید تەنتاوی]]، [[شێخ]]ی زانکۆی ئەلئەزھەر (لەدایکبوون ١٩٢٨) === تشرینی یەکەم === * [[١ی تشرینی یەکەم]] - [[محەممەد جەزا]]، ھونەرمەند و [[پێشمەرگە]]ی کورد * [[٣١ی تشرینی یەکەم]] - [[فەتانە وەلیدی]] {{تووڵی دەروازە|دەیەی ٢٠١٠|ڕۆژژمێر|کات}} {{پۆلی کۆمنز|2010}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:٢٠١٠]] [[پۆل:ساڵەکان]] fgkm43lldqe4t0mhz75opj4neczpw7j 0 4794 1686020 1551181 2026-10-12T16:34:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686020 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٨٧٤]] - [[کەنارەکانی ھاوای]] مافی بازرگانی پێ درا لەگەڵ [[وڵاتە یەکگرتووەکان]]. * [[١٩٣٢]] - کۆتایی شەڕ لە نێوان [[چین]] و [[ژاپۆن]]دا. * [[١٩٣٩]] - ھێزەکانی ژەنڕاڵ فڕانسیسکۆ فڕانکۆ دەست دەگرێ بەسەر شاری مەدریدی پایتەختی ئیسپانیا. * [[١٩٥٣]] - [[بوومەلەرزە]]یەک لە تورکیا ٢٥٠ کەسی کوشت. * [[١٩٥٩]] - کەنارەکانی ھاوای دەبێتە ویلایەتی ژمارە ٥٠ی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (بەفەرمی [[١٨ی ئاب]] بوو). * [[١٩٦٢]] - واژووکردنی ڕێککەوتنەکانی ئیڤیان لە لایەنی [[حکوومەتی کاتی جەزائیر]] و [[فەڕەنسا|فەڕەنساوە]]. * [[١٩٦٣]] - کردنەوەی [[فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی قاھیرە]]. * [[١٩٦٥]] - [[ئەلێکسی لیۆنۆڤ]] بووە یەکەم کەس کە لە گالیسکەکەی ھاتە دەرەوە چووە نێو بۆشایی ئاسمان. == لەدایکبوونەکان == * [[١٨٥٨]] - [[ڕودۆلف دیزەل]]، داھێنەری ئەڵمانی == مردنەکان == * ١٩٦٥ - شا [[فارووقی یەکەم|فاڕووقی یەکەم]]، دوایین شای فەرمی [[میسر]] * [[١٩٨٧]] - [[ماریان نگوابی]] سەرۆکی [[کۆنگۆ]] == بۆنەکان == * [[ڕۆژی دایک]] لە [[نەیجیریا]] * [[ڕۆژی ئاڵا]] لە [[دوورگە]]ی [[ئارووبا|ئەرووبا]] * بزووتنەوەی ١٨ی ئازار، بۆ بەرگریکردن لە ئازادی دەربڕینی [[بڵاگەر]]ەکان * [[ڕۆژی پیاوان و سەربازان]] ([[مەنگۆلیا]]) ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{پۆلی کۆمنز|18 March}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ئازار]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] ph1xyyy5flf30kugi91vdr058dadgvy 0 4803 1686306 1551041 2026-10-13T04:36:20Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686306 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٧٩٩]] - سوپای [[ناپۆلیۆن بۆناپەرت]] شاری [[عەکا|عەکای]] گەمارۆدا . * [[١٨٧٧]] - بەڕێوەچوونی یەکەم دانیشتنی [[پارلەمان|پارلەمانی]] عوسمانی. * [[١٩٤٩]] - ڕاگەیاندنی کۆماری[[ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا|ئەڵمانیای میللی دیموکرات]]. * [[١٩٦٢]] - ئاگربەست لە [[جەزائیر]] ڕاگەیندرا دوای ئیمزاکردن لەسەر [[پەیماننامەی ئیڤیان]]. * [[٢٠٢١]]– [[سامیە حەسەن]] دەبێتە یەکەم سەرۆکی ئافرەتی [[تانزانیا]] دوای کۆچی دوای سەرۆکی پێشوو جۆن ماغوفولی لە تەمەنی ٦١ ساڵیدا. == لەدایکبوونەکان == * [[١٩٧٦]] - [[ئەلیساندرۆ نێستا]]، یاریزانێکی ئیتاڵی == مردنەکان == * [[١٩٣٠]] - [[ئارتەر جەیمس بلفۆڕ]]، [[سەرۆک وەزیران]]ی [[بریتانیا]] و خاوەنی [[بەڵێنی بەلفۆر]] == بۆنەکان == * جەژنی ئازادکردنی [[تابا]] لە [[میسر]]. * [[ڤیستیڤاڵی ئاگر]] لە [[ڤالێنسیا]]. ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{پۆلی کۆمنز|19 March}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ئازار]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] rdak3plsefcdxbqr6hkhlcp809mbio3 0 4806 1686437 1550949 2026-10-13T10:37:53Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686437 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٨٥٧]] - بوومەلەرزەیەک لە[[تۆکیۆ]]ی پایتەختی وڵاتی [[ژاپۆن]]ی دا کە زیاتر لە ١٠٠٬٠٠٠ مردووی لێکەوتەوە. * [[١٨٧١]] – [[ئۆتۆ ڤۆن بزمارک]] بوە بە یەکەم [[ڕاوێژکار]]ی [[ئیمپراتۆری ئەڵمانی]]. * [[١٩٠٥]] – [[ئاینشتاین]]، بۆ یەکەم جار [[بیردۆزی ڕێژەیی]] بڵاوکردەوە. * [[١٩٣٥]] – [[ڕەزا شا]]ی [[ئێران]]، داوای لە دەوڵەتانی جیھان کرد، لە جیاتی ناوی Persia پێیان بڵێن [[ئێران]]، بە واتای وڵاتی [[ئاریاییەکان]]. * [[١٩٦٣]] – [[ئەلکاتراز]]، بەندیخانەی فیدڕاڵی لە دوورگەیەکی [[سان فرانسیسکۆ]] داخرا. * [[١٩٨٢]] - [[مەزڵوم دۆغان]] لە زیندانی ئامەدی حکۆمەتی تورکیا ئاگری لە خۆ بەردا. == لەدایکبوون == * [[١٩٤٦]] - ئەکتەری ئەمریکایی بەناوبانگ [[تیمۆسی پێتەر داڵتۆن]] Timothy Peter Dalton. * [[١٩٦٩]] – [[عەلی دایی]]، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی [[ئێران]]ی. == مردنەکان == * [[١٩٨٢]] - [[مەزڵوم دۆغان]]، لە دامەزرێنەران و ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] * [[٢٠١١]] – [[جەوھەر نامیق|جەوھەر نامق سالم]]، سەرۆکی یەکەم خولی [[پەرلەمان]]ی [[ھەرێمی کوردستان]] == بۆنەکان == * جەژنی [[نەورۆز]] ([[کوردستان]]، [[ئێران]]). * یەکەم ڕۆژی ساڵی نوێی [[کورد]]ییە. * یەکەم ڕۆژی دەستپێکردنی [[وەرزی بەھار]]ە لە ساڵدا. * [[ڕۆژی سەربەخۆیی]]، وڵاتی [[نامیبیا]] سەربەخۆیی لە [[باشووری ئەفریقا]] وەرگرت. * [[ڕۆژی دایک]] ([[وڵاتانی عەرەب]]). * [[ڕۆژی مافەکانی مرۆڤ]] ([[ئەفریقای باشوور]]). ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{پۆلی کۆمنز|21 March}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ئازار]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] f9cu0spcno260vtn86g6rkof88c5xhw 0 4908 1686355 1551001 2026-10-13T07:34:16Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686355 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٩٢٤]] - [[ئادۆڵف ھیتلەر]] بە ٤ ساڵ زیندانی سزا درا بەڵام تەنھا ٩ مانگ زیندان کرا. * [[١٩٧٦]] - [[کۆمپیوتەر]]ی [[ئەپڵ]] دروست کرا لەلایەن [[ستیڤ جۆبز]] و [[ستیڤ وۆزنیاک]]. * [[١٩٧٩]] - [[ئێران]] بووە وڵاتێکی کۆماریی ئیسلامی بە ڕێژەی %٩٨ی دەنگەکان لەدوای ڕووخانی شا. * [[١٩٨١]] - [[ھاوینەکات|کاتی ھاوینە]] داھێنرا. * [[١٩٩١]] - [[کۆڕەوی کوردەکان ١٩٩١|کۆڕەوی گەلی کورد]] لە [[باشووری کوردستان]] دەستی پێکرد. * [[١٩٩٢]] - دەستپێکردنی جەنگی [[بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا|بۆسنە]]. * [[٢٠٠١]] - ھاوسەرگیری نێوان ھەمان ڕەگەز لە [[ھۆڵەندا]] ڕێی پێدرا کە بووە یەکەم وڵات بۆ ڕێپێدانی ئەو جۆرە ھاوسەرگیرییە. * [[٢٠٠٤]] - [[ئاسۆ (ڕۆژنامە)|ڕۆژنامەی ئاسۆ]] یەکەم ژمارەی دەرچوو. * [[٢٠٠٤]] - [[گووگڵ]] خزمەتگوزاری [[جیمەیل]]ی ناساند. * [[٢٠٠٩]] - [[کرواتیا]] و [[ئەلبانیا]] چوونە نێو [[ناتۆ]]. * [[١٩١٨]] - ھێزی ئاسمانی شاھانەی بەریتانیا دامەزرا. * [[١٩٦١]] - دیناری [[کووەیت|کووەیتی]] چاپ کرا. == لەدایکبوونەکان == * ١٨١٥ - ئۆتۆفۆن بسمارک لەدایکبوو. == مردنەکان == * [[١٩٦٨]] - لیڤ لانداو زانای فیزیایی یەکێتی [[یەکێتیی سۆڤیەت|سۆڤیەت]] و ھەڵگری خەڵاتی نۆبلی [[فیزیک|فیزیا]] کۆچی دوایی کرد * [[٢٠٠٨]] - [[خەلیل ئویسەل]]، دەرھێنەری سینەما و گەریلای [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] == بۆنەکان == * [[درۆی نیسان|ڕۆژی درۆی نیسان]] * [[ڕۆژی نەتەوەیی]] ([[ئێران]]) ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{پۆلی کۆمنز|1 April}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:نیسان]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] 72ssxkfkswny8ste3y7fpm23tuj4akr 0 4959 1686442 1550945 2026-10-13T10:38:43Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686442 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[٣٦٥]] – [[سونامی]]یەک لە شاری [[ئەسکەندرییە]]ی [[میسر]]، بووە ھۆی کوشتنی ٥٠٠٠ ھاووڵاتی لەناو شارەکە و ٤٥٠٠٠ لە دەرەوەی شار. * [[١٩٨٣]] - نزمترین پلەی گەرما لەسەر زەوی،٨٩٫٢ [[پلەی سەدی]] لە ڤۆستۆک تۆمارکرا. * [[١٧٩٨]] – [[قاھیرە]] لەلایەن ھێزەکانی [[فەڕەنسا]]، بە سەرکردایەتی [[ناپۆلیۆن بۆناپارت]] داگیرکرا. * [[١٩٢٢]] - بە سەرۆکایەتی [[مستەفا پاشای یاموڵکی]] کۆمەڵەی کوردستان دامەزرا. * [[١٩٧٩]] - خەڵکی [[مەریوان]] لە کردەوەیەکی مەدەنی دژ بە شەڕ بە تەواوی شاریان چۆل کرد، کە بە کۆڕەویەکەی مەریوان دەناسرێت. * [[٢٠٠٨]] – [[سۆران مامە حەمە]] ڕۆژنامەنووسێکی سەربەخۆی [[لڤین (کۆوار)|گۆڤاری لڤین]] لەبەردەم ماڵی خۆیدا کوژرا. == لەدایکبوونەکان == == مردنەکان == * ٢٠٠٨ – [[سۆران مامە حەمە]]، ڕۆژنامەنووسی کورد (لەدایکبوون ١٩٨٥) * [[٢٠١٠]] – [[شێخ جەلال حوسێنی]]، دامەزرێنەری [[سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران]] (لەدایکبوون ١٩٢٧) == بۆنەکان == * [[ڕۆژی ئازادی]] لە ١٩٤٤ ([[گوام]]) * [[ڕۆژی نەتەوەیی]] سەربەخۆیی [[بەلجیکا]] لە [[ھۆڵاندا]] ([[بەلجیکا]]) ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{پۆلی کۆمنز|21 July}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:تەممووز]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] kljesefjzomhonta0xajun138z9nnpt 0 5068 1686316 1551026 2026-10-13T04:38:00Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686316 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[٢٠٠٩]] - [[ئەیاد سامەرائی]] بە سەرۆکی [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ئەنجومەنی نوێنەرانی]] عێراق ھەڵبژێردرا لەدوای چوار مانگ لە دەست لە کار کێشانەوەی [[مەحموود مەشھەدانی|مەحموود مەشھەدانیی]] سەرۆکی پێشووی ئەنجومەنی نوێنەران. == لەدایکبوونەکان == * [[١٩٧٢]] - [[ڕیڤاڵدۆ]]، یاریزانی تۆپی پێی بەڕازیلی * [[١٩٨٧]] - [[ماریا شاراپۆڤا]]، یاریزانی [[تێنس]]ی ڕووسی * [[١٩٧٨]] - [[گابرێل ھاینزە]] ، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی [[ئەرژەنتین|ئەرجەنتینی]] == مردنەکان == == بۆنەکان == * [[ڕۆژی دووچەرخە]] * [[ڕۆژی دۆستایەتی ئەڵمان-ئەمریکی]] ([[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]) * [[نیشتنەوەی ٣٣یەم]] ([[ئوروگوای|ئۆرۆگوای]]) ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{پۆلی کۆمنز|19 April}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:نیسان]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] k3q96htj0nh48kiinfjzcqn36wl69hc 0 5072 1686431 1550955 2026-10-13T10:36:53Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686431 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == رووداوەکان == == لەدایکبوون == * [[٧٠٢|۷۰۲]] - [[جەعفەر کوڕی محەممەد|جەعفەر سادق]]، [[ئیمام]]ی شیعە و قوتابخانەی ئیسلامی (مردن [[٧٦٥|۷٦٥]]) * [[١٨٨٩|۱۸۸۹]] - [[ئەدۆڵف هیتلەر]] ، دیکتاتۆری [[نازی]] ئەڵمانی (مردن [[١٩٤٥|۱۹٤٥]]) == مردنەکان == == بۆنەکان == ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{پۆلی کۆمنز|20 April}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:نیسان]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] mtcmv7mfh30cgslm0ud68o72l267w0b 0 5393 1686323 1551016 2026-10-13T04:39:10Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686323 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٩٤٠]] - [[ئۆڵۆمپیادی یاریە ھاوینەییەکان]] دوا خرا بەھۆی جەنگەوە. * [[١٨٨٦]] - مانگرتنی گەورەی کرێکاران لە شاری شیکاگۆی ئەمریکا کە لەتێدا ٧ کرێکار بە دەستی ھێزەکانی پۆلیس کوژران. * [[١٩٤٦]] - ھەڵمەتبردنی پۆلیسی حکۆمەتی پاشایەتیی ئێران بە خۆپێشاندانی کرێکارانی کرماشان کە لەتێدا ١٤ کرێکار کوژران و ١٢٠ کرێکار بریندار بوون. * [[١٩٧٧]] - ھەڵمەتبردنی پۆلیسی کۆماری تورکیا بە خۆپێشاندانی کریکاران لە شاری [[ئەستەمبوڵ]] کە ٣٤ کرێکار لەتێدا کوژراون. == لەدایکبوونەکان == * [[١٩٨١]] - [[دێریک ئەسەموا]]، یاریزانی تۆپی پێی غانی * [[١٩٨١]] - [[ئەلێکساندەر ھلێب]]، یاریزانی تۆپی پێی بیلاڕووسی * [[١٩٨٨]] - [[ئەنوشکا شارما]]، خانمەکتەری ھیندی == مردنەکان == == بۆنەکان == * [[ڕۆژی جیھانیی کرێکاران]] ([[جیھان]]) * [[ڕۆژی یەکێتی نیشتیمانی]] ([[کازاخستان]]) * [[ڕۆژی یاسا]] ([[ویلایەتە یەکگترووەکان]]) * [[ڕۆژی خۆشەویستیی نەتەوەیی]] ([[کۆماری چیک]]) ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} 11ی گوڵانی 2717ی کوردی {{پۆلی کۆمنز|1 May}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ئایار]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] rhzp7cmdcb6cvuvvi1xsh2ctq2hos8u 0 5872 1686350 1551007 2026-10-13T07:33:26Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686350 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٩٤٧]] - دروستبوونی ھێزی ئاسمانی [[فلیپین|فلیپینی]]. * [[١٩٦٠]] - سەربەخۆیی [[سۆماڵ]]. * [[١٩٦٠]] - [[غانا]] بووە وڵاتێکی کۆماری و [[کوامی نکروما]] بووە یەکەم سەرۆکی ئەو وڵاتە. * [[١٩٦٢]] - سەربەخۆی [[ڕواندا]]. * [[١٩٦٢]] - سەربەخۆی [[بوروندی]]. * [[١٩٧٦]] - [[پورتوگال]] مافی سەربەخۆیی بەخشی بە [[مادێرا]]. * [[١٩٧٨]] - هەرێمی باکوور لە [[ئوستوراڵیا]] مافی خود بەڕێوەبردنی پێ بەخشرا. == لەدایکبوون == * [[١٩٧٦]] - [[ڕود ڤان نێستەلڕۆی]]، یاریزانی تۆپی پێی [[ھۆڵەندا|ھۆڵەندی]]. == مردنەکان == == بۆنەکان == * [[ڕۆژی پزیشک]] ([[هندستان]]) * [[ڕۆژی کەنەدا]] ([[کەنەدا]] * [[رۆژی سەربەخۆی]]، ئاھەنگی سەربەخۆیی وەرگرتنی ڕواندا لە [[بەلجیکا]] ساڵی [[١٩٦٢]] * [[رۆژی سەربەخۆی]]، ئاھەنگی سەربەخۆیی وەرگرتنی [[بوروندی]] لە [[بەلجیکا]] ساڵی [[١٩٦٢]] * رۆژی کۆماریبوون [[غانا]] * ڕۆژی کۆماریبوونی [[سۆماڵ]]، ئاهەنگگێڕانی سەربەخۆیی سۆماڵ لە ئیتاڵیا و یەکگرتنی هەردوو بەشی ژێردەستی [[بەریتانیا]] و [[ئیتاڵیا]] و پێکهێنانی [[کۆماری سۆماڵ]] ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{پۆلی کۆمنز|1 July}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:تەممووز]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] enndegxemw3yh8xwnzxau7n0rwyleuo 0 5929 1686310 1551036 2026-10-13T04:37:00Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686310 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٩٨٨]] - ھەڵگیرسانی [[شەڕی خواکورک]] لەنێوان ھێزی [[پێشمەرگەی پارتی دیموکراتی کوردستان]] و [[سوپای عێراق|سوپای ئێراقی]] لەنێو سێگۆشەی سنووریی [[ئێران]]، [[تورکیا]]، [[ئێراق]]. * [[١٩٩٧]] - دەرچوونی یەکەم لە [[مانگا (کۆمیک)|مانگای]] [[وەن پیس]]. * [[٢٠١٢]] - ساڵڕۆژی شۆڕشی ڕۆژاوای کوردستان و دامەزرانی [[فدراسیۆنی دیموکراتیی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا]] == لەدایکبوونەکان == == مردنەکان == == بۆنەکان == * [[ڕۆژی شەھیدانی بورما]] ([[بورما]]) * [[ڕۆژی ئازادی]] ([[نیکاراگوا]]) ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{پۆلی کۆمنز|19 July}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:تەممووز]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] gewxsq5xg5sni7uuyl8y2knmtu50pqi 0 5930 1686025 1551177 2026-10-12T16:35:11Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686025 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٩٧١]] - دەرچوونی [[دەستوور]]ی [[ئیمارات]]. * [[١٩٨٨]] - [[ئێران]] بڵاویکردەوە کە ڕازی بووە بە وەستاندنی شەڕی ھەشت ساڵەی نێوان [[ئێران]] - [[ئێراق]]. == لەدایکبوونەکان == * [[١٨٣٥]] - [[ڕۆبێرت ھووک]]، زانای ئینگلیز (مردن ١٧٠٣) * [[١٩١٨]] - [[نیڵسۆن ماندێلا]]، سەرۆکی [[ئەفریقای باشوور]] * [[١٩٦٧]] - [[ڤین دیزڵ]]، ئەکتەری ئەمریکی == مردنەکان == == بۆنەکان == * [[ڕۆژی دەستوور]] ([[ئۆراگوای]]) ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{پۆلی کۆمنز|18 July}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:تەممووز]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] b4pz476cjfwzckg1ejxpexschyq3dfu 0 5998 1686425 1550959 2026-10-13T10:35:52Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686425 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == رووداوەکان == == لە دایکبوون == == مردنەکان == == بۆنەکان == ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{پۆلی کۆمنز|20 July}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:تەممووز]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] kf4m6tkgi50s01vz36gx9jxxu1o6jk0 0 6036 1686312 1551034 2026-10-13T04:37:20Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686312 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} اءتءنءنءنتيا == لەدایکبوونەکان == * [[ئەیمەن زەواھیری]]، ڕێبەری [[ڕێکخراوی ئەلقاعیدە]]. == مردنەکان == * [[١٩٥٠]] - [[پیرەمێرد]] ، شاعیری ناوداری [[کورد]] == بۆنەکان == ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{پۆلی کۆمنز|19 June}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:حوزەیران]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] b0rt9redjjql8byaxv7e9vs69jukn89 0 6037 1686427 1522669 2026-10-13T10:36:12Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686427 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونەکان == * ١٩٥٠ - [[نووری مالیکی]]، سیاسەتوان و سەرۆک وەزیرانی پێشووی عێراق. == مردنەکان == * [[١٩٦٩]] – [[محەممەد سدیق مەنشاوی]]، [[قورئان]]خوێنی [[میسری]] == بۆنەکان == * [[ڕۆژی باوک]] ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{پۆلی کۆمنز|20 June}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:حوزەیران]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] 0m9cbytib97jkgbbz2o1a5op3hufwmn 0 6143 1686321 1551019 2026-10-13T04:38:50Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686321 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == * [[١٩٨٤]]: لەدایکبوونی یاریزانی ئەڵمانی [[باستیان شڤاینشتایگەر]]. == مردنەکان == == بۆنەکان == ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{پۆلی کۆمنز|1 August}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ئاب]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] fecl4fq9b8y4wv138eomc82gttlu6p0 0 6157 1686419 1550965 2026-10-13T10:34:52Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686419 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == *[[١٩٦٠]]: ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی [[سێنیگال]]. == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == == بۆنەکان == * جەژنی دووبارە وەرگرتنەوەی سەربەخۆیی لە[[ئەستۆنیا]]. ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{پۆلی کۆمنز|20 August}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ئاب]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] k17odcy4wnqyv77nocy8az4gnfbwge1 0 6160 1686019 1551182 2026-10-12T16:34:11Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686019 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == ١٨٠٧ - دەرچوونی یەکەم کەشتی دەریایی بەبووخاری سیستەمیی کە لەلایەن ئەندازیاری ئەمریکی ڕۆبەڕت فڵتۆن دا دروست کراوە. ١٩٦٤ - وڵاتی باشووری ئەفریقیا ڕێگڕی لێ کرا بەشداری بکات لە خولی یارییەکانی ئۆڵۆمپییادی ھەژدەیەمین لە شاری تۆکیۆی پایتەختی وڵاتی ژاپۆن میوانداری کرا، ئەم ڕێگڕی کردنەش بەھۆی ئەوە بوو کە ئەو وڵاتە ڕەتی کردەوە واز لە سیاسەتی جیاکاری ڕەگەزی بێنێت. ٢٠٢٢ - ھاووڵاتیانی ناوچەی عەنکاوەی شاری ھەولێر گردبوونەوە بەھۆی نەبوونی ئاو لە ناوچەکەدا، ھەڵبەتە ئەم کێشەیە لە سەرەتای ھاوینەوە و بۆ ماوەی چەند ساڵێکە سەری ھەڵداوە و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ھیچ ھەنگاوی پێویستی نەناوە بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە. ٢٠٢٢ - ھەوڵێکی تەقاندنەوەی تاوەرێکی کارەبا لە شاری کەرکووک پووچەڵ کرایەوە لەلایەن شانەی ئەمنی کەرکووکەوە == لە دایکبوونەکان == ١٩٧٢ - لۆڕد جۆرج ئێڕڵ ڕاسڵ - سی و دووەمین [[سەرۆک وەزیران]]ی بەریتانیا لە ماوەی نێوان ٣٠-حوزەیرانی-١٨٤٦ بۆ ٢١-شووبات-١٨٥٢ == مردنەکان == ١٢٢٧ - [[چەنگیزخان]] - دامەزرێنەر و یەکەمین سەرکردە و سەرۆکی ئیمپڕاتۆرییەتی مەغۆلەکان ٢٠٠٩ - [[کیم دای جونج]] - ١٥یەمین سەرۆکی کۆریای باکوور لە نێوان ساڵەکانی (١٩٩٨ – ٢٠٠٣) و بووەتە براوەی خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاشتی لە ساڵی ٢٠٠٩ دا. * [[٢٠١٣]] – [[مارسێل ڕانسکی]] - نووسەر و بیرمەندی ئەڵمانی == بۆنەکان == * [[ڕۆژی نیشتیمانی زانست]]، [[تایلەند]] * [[ڕۆژی نیشتیمانی]] لە ئەفغانستان ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{پۆلی کۆمنز|18 August}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ئاب]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] t23pjc9zqrfxzeud34uk5lqzsifz3kh 0 6161 1686305 1551042 2026-10-13T04:36:10Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686305 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٩١٩]] – سەربەخۆیی [[ئەفغانستان]] لە [[شانشینی یەکگرتوو]] * [[١٩٧٩]] - فەتوای [[جیھاد]]ی [[ڕووحوڵڵا خومەینی|خومەینی]] دژ بە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] == لەدایکبوونەکان == • [[١٨٧٨]] - [[مانوێڵ کویزۆن]] - یەکــەمین سەرۆکی ووڵاتی [[فلیپین]](١٩٣٥ - ١٩٤٤) و تاوەکو کۆچی دوایی کرد [[دووەمین|دووەم]] سەرۆکی وڵاتیش بوو لە ساڵی [[١٩٤٤]] دا.[https://ar.m.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%8A%D9%84_%D9%83%D9%88%D9%8A%D8%B2%D9%88%D9%86] * [[١٩٤٦]] – [[بیڵ کڵینتن]] - ٤٢ــەمین سەرۆکی پێشووی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] (١٩٩٣ - ٢٠٠١) و هاوسەری پێشووی [[ھیلاری کڵینتن]] بوو کە هیلاری ٦٧ەمین [[وەزیری پێشووی دەرەوەی ئەمریکا]] بوو لە کابینەکەی [[باراک ئۆباما]] (٢٠٠٩ - ٢٠١٦) *١٩٦٧ - [[سەعید ئەلعوێڕان]] - یاریزانی پێشووی تۆپی پێی بەڕەگەز [[عەرەبستانی سعوودی|سعوودی]](١٩٨٨ - ١٩٩٨) و پێشووی یانەی ئەلشەبابی سعوودی(١٩٨٨ - ٢٠٠١)[https://www.google.com/search?ie=UTF-8&client=ms-android-samsung-gj-rev1&source=android-browser&q=%D8%B3%D8%B9%D9%8A%D8%AF%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%88%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86] == مردنەکان == * [[١٩٧٩]] - [[ھورموز گورجیبەیانی]] و ١٠ چالاکی سیاسیی دیکە لە شاری [[کرماشان]] لە سێدارە دران. * [[٢٠٢١]] - [[ڕێناس ڕۆژ]]، شۆڕشوانی کورد و یەکێک لە فەرماندەکانی [[یەکینەکانی پاراستنی گەل]] (یەپەگە) کە بەدەستی ئەرتەشی تورکیا کوژرا.<ref name="فرات ١">[https://anfkurdi.com/rojava-sUriye/qsd-Sehidkirina-fermande-u-servanen-me-we-be-bersiv-nemine-145945 ئاژانسی ھەواڵی فرات: ''قەسەدە: شەھیدکردنی فەرماندە و شەروانانی ئێمە بە بێ وەڵام نامینێتەوە'' (بە کورمانجی)، نووسراوی ٢٠ی ئابی ٢٠٢١؛] سەردان لە ٢٢ی ئابی ٢٠٢١.</ref> == بۆنەکان == ---- == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{پۆلی کۆمنز|19 August}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ئاب]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] o0u6iu5gxcanrrl1euz26jm2itcys53 0 6162 1686436 1550951 2026-10-13T10:37:43Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686436 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٩١٥]] – [[شەڕی جیھانی یەکەم]]: [[ئیتالیا]] شەڕ دژ بە [[دەوڵەتی عوسمانی]] ڕاگەیاند. * [[١٩٤٤]] – [[بریتانیا]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] و [[یەکێتی سۆڤیەت]] بۆ دانانی جاڕنامەی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کۆبوونەوە. * [[١٩٥٩]] – [[ھاوایی]] بوو بە پەنجاھەمین ویلایەتی وڵاتی [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]. * [[١٩٦٩]] – [[مایکل دێنیس ڕۆھان]] جوولەکەی ئوسترالیایی ئاگری لە [[مزگەوتی ئەقسا]] بەردا. * [[١٩٩٨]] – [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] ناوچەیەکی پیشەسازیی [[سوودان]]یان بە گومانی چەکی کیمیایی بۆمب باران کرد. * [[٢٠٠٣]] – عەلی حەسەن مەجید ناسراو بە [[عەلی کیمیایی]] یەکێک لە سەرانی [[حیزبی بەعس]]ی عێڕاق و کوڕەمامی سەرۆکی پێشووی عێراق [[سەددام]]، لە لایەن ھێزەکانی ئەمریکاوە دەستگیر کرا. == لە دایکبوونەکان == * [[١١٦٥]] – [[فیلیپی دووەمی فەڕەنسا]]، شای فەڕەنسا * [[١٧٨٩]] – [[ئۆگستین لوی کۆشی]]، بیرکاری فەڕەنسی * [[١٩٧٣]] – [[سێرجەی برین]]، لە دامەزرێنەرانی [[گووگڵ]] * [[١٩٨٤]] – [[ئەلیزێ ژاکوبی]]، گۆرانیبێژی فەڕەنسی * [[١٩٨٦]] – [[ئوساین بۆڵت]] یاریکەر و ڕاکەری جامایکی لە یارییەکانی گۆڕەپان و مەیدان == مردنەکان == * [[١٩٤٠]] – [[لیۆن ترۆتسکی]]، شۆڕشگێڕی ڕووس * [[١٩٤٣]] – [[ھێنریک پۆنتۆپیدان]]، نووسەری دانمارکی، براوەی [[خەڵاتی نۆبێلی وێژە]] * [[١٩٦٤]] – [[پلمیرۆ تۆلیاتی]]، ڕێبەری کۆمۆنیستی ئیتالیایی * [[١٩٨٣]] – [[بێنگینۆ ئاکوینۆ]]، سەرکردەی بەرھەڵستکاری فلیپینی * [[١٩٩٥]] – [[سابراھمانیەن چاندراسکار]]، ئەستێرەفیزیکناسی ھیندوو-ئەمریکایی، براوەی [[خەڵاتی نۆبێلی فیزیک]] == بۆنەکان == * ڕۆژی نینۆی ئاکوینۆ لە [[فلیپین]] == بەستەر بۆ دەرەوە == {{commons}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/21 BBC: On This Day] * {{NYT On this day|month=08|day=21}} * [https://archive.today/20121208182245/http://www1.sympatico.ca/cgi-bin/on_this_day?mth=Aug&day=21 On This Day in Canada] ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ئاب]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] e1fqmkf3chmh756tvzaewwhek5is0t2 0 6416 1685979 1551215 2026-10-12T13:35:18Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1685979 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕێدۆزی ساڵ|١٨٦٨}} {{ساڵ لە ڕۆژژمێرەکانی دیکە|١٨٦٨}} ساڵی '''١٨٦٨''' لە [[ڕۆژژمێری زایینی]]دا. ئەم ساڵە [[ساڵی پڕ|ساڵێکی پڕە]]. == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونەکان == {{پۆلی کۆمنز|1868}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:١٨٦٨]] pyb150v9edhocl31rumn0znc5478zkb 0 6927 1686324 1551013 2026-10-13T04:39:20Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە، گەردوون-کۆلکە) 1686324 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٩٥١]] – [[بڕیارنامەی ٩٥ی ئەنجومەنی ئاسایش]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] پەسەندکرا. * [[١٩٧٩]] – لە ئێستگەی پۆلیس لە [[دووئاو]] پێکدادانێک لەنێوان ھێزەکانی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|پارتی دێموکراتی کوردستان]] و [[ھێزەکانی چەکداری جەوانمەرد]] کە لە خەڵکی [[نەغەدە]] بوون ڕوویدا و لە ئەنجامدا ١٥ کەس لە چەکدارەکانی جەوانمەرد کوژران. * [[١٩٩١]] – [[ئوزبەکستان]] سەربەخۆبوو لە [[یەکێتیی سۆڤیەت]]. == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{پۆلی کۆمنز|1 September}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات|گەردوون}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} {{گەردوون-کۆلکە}} [[پۆل:ئەیلوول]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] 0e37ustjvrht5wqwku8x04y1r073ykf 0 6945 1686034 1551169 2026-10-12T16:36:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686034 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == ١٩٧١ - [[پێپ گواردیۆلا|پێپ گواردیۆڵا]] - یاریزان و ڕاھێنەری تۆپی پێی بە ڕەگەز ئیسپانی و ٣٨ەمین ڕاھێنەری ئێستای یانەی [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی|مانچستەر سیتی]] و ٦١ەمین ڕاھێنەری [[یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا|یانەی بەرشلۆنەی]] ئیسپانی(٢٠٠٨–٢٠١٢) و ٧٩ەمین ڕاھێنەری یانەی [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایرن میونخی]] ئەڵمانی(٢٠١٣–٢٠١٦) == مردنەکان == ١٦٨٢ [[جۆن تایلەر]] سەڕۆکی ئەمریکا == بۆنەکان == == بەستەرە دەرەکییەکان == {{commons|January 18}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:کانوونی دووەم]] 3ps7yun656r6ydk79s7fe9fdatvsvty 0 6946 1686319 1551023 2026-10-13T04:38:30Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686319 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == *[[١٧٣٦]] {{ndash}} [[جەیمز وات]]، ئەندازیار و کیمیازانی سکۆتلەندی (م. ١٨١٩)<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=George Williamson|سەردێڕ=Memorials of the lineage, early life, education, and development of the genius of James Watt|ناونیشان=https://archive.org/details/memorialslineag00greegoog|ساڵ=١٨٥٦|بڵاوکەرەوە=Printed for the Watt Club by T. Constable, printer to Her Majesty|پەڕەکان=[https://archive.org/details/memorialslineag٠٠greegoog/page/n٣٢٢ ٢٦٠]}}</ref> == مردنەکان == == بۆنەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons|January 19}} {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:کانوونی دووەم]] bh470imlfu44g6mx2f86fonmrk6ujcq 0 6947 1686434 1550953 2026-10-13T10:37:22Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686434 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == ١٩٣٠ - باز ئەڵدڕێن - ئەندازیار و فڕۆکەوانی فڕۆکەی جەنگی و یەکێک لە کەشتیوانەکانی بەڕەگەز ئەمریکی کە لە کەشتی ئەپۆلۆ بۆ سەر مانگ شان بە شانی هاوڕێیەکەی نیڵ ئارمسترۆنگدا کە دوای بوونە یەکەم مرۆڤ کە چوونە سەر مانگ[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Buzz_Aldrin] == مردنەکان == * [[٨٢٠]] {{ndash}} [[ئیمام شافعی]]، زانا و یاساناسی عەرەب (لەدایکبووی ٧٦٧) * [[١٩٩٣]] {{ndash}} [[ئۆدری ھەپبێرن]]، خانمەکتەر و چالاکوانی مرۆڤدۆستی بەریتانی (لەدایکبووی ١٩٢٩) == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|January 20}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:کانوونی دووەم]] 3kwf2ddhwdyzu15p88ogv4cem2utbyt 0 6956 1686354 1551003 2026-10-13T07:34:06Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686354 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٨٨٤]] {{ndash}} بەرگی یەکەمی ''[[فەرھەنگی ئینگلیزیی ئۆکسفۆرد]]'' (لە ''A'' بۆ ''Ant'') بڵاو کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Punch|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=0_ceAQAAMAAJ|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ١٩٨٦|پەڕە=٦٣}}</ref> == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == == بۆنەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons|February 1}} {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:شوبات]] jlo3fe5u3iba81qp00s6puimdc22e4w 0 6969 1686029 1579656 2026-10-12T16:35:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686029 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == [[١٩٦٥]] [[گامبیا]] سەربەخۆیی خۆی لەژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی [[بەریتانیا]]دا ڕاگەیاند<br /> [[١٩٨٠]] بۆ جاری دووەم [[پێڵ ئەلبێرت پریدیۆ]] بە سەرۆکی وەزیرانی وڵاتی [[کەنەدا]] هەڵبژێردرایەوە<br /> [[١٩٩٥]] هەردوو وڵاتی [[پیرۆ]] و [[ئیکوادۆر]] ڕێککەوتننامەی ئاشتییان لە نێوان خۆیاندا ئیمزاکرد<br /> == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == * [[٢٠٢٥]]: [[ئەڵڵاموراد ڕەشتیانی]] - ھونەرمەند و ئەکتەری کورد<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ava.news/news/21785|سەردێڕ=ئەڵڵاموراد ڕەشتیانی کۆچی دوایی کرد|بڵاوکەرەوە=ئاڤا|ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|February 18}} ---- == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:شوبات]] i4vxr7n7mn49klw9dqj1pextlwq0y9s 0 6970 1686314 1551032 2026-10-13T04:37:40Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686314 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|February 19}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:شوبات]] 1fd07w0j8cpk4uf29jg6hko5cjc0riq 0 6971 1686429 1550957 2026-10-13T10:36:32Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686429 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|February 20}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:شوبات]] nfvekv7izdz0z8f01afu61ahqk0sdea 0 6972 1686446 1550943 2026-10-13T10:39:23Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686446 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٩٤٦]]- [[گۆڤاری ھەڵاڵە]] لە [[بۆکان]] بڵاوکرایەوە، [[حەسەن قزڵجی]] سەرنووسەری بوو * [[ڕۆژی جیھانیی زمانی دایکی]] * [[٢٠٠٥]]- یەکەمین وەرزی [[زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی]] [[ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا (وەرزی یەکەم)|ئەڤەتار: دوایین ملکەچپێکەری ھەوا]] بڵاو کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Book One: Water|ناونیشان=https://avatar.fandom.com/wiki/Book_One:_Water|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Avatar Wiki|زمان=en}}</ref> == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == * [[١٩٩١]]- [[ھەژار]] شاعیری کورد کۆچی دوایی کرد == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|February 21}} ---- == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:شوبات]] gi3f4fekmf5xigbmq3t5t48yh019erh 0 6980 1686322 1551018 2026-10-13T04:39:00Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686322 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٢٦٠]] - [[ھۆلاکۆ خان|ھولاکۆخان]] کوڕەزای [[چەنگیزخان|جەنگیزخان]] شاری [[دیمەشق]]ی ڕزگار کرد. * [[١٩٤١]] - لە [[جەنگی جیھانیی دووەم|جەنگی جیھانی دووەمدا]] [[ئەڵمانیا]] وڵاتی [[بولگاریا]]ی داگیرکرد. * [[١٩٨٢]] - کەشتی ئاسمانیی ڕووسی [[ڤینێرا١٤]] (Venera 14) لەسەر خاکی ھەسارەی [[ڤینۆس]]ەوە زانیاری نارد. == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == * [[١٩٧٩]]-[[مەلا مستەفا بارزانی|مەلا مستەفای بارزانی]] سەرکردە و سیاسی کوردی عێراق * [[١٩٩١]] - [[ئەدوین ھێربەرت لاند]] ([[١٩٠٩]] - ١٩٩١) [[داھێنەر]]ی [[کامێرای پۆلارۆید]] لە تەمەنی ٨٢ ساڵیدا. == بۆنەکان == * جەژنی [[مامۆستا]] لە [[عێراق]] * جەژنی [[ھێزی کار|کرێکاران]] لە [[ئوسترالیای ڕۆژاوا|ئوستوراڵیای ڕۆژاوا]] == بەستەری دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|1 March|١ی ئازار}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:ئازار]] gq63273k64cao80o6mqi3p5rtnsubef 0 6988 1686031 1551172 2026-10-12T16:36:11Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686031 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == *[[١٩٣٠]] - [[رادیۆی بی بی سی ]] رایگەیاند کە هیچ هەواڵێک نیە بۆ ئەمرۆ. *[[١٩٥٤]] - [[جەمال عەبدولناسڕ]] دەسەڵاتی گرتە دەست لە [[میسر]]. *[[٢٠٠٧]] - لە [[تەقینەوە|چەند تەقینەوەیەک]] دا لە [[بەغدا]] کە دوو لەوان خۆکوژی بوو بووە هۆی کوژرانی ١٩٨ کەس و بریناربوونی ٢٥١ کەس. == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == *[[١٩٥٥]]: [[ئاڵبێرت ئاینیشتاین]] == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|April 18}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:نیسان]] cqdxoq4d7tgdq5yi8xp9j9dh83td92z 0 6989 1686448 1550941 2026-10-13T10:39:43Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686448 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == *[[١٩١٠]] - [[مارک تواین]]، نوسەری ئەمەریکی == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|April 21}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:نیسان]] 581pccmm0qfczs9icuwn9ohsa44opnw 0 7000 1686021 1448149 2026-10-12T16:34:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686021 wikitext text/x-wiki {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == === پێشتر-١٦٠٠ === * [[٣٣٢]] &ndash; ئیمپڕاتۆر [[کۆنستانتینی مەزن]] دابەشکردنی خواردنی بەخۆڕایی بەسەر ھاووڵاتیانی [[قوستەنتینە]] ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Arnold Hugh Martin Jones|سەردێڕ=The Later Roman Empire, 284-602: A Social Economic and Administrative Survey|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JnFoAAAAMAAJ|ساڵ=١٩٦٤|بڵاوکەرەوە=University of Oklahoma Press|پەڕە=٨٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٠٨-١٣٥١٨-٢}}</ref> * [[١٥٦٥]] &ndash; [[گەمارۆی گەورەی ماڵتا]] دەستی پێ کرد، کە تێیدا ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] ھەوڵی داگیرکردنی [[ماڵتا]]یان دا و شکستیان ھێنا. === ١٦٠١–١٩٠٠ === * [[١٧٥٦]] &ndash; [[جەنگی حەوت ساڵە]] دەستی پێ کرد کاتێک [[شانشینی بەڕیتانیای مەزن|بەڕیتانیای مەزن]] شەڕی لە دژی [[شانشینی فەڕەنسا|فەڕەنسا]] ڕاگەیاند. === ١٩٠١–ئێستا === * [[١٩١٢]] &ndash; یەکەم [[سینەمای ھیندستان|فیلمی ھیندی]] بە ناوی ''Shree Pundalik'' لەلایەن [[داداساھیب تورنی]] لە [[مومبای]] بڵاو کرایەوە. * [[١٩٥٣]] &ndash; [[جاکلین کاکرن]] بووە یەکەم ژن کە [[دیواری دەنگ]]ی تێپەڕاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/meet-jacqueline-cochran |دوایین١=Cochrane |یەکەم١=Dorothy |دوایین٢=Ramirez |یەکەم٢=P. |سەردێڕ=Meet Jacqueline Cochran |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=[[National Air and Space Museum]] |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠٢٢}}</ref> * [[١٩٦٥]] &ndash; سیخوڕی ئیسڕائیلی [[ئیلای کۆھێن]] لە [[دیمەشق]] ھەڵواسرا. * [[١٩٦٩]] &ndash; [[بەرنامەی ئەپۆلۆ]]: [[ئەپۆڵۆ ١٠]] ھەڵدرا. * [[١٩٩١]] &ndash; باکووری [[سۆماڵیا]] سەربەخۆییی خۆی لە باقیی سۆماڵیا بە ناوی [[کۆماری سۆماڵیلاند]] ڕاگەیاند. * [[١٩٩٤]] &ndash; ھێزە پیادە ئیسڕائیلییەکان کۆتایییان بە پاشەکشەکردن لە [[کەرتی غەززە]] ھێنا و، دەستیان لە ناوچەکە ھەڵگرت بۆ [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین]] تا حوکمی بکەن. * [[٢٠٠٥]] &ndash; وێنەی دووەمی [[تەلیسکۆپی بۆشاییی ھەبڵ]] پشتڕاستی کردەوە کە [[پلووتۆ]] دوو مانگی تری بە ناوەکانی [[نیکس]] و [[مانگی ھیدرا|ھایدرا]] ھەیە. * [[٢٠٠٩]] &ndash; [[بەورەکانی تامیل]] لەلایەن [[حکوومەتی سریلانکا]] بەزێنران و، بە نزیکەی [[شەڕی ناوخۆیی سریلانکا|٢٦ ساڵ شەڕکردن]] لە نێوان ھەردوولا کۆتاییی پێ ھات. == لەدایکبووان == === پێشتر-١٦٠٠ === * [[١٠٤٨]] &ndash; [[عومەر خەییام]]، بیرکار و ئەستێرەناس و شاعیری فارس (مردووی ١١٣١) === ١٦٠١–١٩٠٠ === * [[١٨٦٨]] &ndash; [[نیکۆلاسی دووەمی ڕووسیا]] (مردووی ١٩١٨)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Nicholas II of Russia |ناونیشان=https://www.bl.uk/people/nicholas-ii-of-russia |وێبگە=www.bl.uk |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220908082413/https://www.bl.uk/people/nicholas-ii-of-russia |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[١٨٧٢]] &ndash; [[بێرتراند ڕەسڵ]], بیرکار و مێژوونووس و فەیلەسووفی بەڕیتانی و وەرگری [[خەڵاتی نۆبێل لە وێژە|خەڵاتی نۆبڵ]] (مردووی ١٩٧٠) * [[١٨٩١]] &ndash; [[ڕودۆلف کارناپ]]، فەیلەسووف و ئەکادێمیی ئەمریکیی ئەڵمانی (مردووی ١٩٧٠) === ١٩٠١–ئێستا === * ١٩١٢ &ndash; [[پێری کۆمۆ]], گۆرانیبێژ و پێشکەشکەری تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی (مردووی ٢٠٠١) * [[١٩٢٠]] &ndash; [[پاپا جۆن پۆلی دووەم]] (مردووی ٢٠٠٥) * [[١٩٢٨]] &ndash; [[پێرنێل ڕۆبەرتس]]، ئەکتەری ئەمریکی (مردووی ٢٠١٠) * [[١٩٣٤]] &ndash; [[دوەین ھیکمان]]، ئەکتەر دەرھێنەری ئەمریکی (مردووی ٢٠٢٢)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2022/01/09/obituaries/dwayne-hickman-dead.html |سەردێڕ=Dwayne Hickman, TV's Lovelorn Dobie Gillis, Is Dead at 87 &#124; New York Times |وێبگە=[[نیویۆرک تایمز]] |ڕێکەوت=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|دوایین١=Fox |یەکەم١=Margalit}}</ref> * [[١٩٥٠]] &ndash; [[مارک مازەرسبۆگ]]، گۆرانیبێژ و گۆرانینووس و نیگارکێشی ئەمریکی * [[١٩٥٢]] &ndash; [[جۆرج سترایت]]، گۆرانیبێژ و گیتارژەن و بەرھەمێنەری ئەمریکی * [[١٩٧٨]] &ndash; [[ڕیکاردۆ کارڤالھۆ]]، یاریزانی تۆپی پێی پرتووگالی <!-- Please do not add yourself, non-notable people, fictional characters, or people without Wikipedia articles to this list. No red links, please. Do not link multiple occurrences of the same year, just link the first occurrence. If there are multiple people in the same birth year, put them in alphabetical order. Do not trust "this year in history" websites for accurate date information. --> == مردنەکان == === پێشتر-١٦٠٠ === * [[٩٣٢]] &ndash; [[ما شاوۆھۆنگ]]، ژەنەڕاڵی [[تانگی دواتر]] * [[٩٤٧]] &ndash; [[ئیمپڕاتۆر تایزۆنگی لیایۆ|ئیمپڕاتۆر تایزۆنگ]]ی [[ئیمپراتۆریەتیی لیاوۆ]] === ١٦٠١–١٩٠٠ === * [[١٧٩٩]] &ndash; [[پیەر ئۆگووست کارون دو بومارشێ]], شانۆنامەنووس و بڵاوکەرەوەی فەڕەنسی (لەدایکبووی ١٧٣٢) === ١٩٠١–ئێستا === * [[١٩١١]] &ndash; [[گوستاف مالەر]]، ئاوازدانەر و ڕێبەری ئۆڕکێسترای نەمسایی (لەدایکبووی ١٨٦٠) * [[١٩٢٢]] &ndash; [[شارڵ لاڤەران]]، فیزیکزان و مشەخۆرناسی فەڕەنسی و وەرگری [[خەڵاتی نۆبێل لە زانستی ئەرکی ئەندام و پزیشکی|خەڵاتی نۆبڵ]] (لەدایکبووی ١٨٤٥) * [[١٩٤٩]] &ndash; [[جەیمس تروسلۆو ئادامز]] نووسەر * [[١٩٨١]] &ndash; [[ئارتەر ئۆکۆنێل]]، ئەکتەری ئەمریکی (لەدایکبووی ١٩٠٨) * ١٩٨١ &ndash; [[ویلیام سارۆیان]]، ڕۆماننووس و شانۆنامەنووس و نووسەری کورتەچیرۆکی ئەمریکی (لەدایکبووی ١٩٠٨) * [[١٩٨٧]] &ndash; [[مەھدی عامل]]، ڕۆژنامەنووس و شاعیری لوبنانی (لەدایکبووی ١٩٣٦) * [[١٩٩٥]] &ndash; [[ئەلیشا کوک جونیۆر]]، ئەکتەری ئەمریکی (لەدایکبووی ١٩٠٣) * ١٩٩٥ &ndash; [[ئەلێکساندەر گۆدونۆڤ]]، ئەکتەر و سەماکەری بالێتی ئەمریکیی ڕووسی (لەدایکبووی ١٩٤٩) * [[٢٠٠٨]] &ndash; [[جۆزێف پێڤنی]]، ئەکتەر و دەرھێنەری ئەمریکی (لەدایکبووی ١٩١١) * [[٢٠٠٩]] &ndash; [[وەین ئۆڵووین]]، ئەکتەری دەنگی و دەستکاریکەری کاریگەریی دەنگ و ھونەرمەندی ئەمریکی (لەدایکبووی ١٩٤٧)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=McLellan|یەکەم=Dennis|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Wayne Allwine, voice of Mickey Mouse, dies at 62|ناونیشان=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-wayne-allwine21-2009may21-story.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140713004855/https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-wayne-allwine21-2009may21-story.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١|وێبگە=[[لۆس ئانجلەس تایمز]]|زمان=en-US}}</ref> * [[٢٠١٣]] &ndash; [[ستیڤ فۆڕێست]]، ئەکتەری ئەمریکی (لەدایکبووی ١٩٢٥) * [[٢٠٢٠]] &ndash; [[کێن ئۆسمۆند]]، ئەکتەر و ئەفسەری پۆلیسی ئەمریکی (لەدایکبووی ١٩٤٣)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://variety.com/2020/tv/news/ken-osmond-dead-leave-it-to-beaver-eddie-haskell-dies-actor-1234609639/ |سەردێڕ=Ken Osmond, 'Leave It to Beaver' Star Who Played Eddie Haskell, Dies at 76 |دوایین=McNary |یەکەم=Dave |ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠٢٠|وێبگە=variety.com |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> * [[٢٠٢١]] &ndash; [[چارڵز گرۆدین]]، ئەکتەر و پێشکەشکاری بەرنامەی وتووێژی ئەمریکی (لەدایکبووی ١٩٣٥)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Lowry |یەکەم١=Brian |سەردێڕ=Charles Grodin, 'Midnight Run' and 'The Heartbreak Kid' star, dead at 86 |ناونیشان=https://www.cnn.com/2021/05/18/entertainment/charles-grodin-obit/index.html |وێبگە=CNN|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠٢١}}</ref> * [[٢٠٢٣]] &ndash; [[جیم براون]]، یاریزانی تۆپی پێ، چالاکوانی مافی مرۆڤ و ئەکتەری ئەمریکی (لەدایکبووی ١٩٣٦)<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Babb |یەکەم=Kent |سەردێڕ=Jim Brown, Hall of Fame running back and actor, dies at 87 | newspaper=The Washington Post |ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/obituaries/2023/05/19/jim-brown-nfl-dead/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> <!--Do not add people without Wikipedia articles to this list. Do not trust "this year in history" websites for accurate date information. Do not link multiple occurrences of the same year, just link the first occurrence. --> == پشووەکان == * [[ڕۆژی کەشتیگەلی باڵتیک]] ([[ڕووسیا]]) * [[ڕۆژی جیھانیی مۆزەخانە]] * [[ڕۆژی مامۆستا]] ([[سووریا]]) == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{کۆمنز|May 18}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/18 بی بی سی: ئەمڕۆ لە مێژوودا] * {{NYT On this day|month=٥|day=١٨}} * [https://www.onthisday.com/events/may/18 ڕووداوە مێژوویییەکانی ١٨ی ئایار] {{مانگەکان}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ئایار]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ئایار]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] 7ksqjvx9kbnh9lcgoz28vfj82wdu6y9 0 7002 1686421 1556122 2026-10-13T10:35:12Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە، گەردوون-کۆلکە) 1686421 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[٢٠١٧]]: [[حەسەن ڕۆحانی]] بۆ دووەم جار وەک [[سەرۆک کۆماری ئێران]] ھەڵبژێردرایەوە. * [[٢٠٢٤]]: سەرۆکی داواکاری گشتیی [[دادگای تاوانی نێونەتەوەیی]] فەرمانی دەستبەسەرکردنی [[بێنیامین نێتانیاھو]]، [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل]] و [[یەحیا سینوار]]، سەرۆکی [[حەماس]] لە [[غەززە]]ی بەھۆی تاوانەکانی [[شەڕی ٢٠٢٣ی ئیسرائیل و حەماس|شەڕ]]ەوە دەرکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel Gaza war: ICC prosecutor seeks arrest warrants for Netanyahu and Hamas leaders|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/c3ggpe3qj6wo|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.bbc.com|زمان=en-GB}}</ref> == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == * [[١٥٠٦]] - مردنی گەڕیدەی بەناوبانگی جیھانی [[کریستۆفەر کۆڵۆمبس]]. == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|May 20}} ---- == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات|گەردوون}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} {{گەردوون-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:ئایار]] ti1sfixekb2zh19o7ayh5jo13zufoux 0 7003 1686438 1585909 2026-10-13T10:38:03Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686438 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٨٨١]]: پێکھێنانی ڕێکخراوەی [[بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچ و مانگی سوور|خاچی سوور]]ی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]]. * [[١٩٠٤]]: دامەزراندنی [[فیفا]] لە [[پاریس]]. * [[١٩٨٧]]: ھێرشی ھێزی پێشمەرگەی کوردستان بۆ سەر سوپای [[حیزبی بەعس|بەعس]]، دەستبەسەرداگرتنی ژمارەیەک بنکەی سەربازی و کۆنترۆڵکردنی چەند ڕۆژەی زنجیرەچیای گڵەزەردەی ناوچەی [[قەزای قەرەداغ|قەرەداغ]]. == لەدایکبوونەکان == * [[١٦٨٨]]: [[ئەلێکساندەر پۆپ]]، شاعیری [[ئینگلیز]]ی (مردووی [[١٧٤٤]]) * [[١٩٧٥]]: [[ھومایوون شەجەریان]]، گۆرانیبێژی [[ئێران]]ی == مردنەکان == * [[٢٠٠٩]]: [[قالەمەڕە]]، شمشاڵژەنی [[کورد]] (لەدایکبووی [[١٩٢٥]]) * [[٢٠١٨]]: [[غوڵامڕەزا حەسەنی]]، [[ئاخووند]]ی شیعەی [[ئازەربایجانییەکان|ئازەری]]ی ئێرانی، [[نوێژی ھەینی|مەلای ھەینی]]ی [[ورمێ]] و نوێنەری [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەر]] لە [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] (لەدایکبووی ١٩٢٧) == بۆنەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{commons|May 21}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:ئایار]] laclx52x8ng0t1x72731su1e6blzbl1 0 7020 1686027 1551176 2026-10-12T16:35:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686027 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == ئیمریک ئۆبامیانگ ( یاریزانی تۆپی پێ) == مردنەکان == == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|June 18}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:حوزەیران]] gggtyb3vtrt26lmh7x92sjg2yrp4ych 0 7021 1686444 1550944 2026-10-13T10:39:03Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686444 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|June 21}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:حوزەیران]] tjh3el4we56dab2ar7fqes23hjg1gfh 0 7044 1686307 1551040 2026-10-13T04:36:30Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686307 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|September 19}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:ئەیلوول]] h89zqzvydfiynihf3epfm73lf8wiap0 0 7045 1686422 1522661 2026-10-13T10:35:24Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686422 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == * ١٩٤٧ - [[حوسێن حوزنی موکریانی]]، مێژوونووسی کورد. * ٢٠١٨ - [[فازڵ بەرواری]]، ئەفسەر لە سوپای عێراق. == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|September 20}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:ئەیلوول]] qmaqeymhytwjdf21vcso8y4jisrjz96 0 7046 1686439 1550947 2026-10-13T10:38:13Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686439 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونەکان == * [[١٩٥٠]] - [[بیڵ مورای]]، ئەکتەری ئەمریکایی == مردنەکان == * [[٢٠٠٩]] - [[بەهادین عەبدوڵا]]، هونەرمەندی کورد (لەدایکبووی ١٩٥٣) == بۆنەکان == * [[ڕۆژی درەخت]] ([[بەڕازیل|بەرازیل]]) * [[ڕۆژی دامەزرێنەر]] ([[گانا]]) * [[ڕۆژی سەربەخۆیی]]، ئاهەنگگێڕانی سەربەخۆییی [[ئەرمینیا]] لە [[یەکێتیی سۆڤیەت|یەکێتیی سۆڤێت]] ١٩٩١. * ڕۆژی سەربەخۆیی، ئاهەنگگێڕانی سەربەخۆییی [[بەلیز]] لە [[شانشینی یەکگرتوو]] لە ١٩٨١. * ڕۆژی سەربەخۆیی، ئاهەنگگێڕانی سەربەخۆییی [[ماڵتا]] لە شانشینی یەکگرتوو لە ١٩٦٤. * [[ڕۆژی جیهانیی ئاشتی]] * [[ڕۆژی خوێندکار]] و [[ڕۆژی بەهار]] لە [[ئەرژەنتین]] و [[بۆلیڤیا]]. * [[ڕۆژی جیهانیی ئەلزەهایمەر]] == بەستەری دەرەکی == {{commons|September 21}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:ئەیلوول]] 8s2fr9p4b5bcmb45dcj0uepmyf3qohk 0 7056 1686349 1551009 2026-10-13T07:33:16Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە، گەردوون-کۆلکە) 1686349 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونەکان == == مردنەکان == * [[٢٠١٠]] - [[محەممەد جەزا]]، هونەرمەند و [[پێشمەرگە]]ی کورد == بۆنەکان == * [[ڕۆژی جیھانیی بەساڵاچووان]] == بەستەری دەرەکی == {{commons|October 1}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|گەردوون|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} {{گەردوون-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:تشرینی یەکەم]] 6l8anj5c1sjtzbvnqrlzow3oarhpk1w 0 7069 1686024 1551178 2026-10-12T16:35:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە، گەردوون-کۆلکە) 1686024 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == * [[١٨٧٨]] - [[جەیمس تروسلۆو ئادامز]] نوسەر. == مردنەکان == == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|October 18}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|گەردوون|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} {{گەردوون-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:تشرینی یەکەم]] 83ffagv8id8hjhvm7rc0yyvo88m1gra 0 7070 1686309 1551037 2026-10-13T04:36:50Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە، گەردوون-کۆلکە) 1686309 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|October 19}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|گەردوون|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} {{گەردوون-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:تشرینی یەکەم]] h1lan9458mva18tnczfj2gylbqacs7l 0 7071 1686424 1550961 2026-10-13T10:35:42Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە، گەردوون-کۆلکە) 1686424 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == [[١٩٨٧]] - مامۆستا [[تایەر تۆفیق]] گۆرانیبێژی بەناوبانگی کورد کۆچی دوایی کرد. ۲۰۱۱ - سەکردەی لیبیا موعەمەر قەزافی لەلایەن چەند شۆڕشگێڕێک کوژرا == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|October 20}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|گەردوون|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} {{گەردوون-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:تشرینی یەکەم]] 38lxxnhoe56heth34gmvgl25p91d7ls 0 7072 1686441 1522726 2026-10-13T10:38:33Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە، گەردوون-کۆلکە) 1686441 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[١٨٧٩]]- زانای بەناوبانگ [[تۆماس ئەدیسۆن]]، بە دروست کردنی [[گڵۆپ]]، [[وزەی کارەبا]]ی ئاشکراکرد * [[١٩١٨]]- وڵاتی [[نەمسا]] [[سەربەخۆیی]] ڕاگەیاند و بووە [[کۆماری]] * [[٢٠٢١]] - چالاکوانی ئۆپۆزسیۆنی ڕووسی [[ئەلێکسی ناڤاڵنی]] [[خەڵاتی ساخارۆڤ]] پێبەخشرا .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Alexei Navalny awarded the European Parliament’s 2021 Sakharov Prize {{!}} News {{!}} European Parliament|ناونیشان=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20211014IPR14915/alexei-navalny-awarded-the-european-parliament-s-2021-sakharov-prize|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.europarl.europa.eu|زمان=en}}</ref> == لە دایکبوونەکان == * ١٨٣٣ - [[ئەلفرێد نۆبڵ]]، کیمیازان و ئەندازیار و داھێنەرێکی سویدی بوو. داھێنەری دینامیت بوو. * ١٩٨٠ - [[کیم کارداشیان]]، کەسایەتی تەلەفزیۆنی، نمایشکار، ئەکتەر وە دیزاینەری جل و بەرگە. == مردنەکان == == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|October 21}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|گەردوون|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} {{گەردوون-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:تشرینی یەکەم]] cms5bpg1k0zys0dwdexbxirn1z4gxaw 0 7082 1686325 1551011 2026-10-13T04:39:30Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە، گەردوون-کۆلکە) 1686325 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == *[[١٩٥٥]] : [[دیل کارنگی]] ، نوسەر و وانەبێژی ئەمەریکی == بۆنەکان == * [[ڕۆژی جیھانیی کۆبانی]] == بەستەری دەرەکی == {{commons|November 1}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات|گەردوون}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} {{گەردوون-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:تشرینی دووەم]] k1p4fxxivsu6r465gtpcwv7y47p8f4w 0 7097 1686023 1551179 2026-10-12T16:34:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686023 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|November 18}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:تشرینی دووەم]] 7smyzsmux0kw4xqwwcptntysevkj72b 0 7098 1686308 1551038 2026-10-13T04:36:40Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686308 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == == بۆنەکان == * [[ڕۆژی جیھانیی پیاوان]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Thompson |یەکەم١=Jason |سەردێڕ=International Men's Day: The Birth of a Movement |ڕێکەوت=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-١-٥٤٩٨-٥٩٦١-٨|پەڕە=٦|بڵاوکەرەوە=Independently Published}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons|November 19}} {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:تشرینی دووەم]] 0vhis5s2qlbodkxcwoiidgk7g407iqr 0 7099 1686423 1550962 2026-10-13T10:35:32Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686423 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|November 20}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:تشرینی دووەم]] shv3oxiqam7t4c7hbvemrfpjjopsnjq 0 7100 1686440 1550946 2026-10-13T10:38:23Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686440 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == * [[١٩٧٦]] لەسێدارەدرانی [[جەعفەر عەبدولواحید ئەحمەد]]، [[شەھاب شێخ نووری]] و [[ئەنوەر زۆھراب]] سێ ئەندامی دامەزرێنەری [[کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان]] لە لایەن حکۆمەتی بەعسی عێراق == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|November 21}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:تشرینی دووەم]] 76cxkqx3cd8tpw7doj6ohhz3qwpnre0 0 7109 1686359 1550993 2026-10-13T07:34:56Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686359 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٣ – هۆزانڤان و ڕۆماننووسی بەلجیکی ڤیرجینی لۆڤڵین کۆچی دوایی دەکات لە تەمەنی ٨٧ ساڵیدا لە نێڤڵێ == بۆنەکان == کوردانی ئێزدی سێ ڕۆژ لەمانگی کانوونی یەکەم بەڕۆژوو دەبن پاشان جێژنیان دەبێتە ڕۆژی هەینی لەو ڕۆژەدا جێژن دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hewramî|یەکەم=Keşewan|سەردێڕ=7146|بڵاوکەرەوە=کورد و مێژوو|ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٨٣٤|شوێن=Slemani.Kurdistan|پەڕەکان=٥٧}}</ref> == بەستەری دەرەکی == {{commons|December 1}} ---- == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:کانوونی یەکەم]] g881kkskabvbi95tjjpaam3q5a1ayuy 0 7126 1686035 1551168 2026-10-12T16:36:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686035 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونەکان == * [[١٩٦٣]] - [[براد پیت]]، ئەکتەر ئەمریکی. == مردنەکان == * [[١٩٤٨]] - کۆچی دوایی شاعیری کورد[[فایەق بێکەس]] * [[٢٠٠٧]] - لەسێدارەدرانی [[حەسەن حیکمەت دەمیر]] == بۆنەکان == [[٢٠٠٤]] فیستیڤاڵێکی تایبەت بەگۆرانی[[فۆلکلۆری کوردی]] لەشاری [[سنە]] بەڕێوەچوو. == بەستەری دەرەکی == {{commons|December 18}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:کانوونی یەکەم]] aqou3fszg74h9alwv51f7jznlgc9zym 0 7127 1686320 1551022 2026-10-13T04:38:40Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686320 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == * [[٢٠١٧]]: ھێزێکی ئەمنی ھەڵیانکوتایە سەر دامەزراوەی میدیایی نالیا و پەخشی [[تەلەڤیزیۆن و ڕادیۆی نالیا|کەناڵەکانی ئێن ئاڕ تی]]یان ڕاگرت و کارمەندەکانیان لەھۆڵێکدا دەستبەسەرکرد. * [[٢٠١٧]]: لەکاتی گەڕانەوەی بۆ [[سلێمانی]]، [[شاسوار عەبدولواحید]] لەلایەن ئاسایشی [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی سلێمانی|فڕۆکەخانەی سلێمانیەوە]] دەستگیرکرا. == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|December 19}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:کانوونی یەکەم]] a2wzcpwf6cbgxpo3uqb6aptubyt9jvl 0 7128 1686435 1550952 2026-10-13T10:37:32Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686435 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر}} {{ڕۆژ}} == ڕووداوەکان == *[[١٩٩٢]] لەشاری[[هەولێر]] کۆنفرانسێکی گەورە بۆ ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدانی[[هەرێمی کوردستان]] سازکرا. == لە دایکبوونەکان == == مردنەکان == * [[١٩٥٨]] - [[شێخ نوری شێخ ساڵح]]، شاعیری کورد == بۆنەکان == == بەستەری دەرەکی == {{commons|December 20}} ---- {{ڕۆژەکانی ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی ساڵ]] [[پۆل:کانوونی یەکەم]] 5orlogcxtvg7bcxc9wrd1aam6llheq3 0 8289 1686236 1404929 2026-10-12T23:56:10Z Bilalinfo 57400 پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار 1686236 wikitext text/x-wiki {{Coord|27|85|display=title}} {{Infobox country | native_name =کۆماری دیموکراتیکی فیدراڵی نیپال<br /> {{lang|ne| सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल}}<br />''Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl'' | common_name = Nepal | image_flag = Flag of Nepal.svg | image_coat = | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{lang|ne|जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी}}&nbsp;<small>([[Devanāgarī]])<br /> "Mother and Motherland are Greater than Heaven"</small> | national_anthem = "[[Sayaun Thunga Phool Ka]]" | image_map = Nepal in its region.svg | official_languages = [[Nepali language|Nepali]]<ref>According to Interim Constitution [[Nepali language|Nepali]] is only the official language (article 5, point 2). Other languages spoken as the mother tongue in Nepal are the national languages (article 5, point 1). According to article 5, point 3, all languages are accepted as official languages at the regional level. Today's more than 90% people speak Nepali as a 1st language. [http://www.worldstatesmen.org/Nepal_Interim_Constitution2007.pdf Nepal_Interim_Constitution2007]</ref> | regional_languages = [[Nepal Bhasa]], [[Maithili language|Maithili]], [[Bhojpuri]], [[Tharu language|Tharu]], [[Gurung language|Gurung]], [[Tamang language|Tamang]], [[Magar language|Magar]], [[Awadhi]], [[Sherpa language|Sherpa]], [[Kiranti languages|Kiranti]], [[Limbu language|Limbu]] and altogether 103 different spoken languages out of which many languages are spoken in very less numbers. | demonym = Nepali | capital = [[کاتماندوو]] <br> ({{lang-ne|काठमाडौं}})| latd=27|latm=42|latNS=N| longd=85|longm=19|longEW=E | largest_city = [[کاتماندوو]] <br> ({{lang-ne|काठमाडौं}}) | government_type = [[Federal republic]] | leader_title1 = [[President of Nepal|President]] | leader_name1 = [[Bidhya Devi Bhandari]] | leader_title2 = [[List of Prime Ministers of Nepal|Prime Minister]] | leader_name2 = [[Khadga Prasad Oli]] | legislature = [[Nepalese Constituent Assembly|Constituent Assembly]] | area_km2 = 147,181 | area_sq_mi = 56,827 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | area_rank = 95th | area_magnitude = 1 E10 | percent_water = 2.8 | population_estimate = 29,331,000<ref name=unpop>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf |سەردێڕ=World Population Prospects, Table A.1|وەشان=2008 revision | format=PDF |بڵاوکەرەوە=United Nations |نووسەر=Department of Economic and Social Affairs Population Division |ساڵ=٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان= ١٢ی ئازاری ٢٠٠٩}}</ref> | population_estimate_year = 2010 | population_estimate_rank = 40th | population_census = 26,620,809<ref name=pre-cen>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Nepal Census 2011|ناونیشان=http://sites.google.com/site/nepalcensus/home/preliminary-result-2011|بڵاوکەرەوە=Central Bureau of Statistics (Nepal)|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠١٢}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 199.3 | population_density_sq_mi = 518.1 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 62nd | GDP_PPP_year = 2011 | GDP_PPP = $37.795 billion<ref name=imf2>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=46&pr.y=13&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=558&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |سەردێڕ=Nepal|بڵاوکەرەوە=International Monetary Fund|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $1,328<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $18.580 billion<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2011 | GDP_nominal_per_capita = $653<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | HDI_year = 2011 <!-- Please use the year in which the HDI data refers to and not the publication year --> | HDI = {{increase}} 0.458<ref name="UN">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Tables.pdf|سەردێڕ=Human Development Report 2011. Human development index trends: Table G|بڵاوکەرەوە=The United Nations|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١١}}</ref> | HDI_rank = 157th | HDI_category = <span style="color:#fc0;">Low</span> | Gini = 47.2 | Gini_year = 2003–04 | Gini_category = high | FSI = 9300.6 {{decrease}} -19| FSI_year = 2007 | FSI_rank = 1st | FSI_category = Alert | sovereignty_type = [[Unification of Nepal|Unification]] | sovereignty_note = | established_event1 = Kingdom declared | established_date1 = 21 December 1768 | established_event2 = State declared | established_date2 = 15 January 2007 | established_event3 = Republic declared | established_date3 = 28 May 2008 | currency = [[Nepalese rupee]] | currency_code = NPR | time_zone = [[Nepal Time|NPT]] | utc_offset = +5:45 | time_zone_DST = not observed | utc_offset_DST = +5:45 | drives_on = left | cctld = [[.np]] | calling_code = +977 }} '''نیپال''' و بە فەرمی '''کۆماری دیموکراتیکی فیدراڵی نیپال''' (بە [[زمانی نیپاڵی|زمانی نیپالی]]: नेपाल [[پەڕگە:Speaker Icon.svg|13px|link=|alt=]] [[میدیا:Nepal.ogg|بیبیسە]]) وڵاتێکە لە باشووری کیشوەری [[ئاسیا]]دا. پایتەختەکەی شار [[کاتماندوو]]یە. بەشێک لە باکووری نیپاڵ ئاوێتەی کولتووری [[تبت|تیبت]] بوو؛ بەشی ناوەندی دۆڵی کاتماندو ئاوێتەی کولتووری هیندۆ-ئارییەکان بوو، کە شوێنی کۆنفیدراڵییەکی گەشەسەندووی نیوار بوو بە ناوی نیپاڵ ماندالا. لقی هیمالایای ڕێگای ئاوریشمی کۆن لەلایەن بازرگانانی دۆڵەکەوە دەستی بەسەردا گیرابوو. ئەم ناوچە کۆزمۆپۆلیتە هونەر و تەلارسازییەکی نەریتی جیاوازی پەرەپێدا. لە سەدەی ھەژدەھەمدا، شانشینی گورخا لەژێر سایەی بنەماڵەی شا، نیپاڵی یەکخست، کە شانشینی نیپاڵی دامەزراند و دواتر لەژێر سایەی سەردۆزەکانی بنەماڵەی ڕانا هاوپەیمانییەکی لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی بریتانیادا پێکهێنا. وڵاتەکە هەرگیز کۆلۆنی نەکرا، بەڵام دوای پەیماننامەی سوگۆلی وەک دەوڵەتێکی بەربەست لە نێوان چین-ی ئیمپراتۆری و هیندی بریتانیدا خزمەتی کرد. دیموکراسیی پەرلەمانی لە ساڵی ١٩٥١دا بناغەی دانرا، بەڵام دوو جار لەلایەن پاشاکانی نیپاڵەوە ڕاگیرا، لە ساڵانی ١٩٦٠ و ٢٠٠٥. جەنگی ناوخۆیی نیپاڵ لە نەوەدەکانی سەدەی بیستەم و سەرەتای ساڵانی دووهەزارەکاندا بە دامەزراندنی کۆمارێکی عەلمانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا کۆتایی هات، کە بەمەش کۆتایی بە دوایین پاشایەتیی هیندۆسی لە جیهاندا هات. دەستووری نیپاڵ، کە لە ساڵی ٢٠١٥ پەسەند کرا، جەخت لەوە دەکاتەوە کە وڵاتەکە کۆمارێکی فیدراڵی پەرلەمانییە و دابەشکراوە بەسەر حەوت پارێزگادا. سیاسەتی دەرەوەی نیپاڵ جەخت لەسەر بێلایەنی، سەروەری و هاوکاریی فرەلایەنە دەکاتەوە. نیپاڵ لە ساڵی 1955دا بوو بە ئەندامی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]، و پەیماننامەکانی دۆستایەتی لە ساڵی 1950 لەگەڵ [[ھیندستان|هیندستان]] و لە ساڵی 1960 لەگەڵ [[چین]] واژوو کران. نیپاڵ میوانداریی سکرتاریەتی هەمیشەیی یەکێتیی باشووری ئاسیا بۆ هاوکاریی ناوچەیی (سارک) دەکات، کە یەکێکە لە ئەندامە دامەزرێنەرەکانی. هەروەها نیپاڵ ئەندامی بزووتنەوەی بێلایەن و دەستپێشخەریی [[کەنداوی بەنگال|کەنداوی بەنگاڵە]]. پەیوەندییەکانی دەرەوەی نیپاڵ جەخت لەسەر یارمەتییەکانی گەشەپێدان، هاوبەشییەکانی بازرگانی، و برەودان بە ئاشتی و سەقامگیری لە [[باشووری ئاسیا|باشووری ئاسیادا]] دەکەنەوە. == دانیشتوان == بەپێی ئامارەکانی ساڵی [[٢٠١٤]] ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی نیپال ٢٨,١٢٠,٧٤٠ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٣٩ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٢.٧ ساڵە. ھەروەھا ١٨ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە نیپال <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری |یەکەم=سەعی |سەردێڕ=جوگرافیا |بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی |ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران}}</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|هیندوو|orange|٨٠٫٠}} {{bar percent|بودیزم|pink|١٠٫٠}} {{bar percent|ئیسلام (سوننە)|green|٥٫٠}} {{bar percent|ئەوانی تر|purple|٥٫٠}}}} == پێشانگا == <br><gallery class=center caption="نیپال"> Kathmandu-Durbar Square-04-Militaercamp-2007-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Mrigasthali-12-Vishvarupa-2007-gje.jpg|Pashupatinath Bhaktapur-Palastplatz 10 mit Goldenem Tor-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-gje.jpg|Bhaktapur Changu Narayan-16-Festwagen-2013-gje.jpg|Changu Narayan Patan-Palastplatz-12-Tauben-2013-gje.jpg|Patan Dingboche to Chhukung-48-Riffelkamm-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Ghami to Lo Gekar-13-Erosion-2015-gje.jpg|Mustang Prithvi Highway-74-Reisfelder-2013-gje.jpg|Rice </gallery> ==سەرچاوەکان== {{reflist}} {{کۆڵکە}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Nepal}} [[پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی]] [[پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:نیپال]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٦٨]] [[پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:کۆمارە دەستوورییە فیدراڵییەکان]] maeh9wi2k4iq39l7c3y4560i28o603q 1686405 1686236 2026-10-13T09:06:55Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1686405 wikitext text/x-wiki {{Coord|27|85|display=title}} {{Infobox country | native_name =کۆماری دیموکراتیکی فیدراڵی نیپال<br /> {{lang|ne| सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल}}<br />''Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl'' | common_name = Nepal | image_flag = Flag of Nepal.svg | image_coat = | symbol_type = Coat of arms | national_motto = {{lang|ne|जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी}}&nbsp;<small>([[Devanāgarī]])<br /> "Mother and Motherland are Greater than Heaven"</small> | national_anthem = "[[Sayaun Thunga Phool Ka]]" | image_map = Nepal in its region.svg | official_languages = [[Nepali language|Nepali]]<ref>According to Interim Constitution [[Nepali language|Nepali]] is only the official language (article 5, point 2). Other languages spoken as the mother tongue in Nepal are the national languages (article 5, point 1). According to article 5, point 3, all languages are accepted as official languages at the regional level. Today's more than 90% people speak Nepali as a 1st language. [http://www.worldstatesmen.org/Nepal_Interim_Constitution2007.pdf Nepal_Interim_Constitution2007]</ref> | regional_languages = [[Nepal Bhasa]], [[Maithili language|Maithili]], [[Bhojpuri]], [[Tharu language|Tharu]], [[Gurung language|Gurung]], [[Tamang language|Tamang]], [[Magar language|Magar]], [[Awadhi]], [[Sherpa language|Sherpa]], [[Kiranti languages|Kiranti]], [[Limbu language|Limbu]] and altogether 103 different spoken languages out of which many languages are spoken in very less numbers. | demonym = Nepali | capital = [[کاتماندوو]] <br> ({{lang-ne|काठमाडौं}})| latd=27|latm=42|latNS=N| longd=85|longm=19|longEW=E | largest_city = [[کاتماندوو]] <br> ({{lang-ne|काठमाडौं}}) | government_type = [[Federal republic]] | leader_title1 = [[President of Nepal|President]] | leader_name1 = [[Bidhya Devi Bhandari]] | leader_title2 = [[List of Prime Ministers of Nepal|Prime Minister]] | leader_name2 = [[Khadga Prasad Oli]] | legislature = [[Nepalese Constituent Assembly|Constituent Assembly]] | area_km2 = 147,181 | area_sq_mi = 56,827 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | area_rank = 95th | area_magnitude = 1 E10 | percent_water = 2.8 | population_estimate = 29,331,000<ref name=unpop>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf |سەردێڕ=World Population Prospects, Table A.1|وەشان=2008 revision | format=PDF |بڵاوکەرەوە=United Nations |نووسەر=Department of Economic and Social Affairs Population Division |ساڵ=٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان= ١٢ی ئازاری ٢٠٠٩}}</ref> | population_estimate_year = 2010 | population_estimate_rank = 40th | population_census = 26,620,809<ref name=pre-cen>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Nepal Census 2011|ناونیشان=http://sites.google.com/site/nepalcensus/home/preliminary-result-2011|بڵاوکەرەوە=Central Bureau of Statistics (Nepal)|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠١٢}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 199.3 | population_density_sq_mi = 518.1 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 62nd | GDP_PPP_year = 2011 | GDP_PPP = $37.795 billion<ref name=imf2>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=46&pr.y=13&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=558&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |سەردێڕ=Nepal|بڵاوکەرەوە=International Monetary Fund|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $1,328<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $18.580 billion<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2011 | GDP_nominal_per_capita = $653<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | HDI_year = 2011 <!-- Please use the year in which the HDI data refers to and not the publication year --> | HDI = {{increase}} 0.458<ref name="UN">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Tables.pdf|سەردێڕ=Human Development Report 2011. Human development index trends: Table G|بڵاوکەرەوە=The United Nations|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١١}}</ref> | HDI_rank = 157th | HDI_category = <span style="color:#fc0;">Low</span> | Gini = 47.2 | Gini_year = 2003–04 | Gini_category = high | FSI = 9300.6 {{decrease}} -19| FSI_year = 2007 | FSI_rank = 1st | FSI_category = Alert | sovereignty_type = [[Unification of Nepal|Unification]] | sovereignty_note = | established_event1 = Kingdom declared | established_date1 = 21 December 1768 | established_event2 = State declared | established_date2 = 15 January 2007 | established_event3 = Republic declared | established_date3 = 28 May 2008 | currency = [[Nepalese rupee]] | currency_code = NPR | time_zone = [[Nepal Time|NPT]] | utc_offset = +5:45 | time_zone_DST = not observed | utc_offset_DST = +5:45 | drives_on = left | cctld = [[.np]] | calling_code = +977 }} '''نیپال''' و بە فەرمی '''کۆماری دیموکراتیکی فیدراڵی نیپال''' (بە [[زمانی نیپاڵی|زمانی نیپالی]]: नेपाल [[پەڕگە:Speaker Icon.svg|13px|link=|alt=]] [[میدیا:Nepal.ogg|بیبیسە]]) وڵاتێکە لە باشووری کیشوەری [[ئاسیا]]دا. پایتەختەکەی شار [[کاتماندوو]]یە. بەشێک لە باکووری نیپاڵ ئاوێتەی کولتووری [[تبت|تیبت]] بوو؛ بەشی ناوەندی دۆڵی کاتماندو ئاوێتەی کولتووری هیندۆ-ئارییەکان بوو، کە شوێنی کۆنفیدراڵییەکی گەشەسەندووی نیوار بوو بە ناوی نیپاڵ ماندالا. لقی هیمالایای ڕێگای ئاوریشمی کۆن لەلایەن بازرگانانی دۆڵەکەوە دەستی بەسەردا گیرابوو. ئەم ناوچە کۆزمۆپۆلیتە هونەر و تەلارسازییەکی نەریتی جیاوازی پەرەپێدا. لە سەدەی ھەژدەھەمدا، شانشینی گورخا لەژێر سایەی بنەماڵەی شا، نیپاڵی یەکخست، کە شانشینی نیپاڵی دامەزراند و دواتر لەژێر سایەی سەردۆزەکانی بنەماڵەی ڕانا هاوپەیمانییەکی لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی بریتانیادا پێکهێنا. وڵاتەکە هەرگیز کۆلۆنی نەکرا، بەڵام دوای پەیماننامەی سوگۆلی وەک دەوڵەتێکی بەربەست لە نێوان چین-ی ئیمپراتۆری و هیندی بریتانیدا خزمەتی کرد. دیموکراسیی پەرلەمانی لە ساڵی ١٩٥١دا بناغەی دانرا، بەڵام دوو جار لەلایەن پاشاکانی نیپاڵەوە ڕاگیرا، لە ساڵانی ١٩٦٠ و ٢٠٠٥. جەنگی ناوخۆیی نیپاڵ لە نەوەدەکانی سەدەی بیستەم و سەرەتای ساڵانی دووهەزارەکاندا بە دامەزراندنی کۆمارێکی عەلمانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا کۆتایی هات، کە بەمەش کۆتایی بە دوایین پاشایەتیی هیندۆسی لە جیهاندا هات. دەستووری نیپاڵ، کە لە ساڵی ٢٠١٥ پەسەند کرا، جەخت لەوە دەکاتەوە کە وڵاتەکە کۆمارێکی فیدراڵی پەرلەمانییە و دابەشکراوە بەسەر حەوت پارێزگادا. سیاسەتی دەرەوەی نیپاڵ جەخت لەسەر بێلایەنی، سەروەری و هاوکاریی فرەلایەنە دەکاتەوە. نیپاڵ لە ساڵی 1955دا بوو بە ئەندامی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]، و پەیماننامەکانی دۆستایەتی لە ساڵی 1950 لەگەڵ [[ھیندستان|هیندستان]] و لە ساڵی 1960 لەگەڵ [[چین]] واژوو کران. نیپاڵ میوانداریی سکرتاریەتی هەمیشەیی یەکێتیی باشووری ئاسیا بۆ هاوکاریی ناوچەیی (سارک) دەکات، کە یەکێکە لە ئەندامە دامەزرێنەرەکانی. هەروەها نیپاڵ ئەندامی بزووتنەوەی بێلایەن و دەستپێشخەریی [[کەنداوی بەنگال|کەنداوی بەنگاڵە]]. پەیوەندییەکانی دەرەوەی نیپاڵ جەخت لەسەر یارمەتییەکانی گەشەپێدان، هاوبەشییەکانی بازرگانی، و برەودان بە ئاشتی و سەقامگیری لە [[باشووری ئاسیا|باشووری ئاسیادا]] دەکەنەوە. == دانیشتوان == بەپێی ئامارەکانی ساڵی [[٢٠١٤]] ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی نیپال ٢٨,١٢٠,٧٤٠ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٣٩ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٢.٧ ساڵە. ھەروەھا ١٨ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە نیپال <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری |یەکەم=سەعی |سەردێڕ=جوگرافیا |بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی |ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران}}</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|هیندوو|orange|٨٠٫٠}} {{bar percent|بودیزم|pink|١٠٫٠}} {{bar percent|ئیسلام (سوننە)|green|٥٫٠}} {{bar percent|ئەوانی تر|purple|٥٫٠}}}} == پێشانگا == <br><gallery class=center caption="نیپال"> Kathmandu-Durbar Square-04-Militaercamp-2007-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Mrigasthali-12-Vishvarupa-2007-gje.jpg|Pashupatinath Bhaktapur-Palastplatz 10 mit Goldenem Tor-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-gje.jpg|Bhaktapur Changu Narayan-16-Festwagen-2013-gje.jpg|Changu Narayan Patan-Palastplatz-12-Tauben-2013-gje.jpg|Patan Dingboche to Chhukung-48-Riffelkamm-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Ghami to Lo Gekar-13-Erosion-2015-gje.jpg|Mustang Prithvi Highway-74-Reisfelder-2013-gje.jpg|Rice </gallery> ==سەرچاوەکان== {{reflist}} {{کۆڵکە}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Nepal}} [[پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی]] [[پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:نیپال]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٦٨]] [[پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:کۆمارە دەستوورییە فیدراڵییەکان]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٢٠٠٨]] dlinnl8sxl4jkqlt0va6az07gv5m44o 0 8761 1685966 1685961 2026-10-12T13:30:39Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک زیاترە) 1685966 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ئەراک | ناوی_خۆماڵی = اراک | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[شارەکانی ئێران|شار]] | وێنە = Arak montage (1).jpg | قەبارەی_وێنە = 250px | شرۆڤەی_وێنە = چەند دیمەنێکی شاری ئەراک | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Iran | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای مەرکەزی|مەرکەزی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ئەراک (شارستان)|ئەراک]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | بەرزایی_بە_م = ١٧١٨ | ژمارەی_دانیشتووان = ٥٢٠٬٩٤٤ | دانیشتووان_لە = ٢٠١٦ | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئاین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[فارسی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[شیعە]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٨٦ | وێبگە = [http://www.arak.ir/ www.arak.ir]}}'''ئەراک''' (بە [[زمانی فارسی|فارسی]]:اراک) و ناوەندی [[پارێزگای مەرکەزی|پارێزگای مەرکەزییە]]. ژمارەی دانیشتووانی ئاراک لە ساڵی ٢٠١٦دا بریتی بووە لە ٥٢٠٬٩٤٤ کەس کە لەم ڕووەوە ناوەندی دانیشتووانی پارێزگای مەرکەزی و هەژدەهەمین شار پڕ لە دانیشتووانی [[ئێران]] هەژمار دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-09-25 |سەردێڕ=Iran Cities by Population 2026 |ناونیشان=https://worldpopulationreview.com/cities/iran |ڕێکەوتی سەردان=2026-10-12 |وێبگە=World Population Review |زمان=en}}</ref> لە سەدەی دووەمی ئیسلامیدا ناوچەی نێوان [[ھەمەدان|هەمەدان]]، [[ڕەی (ئێران)|ری]] و [[ئەسفەھان|ئیسفەهان]] بە هی [[عێراق]] ناوبرا کە پاشان بۆ جیاکردنەوەی لەگەڵ عێراقی عەرەب ناویان لێنا [[عێراقی عەجەم]]. عەراق، عەرەبکراوی ئاراکە. ئاراک بەراورد بە زۆرێک لە شارەکانی ئێران، بە شارێکی گەنج هەژمار دەکرێت. ئەم شارە لە سەردەمی [[قاجاڕەکان|قاجاردا]] بنچینەی بۆ دانراوە و کەمتر لە دوو سەدە مێژووی هەیە. ناوی شارەکە کە لە سەرەتادا قەڵایەکی سەربازی بوو لە تەنیشت گوندی [[کەرەھروود]] قەڵای سوڵتانئاباد، پاشان سوڵتانئابادی عێراق و لە ساڵی ١٩٣٧دا ناوی گۆڕدرا بۆ ئاراک. داهێنەری ئاراک یووسف خان گۆرجی بوو کە شارەکەی لە ماوەی چەند ساڵدا و بە تێچووی ۲۰۰٬۰۰۰ [[تمەن]] دروستکرد. لە شارە نوێیەکەدا سەرجەم دامەزراوە شارستانییەکان لەوانە قەنات، گەرماو، حەوزخانە، مزگەوت، قوتابخانە، سەقاخانە، بازاڕ و قەڵای حکومەتی ئاراک دروستکران. بە گەشەسەندنی ئابووری شار و تێپەڕبوونی شەمەندەفەری سەرتانسەری بە شارەکەدا، کۆچکردن بۆ شارەکە ڕووی لە زیادبوون کرد. ئاراک خاوەنی زستانێکی سارد و شێدار و هاوینێکی گەرم و وشکە و چیاکانی دەوروبەری شار، شۆڕەزای میقان و دەشتی فەراهان، کاریگەرییان لەسەر کەش و هەوای هەیە. شارەکە لەنێوان بنارە ناوخۆییەکانی [[زاگرۆس|چیاکانی زاگرۆسدا]] هەڵکەوتووە و لەژمارەی ئەو شارانەیە کە لە ڕووی بوومەلەرزەزانییەوە ئارامە و ئەگەری روودانی [[بوومەلەرزە|بوومەلەرزەی]] سەروو ٥ پلە تێیدا زۆر لاوازە. خەڵکی ئاراک زۆرینەیان موسڵمان و پەیڕەوی مەزهەبی [[شیعە|شیعەن]]، بەڵام کەمینەیەک لە [[مەسیحی]] و [[دینی بەھایی|بەھایی]] بوونیان هەیە. زمانی خەڵک، فارسییە بە شێوەزاری ئاراکی. لە ڕووی گەشتیارییەوە، مێژووی زۆربەی بینا مێژووییەکانی ئاراک دەگەڕێتەوە بۆ [[ئێرانی قاجاڕ|سەردەمی قاجار]] ([[فەتحعەلی شا]]). لە گرنگترین دەستڕەنگینییەکانی شارەکە، فەرشی ئاراکە کە لە ڕابردوودا گرنگی و پێگەیەکی زۆر گەورەی هەبووە و ڕکابەری فەرشی کرمان بوو. ئاراک یەکێکە لە شارە پیشەسازییەکانی ئێران کە لە ڕووی جۆراوجۆری بەرهەمە پیشەسازییەکانەوە، یەکەم،بە گشتی یەکێکە لە چوار ناوەندە پیشەسازییەی وڵات هەژمار دەکرێت. ئەم شارە، بەرهەمهێنانی ۸۰٪ی کەرەستەکانی وزەی وڵات، بوونی گەورەترین کارگەی بەرهەمهێنەری ئەلەمنیۆم لە وڵات، گەورەترین ئامێرتاشین لە وڵات، گەورەترین شەمەندەفەرتاشین و لۆکۆمۆتیوسازی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، گەورەترین دڕکەبەرهەمهێنەر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، گەورەترین بەرهەمهێنەری ئامێرە قورسترینەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، گەورەترین بەرهەمهێنەری کرێن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، مۆدێرنترین پاڵاوگەی نەوتی وڵات و گەورەترین کۆمپانیای کانزایی لە وڵات، وەک «پایتەختی پیشەسازیی ئێران» ناسراوە و بەو هۆیەوە یەکێکە لە پیسترین شارەکانی ئێران. پلانە گشتەگیرەکەی کەمکردنەوەی پیسبوونی هەوای ئاراک لەو پلانە نیشتمانییانەیە کە بۆ کەمکردنەوەی پیسبوونی شارەکە پەسەند کرا، بەڵام جێبەجێکردنی لاوازی پاش چەند ساڵ بووە هۆی ئەوەی کە خەڵکی ئاراک، لە ساڵی ٢٠١٣دا بۆ ماوەی ١٨ هەفتە کۆبوونەوەی ناڕەزاییان ئەنجامد. قەرەباڵغی و گرانی خانووبەرە لەو کێشانەی تری ئەم شارەن. == ناو == لە سەدەی دووەمی کۆچییەوە ناوچەی نێوان [[ھەمەدان|هەمدان]]، [[ڕەی (ئێران)|ری]] و [[ئەسفەھان|ئیسفەهان]]، [[عێراق]] ناودەبرا کە دواتر بۆ جیاکردنەوەی لە عێراقی عەرەب پێیان دەگوت [[عێراقی عەجەم]]. عەراق، اراکە. مێژووی بنیاتنانی اراک دەگەڕێتەوە بۆ دوو سەدە پێش ئێستا و سەردەمی [[قاجاڕەکان|قاجار]]. لەو سەردەمەدا شارەکە بە قەڵای سوڵتانئاوا ناودەبرا. هۆکاری ناونانەکە ئەوە بوو کە شارەکە بە فەرمانی [[فەتحعەلی شا]] قاجار دروست کرا. ناوی شارەکە دواتر بۆ سوڵتانئاوا، پاشان بۆ سوڵتانئاوای عێراق و لە ساڵی 1937ی زایینی بوو بە اراک.<ref>{{بیرخستنەوە |title=اراک |date=2026-07-22 |work=ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد |url=https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DA%A9&oldid=44054452 |access-date=2026-10-12 |language=fa}}</ref> سەعید نەفیسی ڕای وا هەیە کە چون دەبوو ناوی کۆن زیندوو بکەنەوە، ناوی شاری عێراقیان گۆڕی بۆ اراک. هێرستفێلدی توێژەری [[ئەڵمانیا|ئەڵمانی]] شێوەی فارسیی اراک بە مانای زەویی تەخت دەزانێت.<ref>{{بیرخستنەوە |title=اراک |date=2026-07-22 |work=ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد |url=https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DA%A9&oldid=44054452 |access-date=2026-10-12 |language=fa}}</ref> بۆ ناوی «اراک» مانای جۆراوجۆر هاتووە کە ژمارەیەک لەوانە برێتین لە: [[پایتەخت]]، باغات، نێوستان و [[شارستان]]. هەندێک کەس ناوی «اراک»یان بە وەرگیراو لە ایراک زانیوە کە وشەی عێراقی عەرەبکراوە، چون لە سەردەمە کۆنەکاندا بە ناوەندی فەلاتی ئێران، ئێرانستان و ئێرانک دەگوترا و لە سەردەمی ئیسلامی و بەتایبەت لە سەدەی یازدەهەمی زایینیدا مێژوونووسان و جوگرافیاکانی مسلمان، ناوچە یان خاکی اراکیان کردە شێوەی عەرەبکراوەکەی واتە عێراق. ولایەتی اراک ناوچەیەکی فراوانی لەخۆ دەگرت. لە سەردەمی [[ڕەزا شا|ڕەزا شادا]] ناوە کۆنەکەیان گەڕاندەوە، بەڵام ئەم ناوە تەنها درایە پاڵ بەشی سوڵتانئاوا. نزیکەی 700 ساڵ [[وێژەی فارسی]] لە ژێر کاریگەریی شێوەلێکردنی [[عەرەبی]] بوو کە تێیدا پیتەکانی پ، ژ، گ، ک، چ و... دەسڕانەوە یان دەگۆڕدرا.<ref>{{بیرخستنەوە |title=اراک |date=2026-07-22 |work=ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد |url=https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DA%A9&oldid=44054452 |access-date=2026-10-12 |language=fa}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای مەرکەزی]] * [[شارستانی ئەراک]] * [[فڕۆکەخانەی ئەراک]] == سەرچاوەکان == <references /> {{ناوەندی پارێزگاکانی ئێران}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|جوگرافیا}} {{پۆلی کۆمنز|Arak}} [[پۆل:ئەراک| ]] [[پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای مەرکەزی]] q179qaunjc06uktl1b8v31m6b874hoo 0 10384 1686407 1448902 2026-10-13T10:18:42Z مامۆستا 39489 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1686407 wikitext text/x-wiki {{ناکۆکی سەربازی | ناوی شەڕ= جەنگی جیھانی یەکەم | وێنە= [[پەڕگە:WWImontage.jpg|250px]] | لێدوان= وەک سووڕانی کاتژمێر لە سەرەوە؛ خەندەق بە درێژایی سنووری فەرەنسی-ئەڵمانی، زرێپۆشی مارک-٥ی بەریتانی بە [[خەندەق]]ەکاندا دەڕوات، کەشتی ژێر دەریایی بەریتانی نوقم بوو دوای پێکانی لە گەرووی دەردەنیلدا، ڕەشاشی فیکرزی بەریتانی، فڕۆکەی پاترۆس دی ٣ بۆ چەکی ئاسمانی ئەڵمانی. | ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ١٩١٤–١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ | شوێن= [[ئەورووپا]]، [[ئەفریقا]]، [[زەریای ھێمن|ئوقیانووسی پاسیفیک]]، [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک|ئوقیانووسی ئاتلانیک]]، [[ئوقیانووسی ھندی]]، [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] | ئەنجام= ڕێکەوتنی ڤێرسای ١٩١٩ | شەڕکەری١= [[پەڕگە:Russian Empire 1914 17.svg|20px]]ئیمپڕاتۆری ڕووسیا{{ھن}}{{flag|فەڕەنسا}}{{ھن}}{{flag|شانشینی یەکگرتوو}}{{ھن}}{{flag|ویلایەتە یەکگرتووەکان}}{{ھن}}{{flag|یۆنان}}{{ھن}}{{flag|ئیتالیا|old}}{{ھن}}{{flag|ڕۆمانیا}}{{ھن}}{{flag|سربیا}}{{ھن}}{{flag|پورتوگال}}{{ھن}}{{flag|بەلجیکا}} | شەڕکەری٢= [[پەڕگە:Flag of Germany (1867–1919).svg|20px]]ئیمپڕاتۆری ئەڵمانی{{ھن}}[[پەڕگە:Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|20px]] ئیمپڕاتۆری نەمسا-مەجەر {{ھن}}[[پەڕگە:Ottoman Flag.svg|20px]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] {{ھن}}{{flag|بولگاریا}}}} '''جەنگی جیھانیی یەکەم''' یان '''یەکەم جەنگی جیھانی'''، ئەو جەنگە بوو کە لە نێوان ساڵانی ١٩١٤ و ١٩١٨دا لە [[ئەورووپا]] دەستی پێکرد و پاشان [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]، [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]، [[ئەفریقا]] و بەشەکانی دیکەی [[ئاسیا]]ی گرتەوە. لەلایەن ھاوچەرخەکانەوە بە «جەنگی گەورە» ناودەبرێت. ئەم شەڕە یەکێک لە خوێناویترین ململانێکانی مێژووە کە ٩ ملیۆن کەس لە شەڕدا کوژراون و زیاتر لە ٥ ملیۆن خەڵکی مەدەنی بەھۆی [[داگیرکاری]] سەربازی، بۆردوومان، برسێتی و نەخۆشییەوە گیانیان لەدەستداوە. ملیۆنەھا قووربانی دیکەش لە ئەنجامی کۆمەڵکوژییەکانی ناو ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی ڕوویدا. ھەروەھا لە سەرەتای ساڵی ١٩١٨ پەتایەکی گەورەی [[ئەنفلۆنزا|ئەنفلەوەنزای]] ناسراو بە [[ئەنفلۆنزای ئیسپانی]] لە سەرانسەری جیھاندا بڵاوبووەوە و بەھۆی جووڵەی ژمارەیەکی زۆر لە سەربازەکان خێراتر بوو. لە ساڵی ١٩١٤، زلھێزەکانی ئەورووپا دابەش ببوون بەسەر ھێزی ھاوپەیمانان ([[فەڕەنسا]]، [[ڕووسیا]] و [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]]) لەبەرامبەری وڵاتانی ناوەند (یەکێتی سییانی) کە پێک ھاتبوو لە [[ئەڵمانیا]] و [[ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان]] و [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]]. گرژییەکان کاتێک دەستی پێکرد کە ئیمپڕاتۆڕییەتیی نەمسا-مەجارستان شانشینی سربیای گرت لە دەرئەنجامی کوژرانی شازادەی نەمسا-مەجارستان و [[ھاوسەر]]ەکەی لەلایەن خوێندکارێکی سربییەوە. [[ڕووسیا]] ھەستا بە کۆکردنەوەی ھێزەکانی یەک ڕۆژ دوای ڕاگەیاندنی جەنگی [[ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان|نەمسا-مەجارستان]] لەسەر [[سڕبیا]]، [[ئەڵمانیا]] ھێزی کۆکردەوە لە ٣٠ی تەممووز و [[فەڕەنسا]] ھێزەکانی کۆکردەوە لە ٣٠ی ئاب. [[ئەڵمانیا]] لە ھەمان ڕۆژدا جەنگی ڕاگەیاند لە دژی ڕووسیا دوای ئەوەی بینی ڕووسیا وەڵامی داوای ئەڵمانیا ناداتەوە بە ڕاگرتنی کۆکردنەوەی سوپا، پاشان جەنگی ڕاگەیاند لە دژی فەرەنسا، و [[بەلجیکا]]ی گرت کە ئەمەش وای لە [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] کرد بێتە ناو جەنگەکەوە. ئەڵمانیا لە ھەر دوو لاوە ڕووبەڕوی شەڕ ئەبۆوە. ستراتیژی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٩١٤دا ئەوە بوو کە یەکەم جار لە بەرەی ڕۆژاوا فەڕەنسا بگرێت و پاشان ھێزەکانی خۆی بگوێزێتەوە بۆ بەرەی ڕۆژھەڵات و شکست بە ڕووسیا بھێنێت. بەڵام پێشکەوتنی ئەڵمانیا بۆ فەڕەنسا شکستی ھێنا. لە کۆتایی ساڵی ١٩١٤دا بەرەی ڕۆژاوا ڕووبەڕووی یەکتربوونەوە کە تا ساڵی ١٩١٧دا ھیچ لالییەنێک پێشکەوتنی زۆری بەدەست نەھێنا. بەپێجەوانەوە سنوورەکانی بەرەی ڕۆژھەڵات زۆرتر دەگۆڕا. نەمسا-مەجارستان و ڕووسیا خاکێکی زۆریان دەگرت و لەدەستیان دەدا. بەرە گرنگەکانی تر بریتی بوون لە بەرەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و بەرەی [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]] و بەرە [[بالکان]] و کێشانی [[بولگاریا]] و [[ڕۆمانیا]] و [[یۆنان]] بۆ ناو جەنگ. تا سەرەتای ساڵی ١٩١٥ ڕووسیا یەک لەدوای یەک شکستی دەخوارد لە شەڕی دووانەکەی تانێنبێرگ و شەڕی دەریاچەی ماسووریا. ڕووسەکان لە ھەموو ئەو شەڕانەدا نزیکەی ٤٥٠ ھەزار سەربازیان لەدەستدابوو، تا ئەو کاتە سوپاکەی لاواز ببوو و ئەڵمانییەکان بەشێکی زۆری سوپاکەی بەرەو بەرەی ڕۆژھەڵات ناردبوو. گەمارۆدانی پرزێمیشل بۆ ڕووسەکان سەرکەوتن بوو بەڵام لە مانگی نیسان ئەڵمانییەکان دەستیان کردبوو بە داڕشتنی پلان بۆ ڕزگارکردنی گالیسیا. لە مانگی ئایار ئەڵمانییەکان ھێرشی گۆرلیس-تارنۆیان دەستپێکرد، ھێرشێک کە لە کۆتاییدا بوە ھۆی پاشەکشەی ڕووسیا. لە ٥ی ئاب [[وارسۆ]] لەلایەن ئەڵمانییەکانەوە داگیرکرا و دواجار لە ئەیلوولی ١٩١٥ تەواوی [[پۆڵەندا]] و بەشێک لە پارێزگای [[مینسک]] داگیرکرا. کەموکورتییەکان بەھۆی گەمارۆی دەریایی و بەرگرتن بە کاڵا لەلایەن ھاوپەیمانانەوە بووە ھۆی ئەوەی کە ئەڵمانیا لە سەرەتای ساڵی ١٩١٧دا شەڕی ژێردەریایی بێ سنوور دەستپێبکات و ئەمریکا کە پێشتر بێلایەن بوو لە ٦ی نیسانی ١٩١٧دا بچێتە ناو جەنگەوە. لە ڕووسیا بۆلشێڤیکەکان لە شۆڕشی تشرینی یەکەمی ١٩١٧دا دەسەڵاتیان گرتە دەست و لە دانوستان لەگەڵ ئەڵمانیا لە پەیماننامەی بریست-لیتۆڤسک لە ٣ی ئازاری ١٩١٨دا ئاشتیان کرد و ژمارەیەکی زۆر لە سەربازانی ئەڵمانیایان ئازاد کرد. بەگواستنەوەی ئەم ھێزانە بۆ بەرەی ڕۆژاوا، ستافی گشتی ئەڵمانیا پێیان وابوو کە پێش ئەوەی ھێزە سەرەکییەکانی ئەمریکا بتوانن کاریگەرییان لەسەر جەنگەکە ھەبێت سەرکەوتن بەدەست دەھێنن. لە ئازاری ١٩١٨ھێرشی بەھاری ئەڵمانیایان دەستپێکرد و سەرەڕای سەرکەوتنە سەرەتایییەکان، بەخێرایی بە بەرگرییەکی زۆرەوە ڕاگیرا. لە مانگی ئابدا ھاوپەیمانان ھێرشی سەدان ڕۆژیان دەستپێکرد و ھەرچەندە سوپای ئیمپراتۆری ئەڵمانیا بەردەوام بوو لە شەڕی سەختدا، بەڵام نەیتوانی پێشڕەوییەکەیان بوەستێنێت. بەرەو کۆتایی ساڵی ١٩١٨، وڵاتە زلھێزە ناوەندییەکان دەستیان کرد بە داڕمان. بولگاریا لە ٢٩ی ئەیلوول، عوسمانییەکان لە ٣١ی تشرینی یەکەم و پاشان نەمسا-مەجەر لە ٣ی تشرینی دووەم ئاگربەستیان واژوو کرد. قەیسەر ویلھێلم کە ڕووبەڕووی شۆڕشی ئەڵمانیا دەبێتەوە و ھێزە دەریایییەکانی سەرپێچی دەکەن، لە ٩ی تشرینی دووەمدا دەست لەکار دەکێشێتەوە و حکوومەتی نوێی ئەڵمانیا ئاگربەستی ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ی واژوو دەکات و بەم شێوە کۆتایی بە جەنگی جیھانی یەکەم ھات. کۆنفرانسی ئاشتی پاریس لە ساڵی ١٩١٩–١٩٢٠ چەند ڕێکەوتنێکی ھەمەجۆری بەسەر زلھێزە شکست کەوتووەکاندا سەپاند کە بە ناوبانگترینیان پەیمانی ڤێرسای بوو. ھەڵوەشانەوەی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیای داگیرکار]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و [[ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان|ئیمپراتۆرییەتیی نەمسا-مەجارستان]] بووە ھۆی ڕاپەڕینی زۆر و دروستکردنی چەند دەوڵەتی سەربەخۆ وەک پۆڵەندا، [[چێکۆسلۆڤاکیا|چیکۆسلۆڤاکیا]] و [[یووگۆسلاڤیا|یوگۆسلاڤیا]]. شکستھێنان لە چارەسەرکردنی ئەو ناکۆکی و ناسەقامگیریانەی جەنگی جیھانی یەکەم بوە ھۆی ھەڵگیرسانی [[جەنگی جیھانیی دووەم|جەنگی جیھانی دووەم]] لە ئەیلوولی ١٩٣٩.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=World War I|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=World_War_I&oldid=1101046430|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٢}}</ref> بۆ یەکەم جار [[چەکی کیمیایی]] لە جەنگی جیھانی یەکەمدا بەکار ھات ھەروەھا بۆ یەکەم جار خەڵکی مەدەنی لە ئاسمانەوە بۆردومان کران لە میژوودا. شەرەکە قوربانی گیانی وای بە خۆیەوە بینی کە پێشتر مێژوو نەیبنیبوو، بنەماڵە فەرمانڕەوا و دەسەڵاتدارەکانی ئەورووپا ڕووخان کە دامەزراندیان دەگەڕایەوە بۆ [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|شەڕەکانی خاچھەڵگری]]یەکان، و نەخشەی سیاسی ئەورووپا گۆڕانکاری بەسەردا ھات. جەنگی جیھانی یەکەم بە کۆکێک ھەژمار دەکرێت بۆ بزووتنەوە ئایدۆلۆژییەکانی وەک شوعییەت و ململانێکانی دواتر وەک [[جەنگی جیھانیی دووەم|جەنگی جیھانی دووەم]]، و تەنانەت [[شەڕی سارد]]. شەڕەکە سەرەتایەکی نوێی بۆ جیھانی نوێ پێک ھێنا و کۆتایی ئەرستۆقراتی و شانشینە ئەورووپییەکان بوو، ھەروەھا سەرەتایەک بوو بۆ شۆڕشی تشرینی یەکەم (بەلشەفی) لە ڕووسیا کە ئەمیش بە ڕۆڵی خۆی سیایەتی گۆڕی لە [[چین]] و [[کووبا]]دا و ھەروەھا ڕێگەی جەنگی ساردی کردەوە لە نێوان ھەردوو زلھێز وڵاتە یەکگرتووەکان و یەکێتی سۆڤێتدا، و ھەڵکشانی نازییەکان دەرکەوت لە شکاندنی ئەڵمانیا لە شەڕەکەدا و چەندین کێشەی ھەڵپەساردراوی ھێشتووە لە دوای شەڕەکە، و شەڕ و جەنگەکان شێوەیەکی نوێیان وەرگرت بە ھاتنە ناوەوەی تەکنەلۆژیا بە شێوەیەکی گەورە و تێوەگلانی ھەندێک لایەن کە توانای شەڕی نەبوو وەک خەڵکە مەدەنییەکان، کاتێک پێشتر شەڕ لە گۆڕەپانەکانی جەنگا ڕوویان دەدا دوور لە شارەکان، لەم شەڕەدا شارەکان بە دانیشتووانە زۆرەکەیانەوە بوونە گۆڕەپانی شەڕ و ئەمەش بوو بەھۆی کەوتنەوەی ملیۆنان قوربانی. ڕووسیا بەڵێنی بەرگریکردنی دا لە سڕبیا، و ھەستا بە جووڵاندنی ھێزەکانی لە ئەنجامی فشاری ژەنەڕاڵە ڕووسییەکان، و ئەڵمانیا داوای لە ڕووسیا کرد کە ھێزەکانی نەجوڵێنێت و ھێزەکانی لابات لە حاڵەتی ئامادەباشی، و کاتێک ڕووسیا وەڵامی داواکەی ئاڵمانیای نەدایەوە ئەڵمانیا جەنگی ڕاگەیاند بەسەر ڕووسیادا لە ١ی ئابی ١٩١٤ و پاشان جەنگی ڕاگەیاند لە دژی فەرەنسا لە ٣ی ئاب. [[پەڕگە:Europe 1914.png|وێنۆک|280px|ئەورووپا سالی ١٩١٤]]پێشکەوتنی [[شۆڕشی پیشەسازی]] بوو بەھۆی بەرەوپێشچوونێکی گەورەی ناکۆکی ئیستیعماری لە نێوان دەوڵەتە ئیستیعمارییەکانی ئەورووپادا، لە پێناو سەرفکردنی شتومەک و بەدەستھێنانی کەرەستە سەرەتایییەکان و بەکارخستنی سەرمایە کە یەکێک بوو لە کێشەکانی ئەورووپا و پیاوە سیاسەکان چارەسەرێکیان بۆ نەئەکرا تەنھا لە ڕێگەی دەستبەسەراگرتنە ئیستعمارییەکانەوە نەبێت کە ئەمەش بووە ھۆی ناکۆکی لە نێوان خودی ھێزە ئیستیعمارییەکان خۆیاندا. ھەروەھا ناکۆکی دەرکەوت لەسەر دەستگرتن بەسەر دەریاکاندا بە تایبەت لە نێوان [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] کە خۆی بە گەورەی دەریاکان دادەنا و ئاڵمانیای یەکگرتوو کە کەشتیگەلەکانی زۆر بە خێرایی پێش خست، ھەروەھا توندوتیژی زیادی کرد لە نیوان [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] و [[ئەڵمانیا]] لەسەر ناوچەکانی ئەلزاس و لۆرین دوای ئەوەی ئەڵمانیا دەستی بەسەردا گرتن دوای شەڕی ساڵی ١٨٧٠ و ھەروەھا ئەو دوو دەوڵەتە ڕێنەئەکەوتن لەسەر داگیرکردنی [[مەغریب]]، و ناکۆکیان لەسەر ئەو وڵاتە (مەغریب) دوو قەیرانی بە خۆیەوە بینی، یەکەمیان لە ساڵی ١٩٠٥ و ١٩٠٦ دابوو و ئەڵمانیا تێیدا دەستگرتنی بە بەرژەوەندییە ئابوورییەکانییەوە دەردەبڕی و ئەزمەی دووەم ساڵی ١٩١١ لە ئەنجامی چوونە ناوەوەی ھێزە ئەڵمانییەکان بۆ ئەغادیر و ھەڕەشەی فەرەنسا لە بەکارھێنانی ھێزدا ڕوویدا و ئەمەش بوو بەھۆی وازھێنانی فەرەنسا لە بەشێکی کۆنگۆ بۆ ئەڵمانیا لە بەرامبەر ئەوەی دەست بگرێت بەسەر مەغریبدا. == ھاوپەیمانییەکان == ڕکەبەری توندی نێوان ھێزە ئەورووپییەکان لە پێناو فراوانکردنی بوارە ئیستیعمارییەکانیاندا بەستنی چەند ڕێکەوتننامەیەکی نھێنی و ھاو پەیمانی سەربازی لێکەوتەوە، ھەریەک لە فەڕنسا و ئینگلتەرا بەپێی ڕیکەوتنی ودی ساڵی ١٩٠٤ بوون بە ھاوپەیمان، و ھاوپەیمانی سییانی لە نێوان ھەریەک لە ئەڵمانیا و [[ئیتاڵیا]] لەگەڵ ئیمپڕاتۆڕی نەمسا-مەجەر دامەزرا، کە ئەمەش ھاوپەیمانییەکی ناجێگیر بوو خێرا [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]] لێی چووە دەرەوە و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] جێگەی گرتەوە دوای ئەوەی بوو بە ھاوپەیمان لەگەڵ ئەڵمانیا. و ئەم ھاوپەیمانیانە بوون بەھۆی پێشبڕکێ لە چەکداریدا بە تایبەت لە درێژکردنەوەی ماوەی خزمەتی سەربازی و زیادبوونی ژمارەی ھێزە سەربازییەکان لە ھەریەک لە ئەڵمانیا و فەرەنسا و ڕووسیا. == پێشبڕکێی چەکداری == ئاستی پێشبڕکێ لەسەر چەکداربوون زیادی کرد لە نێوان ھێزە ئەورووپییەکاندا و ئەڵمانیا ھەوڵی دامەزراندنی ئیمپڕاتۆرێکی ئیستیعماری دا لە خاکەکانی ئەو دیو دەریاکان و قەبارەی کەشتیگەلەکانی زیادی کرد و ئەمەش وای لە بەریتانیا کرد کە ھەستێت بە دەرکردنی کەشتیگەلی جەنگی "HMS Dreadnought" لە ساڵی ١٩٠٦ ئەو کەشتییەی ھەموو کەشتییەکانی پێش خۆی ھەڵوەشاندەوە، و بەریتانیا و ئەڵمانیا بە تایبەت ھەوڵی پێشخستنی کەشتیگەلەکانیان دەدا. و ئەم خشتەیەی خوارەوە خەرجکردنەکانی ھێزە گەورەکان دەردەخات لەسەر سوپا و دەریاکاندا بە مارکی ئەڵمانی ١٩١٣ز. {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! دەوڵەت!! دانیشتوان (بە میلیۆن){{ھن}}!!خەرجییەکانی سوپا{{ھن}}(ملیۆن مارک)!!خەرجییەکانی چەکە دەریایییەکان{{ھن}}(ملیۆن مارک)!! کۆ{{ھن}}(ملیۆن مارک) |- | ئیمپڕاتۆری ئەڵمانی || ٦٧، ٥ || ١٠٠٩ || ٤٦٧ || ١٤٧٦ |- | ئیمپڕتۆری نەمسا-مەجەڕ|| ٥٢، ٧ || ٤٩٦ || ١٥٥ || ٦٥١ |- | [[ئیتالیا]]|| ٣٥، ١ || ٣٣٢ || ٢٠٥ || ٥٣٧ |- | ئیمپڕاتۆری ڕووسی || ١٥٧، ٨ || ١٢٥٤ || ٤٩٨ || ١٧٥٢ |- | [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] || ٣٩، ٧ || ٧٦٦ || ٤١٢ || ١١٧٨ |- | [[شانشینی یەکگرتوو]]|| ٤٦ || ٥٧٦ || ٩٤٥ || ١٥٢١ |- | [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] || ٩٦، ٨ || ٤٢٢ || ٥٩٥ || ١٠١٧ |- | ئیمپڕاتۆری ژاپۆنی || ٥٤، ٣ || ٢٠٧ || ٢٠٣ || ٤١٠ |- |} == ڕووداوی سەراییڤۆ == [[پەڕگە:Gavrilloprincip.jpg|وێنۆک|220px|گاڤریلۆ پرینسیپ]] لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩١٤، میراتگری تەختی پاشایەتی نەمسا-مەجەر (فرانز فردیناند) و ھاوسەرەکەی تیرۆرکران لە کاتی سەردانێکیاندا بۆ [[سارایێڤۆ|سەراییڤۆ]] لە ناوچەی [[بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا|بۆسنە و ھەرسک]] لەسەر دەستی خوێندکارێکی سڕبی (جافریلۆ پرنسیب) کە ئەم ڕووداوە بوو بەھۆی گڕسەندنی ناڕەزایی [[نەمسا|نەمسا-مەجەر]] بەسەر سڕبدا و وئاگری شەری جیھانی یەکەمی ھەڵگیرساند. == شەڕ == === شەڕی ساڵی ١٩١٤ === لە دوای ڕووداوەکەی سەراییڤۆ و کوژرانی میراتگری تەختی پاشایەتی نەمسا-مەجەر (فرانز فردیناند) حکوومەتی [[نەمسا|نەمسا-مەجەر]] پەیامێکی ١٠ خاڵی نارد بۆ حکوومەتی [[سڕبیا|سربیا]] وەک ھەڕەشەیەک و سڕب ھەموو مەرجەکانی قبوڵ کرد بێجگە لە یەک مەرجیان. مانگێک دوای ئەو ئەزمەیە نەمسا-مەجەر شەڕی ڕاگەیاند بەسەر سربیادا لە ٢٨ی تەممووزی ١٩١٤، و بەمەش ئامێری ھاوپەیمانە ئەورووپییەکان کەوتە گەڕ و کاتێک [[ڕووسیا]] ھێزەکانی کۆکردەوە لە دژی نەمسا-مەجەر، [[ئەڵمانیا]] شەڕی ڕاگەیاند لە دژی ڕووسیا لە ١ی ئاب، ھەروەھا شەڕی ڕاگەیاند لە دژی [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] لە ٣ی ئاب، و دەستی گرت بە غەزووی خاکەکانی فەرەنسا لە ڕێگەی بڕینی [[بەلجیکا]]وە، ئەو ئیشەی کە وای لە [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] کرد شەڕ بەسەر ئاڵمانیادا ڕابگەیەنێت، لە ٤ی ئاب بەھۆی پێشێلکردنی بێلایەنی بەلجیکا ھەروەھا ئیمپڕاتۆری نەمسا-مەجەر شەڕی ڕاگەیاند لە دژی ڕووسیا. و [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]] ماوەیەک بە بێ لایەن مایەوە، نەیئەویست لەگەڵ ھیچ لایەکیان بوەستێت تا ڕاستی ھەڵوێستەکە ڕوون دەبێتەوە، ھەروەک [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وڵاتە یەکگرتووەکان]] دابڕابوو لەودیو دەریاکانەوە، بەڵام [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] کە دوژمنایەتییەکی مێژوویی لەگەڵ ڕووسیادا ھەبوو، و پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەڵمانیا لە گەشەسەندندا بوو، نەچووە شەڕەوە تا ٢٩ی تشرینی یەکەم تاکو کەشتیگەلەکانی ھەستان بە بۆردومانکردنی بەندەرە ڕوسییەکان لەسەر [[دەریای ڕەش]]. {| class="prettytable" |+ ڕیزبەندی کاتییەکانی شەڕ !ڕێکەوت !! ئەو دەوڵەتی شەڕ ڕادەگەیەنێت !! ئەو دەوڵەتەی شەڕی بەسەردا ڕاگەیەنراوە |- || ٢٨ی تەممووزی ١٩١٤ || نەمسا-مەجەڕ || سربیا |- || ١ی ئابی ١٩١٤ || ئەڵمانیا|| ڕووسیا |- || ٣ی ئابی ١٩١٤ || ئەڵمانیا || فەرەنسا |- || ٣ی ئابی ١٩١٤ || ئەڵمانیا || بەلجیکا |- || ٤ی ئابی ١٩١٤ || بەریتانیا|| ئەڵمانیا |- || ٥ی ئابی ١٩١٤ || مۆنتینیگرۆ || نەمسا-مەجەڕ |- || ٦ی ئابی ١٩١٤ || نەمسا-مەجەڕ || ڕووسیا |- || ٦ی ئابی ١٩١٤ || سربیا || ئەڵمانیا |- || ٦ی ئابی ١٩١٤ || مۆنتینیگرۆ || ئەڵمانیا |- || ١٢ی ئابی ١٩١٤ || فەرەنسا وبەریتانیا || نەمسا-مەجەڕ |- || ١٥ی ئابی ١٩١٤ || ژاپۆن || ئەڵمانیا |- || ٢ی تشرینی دووەمی ١٩١٤ || ڕووسیا || دەوڵەتی عوسمانی |- || ٥ی تشرینی دووەمی ١٩١٤ || فەرەنسا وبەریتانیا|| دەوڵەتی عوسمانی |- || ٢٣ی ئایاری ١٩١٥ || ئیتالیا || نەمسا-مەجەڕ |- || ١٤ی تشرینی یەکەمی ١٩١٥ || بولگاریا || سربیا |- || ٩ی ئازاری ١٩١٦ || ئەڵمانیا || پورتوگال |- || ٢٧ی ئابی ١٩١٦ || ڕۆمانیا || نەمسا-مەجەڕ |- || ٢٨ی ئابی ١٩١٦ || ئیتالیا || ئەڵمانیا |- || ٦ی نیسانی ١٩١٧ || وڵاتە یەکگرتووەکان || ئەڵمانیا |- || ٧ی نیسانی ١٩١٧ || پەنەما وکوبا || ئەڵمانیا |- || ٢٧ی حوزەیرانی ١٩١٧ || یۆنان || ئەڵمانیا |- || ٢٢ی تەممووزی ١٩١٧ || سیام || ئەڵمانیا |- || ٤ی ئابی ١٩١٧ || لیبیریا || ئەڵمانیا |- || ١٤ی ئابی ١٩١٧ || چین || ئەڵمانیا |- || ٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٩١٧ || بەڕازیل || ئەڵمانیا |- || ٧ی تشرینی دووەمی ١٩١٧ || وڵاتە یەکگرتووەکان || نەمسا-مەجەڕ |- || ١١ی کانوونی یەکەمی ١٩١٨ ||colspan="2" align="center"| کۆتایی شەڕ |} [[پەڕگە:Kriegserklärung Erster Weltkrieg.jpg|وێنۆک|220px|ڕاست|دەقی [[ڕاگەیاندنی شەڕ]]ی [[ئەڵمانیا]] لەسەر [[ڕووسیا]]]] دوای ئەوەی فەرەنسا چووە شەڕەکەوە ئەڵمانیا دەستی کرد بە جێبەجێکردنی پلانەکەی بۆ غەزووی فەرەنسا کە پێش نۆ ساڵ دای نابوو و پلانی شلیفنی ئەڵمانی بۆ ھێرشەکردنە سەر فەرەنسا بە خاکەکانی بەلجیکادا دەڕۆیشت بۆ دەستگرتن بەسەر فەرەنسادا بە شێوەیەکی خێرا، لە ١٦ی ئابدا ھێزە ئەڵمانییەکان خاکەکانی بەلجیکای بێ لایەنیان گرت تا لەوێوە بڕوات بۆ خاکە فەڕەنسییەکان ھەتا ڕووباری مارن لە ڕۆژھەڵاتی پاریس کە سوپای فەرەنسا کۆبووبوونەوە بۆ شەڕ، و شەڕی مارنی یەکەم دەستی پێکرد لە ٦ی ئەیلوولدا لە دووری ٥٥ میل لە پاریسەوە، دوای ئەوەی ھێزەکانی ئەڵمانیا شکستی ھێنا لە پێشکەوتن بەرەو پاریس، و یەکەی ھێزە ئەڵمانییەکان دەستیان کرد بە ھەڵکەندنی خەندەق ولەو کاتەوە شەرەکە بوو بە شەری خەندەق، و بەریتانیا شەڕی ڕاگەیاند لە دژی ئەڵمانیا لەبەرئەوەی بێلایەنی بەلجیکای پێشێلکرد. لە بەرەی ڕۆژاواوە، ڕووسیا سەرگەرم بوونی ھێزەکانی ئاڵمانیای بە فەرەنساوە قۆستەوە، دوو سوپای نارد تا بچنە خاکەکانی ئاڵمانیاوە لە ڕۆژھەڵاتی بڕووسیا تا دەوری ھێزە ئەڵمانییەکان بدەن لە ڕووسیای ڕۆژھەڵات، ئەمەش ئاڵمانیای ناچارکرد تا سێ یەکی ھێزەکانی لە فەرەنسا بکێشێتەوە، و گەمارۆی ھێزە ڕوسییەکان بدات لە شەڕی تاننبرگ لە ٣١ی ئابدا. دوای ھەڵگیرسانی شەڕ لە ئەورووپادا، جەنگەکان درێژەیان کێشا بۆ زیادکردنی موستەعمەرە ئەڵمانییەکان لەودیو دەریاکانەوە، و [[ژاپۆن]] شەڕی ڕاگەیاند لە دژی ئەڵمانیا لە کۆتایییەکانی ئابی ١٩١٤ و ئەڵمانی کردە دەرەروە لە چەند دوورگەیەکی [[زەریای ھێمن|ئوقیانووسی پاسیفیک]]، و ھێزە ئوستڕالی و نیووزلەندییەکان دەستیان گرت بەسەر موستەعمەرە ئەڵمانییەکان لە ئۆقیانووسی پاسیفیک. لە [[بالکان|بەلقان]] سوپای نەمساوی مەجەری ڕووباری درینای بڕی و ھێرشی کردە سەر خاکەکانی [[سڕبیا|سربیا]] بەڵام تێکشکێنرا لەلایەن ھێزە سڕبییەکانەوە، لە کۆتایی تشرینی یەکەمی ١٩١٤ ئیمپڕاتۆری عوسمانی چووە شەڕەکەوە لە ڕیزی ئەڵمانیا و لە دژی ڕووسیا و کەشتییە تورکییەکان بەندەرە ڕوسییەکانیان لە دەریای ڕەش بۆردوومان کرد، پاشان ھێزە تورکییەکان غەزووی ڕووسیایان کرد، و لە تشرینی دووەمدا ھاوپەیمانان شەڕیان ڕاگەیاند لە دژی دەوڵەتی عوسمانی و ھەستان بە ھەڵمەتێکی سەربازی گەورە لەسەر نیمچەدوورگەی گالیبۆلیبە بە ئامانجی دامەزراندنی ڕێڕەوێک لە نێوان دەریای ناوەڕاست و دەریای ڕەشدا، و دەستگرتن بەسەر قوستەنتینییە. ئیتالیا لە دەرەوەی شەرەکە مایەوە بە درێژایی ساڵی ١٩١٤ لەگەڵ ئەوەی ئەندام بوو لە ھاوپەیمانی سییانی لەگەڵ نەمسا – مەجەر و ئەڵمانیا، وتی پابەند نییە بە چوونە شەڕەوە لەبەرئەوەی نەمسا – مەجەڕ نەچووەتە شەڕی بەرگرییەوە. === شەڕی ساڵی ١٩١٥ === [[پەڕگە:Russian cavalry.jpg|وێنۆک|250px|ھێزەکانی ڕووس لە بەرەی جەنگدا، ١٩١٥]] ئاڵمان توانی سەرکەوتنێکی زۆرتر بەدەست بھێنێت بەسەر ھاوپەیمانەکاندا لە ساڵی ١٩١٥دا، ڕووسی شکاند لە شەڕی (جورلیس تارناو) لە ئایاری ١٩١٥، [[پۆڵەندا]] و زۆربەی شارەکانی [[لیتوانیا]]ی گرت، ھەوڵی بڕینی ھێڵەکانی پەیوەندی دا لە نێوان سوپاکانی ڕووسیا و بنکەکانیاندا تا دەست بەسەریاندا بگرێت، لەگەڵ ئەوەی ڕووس چەند سەرکەوتنێکی کەمی بەدەست ھێنا بەسەر ئەڵماندا، ٣٢٥، ٠٠٠ دیلی ڕووسی گیران لە پاش ئەوە ڕووسیا نەیتوانی ھێزەکانی بگێڕێتەوە. و سەرکەوتنی ئەڵمان بەسەر ڕووسیادا بوو بەھۆی ملکەچکردنی [[بالکان|بەلقان]]، و ھێزە نەمساوی و ئەڵمانییەکان لە ڕووباری [[دانووب]]ەوە ڕۆیشتن بۆ کوشتاری سڕب، و تێکشکانێکی گەورەیان پێگەیاندن. ھەر لە ھەمان ساڵدا ئەڵمانیا توانی چەند سەرکەوتنێکی باشی تر لە چەند لایەکەوە بە دەست بھێنێت، لەکاتێکدا سەربازگە ئەڵمانییەکان بە جێگیری ڕادەوەستان لە بەردەم ھێرشەکانی فەرەنسا و بەریتانیا، لە ھەمانکاتدا ناڕەزایی دروست بوو لە کەمبوونەوەی زەخیرەی سوپای بەریتانی و داوای پێکھێنانی وەزارەتی ئیئتلافیان لێکرد، ھەروەھا چەند گۆڕانکارییەک لە سەرکردە سەربازییەکانی ڕووسدا ڕوویدا. لە ٢٣ی ئایاری ١٩١٥ ئیتاڵیا شەڕی ڕاگەیاند لە دژی ئیمپڕاتۆری نەمسا و مەجەر، دوای ئەوەی ھاوپەیمانەکان بەڵێنی ھەندێک خاکەکانیان پێدا ئەگەر سەرکەوێت بەەسەر وڵاتەکانی ئەو لایەدا. === شەڕی ساڵی ١٩١٦ === [[پەڕگە:Defenders NGM-v31-p369-A.jpg|وێنۆک|250px|ڕاست|ھێزی وشکانی ڕووسیا]] ئەم ساڵە بە دوو داستانی گەورە جیادەکرێتەوە کە لەسەر خاکەکانی [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] بەرپابوون یەکەمیان حەوت مانگ درێژەی کێشا و دووەمیان چوار مانگ، ئەوانیش داستانەکانی فدان و سووم بوون، لە شەڕی یەکەمیاندا زیانەکانی [[ئەڵمانیا]] بە ٢٤٠ ھەزار کوژراو بریندار مەزەندەکرا و زیانی فەڕەنسییەکان ٢٧٥ ھەزاربوو. بەڵام لە شەری سومدا ھاوپەیمانان توانیان ئاڵمان ناچاربکەن ١٠٠ میلی چوارگۆشە بگەڕێتەوە، و ئەم شەڕە دەستی گرت بەسەر سوپای ئەڵمانی کۆندا، و پاشان پشت دەبەسترا بە سەربازە کەم تەمەنەکان، و سوپای بەریتانی لەم شەڕەدا شەست ھەزار بریندار و کوژراوی لێکەوتەوە لە یەکەم ڕۆژدا. لەم شەڕانەدا بۆ یەکەمجار زرێپۆش دەرکەوت لە گۆڕەپانەکانی جەنگدا، ولەم ساڵەدا ڕووس بە سەرکردایەتی ژێنراڵ بۆسیلۆف توانی ھەڵمەت بباتە سەر نەمسا، ٤٥٠ ھەزار دیلی لە ھێزە مەجەڕی و نەمساوییەکان گرت، و ئەم سەرکەوتنە ڕۆمانیای ھان دا تا شەڕ ڕابگەیەنێت بەسەر نەمسا و مەجەڕ، و ئەڵمانیا وەڵامی دایەوە بە ڕاگەیاندنی شەڕ بەسەریدا، و ئەڵمان لە شەش ھەفتەدا ڕۆمانییەکان شکاندا و چووە ناو بوخارستەوە. === شۆڕشی عەرەبی گەورە (١٩١٦) === [[پەڕگە:Russian Troops NGM-v31-p379.jpg|وێنۆک|220px|ھێزەکانی ڕووسیا لە چاوەڕوانی ھێرشی ئاڵمانیادا]] عەرەب بەیەکگەیشتن لە دەوری شەریف حوسێن کوڕی عەلی، شەریفی مەککە و پارێزەری وڵاتە پیرۆزە ئیسلامییەکان، کە ساردی کەوتبووە نێوانیان لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|خەلافەتی عوسمانی]]، و [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] دەیویست عەرەب ڕابکێشێت بەلای خۆیدا بۆ ئەو مەبەستە چووە وتووێژی نھێنییەوە لەگەڵ شەریف حوسێن، و نامە گۆڕایەوە لە نێوان شەریف حوسێن وەک نوێنەری عەرەب و سیر ھێنری مکماھون مەندوبی بەریتانیا لە [[میسر]] و [[سوودان]]، و لەو نامانەدا ئەوە ڕوون کراوەتەوە کە مەرجی عەرەب بۆ وەستان لەگەڵ بەریتانیا سەربەخۆبوونی دەوڵەتە عەرەبییەکانی سەر کەنارەکانی ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاستە و ھەروەھا دامەزراندنی دەوڵەتێکی عەرەبی گەورەیە کە ھەموو نیشتیمانی عەرەبی بگرێتەوە بێجگە لە [[میسر]] و [[باکووری ئەفریقا]] و لەگەڵ ئەوەی جیاوازبیان ھەبوو لەگەڵ مکماھون لەسەر سنووری دەوڵەتە عەرەبییە بەڵێنپێدراوەکە، عەرەب چوونە شەڕەوە لە ڕیزی بەریتانیادا. شۆڕشی عەرەبی گەورە دەستی پێکرد لە ١٠ی حوزەیرانی ١٩١٦ بە ڕاگەیاندنی شەریف حوسێن بە [[جیھاد]]ی پیرۆز و شۆڕش بەسەر عوسمانییەکاندا بە ھاوکاری ئەفسەری زانیاریدانی بەریتانی (تۆماس ئیدوار لۆرەنس)، و کوڕەکانی توانیان دەست بگرن بەسەر حیجازدا بە یارمەتی ئینگلیز و فەیسەڵی کوڕی پێشکەوت بەرەو [[شام]] و بە یارمەتی ئینگلیز گەیشتە [[دیمەشق]] کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] لێی ڕۆیشتنە دەرەوە، دامەزراندنی دەوڵەتێکی عەرەبی سەر بە باوکی ڕاگەیاند کە باوکی خۆی وەک پاشای عەرەب ڕاگەیاندبوو لەگەڵ ئەوەی ھاوپەیمانان دانیان بە پاشایەتی ئەودا نەنابوو تەنھا وەک پاشای [[حیجاز]] و ڕۆژھەڵاتی ئوردن نەبێت. لەگەڵ ئەو بەڵێنانەی [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] بە عەرەبی دابوو دەستی کرد بە وتوێژ و ڕێکەوتنی نھێنی لەگەڵ فەرەنسا و ڕووسیا، کە دابەشکردنی موڵکی دەوڵەتی عوسمانی لە خۆ دەگرت بە دەوڵەت عەرەبییەکانەوە، پاشان بەریتانیا و فەرەنسا جیابوونەوە لە ڕێکەوتنێکی نھێنیدا کە ناسراوە بە ڕێکەوتننامەی سایکس بیکۆ ساڵی ١٩١٦ بە ناوی مەندوبی بەریتانی [[مارک سایکس]] و مەندوبی فەڕەنسی فرانسوا جۆرج بیکۆ، و ئەم ڕێکەوتنە کە ئاشکرابوو دوای شۆڕشی تشرینی یەکەم (بەلشەفی) لە ڕووسیا ساڵی ١٩١٧، ھەر لە ھەمان ساڵدا بەریتانیا جارێکی تر غەدری لە عەرەب کرد بە بەڵێندان بە سەھیۆنییەت بە دامەزراندنی دەوڵەتێکی یەھوودی لە [[فەلەستین]] کە ناسراوە بە پەیماننامەی بلفۆر لە ٢ی تشرینی دووەمی ١٩١٧ دەرچوو. === گۆران لە ڕێڕەوی شەڕەکەدا ١٩١٧ === [[پەڕگە:Guetteur au poste de l'écluse 26.jpg|وێنۆک|220px|فەڕەنسا، ١٩١٧]] دەوڵەتەکانی یەکێتییە سییانییەکاە گەمارۆی دەریایی دوڵەتەکانی ھاوپەیمانییە سییانییەکەیان دا، و ئەڵمان وەڵامی دانەوە بە شەڕی کەشتی ژێر دەریایی، ئامانجیان پێکانی ھەموو کەشتییەکان بوو بە بێلایەنەکانەوە و لەو کەشتیانەی نوقم کران کۆمڵێک کەشتی ئەمریکی بوون کە وای لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] کرد بێتە شەڕەوە لە ڕیزی دەوڵەتەکانی یەکێتی سیانییەکەدا و بوو بە شەڕی جیھانی. === شەڕی ژێر دەریایی و وڵاتە یەکگرتووەکان === لە ماوەی ساڵی ١٩١٦شەری دەریایی کەوتەوە لە دەریای باکوور لە نێوان کەشتیگەلی ئەڵمانی و ئینگلیزی و ناسراوە بە جاتلاند، کەشتیگەلە ئەڵمانییەکان لە بەندەرەکانیان درچوون بۆ شەڕی کەشتیگەلی ئینگلیزی بە ئومێدی ھەڵگرتنی گەمارۆی دەریایی سەپێنراو بەسەر ئاڵمانیادا، و ئەمە شەڕێکی یەکلاکەرەوە نەبوو تا ئەڵمان کشایەوە لەگەڵ ئەوەی زیانێکی گەورەی گەیاند بە کەشتیگەلی بەریتانی، و لەو ماوەیەدا ئەڵمان دەستی کرد بە شەڕی کەشتی ژێردەریایی بە ئمانجی نوقمکردنی ھەر کەشتییەکی بازرگانی پێش ئاگادارکردنەوە، بۆ برسیکردنی بەریتانیا و ناچارکردنی بە خۆبەدەستەوەدان، وئەم کارەش وڵاتە یەکگرتووەکانی توڕەکرد لەبەرئەوەی کەشتییەکانی ئەویش لەو نیوەندەدا نوقم دەکران، لەبەر ئەوە چووە ناو شەڕەوە لە نیسانی ١٩١٧، بە تایبەت دوای ئەوەی زانی ئەڵمان ھەوڵی ڕازیکدرنی [[مەکسیک]] دەدەن تا ھێرش بکات سەر [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وڵاتە یەکگرتووەکان]] لەبەرامبەر ئەوەی سێ لە ویلایەتەکانی ئەمریکا وەربگرێت. وڵاتە یەکگرتووەکان پێش چوونە ناو شەڕەوە لەسەر ڕێڕەوی سەرۆکی ئەمریکی دەڕۆیشت کە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکی دابڕیبوو لە ئەورووپا و ڕێگەی نە دەدا بە ھیچ دەوڵەتێکی ئەورووپی دەست لە کاروبارەکانی وەربدەن، بەڵام سەرکردە ئەمریکییەکان بە بەرژەوەندیان زانی سوود لەم شەرە وەربگرن بە چوونە ناوییەوە. و ھاوپەیمانەکان سوودمەند بوون لە تواناکانی ئەمریکا لە بەھێزکردنی ھەوڵە جەنگییەکانیان، و توانیان گەمارۆ لەسەر ئەڵمانیا توند بکەن تا لاوازی بکەن. === سەرکەوتنی یەکێتی سییانی === [[پەڕگە:At close grips2.jpg|وێنۆک|250px|دوو سەربازی ئەمریکی دەڕۆن بەرەو کانی خەڵوز]] گەیشتنی ھێزە ئەمریکییەکان بۆ فەرەنسا لە تەممووزی ١٩١٧ گۆڕانێکی گرنگ بوو لە ڕێڕەوی شەڕدا، لەبەرئەوەی یارمەتی ھێزی دەوڵەتەکانی یەکێتییە سییانییەکەی دا دژەھێرش بکەنە سەر ئەڵمان و کشایەوە بە سەدان کیلۆمەتر لەکاتێکدا کە ھێزەکانی یەکێیتییە سیانییەکە دەستیان گرت بەسەر عوسمانییەکاندا لە [[میسر]] و [[سووریا|سوریا]] و [[عێراق]] و خۆیان پیش خست لە ئاسیای بچووکدا، و لە [[بالکان|بەلقان]] ھێزەکان یەکێیتییەکە [[بولگاریا]]یان ناچاری خۆبەدەستەوەدان کرد لە ئەیلوولی ١٩١٨ و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] داوای ڕێکەوتنی کرد لە تشرینی یەکەمی ھەمان ساڵدا و [[نەمسا]]ش داوای کرد لە سەرەتای تشرینی دووەمدا، و [[ئەڵمانیا]]ش بێجگە لە خۆبەدەستەوەدان نەیتوانی ھیچیتر بکات و ئاگربەست بەسترا لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ دوای ئەوەی بە تەنیا شکستی ھێنا لە ڕووبەڕووبوونەوەی بەرەی یەکێتییە سیانییەکە. === شەڕی ساڵی ١٩١٧ === ساڵی ١٩١٧ ڕووداوێکی گرنگی بە خۆیەوە بینی لەبەرەی ڕۆژھەڵاتەوە کە ئەویش سەرکەوتنی شۆڕشی تشرینی یەکەم (بەلشەفی) بوو لە [[ڕووسیا]] و واژووکردنی ڕێکەوتنی برست لیتۆفسک بوو لەگەڵ ئەڵمان ساڵی ١٩١٨ و چوونە دەرەوەی ڕووسیا بوو لە شەڕ، ھەر لەو ساڵەدا فەڕەنسییەکان بە یارمەتی ھێزە ئینگلیزەکان ھەستان بە ھێرشێکی گەورە بۆ سەر ھێزە ئەڵمانییەکان، لەگەڵ ئەوەی ئەم ھێرشە شکستی ھێنا و وفەڕەنسییەکان زیانێکی گەورەیان لێکەوت کە بوو بەھۆی یاخیبوون لە ڕیزەکانیاندا، و گۆڕانکاری ئەنجامدرا لە ڕیزی سەرکردە فەرەنسییەکاندا. و بەریتانییەکان گۆڕانی گرنگیپێدانی ئاڵمانیان بینی بۆ بەرەی بەریتانی، و شەڕی باشندیل کەوتەوە کە بەریتانیا ١٠٠ ھەزار سەربازی لە دەستدا تێیدا لە نێو کوژراو و بریندارەکاندا، و چەند کارەساتێک ھات بەسەر ڕیزەکانی ھاوپەیماناندا لە بەرەکانی ڕوسی و فەرەنسی و ئیتالی، لەگەڵ ئەوەی سەرکەوتن بەسەر عوسمانییەکان و توانیان بچنە ناو [[عێراق]] و [[فەلەستین]]ەوە. ھەروەک ئەو ساڵە جیادەکرێتەوە بە سەرکەوتنێکی گەورەی ھێزە ئەلمانی و نەمساوییەکان لە شەڕی کابۆریتۆ دوای زنجیرەیەک شەڕ وەک شەڕی ئیسونزۆ. === گەڕانەوە بۆ شەڕ بزووتنەوەی ١٩١٧–١٩١٨ === [[پەڕگە:Bundesarchiv Bild 183-1983-0323-501, Kriegskinematograph im Schützengraben.jpg|وێنۆک|250px|دەستەی فیلمی ئاڵمانی بۆ تۆمارکردنی ئیشەکان]] چوونە دەرەوەی ڕووسیا لە شەڕ دوای سەرکەوتنی شۆڕشی تشرینی یەکەمی ١٩١٧ و دوای ئەوەی لینینی سەرکردەی پەیماننامەی ئاشتی بە جیا لەگەڵ ئەڵمانیا واژووکرد، ڕۆڵێکی دیاری بینی بۆ چڕکردنەوەی ھەڵمەتەکانی ئەڵمانیا لەسەر فەرەنسا پێشئەوەی پاڵپشتی ئەمریکی پێیان بگات، ھێزە بەریتانی و فەرەنسییەکان لەژێر سەرکردایەتی ژێنەڕاڵی فەڕەنسی فوش مکن یەکیان گرت، دوای ئەوەی ئەڵمانیا لە شەڕی مارندا لە ساڵی ١٩١٤ ھێزە فەڕەنسییەکانی کشاندەوە بەرەو باشوورو ئەڵمانیا دوایان کەوت و شەری حوسن فردان ڕوویدا لە ساڵی ١٩١٦ کە کشانی ئەڵمانییەکان لەسەر فەرەنسا وەستاند. و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وڵاتە یەکگرتووەکان]] چووە شەڕەوە لە ڕیزی ھاوپەیمانان بە ئامانجی ڕووبەڕونەوەی ویستی فراوانخوازی ئەڵمانیا لە دەستبەسەراگرتن و ڕێزنەگرتنی بێلایەنی بەلجیکاو شەڕەی کەشتییە ژێردەریایییەکانی کە زیانێکی ئابوری گەورەی گەیاند بە ئەمریکا وای لە ئەمریکا کرد بێتە شەڕەکەوە. ھاوکات لەگەڵ ترسی خاوەن بانک و حکوومەتی ئەمریکا لە شکانی ھاوپەیمانان، و بانکە ئەمریکییەکان دارایییەکی گەورەیان بە فەرەنسا و بەریتانیا دابوو بۆ کڕینی ماددە سەرەتایییەکان و [[خۆراک]] لە وڵاتە یەکگرتووەکان، لەبەرئەوە خاوەن بانک و پیاوە بازرگانەکانی ئەمریکا داوایان لە حکوومەت کرد بچێتە شەڕەوە لە ڕیزی ھاوپەیمانان. === کۆتایی شەڕ ساڵی ١٩١٨ === [[پەڕگە:Vickers machine gun in the Battle of Passchendaele - September 1917.jpg|وێنۆک|250px|سەربازە بەریتانییەکان لە بەرەی فەرەنسی ئەلمانی بە فڵچەی فیکرز]] دەرچوونی ڕووسیا لە شەڕ ھانی ھێزە ئەڵمانییەکانی دا تا سوود لە ٤٠٠ سەربازە وەربگرێت کە لە بەرەی ڕوسی و ناردنیان بۆ شەڕی ئینگلیز و فەڕەنسییەکان، و ئەڵمان توانیان سوپای پێنجەمی بەریتانی تێک بشکێنن لە ئازاری ١٩١٨، و شەرەکانی ھەردوولا زەرەرو زیانێکی گەورەی لە گیان و ساماندا لێکەوتەوە، و نرخی شەڕ لەو ساڵەدا بە بە '''دە ملیۆن دۆلار لە سەعاتێکدا''' خەمڵێنراوە. و ھاوپەیمانان دەستیانکرد بە ئامادەکردنی ھێزەکانیان و ھەڵمەتێکی گەورەیان بردە سەر ئەڵمان و کۆتایی بە شەڕەکە ھێنا، و ناسراوە بە شەری مارنی دووەم لە تەممووزی ١٩١٨، و ڕۆژی ٨ی ئابی ١٩١٨ ڕۆژێکی ڕەش بوو لە میژووی ئەڵماندا؛ کە چەند شکستێکی توندیان خوارد لەبەردەم بەریتانی و ھاوپەیمانەکان، و ئەڵمانیا بەرەو داڕمان ڕۆیشت و نزیکەی ٢٥٠ ھەزار ئەڵمانی بە دیل گیران لە ماوەی سێ مانگدا، و ھێزە بەریتانییەکان چوونە ناو ھێڵە ئەڵمانییەکانەوە و گەیشتنە باکووری فەرەنسا، و ھێزەکانی تری ھاوپەیمانان گەیشتنە فەرەنسا. ئەزمەیەکی سیاسی توند ئاڵمانیای گرتەوە لەگەڵ شکستە سەربازییەکانیان لە مەیدانەکانی جەنگدا، ئەڵمانیا داوای ئاگربەستی کرد بە بێ ھیچ مەرج و بەندێک، و ھاوپەیمانان وتوێژیان لەگەڵ حکوومەتە ئیمپڕاتۆرییەکە ڕەتکردەوە لەبەرئەوە حکوومەتی کۆماری لە ئەڵمانیا دامەزرا دوای دەست لە کار کێشانەوەی ئیمپڕاتۆری ئەڵمانی، و ئەو ئاگربەستە بەسترا کە کۆتایی بە شەڕ ھێنا لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ دوای چوار ساڵ و نیو شەڕ و کوشتار کە دە ملیۆن سەرباز بوون بە قوربانی و ٢١ ملیۆنی تر برینداربوون. == دەرئەنجامەکان == شەری جیھانی یەکەم بوو بەھۆی ڕووخانی ئیمپڕاتۆری عوسمانی لە ساڵی ١٣٤١ک-١٩٢٤ز و کەوتنەوەی چەندین زیانی گەروەی ماڵی و گیانی و گەڕانە دواوەی ڕۆڵی ئەورووپا لە ئاڕاستەکردنی سیاسەتی جیھان، بەڵام گرنگترین ئەنجامی دامەزراندنی ئەو ئاشتییە کەموکوڕەدا بوو کە ھەموو ئەو ئامڕازانەی لە خۆ دەگرت کە بوون بەھۆی ھەڵایسانی شەڕی جیھانی دووەم ساڵی ١٩٣٩. و لە ماوەی شەڕەکەدا دەوڵەتە ئەورووپییە بەشەڕھاتووەکان ناچاری کڕینی پێویست و کەرەستەیەکی زۆر بوون لە وڵاتە نوێکان کە خاکەکانیان ھیچ زیانێکی شەڕی پێ نەگەیشت وەک وڵاتە یەکگرتووەکان و کەنەدا و [[ئوسترالیا]] و [[ئەرژەنتین|ئارجەنتین]]، کە ئەمەش وای لە ئەورووپا کرد شارێک بێت بۆ ئەو دەوڵەتانە لە دوای شەڕ، و ئەورووپا لە دوای شەڕ خۆی ناچار بینییەوە لە دانی ئاڵتوونە یەدەکەکانی کە ھەیبوو بۆ دانەوەی قەرزەکانی و ئەمە بوو بەھۆی گەڕانە دواوەی دراوی ئەورووپی. وڵاتە یەکگرتووەکان سوودمەندی یەکەم بوو لەم شەرە و قەرزدەری یەکەم بوو بە ئەورووپا لە پێش و لە کاتی شەرەکە، وڵاتە یەکگرتووەکان لە دوای شەر لە ئەنجامی وەرگرتنەوەی قەرزەکانیدا %٤٥ی ئاڵتوونی یەدەکی جیھانی بەدەستھێنا و بەوەش بوو بە یەکەم خاوەن قەرز لە جیھاندا. == زیانە گیانی و ماڵییەکان == زیانە گیانەکانی شەری جیھانی یەکەم بە ٨، ٥٣٨، ٣١٥ کەس خەمڵێنراوە، و زیاتر لە دوو ئەوەندەی ئەو ژمارەیە برینداربوون، و زیانەکانی ڕووسیا لە سەرەوەی لیستی زیانە گیانییەکان دێت پاشان بە دوایدا ئەڵمانیا و فەرەنسا و بەریتانیا و ئیتالیا و وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دێن. بەڵام گرنگترین زیانە ماڵییەکان لەو خاکانە کەوت کە شەرەکە تیایاندا ڕوویدا کاتێک کێڵگە کشتوکاڵییەکان تیاچوون لەگڵ کێڵگە ئاژەلییەکان و سەدان ھەزار ماڵ وێران کران لەگەل ھەزران کارگە ھاوکات لەگەڵ ئەو زیانانەی بە سکە ئاسنینەکان و کانی خەڵوزەکان کەوت. لەبەرئەوە دەولەتە شەڕکەرەکان ئەبووایە لە قۆناغی ئاشتیا ئەوەیان بنیات بنایەتەوە کە شەڕ وێرانی کردبوو و پیشەسازییە جەنگییەکانیان بگۆڕن بۆ پیشەسازی مەدەنی، بەڵام کەمی سەروەت و دەستی ئیشکەر کە لە شەڕەکاندا تیاچووبوون بوونە ڕێگرێی گەورە لەبەردەم بنیاتنانەوەکاندا. ئەم خشتەیەی خوارەوە<ref>Irving Werstein, “1914-1918: World War I”, Cooper Square Publishers; Inc, New York, 1964.</ref> زیانەکانی دەوڵەتەکان لە شەری جیھانی یەکەم ڕوون دەکاتەوە کە کەیشتە زیاتر لە ٣٧ ملیۆن سەرباز لە نیویاندا زیاتر ھەشت ملیۆن کوژران. {|class="wikitable" !دەوڵەت!!کوژرا و وەفاتکراوەکان!!بریندار!!دیل و ونبووەکان!! کۆی زیانەکان |- |- |ئیمپڕاتۆری ئەڵمانی|| ١، ٧٧٣، ٧٠٠ || ٤، ٢١٦، ٠٥٨ || ١، ١٥٢، ٨٠٠|| ٧، ١٤٢، ٥٥٨ |- |ئیمپڕاتۆری ڕووسی|| ١، ٧٠٠، ٠٠٠|| ٤، ٩٥٠، ٠٠٠|| ٢، ٥٠٠، ٠٠٠ || ٩، ١٥٠، ٠٠٠ |- |[[فەڕەنسا|فەرەنسا]]|| ١، ٣٥٧، ٨٠٠ ||٤، ٢٦٦، ٠٠٠ || ٥٣٧، ٠٠٠ || ٦، ١٦٠، ٨٠٠ |- |ئیمپڕاتۆری نەمسا-مەجەر|| ١، ٢٠٠، ٠٠٠ || ٣، ٦٢٠، ٠٠٠ || ٢، ٢٠٠، ٠٠٠|| ٧، ٠٢٠، ٠٠٠ |- |دەوڵەتەکانی کۆمونلوس || ٩٠٨، ٣٧١ || ٢، ٠٩٠، ٢١٢ || ١٩١، ٦٥٢ || ٣، ١٩٠، ٢٣٥ |- |شانشینی ئیتالیا|| ٦٥٠، ٠٠٠ || ٩٤٧، ٠٠٠ || ٦٠٠، ٠٠٠ || ٢، ١٩٧، ٠٠٠ |- |ڕۆمانیا|| ٣٣٥، ٧٠٦ || ١٢٠، ٠٠٠ || ٨٠، ٠٠٠|| ٥٣٥، ٧٠٦ |- |[[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپڕاتۆری عوسمانی]]||٣٢٥، ٠٠٠ || ٤٠٠، ٠٠٠ || ٢٥٠، ٠٠٠||٩٧٥، ٠٠٠ |- |[[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وڵاتە یەکگرتووەکان]] || ١٢٦، ٠٠٠ || ٢٣٤، ٣٠٠ || ٤، ٥٠٠ || ٣٦٤، ٨٠٠ |- |[[بولگاریا]]|| ٨٧، ٠٠٠ || ١٥٢، ٣٩٠|| ٢٧، ٠٢٩||٢٦٦، ٩١٩ |- |[[سڕبیا|سربیا]]|| ٤٥، ٠٠٠ || ١٣٣، ١٤٨ || ١٥٢، ٩٥٨||٣٣١، ١٠٦ |- |[[بەلجیکا]]|| ١٣، ٧١٦ || ٤٤، ٦٨٦ ||٣٤، ٦٥٩ ||٩٣، ٠٦١ |- |[[پورتوگال]]|| ٧، ٢٢٢ || ١٣، ٧٥١ || ١٢، ٣١٨|| ٣٣، ٢٩١ |- |[[یۆنان]]||٥، ٠٠٠ || ٢١، ٠٠٠|| ١، ٠٠٠||٢٧، ٠٠٠ |- |[[مۆنتینیگرۆ]]|| ٣، ٠٠٠ ||١٠، ٠٠٠ || ٧، ٠٠٠|| ٢٠، ٠٠٠ |- |[[ژاپۆن|یابان]]|| ٣٠٠ ||٩٠٧ || ٣ || ١، ٢١٠ |- '''کۆ'''||٨، ٥٣٨، ٣١٥ || ٢١، ٢١٩، ٤٥٢ || ٧، ٧٥٠، ٩١٩||٣٧، ٥٠٨، ٦٨٦ |} == ئاشتی کەم و کوڕ == === کۆنگرەی ئاشتی ١٩١٩ === ئەڵمانیا ڕازی بوو لە واژووکردنی ئاگربەست لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ لەسەر بنەماکانی ویلسۆن، و لەو کاتەدا ڕێکەوتن کە کۆنگرەی ئاشتی بەڵێنپێدراو بڕیار و ڕێکەوتنەکانی خۆی دەربکات کە لە بیرۆکە جوانەکانی ئەو بنەمایە وەربگیرێن، بەڵام ھیچ کام لەوانە ڕووینەدا، کۆنگرەی ئاشتی کە یەکەم دانیشتنی لە [[پاریس]] لە ١٨ی کانوونی دووەمی ١٩١٩ بەست نوینەری ٣٢ دەوڵەتی ھاوپەیمان ئامادەی بوون و ودەوڵەتە شکست خواردووەکان و ڕووسیا و دەوڵەتە بێلایەنەکانی لێ دوورخرایەوە، لەبەرئەوە ئەم کۆنگرەیە بە کۆبوونەوەیەکی دەوڵەتە سەرکەوتووەکانی شەڕی جیھانی یەکەم دادەنرێت بۆ دابەشکردنی دەستکەوتەکانیان و سەپاندنی ویستی خۆیان بەسەر دەوڵەت شکستخواردووەکان، لە ھەمان کاتدا نوێنەری ھەر سێ وڵات فەرەنسا و بەریتانیا و وڵاتە یەکگرتووە ئەمریکییەکان ڕای خۆیان سەپاند بەسەر نوینەرە بەشداربووەکانی وڵاتەکانی تردا. === داواکاری کۆنگرەبەستەکان === کۆنگرەکە ویستی فەرەنسا و بەریتانیای دەرخست لە فراوانکردنی سنوورەکانیان و بەدەستھێنانی موستەعمەرەری نوێ، فەڕەنسییەکان تەنھا بە داوای گەڕاندنەوەی ناوچەکانی ئەلزاس و لۆرین نەوەستان لە ئەڵمان بەڵکو بەشی چەپی ڕووباری ڕاینیان وەرگرت کە ناوچەیەکی بەرگری بوو و ساری ئاڵمانیای داوائەکرد وەک سەرچاوەیەک بۆ خەڵوزی بەردین سوودی لێوەربگرن، و سەبارەت بە موستەعمەرەکان جۆرج کلیمنسۆی [[سەرۆک وەزیران]]ی فەڕەنسی کە خۆی بەشداربوو لە کۆنگرەکە پارێزگاری فەرەنسای دەربڕی بەسەر موستەعمەرەکانی لە باکووری ئەفریقا و ناوەڕاستەکەی و لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا لە ھەمانکاتدا وتی ئینتیدابی فەڕەنسی لەسەر سووریا و لوبنان جێگەی گفتوگۆ نین. بەڵام سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا کە سەرۆکی نوێنەرانی وڵاتەکەی دەکرد لە کۆنگرەکەدا لوید جۆرج ناڕەزایی دەربڕی لە ھەلوێستی سنووری فەرەنسا، و داوای کرد وڵاتەکەی میراتی موستەعمەرە ئەلمانییەکان وەربگرێت لە ئەفریقا و ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و ئینتیداب بەسەر میسر و سودان و عێراق و فەلەستین و بەڵێنی خۆی لەبیرکرد کە بۆ سەربەخۆبوونی ڕۆژھەڵاتی عەرەبی دابووی. بەڵام سەرۆک وەزیرانی ئیتاڵی ئۆرلاندۆ داوای ناوچەکانی ترانتان و تریستای کرد بۆ ئیتالیا. و تەنھا سەرۆکی ئەمریکی ویلسۆن لە نێو سەرۆکی وەفدەکانی دەوڵەتە گەورەکاندا داوای دامەزراندنی ئەنجومەنی نەتەوەکانی کرد و بڕیارەکانی کۆنگرە لە چواردە بنەماکەی ئەوەوە دەربچن. === بڕیارەکانی کۆنگرەکە و ئەنجامەکانی === ==== گۆڕینی نەخشەی سیاسی ئەورووپا ==== کۆنگرەی پاریس ئیمپڕاتۆرەکانی ئەڵمانی و نەمساوی ھەڵوەشاندەوە بە ئەنجامدانی چەند دەستکارییەک لە سنووری سیاسی دەوڵەتەکانی ئەورووپادا، لە نەخشەی ئەورووپادا چەند دەوڵەتێکی نوێ دەرکەوتن وەک [[مەجارستان|ھەنگاریا]] و [[چیکۆسلۆڤاکیا]] و [[یووگۆسلاڤیا]]، و گۆڕانکاری بنەڕەتی لە دەوڵەتەکاندا ڕوویدا ھەریەک لە [[تورکیا]] و [[ئەڵمانیا]] گۆڕان بۆ ڕژێمی کۆماری و [[نەمسا]] گۆڕا بۆ کۆمارێکی بچووک بەڵام [[ڕووسیا]] لە ڕژێمی قەیسەرییەوە گۆڕابوو بۆ ڕژێمی شیوعی لە دوای شۆڕشی ئۆکتبەری ١٩١٧ بە سەرۆکایەتی [[لینین]]. ==== پەیماننامەی ڤێرسای ==== [[پەڕگە:Treaty of Versailles Signing, Hall of Mirrors.jpg|وێنۆک|280px|مەراسیمی واژووکردنی ڕێکەوتننامەی ڤێرسای]] لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩١٩ ئەڵمانیا پەیماننامەی ڤێرسای واژووکرد لەگەڵ ھاوپەیمانە سەرکەوتووەکاندا لە شەڕی جیھانی یەکەمدا دوای وتوێژێک کە شەش مانگی خایاند، و دەستکاری پەیماننامەکە کرا لە ١٠ی کانوونی دووەمی ١٩٢٠ کە دانپیانانی ئاڵمانیای بە بەرپرسیارییەتی شەرەکە لەخۆ دەگرت و ولەسەر ئەڵمانیا دانرابوو کە قەرەبووی ماڵی لایەنە زەرەر لێکەوتووەکان بداتەوە. و پەیمانەکە چەند مەرجێکی توندی لە خۆ دەگرت بە دابڕینی نزیکەی ٢٥ ھەزار میلی چوارگۆشە لە خاکەکانی ئەڵمانیا و بخرێنە سەر [[پۆڵەندا]] و [[دانمارک]] و چیکۆسلۆفاکیا، و ھەموو موستەعمەرە ئەڵمانییەکان گیران، و ئەڵمانیا بە تەنھا بەرپرسیاری شەرەکەی خرایە ئەستۆ و و بەندەکانی ئەم پەیماننامەیە ھۆکار بوو بۆ ئەوەی کە فرسەتی ھاتە بەردەم ڕەتی بکاتەوە و تۆڵەی خۆی بکاتەوە لەوانەی بەسەریاندا سەپاند. و پەیماننامەکە باسی دامەزراندنی ئەنجومەنی نەتەوەکانی دەکرد و ئامانج لێی بۆ جڵەوگیری بوو بۆ ئەوەی شەری چەکداری نەکەوێتەوە لە نیو دەوڵەتەکەندا وەک ئەوەی لە شەڕی جیھانی یەکەدا ڕوویدا. و ئەو بەندە سەربازیانەی دانران لەسەر ئەڵمانیا، مەرجی توند وتیژیان دانا بۆ یەکەی سەربازییە ئەڵمانییەکان تا نەتوانێت شەڕ بکاتەوە، و پەیماننامەکە باسی لەوەکرد کە سوپای ئەلمانی تەنھا ١٠٠ ھەزار سەربازی ھەبێت و ڕژێمی سەربازی ناچاری ھەڵبوەشێنرێتەوە، و ئەڵمانیا ناتوانێت ھێزی ئاسمانی پێک بھێنیت و وبەسترایەوە تەنھا بە بوونی ١٥ ھەزار سەربازی دەریایی لەگەڵ بوونی کەشتی دەریایی بە بێ کەشتی ژێردەریایی، و بۆ سەرباززەکان نییە زیاتر لە ١٢ ساڵ لە سوپادا بمێننەوە تا سوپای ئەڵمانی ھێزی سەربازی ڕاھێنراوی نەبێت. و بڕگەی ٢٣٢ی پەیماننامەکە بەرپرسیارییەتی شەڕەکەی خستە سەر ئەڵمانیا و قەرەبوو کردنەوەی لایەنە زەرەر لێکەوتووەکانی لەسەر دانرا کە بە ٢٦٩ بلیۆن مارکی ئەڵمانی خەمڵێنرابوو، و ئەم بڕە دابەزێنرا بۆ ١٣٢ بلیۆن مارک، لەگەڵ نزمکردنەوەی بڕەکەدا ئابوریناسەکان ئەو بڕە وادەدەنێن کە زیادەڕۆیی تیا کراوە، و توندکردنی ئەم قەرزانە لەسەر ملی ئەڵمانیا ھۆکار بوون بۆ ھەڵگیرسانی شەڕی جیھانی دووەم لەسەر دەستی ئەدۆلف ھیتلەر. ==== ئینتیداب ==== لە کۆنگرەکەدا ڕێکەوتن لەسەر داواکاری ئیستیعمارییەکانی ھەریەک لە بەریتانیا و فەرەنسا و دان نان بە شەرعییەتی ئینتیدابدا نا لەسەر دەوڵەتەکانی ڕۆژھەڵاتی عەرەبی لەگەڵ ناڕازیبوونی [[ئەمیر]] فەیسەڵ کوڕی حوسێن کە وەک چاودێرێک ئامادەی کۆنگرەکە بوو. [[پەڕگە:Allenby enters Jerusalem 1917.jpg|وێنۆک|240px|چوونە ناوەوەی ھێزەکانی بەریتانیا بۆ قودس ساڵی ١٩١٧.]] ==== دامەزراندنی ئەنجومەنی نەتەوەکان ==== سەرۆکی وەفدە بەشداربووەکانی کۆنگرەکە ڕێکەوتن لەسەر دامەزراندنی ڕێکخراوی ئەنجومەنی نەتەوەکان کە سەرۆکی ئەمریکی ویڵسۆن سووربوو لەسەری وەک بەندێکی بنەڕتی چووە ناو ھەموو ڕێکەوتننامەکانی سەرکەوتووەکان لەگەڵ شکستخواردووەکانی شەڕەکە بەستیان، وئامانجی یەکەم لە ئەنجومەنی نەتەوەکان کە بنکەکەی لە جنێف لە سویسرا دانرا چارەسەری ناکۆکی نێوان دەوڵەتەکان بوو بە ڕێگە چارەی ئاشتیانە و ئەمەش کەشێکی یارمەتیدەری دروست کرد بۆ لێک گەیشتن و متمانە لە نیو نەتەوەکاندا. بەڵام کاروبارەکان بەو ئاڕاستەدا نەڕۆیشتن، و ئەنجومەنەکە لە دامەزراندنیا ھێزێکی سەربازی وای نەبوو کە بڕیارەکانی جێبەجێ بکات ھەروەک بوو بە ئامڕازێک بۆ بەرژەوەندی سەرکەوتووەکانی شەڕەکە کە ئەمەش وای لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریک کرد کە خۆی بەشدار نەبێت لە بە ئەندامبوونیدا لەگەڵ ئەوەی ئەو خاوەنی بیرۆکەی دامەزراندنی بوو. == نیشتیمانی عەرەبی لەژێر ئینتیدابدا == جێبەجێکردنی تەواوەتی بۆ ڕێکەوتنی سایکس بیکۆی دەستی پێکرد ساڵی ١٩١٨ و جەنگەکان کۆتایی نەھاتن و ژێنەڕاڵ ئەلەنبی ھێزی ھاوپەیمانان بۆ سێ یەکە دابەش کرد لە ڕۆژھەڵاتی ناوچە عەرەبییەکان؛ یەکەی کارگێڕی فەڕەنسی (کەنار) و یەکەیەک بە کارگێڕی عەرەبی (ناوخۆ) و یەکەیەک بە کارگێڕی بەریتانی بەڵام ڕێکەوتنی نیودەوڵەتی بۆ ئەمە لە کۆنگرەی پاریس کرابەە ساڵی ١٩١٩، کۆنگرەکە تێگەشتنێکی نوێی بۆ ئیستیعمار دەربڕی ئەویش ئەو ئینتیدابە بوو کە سەرۆکی ئەمریکی ویڵسۆن و سەرۆک وەزیرانی باشووری ئەفریقا ژێنەڕاڵ سمتس پێشنیاریان کرد، کە بەپێی ئەو دەوڵەتە گەورەکان کاروباری ئەو دەوڵەتانە بگرنە دەست کە ماوەیەکی زۆرە لەژێر دەسەڵاتی یەکێک لە ئیمپڕاتۆرییەتەکاندان وەک ئیمپڕاتۆری مانی، بەڵام کۆنگرەی گشتی سووری ڕێکەوتننامەی سایکس بیکۆ و بەڵێننامەی بلفۆریان ڕەتکردەوە و شانشینی سووریایان ڕاگەیاند و ئەمیر فەیسەڵ وەک پاشا دانرا، و ھاوپەیمانەکان لە شاری سان ڕیمۆی ئیتاڵی دانیشتنێکی کرد لە نیسانی ١٩٢٠ و بڕیاریان دا وەڵامی کۆنگرە سوورییەکە بدەنەوە بە جێبەجێکردنی ڕێکەوتننامەی سایکس بیکۆ کە [[سووریا|سوریا]] و [[لوبنان]]ی دەخستە ژێر ئینتیدابی فەڕەنسی و [[عێراق]] و [[فەلەستین]] و ڕۆژھەڵاتی [[ئوردن]]ی دەخستە ژێر ئینتیدابی بەریتانی، ھەروەھا کۆنگرەی سان ڕیمۆ بەڵێنی ئیشکردنی دا لەسەر بەڵێننامەی بلفۆر ھەروەھا بەریتانیا پەیوەندیاربوو بە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] و [[عومان]] بە ڕێکەوتنی پارێزگاری و ھەروەھایە پارێزگاری خۆی سەپاند بەسەر [[میسر]] و [[سوودان]] و ئیتالیا دەستی گرت بەسەر [[لیبیا]] و فەرەنسا وڵاتەکانی تری ڕۆژاوای عەرەبی داگیرکرد و دەسەڵاتی خۆی سەپاند بەسەر ھەر یەک لە [[توونس]] و [[مەغریب]] و [[جەزائیر]] و [[سۆماڵیا|سۆمالیا]] و [[مۆریتانیا]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == کتێبنامە == <!--This list is too long already, please make any additions in the linked list articles rather than here. --> <!--DO ''not'' SIMPLY ADD BOOKS ABOUT WORLD WAR I HERE—ADD THEM TO "LIST OF WORLD WAR I BOOKS". --> {{For|a comprehensive bibliography|Bibliography of World War I}} {{Refbegin|30em}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Axelrod |یەکەم=Alan|بەستەری نووسەر=Alan Axelrod |سەردێڕ=How America Won World War I |بڵاوکەرەوە=Rowman & Littlefield |ژپنک=٩٧٨-١-٤٩٣٠-٣١٩٢-٤|ڕێکەوت=٢٠١٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ayers |یەکەم=Leonard Porter |بەستەری نووسەر=Leonard Porter Ayres |سەردێڕ=The War with Germany: A Statistical Summary |بڵاوکەرەوە=Government Printing Office |ڕێکەوت=١٩١٩|ناونیشان={{google books |plainurl=y |id=OCLC01187647 |پەڕە=١١١١}}}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ball |یەکەم=Alan M. |سەردێڕ=And Now My Soul Is Hardened: Abandoned Children in Soviet Russia, 1918–1930 |شوێن=Berkeley |بڵاوکەرەوە=University of California Press |ڕێکەوت=١٩٩٤|ژپنک=٠-٥٢٠-٠٨٠١٠-٦|ناونیشان=https://archive.org/details/andnowmysoulisha00alan/mode/2up?view=theater |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ref=none}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Barrett |یەکەم=Michael B. |سەردێڕ=Prelude to Blitzkrieg: The 1916 Austro-German Campaign in Romania |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |ڕێکەوت=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٣-٠٠٨٦٥-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Beckett |یەکەم=Ian |سەردێڕ=The Great War |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Longman |ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٥٨-١٢٥٢-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Béla |یەکەم=Köpeczi |سەردێڕ=History of Transylvania |بڵاوکەرەوە=Akadémiai Kiadó |ژپنک=٩٧٨-٨٤-٨٣٧١-٠٢٠-٣|ڕێکەوت=١٩٩٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Gail |دوایین=Braybon |سەردێڕ=Evidence, History, and the Great War: Historians and the Impact of 1914–18 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hFqZcQmlOBsC&pg=PA8 |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Berghahn Books |پەڕە=٨|ژپنک=٩٧٨-١-٥٧١٨١-٨٠١-٠|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240217083935/https://books.google.com/books?id=hFqZcQmlOBsC&pg=PA8#v=onepage&q&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brown |یەکەم=Judith M. |بەستەری نووسەر=Judith M. Brown |ڕێکەوت=١٩٩٤|سەردێڕ=Modern India: The Origins of an Asian Democracy |شوێن=Oxford and New York |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٧٣١١٣-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Butcher |یەکەم=Tim |بەستەری نووسەر= Tim Butcher |ڕێکەوت=٢٠١٤|سەردێڕ=The Trigger: Hunting the Assassin Who Brought the World to War |بڵاوکەرەوە=Vintage |edition=٢٠١٥ |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٩-٩٥٨١٣٣-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Christie |یەکەم=Norm M. |ڕێکەوت=١٩٩٧|سەردێڕ=The Canadians at Cambrai and the Canal du Nord, August–September 1918 |بڵاوکەرەوە=CEF Books |ژپنک=٩٧٨-١-٨٩٦٩٧٩-١٨-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Clayton |یەکەم=Anthony |سەردێڕ=Paths of Glory; the French Army 1914–1918 |بڵاوکەرەوە=Cassell |ڕێکەوت=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٤-٣٥٩٤٩-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Clark |یەکەم=Charles Upson |سەردێڕ=Bessarabia, Russia and Roumania on the Black Sea |ناونیشان=http://depts.washington.edu/cartah/text_archive/clark/meta_pag.shtml |بڵاوکەرەوە=Dodd, Mead |شوێن=New York |ڕێکەوت=١٩٢٧|oclc=١٥٠٧٨٩٨٤٨|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191008231407/http://depts.washington.edu/cartah/text_archive/clark/meta_pag.shtml |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Clark |یەکەم=Christopher |بەستەری نووسەر=Chris Clark (historian) |سەردێڕ=The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914 |ناونیشان=https://archive.org/details/ISBN -9780061146657 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=HarperCollins |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-٢١٩٩٢٢-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Conlon |یەکەم=Joseph M. |ناونیشان=http://entomology.montana.edu/historybug/TYPHUS-Conlon.pdf |سەردێڕ=The historical impact of epidemic typhus |بڵاوکەرەوە=Montana State University |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100611213940/http://entomology.montana.edu/historybug/TYPHUS-Conlon.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ref=none}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Coogan |یەکەم=Tim |سەردێڕ=Ireland in the 20th Century |ڕێکەوت=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Random House |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٩-٩٤١٥٢٢-٠|ref=none}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Crampton |یەکەم=R. J. |سەردێڕ=Eastern Europe in the twentieth century |بڵاوکەرەوە=Routledge |ڕێکەوت=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٠٥٣٤٦-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Crisp |یەکەم=Olga |سەردێڕ=Studies in the Russian Economy before 1914 |بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan |ڕێکەوت=١٩٧٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٣٣-١٦٩٠٧-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cross |یەکەم=Wilbur L. |سەردێڕ=Zeppelins of World War I |بڵاوکەرەوە=Paragon Press |شوێن=New York |ڕێکەوت=١٩٩١|ژپنک=٩٧٨-١-٥٥٧٧٨-٣٨٢-٠|oclc=٢٢٨٦٠١٨٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=David |دوایین=Crowe |سەردێڕ=The Essentials of European History: 1914 to 1935, World War I and Europe in crisis |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ONDZngEACAAJ |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Research and Education Association |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٨٩١-٧١٠-٥|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240217083933/https://books.google.com/books?id=ONDZngEACAAJ|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=DiNardo |یەکەم=Richard |سەردێڕ=Invasion: The Conquest of Serbia, 1915 |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Praeger |شوێن=Santa Barbara, California |ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٠٨-٠٠٩٢-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Donko |یەکەم=Wilhelm |سەردێڕ=A Brief History of the Austrian Navy |بڵاوکەرەوە=epubli GmbH |ڕێکەوت=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٣-٨٤٤٢-٢١٢٩-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|بەستەری نووسەر=Robert A. Doughty |دوایین=Doughty |یەکەم=Robert A. |ڕێکەوت=٢٠٠٥|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=vZRmHkdGk44C |سەردێڕ=Pyrrhic victory: French strategy and operations in the Great War |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠١٨٨٠-٨|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240217083949/https://books.google.com/books?id=vZRmHkdGk44C |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Dumitru |یەکەم=Laurentiu-Cristian |سەردێڕ=Preliminaries of Romania's entering the World War I |بەرگ=١|ڕێکەوت=٢٠١٢|journal=Bulletin of "Carol I" National Defence University, Bucharest |ناونیشان=https://revista.unap.ro/index.php/bulletin/article/view/163-172/0|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220319091440/https://revista.unap.ro/index.php/bulletin/article/view/163-172/0|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dupuy |یەکەم=R. Ernest and Trevor N. |سەردێڕ=The Harper's Encyclopedia of Military History |edition=4th |بڵاوکەرەوە=Harper Collins Publishers |ڕێکەوت=١٩٩٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-٢٧٠٠٥٦-٨|ناونیشان=https://archive.org/details/harperencycloped0000dupu}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Erickson |یەکەم=Edward J. |سەردێڕ=Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War |زنجیرە=Contributions in Military Studies |بەرگ=٢٠١|ڕێکەوت=٢٠٠١|شوێن=Westport, Connecticut |بڵاوکەرەوە=Greenwood Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣١٥١٦-٩|oclc=٤٣٤٨١٦٩٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Falls |یەکەم=Cyril Bentham |بەستەری نووسەر=Cyril Falls |ڕێکەوت=١٩٦٠|سەردێڕ=The First World War |بڵاوکەرەوە=Longmans |شوێن=London |oclc=٤٦٠٣٢٧٣٥٢|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٣٤٢-٢٧٢-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Farwell |یەکەم=Byron |بەستەری نووسەر=Byron Farwell |ڕێکەوت=١٩٨٩|سەردێڕ=The Great War in Africa, 1914–1918 |بڵاوکەرەوە=W. W. Norton |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٣٠٥٦٤-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fay |یەکەم=Sidney B. |سەردێڕ=The Origins of the World War |بەرگ=I |edition=2nd |ڕێکەوت=١٩٣٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ferguson |یەکەم=Niall |بەستەری نووسەر=Niall Ferguson |سەردێڕ=The Pity of War |ڕێکەوت=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=Basic Books |شوێن=New York |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٦٥-٠٥٧١١-٥|oclc=٤١١٢٤٤٣٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ferguson |یەکەم=Niall |سەردێڕ=The War of the World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Penguin Press |ڕێکەوت=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-١-٥٩٤٢٠-١٠٠-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Jeffrey |دوایین=Finestone |یەکەم٢=Robert K. |دوایین٢=Massie |سەردێڕ=The last courts of Europe |ڕێکەوت=١٩٨١|بڵاوکەرەوە=JM Dent & Sons |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٦٠-٠٤٥١٩-٣}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=The Italian Army's Losses in the First World War |دوایین=Fornassin |یەکەم=Alessio |journal=Population |ڕێکەوت=٢٠١٧|بەرگ=٧٢|issue=١ |پەڕەکان=٣٩–٦٢|doi=10.3917/popu.1701.0039}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fromkin |یەکەم=David |بەستەری نووسەر= David Fromkin |سەردێڕ=A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East |ڕێکەوت=١٩٨٩|بڵاوکەرەوە=Henry Holt and Co |شوێن=New York |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٥٠-٠٨٥٧-٩|title-link=A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fromkin |یەکەم=David |سەردێڕ=Europe's Last Summer: Who Started the Great War in 1914? |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Alfred A. Knopf |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٧٥-٤١١٥٦-٤|oclc=٥٣٩٣٧٩٤٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gardner |یەکەم=Hall |سەردێڕ=The Failure to Prevent World War I: The Unexpected Armageddon |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٢٤-٣٠٥٦-٤|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Grant |یەکەم=R. G. |سەردێڕ=Battle: A Visual Journey Through 5,000 Years of Combat |بڵاوکەرەوە=DK Publishing |ڕێکەوت=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٦٦-٥٥٧٨-٥|ناونیشان=https://archive.org/details/battlevisualjour0000gran}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gray |یەکەم=Randal |دوایین٢=Argyle |یەکەم٢=Christopher |ڕێکەوت=١٩٩٠|سەردێڕ=Chronicle of the First World War |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Facts on File |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٦٠-٢٥٩٥-٤|oclc=١٩٣٩٨١٠٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gilbert |یەکەم=Martin |بەستەری نووسەر=Martin Gilbert |سەردێڕ=First World War |بڵاوکەرەوە=Stoddart Publishing |ڕێکەوت=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٧٣٧-٢٨٤٨-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Goodspeed |یەکەم=Donald James |سەردێڕ=The German Wars 1914–1945 |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Random House; Bonanza |ڕێکەوت=١٩٨٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٥١٧-٤٦٧٩٠-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gray |یەکەم=Randal |سەردێڕ=Kaiserschlacht 1918: the final German offensive |بڵاوکەرەوە=Osprey |ڕێکەوت=١٩٩١|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٥٣٢-١٥٧-١}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Green |یەکەم=John Frederick Norman |سەردێڕ=Obituary: Albert Ernest Kitson |journal=Geological Society Quarterly Journal |بەرگ=٩٤|ڕێکەوت=١٩٣٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Grotelueschen |یەکەم=Mark Ethan |سەردێڕ=The AEF Way of War: The American Army and Combat in World War I |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ڕێکەوت=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٦٤٣٤-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Halpern |یەکەم=Paul G. |سەردێڕ=A Naval History of World War I |بڵاوکەرەوە=Routledge |شوێن=New York |ڕێکەوت=١٩٩٥|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٧٢٨-٤٩٨-٠|oclc=٦٠٢٨١٣٠٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Hammond's Frontier Atlas of the World War |بڵاوکەرەوە=C. S. Hammond & Company |ڕێکەوت=١٩١٦|ناونیشان=https://archive.org/details/hammondsfrontier00csha/page/n4}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Harris |یەکەم=J. P. |سەردێڕ=Douglas Haig and the First World War |بڵاوکەرەوە=CUP |edition=٢٠٠٩ |ڕێکەوت=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٩٨٠٢-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hartcup |یەکەم=Guy |بەستەری نووسەر=Guy Hartcup |سەردێڕ=The War of Invention; Scientific Developments, 1914–18 |بڵاوکەرەوە=Brassey's Defence Publishers |ڕێکەوت=١٩٨٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٨-٠٣٣٥٩١-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Havighurst |یەکەم=Alfred F. |سەردێڕ=Britain in transition: the twentieth century |edition=4th |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ڕێکەوت=١٩٨٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٣١٩٧١-١}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Herwig |یەکەم=Holger |سەردێڕ=The Failure of German Sea Power, 1914–1945: Mahan, Tirpitz, and Raeder Reconsidered |journal=The International History Review |بەرگ=١٠|issue=١ |ڕێکەوت=١٩٨٨|پەڕەکان=٦٨–١٠٥|doi=10.1080/07075332.1988.9640469 |jstor=٤٠١٠٧٠٩٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Heyman |یەکەم=Neil M. |سەردێڕ=World War I |زنجیرە=Guides to historic events of the twentieth century |بڵاوکەرەوە=Greenwood Press |شوێن=Westport, Connecticut |ڕێکەوت=١٩٩٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٢٩٨٨٠-٦|oclc=٣٦٢٩٢٨٣٧|ناونیشان=https://archive.org/details/worldwari00heym}} * {{cite encyclopedia |last=Hinterhoff |first=Eugene |title=The Campaign in Armenia |encyclopedia=Marshall Cavendish Illustrated Encyclopedia of World War I |editor-last=Young |editor-first=Peter |volume=ii |publisher=Marshall Cavendish |date=1984 |location=New York |isbn=978-0-86307-181-2}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Holmes |یەکەم=T. M. |سەردێڕ=Absolute Numbers: The Schlieffen Plan as a Critique of German Strategy in 1914 |journal=[[War in History]] |بەرگ=XXI |issue=٢ |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٤|پەڕەکان=١٩٤, ٢١١|issn=1477-0385}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Horne |یەکەم=Alistair |سەردێڕ=The Price of Glory |ڕێکەوت=١٩٦٤|بڵاوکەرەوە=Penguin |ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-٠١٧٠٤١-٢|edition=١٩٩٣}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=N. P. |دوایین=Howard |سەردێڕ=The Social and Political Consequences of the Allied Food Blockade of Germany, 1918–19 |journal=German History |ڕێکەوت=١٩٩٣|بەرگ=١١|issue=٢ |پەڕەکان=١٦١–١٨٨|doi=10.1093/gh/11.2.161}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Humphries |یەکەم=Mark Osborne |chapter="Old Wine in New Bottles": A Comparison of British and Canadian Preparations for the Battle of Arras |editor-last=Hayes |editor-first=Geoffrey |editor2-last=Iarocci |editor2-first=Andrew |editor3-last=Bechthold |editor3-first=Mike |سەردێڕ=Vimy Ridge: A Canadian Reassessment |بڵاوکەرەوە=Wilfrid Laurier University Press |شوێن=Waterloo |ڕێکەوت=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٨٩٢٠-٥٠٨-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Inglis |یەکەم=David |ناونیشان=http://summit.sfu.ca/system/files/iritems1/6687/b17448906.pdf |سەردێڕ=Vimy Ridge: 1917–1992, A Canadian Myth over Seventy Five Years |بڵاوکەرەوە=Simon Fraser University |شوێن=Burnaby |ڕێکەوت=١٩٩٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180916183818/http://summit.sfu.ca/system/files/iritems1/6687/b17448906.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jackson |یەکەم=Julian |سەردێڕ=A Certain Idea of France: The Life of Charles de Gaulle |ڕێکەوت=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Allen Lane |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٦١٤-٣٥١-٩}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Jelavich |یەکەم=Barbara |سەردێڕ=Romania in the First World War: The Pre-War Crisis, 1912–1914 |journal=The International History Review |ڕێکەوت=١٩٩٢|بەرگ=١٤|issue=٣ |پەڕەکان=٤٤١–٤٥١|doi=10.1080/07075332.1992.9640619 |jstor=٤٠١٠٦٥٩٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jones |یەکەم=Howard |سەردێڕ=Crucible of Power: A History of US Foreign Relations Since 1897 |بڵاوکەرەوە=Scholarly Resources Books |ڕێکەوت=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٢٠-٢٩١٨-٦|oclc=٤٦٦٤٠٦٧٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Karp |یەکەم=Walter |سەردێڕ=The Politics of War |ڕێکەوت=١٩٧٩|بڵاوکەرەوە=Harper & Row |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-٠١٢٢٦٥-٢|oclc=٤٥٩٣٣٢٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Keegan |یەکەم=John |بەستەری نووسەر=John Keegan |سەردێڕ=The First World War |بڵاوکەرەوە=Hutchinson |ڕێکەوت=١٩٩٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٩-١٨٠١٧٨-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennan |یەکەم=George F. |بەستەری نووسەر=George F. Kennan |سەردێڕ=The Fateful Alliance: France, Russia and the Coming of the First World War |ڕێکەوت=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=Manchester University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٩٠-١٧٠٧-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Keene |یەکەم=Jennifer D. |سەردێڕ=World War I |زنجیرە=Daily Life Through History Series |بڵاوکەرەوە=Greenwood Press |شوێن=Westport, Connecticut |ڕێکەوت=٢٠٠٦|پەڕە=٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٣١٨١-٧|oclc=٧٠٨٨٣١٩١}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Kernek |یەکەم=Sterling |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ١٩٧٠|سەردێڕ=The British Government's Reactions to President Wilson's 'Peace' Note of December 1916 |journal=The Historical Journal |بەرگ=١٣|issue=٤ |jstor=٢٦٣٧٧١٣ |پەڕەکان=٧٢١–٧٦٦|doi=10.1017/S0018246X00009481 |s2cid=١٥٩٩٧٩٠٩٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kitchen |یەکەم=Martin |بەستەری نووسەر= Martin Kitchen |سەردێڕ=Europe Between the Wars |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Longman |ڕێکەوت=٢٠٠٠|orig-date=١٩٨٠ |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٨٢-٤١٨٦٩-١|oclc=٢٤٧٢٨٥٢٤٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Threat of Pandemic Influenza: Are We Ready? Workshop Summary |ڕێکەوت=٢٠٠٥|شوێن=Washington DC |بڵاوکەرەوە=National Academies Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٩-٠٩٥٠٤-٤|oclc=٥٧٤٢٢٢٣٢|doi=10.17226/11150 |pmid=٢٠٦٦٩٤٤٨|ئەوانی تر=Contributors: Institute of Medicine; Board on Global Health; Forum on Microbial Threats |editor-last=Knobler |editor-first=Stacey L. |editor-last2=Mack |editor-first2=Alison |editor-last3=Mahmoud |editor-first3=Ade |editor-last4=Lemon |editor-first4=Stanley M.}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Lehmann |editor-first=Hartmut |editor2-last=van der Veer |editor2-first=Peter |سەردێڕ=Nation and religion: perspectives on Europe and Asia |بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |شوێن=Princeton, New Jersey |ڕێکەوت=١٩٩٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٠١٢٣٢-٢|oclc=٣٩٧٢٧٨٢٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lieven |یەکەم=Dominic |سەردێڕ=Towards the Flame: Empire, War and the End of Tsarist Russia |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Penguin |ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-١٣٩٩٧٤-٤}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Love |یەکەم=Dave |ڕێکەوت=ئایاری ١٩٩٦|سەردێڕ=The Second Battle of Ypres, نیسان ١٩١٥ |journal=Sabretache |بەرگ=٢٦|issue=٤ |ناونیشان=http://www.worldwar1.com/sf2ypres.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180916183801/http://www.worldwar1.com/sf2ypres.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|بەستەری نووسەر=Margaret MacMillan |دوایین=MacMillan |یەکەم=Margaret |سەردێڕ=The War That Ended Peace: The Road to 1914 |بڵاوکەرەوە=Profile Books |ڕێکەوت=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٢٩-٩٤٧٠-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Magliveras |یەکەم=Konstantinos D. |ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=Exclusion from Participation in International Organisations: The Law and Practice behind Member States' Expulsion and Suspension of Membership |بڵاوکەرەوە=Martinus Nijhoff Publishers |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٤١١-١٢٣٩-٢}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Marks |یەکەم=Sally |سەردێڕ=The Myths of Reparations |journal=[[Central European History]] |بەرگ=١١|issue=٣ |ڕێکەوت=١٩٧٨|پەڕەکان=٢٣١–٢٥٥|doi=10.1017/S0008938900018707 |s2cid=١٤٤٠٧٢٥٥٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Martel |یەکەم=Gordon |ڕێکەوت=٢٠١٤|سەردێڕ=The Month that Changed the World: تەممووز ١٩١٤ |بڵاوکەرەوە=OUP |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٦٦٥٣٨-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Marshall |یەکەم=S. L. A. |دوایین٢=Josephy |یەکەم٢=Alvin M. |سەردێڕ=The American heritage history of World War I |بڵاوکەرەوە=American Heritage Pub. Co. : Bonanza Books: Distributed by Crown Publishers |ساڵ=١٩٨٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٥١٧-٣٨٥٥٥-٥| oclc=١٠٢٨٠٤٧٣٩٨|ناونیشان=https://archive.org/details/americanheritage00mars}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McLellan |یەکەم=Edwin N. |ناونیشان=http://www.ibiblio.org/hyperwar/AMH/XX/WWI/USMC/USMC-WWI.html#XIV |سەردێڕ=The United States Marine Corps in the World War |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180916183800/http://www.ibiblio.org/hyperwar/AMH/XX/WWI/USMC/USMC-WWI.html#XIV |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McMeekin |یەکەم=Sean |سەردێڕ=تەممووز ١٩١٤: Countdown to War |ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Icon Books |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٨٣١-٦٥٧-٧|ref=none}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=McMeekin |یەکەم=Sean |سەردێڕ=The Ottoman Endgame: War, Revolution and the Making of the Modern Middle East, 1908–1923 |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Penguin |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٨١-٩٩٧١-٥|edition=٢٠١٦}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Medlicott |یەکەم=W. N. |سەردێڕ=Bismarck and the Three Emperors' Alliance, 1881–87 |journal=Transactions of the Royal Historical Society |ڕێکەوت=١٩٤٥|بەرگ=٢٧|پەڕەکان=٦١–٨٣|doi=10.2307/3678575 |jstor=٣٦٧٨٥٧٥ |s2cid=١٥٤٢٨٥٥٧٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Meyer |یەکەم=Gerald J. |ڕێکەوت=٢٠٠٦|سەردێڕ=A World Undone: The Story of the Great War 1914 to 1918 |بڵاوکەرەوە=Random House |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٥٣-٨٠٣٥٤-٩|ناونیشان=https://archive.org/details/worldundonestory00gjme}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Moll |یەکەم=Kendall D. |دوایین٢=Luebbert |یەکەم٢=Gregory M |سەردێڕ=Arms Race and Military Expenditure Models: A Review |journal=The Journal of Conflict Resolution |ڕێکەوت=١٩٨٠|بەرگ=٢٤|issue=١ |پەڕەکان=١٥٣–١٨٥|jstor=١٧٣٩٣٨ |doi=10.1177/002200278002400107 |s2cid=١٥٥٤٠٥٤١٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Neiberg |یەکەم=Michael S. |بەستەری نووسەر= Michael S. Neiberg |سەردێڕ=Fighting the Great War: A Global History |شوێن=Cambridge, Massachusetts |بڵاوکەرەوە=Harvard University Press |ڕێکەوت=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠١٦٩٦-٥|oclc=٥٦٥٩٢٢٩٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Northedge |یەکەم=F. S. |ڕێکەوت=١٩٨٦|سەردێڕ=The League of Nations: Its Life and Times, 1920–1946 |بڵاوکەرەوە=Holmes & Meier |شوێن=New York |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٨٥-١٣١٦-٠}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Phillimore |یەکەم=George Grenville |دوایین٢=Bellot |یەکەم٢=Hugh H. L. |سەردێڕ=Treatment of Prisoners of War |journal=Transactions of the Grotius Society |بەرگ=٥|ڕێکەوت=١٩١٩|پەڕەکان=٤٧–٦٤|oclc=٤٣٢٦٧٢٧٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Price |یەکەم=Alfred |سەردێڕ=Aircraft versus Submarine: the Evolution of the Anti-submarine Aircraft, 1912 to 1980 |بڵاوکەرەوە=Jane's Publishing |شوێن=London |ڕێکەوت=١٩٨٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٠٦-٠٠٠٨-٠|oclc=١٠٣٢٤١٧٣}} Deals with technical developments, including the first dipping [[hydrophones]] * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Raudzens |یەکەم=George |سەردێڕ=War-Winning Weapons: The Measurement of Technological Determinism in Military History |journal=The Journal of Military History |بەرگ=٥٤|issue=٤ |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٩٠|پەڕەکان=٤٠٣–٤٣٤|doi=10.2307/1986064 |jstor=١٩٨٦٠٦٤}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Rickard |یەکەم=J. |ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠٠١|ناونیشان=http://www.historyofwar.org/articles/people_ludendorff.html |سەردێڕ={{sic |nolink=y|Erich von Ludendorff |expected=Erich Ludendorff}}, 1865–1937, German General |journal=Military History Encyclopedia on the Web |ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080110050355/http://www.historyofwar.org/articles/people_ludendorff.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Rickard |یەکەم=J. |ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٠٧|سەردێڕ=The Ludendorff Offensives, 21 March–1٨ تەممووز ١٩١٨ |ناونیشان=http://www.historyofwar.org/scripts/fluffy/fcp.pl?words=20+July+1918&d=/battles_ludendorff.html |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=historyofwar.org |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010071517/http://www.historyofwar.org/scripts/fluffy/fcp.pl?words=20+July+1918&d=%2Fbattles_ludendorff.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rothschild |یەکەم=Joseph |سەردێڕ=East-Central Europe between the Two World Wars |بڵاوکەرەوە=University of Washington Press |ڕێکەوت=١٩٧٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٥-٩٥٣٥٠-٢}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Saadi |یەکەم=Abdul-Ilah |سەردێڕ=Dreaming of Greater Syria |بڵاوکەرەوە=Al Jazeera |ناونیشان=http://english.aljazeera.net/focus/arabunity/2008/02/2008525183842614205.html |ڕێکەوت=١٢ی شوباتی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110513110319/http://english.aljazeera.net/focus/arabunity/2008/02/2008525183842614205.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sachar |یەکەم=Howard Morley |سەردێڕ=The emergence of the Middle East, 1914–1924 |بڵاوکەرەوە=Allen Lane |ڕێکەوت=١٩٧٠|oclc=١٥٣١٠٣١٩٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٣٩-٠١٥٨-٠|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ناونیشان=https://archive.org/details/emergenceofmiddl0000sach}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Schindler |یەکەم=J. |سەردێڕ=Steamrollered in Galicia: The Austro-Hungarian Army and the Brusilov Offensive, 1916 |journal=War in History |بەرگ=١٠|issue=١ |ڕێکەوت=٢٠٠٣|پەڕەکان=٢٧–٥٩|doi=10.1191/0968344503wh260oa |s2cid=١٤٣٦١٨٥٨١}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=John R. |دوایین=Schindler |سەردێڕ=Disaster on the Drina: The Austro-Hungarian Army in Serbia, 1914 |journal=War in History |بەرگ=٩|issue=٢ |پەڕەکان=١٥٩–١٩٥|ڕێکەوت=٢٠٠٢|doi=10.1191/0968344502wh250oa |s2cid=١٤٥٤٨٨١٦٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Shapiro |یەکەم=Fred R. |دوایین٢=Epstein |یەکەم٢=Joseph |سەردێڕ=The Yale Book of Quotations |بڵاوکەرەوە=Yale University Press |ڕێکەوت=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-١٠٧٩٨-٢|ناونیشان=https://archive.org/details/ISBN -9780300107982}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=David James |دوایین=Smith |سەردێڕ=One Morning in Sarajevo |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=GzsnSU9J5sAC |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Hachette UK |وتەگێڕانەوە=He was photographed on the way to the station and the photograph has been reproduced many times in books and articles, claiming to depict the arrest of Gavrilo Princip. But there is no photograph of Gavro's arrest—this photograph shows the arrest of Behr. |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٧-٨٥٦٠٨-٥|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231207124130/https://books.google.com/books?id=GzsnSU9J5sAC |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Souter |یەکەم=Gavin |سەردێڕ=Lion & Kangaroo: the initiation of Australia |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Text Publishing |شوێن=Melbourne |oclc=٢٢٢٨٠١٦٣٩}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Smele |یەکەم=Jonathan |سەردێڕ=War and Revolution in Russia 1914–1921 |ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwone/eastern_front_01.shtml |بڵاوکەرەوە=BBC |وێبگە=World Wars in-depth |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111023214328/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwone/eastern_front_01.shtml |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Spreeuwenberg |یەکەم=P |سەردێڕ=Reassessing the Global Mortality Burden of the 1918 Influenza Pandemic. |journal=[[American Journal of Epidemiology]] |بەرگ=١٨٧|issue=١٢ |پەڕەکان=٢٥٦١–٢٥٦٧|ڕێکەوت=٢٠١٨|doi=10.1093/aje/kwy191 |pmid=٣٠٢٠٢٩٩٦|pmc=٧٣١٤٢١٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stevenson |یەکەم=David |سەردێڕ=The First World War and International Politics |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ڕێکەوت=١٩٨٨|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٧٣٠٤٩-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stevenson |یەکەم=David |بەستەری نووسەر=David Stevenson (historian) |سەردێڕ=Armaments and the Coming of War: Europe, 1904–1914 |ڕێکەوت=١٩٩٦|شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٢٠٢٠٨-٠|oclc=٣٣٠٧٩١٩٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stevenson |یەکەم=David |سەردێڕ=Cataclysm: The First World War as Political Tragedy |ڕێکەوت=٢٠٠٤|پەڕەکان=٥٦٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٦٥-٠٨١٨٤-٤|oclc=٥٤٠٠١٢٨٢|بڵاوکەرەوە=Basic Books |شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stevenson |یەکەم=David |سەردێڕ=1914–1918: The History of the First World War |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Penguin |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٨١-٩٧٩٥-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stevenson |یەکەم=David |editor-last=Mahnken |editor-first=Thomas |سەردێڕ=Land armaments in Europe, 1866–1914 in Arms Races in International Politics: From the Nineteenth to the Twenty-First Century |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٧٣٥٢٦-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Strachan |یەکەم=Hew |بەستەری نووسەر=Hew Strachan |سەردێڕ=The First World War |بەرگ=I: To Arms |ڕێکەوت=٢٠٠٣|شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Viking |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٠-٠٣٢٩٥-٢|oclc=٥٣٠٧٥٩٢٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Taliaferro |یەکەم=William Hay |سەردێڕ=Medicine and the War |orig-date=١٩٤٤ |ڕێکەوت=١٩٧٢|بڵاوکەرەوە=Books for Libraries Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٣٦٩-٢٦٢٩-٣|ref=none}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Taylor |یەکەم=John M. |سەردێڕ=Audacious Cruise of the Emden |journal=The Quarterly Journal of Military History |بەرگ=١٩|issue=٤ |ڕێکەوت=ھاوینی ٢٠٠٧|پەڕەکان=٣٨–٤٧|issn=0899-3718 |ناونیشان=https://www.historynet.com/audacious-cruise-of-the-emden.htm |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210814021234/https://www.historynet.com/audacious-cruise-of-the-emden.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Thompson |یەکەم=Mark |سەردێڕ=The White War: Life and Death on the Italian Front, 1915–1919 |ڕێکەوت=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Faber & Faber |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٧١-٢٢٣٣٣-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Jozo |دوایین=Tomasevich |بەستەری نووسەر=Jozo Tomasevich |سەردێڕ=War and Revolution in Yugoslavia: 1941–1945 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fqUSGevFe5MC&pg=PA485 |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Stanford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٤٧-٧٩٢٤-١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140104165249/http://books.google.com/books?id=fqUSGevFe5MC&pg=PA485 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=https://esirc.emporia.edu/bitstream/handle/123456789/311/136.pdf?sequence=1 |سەردێڕ=Romania's Entry into the First World War: The Problem of Strategy |دوایین=Torrie |یەکەم=Glenn E. |journal=Emporia State Research Studies |ڕێکەوت=١٩٧٨|بەرگ=٢٦|issue=٤ |پەڕەکان=٧–٨|بڵاوکەرەوە=[[Emporia State University]]|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190810055824/https://esirc.emporia.edu/bitstream/handle/123456789/311/136.pdf?sequence=1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tschanz |یەکەم=David W. |ناونیشان=http://www.entomology.montana.edu/historybug/WWI/TEF.htm |سەردێڕ=Typhus fever on the Eastern front in World War I |بڵاوکەرەوە=Montana State University |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100611212917/http://entomology.montana.edu/historybug/WWI/TEF.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tucker |یەکەم=Spencer |سەردێڕ=The Great War, 1914–1918 |بڵاوکەرەوە=Routledge |ڕێکەوت=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٨١٧٥٠-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tucker |یەکەم=Spencer C. |دوایین٢=Roberts |یەکەم٢=Priscilla Mary |سەردێڕ=Encyclopedia of World War I |شوێن=Santa Barbara |بڵاوکەرەوە=ABC-Clio |ڕێکەوت=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥١٠٩-٤٢٠-٢|oclc=٦١٢٤٧٢٥٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tucker |یەکەم=Spencer C. |دوایین٢=Wood |یەکەم٢=Laura Matysek |دوایین٣=Murphy |یەکەم٣=Justin D. |سەردێڕ=The European powers in the First World War: an encyclopedia |بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis |ڕێکەوت=١٩٩٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=gv3GEyB19wIC |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٣-٣٣٥١-٧|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200801142143/https://books.google.com/books?id=gv3GEyB19wIC |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Velikonja |یەکەم=Mitja |سەردێڕ=Religious Separation and Political Intolerance in Bosnia-Herzegovina |ناونیشان=https://archive.org/details/religiousseparat0000veli/page/141 |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Texas A&M University Press |ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٥٤٤-٢٢٦-٣|پەڕە=[https://archive.org/details/religiousseparat0000veli/page/١٤١ ١٤١]}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|بەستەری نووسەر=Edward Von der Porten |دوایین=von der Porten |یەکەم=Edward P. |سەردێڕ=German Navy in World War II |ناونیشان=https://archive.org/details/germannavyinworl00vond |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=T. Y. Crowell |ڕێکەوت=١٩٦٩|oclc=١٦٤٥٤٣٨٦٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٢١٣-١٧٩٦١-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Westwell |یەکەم=Ian |سەردێڕ=World War I Day by Day |بڵاوکەرەوە=MBI Publishing |شوێن=St. Paul, Minnesota |ڕێکەوت=٢٠٠٤|پەڕەکان=١٩٢pp|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٠٣-١٩٣٧-٦|oclc=٥٧٥٣٣٣٦٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wheeler-Bennett |یەکەم=John W. |سەردێڕ=Brest-Litovsk:The forgotten peace |ڕێکەوت=١٩٣٨|بڵاوکەرەوە=Macmillan}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Willmott |یەکەم=H. P. |ڕێکەوت=٢٠٠٣|سەردێڕ=World War I |بڵاوکەرەوە=Dorling Kindersley |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٩٤-٩٦٢٧-٠|oclc=٥٢٥٤١٩٣٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Winter |editor-first=Jay |سەردێڕ=The Cambridge History of the First World War |ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |edition=٢٠١٦ |ژپنک=٩٧٨-١-٣١٦-٦٠٠٦٦-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zeldin |یەکەم=Theodore |سەردێڕ=France, 1848–1945 |بەرگ=II: Intellect, Taste, and Anxiety |ڕێکەوت=١٩٧٧|بڵاوکەرەوە=Clarendon Press |edition=١٩٨٦ |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٢٢١٢٥-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zieger |یەکەم=Robert H. |سەردێڕ=America's Great War: World War I and the American experience |بڵاوکەرەوە=Rowman & Littlefield |ڕێکەوت=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٧٦-٩٦٤٥-١}} {{Refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|World War I|جەنگی جیھانیی یەکەم}} {{تووڵی دەروازە|شەڕ|جەنگی جیھانیی یەکەم|مێژوو|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەڵمانیا|ژاپۆن|تورکیا}} [[پۆل:شەڕەکانی ئەڵمانیا]] [[پۆل:شەڕەکانی ئۆسترالیا]] [[پۆل:شەڕەکانی ڕووسیا]] [[پۆل:شەڕەکانی ژاپۆن]] [[پۆل:شەڕەکانی شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:شەڕەکانی فەڕەنسا]] [[پۆل:شەڕەکانی کرواتیا]] [[پۆل:شەڕەکانی مەجارستان]] [[پۆل:شەڕەکانی نەمسا]] [[پۆل:شەڕەکانی نیووزیلاند]] [[پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:شەڕەکانی یۆنان]] [[پۆل:شەڕی جیھانیی یەکەم]] [[پۆل:مێژووی مۆنتینیگرۆ]] [[پۆل:مێژووی نەمسا-مەجارستان]] [[پۆل:شەڕ]] [[پۆل:جەنگی جیھانیی یەکەم]] [[پۆل:ململانێکانی جیھانی]] [[پۆل:ئەو شەڕانەی کە ئەرمینیای تێدابوو]] [[پۆل:مێژووی سربیا]] r6mv8bggfx9y9eu02exiqyhsnyp99xp 0 11017 1686348 74801 2026-10-13T06:41:51Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە لە [[مەجارستان]] بۆ [[ھەنگاریا]] 1686348 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ھەنگاریا]] ola168ijjnudsc814hfj106zbrxipi9 0 11354 1686408 1594039 2026-10-13T10:24:55Z مامۆستا 39489 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە، چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان، چاکسازیی ژمارەکان 1686408 wikitext text/x-wiki {{ناکۆکی سەربازی | ناوی شەڕ= جەنگی جیھانیی دووەم | وێنە= [[پەڕگە:WW2Montage.PNG|270px|center]] | لێدوان= بەپێی سووڕانی کاتژمێر؛ ھێزەکانی کومنولز لە بیابان، مەدەنییە چینییەکان ژاپۆنییەکان ئەیان نێژن، ھێزە سۆڤێتییەکان لە ماوەی ھێرشی زستاندا، فڕۆکە ژاپۆنییەکان لەسەر ھەڵگری فڕۆکەکان، سەربازە سۆڤێتییەکان کوشتار دەکەن لە [[بەرلین]]، ژێردەریایییەکی ئەڵمانی دەکەوێتە بەر ھێرش. | ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ١٩٣٩ تا ٢ی ئەیلوولی ١٩٤٥ | شوێن= | ئەنجام= سەرکەوتنی [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانان]]، دروستبوونی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]، دەرکەوتنی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و [[یەکێتیی سۆڤیەت]] وەک دوو زلھێز، دامەزراندنی ھاوپەیمانی [[ناتۆ]]، و دەرکەوتنی شوێنی دەسەلات کە بووە ھۆی [[شەڕی سارد]]. | شەڕکەری١= {{Flag|ویلایەتە یەکگرتووەکان}}{{ھن}}{{Flag|شانشینی یەکگرتوو}}{{ھن}}{{Flag|فەڕەنسا}}{{ھن}}[[پەڕگە:Flag of the Soviet Union.svg|20px]][[یەکێتیی سۆڤیەت]]{{ھن}}[[پەڕگە:Flag of Egypt 1922.svg|20px]][[شانشینی میسر]]{{ھن}}{{Flag|کۆماری چین}}{{ھن}}{{Flag|چین}}{{ھن}}{{Flag|پۆڵەندا}}{{ھن}}{{Flag|کەنەدا}}{{ھن}}{{Flag|ئۆسترالیا}}{{ھن}}{{Flag|نیوزیلاند}}{{ھن}}{{Flag|نۆرویژ}}{{ھن}}{{Flag|دانمارک}}{{ھن}}{{Flag|بەلجیکا}}{{ھن}}{{Flag|ھۆڵەندا}}{{ھن}}{{Flag|یۆنان}}{{ھن}}{{Flag|فلیپین}} | شەڕکەری٢= [[پەڕگە:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|20px]][[ئەڵمانیای نازی]]{{ھن}}[[پەڕگە:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px]][[ئیمپراتۆری ئیتالیا]]{{ھن}}{{Flag|ژاپۆن}}{{ھن}}{{Flag|ڕۆمانیا}}{{ھن}}{{Flag|بولگاریا}}{{ھن}}{{Flag|ھەنگاریا}}{{ھن}}[[پەڕگە:Flag of Philippe Pétain, Chief of State of Vichy France.svg|20px]][[فەڕەنسای ڤیشی]] |زیانەکان١= '''کوژراوی سەربازی'''؛{{ھن}}زیاتر لە ١٦٬٠٠٠٬٠٠٠{{ھن}}'''کوژراوی مەدەنی'''؛{{ھن}}زیاتر لە ٤٥٬٠٠٠٬٠٠٠{{ھن}}'''کۆی کوژراوەکان'''؛{{ھن}}٦١٬٠٠٠٬٠٠٠ |زیانەکان٢= '''کوژراوی سەربازی'''؛{{ھن}}زیاتر لە ٨٬٠٠٠٬٠٠٠{{ھن}}'''کوژراوی مەدەنی'''؛{{ھن}}زیاتر لە ٤٬٠٠٠٬٠٠٠{{ھن}}'''کۆی کوژراوەکان'''؛{{ھن}}١٢٬٠٠٠٬٠٠٠}} '''جەنگی جیھانیی دووەم''' یان '''دووەم جەنگی جیھانی''' (١ی ئەیلوولی ١٩٣٩ – ٢ی ئەیلوولی ١٩٤٥) [[شەڕی جیھانی|ململانێیەکی جیھانی]] بوو لە نێوان دوو ھاوپەیمانی: [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانان]] و [[وڵاتانی تەوەر]]. نزیکەی ھەموو وڵاتانی جیھان بەشدارییان کرد، ھەروەھا گەورەترین شەڕ بوو لە مێژوودا، زیاتر لە ١٠٠ ملیۆن کەس لە زیاتر لە ٧٠ وڵاتەوە بەشدارییان تێدا کرد. وڵاتە گەورەکان ھەموو توانا سەربازی و ئابووری و پیشەسازی و زانستییەکانیان خستە خزمەت جەنگەوە، لە ئەنجامدا ٧٠ بۆ ٨٥ ملیۆن کەس گیانیان لەدەستدا، کە زیاتر لە نیوەیان خەڵکی مەدەنی بوون. ملیۆنان کەس لە کۆمەڵکوژییەکاندا گیانیان لەدەستدا، لەنێویاندا [[ھۆلۆکۆست]] و برسێتی و نەخۆشییەوە. دوای سەرکەوتنی ھاوپەیمانان ئەڵمانیا و نەمسا و ژاپۆن و کۆریا داگیرکران و سەرکردەکانی ئەڵمانیا و ژاپۆن بە [[تاوانی جەنگی|تاوانی جەنگ]] دادگایی کران. ھۆکارەکانی جەنگی جیھانی دووەم بریتی بوون لە گرژییە چارەسەرنەکراوەکان لە دوای جەنگی جیھانی یەکەم و سەرھەڵدانی فاشیزم لە ئەورووپا و میلیتاریزم لە ژاپۆن. ڕووداوە سەرەکییەکانی پێش جەنگەکە بریتی بوون لە داگیرکردنی ژاپۆن بۆ سەر مەنچوریا لە ساڵی ١٩٣١، [[شەڕی ناوخۆییی ئیسپانیا]]، سەرھەڵدانی [[دووەم جەنگی چین و ژاپۆن]] لە ساڵی ١٩٣٧، و [[ئانشلوس|لکاندنی نەمسا]] بە ئەڵمانیاوە. جەنگی جیھانی دووەم بەگشتی وا دادەنرێت کە لە ئەیلوولی ١٩٣٩ دەستی پێکردووە، کاتێک [[ئەڵمانیای نازی]] لە سەردەمی [[ئەدۆڵف ھیتلەر|ئەدۆلف ھیتلەردا]] ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا، دوای ئەوە شانشینی یەکگرتوو و فەرەنسا شەڕیان لەگەڵ ئەڵمانیا ڕاگەیاند. پۆڵەندا بەپێی پەیمانی مۆلۆتۆڤ-ریبینترۆپ لە نێوان ئەڵمانیا و [[یەکێتیی سۆڤیەت]] دابەش بوو. لە ساڵی ١٩٤٠ سۆڤیەت دەوڵەتانی باڵتیک و [[شەڕی زستان|بەشێک لە فینلاند]] و ڕۆمانیایان گرتە دەست. دوای [[جەنگی فەڕەنسا|ڕووخانی فەرەنسا]] لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٠، شەڕەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە نێوان ئەڵمانیا و [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیا]] بەردەوام بوو، لەگەڵ شەڕ لە باڵکان و دەریای ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و شەڕی ئاسمانی بەریتانیا و بلیتز و شەڕی دەریایی ئەتڵەسی. ئەڵمانیا لە ڕێگەی ھەڵمەت و پەیماننامەکانەوە کۆنترۆڵی بەشێکی زۆری [[ئەورووپای کیشوەری]] کرد و ھاوپەیمانی میحوەرەکەی لەگەڵ ئیتاڵیا و [[ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن|ژاپۆن]] و وڵاتانی دیکە پێکھێنا. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤١ ئەڵمانیا سەرکردایەتی داگیرکردنی یەکێتیی سۆڤیەتی کرد و [[بەرەی ڕۆژھەڵات]]ی کردەوە و سەرەتا دەستکەوتنی خاکی گەورەی بەدەستھێنا. لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٤١ ژاپۆن ھێرشی کردە سەر ئەمریکا و بەریتانیا [[شەڕی پاسفیک|لە ئاسیا و زەریای ھێمن]]، لەنێویاندا لە بەندەری پیرل ھاربەر لە ھاوایی، ئەمەش وای کرد [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بچێتە ناو شەڕی دژی ژاپۆن و ئەڵمانیا. ژاپۆن بەشێکی زۆری چینە کەنارییەکان و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیای داگیرکرد، بەڵام پێشکەوتنەکانی لە زەریای ھێمن لە مانگی حوزەیرانی ١٩٤٢ لە شەڕی میدوەی وەستا. لە سەرەتای ساڵی ١٩٤٣ ھێزەکانی تەوەر لە باکووری ئەفریقا و [[شەڕی ستالینگراد|لە ستالینگراد]] لە یەکێتی سۆڤیەت شکستیان ھێنا و لەو ساڵەدا بەردەوامی شکستەکانیان لە بەرەی ڕۆژھەڵات و لەشکرکێشی ھاوپەیمانان بۆ ئیتالیا و ھێرشەکانی ھاوپەیمانان لە زەریای ھێمن ناچاریان کرد لە ھەموو بەرەکاندا پاشەکشە بکەن. لە ساڵی ١٩٤٤ ھاوپەیمانانی ڕۆژاوا [[نیشتنەوەی نۆرماندی|لە نۆرماندی فەرەنسایان داگیرکرد]] و ئەمریکا ھێزی دەریایی ژاپۆنی پەکخست و دوورگە سەرەکییەکانی زەریای ھێمن گرت. شەڕی ئەووروپا بە ھێرشی ھاوپەیمانان بۆ سەر ئەڵمانیا [[شەڕی بەرلین|و گرتنی بەرلین لەلایەن یەکێتی سۆڤیەت]] و خۆبەدەستەوەدانی بێ مەرجی ئەڵمانیا لە ٨ی ئایاری ١٩٤٥ کۆتایی ھات. پاشان کۆنفرانسی پۆتسدام لە نزیک [[بەرلین]] بەڕێوەچوو، لەو ماوەیەدا بەیاننامەی پۆتسدام لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٤٥ دەرچوو، لە ڕۆژانی ٦ و ٩ی ئاب ئەمریکا [[بۆمبارانکردنیی ناوکی ھیرۆشیما و ناگاساکی|بۆمبی ئەتۆمی]] بۆ سەر [[ھیرۆشیما|ھێرۆشیما]] و [[ناگاساکی]] لە ژاپۆن فڕێدا، دواتر ژاپۆن لە ١٥ی ئابدا تەسلیمبوونی بێ مەرجی خۆی ڕاگەیاند و لە ٢ی ئەیلوولی ١٩٤٥ بەڵگەنامەیەکی تەسلیمبوونی واژووکرد. جەنگی جیھانیی دووەم پێکھاتەی سیاسی و سەربازی و کۆمەڵایەتی جیھانی گۆڕی، و بووە ھۆی دروستکردنی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]. بۆ بەرزکردنەوەی ھاوکارییە نێودەوڵەتییەکان و ڕێگریکردن لە ململانێکانی داھاتوو، وڵاتانی سەرکەوتوو لە شەڕەکەدا: [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا،]] [[یەکێتیی سۆڤیەت|یەکێتی سۆڤیەت]] [[چین|، چین]] [[شانشینی یەکگرتوو|، بەریتانیا]] [[فەڕەنسا|و فەرەنسا]] بوونە ئەندامی ھەمیشەیی [[ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان|ئەنجومەنی ئاسایشی]] [[نەتەوە یەکگرتووەکان]].<ref name="The UN Security Council">{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The UN Security Council |ناونیشان=https://unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |ڕێکەوتی سەردان=أکتوبر 2020 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180917204201/http://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] [[یەکێتیی سۆڤیەت|و یەکێتی سۆڤیەت]] وەک زلھێزی گەورە لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا سەریان ھەڵدا و کاریگەریی زلھێزەکانی ئەورووپا دابەزی، ئەمەش ڕێگەی خۆشکرد بۆ [[شەڕی سارد|جەنگی سارد]] کە بۆ ماوەی ٤٦ ساڵی داھاتوو بەردەوام بوو. کاریگەریی وڵاتە گەورەکانی ئەورووپا کەم بووەوە، بەو پێیەی بزووتنەوەکانی سەربەخۆیی لە ئاسیا و ئەفریقا دەستیان پێکرد. ئەو وڵاتانەی کە پیشەسازییەکانیان زیانیان بەرکەوتووە، ھەنگاویان ناوە بۆ باشترکردنی دۆخی ئابوورییان، لەکاتێکدا لەسەر ئاستی سیاسی، بە تایبەتی لە ئەووروپا، قۆناغێکی یەکگرتن دەستیپێکرد؛ لە ھەوڵێکدا بۆ دوورکەوتنەوە لەو دوژمنایەتیانەی کە دەبنە ھۆی شەڕ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Herman Van Rompuy, President of the European Council |دوایین٢=José Manuel Durão Barroso, President of the European Commission |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2012/eu/26124-european-union-eu-nobel-lecture-2012/|سەردێڕ=The Nobel Peace Prize 2012 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180814002420/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/eu-lecture_en.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> == ڕێکەوتی دەستپێکردن و کۆتایی == زۆربەی مێژوونووسان مێژووی دەستپێکردنی جەنگی جیھانی دووەم بۆ ھێرشی [[ئەڵمانیا]] لە ١ی ئەیلوولی ١٩٣٩{{Sfn|Weinberg|2005}}<ref>Wells, Anne Sharp (2014) ''Historical Dictionary of World War II: The War against Germany and Italy''. [[Rowman & Littlefield]]. p. 7.</ref> بۆ ھەر یەکێک لە [[پۆڵەندا]] و [[سلۆڤاکیا]]، و [[ڕاگەیاندنی شەڕ]] بەسەر ئەڵمانیادا لەلایەن [[فەڕەنسا]] و [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] دەگێڕنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=بە وێنە.. بۆ یەکەمین جارە چرکەساتی دەستپێکردنی جەنگی جیھانی دووەم بڵاودەکرێتەوە |ناونیشان=https://kurdistantv.net/ku/news/76154 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=کوردستان تیڤی (kurdistantv.net) |زمان=ku}}</ref>ھەروەھا چەندین بەراواری دیکە بۆ دەستپێکی جەنگەکە دیارکراوە لەوانە [[دووەم جەنگی چین و ژاپۆن|جەنگی دووەمی چین و ژاپۆن]] لە ٧ی تەممووزی ١٩٣٧<ref>Polmar, Norman; Thomas B. Allen (1991) ''[[iarchive:worldwariiameric00polm|World War II: America at war, 1941–1945]]'' {{ISBN|978-0-3945-8530-7}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ferris|یەکەم=John|سەردێڕ=The Cambridge History of the Second World War, Volume I: Fighting the War|دوایین٢=Mawdsley|یەکەم٢=Evan|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|شوێن=[[Cambridge]]|زمان=en}}</ref> {{Sfn|Förster|Gessler|2005}} یان لەشکرکێشی پێشووی ژاپۆن بۆ سەر [[مەنچوریا]] لە ئەیلوولی ١٩٣١.<ref>Ghuhl, Wernar (2007) ''Imperial Japan's World War Two'' Transaction Publishers pp. 7, 30</ref> ھەندێکی تریش شوێن مێژوونووسی بەریتانی ئەی جەی پی تایلۆر کەوتوون کە ڕای گەیاندووە کە شەڕی چین و ژاپۆن و شەڕ لە ئەورووپا و کۆلۆنیەکان لە یەک کاتدا ڕوویداوە و ئەو دوو شەڕە لە ساڵی ١٩٤١ بووە بە جەنگی جیھانیی<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Hett |یەکەم=Benjamin Carter |ڕێکەوت=١ی ئابی ١٩٩٦|سەردێڕ='Goak here': A.J.P. Taylor and 'The Origins of the Second World War.' |ناونیشان=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=00084107&v=2.1&it=r&id=GALE%7CA18672225&sid=googleScholar&linkaccess=abs |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Canadian Journal of History |زمان=English |بەرگ=٣١|issue=2 |پەڕەکان=٢٥٧–٢٨١|doi=10.3138/cjh.31.2.257 |issn=0008-4107 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230307200155/https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=00084107&v=2.1&it=r&id=GALE%7CA18672225&sid=googleScholar&linkaccess=abs&userGroupName=nm_p_oweb&isGeoAuthType=true |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> ڕێکەوتەکانی تری دەستپێکردنی جەنگی جیھانیی دووەم داگیرکاری ئیتالیا بۆ سەر ئیتیۆپیا لە ٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٥ لەخۆدەگرێت.<ref>{{Harvard citation no brackets|Ben-Horin|1943}}; {{Harvard citation no brackets|Taylor|1979}}; Yisreelit, Hevrah Mizrahit (1965). ''Asian and African Studies'', p. 191. For 1941 see {{Harvard citation no brackets|Taylor|1961}}; Kellogg, William O (2003). ''[[iarchive:americanhistorye00kell|American History the Easy Way]]''. Barron's Educational Series. p. 236 {{ISBN|978-0-7641-1973-6}}. There is also the viewpoint that both World War&nbsp;I and World War&nbsp;II are part of the same "[[شەڕی ناوخۆییی ئەورووپا|European Civil War]]" or "[[Second Thirty Years' War]]": {{Harvard citation no brackets|Canfora|2006}}; {{Harvard citation no brackets|Prins|2002}}.</ref> ھەندێکی تر [[شەڕی ناوخۆییی ئیسپانیا|شەڕی ناوخۆی ئیسپانیا]] وەک دەستپێک یان پێشەکی جەنگی جیھانی دووەم سەیر دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠١٧|سەردێڕ=In Many Ways, Author Says, Spanish Civil War Was 'The First Battle Of WWII'|ناونیشان=https://www.npr.org/2017/03/10/519462137/in-many-ways-author-says-spanish-civil-war-was-the-first-battle-of-wwii|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210416013707/https://www.npr.org/2017/03/10/519462137/in-many-ways-author-says-spanish-civil-war-was-the-first-battle-of-wwii|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢١|ئیش=[[Fresh Air]]|بڵاوکەرەوە=NPR}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Frank |یەکەم=Willard C. |ڕێکەوت=١٩٨٧|سەردێڕ=The Spanish Civil War and the Coming of the Second World War |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40105814 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The International History Review |بەرگ=٩|issue=3 |پەڕەکان=٣٦٨–٤٠٩|doi=10.1080/07075332.1987.9640449 |jstor=40105814 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220201143429/https://www.jstor.org/stable/40105814 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref> ھەروەھا ھەمووان لەسەر وادەیەکی دیاریکراو بۆ کۆتایی ھاتنی شەڕەکە کۆک نەبوون. مەیلەکە زیاتر بەرەو ئەوە بوو کە شەڕەکە بە ئاگربەستی ١٤ی ئابی ١٩٤٥ کۆتایی ھات، کە ڕۆژی سەرکەوتن بوو بەسەر ژاپۆن. نەک ئەو ڕۆژەی کە ژاپۆن تەسلیمبوونی خۆی ڕاگەیاند (٢ی ئەیلوولی ١٩٤٥).<ref name="V-JDay">[https://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=13 Japan's Surrender - ww2db.com.]</ref> بەڵام دوا سەربازی ژاپۆنی بە ناوی [[ھیرۆ ئۆنۆدا]] تا ساڵی ١٩٧٤ خۆی ڕادەست نەکرد.<ref>[https://www.bbc.com/arabic/worldnews/2014/01/140117_japan_soldier وفاة جندی یابانی لم یصدق انتھاء الحرب العالمیة حتی 1974 - BBC Arabic] {{Webarchive}}</ref><ref>[https://arabic.rt.com/news/641140-وفاة_الجندی_الیابانی_الذی_قضی_30_سنة_مختبئا_ظنا_أن_الحرب_العالمیة_لم_تنتھی/ وفاة الجندی الیابانی الذی قضی 30 عاما مختبئا ظنا أن الحرب العالمیة لم تنتە بعد - RT Arabic] {{Webarchive}}</ref> پاشان پەیمانی ئاشتی بۆ یەکلاییکردنەوەی کۆتایی ئەڵمانیا بەسترا، ئەمەش ڕێگەی خۆشکرد بۆ یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٩٩٠، بەمەش ھەموو ئەو کێشانە چارەسەرکرا کە لە دوای جەنگی جیھانیی دووەمەوە سەریھەڵدا. == پێشینەی جەنگەکە == === ئەورووپا === [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] گۆڕانکاری ڕیشەیی لە نەخشەی سیاسی ئەورووپای کردبوو بە شکستی [[ھێزەکانی ناوەند|زلھێزەکانی ناوەند]] - لەوانەش [[ئیمپراتۆریەتی نەمسا-مەجارستان|نەمسا-مەجارستان]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی|ئەڵمانیا]]، [[شانشینی بولگاریا|بولگاریا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆریەتی عوسمانی]] - [[شۆڕشی بۆلشێڤیکەکان|و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی بۆلشێڤیکەکان]] لە ساڵی ١٩١٧ لە [[کۆماری ڕووسیا|ڕووسیا]]، کە بووە ھۆی دامەزراندنی یەکێتیی سۆڤیەت. لەم نێوەندەدا، [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی یەکەم|ھاوپەیمانە سەرکەوتووەکانی جەنگی جیھانی یەکەم]]، وەک فەرەنسا، بەلجیکا، ئیتاڵیا، ڕۆمانیا و یۆنان، خاکیان بەدەستھێنا و لە ھەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتەکانی نەمسا-مەجارستان، عوسمانی و ڕووسیا، [[دەوڵەتی نەتەوەیی]] نوێ دروستبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mintz |یەکەم=Steven |ناونیشان=https://www.gilderlehrman.org/history-resources/teaching-resource/historical-context-global-effect-world-war-i|سەردێڕ=Historical Context: The Global Effect of World War I {{!}} Gilder Lehrman Institute of American History |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304193001/https://www.gilderlehrman.org/history-resources/teaching-resource/historical-context-global-effect-world-war-i |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=The Gilder Lehrman Institute of American History}}</ref> بۆ ڕێگریکردن لە شەڕی جیھانی داھاتوو، [[کۆمەڵەی نەتەوەکان|کۆمەڵەی گەلان]] لە ساڵی ١٩٢٠ لەلایەن [[کۆنگرەی ئاشتیی پاریس|کۆنفرانسی ئاشتی پاریسەوە]] دامەزرا. ئامانجە سەرەکییەکانی ڕێکخراوەکە بریتی بوون لە ڕێگریکردن لە شەڕی چەکداری، ھەروەھا یەکلاییکردنەوەی ناکۆکییە نێودەوڵەتییەکان لە ڕێگەی دانوستان و ناوبژیوانی ئاشتیانە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Gerwarth|یەکەم=Robert|سەردێڕ=Paris Peace Treaties failed to create a secure, peaceful and lasting world order|ناونیشان=https://www.irishtimes.com/culture/heritage/paris-peace-treaties-failed-to-create-a-secure-peaceful-and-lasting-world-order-1.3745849|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210814213229/https://www.irishtimes.com/culture/heritage/paris-peace-treaties-failed-to-create-a-secure-peaceful-and-lasting-world-order-1.3745849|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ئیش=[[The Irish Times]]|زمان=en}}</ref> سەرەڕای ھەستێکی لە ڕادەبەدەری ئاشتیخوازانە لە دوای جەنگی جیھانی یەکەمەوە،<ref name="Ingram 2006 76_78">{{Harvard citation no brackets|Ingram|2006}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bREQibN9i-sC&pg=PA76|سەردێڕ=The Columbia History of Twentieth-century French Thought |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611001037/https://books.google.com/books?id=bREQibN9i-sC&pg=PA76 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=7 یونیو 2016}}</ref> بەڵام یەکێک لە ئەنجامەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم ئەوە بوو کە ڕۆحی [[ناسیۆنالیزم]] و خواستی تۆڵەسەندنەوە لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپادا زیاد کرد. ئەم ھەستانە بە تایبەتی لە ئەڵمانیادا بەھۆی ئەو زیانە بەرچاوانەی خاکی و [[کۆلۆنیاڵیزم|کۆلۆنیالیزم]] و داراییەوە کە بەھۆی [[پەیمانی ڤێرسای|پەیمانی ڤێرسایەوە]] سەپێندرابوو، دیار بوو. بەپێی پەیماننامەکە ئەڵمانیا نزیکەی لەسەدا ١٣ی خاکی ناوخۆی خۆی و ھەموو [[ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیای داگیرکار|موڵکەکانی لە دەرەوەی وڵات]] لەدەستدا، لکاندنی دەوڵەتەکانی دیکە لەلایەن ئەڵمانیاوە قەدەغەکرا و قەرەبووکردنەوە سەپێندرا و سنوورێک بۆ قەبارە و توانای ھێزە چەکدارەکانی وڵاتەکە دانرا. {{Sfn|Kantowicz|1999}} === ئەڵمانیا و ئیتاڵیا === [[ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی]] دوای [[شۆڕشی ئەڵمانیا (١٩١٨-١٩١٩)|شۆڕشی تشرینی دووەم (١٩١٨–١٩١٩)]] ھەڵوەشایەوە و حکوومەتێکی دیموکراسی دامەزرا کە دواتر بە [[کۆماری ڤایمەر]] ناسرا. قۆناغی نێوان جەنگەکان شایەتی ململانێی نێوان لایەنگرانی کۆماری نوێ و نەیارانی توندڕەوی [[ڕاستڕەوی|ڕاست]] [[چەپڕەوی|و چەپ]] بوو. ئیتالیا کە زلھێزێکی ھاوپەیمان بوو، ھەندێک دەستکەوتی خاکی بەدەستھێنا؛ بەڵام ناسیۆنالیستە ئیتاڵییەکان توڕە بوون لەوەی بەریتانیا و فەرەنسا بەڵێنەکانیان لە [[ڕێککەوتننامەی لەندەن (١٩١٥)|ڕێککەوتننامەی لەندەن]] لە ساڵی ١٩١٥دا جێبەجێ نەکردووە، کە تێیدا بەڵێنیان دابوو کە ئیتالیا بپارێزن کاتێک دەچێتە ناو شەڕەوە. لە نێوان ساڵانی ١٩٢٢ بۆ ١٩٢٥ بزووتنەوەی [[فاشیزم]] بە سەرۆکایەتی [[بێنیتۆ موسۆلینی]] دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت. بزووتنەوەکە پاڵپشتی [[ناسیۆنالیزم]] و [[تەواوخوازی]] و ھاوکاری نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکانی دەکرد. بزووتنەوەکە دیموکراسی نوێنەرایەتی ھەڵوەشاندەوە و ھێزە [[سۆسیالیزم]] و [[چەپڕەوی]] [[لیبرالیزم|و لیبراڵەکانی]] سەرکوت کرد و سیاسەتێکی شەڕانگێزی پەیڕەو کرد کە ئامانجی ئەوە بوو ئیتالیا بکاتە زلھێزێکی جیھانیی و دامەزراندنی "ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی نوێ".<ref>{{Harvard citation no brackets|Shaw|2000}}.</ref> [[پەڕگە:Nürnberg_Reichsparteitag_Hitler_retouched.jpg|وێنۆک|[[ئەدۆڵف ھیتلەر|ئەدۆلف ھیتلەر]] لە گردبوونەوەیەکی سیاسی [[نازیزم|نازی]] ئەڵمانی لە [[نۆریمبێرگ|نورنبێرگ]]، ئابی ١٩٣٣]] ئەدۆلف ھیتلەر لە ساڵی ١٩٢٣دا سەرکردایەتی کودەتایەکی شکستخواردووی ئەڵمانیای کرد، بەڵام دواتر لە ساڵی ١٩٣٣ بوو بە ڕاوێژکاری ئەڵمانیا، سیستەمی دیموکراسی ھەڵوەشاندەوە، پشتگیری لە پێداچوونەوە ڕەگەزپەرستانەی جیھانی کرد، و دوای ماوەیەکی کەم پەیماننامەی چەکی بەرفراوانی واژوو کرد،<ref>{{Harvard citation no brackets|Brody|1999}}.</ref> ئەمەش وای کرد زانایانی سیاسی پێشبینی بکەن کە جەنگی جیھانی دووەم سەرھەڵبدات.<ref>{{Harvard citation no brackets|Dawood|Mitra|2012}}.</ref> فەرەنسا ھەوڵیدا ھاوپەیمانی خۆی لەگەڵ ئیتاڵیا بپارێزێت بە واژووکردنی [[ڕێککەوتننامەی فەرەنسا و ئیتالیا ١٩٣٥|ڕێککەوتننامەی فەرەنسا و ئیتالیا]]، کە لە یەکێک لە بڕگەکانی ئەو ڕێکەوتنامەیە ھاتبوو کە فەرەنسا ناڕەزایەتی دەرنابڕێت بەرامبەر بە داگیرکردنی [[ئیتیۆپیا]] لەلایەن ئیتالیا. دۆخەکە لە سەرەتای ساڵی ١٩٣٥ خراپتر بوو کاتێک ئەڵمانیا ناوچەی ساری گرتەوە. ھەروەھا ھیتلەر پەیمانی ڤێرسای پێشێل کرد و خێرایی بەرنامەی چەکسازییەکەی زیاد کرد و خزمەتکردنی [[سەربازیی زۆرەملێ]]ی سەپاند.<ref>{{Harvard citation no brackets|Zalampas|1989}}.</ref> === پەیماننامەکانی ئەورووپا === [[شانشینی یەکگرتوو]] و فەرەنسا و ئیتاڵیا لە نیسانی ١٩٣٥ بەرەی سترێسایان پێکھێنا بە مەبەستی کۆنتڕۆڵکردنی ئەڵمانیا، ھەنگاوێکی سەرەکی بەرەو جیھانگیری سەربازی؛ بەڵام لەو مانگی حوزەیرانەدا، شانشینی یەکگرتوو ڕێککەوتنێکی دەریایی سەربەخۆی لەگەڵ ئەڵمانیادا کرد و سنووردارکردنی پێشووی سووک کرد. یەکێتی سۆڤیەت کە نیگەران بوو لە ئامانجەکانی ئەڵمانیا بۆ گرتنی ناوچە بەرفراوانەکانی ئەورووپای ڕۆژھەڵات، پەیماننامەیەکی ھاوکاری ھاوبەشی لەگەڵ فەرەنسا داڕشت؛ بەڵام پێش ئەوەی پەیمانی فەرەنسا و سۆڤیەت بچێتە بواری جێبەجێکردنەوە، پێویست بوو بە کۆمەڵەی گەلاندا تێپەڕێت، کە لە بنەڕەتدا وای کرد کەدانی پێدانەنرێت.<ref>{{Harvard citation no brackets|Mandelbaum|1988}}; {{Harvard citation no brackets|Record|2005}}.</ref> ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە نیگەران بوو لە ڕووداوەکانی ئەورووپا و ئاسیا، لە مانگی ئابی ھەمان ساڵدا یاسای بێلایەنی دەرکرد. {{Sfn|Schmitz|2000}} ھیتلەر لە ئازاری ساڵی ١٩٣٦ ڕێکەوتنامەکانی ڤێرسای و لۆکارنۆی پێشێلکرد کاتێک سەربازەکانی ڕەوانەی ڕاینلاند کرد، بەلام ڕووبەڕووی دژایەتییەکی کەمی وڵاتانی ئەورووپا بوووەوە.<ref>{{Harvard citation no brackets|Adamthwaite|1992}}.</ref> لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٣٦ ئەڵمانیا و ئیتاڵیا [[وڵاتانی تەوەر|میحوەرەکەی ڕۆما-بەرلینیان]] پێکھێنا و لە مانگی تشرینی دووەمی ھەمان ساڵدا ئەڵمانیا و ژاپۆن [[پەیمانی دژە کۆمینتەرن|پەیمانی دژە کۆمینتەرنیان]] پێکھێنا، کە ئیتالیا ساڵی دواتر پەیوەندی بەوەوە کرد. === ئاسیا === حزبی کوومینتانگ لە ناوەڕاستی بیستەکانی سەدەی ڕابردوو ھەڵمەتێکی یەکگرتنیان بۆ یەکخستنی پارێزگا دابەشکراوەکانی چین دەستپێکرد، بەڵام ھەر زوو ڕووداوەکان پەرەیان سەند و بوو بە [[شەڕی ناوخۆییی چین|شەڕی ناوخۆ]] دژی ھاوپەیمانانی پێشوویان [[حیزبی کۆمۆنیستی چین]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Preston|یەکەم=Peter|ناونیشان=https://books.google.com.sa/books?id=ncjBXce9Oi0C&dq=Pacific+Asia+in+the+Global+System:&hl=en&sa=X&ei=dTXaUbDjDpCBhQeGwYGIDQ&redir_esc=y|سەردێڕ=Pacific Asia in the Global System: An Introduction|ڕێکەوت=٦ی ئابی ١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٣١-٢٠٢٣٨-٧|زمان=en}}</ref> لە [[١٩٣١|ساڵی ١٩٣١]] [[ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن|ژاپۆن]] بڕیاریدا کاریگەری خۆی بۆ چین درێژ بکاتەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Myers|یەکەم=Ramon H.|ناونیشان=https://books.google.com.sa/books?id=KqNiaX7b4bgC&dq=The+Japanese+Colonial+Empire,+1895–1945.&source=gbs_navlinks_s&hl=ckb|سەردێڕ=The Japanese Colonial Empire, 1895-1945|دوایین٢=Peattie|یەکەم٢=Mark R.|ڕێکەوت=١٩٨٤|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-١٠٢٢٢-١|زمان=en}}</ref> ئەمەش وەک یەکەم ھەنگاو بۆ بەدەستھێنانی مافی وڵاتەکە بۆ حوکمڕانی [[ئاسیا]]. ئەوان ڕووداوی موکدنیان وەک بیانوویەک بەکارھێنا بۆ داگیرکردنی مانچوریا (خاکی چین)، و [[دەوڵەتی بووکەڵە|حکومەتی]] [[مانچوکوو|مانچوکوویان]] دامەزراند.<ref>[https://books.google.com.sa/books?id=Fy1EcXEs9L4C&source=gbs_navlinks_s All Riot on the Western Front, Volume 3.]</ref> == ڕووداوەکانی پێش جەنگ == === لەشکرکێشی ئیتالیا بۆ سەر ئیتیۆپیا (١٩٣٥) === [[پەڕگە:Mussolini_truppe_Etiopia.jpg|وێنۆک|[[بێنیتۆ موسۆلینی|بینیتۆ مۆسۆلینی]] لەکاتی پشکنینی سەربازەکان لە کاتی [[Second Italo-Ethiopian War|جەنگی ئیتالۆ و ئەسیوپیا]]، ١٩٣٥]]شەڕی دووەمی ئیتالۆ و ئەسیوپیا [[شەڕی بچووک|شەڕێکی کۆلۆنیالیزمی]] کورت بوو کە لە تشرینی یەکەمی ١٩٣٥ دەستی پێکرد و لە مانگی ئایاری ١٩٣٦ کۆتایی ھات. شەڕەکە بە داگیرکردنی [[ئیمپراتۆریەتیی ئیتیۆپیا]] (بە [[ئیتیۆپیا|حەبەشە]] ناسراوە) لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی [[شانشینی ئیتاڵیا|شانشینی ئیتالیا]] ({{Lang|it|Regno d'Italia}} دەستی پێکرد)<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stanton|یەکەم=Andrea L.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC|سەردێڕ=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia|دوایین٢=Ramsamy|یەکەم٢=Edward|دوایین٣=Seybolt|یەکەم٣=Peter J.|ڕێکەوت=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-١-٤١٢٩-٨١٧٦-٧|پەڕە=٣٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230307201327/https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]]</ref> شەڕەکە بووە ھۆی [[داگیرکاریی سەربازی]] ئیتیۆپیا و [[خستنەپاڵ]]ی بە کۆلۆنیای تازە دروستکراوی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقای ئیتالیا ({{Lang|it|Africa Orientale Italiana}}); ئەمەش لاوازی [[کۆمەڵەی نەتەوەکان]] وەک ھێزێک بۆ پاراستنی ئاشتی بەدیارخست. ھەردوو وڵات ئەندام بوون، بەڵام کۆمەڵەکە نەیتوانی ھیچ کارێک بکات دژی ئیتالیا کە بە ئاشکرا پێشێلی مادەی دەیەمی کرد. {{Sfn|Barker|1971}} شانشینی یەکگرتوو و فەرەنسا پشتیوانیان لە سەپاندنی سزا بەسەر ئیتالیادا کرد بەھۆی ئەو لەشکرکێشییە، بەڵام سزاکان بە تەواوی جێبەجێ نەکران و نەیانتوانی کۆتایی بە لەشکرکێشی ئیتالیا بھێنن. {{Sfn|Shirer|1990}} دواتر ئیتاڵیا ناڕەزایەتییەکانی بەرامبەر بە ئامانجی ئەڵمانیا بۆ داگیرکردنی نەمسا وەستاند. {{Sfn|Kitson|2001}} === شەڕی ناوخۆی ئیسپانیا (١٩٣٦–١٩٣٩) === کاتێک شەڕی ناوخۆ لە ئیسپانیا سەریھەڵدا، ''[[ئەدۆڵف ھیتلەر|ھیتلەر]] [[بێنیتۆ موسۆلینی|و موسۆلینی]] پشتگیری سەربازییان پێشکەش بە یاخیبووە ناسیۆنالیستەکان کرد بە سەرۆکایەتی ژەنەڕاڵ [[فرانسیسکۆ فرانکۆ]]. ئیتالیا تا ڕادەیەکی زیاتر لە نازییەکان پشتیوانی ناسیۆنالیستەکانی دەکرد: مۆسۆلینی زیاتر لە ٧٠ ھەزار سەربازی زەمینی و ٦ ھەزار کارمەندی ئاسمانی ڕەوانەی ئیسپانیا کرد، جگە لە نزیکەی ٧٠٠ فڕۆکە. یەکێتی سۆڤیەت پشتگیری لە حکوومەتی کۆماری ئیسپانیا دەکرد. ھەروەھا زیاتر لە ٣٠ ھەزار خۆبەخشی بیانی کە بە لیوای نێودەوڵەتی ناسراون، دژی ناسیۆنالیستەکان شەڕیان کردووە. ھەردوو ئەڵمانیا و یەکێتیی سۆڤیەت ئەم شەڕە بە وەکالەتیان کردە دەرفەتێک بۆ تاقیکردنەوەی پێشکەوتووترین چەک و تاکتیکەکانیان لە شەڕدا. ناسیۆنالیستەکان لە نیسانی ١٩٣٩ لە شەڕی ناوخۆدا سەرکەوتنیان بەدەستھێنا؛ فرانسیسکۆ لە کاتی جەنگی جیھانی دووەمدا بە فەرمی بێلایەن بوو بەڵام بە گشتی لایەنگری [[وڵاتانی تەوەر]] بوو.<ref name="ReferenceA">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Payne|یەکەم=Stanley G.|ناونیشان=https://archive.org/details/francohitlerspai0000payn|سەردێڕ=Franco and Hitler: Spain, Germany, and World War II|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Yale university press|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-١٢٢٨٢-٤|شوێن=New Haven, Conn}}''<span title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Franco+and+Hitler%3A+Spain%2C+Germany%2C+and+World+War+II&rft.place=New+Haven%2C+Conn&rft.pub=Yale+university+press&rft.date=2008&rft.isbn=----&rft.aulast=Payne&rft.aufirst=Stanley+G. &rft_id=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fdetails%2Ffrancohitlerspai0000payn&rfr_id=info%3Asid%2Fckb.wikipedia.org%3A%D8%AC%DB%95%D9%86%DA%AF%DB%8C+%D8%AC%DB%8C%DA%BE%D8%A7%D9%86%DB%8C%DB%8C+%D8%AF%D9%88%D9%88%DB%95%D9%85" class="Z3988" data-ve-ignore="true"></span>''</ref> گەورەترین ھاوکاری ئەو لەگەڵ ئەڵمانیا ناردنی خۆبەخش بوو بۆ شەڕکردن لە بەرەی ڕۆژھەڵات.<ref name="ReferenceA"/>'' === لەشکرکێشی ژاپۆن بۆ سەر چین (١٩٣٧) === لە [[تەممووز|مانگی تەممووزی]] [[١٩٣٧|ساڵی]] [[١٩٣٧]] [[ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن|ژاپۆن]] سوودی لە ڕووداوی پردی مارکۆ پۆلۆ وەرگرت [[دووەم جەنگی چین و ژاپۆن|بۆ داگیرکردنی چین]]. [[یەکێتیی سۆڤیەت]] پەیمانی نادەستدرێژی لەگەڵ [[جمھوریة الصین (١٩١٢–١٩٤٩)|چین]] واژوو کرد بۆ پێشکەشکردنی پشتیوانی سەربازی، ئەمەش کۆتایی بەو ھاوکارییە ھێنا کە لە نێوان [[جمھوریة الصین (١٩١٢–١٩٤٩)|چین]] [[ئەڵمانیای نازی|و ئەڵمانیادا]] ھەبوو.<ref name="chh">[https://books.google.com.sa/books/about/The_Cambridge_History_of_China.html?id=Fxs3ROaIhPMC&redir_esc=y The Cambridge History of China, Volume 13: Republican China 1912–1949, Part 2.]</ref> لەکاتێکدا فەرماندە چیانگ کای شێک باشترین سوپای خۆی بۆ بەرگریکردن لە شەنگەھای جێگیرکرد، بەڵام دوای سێ مانگ لە شەڕکردن، شەنگەھای کەوتە خوارەوە. ژاپۆنییەکان بەردەوام بوون لە پاڵنانی ھێزەکانی چین بۆ دواوە و لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٣٧دا [[نانجینگ|نانجینگیان]] گرت (پایتەختی وڵاتەکە لەو کاتەدا). دوای ڕووخانی نانجینگ، دەیان یان سەدان ھەزار مەدەنی چینی و شەڕکەری چەکداماڵراو لەلایەن ژاپۆنییەکانەوە کوژران.<ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, pp. 223–224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.</ref><ref>[https://books.google.com.sa/books/about/The_Generalissimo.html?id=03catqbPCmgC&redir_esc=y The Generalissimo: Chiang Kai-shek and the Struggle for Modern China.]</ref> لە [[حوزەیران|مانگی حوزەیرانی]] [[١٩٣٨|ساڵی ١٩٣٨،]] ھێزەکانی چین توانیان پێشڕەوی ژاپۆنییەکان ڕابگرن، بەھۆی لافاوەکەی ڕووباری زەردەوە، داگیرکردنی [[ووھان|شاری ووھان]] تا مانگی [[تشرینی یەکەم]] دواخست. سەرەڕای سەرکەوتنە یەک لە دوای یەکەکانی ژاپۆن، داڕمانی بەرخۆدانی چینی بەدوای خۆیدا نەھێنا کە ژاپۆن ھیوای بۆ دەخواست؛ لەبری ئەوە حکوومەتی چین لە ناوخۆی وڵاتدا گواسترایەوە بۆ [[چۆنگچینگ]] و بەردەوام بوو لە شەڕەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fairbank|یەکەم=John King|ناونیشان=https://books.google.com.sa/books/about/The_Cambridge_History_of_China.html?id=Fxs3ROaIhPMC&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of China|دوایین٢=Twitchett|یەکەم٢=Denis Crispin|ڕێکەوت=١٩٧٨|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٤٣٣٨-٤|زمان=en}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزییان ھەیە (en)]]</ref><ref name="chh2">[https://books.google.com.sa/books/about/The_Cambridge_History_of_China.html?id=Fxs3ROaIhPMC&redir_esc=y The Cambridge History of China, Volume 13: Republican China 1912–1949, Part 2.]</ref> === ململانێ سنوورییەکانی سۆڤیەت و ژاپۆن === لە ٢٩ی تەممووزی ساڵی ١٩٣٨ ھێزەکانی ژاپۆن ھێرشیان کردە سەر [[یەکێتیی سۆڤیەت]] و یەکەم شەڕەکان ڕوویاندا، کە تێیدا سۆڤیەت سەرکەوتوو بوو؛ بەڵام [[ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن|ژاپۆن]] ڕەتیکردەوە دان بەوەدا بنێت و لە [[١١ی ئایار]]ی [[١٩٣٩]] بڕیاریدا سنووری [[مەنگۆلیا]] بگوازێتەوە بۆ ڕووباری گۆڵ، کە شەڕی خەلخین گۆڵی تێدا ڕوویدا، کە تێیدا [[سوپای سوور]] سوپای کوانتونگی تێکشکاند.<ref>[https://books.google.com.sa/books/about/Nomonhan.html?id=SIAwKiNRmrAC&redir_esc=y 978-0-804-7183-56 Nomonhan: Japan Against Russia, 1939.]</ref> ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی بیروباوەرێک لەنێو ژاپۆنییەکان کە ھێرش نەکەنە سەر [[یەکێتیی سۆڤیەت]] بۆ ئەوەی دەستوەردان لە شەڕی [[کۆماری چین (١٩١٢-١٩٤٩)|چین]] نەکەن و سەرنجیان بەرەو باشوور برد و لە کۆتاییدا بووە ھۆی شەڕ لەگەڵ ئەمریکا و ھاوپەیمانانی ڕۆژاوا.<ref>{{Cite magazine}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: بیرخستنەوەی واڵا]]</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Neeno |یەکەم=Timothy |ناونیشان=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx|سەردێڕ=Military History Online - Nomonhan: The Second Russo-Japanese War |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20051124070956/https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]]</ref><ref>[https://books.google.com.sa/books?id=zSJjYFyf-MkC&dq=Zhukov+(Revised+ed.)&source=gbs_navlinks_s Zhukov (Revised ed.).]</ref> === داگیرکاری و ڕێککەوتنە ئەورووپییەکان === [[پەڕگە:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنەیەکی سەرکردەکان پێش واژووکردنی ڕێککەوتنی میونشن. لە ڕاستەوە: گالیازۆ سیانۆ, [[بێنیتۆ موسۆلینی|بێنیتۆ مۆسۆلینی]]، [[ئەدۆڵف ھیتلەر|ئەدۆلف ھیتلەر]]، ئێدوارد دالادیر، نێڤڵ چەمبەرلین]]لە ئەورووپا ئەڵمانیا و ئیتالیا زیاتر شەڕانگێز دەبوون. لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٣٨ ئەڵمانیا [[ئانشلوس|نەمسای گرتەوە]]، دیسانەوە کاردانەوەی کەمی زلھێزەکانی دیکەی ئەورووپای لێکەوتەوە. {{Sfn|Collier|Pedley|2000}} لێرەدا [[ئەدۆڵف ھیتلەر|ھیتلەر]] داوای لکاندنی ناوچەی [[السودیت|سودتنلاند]] لە [[چێکۆسلۆڤاکیا|چیکۆسلۆڤاکیا]] کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد زۆربەی دانیشتووانەکەی بە ڕەچەڵەک ئەڵمانی بوون. ھەردوو [[کۆماری سێیەمی فەڕەنسا|وڵاتی فەرەنسا]] [[شانشینی یەکگرتوو|و بەریتانیا]] لە ڕێککەوتنی میونشندا ئەم خاکەیان بە ئەڵمانیا بەخشی، کە بە پێچەوانەی خواستی حکوومەتی چیکۆسلۆڤاکیا بوو، بە مەرجێک [[ئەڵمانیای نازی|ئەڵمانیا]] فراوانبوونی شەڕانگێزی خۆی ڕابگرێت.<ref name="hit">[https://books.google.com.sa/books/about/Hitler_1936_45.html?id=7jE_8Uq7Go4C&redir_esc=y Hitler, 1936–1945: Nemesis.]</ref> دوای ماوەیەکی کەم، [[ئەڵمانیای نازی|ئەڵمانیا]] [[شانشینی ئیتاڵیا|و ئیتاڵیا]] [[چێکۆسلۆڤاکیا|چێکۆسلۆڤاکیایان]] ناچار کرد ئەو خاکەی کە زۆرینەی مەجەرستانی تێیدا نیشتەجێیە، بەپێی ڕێکەوتنی یەکەمی ڤیەنا، بداتە [[مەجارستان]].<ref name="hit"/> ھەرچەندە ھەموو داواکارییە ڕاگەیەندراوەکانی ئەڵمانیا بەھۆی ڕێککەوتنەکەوە جێبەجێکرابوون، بەڵام بە شێوەیەکی تایبەت ھیتلەر تووڕە بوو لەوەی دەستوەردانی بەریتانیا ڕێگری لێکردووە لە یەک ئۆپەراسیۆندا دەست بەسەر ھەموو چیکۆسلۆڤاکیادا بگرێت. لە وتارەکانی دواتردا ھیتلەر ھێرشی کردە سەر «جەنگخوازان»ی بەریتانیا و جوولەکە و لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٣٩ بە نھێنی فەرمانی دروستکردنی ھێزی دەریایی ئەڵمانیای دا بۆ ئەوەی ڕووبەرووی ھێزی دەریایی بەریتانیا ببێتەوە. لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٣٩ ئەڵمانیا ھێرشی کردە سەر ئەو شوێنەی کە لە چیکۆسلۆڤاکیا مابووەوەو دابەشی کرد بەسەر پارێزگاری بۆھێمی و مۆراویا و کۆماری بووکەڵەی سلۆڤاکیا.<ref>[https://books.google.com.sa/books/about/No_Simple_Victory.html?id=CabaM0bXWFcC&redir_esc=y No Simple Victory: World War II in Europe, 1939–1945.]</ref> [[پەڕگە:Bundesarchiv_Bild_183-H27337,_Moskau,_Stalin_und_Ribbentrop_im_Kreml.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bundesarchiv_Bild_183-H27337,_Moskau,_Stalin_und_Ribbentrop_im_Kreml.jpg|ڕاست|وێنۆک|وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیا یواکیم ڤۆن ڕیبنترۆپ (ڕاست) و سەرۆکی سۆڤیەت [[جۆزێف ستالین]]، دوای واژووکردنی پەیمانی مۆلۆتۆڤ-ریبنترۆپ، ٢٣ی ئابی ١٩٣٩]]شانشینی یەکگرتوو و فەرەنسا بە ترسێکی زۆرەوە لەگەڵ داواکاری زیاتری ھیتلەر لەسەر شاری ئازادی دانزیگ، گەرەنتی پشتگیری خۆیان بۆ سەربەخۆیی پۆڵەندا کرد؛ کاتێک ئیتاڵیا لە نیسانی ١٩٣٩ ئەلبانیای داگیرکرد ھاوپەیمانییەکی ھاوشێوە لە نێوان فەرەنسی و بەریتانیا لەگەڵ [[یۆنان]] [[ڕۆمانیا|و ڕۆمانیا]] دروست کرا، بۆ گەرەنتیکردنی سەربەخۆیی ئەوان.<ref>[https://books.google.com.sa/books?id=uOTePAAACAAJ&dq=Italian+Foreign+Policy,+1870-1940&hl=en&sa=X&ei=i-DcUbT1DIOI7AaO1oCICg&ved=0CDMQ6AEwAQ Italian Foreign Policy 1870–1940.]</ref> دوای ماوەیەکی کەم لە بەڵێنی [[Franco-Polish alliance|فەرەنسا]] و [[Anglo-Polish alliance|بەریتانیا]] بە پۆڵەندا، ئەڵمانیا و ئیتاڵیا ھاوپەیمانێتییەکییان ڕاگەیاند کە بە پەیماننامەی پۆڵا ناسرا.<ref>"Pact of Steel".</ref> ھیتلەر شانشینی یەکگرتوو و پۆڵەندای تۆمەتبار کرد بە ھەوڵدان بۆ «گەمارۆدانی» ئەڵمانیا بۆیە پەیمانی نادەستدرێژی دەریایی ئەڵمانیا و پۆڵەندی ھەڵوەشاندەوە، پەیمانێکی نوێی پێشکەش بە پۆڵەندا کرد کە گەرەنتی دەستدرێژی نەکردن لە [[ئەڵمانیای نازی|ئەڵمانیاوە]] بکات ئەگەر ڕازی بوو بە دیاریکردنی سنووری نوێی، کە شاری دانزیگ بۆ ئەڵمانیای لەخۆگرتبوو؛ بەڵام پۆلەندییەکان دانزیگیان بە پێویستییەکی ئەمنی بۆ پۆڵەندا دەزانی.<ref name="e1939">[https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html "Major international events of 1939, with explanation"] {{Webarchive}}</ref> لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٣٩ [[ئەڵمانیای نازی|ئەڵمانیا]] [[یەکێتیی سۆڤیەت]] پەیمانی مۆلۆتۆڤ-ریبینترۆپیان واژوو کرد، کە پەیماننامەیەکی نھێنی بوو.<ref>[https://books.google.com.sa/books/about/What_Hitler_Knew.html?id=JjSdPwAACAAJ&redir_esc=y What Hitler Knew: The Battle for Information in Nazi Foreign Policy.]</ref> پەیماننامەکە مافی ھەر لایەنێکی لەخۆگرتبوو (ڕۆژاوای پۆڵەندا [[لیتوانیا|و لیتوانیا]] بۆ ئەڵمانیا؛ ڕۆژھەڵاتی پۆڵەندا، [[فینلاند]]، [[ئیستۆنیا]]، [[لاتڤیا]] و بێسارابیا بۆ [[یەکێتیی سۆڤیەت]]). ھەروەھا پرسی سەربەخۆیی پۆڵەندی وروژاند کە بەپێی ڕێککەوتنە واژووکراوەکان لەلایەن [[کۆماری سێیەمی فەڕەنسا|فەرەنسا]] [[شانشینی یەکگرتوو|و بەریتانیا]] گەرەنتی کراوە.<ref>"Nazi-Soviet Pact".</ref> پەیماننامەکە بۆ ھیتلەر گرنگ بوو چونکە دڵنیای دەدا کە [[یەکێتیی سۆڤیەت]] دەستوەردان ناکات دوای داگیرکردنی پۆڵەندا. قەیرانەکە لە کۆتایی [[ئاب|مانگی ئابدا]] گەیشتە لووتکە، چونکە ھێزەکانی ئەڵمانیا لەسەر سنووری پۆڵەندا بەردەوام بوون لە کۆبوونەوە. لە کۆبوونەوەیەکی تایبەتدا، گالیازۆ سیانۆ، وەزیری دەرەوەی ئیتاڵیا جەختی لەوە کردەوە کە بێلایەنی پۆڵەندا جێی پرسیارە و پێویستە یان تەسلیم بکرێت یان تەسفیە بکرێت بۆ ئەوەی لە داھاتوودا نەتوانێت بەرامبەر ئەڵمانیا بوەستێتەوە. وتی شەڕ لەگەڵ وڵاتانی دیموکراسی ڕۆژاوا حەتمی بووە و باوەڕیشی نەبووە [[کۆماری سێیەمی فەڕەنسا|فەرەنسا]] [[شانشینی یەکگرتوو|و بەریتانیا]] دەستوەردان بکەن ئەگەر ھێرش بکاتە سەر پۆڵەندا.<ref>[https://avalon.law.yale.edu/imt/1871-ps.asp Minutes of the conference between the Fuehrer and the Italian Minister for Foreign Affairs, Count Ciano, in the presence of the Reich Foreign Minister of Obersalzberg on 12 August 1939] {{Webarchive}}</ref> لە [[٢٣ی ئاب|٢٣ی ئابدا]] ھیتلەر فەرمانی دەستپێکردنی ھێرشەکەی دا لە [[٢٦ی ئاب]]، بەڵام کاتێک گوێی لە پشتڕاستکردنەوەی [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] بۆ پەیمانی ھاوکاری ھاوبەش لەگەڵ پۆڵەندا بوو، و [[شانشینی ئیتاڵیا|ئیتالیا]] بێلایەن دەمێنێتەوە، بڕیاریدا دوابخات.<ref>[https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/DAP-Poland/Campaign-II.html#chapter5 TheGerman Campaign In Poland (1939)] {{Webarchive}}</ref> لە وەڵامی داواکانی [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] بۆ دانوستانی ڕاستەوخۆ، [[ئەڵمانیای نازی|ئەڵمانیا]] لە [[٢٩ی ئاب|٢٩ی ئابدا]] داوای کرد کە دەسەڵاتدارێکی پۆڵەندی گەشت بکات بۆ بەرلین بۆ دانوستان لەسەر ڕادەستکردنی [[گدانسک]]، و دەستبەرداربوون لەو ڕێرەوەی دەیگەیەنێتە سەر [[دەریای باڵتیک]] بۆ ئەڵمانیا ڕێگەدان بە [[ڕێفراندۆم|ڕاپرسییەک]] لە پۆڵەندا کە کەمینەی ئەڵمانیا دەنگ لەسەر جیابوونەوە بدەن.<ref name="ww2db_com">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=162|سەردێڕ=The Danzig Crisis |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160505010109/https://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=162 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠١٦|وێبگە=ww2db.com}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]]</ref> بەڵام پۆلەندییەکان پابەند نەبوون بەو داواکاریانە و [[٣١ی ئاب|لە ٣١ی ئابدا]] ئەڵمانیا بە فەرمی ڕای گەیاند کە پۆڵەندا داواکارییەکانی ڕەتکردووەتەوە.<ref name="e19392">[https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html "Major international events of 1939, with explanation"] {{Webarchive}}</ref>دواتر لە سەرتایی مانگی ئەیلوولدا ئەڵمانیا بە فەرمی ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا و فڕۆکە جەنگییەکان بە چی وارشۆی پایتەختیان بۆردوومانکرد. == ڕێڕەوی شەڕەکە == === جەنگ لە ئەورووپا سەریھەڵدا (١٩٣٩–١٩٤٠) === لە ١ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٣٩ ئەڵمانیا [[جەنگی پۆڵەندا (١٩٣٩)|ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا]] بە بیانووی ئەوەی پۆڵەندا ھێرشی بۆ سەر خاکی ئەڵمانیا دەستپێکردووە. {{Sfn|Evans|2008}} یەکەم شەڕی نێوانیان لە وێستەرپلات دەستی پێکرد کە ھێلی بەرگری پۆڵەندا بوو دژی ھێزەکانی ئەڵمانیا.<ref name="Zabecki20152">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zabecki|یەکەم=David T.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663|سەردێڕ=World War II in Europe: An Encyclopedia|ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٥-٨١٢٤٢-٣|پەڕە=١٦٦٣|وتەگێڕانەوە=The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230307201256/https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&pg=PT1663|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>شانشینی بەریتانیا و فەڕەنسا دوای ھێرشەکە داوایان لە ئەڵمانیا کرد دەستبەجێ لە پۆڵەندا ھێزەکان بکشێنێتەوە، [[گەلانی کۆمۆنوێلت|وڵاتانی کۆمۆنوێڵتی بەریتانیاش]] بەھەمان شێوە دژی ئەڵمانیا ھەڵوێستیان ڕاگەیاند، ئەوانیش [[ئوسترالیا]] [[نیوزیلاند|و نیووزلەندا]] لە ئەیلوول،<ref name="3-9-19392">[https://www.onthisday.com/date/1939/september/3 Historical Events on September 3rd, 1939 - historyorb.com.]</ref>ئەفریقای باشوور لە ٦ی ئەیلوول [[کەنەدا|و کەنەدا]] لە ١٠ی ئەیلوول. سنووری فەرەنسا و ئەڵمانیا ئارام بوو تا ئەوکاتەی شەڕی فۆنی دەستی پێکرد<ref>[https://www.historylearningsite.co.uk/world-war-two/world-war-two-in-western-europe/the-phoney-war/ الحرب الزائفة] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150628214505/https://www.historylearningsite.co.uk/world-war-two/world-war-two-in-western-europe/the-phoney-war/ |date=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٥}} History Learning Site.</ref> ھاوپەیمانان دەستیان بە گەمارۆی دەریایی کرد بۆ سەر ئەڵمانیا، کە مەبەست لێی زیانگەیاندن بە ئابووری وڵات و ھەوڵە جەنگییەکانی بوو. ھێزەکانی ھاوپەیمانان [[گەمارۆی ئەڵمانیا (١٩٣٩ -١٩٤٥)|گەمارۆی ئابوورییان]] بەسەر ئەڵمانیادا سەپاند، ئەمەش وای کرد ئەڵمانیا ھێرش بکاتە سەر کەشتییە بازرگانییەکان لە زەریای ئەتڵەسی و [[شەری زەریای ھێمن (١٩٣٩-١٩٤٥)|شەڕی زەریای ھێمن]] دەستپێکرد. [[پەڕگە:Spotkanie_Sojuszników.jpg|وێنۆک|ئەفسەرانی ئەڵمانیا و سۆڤیەت دوای لەشکرکێشییەکە تەوقە دەکەن.]] لە [[٨ی ئەیلوول|٨ی ئەیلوولدا]] ھێزەکانی ئەڵمانیا گەیشتنە ناوجەرگەی [[وارشۆ]]. ھێزەکانی پۆڵەندا بۆ ماوەی چەند ڕۆژێک ھەوڵیاندا پێشڕەوی ئەڵمانیا ڕابگرن، بەڵام دواجار ئەڵمانیا توانی ھێزەکانی پۆڵەندا گەمارۆ بدات. لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٣٩ [[یەکێتیی سۆڤیەت]] [[ھێرشی یەکێتیی سۆڤیەت بۆ سەر پۆڵەندا (١٩٣٩)|ھێرشی]] کردە سەر پۆڵەندا<ref name="Poland-193922">Steven J.</ref><ref>[https://www.onthisday.com/date/1939/september/17 أحداث 17 سبتمبر 1939] Historyorb.com {{Webarchive}}</ref> و لە [[٢٧ی ئەیلوول]]ی ١٩٣٩ پۆڵەندا خۆی ڕادەستی ئەڵمانییەکان کرد و گیرفانی بەرخۆدان مابووەوە.<ref>[https://www.onthisday.com/date/1939/september/27 أحداث 27 سبتمبر 1939] HistoryOrb.com {{Webarchive}}</ref> لە [[٦ی تشرینی یەکەم|٦ی تشرینی یەکەمدا]] دوای شەڕی کۆک تەسلیمبوونی تەواوی پۆڵەندا ڕاگەیەندرا.<ref>[https://www.onthisday.com/date/1939/october/6 أحداث 6 أکتوبر 1939] HistoryOrb.com {{Webarchive}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090218140130/http://www.wojsko-polskie.pl/articles/view/3062 معرکة کوک] Polish-Military.pl.</ref> دواتر حکوومەتێکی ڕاگوزەر لە دەرەوەی وڵات لە شاری لەندەن دروست کرا، بەردەوام بوون لە بەڕێوەبردنی ئۆپەراسیۆنی شەڕکەرەکانی سوپای ناوخۆ - [[بزووتنەوەی بەرخۆدان]]ی پۆڵەندا - کە تا کۆتایی جەنگ بەردەوام بوو.<ref>[https://www.aksalser.com/?page=view_news&id=740b2f4815fe0b7aae04a04f3b96b363 المقاومة عبر التاریخ لیست إرھاباً] - بقلم باسم الأفندی - موقع عکس السیر {{Webarchive}}</ref> لە کاتی جەنگدا حکوومەتی پۆڵەندا نزیکەی ١٠٠ ھەزار سەربازی ڕەوانەی ڕۆمانیا و لاتیڤیا کران، لەکاتێکدا ئەڵمانیا و یەکێتی سۆڤیەت زەوییەکانی پۆڵەندایان دابەشکردبوو.<ref name="Poland-193922"/> لە [[٦ی تشرینی یەکەم|٦ی تشرینی یەکەمدا]]، دوای کۆتایی ھاتنی ھەڵمەتەکانی دژی پۆڵەندا، [[ئەدۆڵف ھیتلەر|ھیتلەر]] پەیماننامەیەکی ئاشتی پێشکەش بە بەریتانیا و فەرەنسا کرد و ڕای گەیاند کە داھاتووی پۆڵەندا لەلایەن ئەڵمانیا و یەکێتی سۆڤیەتەوە دیاری کراوە. لە [[١٢ی تشرینی یەکەم]] نێڤڵ چەمبەرلین، سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا وەڵامی دایەوە و وتی کە ناتوانێت مەرجەکانی ئاشتی قبوڵ بکات و لە ھەمان کاتدا تەسلیمی دەستدرێژی دەکات.<ref name="eof1939">[https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html الأحداث العالمیة الکبری لعام 1939].</ref>ھیتلەر فەرمانی ھێرشی دەستبەجێی بۆ سەر فەرەنسا دەرکرد،<ref>Nuremberg Documents C-62/GB86, a directive from Hitler in October 1939 which concludes: "The attack [on France] is to be launched this Autumn if conditions are at all possible."</ref> کە بەھۆی خراپی کەشوھەوا بۆ بەھاری ١٩٤٠ دواخرا. {{Sfn|Liddell Hart|1977}} {{Sfn|Bullock|1990}}<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Deighton|یەکەم=Len|سەردێڕ=[[Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk]]|ڕێکەوت=١٩٧٩|بڵاوکەرەوە=Jonathan Cape|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٤-٠١٦٤٨-٣|پەڕەکان=١٨٦–١٨٧|بەستەری نووسەر=Len Deighton}} Deighton states that "the offensive was postponed twenty-nine times before it finally took place."</ref> دوای سەرھەڵدانی شەڕ لە پۆڵەندا، ستالین ھەڕەشەی [[ئیستۆنیا|لە ئیستۆنیا]] و [[لاتڤیا]] و [[لیتوانیا]] کرد بە داگیرکردنی سەربازی، سێ [[وڵاتانی باڵتیک|وڵاتی باڵتیکی]] ناچار کرد پەیماننامە واژوو بکەن کە ڕێگە بە دروستکردنی بنکەی سەربازی سۆڤیەت دەدات لەم وڵاتانەدا؛ لەتشرینی یەکەمی ١٩٣٩دا، بەشە سەربازییە بەرچاوەکانی سۆڤیەت گواسترانەوە بۆ ئەوێ. {{Sfn|Smith|Pabriks|Purs|Lane|2002}} {{Sfn|Bilinsky|1999}} {{Sfn|Murray|Millett|2001}} [[فینلاند]] ڕەتیکردەوە پەیمانێکی ھاوشێوە واژوو بکات و بەشێک لە خاکەکەی بداتە یەکێتی سۆڤیەت. [[شەڕی زستان|یەکێتی سۆڤیەت لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٣٩دا ھێرشی کردە سەر فینلاند]]، {{Sfn|Spring|1986}} و دواتر بەھۆی ئەمە لە [[کۆمەڵەی نەتەوەکان]] دەرکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=van Dyke|یەکەم=Carl|سەردێڕ=The Soviet Invasion of Finland|ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Frank Cass Publishers|ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-٤٧٥٣-١|شوێن=Portland, Oregon|پەڕە=٧١}}</ref> ھەرچەندە لە ڕووی ژمارەوە یەکێتیی سۆڤیەت بالادەست بوو بەڵام سەرکەوتنەکانی کەم بوون دوای سێ مانگ لە شەڕی توند و زیانێکی قورس لەلایەن ھەردوولاوە، یەکێتی سۆڤیەت وازی لە بیرۆکەی داگیرکردنی فینلاند ھێنا و لە [[١٢ی ئازار]]ی [[١٩٤٠]] پەیمانی ئاشتی مۆسکۆی لەگەڵدا واژووکرد، بەپێی ئەو پەیماننامەیە فینلاند بەشێک لە خاکەکەی بەخشی بە یەکێتیی سۆڤیەت.<ref>[http://www.winterwar.com/War'sEnd/moscow_peace_treaty.htm نص ممعاھدة سلام موسکو] {{Webarchive}}</ref> {{Sfn|Hanhimäki|1997}}لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٠ یەکێتی سۆڤیەت تەواوی خاکەکانی ئیستۆنیا، لاتڤیا و لیتوانیاو، {{Sfn|Bilinsky|1999}} ھەروەھا ناوچەکانی ڕۆمانیا لە بێسارابیا، باکووری بووکۆڤینا و ناوچەی ھێرتسا داگیرکرد. === ئەورووپای ڕۆژاوا (١٩٤٠–١٩٤١) === [[پەڕگە:WWIIEuropeMay40.gif|وێنۆک|پێشڕەوی ئەڵمانیا بۆ بەلجیکا و باکووری فەرەنسا، ١٠ی ئایار{{Spaced ndash}}٤ی حوزەیرانی ١٩٤٠، [[Maginot Line|بە ھێڵی ماجینۆتدا]] تێپەڕین (بە سووری تۆخ نیشان دراوە)]]لە نیسانی ساڵی ١٩٤٠ ئەڵمانیا ھێرشی کردە سەر [[دانمارک]] و [[نەرویژ]] بۆ پاراستنی باری کانزای ئاسن لە [[سوێد]] کە ھاوپەیمانان ھەوڵی ڕێگریان دەدا.<ref>{{Harvard citation no brackets|Murray|Millett|2001}}.</ref> دانیمارک دوای شەش کاتژمێر تەسلیمبوونی خۆی ڕاگەیاند، و سەرەرای ئەوەی ھاوپەیمانان پشتگیری نەروێژیان کرد بەڵام دوای دوومانگ ئەڵمانیا توانی داگیری بکات. {{Sfn|Commager|2004}} ئەم سەرکەوتنەی ئەڵمانیا لە داگیرکردنی نەروێژ بووە ھۆی ئەوەی ناڕزایەتی لە ئەنجومەنی بەریتانیا سەرھەڵبدات و [[سەرۆک وەزیرانی شانشینی یەکگرتوو|سەرۆکوەزیران]] [[نێڤڵ چەمبەرلین]]، دەستلەکارکێشانەوەی ڕاگەیاند و لە ١٠ی ئایاری ١٩٤٠[[وینستن چێرچڵ]] جێگەی گرتەوە{{بۆشایییەکان}}. {{Sfn|Reynolds|2006}}دوای ماوەیەک لە داگیرکردنی نەروێژ، ھێزەکانی ئەڵمانیا جارێکی دیکە ھێرشەکانیان دەستپێکردەوە. لە ١٠ی ئایاری ١٩٤٠ ئەڵمانیا ھێرشی بۆ سەر [[جەنگی فەڕەنسا|فەرەنسا]] دەستپێکرد، بەڵام سەرتا بۆ دەربازبوون لەو ھێلە بەھێزەی ھاوپەیمانان دروستیان کردبوو، ئەڵمانیا ھێرشی کردە سەر، وڵاتانی بێلایەنی [[ھێرشی ئەڵمانیا بۆ سەر بەلجیکا|بەلجیکا]] و [[ھێرشی ئەڵمانیا بۆ سەر ھۆڵەندا|ھۆڵەندا]] و [[ھێرشی ئەڵمانیا بۆ سەر لۆکسمبۆرگ|لۆکسمبۆرگ]]. {{Sfn|Evans|2008}} لەماوەی چەند کاتژمێریکدا لۆکسمبۆرگی گرت، سوپای ھۆڵەندا بۆماوەی پێنج ڕۆژ توانی بەرگری بکات بەلام دواتر ئاگربەستی ڕاگەیاند دواتر ھێرشەکانی بۆ سەر فەڕەنسا دەستیپێکرد. بەھۆی جێبەجێکردنی تەکنیکی [[بلیتزکریگ]] لەلایەن سوپای ئەڵمانیاوە و ھەروەھا ناکۆکی سەربازی و نەبوونی پلانی جەنگی نوێ وای کرد ئەڵمانیا بە خێرای پێشرەوی بکەن و پاشەکشە بە ھێزەکانی ھاوپەیمانان و فەرەنسی بکەن. [[شانشینی یەکگرتوو]] توانی تا سەرەتای مانگی حوزەیران ژمارەیەکی بەرچاو لە سەربازانی ھاوپەیمانان لە ولاتەکە بگوازێتەوە، ھەرچەندە ناچار بوون نزیک بە ھەموو ئامێرە جەنگییەکانیان جێبھێڵن. لە ١٠ی حوزەیران ئیتاڵیا شەری دژی فەرەنسا و شانشینی یەکگرتوو ڕاگەیاند ئەمەش بەری شەری دژی فەڕەنسای فراوانتر کرد و نەیتوانی بەردەوام بێت لە بەرگریکردن، لە ١٤ی حوزەیراندا ئەلمانیا توانی دەست بەسەر شاری پاریسدا بگرێت و لە ١٦ی حوزەیران، سەرۆکوەزیرانی فەرەنسا، [[پاوڵ ڕینۆید]] دەستی لەکارکێشایەوە، و [[فیلیپ پێتێن]] شوێنی گرتەوە.<ref>[https://www.jstor.org/stable/10.2307/260024 Prelude to Downfall: the British offer of Union to France, June 1940] jstor.org {{Webarchive}}</ref> لە [[٢٢ی حوزەیران]] فەرەنسا پەیمانی تەسلیمبوونی لە ھەمان شوێن و لە ھەمان شەمەندەفەر واژوو کرد کە ئەڵمانییەکان پەیمانی تەسلیمبوونیان لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەمدا]] واژوو کرد.<ref>[https://ww2db.com/event/today/06/22/1940 أحداث 22 یونیو 1940] ww2db.com {{Webarchive}}</ref> ھەروەھا حکوومەتێکی بووکەڵەی لەژێر دەسەڵاتی [[فەڕەنسای ڤیشی|ڕژێمی ڤیچیدا]] دامەزراند. ھەرچەندە ئەم حکوومەتە بێلایەن بوو بەلام سیاسەتەکانی ھاوتەریب بوو لەگەل [[ئەڵمانیای نازی]]. دواتر فەرەنسا دابەش بوو بۆ دوو بەش: بەشی باکوور لەژێر دەسەڵاتی ئەڵمانیا، بەشی باشوور لەژێر دەسەڵاتی فەرەنسا، کە ڤیچی پایتەختی بوو و [[فیلیپ پێتێن]] سەرۆک بوو. ئیتالیا بەشێکی کەمی لە باشووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتەکە وەرگرت و ئەڵمانییەکان ڕێگەیان بە بەلەمی فەرەنسی لە دەریای [[دەریای ناوین|دەریای ناویندا]] لەژێر کۆنترۆڵی حکوومەتی ڤیچیدا بمێنێتەوە.<ref name="francecom2">[https://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=32 Invasion of France and the Low Countries] ww2db.com {{Webarchive}}</ref> لەبەرامبەردا ژەنەڕاڵ [[چارڵز دیگۆل]] خۆی بە سەرۆکی حکوومەتی فەرەنسی ئازاد لە لە لەندەن دانا و داوای لە فەرەنسییەکان کرد بەردەوام بن لە شەڕی دژی ئەڵمانییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Appeal of June 18 |ناونیشان=https://ww2db.com/doc.php?q=283 |ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=WW2DB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Lehrman Institute Historical Projects - Gilder Lehrman Collection of Historical Documents |ناونیشان=https://lehrmaninstitute.org/history/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=lehrmaninstitute.org}}</ref> دوای ڕووخانی [[فەڕەنسا|فەرەنسا]]، [[شانشینی یەکگرتوو]] بە تەنیا لە بەرەکانی شەڕدا لە دژی ئەڵمانیا مایەوە، ئەمەش زیاتر ڕووبەرووی قەیران و کێشەکردەوە و بووە ھۆی دەستلەکارکێشانەوەی سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا نێڤڵ چەمبەرلین لە کاتی شەڕەکانی لەگەڵ ئەڵمانییەکان و [[وینستن چێرچڵ]] جێگەی گرتەوە. زۆرێک لە سەربازەکانی شانشینی یەکگرتوو توانیان لە باکووری [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] ھەڵبێن بە بەکارھێنانی ھەزاران بەلەمی بچووکی مەدەنی بۆ کەناراوەکانی شانشینەکە. ئینگلیزەکان ئەو پێشنیازانەیان ڕەتکردەوە کە ئەڵمانیا وەک لێکتێگەیشتنی ئاشتی پێشکەشیان کردبوو، لە [[٢٢ی تەممووز|٢٢ی تەممووزدا]] بەریتانیا لە ڕێگەی وەزیری دەرەوەی وڵاتەکەیەوە، ئیرلی ھالیفاکس، پێشنیارەکەی ڕەتکردەوە و وتی شانشینی یەکگرتوو تەنھا ئاشتییەکی دادپەروەرانە قبوڵ دەکات کە مافی وڵاتانی ئەورووپی بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان مسۆگەر بکات.<ref name="e1940">[https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html Major international events of 1940, with explanation.]</ref> دوای ئەوە ئەڵمانیا فڕۆکەکانی ئاراستەی باکووری فەرەنسا کرد وەک ئامادەکارییەک بۆ ھێرشکردنە سەر شانشینی یەکگرتوو. ئەم ئامادەکارییە بەھۆی گرنگییەکەی لە شەڕی لەگەڵ بەریتانیادا ناوی Seelöwe (واتە: شێری دەریایی) بوو. ھەروەھا ھێرشە ئاسمانییەکانی لوفتوافی ئەڵمانیا دژی ھێزی ئاسمانی شاھانە ناویان لێنرا شەڕی بەریتانیا. ئامانجی سەربازی ئەڵمانیا بریتی بوو لە لەناوبردنی ھێزی ئاسمانی بەریتانیا و پەکخستنی فڕۆکەخانەکانیان، دواتر ڕووی کردە بۆردومانی شارەکانی بەریتانیا، بەڵام ھیچ کام لەم ھەوڵانە سەرکەوتوو نەبوون لە لەناوبردنی ھێزی ئاسمانی شاھانە. [[پەڕگە:Supermarinespitfire.JPG|وێنۆک|278x278پیکسڵ|فڕۆکەیەکی ھێزی ئاسمانی شاھانە بەناوی سپیتفایەر کە بەشداری شەڕەکەی کردووە.]] لە کاتی شەڕەکەدا ھەموو شارە پیشەسازییەکانی بەریتانیا بۆردومان کران، بە تایبەت [[لەندەن]] کە بەھۆی بۆردومانی چڕی ئەڵمانیاوە لە ڕێگەی فڕۆکەوە زیانێکی زۆری بەرکەوت (بۆ ماوەی زیاتر لە مانگێک ھەموو شەوێک بۆردومان دەکرا). ھەروەھا بۆردومانە ئاسمانییەکان تیشکیان خستە سەر شارەکانی [[بێرمینگام|بیرمینگھام]] و کۆڤێنتری (کە دووشاری گرینگی ستراتیژی بوون بۆ [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]]) ھەروەھا بنکەی دەریایی بەریتانیا لە [[پۆرتسموت|پۆرتسمۆس]] و بەندەری کینگستۆن. شەڕی ئاسمانی سەرنجی جیھانی ڕاکێشا و شەڕەکان تا [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک]] درێژبوونەوە. ئەم ھێرشانە لە مانگی ئایاری ١٩٤١ کۆتایی ھات. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٣٩ ئەمریکا ھاوکاری چین و ھاوپەیمانانی ڕۆژاوای دەکرد، یاسای بێلایەنی ھەموارکردبووەوە بۆ ئەوەی ڕێگە بە کڕینی " بەکرێدان و خواستن " بدات لەلایەن ھاوپەیمانانەوە. لە ساڵی ١٩٤٠، دوای گرتنی پاریس لەلایەن ئەڵمانیاوە، قەبارەی [[ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھێزی دەریایی ئەمریکا]] بە شێوەیەکی بەرچاو زیادکرا. لە مانگی ئەیلوولدا ئەمریکا زیاتر ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر پێدانی چەندین پارچەی گەورەی دەریایی بۆ بنکەکانی بەریتانیا. {{Sfn|Maingot|1994}} ھێشتا زۆرینەی خەڵکی ئەمریکا بەردەوام بوون لە دژایەتیکردنی ھەر دەستێوەردانێکی سەربازی ڕاستەوخۆ لە شەڕەکەدا. لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٤٠، [[فرانکلین ڕۆزڤێڵت|ڕۆزڤێڵت]] لە وتەیەکدا ھیتلەری بە پلاندانان بۆ داگیرکردنی جیھان تۆمەتبار کرد و ھەر دانوستانێکی بە بێسوود ڕەتکردەوە، و دەستی بە پلاندانانی [[ستراتیجی]] کرد بۆ خۆئامادەکردن بۆ ھێرشێکی تەواو بۆ سەر ئەڵمانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Skinner Watson |یەکەم=Mark |ناونیشان=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html|سەردێڕ=HyperWar: US Army in WWII: Chief of Staff: Prewar Plans and Preparations [Chapter 12] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130430001549/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠١٣|وێبگە=US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations}}</ref>لە کۆتایی مانگی ئەیلوولی ساڵی ١٩٤٠، پەیمانی سێ قۆڵی بە فەرمی ژاپۆن و ئیتاڵیا و ئەڵمانیای وەک زلھێزەکانی [[وڵاتانی تەوەر]] یەکخست. پەیمانی سێ قۆڵی مەرجی ئەوە بوو کە ھەر وڵاتێک - جگە لە یەکێتیی سۆڤیەت - ھێرش بکاتە سەر ھەر زلھێزێکی میحوەریی، ناچار دەبێت بچێتە شەڕەوە دژی ھەر سێ وڵاتەکە. {{Sfn|Bilhartz|Elliott|2007}} میحوەرەکە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٤٠ فراوانتر بوو کاتێک مەجەرستان و سلۆڤاکیا و ڕۆمانیا پەیوەندییان پێوە کرد. {{Sfn|Dear|Foot|2001}} == ئەمانەش ببینە == * [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] * [[جەنگی جیھانیی سێیەم]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == کتێبنامە == {{Refbegin|indent=yes|30em}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Adamthwaite |یەکەم=Anthony P. |ناونیشان=https://archive.org/details/makingofsecondwo00adam_0 |سەردێڕ=The Making of the Second World War |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٠٧١٦-٣|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Anderson |یەکەم=Irvine H. Jr. |ڕێکەوت=١٩٧٥|سەردێڕ=The 1941 De Facto Embargo on Oil to Japan: A Bureaucratic Reflex |journal=The Pacific Historical Review |بەرگ=٤٤|issue=٢ |پەڕەکان=٢٠١–٢٣١|doi=10.2307/3638003 |jstor=٣٦٣٨٠٠٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Applebaum |یەکەم=Anne |بەستەری نووسەر=Anne Applebaum |سەردێڕ=Gulag: A History of the Soviet Camps |title-link=Gulag: A History |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[Penguin Books|Allen Lane]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٣٩-٩٣٢٢-٦|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Applebaum |یەکەم=Anne |سەردێڕ=Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944–56 |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Penguin Books|Allen Lane]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٣٩-٩٨٦٨-٩|شوێن=London |author-mask=٣}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Bacon |یەکەم=Edwin |ڕێکەوت=١٩٩٢|سەردێڕ=Glasnost' and the Gulag: New Information on Soviet Forced Labour around World War II |journal=[[Soviet Studies]] |بەرگ=٤٤|issue=٦ |پەڕەکان=١٠٦٩–١٠٨٦|doi=10.1080/09668139208412066 |jstor=١٥٢٣٣٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Badsey |یەکەم=Stephen |سەردێڕ=Normandy 1944: Allied Landings and Breakout |ڕێکەوت=١٩٩٠|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٠٤٥-٩٢١-٠|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Balabkins |یەکەم=Nicholas |ناونیشان=https://archive.org/details/germanyunderdire0000bala |سەردێڕ=Germany Under Direct Controls: Economic Aspects of Industrial Disarmament 1945–1948 |ڕێکەوت=١٩٦٤|بڵاوکەرەوە=[[Rutgers University Press]] |شوێن=New Brunswick, New Jersey |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Barber |یەکەم١=John |سەردێڕ=The Cambridge History of Russia – The Twentieth Century |دوایین٢=Harrison |یەکەم٢=Mark |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨١١٤٤-٦|editor-last=Ronald Grigor Suny |بەرگ=III |شوێن=Cambridge |پەڕەکان=٢١٧–٢٤٢|chapter=Patriotic War, 1941–1945}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Barker |یەکەم=A. J. |سەردێڕ=The Rape of Ethiopia 1936 |ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=[[Ballantine Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٤٥-٠٢٤٦٢-٦|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Beevor |یەکەم=Antony |بەستەری نووسەر=Antony Beevor |سەردێڕ=Stalingrad |title-link=Stalingrad (Beevor book) |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[Viking Press|Viking]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٠-٨٧٠٩٥-٠|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Beevor |یەکەم=Antony |سەردێڕ=The Second World War |title-link=The Second World War (book) |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Weidenfeld & Nicolson]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٧-٨٤٤٩٧-٦|شوێن=London |author-mask=٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Belco |یەکەم=Victoria |سەردێڕ=War, Massacre, and Recovery in Central Italy: 1943–1948 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[University of Toronto Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢٠-٩٣١٤-١|شوێن=Toronto}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bellamy |یەکەم=Chris T. |سەردێڕ=Absolute War: Soviet Russia in the Second World War |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Alfred A. Knopf]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٧٥-٤١٠٨٦-٤|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ben-Horin |یەکەم=Eliahu |سەردێڕ=The Middle East: Crossroads of History |ڕێکەوت=١٩٤٣|بڵاوکەرەوە=W. W. Norton |شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Berend |یەکەم=Ivan T. |بەستەری نووسەر=Iván T. Berend |سەردێڕ=Central and Eastern Europe, 1944–1993: Detour from the Periphery to the Periphery |ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥٥٠٦٦-٦|شوێن=Cambridge}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bernstein |یەکەم=Gail Lee |بەستەری نووسەر=Gail Lee Bernstein |ناونیشان=https://archive.org/details/recreatingjapane0000unse |سەردێڕ=Recreating Japanese Women, 1600–1945 |ڕێکەوت=١٩٩١|بڵاوکەرەوە=[[University of California Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٠٧٠١٧-٢|شوێن=Berkeley & Los Angeles}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bilhartz |یەکەم١=Terry D. |ناونیشان=https://archive.org/details/currentsinameric0000bilh |سەردێڕ=Currents in American History: A Brief History of the United States |دوایین٢=Elliott |یەکەم٢=Alan C. |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[M. E. Sharpe]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٥٦-١٨٢١-٤|شوێن=Armonk, New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bilinsky |یەکەم=Yaroslav |سەردێڕ=Endgame in NATO's Enlargement: The Baltic States and Ukraine |ڕێکەوت=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٦٣٦٣-٧|شوێن=Westport, Connecticut}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bix |یەکەم=Herbert P. |بەستەری نووسەر=Herbert P. Bix |سەردێڕ=Hirohito and the Making of Modern Japan |title-link=Hirohito and the Making of Modern Japan |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[HarperCollins]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-٠١٩٣١٤-٠|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Black |یەکەم=Jeremy |بەستەری نووسەر=Jeremy Black (historian) |سەردێڕ=World War Two: A Military History |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٣٠٥٣٤-١|شوێن=Abingdon & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Blinkhorn |یەکەم=Martin |سەردێڕ=Mussolini and Fascist Italy |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٢٦٢٠٦-٤|edition=3rd |شوێن=Abingdon & New York |orig-date=١٩٨٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bonner |یەکەم١=Kit |سەردێڕ=Warship Boneyards |دوایین٢=Bonner |یەکەم٢=Carolyn |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[MBI Publishing Company]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٠٣-٠٨٧٠-٧|شوێن=Osceola, Wisconsin}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Borstelmann |یەکەم=Thomas |سەردێڕ=Origins of the Cold War: An International History |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٣٤١٠٩-٧|editor-last=Melvyn P. Leffler |edition=2nd |شوێن=Abingdon & New York |پەڕەکان=٣١٧–٣٣٢|chapter=The United States, the Cold War, and the colour line |editor-last2=David S. Painter}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bosworth |یەکەم١=Richard |ناونیشان=https://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list |سەردێڕ=The Cambridge History of the Second World War Volume 2: Politics and Ideology |دوایین٢=Maiolo |یەکەم٢=Joseph |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |زنجیرە=The Cambridge History of the Second World War (3 vol) |شوێن=[[Cambridge]] |پەڕەکان=٣١٣–٣١٤|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160820160141/http://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brayley |یەکەم=Martin J. |سەردێڕ=The British Army 1939–45, Volume 3: The Far East |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-٢٣٨-٨|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=British Bombing Survey Unit |سەردێڕ=The Strategic Air War Against Germany, 1939–1945 |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[Frank Cass Publishers]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-٤٧٢٢-٧|شوێن=London & Portland, Oregon |ref=CITEREFBBSU1998}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brody |یەکەم=J. Kenneth |ناونیشان=https://archive.org/details/avoidablewar0000brod |سەردێڕ=The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality, 1935–1936 |ڕێکەوت=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=[[Transaction Publishers]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٥٨-٠٦٢٢-٢|شوێن=New Brunswick, New Jersey}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brown |یەکەم=David |سەردێڕ=The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, ئەیلوول ١٩٣٩ – July 1940 |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[Frank Cass]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-٥٤٦١-٤|شوێن=London & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Buchanan |یەکەم=Tom |سەردێڕ=Europe's Troubled Peace, 1945–2000 |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Blackwell Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٣١-٢٢١٦٢-٣|شوێن=Oxford & Malden, Massachusetts}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bueno de Mesquita |یەکەم١=Bruce |بەستەری نووسەر١=Bruce Bueno de Mesquita |سەردێڕ=The Logic of Political Survival |title-link=The Logic of Political Survival |دوایین٢=Smith |یەکەم٢=Alastair |دوایین٣=Siverson |یەکەم٣=Randolph M. |دوایین٤=Morrow |یەکەم٤=James D. |بەستەری نووسەر٤=James D. Morrow |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[MIT Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٦٢-٠٢٥٤٦-١|شوێن=Cambridge, Massachusetts}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bull |یەکەم١=Martin J. |سەردێڕ=Italian Politics: Adjustment Under Duress |دوایین٢=Newell |یەکەم٢=James L. |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[Polity]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٤٥٦-١٢٩٨-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bullock |یەکەم=Alan |بەستەری نووسەر=Alan Bullock |سەردێڕ=Hitler: A Study in Tyranny |ڕێکەوت=١٩٩٠|orig-year=١٩٥٢ |بڵاوکەرەوە=[[Penguin Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-٠١٣٥٦٤-٠|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Burcher |یەکەم١=Roy |دوایین٢=Rydill |یەکەم٢=Louis |ڕێکەوت=١٩٩٥|سەردێڕ=Concepts in Submarine Design |journal=Journal of Applied Mechanics |شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |بەرگ=٦٢|issue=١ |پەڕە=٢٦٨|bibcode=1995JAM....62R.268B |doi=10.1115/1.2895927 |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥٥٩٢٦-٣|doi-access=free}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Busky |یەکەم=Donald F. |سەردێڕ=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Praeger Publishers |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٧٧٣٣-٧|شوێن=Westport, Connecticut}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Canfora |یەکەم=Luciano |بەستەری نووسەر=Luciano Canfora |سەردێڕ=Democracy in Europe: A History |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Blackwell Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٥١-١١٣١-٧|شوێن=Oxford & Malden MA |orig-date=٢٠٠٤}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Cantril |یەکەم=Hadley |ڕێکەوت=١٩٤٠|سەردێڕ=America Faces the War: A Study in Public Opinion |journal=[[Public Opinion Quarterly]] |بەرگ=٤|issue=٣ |پەڕەکان=٣٨٧–٤٠٧|doi=10.1086/265420 |jstor=٢٧٤٥٠٧٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chang |یەکەم=Iris |بەستەری نووسەر=Iris Chang |ناونیشان=https://archive.org/details/rapeofnankingfor00chan |سەردێڕ=The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=[[Basic Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٦٥-٠٦٨٣٥-٧|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Christofferson |یەکەم١=Thomas R. |سەردێڕ=France During World War II: From Defeat to Liberation |دوایین٢=Christofferson |یەکەم٢=Michael S. |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Fordham University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٣٢-٢٥٦٢-٠|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Chubarov |یەکەم=Alexander |ناونیشان=https://archive.org/details/russiasbitterpat0000chub |سەردێڕ=Russia's Bitter Path to Modernity: A History of the Soviet and Post-Soviet Eras |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٦٤-١٣٥٠-٥|شوێن=London & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ch'i |یەکەم=Hsi-Sheng |سەردێڕ=China's Bitter Victory: War with Japan, 1937–45 |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=[[M. E. Sharpe]] |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٣٢٤-٢٤٦-٥|editor-last=James C. Hsiung |شوێن=Armonk, New York |پەڕەکان=١٥٧–١٨٤|chapter=The Military Dimension, 1942–1945 |editor-last2=Steven I. Levine}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Cienciala |یەکەم=Anna M. |ڕێکەوت=٢٠١٠|سەردێڕ=Another look at the Poles and Poland during World War II |journal=[[The Polish Review]] |بەرگ=٥٥|issue=١ |پەڕەکان=١٢٣–١٤٣|doi=10.2307/25779864 |jstor=٢٥٧٧٩٨٦٤ |s2cid=١٥٩٤٤٥٩٠٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Clogg |یەکەم=Richard |بەستەری نووسەر=Richard Clogg |ناونیشان=https://archive.org/details/concisehistoryof00clog_0 |سەردێڕ=A Concise History of Greece |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٠٨٧٢-٩|edition=2nd |شوێن=Cambridge}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Coble |یەکەم=Parks M. |سەردێڕ=Chinese Capitalists in Japan's New Order: The Occupied Lower Yangzi, 1937–1945 |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[University of California Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٢٣٢٦٨-٦|شوێن=Berkeley & Los Angeles}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Collier |یەکەم=Paul |سەردێڕ=The Second World War (4): The Mediterranean 1940–1945 |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-٥٣٩-٦|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Collier |یەکەم١=Martin |ناونیشان=https://archive.org/details/germany1919450000coll |سەردێڕ=Germany 1919–45 |دوایین٢=Pedley |یەکەم٢=Philip |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[Heinemann (publisher)|Heinemann]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٣٥-٣٢٧٢١-٧|شوێن=Oxford |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Commager |یەکەم=Henry Steele |سەردێڕ=The Story of the Second World War |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Brassey's |ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٤٨٨-٧٤١-٩}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Coogan |یەکەم=Anthony |ڕێکەوت=١٩٩٣|سەردێڕ=The Volunteer Armies of Northeast China |ناونیشان=https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=[[History Today]] |بەرگ=٤٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120511015311/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئایاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cook |یەکەم١=Chris |سەردێڕ=What Happened Where: A Guide to Places and Events in Twentieth-Century History |دوایین٢=Bewes |یەکەم٢=Diccon |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=[[UCL Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٧٢٨-٥٣٢-١|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Reader's Companion to Military History |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Houghton Mifflin Company]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦١٨-١٢٧٤٢-٩|editor-last=Cowley |editor-first=Robert |editor-link=Robert Cowley |شوێن=Boston |editor-last2=Parker |editor-first2=Geoffrey |editor-link2=Geoffrey Parker (historian)}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Darwin |یەکەم=John |سەردێڕ=After Tamerlane: The Rise & Fall of Global Empires 1400–2000 |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Penguin Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-١٠١٠٢٢-٩|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Davies |یەکەم=Norman |بەستەری نووسەر=Norman Davies |سەردێڕ=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |title-link=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٣٣-٦٩٢٨٥-١|شوێن=London |پەڕەکان=[https://archive.org/details/europeatwar193910000davi/page/ ix+544 pages]|oclc=٧٠٤٠١٦١٨|no-pp=yes}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Oxford Companion to World War II |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٦٠٤٤٦-٤|editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |editor-link=I. C. B. Dear |شوێن=Oxford |orig-date=١٩٩٥ |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |editor-link2=M. R. D. Foot}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=DeLong |یەکەم١=J. Bradford |بەستەری نووسەر١=J. Bradford DeLong |سەردێڕ=Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today |دوایین٢=Eichengreen |یەکەم٢=Barry |بەستەری نووسەر٢=Barry Eichengreen |ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=[[MIT Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٦٢-٠٤١٣٦-٢|editor-last=Rudiger Dornbusch |شوێن=Cambridge, Massachusetts |پەڕەکان=١٨٩–٢٣٠|chapter=The Marshall Plan: History's Most Successful Structural Adjustment Program |editor-last2=Wilhelm Nölling |editor-last3=Richard Layard}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dower |یەکەم=John W. |بەستەری نووسەر=John W. Dower |ناونیشان=https://archive.org/details/warwithoutmercyr0000dowe |سەردێڕ=War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War |ڕێکەوت=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=[[Pantheon Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٤-٥٠٠٣٠-٠|شوێن=New York |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Drea |یەکەم=Edward J. |سەردێڕ=In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[University of Nebraska Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٣٢-٦٦٣٨-٤|شوێن=Lincoln, Nebraska}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=de Grazia |یەکەم١=Victoria |دوایین٢=Paggi |یەکەم٢=Leonardo |ڕێکەوت=Autumn 1991 |سەردێڕ=Story of an Ordinary Massacre: Civitella della Chiana, 29 June, 1944 |journal=Cardozo Studies in Law and Literature |بەرگ=٣|issue=٢ |پەڕەکان=١٥٣–١٦٩|doi=10.1525/lal.1991.3.2.02a00030 |jstor=٧٤٣٤٧٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dunn |یەکەم=Dennis J. |سەردێڕ=Caught Between Roosevelt & Stalin: America's Ambassadors to Moscow |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[University Press of Kentucky]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣١-٢٠٢٣-٢|شوێن=Lexington, Kentucky}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Eastman |یەکەم=Lloyd E. |سەردێڕ=The Cambridge History of China – Republican China 1912–1949, Part 2 |ڕێکەوت=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٤٣٣٨-٤|editor-last=John K. Fairbank |بەرگ=١٣|شوێن=Cambridge |chapter=Nationalist China during the Sino-Japanese War 1937–1945 |editor-last2=Denis Twitchett}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Ellman |یەکەم=Michael |بەستەری نووسەر=Michael Ellman |ڕێکەوت=٢٠٠٢|سەردێڕ=Soviet Repression Statistics: Some Comments |ناونیشان=https://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |journal=[[Europe-Asia Studies]] |بەرگ=٥٤|issue=٧ |پەڕەکان=١١٥١–١١٧٢|doi=10.1080/0966813022000017177 |jstor=٨٢٦٣١٠ |s2cid=٤٣٥١٠١٦١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121122071204/https://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}} [https://web.archive.org/web/20130115023408/https://www.docstoc.com/docs/81203576/Soviet-Repression-Statistics-Some-Comments Copy] * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ellman |یەکەم١=Michael |دوایین٢=Maksudov |یەکەم٢=S. |author-mask1=٣ |ڕێکەوت=١٩٩٤|سەردێڕ=Soviet Deaths in the Great Patriotic War: A Note |ناونیشان=https://sovietinfo.tripod.com/ELM-War_Deaths.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=[[Europe-Asia Studies]] |بەرگ=٤٦|issue=٤ |پەڕەکان=٦٧١–٦٨٠|doi=10.1080/09668139408412190 |jstor=١٥٢٩٣٤ |pmid=١٢٢٨٨٣٣١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220213194518/https://sovietinfo.tripod.com/ELM-War_Deaths.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠٢٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Emadi-Coffin |یەکەم=Barbara |سەردێڕ=Rethinking International Organization: Deregulation and Global Governance |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٩٥٤٠-٩|شوێن=London & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Erickson |یەکەم=John |بەستەری نووسەر=John Erickson (historian) |سەردێڕ=Stalin's Generals |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Weidenfeld & Nicolson|Phoenix Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٢١٢-٥١٣-٧|editor-last=Shukman |editor-first=Harold |شوێن=London |پەڕەکان=١٣٧–١٥٤|chapter=Moskalenko}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Erickson |یەکەم=John |سەردێڕ=The Road to Stalingrad |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[Cassell Military Paperbacks|Cassell Military]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٤-٣٦٥٤١-٨|شوێن=London |author-mask=٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Evans |یەکەم١=David C. |سەردێڕ=Kaigun: Strategy, Tactics, and Technology in the Imperial Japanese Navy |دوایین٢=Peattie |یەکەم٢=Mark R. |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Naval Institute Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-٥٩١١٤-٢٤٤-٧|شوێن=Annapolis, Maryland |orig-date=١٩٩٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Evans |یەکەم=Richard J. |بەستەری نووسەر=Richard J. Evans |سەردێڕ=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Penguin Group|Allen Lane]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٣٩-٩٧٤٢-٢|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Fairbank |یەکەم١=John King |بەستەری نووسەر١=John K. Fairbank |سەردێڕ=China: A New History |دوایین٢=Goldman |یەکەم٢=Merle |بەستەری نووسەر٢=Merle Goldman |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠١٨٢٨-٠|edition=2nd |شوێن=Cambridge |orig-date=١٩٩٤}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Farrell |یەکەم=Brian P. |ڕێکەوت=١٩٩٣|سەردێڕ=Yes, Prime Minister: Barbarossa, Whipcord, and the Basis of British Grand Strategy, Autumn 1941 |journal=[[Journal of Military History]] |بەرگ=٥٧|issue=٤ |پەڕەکان=٥٩٩–٦٢٥|doi=10.2307/2944096 |jstor=٢٩٤٤٠٩٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ferguson |یەکەم=Niall |بەستەری نووسەر=Niall Ferguson |ناونیشان=https://archive.org/details/warofworldtwenti00nial |سەردێڕ=The War of the World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Penguin |ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-٣١١٢٣٩-٦|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Forrest |یەکەم١=Glen |سەردێڕ=The Illustrated Timeline of Military History |دوایین٢=Evans |یەکەم٢=Anthony |دوایین٣=Gibbons |یەکەم٣=David |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Rosen |ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٨٨-٤٧٩٤-٥|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Förster |یەکەم=Jürgen |بەستەری نووسەر=Jürgen Förster |سەردێڕ=Germany and the Second World War – The Attack on the Soviet Union |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[Clarendon Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٢٢٨٨٦-٨|editor-last=Horst Boog |بەرگ=IV |شوێن=Oxford |پەڕەکان=١٣–٥٢|chapter=Hitler's Decision in Favour of War |editor-last2=Jürgen Förster |editor-last3=Joachim Hoffmann |editor-last4=Ernst Klink |editor-last5=Rolf-Dieter Muller |editor-last6=Gerd R. Ueberschar}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Förster |یەکەم١=Stig |سەردێڕ=A World at Total War: Global Conflict and the Politics of Destruction, 1937–1945 |دوایین٢=Gessler |یەکەم٢=Myriam |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٣٤٣٢-٢|editor-last=Roger Chickering |شوێن=Cambridge |پەڕەکان=٥٣–٦٨|chapter=The Ultimate Horror: Reflections on Total War and Genocide |editor-last2=Stig Förster |editor-last3=Bernd Greiner}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Frei |یەکەم=Norbert |ناونیشان=https://archive.org/details/adenauersgermany00frei |سەردێڕ=Adenauer's Germany and the Nazi Past: The Politics of Amnesty and Integration |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Columbia University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-١١٨٨٢-٨|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Eclipse of the Big Gun: The Warship 1906–1945 |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[Conway Maritime Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥١٧٧-٩٥٣-٩|editor-last=Gardiner |editor-first=Robert |شوێن=London |editor-last2=Brown |editor-first2=David K.}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Garver |یەکەم=John W. |سەردێڕ=Chinese-Soviet Relations, 1937–1945: The Diplomacy of Chinese Nationalism |ڕێکەوت=١٩٨٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٠٥٤٣٢-٣|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gilbert |یەکەم=Martin |بەستەری نووسەر=Martin Gilbert |ناونیشان=https://archive.org/details/secondworldwar00gilb_0 |سەردێڕ=Second World War |ڕێکەوت=١٩٨٩|بڵاوکەرەوە=Weidenfeld and Nicolson |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٧-٧٩٦١٦-٩|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Glantz |یەکەم=David M. |بەستەری نووسەر=David Glantz |ڕێکەوت=١٩٨٦|سەردێڕ=Soviet Defensive Tactics at Kursk, تەممووز ١٩٤٣ |ناونیشان=https://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/glantz2/glantz2.asp |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080306082607/https://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/glantz2/glantz2.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئازاری ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٣|وێبگە=Combined Arms Research Library |زنجیرە=CSI Report No. 11 |بڵاوکەرەوە=Command and General Staff College |oclc=٢٧٨٠٢٩٢٥٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Glantz |یەکەم=David M. |سەردێڕ=Soviet Military Deception in the Second World War |ڕێکەوت=١٩٨٩|بڵاوکەرەوە=[[Frank Cass]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-٣٣٤٧-٣|شوێن=Abingdon & New York |author-mask=٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Glantz |یەکەم=David M. |ناونیشان=https://archive.org/details/whentitansclashe00glan_0 |سەردێڕ=When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[University Press of Kansas]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٠٠٦-٠٨٩٩-٧|شوێن=Lawrence, Kansas |author-mask=٣}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Glantz |یەکەم=David M. |author-mask=٣ |ڕێکەوت=٢٠٠١|سەردێڕ=The Soviet-German War 1941–45 Myths and Realities: A Survey Essay |ناونیشان=https://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110709141048/https://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Glantz |یەکەم=David M. |ناونیشان=https://archive.org/details/battleforleningr00glan |سەردێڕ=The Battle for Leningrad: 1941–1944 |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[University Press of Kansas]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٠٠٦-١٢٠٨-٦|شوێن=Lawrence, Kansas |author-mask=٣}} * {{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Glantz |یەکەم=David M. |author-mask=٣ |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=August Storm: The Soviet Strategic Offensive in Manchuria |ناونیشان=https://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/glantz3/glantz3.asp |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080302130751/https://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/glantz3/glantz3.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٣|وێبگە=Combined Arms Research Library |زنجیرە=Leavenworth Papers |بڵاوکەرەوە=Command and General Staff College |oclc=٧٨٩١٨٩٠٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Goldstein |یەکەم=Margaret J. |ناونیشان=https://archive.org/details/worldwariieurope0000gold |سەردێڕ=World War II: Europe |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[Lerner Publishing Group|Lerner Publications]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٢٥-٠١٣٩-٨|شوێن=Minneapolis}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gordon |یەکەم=Andrew |بەستەری نووسەر=Andrew Gordon (naval historian) |سەردێڕ=The D-Day Companion |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-٧٧٩-٦|editor-last=Jane Penrose |شوێن=Oxford |پەڕەکان=[https://archive.org/details/ddaycompanion00jane/page/١٢٧ ١٢٧–١٤٤]|chapter=The greatest military armada ever launched |chapter-url=https://archive.org/details/ddaycompanion00jane/page/127}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gordon |یەکەم=Robert S. C. |سەردێڕ=The Holocaust in Italian Culture, 1944–2010 |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Stanford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٤٧-٦٣٤٦-٢|شوێن=Stanford, California}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Grove |یەکەم=Eric J. |سەردێڕ=The Oxford Illustrated History of the Royal Navy |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٢١١٦٧٥-٨|editor-last=J. R. Hill |شوێن=Oxford |پەڕەکان=٣٤٨–٣٨٠|chapter=A Service Vindicated, 1939–1946}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hane |یەکەم=Mikiso |ناونیشان=https://archive.org/details/modernjapanhisto00hane_0 |سەردێڕ=Modern Japan: A Historical Survey |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٣-٣٧٥٦-٢|edition=3rd |شوێن=Boulder, Colorado}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hanhimäki |یەکەم=Jussi M. |سەردێڕ=Containing Coexistence: America, Russia, and the "Finnish Solution" |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=[[Kent State University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٣٣٨-٥٥٨-٩|شوێن=Kent, Ohio}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Harris |یەکەم=Sheldon H. |بەستەری نووسەر=Sheldon H. Harris |سەردێڕ=Factories of Death: Japanese Biological Warfare, 1932–1945, and the American Cover-up |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٣٢١٤-١|edition=2nd |شوێن=London & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Harrison |یەکەم=Mark |سەردێڕ=The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٦٢٠٤٦-٨|editor-last=Mark Harrison |شوێن=Cambridge |پەڕەکان=١–٤٢|chapter=The economics of World War II: an overview}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hart |یەکەم١=Stephen |سەردێڕ=The German Soldier in World War II |دوایین٢=Hart |یەکەم٢=Russell |دوایین٣=Hughes |یەکەم٣=Matthew |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[MBI Publishing Company]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٦٢٢٧-٠٧٣-٢|شوێن=Osceola, Wisconsin}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hauner |یەکەم=Milan |ڕێکەوت=١٩٧٨|سەردێڕ=Did Hitler Want a World Dominion? |journal=[[Journal of Contemporary History]] |بەرگ=١٣|issue=١ |پەڕەکان=١٥–٣٢|doi=10.1177/002200947801300102 |jstor=٢٦٠٠٩٠ |s2cid=١٥٤٨٦٥٣٨٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Healy |یەکەم=Mark |سەردێڕ=Kursk 1943: The Tide Turns in the East |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٥٣٢-٢١١-٠|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hearn |یەکەم=Chester G. |ناونیشان=https://archive.org/details/carriersincombat0000hear |سەردێڕ=Carriers in Combat: The Air War at Sea |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Stackpole Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١١٧-٣٣٩٨-٤|شوێن=Mechanicsburg, Pennsylvania}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hempel |یەکەم=Andrew |سەردێڕ=Poland in World War II: An Illustrated Military History |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[Hippocrene Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨١٨-١٠٠٤-٣|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Herbert |یەکەم=Ulrich |بەستەری نووسەر=Ulrich Herbert |ناونیشان=https://archive.org/details/nazismgermansoci0000unse |سەردێڕ=Nazism and German Society, 1933–1945 |ڕێکەوت=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٠٨٢٣٩-٦|editor-last=David F. Crew |شوێن=London & New York |پەڕەکان=[https://archive.org/details/nazismgermansoci0000unse/page/٢١٩ ٢١٩–٢٧٣]|chapter=Labor as spoils of conquest, 1933–1945}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Herf |یەکەم=Jeffrey |بەستەری نووسەر=Jeffrey Herf |ڕێکەوت=٢٠٠٣|سەردێڕ=The Nazi Extermination Camps and the Ally to the East. Could the Red Army and Air Force Have Stopped or Slowed the Final Solution? |journal=[[Kritika (journal)|Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History]] |بەرگ=٤|issue=٤ |پەڕەکان=٩١٣–٩٣٠|doi=10.1353/kri.2003.0059 |s2cid=١٥٩٩٥٨٦١٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hill |یەکەم=Alexander |سەردێڕ=The War Behind The Eastern Front: The Soviet Partisan Movement In North-West Russia 1941–1944 |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[Frank Cass]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-٥٧١١-٠|شوێن=London & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Holland |یەکەم=James |سەردێڕ=Italy's Sorrow: A Year of War 1944–45 |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[HarperPress]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٠-٧١٧٦٤٥-٨|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hosking |یەکەم=Geoffrey A. |ناونیشان=https://archive.org/details/rulersvictimsrus00hosk |سەردێڕ=Rulers and Victims: The Russians in the Soviet Union |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٢١٧٨-٥|شوێن=Cambridge}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Howard |یەکەم=Joshua H. |سەردێڕ=Workers at War: Labor in China's Arsenals, 1937–1953 |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[Stanford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٤٧-٤٨٩٦-٤|شوێن=Stanford, California}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hsu |یەکەم١=Long-hsuen |سەردێڕ=History of The Sino-Japanese War (1937–1945) |دوایین٢=Chang |یەکەم٢=Ming-kai |ڕێکەوت=١٩٧١|بڵاوکەرەوە=Chung Wu Publishers |edition=2nd |asin=B00005W210 |oclc=١٢٨٢٨٨٩٨}}{{unreliable source?|reason=The source was published in Taiwan during the military rule and censorship regime of Chiang and the Nationalist government.|date=November 2021}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ingram |یەکەم=Norman |ناونیشان=https://archive.org/details/columbiahistoryo2006unse |سەردێڕ=The Columbia History Of Twentieth-Century French Thought |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Columbia University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-١٠٧٩١-٤|editor-last=Lawrence D. Kritzman |editor-link=Lawrence Kritzman |شوێن=New York |پەڕەکان=[https://archive.org/details/columbiahistoryo2006unse/page/٧٦ ٧٦–٧٨]|chapter=Pacifism |editor-last2=Brian J. Reilly}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Iriye |یەکەم=Akira |بەستەری نووسەر=Akira Iriye |ناونیشان=https://archive.org/details/powerculture00akir |سەردێڕ=Power and Culture: The Japanese-American War, 1941–1945 |ڕێکەوت=١٩٨١|بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٦٩٥٨٠-١|شوێن=Cambridge, Massachusetts}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jackson |یەکەم=Ashley |بەستەری نووسەر=Ashley Jackson (historian) |سەردێڕ=The British Empire and the Second World War |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Hambledon Continuum]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٢٨٥-٤١٧-١|شوێن=London & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Joes |یەکەم=Anthony James |سەردێڕ=Resisting Rebellion: The History And Politics of Counterinsurgency |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[University Press of Kentucky]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣١-٢٣٣٩-٤|شوێن=Lexington}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jowett |یەکەم=Philip S. |سەردێڕ=The Italian Army 1940–45, Volume 2: Africa 1940–43 |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٥٣٢-٨٦٥-٥|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Jowett |یەکەم١=Philip S. |سەردێڕ=The Japanese Army, 1931–45 |دوایین٢=Andrew |یەکەم٢=Stephen |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-٣٥٣-٨|شوێن=Oxford |author-mask1=٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Jukes |یەکەم=Geoffrey |سەردێڕ=Stalin's Generals |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Weidenfeld & Nicolson|Phoenix Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٢١٢-٥١٣-٧|editor-last=Harold Shukman |شوێن=London |پەڕەکان=١٠٩–١١٦|chapter=Kuznetzov}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kantowicz |یەکەم=Edward R. |ناونیشان=https://archive.org/details/rageofnations0000kant |سەردێڕ=The Rage of Nations |ڕێکەوت=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=[[William B. Eerdmans]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢٨-٤٤٥٥-٢|شوێن=Grand Rapids, Michigan}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kantowicz |یەکەم=Edward R. |ناونیشان=https://archive.org/details/comingapartcomin0000kant |سەردێڕ=Coming Apart, Coming Together |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[William B. Eerdmans]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢٨-٤٤٥٦-٩|شوێن=Grand Rapids, Michigan |author-mask=٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Keeble |یەکەم=Curtis |بەستەری نووسەر=Curtis Keeble |سەردێڕ=Soviet-British Relations Since the 1970s |ڕێکەوت=١٩٩٠|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٣٧٤٩٤-١|editor-last=Alex Pravda |شوێن=Cambridge |chapter=The historical perspective |editor-last2=Peter J. Duncan}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Keegan |یەکەم=John |بەستەری نووسەر=John Keegan |سەردێڕ=The Second World War |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=[[Random House|Pimlico]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٢٦-٧٣٤٨-٨|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy |یەکەم=David M. |بەستەری نووسەر=David M. Kennedy (historian) |سەردێڕ=Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945 |title-link=Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945 |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٤٤٠٣-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy-Pipe |یەکەم=Caroline |سەردێڕ=Stalin's Cold War: Soviet Strategies in Europe, 1943–56 |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=[[Manchester University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٩٠-٤٢٠١-٠|شوێن=Manchester}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kershaw |یەکەم=Ian |بەستەری نووسەر=Ian Kershaw |ناونیشان=https://archive.org/details/hitler193645neme00kers |سەردێڕ=Hitler, 1936–1945: Nemesis |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=W. W. Norton |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٠٤٩٩٤-٧|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kershaw |یەکەم=Ian |ناونیشان=https://archive.org/details/fatefulchoiceste0000kers |سەردێڕ=Fateful Choices: Ten Decisions That Changed the World, 1940–1941 |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Penguin Books|Allen Lane]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٣٩-٩٧١٢-٥|شوێن=London |author-mask=٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kitson |یەکەم=Alison |ناونیشان=https://archive.org/details/germany18581990h0000kits |سەردێڕ=Germany 1858–1990: Hope, Terror, and Revival |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩١٣٤١٧-٥|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Klavans |یەکەم١=Richard A. |دوایین٢=Di Benedetto |یەکەم٢=C. Anthony |دوایین٣=Prudom |یەکەم٣=Melanie J. |ڕێکەوت=١٩٩٧|سەردێڕ=Understanding Competitive Interactions: The U.S. Commercial Aircraft Market |journal=Journal of Managerial Issues |بەرگ=٩|issue=١ |پەڕەکان=١٣–٣٦١|jstor=٤٠٦٠٤١٢٧}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Kleinfeld |یەکەم=Gerald R. |ڕێکەوت=١٩٨٣|سەردێڕ=Hitler's Strike for Tikhvin |journal=Military Affairs |بەرگ=٤٧|issue=٣ |پەڕەکان=١٢٢–١٢٨|doi=10.2307/1988082 |jstor=١٩٨٨٠٨٢}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Koch |یەکەم=H. W. |ڕێکەوت=١٩٨٣|سەردێڕ=Hitler's 'Programme' and the Genesis of Operation 'Barbarossa' |journal=[[The Historical Journal]] |بەرگ=٢٦|issue=٤ |پەڕەکان=٨٩١–٩٢٠|doi=10.1017/S0018246X00012747 |jstor=٢٦٣٩٢٨٩ |s2cid=١٥٩٦٧١٧١٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kolko |یەکەم=Gabriel |بەستەری نووسەر=Gabriel Kolko |ناونیشان=https://archive.org/details/politicsofwarwor00kolkrich |سەردێڕ=The Politics of War: The World and United States Foreign Policy, 1943–1945 |ڕێکەوت=١٩٩٠|بڵاوکەرەوە=[[Random House]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٢٧٥٧-٦|شوێن=New York |orig-date=١٩٦٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Laurier |یەکەم=Jim |سەردێڕ=Tobruk 1941: Rommel's Opening Move |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-٠٩٢-٦|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lee |یەکەم=En-han |سەردێڕ=Nanking 1937: Memory and Healing |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[M. E. Sharpe]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٥٦-٠٨١٦-١|editor-last=Robert Sabella |شوێن=Armonk, New York |پەڕەکان=٤٧–٧٤|chapter=The Nanking Massacre Reassessed: A Study of the Sino-Japanese Controversy over the Factual Number of Massacred Victims |editor-last2=Fei Fei Li |editor-last3=David Liu}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Cambridge History of the Cold War |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٣٩٣٨-٩|editor-last=Leffler |editor-first=Melvyn P. |editor-link=Melvyn P. Leffler |شوێن=Cambridge |postscript=, |editor-last2=Westad |editor-first2=Odd Arne |editor-link2=Odd Arne Westad}} in 3 volumes. * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Levine |یەکەم=Alan J. |سەردێڕ=The Strategic Bombing of Germany, 1940–1945 |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=[[Praeger Publishers|Praeger]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٤٣١٩-٦|شوێن=Westport, Connecticut}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lewis |یەکەم=Morton |ناونیشان=https://www.history.army.mil/books/wwii/5-2/5-2_Contents.htm |سەردێڕ=The Fall of the Philippines |ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=[[US Government Printing Office]] |editor-last=Greenfield |editor-first=Kent Roberts |شوێن=Washington, D.C. |chapter=Japanese Plans and American Defenses |lccn=٥٣–٦٣٦٧٨ |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|chapter-url=https://www.history.army.mil/books/wwii/5-2/5-2_29.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120108061554/https://www.history.army.mil/books/wwii/5-2/5-2_Contents.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Liberman |یەکەم=Peter |سەردێڕ=Does Conquest Pay?: The Exploitation of Occupied Industrial Societies |ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٠٢٩٨٦-٣|شوێن=Princeton, New Jersey}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Liddell Hart |یەکەم=Basil |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofsecondw0000lidd_i0g4 |سەردێڕ=History of the Second World War |ڕێکەوت=١٩٧٧|بڵاوکەرەوە=Pan |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٣٠-٢٣٧٧٠-٣|edition=4th |شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lightbody |یەکەم=Bradley |سەردێڕ=The Second World War: Ambitions to Nemesis |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٢٢٤٠٤-٨|شوێن=London & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lindberg |یەکەم١=Michael |سەردێڕ=Brown-, Green- and Blue-Water Fleets: the Influence of Geography on Naval Warfare, 1861 to the Present |دوایین٢=Todd |یەکەم٢=Daniel |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Praeger Publishers|Praeger]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٦٤٨٦-٣|شوێن=Westport, Connecticut}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lowe |یەکەم١=C. J. |سەردێڕ=Italian Foreign Policy 1870–1940 |دوایین٢=Marzari |یەکەم٢=F. |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٢٦٦٨١-٩|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lynch |یەکەم=Michael |سەردێڕ=The Chinese Civil War 1945–49 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-٦٧١-٣|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Maddox |یەکەم=Robert James |ناونیشان=https://archive.org/details/unitedstateswor00madd |سەردێڕ=The United States and World War II |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٣-٠٤٣٧-٣|شوێن=Boulder, Colorado}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Maingot |یەکەم=Anthony P. |سەردێڕ=The United States and the Caribbean: Challenges of an Asymmetrical Relationship |ڕێکەوت=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٣-٢٢٤١-٤|شوێن=Boulder, Colorado}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mandelbaum |یەکەم=Michael |ناونیشان=https://archive.org/details/ISBN -9780521357906/page/96 |سەردێڕ=The Fate of Nations: The Search for National Security in the Nineteenth and Twentieth Centuries |ڕێکەوت=١٩٨٨|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٣٥٧٩٠-٦|پەڕە=[https://archive.org/details/ISBN -9780521357906/page/٩٦ ٩٦]}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Marston |یەکەم=Daniel |سەردێڕ=The Pacific War Companion: From Pearl Harbor to Hiroshima |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-٨٨٢-٣|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Masaya |یەکەم=Shiraishi |سەردێڕ=Japanese Relations with Vietnam, 1951–1987 |ڕێکەوت=١٩٩٠|بڵاوکەرەوە=[[Cornell Southeast Asia Program|SEAP Publications]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٧٢٧-١٢٢-٢|شوێن=Ithaca, New York}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=May |یەکەم=Ernest R. |بەستەری نووسەر=Ernest R. May |ڕێکەوت=١٩٥٥|سەردێڕ=The United States, the Soviet Union, and the Far Eastern War, 1941–1945 |journal=[[Pacific Historical Review]] |بەرگ=٢٤|issue=٢ |پەڕەکان=١٥٣–١٧٤|doi=10.2307/3634575 |jstor=٣٦٣٤٥٧٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mazower |یەکەم=Mark |بەستەری نووسەر=Mark Mazower |ناونیشان=https://archive.org/details/hitlersempirehow0000mazo |سەردێڕ=Hitler's Empire: Nazi Rule in Occupied Europe |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Penguin Group|Allen Lane]] |ژپنک=٩٧٨-١-٥٩٤٢٠-١٨٨-٢|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Milner |یەکەم=Marc |بەستەری نووسەر=Marc Milner |سەردێڕ=Decisive Campaigns of the Second World War |ڕێکەوت=١٩٩٠|بڵاوکەرەوە=[[Frank Cass]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-٣٣٦٩-٥|editor-last=Gooch |editor-first=John |شوێن=Abingdon |پەڕەکان=٤٥–٦٦|chapter=The Battle of the Atlantic}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Milward |یەکەم=A. S. |ڕێکەوت=١٩٦٤|سەردێڕ=The End of the Blitzkrieg |journal=[[The Economic History Review]] |بەرگ=١٦|issue=٣ |پەڕەکان=٤٩٩–٥١٨|jstor=٢٥٩٢٨٥١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Milward |یەکەم=A. S. |سەردێڕ=War, Economy, and Society, 1939–1945 |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=[[University of California]] Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٠٣٩٤٢-١|شوێن=Berkeley, California |author-mask=٣ |orig-date=١٩٧٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minford |یەکەم=Patrick |بەستەری نووسەر=Patrick Minford |سەردێڕ=Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today |ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=[[MIT Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٦٢-٠٤١٣٦-٢|editor-last=Rudiger Dornbusch |شوێن=Cambridge, Massachusetts |پەڕەکان=١١٥–١٣٨|chapter=Reconstruction and the UK Postwar Welfare State: False Start and New Beginning |editor-last2=Wilhelm Nölling |editor-last3=Richard Layard}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mingst |یەکەم١=Karen A. |ناونیشان=https://archive.org/details/unitednationsin20000ming |سەردێڕ=United Nations in the Twenty-First Century |دوایین٢=Karns |یەکەم٢=Margaret P. |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٣-٤٣٤٦-٤|edition=3rd |شوێن=Boulder, Colorado}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miscamble |یەکەم=Wilson D. |سەردێڕ=From Roosevelt to Truman: Potsdam, Hiroshima, and the Cold War |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٦٢٤٤-٨|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mitcham |یەکەم=Samuel W. |سەردێڕ=Rommel's Desert War: The Life and Death of the Afrika Korps |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Stackpole Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١١٧-٣٤١٣-٤|شوێن=Mechanicsburg, Pennsylvania |orig-date=١٩٨٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mitter |یەکەم=Rana |بەستەری نووسەر=Rana Mitter |سەردێڕ=Forgotten Ally: China's World War II, 1937–1945 |بڵاوکەرەوە=Mariner Books |ڕێکەوت=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٤٤-٣٣٤٥٠-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Molinari |یەکەم=Andrea |سەردێڕ=Desert Raiders: Axis and Allied Special Forces 1940–43 |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٦٠٣-٠٠٦-٢|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Murray |یەکەم=Williamson |بەستەری نووسەر=Williamson Murray |ناونیشان=https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe |سەردێڕ=Strategy for Defeat: The Luftwaffe, 1933–1945 |ڕێکەوت=١٩٨٣|بڵاوکەرەوە=[[Air University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٢٩٤-٩٢٣٥-٥|شوێن=[[Maxwell Air Force Base]], Alabama |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220124100749/https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Murray |یەکەم١=Williamson |سەردێڕ=A War to Be Won: Fighting the Second World War |دوایین٢=Millett |یەکەم٢=Allan Reed |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٠٦٨٠-٥|شوێن=Cambridge, Massachusetts |author-mask1=٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Myers |یەکەم١=Ramon |سەردێڕ=The Japanese Colonial Empire, 1895–1945 |دوایین٢=Peattie |یەکەم٢=Mark |ڕێکەوت=١٩٨٧|بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-١٠٢٢٢-١|شوێن=Princeton, New Jersey}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Naimark |یەکەم=Norman |بەستەری نووسەر=Norman Naimark |سەردێڕ=The Cambridge History of the Cold War – Origins |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٣٧١٩-٤|editor-last=Melvyn P. Leffler |بەرگ=I |شوێن=Cambridge |پەڕەکان=١٧٥–١٩٧|chapter=The Sovietization of Eastern Europe, 1944–1953 |editor-last2=Odd Arne Westad}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Neary |یەکەم=Ian |سەردێڕ=Power and Policy in Liberal Democracies |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٣٤٥٧٩-٨|editor-last=Martin Harrop |شوێن=Cambridge |پەڕەکان=٤٩–٧٠|chapter=Japan}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Neillands |یەکەم=Robin |بەستەری نووسەر=Robin Neillands |ناونیشان=https://archive.org/details/diepperaidstoryo00robi |سەردێڕ=The Dieppe Raid: The Story of the Disastrous 1942 Expedition |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[Indiana University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٣-٣٤٧٨١-٧|شوێن=Bloomington, Indiana}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Neulen |یەکەم=Hans Werner |سەردێڕ=In the skies of Europe – Air Forces allied to the Luftwaffe 1939–1945 |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=The Crowood Press |ژپنک=٩٧٨-١-٨٦١٢٦-٧٩٩-٣|شوێن=Ramsbury, Marlborough, United Kingdom}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Niewyk |یەکەم١=Donald L. |ناونیشان=https://archive.org/details/columbiaguidetot00niew |سەردێڕ=The Columbia Guide to the Holocaust |دوایین٢=Nicosia |یەکەم٢=Francis |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[Columbia University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-١١٢٠٠-٠|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Overy |یەکەم=Richard |بەستەری نووسەر=Richard Overy |ناونیشان=https://archive.org/details/wareconomyinthir00over |سەردێڕ=War and Economy in the Third Reich |ڕێکەوت=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=[[Clarendon Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٢٠٢٩٠-٥|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Overy |یەکەم=Richard |ناونیشان=https://archive.org/details/ISBN -9780712674539 |سەردێڕ=Why the Allies Won |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=Pimlico |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٢٦-٧٤٥٣-٩|شوێن=London |author-mask=٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Overy |یەکەم=Richard |ناونیشان=https://archive.org/details/dictators00rich |سەردێڕ=The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=W. W. Norton |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٠٢٠٣٠-٤|شوێن=New York |author-mask=٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Overy |یەکەم١=Richard |ناونیشان=https://archive.org/details/roadtowar00over |سەردێڕ=The Road to War |دوایین٢=Wheatcroft |یەکەم٢=Andrew |ڕێکەوت=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=[[Penguin Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-٠٢٨٥٣٠-٧|edition=2nd |شوێن=London |author-mask1=٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=O'Reilly |یەکەم=Charles T. |سەردێڕ=Forgotten Battles: Italy's War of Liberation, 1943–1945 |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Lexington Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٣٩١-٠١٩٥-٧|شوێن=Lanham, Maryland}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Painter |یەکەم=David S. |بەستەری نووسەر=David S. Painter |ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=Oil and the American Century |journal=[[The Journal of American History]] |بەرگ=٩٩|issue=١ |پەڕەکان=٢٤–٣٩|doi=10.1093/jahist/jas073 |doi-access=free}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Padfield |یەکەم=Peter |ناونیشان=https://archive.org/details/warbeneathseasub0000padf |سەردێڕ=War Beneath the Sea: Submarine Conflict During World War II |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[John Wiley & Sons|John Wiley]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٧١-٢٤٩٤٥-٠|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Pape |یەکەم=Robert A. |بەستەری نووسەر=Robert Pape |ڕێکەوت=١٩٩٣|سەردێڕ=Why Japan Surrendered |journal=[[International Security]] |بەرگ=١٨|issue=٢ |پەڕەکان=١٥٤–٢٠١|doi=10.2307/2539100 |jstor=٢٥٣٩١٠٠ |s2cid=١٥٣٧٤١١٨٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Parker |یەکەم=Danny S. |سەردێڕ=Battle of the Bulge: Hitler's Ardennes Offensive, 1944–1945 |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[Da Capo Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٦-٨١٣٩١-٧|edition=New |شوێن=Cambridge, Massachusetts}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Payne |یەکەم=Stanley G. |بەستەری نووسەر=Stanley G. Payne |سەردێڕ=Franco and Hitler: Spain, Germany, and World War II |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Yale University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-١٢٢٨٢-٤|شوێن=New Haven, Connecticut}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Perez |یەکەم=Louis G. |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofjapan00pere |سەردێڕ=The History of Japan |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing Group]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٠٢٩٦-١|شوێن=Westport, Connecticut}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Petrov |یەکەم=Vladimir |سەردێڕ=Money and Conquest: Allied Occupation Currencies in World War II |ڕێکەوت=١٩٦٧|بڵاوکەرەوە=[[Johns Hopkins University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠١٨-٠٥٣٠-١|شوێن=Baltimore, Maryland}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Polley |یەکەم=Martin |سەردێڕ=An A–Z of Modern Europe Since 1789 |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٨٥٩٧-٤|شوێن=London & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Portelli |یەکەم=Alessandro |بەستەری نووسەر=Alessandro Portelli |سەردێڕ=The Order Has Been Carried Out: History, Memory, and Meaning of a Nazi Massacre in Rome |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[Palgrave Macmillan]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٣٩-٨٠٠٨-٣|شوێن=Basingstoke & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Preston |یەکەم=P. W. |سەردێڕ=Pacific Asia in the Global System: An Introduction |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[Wiley-Blackwell|Blackwell Publishers]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٣١-٢٠٢٣٨-٧|شوێن=Oxford & Malden, Massachusetts}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Prins |یەکەم=Gwyn |سەردێڕ=The Heart of War: On Power, Conflict and Obligation in the Twenty-First Century |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٣٦٩٦٠-٢|شوێن=London & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Radtke |یەکەم=K. W. |سەردێڕ=Economic Development in Twentieth Century East Asia: The International Context |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٤٩٠٠-٦|editor-last=Aiko Ikeo |شوێن=London & New York |پەڕەکان=١٠٠–١٢٠|chapter='Strategic' concepts underlying the so-called Hirota foreign policy, 1933–7}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rahn |یەکەم=Werner |بەستەری نووسەر=Werner Rahn |سەردێڕ=Germany and the Second World War – The Global War |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Clarendon Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٢٢٨٨٨-٢|editor-last=Horst Boog |بەرگ=VI |شوێن=Oxford |پەڕەکان=١٩١–٢٩٨|chapter=The War in the Pacific |editor-last2=Werner Rahn |editor-last3=Reinhard Stumpf |editor-last4=Bernd Wegner}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ratcliff |یەکەم=R. A. |ناونیشان=https://archive.org/details/delusionsofintel0000ratc |سەردێڕ=Delusions of Intelligence: Enigma, Ultra, and the End of Secure Ciphers |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٥٥٢٢-٨|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Read |یەکەم=Anthony |ناونیشان=https://archive.org/details/devilsdisciplesh00read |سەردێڕ=The Devil's Disciples: Hitler's Inner Circle |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=W. W. Norton |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٠٤٨٠٠-١|شوێن=New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Read |یەکەم١=Anthony |سەردێڕ=The Fall Of Berlin |دوایین٢=Fisher |یەکەم٢=David |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Pimlico (publishing imprint)|Pimlico]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٢٦-٠٦٩٥-٠|شوێن=London |orig-date=١٩٩٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Record |یەکەم=Jeffery |ناونیشان=https://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB622.pdf |سەردێڕ=Appeasement Reconsidered: Investigating the Mythology of the 1930s |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Diane Publishing |ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٤٨٧-٢١٦-٠|پەڕە=٥٠|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100411104102/https://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB622.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rees |یەکەم=Laurence |بەستەری نووسەر=Laurence Rees |سەردێڕ=World War II Behind Closed Doors: Stalin, the Nazis and the West |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[BBC Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٦٣-٤٩٣٣٥-٨|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Regan |یەکەم=Geoffrey |ناونیشان=https://archive.org/details/brasseysbookofmi00geof |سەردێڕ=The Brassey's Book of Military Blunders |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Brassey's |ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٤٨٨-٢٥٢-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Reinhardt |یەکەم=Klaus |بەستەری نووسەر=Klaus Reinhardt |سەردێڕ=Moscow – The Turning Point: The Failure of Hitler's Strategy in the Winter of 1941–42 |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=[[Berg Publishers|Berg]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٤٩٦-٦٩٥-٠|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Reynolds |یەکەم=David |بەستەری نووسەر=David Reynolds (English historian) |سەردێڕ=From World War to Cold War: Churchill, Roosevelt, and the International History of the 1940s |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٢٨٤١١-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rich |یەکەم=Norman |ناونیشان=https://archive.org/details/hitlerswaraimsid00rich |سەردێڕ=Hitler's War Aims, Volume I: Ideology, the Nazi State, and the Course of Expansion |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=W. W. Norton |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٠٠٨٠٢-٩|شوێن=New York |orig-date=١٩٧٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ritchie |یەکەم=Ella |سەردێڕ=Power and Policy in Liberal Democracies |ڕێکەوت=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٣٤٥٧٩-٨|editor-last=Martin Harrop |شوێن=Cambridge |پەڕەکان=٢٣–٤٨|chapter=France}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Roberts |یەکەم=Cynthia A. |ڕێکەوت=١٩٩٥|سەردێڕ=Planning for War: The Red Army and the Catastrophe of 1941 |journal=[[Europe-Asia Studies]] |بەرگ=٤٧|issue=٨ |پەڕەکان=١٢٩٣–١٣٢٦|doi=10.1080/09668139508412322 |jstor=١٥٣٢٩٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Roberts |یەکەم=Geoffrey |بەستەری نووسەر=Geoffrey Roberts |سەردێڕ=Stalin's Wars: From World War to Cold War, 1939–1953 |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Yale University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-١١٢٠٤-٧|شوێن=New Haven, Connecticut}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Roberts |یەکەم=J. M. |بەستەری نووسەر=John Roberts (historian) |ناونیشان=https://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 |سەردێڕ=The Penguin History of Europe |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=[[Penguin Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٤-٠٢٦٥٦١-٣|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ropp |یەکەم=Theodore |بەستەری نووسەر=Theodore Ropp |سەردێڕ=War in the Modern World |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[Johns Hopkins University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠١٨-٦٤٤٥-٢|edition=Revised |شوێن=Baltimore, Maryland}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Roskill |یەکەم=S. W. |ناونیشان=https://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/UK/UK-RN-I/index.html |سەردێڕ=The War at Sea 1939–1945, Volume 1: The Defensive |ڕێکەوت=١٩٥٤|بڵاوکەرەوە=[[HMSO]] |زنجیرە=History of the Second World War. United Kingdom Military Series |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220104023709/http://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/UK/UK-RN-I/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ross |یەکەم=Steven T. |سەردێڕ=American War Plans, 1941–1945: The Test of Battle |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-٤٦٣٤-٣|شوێن=Abingdon & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rottman |یەکەم=Gordon L. |سەردێڕ=World War II Pacific Island Guide: A Geo-Military Study |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣١٣٩٥-٠|شوێن=Westport, Connecticut}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Rotundo |یەکەم=Louis |ڕێکەوت=١٩٨٦|سەردێڕ=The Creation of Soviet Reserves and the 1941 Campaign |journal=Military Affairs |بەرگ=٥٠|issue=١ |پەڕەکان=٢١–٢٨|doi=10.2307/1988530 |jstor=١٩٨٨٥٣٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Salecker |یەکەم=Gene Eric |سەردێڕ=Fortress Against the Sun: The B-17 Flying Fortress in the Pacific |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Combined Publishing |ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٠٩٧-٠٤٩-٥|شوێن=Conshohocken, Pennsylvania}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Marshall Plan Fifty Years Later |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Palgrave Macmillan]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٣٣-٩٢٩٨٣-٤|editor-last=Schain |editor-first=Martin A. |شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schmitz |یەکەم=David F. |ناونیشان=https://archive.org/details/henrylstimsonfir0000schm |سەردێڕ=Henry L. Stimson: The First Wise Man |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[Rowman & Littlefield]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٢٠-٢٦٣٢-١|شوێن=Lanham, Maryland}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schoppa |یەکەم=R. Keith |ناونیشان=https://archive.org/details/inseaofbitternes0000scho |سەردێڕ=In a Sea of Bitterness, Refugees during the Sino-Japanese War |ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٥٩٨٨-٧}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Sella |یەکەم=Amnon |بەستەری نووسەر=Amnon Sella |ڕێکەوت=١٩٧٨|سەردێڕ="Barbarossa": Surprise Attack and Communication |journal=[[Journal of Contemporary History]] |بەرگ=١٣|issue=٣ |پەڕەکان=٥٥٥–٥٨٣|doi=10.1177/002200947801300308 |jstor=٢٦٠٢٠٩ |s2cid=٢٢٠٨٨٠١٧٤}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Sella |یەکەم=Amnon |author-mask=٣ |ڕێکەوت=١٩٨٣|سەردێڕ=Khalkhin-Gol: The Forgotten War |journal=[[Journal of Contemporary History]] |بەرگ=١٨|issue=٤ |پەڕەکان=٦٥١–٦٨٧|jstor=٢٦٠٣٠٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Senn |یەکەم=Alfred Erich |بەستەری نووسەر=Alfred E. Senn |سەردێڕ=Lithuania 1940: Revolution from Above |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Rodopi (publisher)|Rodopi]] |ژپنک=٩٧٨-٩-٠٤٢٠-٢٢٢٥-٦|شوێن=Amsterdam & New York}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Shaw |یەکەم=Anthony |سەردێڕ=World War II: Day by Day |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[MBI Publishing Company]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٠٣-٠٩٣٩-١|شوێن=Osceola, Wisconsin}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Shepardson |یەکەم=Donald E. |ڕێکەوت=١٩٩٨|سەردێڕ=The Fall of Berlin and the Rise of a Myth |journal=[[Journal of Military History]] |بەرگ=٦٢|issue=١ |پەڕەکان=١٣٥–١٥٤|doi=10.2307/120398 |jstor=١٢٠٣٩٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Shirer |یەکەم=William L. |بەستەری نووسەر=William L. Shirer |سەردێڕ=The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany |title-link=The Rise and Fall of the Third Reich |ڕێکەوت=١٩٩٠|بڵاوکەرەوە=[[Simon & Schuster]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧١-٧٢٨٦٨-٧|شوێن=New York |orig-date=١٩٦٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Shore |یەکەم=Zachary |ناونیشان=https://archive.org/details/whathitlerknewba00shor_0 |سەردێڕ=What Hitler Knew: The Battle for Information in Nazi Foreign Policy |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٢٦١-٣|شوێن=New York |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Slim |یەکەم=William |سەردێڕ=Defeat into Victory |ڕێکەوت=١٩٥٦|بڵاوکەرەوە=Cassell |شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Smith |یەکەم=Alan |ناونیشان=https://archive.org/details/russiaworldecono00smit |سەردێڕ=Russia and the World Economy: Problems of Integration |ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٠٨٩٢٤-١|شوێن=London |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Smith |یەکەم=J. W. |سەردێڕ=The World's Wasted Wealth 2: Save Our Wealth, Save Our Environment |ڕێکەوت=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=Institute for Economic Democracy |ژپنک=٩٧٨-٠-٩٦٢٤٤٢٣-٢-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Smith |یەکەم=Peter C. |سەردێڕ=Pedestal: The Convoy That Saved Malta |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Goodall |ژپنک=٩٧٨-٠-٩٠٧٥٧٩-١٩-٩|edition=5th |شوێن=Manchester |orig-date=١٩٧٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Smith |یەکەم١=David J. |سەردێڕ=The Baltic States: Estonia, Latvia and Lithuania |دوایین٢=Pabriks |یەکەم٢=Artis |دوایین٣=Purs |یەکەم٣=Aldis |دوایین٤=Lane |یەکەم٤=Thomas |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٢٨٥٨٠-٣|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Smith |یەکەم١=Winston |سەردێڕ=All Riot on the Western Front, Volume 3 |دوایین٢=Steadman |یەکەم٢=Ralph |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Last Gasp |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٦٧١٩-٦١٦-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Snyder |یەکەم=Timothy |بەستەری نووسەر=Timothy D. Snyder |سەردێڕ=Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[The Bodley Head]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٤-٠٨١٤١-٢|شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Spring |یەکەم=D. W. |ڕێکەوت=١٩٨٦|سەردێڕ=The Soviet Decision for War against Finland, ٣٠ تشرینی دووەم ١٩٣٩ |journal=[[Soviet Studies]] |بەرگ=٣٨|issue=٢ |پەڕەکان=٢٠٧–٢٢٦|doi=10.1080/09668138608411636 |jstor=١٥١٢٠٣ |s2cid=١٥٤٢٧٠٨٥٠}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Steinberg |یەکەم=Jonathan |بەستەری نووسەر=Jonathan Steinberg (historian) |ڕێکەوت=١٩٩٥|سەردێڕ=The Third Reich Reflected: German Civil Administration in the Occupied Soviet Union, 1941–4 |journal=[[The English Historical Review]] |بەرگ=١١٠|issue=٤٣٧ |پەڕەکان=٦٢٠–٦٥١|doi=10.1093/ehr/cx.437.620 |jstor=٥٧٨٣٣٨}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Steury |یەکەم=Donald P. |ڕێکەوت=١٩٨٧|سەردێڕ=Naval Intelligence, the Atlantic Campaign and the Sinking of the Bismarck: A Study in the Integration of Intelligence into the Conduct of Naval Warfare |journal=[[Journal of Contemporary History]] |بەرگ=٢٢|issue=٢ |پەڕەکان=٢٠٩–٢٣٣|doi=10.1177/002200948702200202 |jstor=٢٦٠٩٣١ |s2cid=١٥٩٩٤٣٨٩٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stueck |یەکەم=William |سەردێڕ=The Cambridge History of the Cold War – Origins |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٣٧١٩-٤|editor-last=Melvyn P. Leffler |بەرگ=I |شوێن=Cambridge |پەڕەکان=٢٦٦–٢٨٧|chapter=The Korean War |editor-last2=Odd Arne Westad}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Sumner |یەکەم١=Ian |سەردێڕ=The Royal Navy 1939–45 |دوایین٢=Baker |یەکەم٢=Alix |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-١٩٥-٤|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Swain |یەکەم=Bruce |سەردێڕ=A Chronology of Australian Armed Forces at War 1939–45 |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=[[Allen & Unwin]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٦٥٠٨-٣٥٢-٠|شوێن=Crows Nest}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Swain |یەکەم=Geoffrey |ڕێکەوت=١٩٩٢|سەردێڕ=The Cominform: Tito's International? |journal=[[The Historical Journal]] |بەرگ=٣٥|issue=٣ |پەڕەکان=٦٤١–٦٦٣|doi=10.1017/S0018246X00026017 |s2cid=١٦٣١٥٢٢٣٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tanaka |یەکەم=Yuki |سەردێڕ=Hidden Horrors: Japanese War Crimes in World War II |ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٣-٢٧١٧-٤|شوێن=Boulder, Colorado}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Taylor |یەکەم=A. J. P. |بەستەری نووسەر=A. J. P. Taylor |سەردێڕ=The Origins of the Second World War |ڕێکەوت=١٩٦١|بڵاوکەرەوە=[[Hamish Hamilton]] |شوێن=London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Taylor |یەکەم=A. J. P. |سەردێڕ=How Wars Begin |ڕێکەوت=١٩٧٩|بڵاوکەرەوە=[[Hamish Hamilton]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٤١-١٠٠١٧-٢|شوێن=London |author-mask=٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Taylor |یەکەم=Jay |ناونیشان=https://archive.org/details/generalissimochi00tayl |سەردێڕ=The Generalissimo: Chiang Kai-shek and the Struggle for Modern China |ڕێکەوت=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٣٣٣٨-٢|شوێن=Cambridge, Massachusetts}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Thomas |یەکەم١=Nigel |سەردێڕ=German Army 1939–1945 (2): North Africa & Balkans |دوایین٢=Andrew |یەکەم٢=Stephen |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٥٣٢-٦٤٠-٨|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Thompson |یەکەم١=John Herd |ناونیشان=https://archive.org/details/canadaunitedsta00thom |سەردێڕ=Canada and the United States: Ambivalent Allies |دوایین٢=Randall |یەکەم٢=Stephen J. |بەستەری نووسەر٢=Stephen Randall (political scientist) |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[University of Georgia Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٠٣-٣١١٣-٣|edition=4th |شوێن=Athens, Georgia}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Trachtenberg |یەکەم=Marc |بەستەری نووسەر=Marc Trachtenberg |سەردێڕ=A Constructed Peace: The Making of the European Settlement, 1945–1963 |ڕێکەوت=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=[[Princeton University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٠٠٢٧٣-٦|شوێن=Princeton, New Jersey}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Tucker |یەکەم١=Spencer C. |بەستەری نووسەر١=Spencer C. Tucker |ناونیشان=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000unse_p0k0 |سەردێڕ=Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History |دوایین٢=Roberts |یەکەم٢=Priscilla Mary |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=ABC-CIO |ژپنک=٩٧٨-١-٥٧٦٠٧-٩٩٩-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Umbreit |یەکەم=Hans |سەردێڕ=Germany and the Second World War – Germany's Initial Conquests in Europe |ڕێکەوت=١٩٩١|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٢٢٨٨٥-١|editor-last=P. S. Falla |بەرگ=٢|شوێن=Oxford |پەڕەکان=٢٢٧–٣٢٦|chapter=The Battle for Hegemony in Western Europe}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=United States Army |بەستەری نووسەر=United States Army |ناونیشان=https://www.history.army.mil/books/wwii/balkan/intro.htm |سەردێڕ=The German Campaigns in the Balkans (Spring 1941) |ڕێکەوت=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=[[Department of the Army]] |شوێن=Washington, D.C. |ref=CITEREFUS_Army1986 |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی شوباتی ٢٠٢٢|orig-date=١٩٥٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220117141003/https://history.army.mil/books/wwii/balkan/intro.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Waltz |یەکەم=Susan |بەستەری نووسەر=Susan Waltz |ڕێکەوت=٢٠٠٢|سەردێڕ=Reclaiming and Rebuilding the History of the Universal Declaration of Human Rights |journal=[[Third World Quarterly]] |بەرگ=٢٣|issue=٣ |پەڕەکان=٤٣٧–٤٤٨|doi=10.1080/01436590220138378 |jstor=٣٩٩٣٥٣٥ |s2cid=١٤٥٣٩٨١٣٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ward |یەکەم=Thomas A. |سەردێڕ=Aerospace Propulsion Systems |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[John Wiley & Sons]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٧٠-٨٢٤٩٧-٩|شوێن=Singapore}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Watson |یەکەم=William E. |بەستەری نووسەر=William E. Watson |سەردێڕ=Tricolor and Crescent: France and the Islamic World |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[Praeger Publishers|Praeger]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٧٤٧٠-١|شوێن=Westport, Connecticut}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Weinberg |یەکەم=Gerhard L. |بەستەری نووسەر=Gerhard Weinberg |سەردێڕ=A World at Arms: A Global History of World War II |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٥٣١٦-٣|edition=2nd |شوێن=Cambridge}}; comprehensive overview with emphasis on diplomacy * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wettig |یەکەم=Gerhard |سەردێڕ=Stalin and the Cold War in Europe: The Emergence and Development of East-West Conflict, 1939–1953 |ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Rowman & Littlefield]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٤٢٥-٥٥٤٢-٦|شوێن=Lanham, Maryland}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Wiest |یەکەم١=Andrew |سەردێڕ=Strategy and Tactics: Infantry Warfare |دوایین٢=Barbier |یەکەم٢=M. K. |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[MBI Publishing Company]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٠٣-١٤٠١-٢|شوێن=St Paul, Minnesota}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Williams |یەکەم=Andrew |سەردێڕ=Liberalism and War: The Victors and the Vanquished |ڕێکەوت=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٣٥٩٨٠-١|شوێن=Abingdon & New York}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wilt |یەکەم=Alan F. |بەستەری نووسەر=Alan F. Wilt |ڕێکەوت=١٩٨١|سەردێڕ=Hitler's Late Summer Pause in 1941 |journal=Military Affairs |بەرگ=٤٥|issue=٤ |پەڕەکان=١٨٧–١٩١|doi=10.2307/1987464 |jstor=١٩٨٧٤٦٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wohlstetter |یەکەم=Roberta |بەستەری نووسەر=Roberta Wohlstetter |ناونیشان=https://archive.org/details/pearlharborwarni0000wohl |سەردێڕ=Pearl Harbor: Warning and Decision |ڕێکەوت=١٩٦٢|بڵاوکەرەوە=[[Stanford University Press]] |شوێن=Palo Alto, California |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wolf |یەکەم=Holger C. |سەردێڕ=Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today |ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=[[MIT Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٦٢-٠٤١٣٦-٢|editor-last=Rudiger Dornbusch |شوێن=Cambridge |پەڕەکان=٢٩–٥٦|chapter=The Lucky Miracle: Germany 1945–1951 |editor-last2=Wilhelm Nölling |editor-last3=Richard Layard}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wood |یەکەم=James B. |سەردێڕ=Japanese Military Strategy in the Pacific War: Was Defeat Inevitable? |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Rowman & Littlefield]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٤٢٥-٥٣٣٩-٢|شوێن=Lanham, Maryland}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yoder |یەکەم=Amos |سەردێڕ=The Evolution of the United Nations System |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=[[Taylor & Francis]] |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٣٢-٥٤٦-٨|edition=3rd |شوێن=London & Washington, D.C.}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zalampas |یەکەم=Michael |سەردێڕ=Adolf Hitler and the Third Reich in American magazines, 1923–1939 |ڕێکەوت=١٩٨٩|بڵاوکەرەوە=Bowling Green University Popular Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٩٧٢-٤٦٢-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zaloga |یەکەم=Steven J. |بەستەری نووسەر=Steven Zaloga |سەردێڕ=Bagration 1944: The Destruction of Army Group Centre |ڕێکەوت=١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٥٣٢-٤٧٨-٧|شوێن=Oxford}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zaloga |یەکەم=Steven J. |سەردێڕ=Poland 1939: The Birth of Blitzkrieg |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[Osprey Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-٤٠٨-٥|شوێن=Oxford |author-mask=٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zeiler |یەکەم=Thomas W. |سەردێڕ=Unconditional Defeat: Japan, America, and the End of World War II |ڕێکەوت=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Scholarly Resources |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٢٠-٢٩٩١-٩|شوێن=Wilmington, Delaware}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Zetterling |یەکەم١=Niklas |سەردێڕ=''Bismarck'': The Final Days of Germany's Greatest Battleship |دوایین٢=Tamelander |یەکەم٢=Michael |ڕێکەوت=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[Casemate Publishers|Casemate]] |ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٥١٤٩-٠٤-٠|شوێن=Drexel Hill, Pennsylvania}} {{Refend}} == ئەمانەش ببینە == * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Buchanan |یەکەم=Andrew |ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Globalizing the Second World War |journal=Past & Present |issue=٢٥٨ |پەڕەکان=٢٤٦–٢٨١|doi=10.1093/pastj/gtab042 |issn=0031-2746}} also see [https://hdiplo.org/to/AR1180 online review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240504072231/https://hdiplo.org/to/AR1180 |date=4 May 2024}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gerlach |یەکەم=Christian |سەردێڕ=Conditions of Violence |ڕێکەوت=٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |ژپنک=٩٧٨-٣-١١-١٥٦٨٧٣-٧|زمان=en}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{کۆمنز}} {{تووڵی دەروازە|شەڕ|مێژوو|جەنگی جیھانیی دووەم|دەیەی ١٩٤٠|دەیەی ١٩٣٠|شانشینی یەکگرتوو|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:شەڕ]] [[پۆل:شەڕەکانی ئەڵمانیا]] [[پۆل:شەڕەکانی ئۆسترالیا]] [[پۆل:شەڕەکانی ئێران]] [[پۆل:شەڕەکانی پۆڵەندا]] [[پۆل:شەڕەکانی دانمارک]] [[پۆل:شەڕەکانی ژاپۆن]] [[پۆل:شەڕەکانی سووریا]] [[پۆل:شەڕەکانی شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:شەڕەکانی عەرەبستانی سعوودی]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:شەڕەکانی فەڕەنسا]] [[پۆل:شەڕەکانی کرواتیا]] [[پۆل:شەڕەکانی مەجارستان]] [[پۆل:شەڕەکانی مەکسیک]] [[پۆل:شەڕەکانی نەمسا]] [[پۆل:شەڕەکانی ھۆڵەندا]] [[پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:شەڕەکانی یەکێتیی سۆڤیەت]] [[پۆل:شەڕەکانی یۆنان]] [[پۆل:شەڕی جیھانیی دووەم]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٣٩]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٤٠]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٤١]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٤٢]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٤٣]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٤٤]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٤٥]] [[پۆل:مێژووی مۆنتینیگرۆ]] [[پۆل:مێژووی ھاوچەرخ]] [[پۆل:مێژووی یەکێتیی سۆڤیەت و ڕووسیای سۆڤیەت]] [[پۆل:ململانێکانی جیھانی]] q6aat7xilbliyx2ucyw4riavox6fu62 0 11358 1686235 1549197 2026-10-12T23:48:46Z Bilalinfo 57400 1686235 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێ سەرچاوە}} {{نوێکردنەوە|نوێکراوەتەوە=٢٠١٣}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''کۆمپانیای سەلام بۆ فڕۆکەوانی''' یەک لە کۆمپانیاکانی بەرنامەی ھاوسەنگی ئابووری [[سعودی]]ەیە. ھەڵدەستێت بە چاککردنی فڕۆکە جەنگی و شارستانییەکان و گواستنەوەی بۆ ووڵاتە پێشکەوتووەکانی پیشەسازییەکە و گەڕانەوەی بۆ سعودیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Google Maps |ناونیشان=https://www.google.com/maps?cid=4541980857512144784&hl=en |ڕێکەوتی سەردان=2026-10-12 |وێبگە=Google Maps |زمان=en}}</ref> {{کۆلکە}} {{شریتی دەروازە|عەرەبستانی سعوودی|کۆمپانیا|فڕین}} p6jix1m9fxovbm9gr12m3525lzzukjj 0 13422 1686140 1675721 2026-10-12T20:50:26Z InternetArchiveBot 27288 Adding 4 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686140 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = جولیوس سێزار | image = Retrato de Julio César (26724093101) (cropped).jpg | alt = پەیکەری مەڕمەڕیی جولیوس سێزار | caption = پەیکەری توسکولۆم، بە تاکە پەیکەری سەردەمی ژیانی جولیوس سێزار دادەنرێت | birth_date = ١٢ یان ١٣ی تەممووزی ١٠٠ی پێش زایین<ref name="Badian2009">{{cite book |last=Griffin |first=Miriam |title=A Companion to Julius Caesar |date=2009 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4443-0845-7 |pages=16}}</ref> | birth_place = سوبورا، [[ڕۆما]] | death_date = ١٥ی ئازاری ٤٤ی پێش زایین (تەمەنی ٥٥ ساڵ) | death_place = شانۆی پۆمپی، [[ڕۆما]] | death_cause = [[تیرۆرکردنی جولیوس سێزار|تیرۆرکردن]] (بە لێدانی چەقۆ) | occupation = سیاسەتمەدار، ژەنەڕاڵ، نووسەر | office = * سەرۆکی پیاوانی ئایینی (Pontifex maximus): ٦٣–٤٤ی پ.ز * پرایتۆر: ٦٢ی پ.ز * [[کۆنسوڵی ڕۆم|کۆنسوڵ]]: ٥٩، ٤٨، ٤٦–٤٤ی پ.ز * پرۆکۆنسوڵ لە گال و ئیلیریکۆم: ٥٨–٤٩ی پ.ز * [[دیکتاتۆری ڕۆم|دیکتاتۆر]]: ٤٩–٤٤ی پ.ز * دیکتاتۆری ھەمیشەیی (Dictator perpetuo): ٤٤ی پ.ز<ref name="Broughton1952">{{cite book |last=Broughton |first=Thomas Robert Shannon |title=The Magistrates of the Roman Republic |date=1952 |publisher=American Philological Association |volume=2 |page=574}}</ref> | spouse = * کۆسوتیا (دەستگیران یان ھاوسەر) * کۆرنێلیا (٨٤–٦٩ی پ.ز؛ تا مردنی) * پۆمپیا (٦٧–٦١ی پ.ز؛ جیابوونەوە) * [[کالپورنیا (ھاوسەری جولیوس سێزار)|کالپورنیا]] (٥٩–٤٤ی پ.ز؛ تا مردنی سێزار) | partner = [[کلیۆپاترا]] | children = * جولیا (لە کۆرنێلیا) * سێزاریۆن (لە کلیۆپاترا) * [[ئەگوستوس]] (کوڕی ھەڵگیراوە لە وەسیەتنامەدا) | parents = * گایوس جولیوس سێزاری باوک * ئاورێلیا کۆتا }} '''گایوس جولیوس سێزار''' (بە [[زمانی لاتینی]]: Gaius Iulius Caesar؛ ١٢ یان ١٣ی تەممووزی ١٠٠ی پێش زایین – ١٥ی ئازاری ٤٤ی پێش زایین) ژەنەڕاڵ، سەرکردەی سیاسی و نووسەرێکی ناوداری [[ڕۆمای کۆن]] بوو.<ref name="Tucker2010">{{cite book |last=Tucker |first=Spencer |title=Battles That Changed History: An Encyclopedia of World Conflict |url=https://archive.org/details/battlesthatchang0000tuck |date=2010 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-430-6 |page=[https://archive.org/details/battlesthatchang0000tuck/page/68 68]}}</ref> ئەو یەکێک بوو لە دەسەڵاتدارە سەرەکییەکانی [[کۆماری ڕۆمانی]] و لە ساڵی ٤٩ی پێش زایین تا کاتی تیرۆرکردنی لە ساڵی ٤٤ی پێش زایین وەک [[دیکتاتۆری ڕۆم]] فەرمانڕەوایەتیی کرد. جولیوس سێزار لە ڕێگەی دەستکەوتە سەربازی و سیاسییەکانییەوە ڕۆڵێکی بنەڕەتیی گێڕا لە گۆڕانی کۆماری ڕۆمانی بۆ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]].<ref name="Goldsworthy2006">{{cite book |last=Goldsworthy |first=Adrian |title=Caesar: Life of a Colossus |url=https://archive.org/details/caesarlifeofcolo00gold |date=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-12048-6 |pages=[https://archive.org/details/caesarlifeofcolo00gold/page/30 30]–35}}</ref> لە ساڵی ٦٠ی پێش زاییندا، سێزار لەگەڵ [[مارکوس لیسینیوس کراسوس]] و [[پۆمپی]] ھاوپەیمانییەکی سیاسیی بەھێزیان بە ناوی [[تریومڤیراتی یەکەم]] پێکھێنا کە چەندین ساڵ کۆنتڕۆڵی سیاسەتی ڕۆمای کرد.<ref name="MorsteinMarx2021">{{cite book |last=Morstein-Marx |first=Robert |title=Julius Caesar and the Roman People |date=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-83784-2 |pages=119–122}}</ref> دوای ئەوە، سێزار سەرکردایەتیی سوپای ڕۆمای کرد لە داگیرکردنی ناوچەی گال (خاکی [[فەڕەنسا]] و بەلجیکای ئەمڕۆ) و سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێنا، ھەروەھا پردێکی بەسەر ڕووباری ڕایندا دروست کرد و دوو ھەڵمەتیشی بردە سەر خاکی [[ئینگلتەرا|بەریتانیا]]. ئەم دەستکەوتانە ناوبانگ و ھێزێکی بێوێنەیان پێبەخشی. لەگەڵ کۆتاییھاتنی جەنگەکانی گال، ئەنجومەنی پیران (سینات) و پۆمپی داوایان لێکرد دەست لە سوپاکەی ھەڵبگرێت و بگەڕێتەوە ڕۆما. بەڵام لە سەرەتای ساڵی ٤٩ی پێش زاییندا، سێزار بە سوپاکەیەوە لە ڕووباری ڕوبیکۆن پەڕییەوە و بەرەو ڕۆما بەڕێکەوت، ئەمەش بووە ھۆی دەستپێکردنی جەنگی ناوخۆیی. سێزار توانی پۆمپی و نەیارەکانی تێکبشکێنێت و دەسەڵاتی ڕەھای ڕۆما بگرێتە دەست. دوای سەرکەوتنی، دەستی کرد بە چاکسازیی فراوان؛ لەوانە دانانی [[ڕۆژژمێری جولیانی]]، کەمکردنەوەی قەرزەکان، و ڕێکخستنەوەی ئەنجومەنی پیران. لە سەرەتای ساڵی ٤٤ی پێش زایین، سێزار وەک «دیکتاتۆری ھەمیشەیی» ناسێنرا. کۆمەڵێک لە سیناتۆرەکان کە ترسیان لەوە ھەبوو کۆمارەکە بە تەواوی لەناوبچێت و سێزار خۆی بکاتە پاشا، بە سەرکردایەتیی مارکوس جونیوس بروتوس و گایوس کاسیۆس پیلانی کوشتنیان داڕشت. لە ١٥ی ئازاری ٤٤ی پێش زایین، لەناو ئەنجومەنی پیراندا [[تیرۆرکردنی جولیوس سێزار|بە چەقۆ کوشتیان]]. بەڵام دوای مەرگی ئەو، زنجیرەیەک جەنگی ناوخۆیی نوێ دەستی پێکرد کە لە کۆتاییدا بووە ھۆی سەرکەوتنی کوڕە ھەڵگیراوەکەی بە ناوی ئۆکتاڤیان کە دواتر بە [[ئەگوستوس]] ناسرا و بووە یەکەمین ئیمپراتۆری ڕۆما.<ref name="Boatwright2004">{{cite book |last=Boatwright |first=M. T. |title=The Romans, from Village to Empire |url=https://archive.org/details/romansfromvillag00boat_0 |date=2004 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-511875-8 |pages=[https://archive.org/details/romansfromvillag00boat_0/page/249 246]–254}}</ref> == سەرەتای ژیان و خێزان == [[پەڕگە:Augustus Bevilacqua Glyptothek Munich 317.jpg|وێنۆک|پەیکەری سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم کە تاجی مەدەنیی پۆشیوە. سێزار بەھۆی ئازایەتییەوە لە گەمارۆدانی میتیلینی لە ساڵی ٨١ی پ.ز ئەم تاجەی پێبەخشرا.]] گایوس جولیوس سێزار لە ١٢ یان ١٣ی تەممووزی ساڵی ١٠٠ی پێش زایین لە گەڕەکی سوبورا لە [[ڕۆما]] لەدایک بوو.<ref name="Badian2009" /> ئەو لە خێزانێکی کۆنی چینی ئەرستۆکرات (پاتریسی) بوو بە ناوی «خێزانی جولیا». خێزانەکەی دەیانووت کە ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە سەر یولوس، کوڕی پاڵەوانی تڕۆژان ئەنیاس، و لە ڕێگەی ئەوەوە بۆ [[ڤینوس (میتۆلۆژیا)|خوداوەندی ڤینوس]].<ref name="Goldsworthy2006" /> سەرەڕای ئەم ڕەچەڵەک و مێژووە کۆنە، خێزانەکەی لەو سەردەمەدا لە ڕووی سیاسی و ساماندا زۆر دەسەڵاتدار نەبوون. باوکی کە ھەمان ناوی گایوس جولیوس سێزاری ھەبوو، وەک دادوەر و فەرمانڕەوای پارێزگای ئاسیا خزمەتی کردبوو، و دایکیشی ناوی ئاورێلیا کۆتا بوو کە لە خێزانێکی ناسراو و ڕێزدار بوو.<ref name="Goldsworthy2006" /> سێزار ھەر لە گەنجییەوە خوێندنی لە بوارەکانی زانست، ئەدەب و وتاربێژیدا تەواو کرد. کاتێک تەمەنی نزیکەی ١٦ ساڵ بوو، باوکی لەناکاو کۆچی دوایی کرد. لە سەردەمی کێشە ناوخۆییەکانی ڕۆمادا لە نێوان لایەنگرانی ماریوس و سولا، سێزار لەگەڵ کۆرنێلیا، کچی سەرکردەی ناسراو سینا، ھاوسەرگیریی کرد و کرا بە یەکێک لە پیاوانی ئایینیی باڵای خوداوەند [[جووپیتەر]]. کاتێک سولا جەنگی ناوخۆی بردەوە و دەسەڵاتی گرتە دەست، فەرمانی بە سێزار کرد لە کۆرنێلیا جیا ببێتەوە، بەڵام سێزار ڕەتیکردەوە ئەم بڕیارە جێبەجێ بکات. ئەمەش سولای تووڕە کرد و سێزار ناچار بوو بۆ ماوەیەک خۆی بشارێتەوە تا لە ڕێگەی دەستێوەردانی کەسوکارەکەی و کچە پیرۆزەکانی ڤێستاوە لێخۆشبوونی بۆ وەرگیرا.<ref name="MorsteinMarx2021" /> دوای ئەم ڕووداوە، سێزار ڕۆمای بەجێھێشت و چووە نێو [[ھێزی سەربازی|سوپاوە]] و لە ئاسیای بچووک و کیلیکیا خزمەتی کرد. لە کاتی گەمارۆدانی شاری میتیلینی لە ساڵی ٨١ی پێش زایین، بەھۆی ڕزگارکردنی ژیانی سەربازێکی ھاووڵاتی لە مەیدانی جەنگدا، «تاجی مەدەنی» (corona civica)ی پێبەخشرا کە یەکێک بوو لە بەرزترین خەڵاتە سەربازییەکانی ڕۆما.<ref name="Badian2009" /> دوای مردنی سولا لە ساڵی ٧٨ی پێش زایین، سێزار گەڕایەوە بۆ ڕۆما و وەک پارێزەر و وتاربێژ دەستی بە کار کرد. پاشان بەرەو دوورگەی [[ڕودس]] بەڕێکەوت تا لەلای مامۆستای ناودار ئەپۆلۆنیۆس مۆلۆن وانەی وتاربێژی بخوێنێت. لە کاتی گەشتەکەیدا لە دەریای ئیجە، لەلایەن چەتەکانی دەریاوە دەستگیر کرا؛ بەپێی گێڕانەوە مێژووییەکان، سێزار بە چەتەکانی وت کە بڕی ئەو پارەیەی بۆ ئازادکردنی داوای دەکەن زۆر کەمە و داوای لێکردن بڕەکەی زیاتر بکەن. دوای ئەوەی پارەکەیان وەرگرت و ئازادیان کرد، سێزار کەشتیی جەنگی کۆکردەوە و گەڕایەوە، چەتەکانی دەستگیر کرد و بە سزای خۆیانی گەیاندن.<ref name="Goldsworthy2006" /> == گەیشتن بە دەسەڵاتی سیاسی == [[پەڕگە:Cicero Denounces Catiline in the Roman Senate by Cesare Maccari.png|وێنۆک|[[سیسرۆ]] لە ساڵی ٦٣ی پێش زایین لە ئەنجومەنی پیراندا پیلانی کاتیلاین ئاشکرا دەکات. لەم دانیشتنەدا سێزار دژی لەسێدارەدانی پیلانگێڕەکان بەبێ دادگایی قسەی کرد.]] لە ساڵی ٦٩ی پێش زاییندا، سێزار وەک ژمێریاری دەوڵەت (کوایستۆر) لە پارێزگای باشووری [[ئیسپانیا]] (ھیسپانیا ئولتێریۆر) دەستنیشان کرا. لەو سەردەمەدا ھاوسەرەکەی، کۆرنێلیا، و ھەروەھا پووری کۆچی دواییان کرد و سێزار لە مەراسیمی پرسەکەیاندا وتاری بەپێزی پێشکەش کرد. لە ساڵی ٦٥ی پێش زایین، بوو بە بەڕێوەبەری کاروباری گشتیی شار (ئایدایل) لە ڕۆما و بە سازکردنی یاری و ئاھەنگی گەورە بۆ خەڵک ناوبانگێکی زۆری پەیدا کرد، ھەرچەندە ئەم کارانە قەرزێکی زۆری بۆ دروست کرد.<ref name="MorsteinMarx2021" /> لە ساڵی ٦٣ی پێش زاییندا، سێزار خۆی بۆ پۆستی سەرۆکی باڵای پیاوانی ئایینیی ڕۆما (Pontifex maximus) پاڵاوت. سەرەڕای ئەوەی ڕکابەرەکانی کەسانی بەتەمەنتر و دەسەڵاتدارتر بوون، سێزار ھەڵبژاردنەکەی بردەوە. لە ھەمان ساڵدا، لە کاتی ئاشکرابوونی پیلانگێڕیی کاتیلاین دژی دەوڵەت، سێزار لە ئەنجومەنی پیراندا پێشنیازی کرد کە بەپێی یاسا نابێت ھاووڵاتیانی ڕۆمانی بەبێ دادگاییکردن لەسێدارە بدرێن، بەڵکو پێویستە دەستبەسەر بکرێن تا دادگایی دەکرێن. ھەرچەندە دواتر وتارەکەی [[کادیس|کاتۆی گەنج]] بووە ھۆی بڕیاری لەسێدارەدانیان، بەڵام ھەڵوێستەکەی سێزار وەک پارێزەری مافی ھاووڵاتیان لە مێژوودا تۆمار کرا.<ref name="MorsteinMarx2021" /> لە ساڵی ٦٢ی پێش زایین، سێزار پۆستی پرایتۆری (دادوەری باڵا) وەرگرت، و ساڵی دواتر وەک فەرمانڕەوای پارێزگای ئیسپانیا دەستبەکار بوو. لەوێ چەندین ھەڵمەتی سەربازیی سەرکەوتووی دژی خێڵە یاخیبووەکان ئەنجام دا و توانی قەرزەکانی خۆی بداتەوە و لەلایەن سەربازەکانییەوە وەک سەرکردەیەکی لێھاتوو دەستنیشان کرا.<ref name="MorsteinMarx2021" /> === تریومڤیراتی یەکەم و کۆنسوڵی === لە ساڵی ٦٠ی پێش زایین، کاتێک سێزار گەڕایەوە بۆ ڕۆما، خۆی بۆ پۆستی باڵای کۆنسوڵ پاڵاوت. بۆ سەرکەوتن لە بەرامبەر دژبەرە سەرسەختەکانی لە ئەنجومەنی پیراندا، ھاوپەیمانییەکی لەگەڵ دوو لە بەھێزترین پیاوانی ئەو سەردەمە بەست: [[پۆمپی]] (ژەنەڕاڵی گەورەی سەربازی) و [[مارکوس لیسینیوس کراسوس]] (دەوڵەمەندترین پیاوی ڕۆما). ئەم ھاوپەیمانییە سێ قۆڵییە کە بە «[[تریومڤیراتی یەکەم]]» ناسراوە، توانی کۆنتڕۆڵی ڕەوتی سیاسیی ڕۆما بکات.<ref name="MorsteinMarx2021" /> سێزار بۆ ساڵی ٥٩ی پێش زایین بوو بە [[کۆنسوڵی ڕۆم]]. لە ماوەی دەسەڵاتیدا چەندین یاسای گرنگی دەرکرد، لەوانە دابەشکردنی زەوی بەسەر سەربازە دێرینەکانی پۆمپی و ھەژارانی شاردا، و بڵاوکردنەوەی ڕۆژانەی بڕیار و گفتوگۆکانی ئەنجومەنی پیران بۆ ئەوەی خەڵک ئاگاداری بن. بۆ بەھێزکردنی ھاوپەیمانییەکەش، پۆمپی لەگەڵ جولیا، تاکە کچەکەی سێزار، ھاوسەرگیریی کرد.<ref name="MorsteinMarx2021" /> == جەنگەکانی گال == [[پەڕگە:Lionel Royer - Vercingetorix Throwing down His Weapons at the feet of Julius Caesar.jpg|وێنۆک|ڤێرسینگێتۆریکس چەکەکانی فڕێ دەداتە بەردەم جولیوس سێزار دوای گەمارۆدانی ئەلیسیا لە ساڵی ٥٢ی پ.ز.]] دوای تەواوبوونی ساڵی کۆنسوڵییەکەی، سێزار فەرماندەیی پارێزگاکانی گال (لە [[باکووری ئیتالیا]] و باشووری [[فەڕەنسا]]) و ئیلیریکۆمی بۆ ماوەی پێنج ساڵ وەرگرت. ناوچەی گال لەو سەردەمەدا لەژێر کۆنتڕۆڵی دەیان خێڵی سەربەخۆدا بوو. لە ساڵی ٥٨ تا ٥١ی پێش زایین، سێزار لە زنجیرەیەک جەنگی فراواندا تەواوی ناوچەکەی خستە ژێر دەسەڵاتی ڕۆما.<ref name="Goldsworthy2006" /> سەرەتا لە ساڵی ٥٨ی پێش زایین، سێزار پێشڕەویی خێڵی ھێلڤێتییەکانی لە باکوور ڕاگرت و شکستی پێھێنان. پاشان سوپای ئەڵمانییەکان بە سەرکردایەتیی ئاریۆڤیستوسی تێکشکاند. لە ساڵانی دواتردا، سەرکەوتنی بەسەر خێڵەکانی بێلگای لە باکوور بەدەستھێنا و سوپاکەی گەیشتە کەناراوەکانی ئۆقیانووسی ئەتڵەسی. لە ساڵی ٥٥ و ٥٤ی پێش زایین، سێزار بۆ یەکەمین جار لە مێژووی ڕۆمادا پردێکی دارینی گەورەی بەسەر ڕووباری ڕایندا دروست کرد و ھێزی سەربازیی بردە ناو خاکی ئەڵمانیا، ھەروەھا بە کەشتی ھێرشی بردە سەر کەناراوەکانی [[ئینگلتەرا|بەریتانیا]].<ref name="Goldsworthy2006" /> لە ساڵی ٥٢ی پێش زاییندا، گەورەترین ڕاپەڕینی خەڵکی گال بە سەرکردایەتیی سەرۆک خێڵێک بە ناوی ڤێرسینگێتۆریکس ڕوویدا. دوای زنجیرەیەک شەڕ، سێزار لە شەڕی بەناوبانگی ئەلیسیادا گەمارۆی سوپای گالی دا. سەرەڕای ئەوەی سوپایەکی زۆر لە دەرەوە بۆ یارمەتیدانی گەمارۆدراوان ھات، سێزار بە دروستکردنی دوو قەڵغانی بەرگریی لە دەوری شارەکە توانی سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوە بەدەستبھێنێت و ڤێرسینگێتۆریکس خۆی ڕادەست کرد.<ref name="Goldsworthy2006" /> سێزار یادەوەری و ڕووداوەکانی ئەم جەنگانەی لە پەڕتووکی ناوداری خۆیدا بە ناوی ''بیرەوەرییەکانی جەنگی گال'' (Commentarii de Bello Gallico) بە زمانی لاتینی نووسییەوە. == جەنگی ناوخۆیی == [[پەڕگە:(Venice) Pompey the Great, Museo Archeologico Nazionale.jpg|وێنۆک|پەیکەری [[پۆمپی]] لە مۆزەخانەی شوێنەواریی نیشتمانی لە ڤێنیز.]] لە ساڵی ٥٣ی پێش زایین، بە کوژرانی کراسوس لە شەڕی حەڕان لە بەرامبەر [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی (پارتەکان)]] و ھەروەھا مردنی جولیا (کچی سێزار و ھاوسەری پۆمپی)، ھاوپەیمانیی سێ قۆڵی ھەڵوەشایەوە. ئەنجومەنی پیران و کاتۆی گەنج پۆمپییان ڕاکێشایە لای خۆیان بۆ ئەوەی دەسەڵاتی سێزار سنوردار بکەن.<ref name="MorsteinMarx2021" /> لە ساڵی ٥٠ی پێش زایین، ئەنجومەنی پیران فەرمانی بە سێزار کرد کە دەست لە فەرماندەیی سوپاکەی ھەڵبگرێت و بگەڕێتەوە ڕۆما. سێزار ترسی ئەوەی ھەبوو ئەگەر بەبێ پارێزبەندیی سەربازی بگەڕێتەوە، دادگایی بکرێت یان لە پۆستە باڵاکان بێبەش بکرێت. لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٤٩ی پێش زایین، سێزار بڕیاری مێژوویی خۆی دا و بە لەشکری سێزدەھەمەوە لە ڕووباری ڕوبیکۆن پەڕییەوە کە سنووری فەرمیی نێوان پارێزگاکەی و خاکی سەرەکیی ئیتالیا بوو. بەپێی گێڕانەوەی نووسەرانی کۆن، لە کاتی پەڕینەوەدا وتی: «با بەردەکە فڕێ بدرێت» (alea iacta est).<ref name="Boatwright2004" /> پۆمپی و زۆربەی سیناتۆرەکان لە ترسی سوپای سێزار لە ڕۆما و ئیتالیا ھەڵاتن و چوونە [[یۆنان]] بۆ کۆکردنەوەی ھێز. سێزار سەرەتا چووە [[ئیسپانیا]] و لە شەڕی ئیلێردادا لەشکری پۆمپی لەوێ تێکشکاند، پاشان لە ساڵی ٤٨ی پێش زایین ڕووی لە یۆنان کرد. لە ٩ی ئابی ٤٨ی پێش زایین، لە شەڕی فارسالۆس، سێزار سەرەڕای ئەوەی ژمارەی سەربازەکانی کەمتر بوو، سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەی بەسەر پۆمپیدا بەدەستھێنا.<ref name="Boatwright2004" /> === سێزار لە میسر و ڕۆژھەڵات === [[پەڕگە:Cleopatra and Caesar by Jean-Leon-Gerome.jpg|وێنۆک|تابلۆی ''[[کلیۆپاترا]] و سێزار''، کێشراوی ساڵی ١٨٦٦ لەلایەن ژان لیۆن جێرۆم.]] پۆمپی بەرەو [[میسر]] ھەڵات، بەڵام لە کاتی گەیشتنیدا لەسەر فەرمانی ڕاوێژکارانی بەتڵیمۆسی سێزدەھەم کوژرا. کاتێک سێزار گەیشتە شاری [[ئەسکەندەریە]] و سەری پۆمپییان پێشکەش کرد، زۆر دڵگران بوو و فرمێسکی ڕشت، چونکە نەیویستبوو پۆمپی بەو شێوەیە بکوژرێت.<ref name="Boatwright2004" /> سێزار لە میسر تێکەڵی ململانێی نێوان بەتڵیمۆس و خوشکەکەی [[کلیۆپاترا]] بوو. لە جەنگی ئەسکەندەریەدا، سێزار پشتیوانیی لە کلیۆپاترا کرد و دوای شکستی نەیارەکانی، کلیۆپاترای وەک فەرمانڕەوای میسر دانایەوە. لەم نێوەندەدا پەیوەندییەکی خۆشەویستی لە نێوان سێزار و کلیۆپاترادا دروست بوو کە بووە ھۆی لەدایکبوونی کوڕێک بە ناوی سێزاریۆن.<ref name="Rawson1994a">{{cite book |last=Rawson |first=Elizabeth |chapter=Caesar: Civil War and Dictatorship |title=The Cambridge Ancient History |editor-last=Crook |editor-first=John |date=1994 |publisher=Cambridge University Press |volume=9 |pages=433–436 |isbn=0-521-85073-8}}</ref> لە کاتی گەڕانەوەیدا لە ساڵی ٤٧ی پێش زایین، فەرناقسی پاشای پۆنتۆس لە ئاسیای بچووک ([[تورکیا]]ی ئەمڕۆ) یاخی بوو. سێزار لە شەڕی زێلادا زۆر بە خێرایی لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا تێکی شکاند و لە نامەیەکدا بۆ ئەنجومەنی پیران ئەو ڕستە بەناوبانگەی نووسی: «ھاتم، بینیم، بەزاندم» (veni, vidi, vici).<ref name="Rawson1994a" /> پاشان ڕووی لە باکووری ئەفریقا ([[توونس]]ی ئەمڕۆ) کرد و لە شەڕی تاپسۆس لە ساڵی ٤٦ی پ.ز نەیارەکانی شکاند، کە بووە ھۆی خۆکوشتنی کاتۆی گەنج. لە ساڵی ٤٥ی پێش زایین، لە شەڕی مۆندا لە ئیسپانیا دوا سوپای لایەنگرانی پۆمپی تێکشکاند و جەنگی ناوخۆ کۆتایی پێھات.<ref name="Rawson1994a" /> == دەسەڵات و چاکسازییەکان == [[پەڕگە:Gaius Julius Caesar, denarius, 44 BC, RRC 480-10.jpg|وێنۆک|دراوی سێزار لە ساڵی ٤٤ی پێش زایین. سێزار یەکەمین ڕۆمانیی زیندوو بوو کە وێنەی لەسەر دراو نەخشێندرا.]] دوای کۆتاییھاتنی جەنگ، سێزار دەسەڵاتی بێڕکابەری لە ڕۆمادا گرتە دەست. ئەو لەبری تۆڵەسەندنەوە و کوشتنی دژبەرەکانی، بڕیاری لێخۆشبوونی گشتیی (clementia) بۆ زۆربەی نەیارەکانی دەرکرد، لەوانە سیسرۆ و بروتوس.<ref name="Wilson2021">{{cite book |last=Wilson |first=Mark B. |title=Dictator: The Evolution of the Roman Dictatorship |date=2021 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-13266-9 |pages=318–322}}</ref> سێزار دەستی بە زنجیرەیەک چاکسازیی گرنگ کرد: * '''[[ڕۆژژمێری جولیانی]]''': گرنگترین چاکسازیی سێزار ڕێکخستنەوەی ساڵنامە بوو. بە یارمەتیی زانای ئەستێرەناسی ئەسکەندەری سۆسیجێنیس، ساڵنامەی کۆنی ڕۆمای گۆڕی بۆ ساڵنامەیەکی ھەتاوی کە لە ٣٦٥ ڕۆژ و ساڵی پڕ پێکدەھات. مانگی لەدایکبوونی خۆی (کوینتیلیس) بە ناوی ئەو کرا بە «جولای» ([[تەممووز]]).<ref name="Meier1995">{{cite book |last=Meier |first=Christian |title=Caesar |date=1995 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-00895-X |pages=447–449}}</ref> * '''مافی ھاووڵاتیبوون''': مافی ھاووڵاتیبوونی ڕۆمانیی بەخشییە خەڵکی ناوچەکانی باکووری ئیتالیا و شاری [[کادیس]] لە ئیسپانیا و چەندین شاری دیکە.<ref name="Wilson2021" /> * '''کەمکردنەوەی ھەژاری و بێکاری''': ژمارەی ئەو کەسانەی گەنمی بێبەرامبەریان لە دەوڵەت وەردەگرت لە ٣٢٠ ھەزارەوە کەم کردەوە بۆ ١٥٠ ھەزار، و سەربازە دێرینەکان و خەڵکی کەمدەرامەتی لە شارە نوێیەکان لە دەرەوەی ئیتالیا (وەک کارتاج و کۆرینت) نیشتەجێ کرد تا زەوی بکێڵن.<ref name="Meier1995" /> * '''ئەنجومەنی پیران''': ژمارەی ئەندامانی ئەنجومەنی پیرانی لە ٦٠٠ کەسەوە بۆ ٩٠٠ کەس زیاد کرد و نوێنەرانی پارێزگاکانیشی تێدا بەشدار کرد.<ref name="Wilson2021" /> * '''ئاودانکردنەوە و تەلارسازی''': دەستی کرد بە دروستکردنی گۆڕەپانی سێزار (Forum Iulium) و پەرستگای ڤینۆس و داڕشتنی پڕۆژەی گەورەی ئاوەدانکردنەوەی ڕۆما.<ref name="Meier1995" /> == تیرۆرکردن == {{وتاری سەرەکی|تیرۆرکردنی جولیوس سێزار}} [[پەڕگە:Jean-Léon Gérôme - The Death of Caesar - Walters 37884.jpg|وێنۆک|تابلۆی ''مردنی سێزار'' لەلایەن ژان لیۆن جێرۆم، کێشراوی ساڵی ١٨٦٧.]] لە شوباتی ساڵی ٤٤ی پێش زاییندا، ئەنجومەنی پیران نازناوی «دیکتاتۆری ھەمیشەیی» (dictator perpetuo)ی بەخشییە سێزار. ئەم بڕیارە ترسی لای زۆر لە سیناتۆرەکان دروست کرد کە سێزار کۆتایی بە کۆمار بھێنێت و خۆی بە پاشا ڕابگەیەنێت، کە لە نەریتی ڕۆمادا ناوی پاشا زۆر ڕق لێبووەوە بوو.<ref name="Tempest2017">{{cite book |last=Tempest |first=Kathryn |title=Brutus: The Noble Conspirator |url=https://archive.org/details/brutusnobleconsp0000temp |date=2017 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-18009-1 |pages=[https://archive.org/details/brutusnobleconsp0000temp/page/81 81]–87}}</ref> گرووپێک لە سیناتۆرەکان کە ژمارەیان گەیشتە نزیکەی ٦٠ کەس، بە سەرکردایەتیی مارکوس جونیوس بروتوس و گایوس کاسیۆس، پیلانی کوشتنی سێزاریان داڕشت. کاتەکە دیاریکرا بۆ ١٥ی ئازاری ٤٤ی پێش زایین (کە لە ساڵنامەی ڕۆمادا بە «ئایدسی ئازار» ناسراوە)، تەنیا چەند ڕۆژێک پێش ئەوەی سێزار بۆ جەنگ دژی ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی بەڕێبکەوێت.<ref name="Meier1995" /> لەو ڕۆژەدا، سێزار لە شانۆی پۆمپی بەشداریی کۆبوونەوەی ئەنجومەنی پیرانی کرد. پیلانگێڕەکان لە دەوری کۆبوونەوە بە بیانووی پێشکەشکردنی داواکارییەک، پاشان چەقۆکانیان دەەرھێنا و پەلاماریان دا. سێزار بە لێدانی ٢٣ چەقۆ بریندار کرا و لە بنکەی پەیکەری پۆمپیدا گیانی لەدەستدا.<ref name="Tempest2017" /> پیلانگێڕەکان پێیان وابوو دوای کوشتنی سێزار کۆماری ئازاد دەگەڕێتەوە، بەڵام خەڵکی ڕۆما بە توندی دژی بکوژەکان وەستانەوە. لە مەراسیمی پرسەکەیدا، [[مارک ئەنتۆنی]] جەماوەری بە جۆش ھێنا و بکوژەکان ناچار بوون لە شار ھەڵبێن. وەسیەتنامەی سێزار خوێندرایەوە و دەرکەوت کە سامانێکی زۆری بۆ خەڵکی ھەژاری ڕۆما بەجێھێشتووە، و کوڕەزای خوشکەکەی، گایوس ئۆکتاتیۆسی وەک کوڕی خۆی ھەڵگرتووەتەوە و کردوویەتی بە میراتگری سەرەکیی خۆی.<ref name="Mackay2009">{{cite book |last=Mackay |first=Christopher S. |title=The Breakdown of the Roman Republic |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-51819-2 |pages=315–319}}</ref> ئۆکتاتیۆس (دواتر [[ئەگوستوس]])، مارک ئەنتۆنی و [[لێپیدس]] ھاوپەیمانیی [[تریومڤیراتی دووەم]]یان پێکھێنا، بکوژەکانی سێزاریان لە شەڕی فیلیپیدا تێکشکاند و تۆڵەیان لێکردنەوە. دوای چەندین ساڵ جەنگی ناوخۆ، ئۆکتاتیۆس بووە تاقە فەرمانڕەوای وڵات و بە فەرمی بووە یەکەم ئیمپراتۆری ڕۆما، بەمەش کۆماری ڕۆمانی کۆتایی پێھات.<ref name="Mackay2009" /> == کەسایەتی، تەندروستی و خێزان == سویتۆنیوس، مێژوونووسی ڕۆمانی، سێزار بە کەسێکی باڵابەرز، پێست سپی و چاو ڕەش وەسف دەکات. ئەو ئاماژە بەوە دەکات کە سێزار زۆر گرنگیی بە ڕواڵەتی خۆی دەدا و لەوە نیگەران بوو کە قژی کەم دەبووەوە و تووشی کەچەڵی دەبوو، بۆیە زۆر دڵخۆش بوو کاتێک مۆڵەتی پێدرا کە لە ھەموو کاتێکدا تاجی گەڵای دارغار لەسەر بکات.<ref name="Suetonius">{{cite book |author=Suetonius |title=Lives of the Twelve Caesars |translator-first=J. C. |translator-last=Rolfe |date=1913 |publisher=Heinemann |chapter=Life of Caesar |pages=45}}</ref> سەبارەت بە تەندروستیی سێزار، نووسەرانی کۆن وەک پلوتارک باسیان لەوە کردووە کە لە کۆتاییەکانی تەمەنیدا تووشی بورانەوە یان [[پەرکەم]] (epilepsy) بووە. ھەندێک لە پزیشک و مێژوونووسانی ھاوچەرخیش پێیان وایە کە لەوانەیە ئەمە بەھۆی نۆرەی کەمیی شەکر لە خوێن یان جەڵتەی مێشکەوە بووبێت، و ھەروەھا لە گەنجیدا تووشی [[مالاریا]] بووبێت.<ref name="Galassi2015">{{cite journal |last1=Galassi |first1=Francesco M. |last2=Ashrafian |first2=Hutan |date=2015 |title=Has the diagnosis of a stroke been overlooked in the symptoms of Julius Caesar? |journal=Neurological Sciences |volume=36 |issue=8 |pages=1521–1522 |doi=10.1007/s10072-015-2191-4 |pmid=25820216}}</ref> === خێزان === * '''باوک''': گایوس جولیوس سێزاری باوک * '''دایک''': ئاورێلیا کۆتا * '''ھاوسەرەکان''': # کۆسوتیا (دەستگیران یان ھاوسەری یەکەم لە گەنجیدا) # کۆرنێلیا (ھاوسەرگیری لە ٨٤ی پ.ز تا مردنی لە ٦٩ی پ.ز) # پۆمپیا (ھاوسەرگیری لە ٦٧ی پ.ز، لە ٦١ی پ.ز جیابوونەوە) # [[کالپورنیا (ھاوسەری جولیوس سێزار)|کالپورنیا]] (ھاوسەرگیری لە ٥٩ی پ.ز تا مردنی سێزار لە ٤٤ی پ.ز) * '''منداڵەکان''': # جولیا (کچی لە کۆرنێلیا؛ ھاوسەری پۆمپی، لە ٥٤ی پ.ز کۆچی دوایی کرد) # سێزاریۆن (کوڕی لە [[کلیۆپاترا]]؛ لە ٤٧ی پ.ز لەدایک بوو و لە ٣٠ی پ.ز کوژرا) # [[ئەگوستوس|گایوس ئۆکتاتیۆس (ئەگوستوس)]] (کوڕەزای خوشکەکەی، کە لە وەسیەتنامەکەیدا وەک کوڕی خۆی ھەڵییگرتەوە) == بەرھەمە ئەدەبییەکان و میرات == [[پەڕگە:Commentarii de Bello Gallico.jpg|وێنۆک|چاپێکی ساڵی ١٧٨٣ی پەڕتووکی ''جەنگەکانی گال''.]] سێزار یەکێک بوو لە باشترین وتاربێژ و نووسەرانی زمانی لاتینی لە سەردەمی خۆیدا؛ تەنانەت سیسرۆ، کە ڕکابەری سیاسیی بوو، ستایشی شێوازی ڕوون و ڕەوانبێژیی نووسینەکانی کردووە. لە بەرھەمە سەرەکییە بەجێماوەکانی: * ''بیرەوەرییەکانی جەنگی گال'' (Commentarii de Bello Gallico): حەوت بەرگە و باسی ھەڵمەتە سەربازییەکانی گال دەکات. * ''بیرەوەرییەکانی جەنگی ناوخۆ'' (Commentarii de Bello Civili): باسی ڕووداوەکانی جەنگی ناوخۆیی دەکات لە ڕوانگەی خۆیەوە تا مردنی پۆمپی لە میسر. === میراتی مێژوویی === نازناوی «سێزار» دوای مردنی لە تەواوی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمدا وەک نازناوی فەرمیی دەسەڵاتداران بەکارھات. لە سەردەمەکانی دواتردا، ئەم ناوە بووە بنەمای وشەی پاشایەتی و ئیمپراتۆری لە زمانە جیاوازەکانی جیھاندا، لەوانە «قیپەر» (Kaiser) لە [[زمانی ئەڵمانی]] و «تزار» (Tsar) لە زمانە سلاڤییەکاندا.<ref name="Goldsworthy2006" /> ھەروەھا چەمکی «سێزاریزم» (Caesarism) لە زانستی سیاسیدا وەک دەستەواژەیەک بۆ ئەو جۆرە دەسەڵاتە بەکاردێت کە سەرکردەیەکی سەربازی و کارێزماتیک بە پشتبەستن بە جەماوەر دەسەڵاتی تاکڕەوانە بەڕێوەدەبات، کە دواتر کەسانی وەک [[ناپۆلیۆن بۆناپارت]] و [[بێنیتۆ موسۆلینی]] کاریگەریی ئەم شێوازەیان پێوە دیار بوو.<ref name="Weber2008">{{cite book |last=Weber |first=Max |title=Caesarism, Charisma, and Fate: Historical Sources and Modern Resonances in the Work of Max Weber |date=2008 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-1-4128-1214-6 |page=34}}</ref> == خشتەی جەنگە سەرەکییەکان == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! ساڵ ! جەنگ ! ڕووداو ! نەیار ! شوێنی ئێستا ! دەرەنجام |- | ٥٨ی پ.ز | rowspan="7" | [[جەنگەکانی گال]] | شەڕی بیبراکتێ | ھێلڤێتییەکان | [[فەڕەنسا]] | سەرکەوتن |- | ٥٨ی پ.ز | شەڕی ڤۆسگیس | ئەڵمانییەکان (سوێبی) | [[فەڕەنسا]] | سەرکەوتن |- | ٥٧ی پ.ز | شەڕی سابیس | بێلگای | [[فەڕەنسا]] | سەرکەوتن |- | ٥٥–٥٤ی پ.ز | پەڕینەوە بۆ بەریتانیا | خێڵە سێلتەکانی بەریتانیا | [[ئینگلتەرا]] | سەرکەوتن |- | ٥٢ی پ.ز | شەڕی جێرگۆڤیا | خێڵەکانی گال | [[فەڕەنسا]] | تێکشکاندنی سێزار |- | ٥٢ی پ.ز | شەڕی ئەلیسیا | ھاوپەیمانیی گال (ڤێرسینگێتۆریکس) | [[فەڕەنسا]] | سەرکەوتنی یەکلاکەرەوە |- | ٥١ی پ.ز | گەمارۆدانی ئوکسێلۆدونۆم | خێڵەکانی گال | [[فەڕەنسا]] | سەرکەوتن |- | ٤٩ی پ.ز | rowspan="6" | [[جەنگی ناوخۆیی سێزار]] | شەڕی ئیلێردە | لایەنگرانی پۆمپی | [[کەتەلۆنیا]]، [[ئیسپانیا]] | سەرکەوتن |- | ٤٨ی پ.ز | شەڕی دیراکیۆم | پۆمپی | [[دورس]]، [[ئەلبانیا]] | تێکشکاندنی سێزار |- | ٤٨ی پ.ز | شەڕی فارسالۆس | پۆمپی | [[یۆنان]] | سەرکەوتنی یەکلاکەرەوە |- | ٤٧ی پ.ز | شەڕی ڕووباری نیل | بەتڵیمۆسی سێزدەھەم | [[ئەسکەندەریە]]، [[میسر]] | سەرکەوتن |- | ٤٧ی پ.ز | شەڕی زێلا | شانشینی پۆنتۆس | [[تورکیا]] | سەرکەوتن («ھاتم، بینیم، بەزاندم») |- | ٤٦ی پ.ز | شەڕی تاپسۆس | لایەنگرانی پۆمپی و نومیدیا | [[توونس]] | سەرکەوتن |- | ٤٥ی پ.ز | جەنگی ناوخۆیی | شەڕی مۆندا | کوڕانی پۆمپی | ئەندەلوسیا، [[ئیسپانیا]] | سەرکەوتنی کۆتایی |} == ئەمانەش ببینە == * [[ڕۆمای کۆن]] * [[کۆماری ڕۆمانی]] * [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] * [[تیرۆرکردنی جولیوس سێزار]] * [[ڕۆژژمێری جولیانی]] * [[ئەگوستوس]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef | before = [[لوکیوس ئەفرانیوس]] | before2 = [[کوینتوس کایکیلیوس مێتێللوس]]}} {{s-ttl | title = [[کۆنسوڵی ڕۆم]] | years = ٥٩ی پ.ز | with = [[مارکوس کالپورنیوس بیبولوس]]}} {{s-aft | after = [[لوکیوس کالپورنیوس پیزۆ]] | after2 = [[ئاولووس گابینیوس]]}} {{s-bef | before = [[لوکیوس کۆرنێلیوس لێنتولوس]] | before2 = [[گایوس کلاودیوس مارسێللوس]]}} {{s-ttl | title = [[کۆنسوڵی ڕۆم]] (بۆ جاری دووەم) | years = ٤٨ی پ.ز | with = [[پوبلیوس سێرڤیلیوس ئیساوریکوس]]}} {{s-aft | after = [[کوینتوس فوفیوس کالێنوس]] | after2 = [[پوبلیوس ڤاتینیوس]]}} {{s-bef | before = [[کوینتوس فوفیوس کالێنوس]] | before2 = [[پوبلیوس ڤاتینیوس]]}} {{s-ttl | title = [[کۆنسوڵی ڕۆم]] (بۆ جاری سێیەم) | years = ٤٦ی پ.ز | with = [[لێپیدس|مارکوس ئایمیلیوس لێپیدس]]}} {{s-aft | after = خۆی (بەبێ ھاوکار)}} {{s-bef | before = خۆی | before2 = [[لێپیدس|مارکوس ئایمیلیوس لێپیدس]]}} {{s-ttl | title = [[کۆنسوڵی ڕۆم]] (بۆ جاری چوارەم) | years = ٤٥ی پ.ز}} {{s-aft | after = خۆی | after2 = [[مارک ئەنتۆنی]]}} {{s-bef | before = خۆی (بەبێ ھاوکار)}} {{s-ttl | title = [[کۆنسوڵی ڕۆم]] (بۆ جاری پێنجەم) | years = ٤٤ی پ.ز | with = [[مارک ئەنتۆنی]]}} {{s-aft | after = [[پوبلیوس کۆرنێلیوس دۆلابێللا]]}} {{s-rel}} {{s-bef | before = [[کوینتوس کایکیلیوس مێتێللوس پیوس]]}} {{s-ttl | title = سەرۆکی باڵای پیاوانی ئایینی (Pontifex maximus) | years = ٦٣–٤٤ی پ.ز}} {{s-aft | after = [[لێپیدس|مارکوس ئایمیلیوس لێپیدس]]}} {{s-end}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|ژیاننامە|شەڕ|سیاسەت|ئەورووپا|ژن|ڕووسیا}} {{پۆلی کۆمنز|Julius Caesar}} [[پۆل:جولیوس سێزار]] [[پۆل:نووسەرانی ڕۆمای کۆن]] [[پۆل:نووسەران بە زمانی لاتینی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٠٠ی پ.ز]] [[پۆل:مردووانی ٤٤ی پ.ز]] [[پۆل:ژەنەڕاڵەکانی کۆماری ڕۆم]] [[پۆل:دیکتاتۆرەکانی ڕۆمای کۆن]] [[پۆل:کۆنسوڵەکانی کۆماری ڕۆم]] [[پۆل:تیرۆرکراوانی سەدەی یەکەمی پێش زایین]] [[پۆل:زنجیرە فەرمانڕەوایی جولیۆ-کلاودیان]] ilx40tpctw4dda2d2vk5qnq2hk1ewtv 4 15103 1686374 1681038 2026-10-13T07:37:19Z MediaWiki message delivery 12292 /* Tech News: 2026-42 */ بەشی نوێ 1686374 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:CdRBot/Archive |archive = ویکیپیدیا:دیوەخان (تەکنیکی)/ئەرشیڤی %(localcounter)s |algo = old(60d) |counter = 12 |maxarchivesize = 150K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 1 }} <noinclude> {{سەرپەڕەی دیوەخان|start= |1=تەکنیکی|2= بەشی '''تەکنیکیی''' دیوەخان بۆ وتووێژ لەسەر کێشە تەکنیکییەکان ''سەبارەت بە'' '''ویکیپیدیا''' بەکاردەگیرێ. ئەگەر تووشی کێشەیەکی تەکنیکی لە داڕێژەکان، ئامرازەکان، بۆتەکان و … یان لە پەڕەکانی میدیاویکی، HTML ،CSS، JS و … بوون، دەتوانن لێرەدا وتووێژی لەسەر بکەن. بەگەکان و کەلێنەکانی نەرمامێری میدیاویکی دەبێ لە [[mw:Phabricator|فابریکەیتر]]دا ([[mw:How to report a bug|چۆنێتیی ڕاپۆرتی بەگێک]]) ڕاپۆرت بکرێ. |3=وپ:دخت|4=وپ:دخ/ت}} __NEWSECTIONLINK__ __TOC__ <span id="below_toc"/> {{clear}} [[پۆل:دیوەخانی ویکیپیدیا]] </noinclude> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٦:٤٦، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:UOzurumba (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration. '''Updates for editors''' * The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902] * Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting next week, abuse filters that are set to "require CAPTCHA verification" will begin to also affect users with the <code>skipcaptcha</code> right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The <code>skipcaptcha</code> right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595] * Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. * The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٣:٠٣، ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Trizek (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30722494 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to "Create account" and "Log in" actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220] * After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292] * An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> behaves when used to exclude results. Previously, using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>prefix:</nowiki></code></bdi> without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346] '''Updates for technical contributors''' * Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١١:٤٥، ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30744833 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769] '''Updates for technical contributors''' * In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>src</nowiki></code></bdi> attribute and SVG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>srcset</nowiki></code></bdi> attribute. * The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٣:٥٤، ٦ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30773578 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis. * The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916] '''Updates for technical contributors''' * Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778] * To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٦:٠٩، ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30804401 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]]. * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation. '''Updates for technical contributors''' * On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, "media-limit-reached", will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٠٥:٤٤، ٢١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30836091 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077] * DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>[[</nowiki></code></bdi>), templates (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{</nowiki></code></bdi>), HTML and parser tags (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><</nowiki></code></bdi>), and magic words (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__</nowiki></code></bdi>), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews. * The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201] '''Updates for technical contributors''' * After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-helpusername</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-help</nowiki></code></bdi> that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet1</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet2</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet3</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604] * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533] * From now on, wikis can restrict editing in the "User" namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٨:٤٧، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30856308 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] has developed a [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&uselang=de patch demo] that wraps the page toolbar onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, which can occur on some language Wikipedias at certain screen widths. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518] * The Reader Experience team is planning to launch [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], which is currently available to try in beta, as a full feature in September. Before then, volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-readinglists&filter=&action=translate string translations] into a number of languages. The feature supports reading and learning goals on Wikipedia. * Next week, the table of contents on Wikimedia Commons file pages will be improved by consolidating the file page table of contents with the page table of contents. This will make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some [[w:TIFF|TIFF]] images failed to load after clicking their thumbnail, causing a broken image to be displayed instead of the full-size image, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326] '''Updates for technical contributors''' * The variable and function selector in AbuseFilter has been updated to support search and autocomplete. It will allow filter maintainers to find the desired variable or function more quickly. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698] * The MJPEG and VP8 formats are removed from the video player. The MP4 format (MPEG-4 Part 2) is added instead, which provides higher quality videos to older iPhone devices. It may take a few weeks to retroactively update all existing videos. The default format for modern devices stays the same (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:٤٣، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30872536 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting "{{int:Mw-math-mathjax}}" in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001] * Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>cldsort=timestamp</nowiki></code></bdi> URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:٤٢، ١٠ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30901051 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC. '''Updates for editors''' * [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__EXPECTSHORTPAGE__</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>w:bol:</nowiki></code></bdi>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921] * Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640] '''Updates for technical contributors''' * Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٠١، ١٧ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30922806 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783] * In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448] '''Updates for technical contributors''' * User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{#uic:}}</nowiki></code></bdi> parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{Userlinks}}</nowiki></code></bdi>]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466] * Due to user security and privacy risks, we have disabled access to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs when specifically using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs can still be accessed and used without <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. Specified user page URLs (e.g. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>User:Myusername</nowiki></code></bdi>) can still be used with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386] * Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>librsvg</nowiki></code></bdi> to 2.60 and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ImageMagick</nowiki></code></bdi> to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:٤٣، ٢٤ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30961208 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A new format for the Community Wishlist is open for feedback. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|read the proposed ideas on Meta]]. This new process plans to improve how wishes are triaged, voted on, and prioritized in a way that is transparent and balanced across project families and language editions. This consultation is open for two weeks. '''Updates for editors''' * The latest release of the Wikipedia Android app includes updates to the Saved feature, bringing the app’s saving experience closer to iOS and Web. The update redesigns the Saved tab with an “All articles” view, removes the default “Saved” reading list, renames reading lists to “Collections,” and modernizes the article-saving experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] feature was enabled for all logged-in users on Bengali, Chinese, Czech and Vietnamese Wikipedias on August 25, after several months as a beta feature. Reading Lists will be available to all logged-in users on Arabic, French and Indonesian Wikipedias on September 1, followed by English Wikipedia on September 14, and all other Wikipedia wikis on September 28. * At the end of the month, some logged-out readers on Bengali, Czech, Persian, English, and Polish Wikipedias using the Minerva skin on mobile will see an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|updated navigation bar]] in an [[w:A/B test|A/B test]]. The test will compare the current navigation bar with a new version designed to make it easier to find information more quickly. The goal is to determine whether these changes encourage readers to return more often. This experiment will not change the experience for logged-in readers and/or editors. * Editors who maintain redirects, templates, and categories used on redirect pages now have improved ways for finding and curating redirects. Previously, redirects pages could not be searched. Two new search keywords, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>onlyredirects:</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>withredirects:</nowiki></code></bdi>, now allow redirects to be searched directly and can be combined with existing keywords such as <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>incategory:</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>intitle:</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>insource:</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089] * The ISBN lookup tools for generating citations were recently not working because of external service problems. Developers are working on solutions. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where searching for pages by category using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>deepcat</nowiki></code></bdi> could return no results or unrelated results has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859] '''Updates for technical contributors''' * The domain of URLs for thumbnails is changing from upload.wikimedia.org to thumb.wikimedia.org. The old URLs will continue to work for the foreseeable future but MediaWiki will advertise the new domain instead. URLs to other types of media such as original files, videos and transcodes will still be served from upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465] * The Wikimedia [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&title=Special%3ARestSandbox Math API] is now deprecated. These endpoints will be fully sunset by the end of September 2026. Developers who call these endpoints should transition to alternative math rendering solutions, such as the native [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] or [https://www.mathjax.org/ MathJax]. Third-party MediaWiki installations that utilize the Math extension for formula rendering are required to upgrade to v1.43+ to avoid disruption of service. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]] '''In depth''' * Read more about [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]] in a Diff post titled, [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|Custom edit suggestions for every wiki: How communities are shaping Suggestion Mode with TextMatch]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:٥٠، ٣١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30990659 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with improved detection of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. A second phase of improvements is planned, which will also prepare the feature for release in other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259] * The [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Article guidance]] feature will be enabled by default for junior editors on Simple English and Turkish Wikipedia starting 10 September 2026 following [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|an experiment]]. Junior editors with 0 to 99 edits will automatically see the feature when they click a red link or use the "[[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|Madde oluşturto]]" option on Turkish Wikipedia to create a new article. The change is intended to help junior editors create higher-quality articles that meet each Wikipedia’s standards. [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|Additional improvements]] will continue based on the experiment results and community feedback. * The [https://pageviews.wmcloud.org Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages, turns 10 years old this year and several new features have been added. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549] * A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|visually simplified Minerva]] navigation bar is being tested for logged-out readers using mobile web on the Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias. The experiment aims to determine whether simplifying the navigation improves reader retention. The test will run from August 31 to September 28, and no action is required from users. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is working on improving [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]]. Editors will only notice a slight change starting this week. When adding automatic reference names the numbering will start at <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:1</nowiki></code></bdi> instead of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:0</nowiki></code></bdi>. Read more on the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|project page]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704] * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] could mishandle nested nowiki tags, causing content to be lost and displaying unwanted text has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116] '''Updates for technical contributors''' * Interface administrators can configure gadgets from [[MediaWiki:Gadgets-definition]]. The definition format has been updated and no longer requires the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi> option, as gadgets are always loaded through <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi>. This simplifies gadget configuration by removing an option that is no longer necessary, making gadget definitions easier for administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٨:٤١، ٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31008437 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Future Audiences team has started a [[en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about “Google preferred sources”|discussion on English Wikipedia]] about a proposed new experiment to show a temporary notice about the new [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/original-high-quality-content-search/ Google Preferred Sources] feature to Wikipedia readers coming from Google. The experiment is to test whether this notice makes visitors come back to Wikipedia more often. Preferred Sources feature lets users choose websites they trust so Google can highlight content from those sources more prominently in Search and AI experiences. We are interested in testing this on other languages that Google supports and would welcome assistance with starting conversations on other wikis. If interested, please reach out to Future Audiences on the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Preferred sources|talk page]]. '''Updates for editors''' * The chat platform Discord is releasing a new self-service framework that websites can use to specify how their links should look when shared on Discord. The Future Audiences team is planning to start using this new framework to improve how Wikipedia links look when shared on Discord, giving better attribution and credit to contributors. The link appearance and behavior won't change in the first phase of this project as we want to first collect some baseline data to assess the impact of future changes. However, if community members who are active on Discord spot any issues, they can reach out on [[phab:tag/future-audiences/|Phabricator]] or [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Metawiki]]. * The Reader Growth team will be running an experiment to test whether [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Compact Lead|compacting article lead sections on mobiles]] with the addition of a "read more" button improves reader retention. The test will begin on September 17 on Arabic, Spanish, French, Indonesian, Italian, Japanese, Portuguese, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and will run for four weeks. * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming week. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was returning an HTTP 500 error and could not be reached, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''Updates for technical contributors''' * Developers who maintain a tool that queries the Wikimedia Commons links tables need to update their code to connect to the new x4 database cluster. The links tables have been moved from the s4 cluster to x4, and will no longer receive updates on s4. The page and redirect tables remain available on both clusters. A wiki replica for the x4 cluster will be set up afterwards. The change is being made because the s4 cluster has grown too large to operate efficiently. You can [[wikitech:Special:MyLanguage/News/2026 Commons links tables database split|read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.20|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٥:٢٨، ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31039826 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 23 September 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1790172000 14:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Special:MyLanguage/Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] '''Updates for editors''' * The Growth team tested a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]]. The new notice replaced multiple dialogs and a simultaneous welcome notification with a single message highlighting the benefits of creating an account. The experiment increased permanent account creation from 1.94% to 3.66%, an 87% relative increase. The change will now be released to all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T433551] * For Wikipedia editors using the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|"Suggestion mode" Beta Feature]], there is a [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-editcheck-experimental|new opt-in user preference]] for showing "experimental" edit checks and suggestions. These types are listed at [[Special:EditChecks#experimental-checks|Special:EditChecks]], and are intended for early developer-testing and for gathering feedback from experienced users. Administrators can change the [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|configuration details]] for each suggestion as usual. Administrators can also [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Experimental Suggestions|use this feature]] to help test their community's ideas for locally created checks and suggestions. Experimental types will have a more distinct visual style later this week. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. * The [[m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]] has been launched as a space for technical discussions and collaboration among Wikimedia communities in Central and Eastern Europe. * A new tool, [[mw:Special:MyLanguage/Language Onboarding and Development/Starter kit|Starter Kit]], is now available for new and small language Wikipedia communities. It brings together guided tasks, tools, and resources to help communities get started, monitor their progress, and collaborate with the broader Wikimedia community. Starter Kit is hosted on Wikimedia Toolforge and is designed for Wikipedias with fewer than 50,000 articles. Learn more about how Starter Kit works and how communities have been using it in [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|this Diff blog post]]. * The Reader Growth team is launching a retest of the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]]. The retest will use three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. The experiment will begin the week of September 28 and will run on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, Farsi, French, German, Indonesian, Japanese, Polish, Portuguese, Spanish, Swedish, and Vietnamese Wikipedias. * After successful rollouts to Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]] from the Reader Experience team will be available to all logged-in users on all Wikipedia wikis starting September 28. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the mentor status script repeatedly updated mentors’ status even when nothing had changed, creating unnecessary Recent Changes entries, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T436659] '''Updates for technical contributors''' * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, used to retrieve specific details about active or historical abuse filters configured on a wiki, has been updated to support the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>formatversion=2</nowiki></code></bdi> configuration parameter, thereby leading to breaking changes to the API response. All users who maintain user-scripts or other code need to check if they use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, and respond to any breaking changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T435828] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١١:٥٤، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31085309 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Users of default skins on desktop and mobile web (Vector 2022 and Minerva respectively) will now be informed if the search suggestions displayed as they type into Search come from page redirects. Previously, users could get confused when the top search suggestions did not match exactly what they had typed. The new redirect notice clarifies that these suggestions are not random, but related to the search. The suggested pages may be redirects to the most relevant destination articles being searched for. [https://phabricator.wikimedia.org/T303013] * Logged-out Wikipedia users on mobile web will begin to see a bookmark button for saving articles to their [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] instead of the current Watchstar button. When clicked, the bookmark button prompts users to log in or create an account to save an article for later. An earlier experiment found that the bookmark icon was four times more likely than the Watchstar button to encourage logged-out users to create an account. This change is part of efforts to encourage more readers to become account holders and use features that help them save and return to content. [https://phabricator.wikimedia.org/T438769] * An experiment will begin on September 29 on Spanish, Arabic, English, and French Wikipedias to simplify the experience users encounter immediately after account creation. The test will explore whether removing friction from the current Welcome Survey helps new users understand what to do next more easily. The experiment will run through the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T430058] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has put out a call for the community to suggest topics that it should consider and discuss with the Wikimedia Foundation. Editors and technical contributors are invited to add topics to [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council|the council's talk page]]. * Later this week, it will be possible for communities to configure [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit Checks and Suggestions]] so that they are [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|shown within additional namespaces]], such as a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Draft:</nowiki></code></bdi> namespace. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. * A bug in the [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] is causing the page to fail to load for users that have unseen changes on Wikimedia Commons. Developers are working on a fix. Until then, affected users can follow the workarounds described in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist#GlobalWatchlist temporarily broken for users with Wikimedia Commons|relevant]] help section. * New magic words <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:TIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:RTIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> are now available for use. They are able to change the default sorting of categories to be based on timestamp of categorization. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was not reachable has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''Updates for technical contributors''' * The datacenter switchover, scheduled on September 23, has been postponed. [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|The equinox exercise]] revealed capacity issues, preventing the switch of all services to the other datacenter. The process has been paused, prioritizing investigating that issue, to ensure that we continue to be able to serve our users reliably. A new exercise will be scheduled. Meanwhile, all traffic and edits continue to work as usual. * On September 23, a power loss briefly affected all wikis, creating intermittent issues on both reading and editing modes. This also affected Gerrit. This is unrelated to the datacenter switchover postponement. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/9fm19t8qykk8] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Produnto|Produnto]] has been deployed to mediawiki.org and [[phab:T421436|some Indic language wikis]]. We want to hear your feedback on this experimental product. Produnto allows users to use Lua modules hosted in [[gitlab:repos/lua|Wikimedia's GitLab]]. It simplifies the sharing of Lua code between wikis. Instead of copying each individual Lua module from one wiki to another, users will be able to easily share packages across all wikis. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.22|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * A [[m:Event:Cross-wiki Code Collaboration Workshop|Cross-wiki code collaboration workshop]] will be held online on October 2 at 12:30 UTC, bringing together South Asian technical contributors to learn about Produnto and begin piloting it on Hindi, Punjabi, Odia, Telugu, and Malayalam Wikipedias. Produnto is a package manager for deploying Lua modules hosted on GitLab to Wikimedia wikis, and was recently deployed on some pilot wikis. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٠:٤٦، ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31092225 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The process for this year’s Community Wishlist [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|has been published]], incorporating community feedback. The wish submission process will [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is the deadline for submitting wishes?|end on November 8]]. This year, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027/Working group|a working group (open for volunteering)]] that includes community members familiar with the technical aspect of our wikis alongside Wikimedia Foundation staff, will take care of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is triage?|triage process]]. The triage is expected to be completed by late November. Votes for wishes will start in January. '''Updates for editors''' * Editors using the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] will now see a warning when they paste text that is likely to have initially been copied from one of five external generative AI chatbots into Wikipedia. This feature is known as [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|LLM Paste Check]]. It is a type of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] that is community configurable. The check looks for markers in the copied HTML and is not using content watermark detection. Edits will also [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|be tagged]] so that patrollers can review them more closely. The feature helps newcomers add content that respects Wikipedia’s policies and makes it easier for experienced editors to identify problematic edits. Communities with local policies about LLM usage can [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Configuration|adjust the wording and policy that is linked]]. The team [[listarchive:list/translators-l@lists.wikimedia.org/message/EVHKWJ4IERZELMPIWNH3XUVUSQV5KOO4/|apologizes]] that this was rolled out without a delay for translations. * Editors can now easily [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|access the web visual editor directly from the iOS and Android apps]]. When opening the editor, users will be given a choice between visual editing and source editing. If they choose visual editing, they will be sent to a mobile web window in their phone's browser. After completing their edit, a banner will give them the option to return to the app. This enables readers to make quick contributions while casually reading. * Users of the Wikipedia Android and iOS apps will now see a one-time account creation prompt after they have used the app for two consecutive weeks. This prompt explains the benefits of having an account. It is intended to help more casual readers become logged-in users who return to the apps regularly. [https://phabricator.wikimedia.org/T434847] * Editors on [[wmnoc:conf/dblists/group1.dblist|group1 wikis]], including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Recent changes|Recent Changes]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help: Watching pages|Watchlist]] when a link to another language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on October 5 at 07:00 UTC as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make important changes easier to identify. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or concerns on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T439415] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where mentors who removed themselves from the mentorship program could still have mentees assigned to them and receive questions, has now been fixed. Mentees will now be reassigned when a mentor leaves the program. [https://phabricator.wikimedia.org/T418194] '''Updates for technical contributors''' * Wikimedia Brasil has published its [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Brasil/Arcabouço de Boas Práticas de Desenvolvimento|Development Best Practices Framework]] (ABPD). It is a guide for staff, contractors and volunteers building technical tools and projects. It covers the project lifecycle, security, accessibility, personal data protection and responsible AI use, and explains how movement-wide guidelines were adapted to a local context. They encourage other affiliates to reuse it and adapt it. Read more in the [[wmfblog:2026/09/26/wikimedia-brasils-development-best-practices-framework-technical-sustainability-as-an-organizational-responsibility|Diff post]]. * A new, canonical base URL for Wikimedia APIs will soon be introduced. The new canonical route follows a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/api/</nowiki></code></bdi> pattern and will act as an alternative path for current REST APIs (for example: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/w/rest.php/</nowiki></code></bdi>). Both versions will be callable for all existing APIs, but the new structure will be the preferred path for newly created API modules. This change will be non-breaking for most users. The existing pathways will remain available for all existing endpoint requests. However, some endpoints may return URLs following the new pattern in response bodies. Changes will be available on test wiki first, with the rollout expected to cover all wikis by the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T433535] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.23|MediaWiki]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W41"/> </div> ١٨:٤٩، ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Trizek (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31098825 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Starting October 13, wikis can change the default pattern for [[:en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]] (currently <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name=":1" /></syntaxhighlight>). They will be able to use human-readable, content-based reference names that are more helpful to contributors using the source editor (e.g. <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name="Miller2026-1" /></syntaxhighlight>). VisualEditor reference name patterns can be defined using MediaWiki system messages, JSON, templates and modules ([[:mw:Special:MyLanguage/Help:Cite/VisualEditor reference names|more information]]). Admins can enable these changes via [[Special:CommunityConfiguration/Cite-VisualEditor-Autonames|community configuration]]. This is a [[:m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist/W17|community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T436255] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to English Wikipedia on October 14 and to remaining Wikimedia Foundation wikis by end of October (likely October 21). The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. This is a [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/History|long-standing community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440243][https://phabricator.wikimedia.org/T440304] '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools]] will be removing the list view of the Watchlist and defaulting everyone to the changelog view. Previously, there were two versions of how the Watchlist is shown to mobile web users: the list view, where editors could see watched articles in a list format, and the changelog view, where editors could see changes to watched articles in a log format, controlled by a user's Advanced Mobile Control settings. This has created issues for code-base maintenance: two different displays means two sets of code to manage. By defaulting to the changelog view, we are simplifying the codebase and avoiding the likelihood of missing bugs. * The Wikipedia Android app is testing a way to listen to article introductions in the “For you” feed. A text-to-speech model reads the existing article text aloud without rewriting it or adding any content. The 30-day experiment will begin in the Wikipedia Beta app during the third week of September, then move to the regular Wikipedia Android app in October for a limited group of eligible users. A small portion of app users (those with English feeds and at least one topic interest) will have access to the feature. This experiment is part of broader efforts to give app readers options in how they consume content in order to deepen engagement and user retention. [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Listening to Wikipedia/Phase 1|Learn more]] and [[mw:Talk:Readers/Listening to Wikipedia|share feedback]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighting]] was [[phab:T288161|enabled]] by default for all logged out and newly registered users on the English Wikipedia on September 14. With no signs of adverse effects, the same change is being proposed to be made globally across all wikis in a few weeks. If you have concerns or feedback, or if your wiki would like to opt out, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror#Enabling CodeMirror by default on all WMF wikis for newbies|please see the help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440077] * [[d:Wikidata:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|Wikidata mobile statement editing]] of all datatypes will be officially launched on October 13, when it will be removed from Wikidata [[d:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] and become available to all editors. Users can [[d:Wikidata_talk:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|report bugs and share feedback]]. * Last week, language link changes were removed from [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] feeds on Wikivoyage, Wikisource, Wikiversity, Wikiquote and Wiktionary. As no adverse effects have been observed, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] plans to roll out this change globally to all Wikipedias. This is scheduled for October 13 at 07:00 UTC, after which editors will no longer see when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or ask to opt out their wiki on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440698] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where accidentally touching the graph while scrolling on the Pageviews tool on mobile could unintentionally zoom in has now been fixed. Click-and-drag zoom is now disabled on touch devices. [https://phabricator.wikimedia.org/T440075] '''Updates for technical contributors''' * There are three major changes coming to dumps: the legacy content dumps [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/thread/E6D5EU4PMSTSOI2J7A46HJ3YW2W554CS/ deprecated in January 2026] will now be sunset, the replacement [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/MediaWiki_Content_File_Exports MediaWiki Content File Exports] will be delayed to implement a “safety buffer”, and they are now also available as 7zip-compressed files. Users will need to switch the URL they download their dump from. For more information, timeline and migration instructions, see [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Legacy_content_dumps_sunset Legacy content dumps sunset]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.24|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation discovered unauthorized activity by OpenAI agents on Wikimedia projects, including edits to wikis, attempts to exploit a public note-taking tool, and heavy automated traffic. [[diffblog:2026/10/05/openai-rogue-agent-activities-found-on-wikimedia-projects/|Read the blog post on Diff]] for more details about the activity and the Foundation’s response. '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon! We’ll be meeting in lovely Tirana, Albania for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] from April 9–11, 2027. Scholarship and staff sponsorship applications are currently being [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ accepted through Pretix] and will close on October 30, 2026. General registration will open in January 2027. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٠٧:٣٧، ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31142468 --> t84t0pyqtmaw49c9b9n8trrh46g8hhp 0 21184 1686139 1679282 2026-10-12T20:48:27Z InternetArchiveBot 27288 Adding 13 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686139 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی بەڵگەنامە | ناو = ڕاگەیەنراوی سەربەخۆییی ویلایەتە یەکگرتووەکان | وێنە = United_States_Declaration_of_Independence.jpg | قەبارەی_وێنە = 250px | ژێرنووس = وێنەی بەڵگەنامەی ڕاگەیەنراوی سەربەخۆیی لە ساڵی ١٨٢٣ لەسەر دەستنووسە فەرمییەکەی تیمۆسی ماتلاک | ڕێکەوتی_دروستکردن = حوزەیران–تەممووزی ١٧٧٦ | ڕێکەوتی_پەسەندکردن = ٤ی تەممووزی ١٧٧٦ | شوێنی_بەڵگەنامە = بینای ئەرشیڤی نیشتمانی لە [[واشینگتن دی سی]] (کۆپیی دەستنووسکراو)<br />[[کتێبخانەی کۆنگرە]] (ڕەشنووسی سەرەتایی) | نووسەر = [[تۆماس جێفەرسۆن]]، لێژنەی پێنج کەسی | واژووکەران = ٥٦ نوێنەری دووەمین [[کۆنگرێسی کیشوەری]] | مەبەست = ڕاگەیاندن و ڕوونکردنەوەی جیابوونەوە و سەربەخۆیی لە [[شانشینی بەریتانیای مەزن]] }} '''ڕاگەیەنراوەی سەربەخۆییی ویلایەتە یەکگرتووەکان''' ({{بە ئینگلیزی|United States Declaration of Independence}})، ڕاگەیەندراوێک بوو لە [[٤ی حوزەیران]]ی [[١٧٧٦]] لە لایەن [[کۆنگرێسی کێشوەری]] واژوو کرا، کەوا ١٣ ویلایەت ڕایان گەیاند کە لە جەنگدان دژی بەریتانیا و سەربەخۆن و چیتر سەر بە ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا نین.<ref name="WikipediaStub">Wikipedia contributors, "United States Declaration of Independence," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=United_States_Declaration_of_Independence&oldid=514475641 (accessed October 13, 2012).</ref> ئەم بەڵگەنامەیە کە ناونیشانە سەرەکییەکەی بریتییە لە «ڕاگەیەنراوی یەکدەنگی سێزدە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا»، بەڵگەنامەی بنەڕەتیی دامەزراندنی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]یە.<ref name="Becker1922">{{cite book |last=Becker |first=Carl Lotus |title=The Declaration of Independence: A Study in the History of Political Ideas |publisher=Harcourt, Brace and Company |location=New York |date=1922 |page=5 |url=https://archive.org/details/declarationinde00beckgoog/page/n6/mode/2up}}</ref> لە ٤ی تەممووزی ١٧٧٦، لەلایەن دووەمین کۆنگرێسی کیشوەری لە باڵەخانەی ویلایەتی پەنسلڤانیا (کە دواتر ناوی نرا ھۆڵی سەربەخۆیی) لە شاری [[فیلادێلفیا]] بە کۆی دەنگ پەسەند کرا. نوێنەرانی ئەم کۆنگرێسە وەک [[باوکە دامەزرێنەرانی ویلایەتە یەکگرتوەکان]]ی ئەمریکا ناسران. ئەم ڕاگەیەنراوە ڕوونی دەکاتەوە کە بۆچی سێزدە کۆلۆنییەکە خۆیان وەک [[دەوڵەتی سەروەر]] و سەربەخۆ لە قەڵەم داوە و چیتر ملیکەچی حوکمی کۆلۆنیالیی بەریتانیا نابن، و بووە یەکێک لە بەناوبانگترین و پڕبایەخترین بەڵگەنامەکانی مێژوو. [[شەڕی شۆڕشگێڕیی ئەمریکا]] لە نیسانی ١٧٧٥ بە شەڕەکانی لێکسینگتن و کۆنکۆرد دەستی پێکردبوو. لە نێوان گرژییەکاندا، شاندەکانی کۆلۆنییەکان لە ١٠ی ئایار لە فیلادێلفیا کۆبوونەوە. پاشای بەریتانیا، شا [[جۆرجی سێیەم]]، لە ٢٣ی ئابی ١٧٧٥ ڕایگەیاند کە کۆلۆنییەکان یاخی بوون. لە ١١ی حوزەیرانی ١٧٧٦، کۆنگرێس لێژنەیەکی پێنج کەسی پێکھێنا کە پێکھاتبوون لە [[جۆن ئادەمز]]، [[بێنجامین فرانکلین]]، [[تۆماس جێفەرسۆن]]، ڕۆبێرت لیڤینگستن و ڕۆجەر شێرمان بۆ داڕشتنی ڕاگەیەنراوەکە. ئادەمز قەناعەتی بە ئەندامانی لێژنەکە ھێنا کە جێفەرسۆن ڕەشنووسە سەرەتایییەکە بنووسێت، و کۆنگرێس دواتر دەستکاریی کرد. دوو ڕۆژ پێش پەسەندکردنی، کۆنگرێس لە ٢ی تەممووز بڕیارنامەی لیی پەسەند کرد کە سەربەخۆییی کۆلۆنییەکانی ڕاگەیاندبوو. ڕاگەیەنراوەکە بە ھێنانەوەی ٢٧ سکاڵا لە دژی پاشا، پاساوی یاسایی و سروشتیی بۆ جیابوونەوە خستەڕوو. ڕاگەیەنراوەکە لە ٤ی تەممووزدا بە یەکدەنگی پەسەند کرا و شاندەکان دەزانین کە بە واژووکردنی، تاوانی ناپاکی بەرامبەر بە [[تاج (چەمک)|تاج]] ئەنجام دەدەن کە سزاکەی لە سێدارەدان بوو. یەکەم خوێندنەوەی گشتی لە ٨ی تەممووزی ١٧٧٦ لە شارەکانی [[ترێنتن]]، ئیستۆن و فیلادێلفیا ئەنجام درا.<ref name="hmdb.org">{{cite web |url=https://www.hmdb.org/m.asp?m=86216 |title=The Declaration of Independence in Easton |website=Historical Marker Database |access-date=2024-07-03}}</ref> کۆپیی دەستنووسکراوی بەڵگەنامەکە ئێستا لە باڵەخانەی ئەرشیڤی نیشتمانی لە واشینگتن دی سی پارێزراوە، و دوو کۆپیی چاپی سەرەتایی دانلاپیش لە کتێبخانەی کۆنگرە ماونەتەوە.<ref name="North2023">{{cite web |last=North |first=Michael |date=2023-07-04 |title=Printing the Declaration of Independence (Bibliomania) |url=https://blogs.loc.gov/bibliomania/2023/07/04/printing-the-declaration-of-independence/ |publisher=[[کتێبخانەی کۆنگرە]] |access-date=2026-05-30}}</ref> ڕاگەیەنراوەکە کاریگەرییەکی جیھانیی لەسەر مافەکانی مرۆڤ دروست کرد. [[ئەبراھام لینکن]] وەک پێوەرێکی ئەخلاقی بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان و بنەمایەک بۆ لێکدانەوەی [[دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] سەیری دەکرد،<ref name="SecondAR">{{cite book |last=McPherson |first=James |title=Abraham Lincoln and the Second American Revolution |location=New York |publisher=[[چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد]] |date=1991 |isbn=978-0-19-505542-9 |page=126}}</ref> و کردییە چەقی وتاری گێتسبێرگی خۆی لە ساڵی ١٨٦٣.<ref name="Hirsch2017">{{cite book |last1=Hirsch |first1=David |first2=Dan |last2=Van Haften |date=2017 |title=The Ultimate Guide to the Declaration of Independence |edition=First |location=El Dorado Hills, California |publisher=Savas Beatie |isbn=978-1-61121-374-4 |pages=15–18}}</ref> ڕستەی دووەمی ڕاگەیەنراوەکە—«پێمان وایە ئەم ڕاستییانە خۆسەلمێنەرن: کە ھەموو مرۆڤەکان بە یەکسانی خوڵقێنراون، و لەلایەن خوڵقێنەرەکەیانەوە مافێکی دانەبڕاویان پێبەخشراوە، لەوانە ژیان، ئازادی و بەدواداچوونی بەختەوەری»—بە یەکێک لە بەناوبانگترین و کاریگەرترین ڕستەکان لە مێژووی جیھاندا دادەنرێت.<ref name="Lucas1989">{{cite book |first=Stephen E. |last=Lucas |chapter=Justifying America: The Declaration of Independence as a Rhetorical Document |editor-first=Thomas W. |editor-last=Benson |title=American Rhetoric: Context and Criticism |location=Carbondale, Illinois |publisher=Southern Illinois University Press |date=1989 |page=85}}</ref><ref name="Ellis2007">{{cite book |first=Joseph |last=Ellis |title=American Creation: Triumphs and Tragedies at the Founding of the Republic |url=https://archive.org/details/americancreation0000elli_t3w8 |location=New York |publisher=Knopf |date=2007 |isbn=978-0-307-26369-8 |pages=[https://archive.org/details/americancreation0000elli_t3w8/page/55 55]–56}}</ref> == پاشبنەمای مێژوویی == [[پەڕگە:Official Presidential portrait of Thomas Jefferson (by Rembrandt Peale, 1800)(cropped).jpg|وێنۆک|[[تۆماس جێفەرسۆن]]، نووسەری سەرەکیی ڕاگەیەنراوی سەربەخۆیی]] {{وتە|باوەڕم پێ بکە، بەڕێزم: لە تەواوی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیادا کەسێک نییە ھێندەی من بە دڵسۆزییەوە خوازیاری یەکێتی بێت لەگەڵ بەریتانیای مەزن. بەڵام، بەو خودایەی دروستی کردووم، پێش ئەوەی مل بۆ پەیوەندییەک لەسەر ئەو مەرجانە بدەم کە پەرلەمانی بەریتانیا پێشنیاری دەکات، ئامادەم کۆتایی بە ژیانم بھێنم؛ و لەمەشدا پێموایە گوزارشت لە ھەستی تەواوی ئەمریکا دەکەم.|[[تۆماس جێفەرسۆن]]، ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٧٧٥}} کاتێک ڕاگەیەنراوی سەربەخۆیی لە تەممووزی ١٧٧٦ پەسەند کرا، سێزدە کۆلۆنییەکە و [[شانشینی بەریتانیای مەزن]] زیاتر لە ساڵێک بوو لە شەڕدا بوون. پەیوەندییەکانی نێوان کۆلۆنییەکان و وڵاتی دایک لە دوای ساڵی ١٧٦٣ەوە ڕووی لە گرژی کردبوو. لە ساڵی ١٧٦٧دا، پەرلەمانی بەریتانیا چەندین بڕیاری بۆ زیادکردنی داھات لە کۆلۆنییەکان دەرکرد، لەوانە یاسای مۆری ١٧٦٥ و یاساکانی تاونشێند، چونکە پەرلەمان پێی وابوو مافێکی ڕەوایە کۆلۆنییەکان بەشێک لە خەرجییەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]] بگرنە ئەستۆ.<ref name="Christie1976">{{cite book |last=Christie |first=Ian R. |title=Empire or Independence, 1760–1776: A British-American Dialogue on the Coming of the American Revolution |url=https://archive.org/details/empireorindepend00ianr |last2=Labaree |first2=Benjamin W. |publisher=Norton |year=1976 |location=New York |page=[https://archive.org/details/empireorindepend00ianr/page/n50 31]}}</ref> لە سێزدە کۆلۆنییەکەدا ڕوانگەی جیاواز ھەبوو؛ کۆلۆنییەکان نوێنەرایەتیی ڕاستەوخۆیان لە پەرلەماندا نەبوو، بۆیە دانیشتووان دەیانگوت پەرلەمان ھیچ مافێکی نییە باجیان بەسەردا بسەپێنێت (درووشمی «ھیچ باجێک بەبێ نوێنەرایەتی نییە»). ئەم ناکۆکییە باجییە بەشێک بوو لە جیاوازییەکی فراوانتر لەسەر دەسەڵاتی دەستووریی بەریتانیا لە کۆلۆنییەکاندا.<ref name="Bailyn1992">{{cite book |first=Bernard |last=Bailyn |title=The Ideological Origins of the American Revolution |edition=Enlarged |publisher=[[چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد]] |date=1992 |isbn=0-674-44302-0 |pages=162, 180–182, 200–202}}</ref> لە کۆلۆنییەکاندا ئەو باوەڕە دروست ببوو کە دەستووری بەریتانیا دان بە [[مافی یاسایی و سروشتی]]دا دەنێت کە ھیچ دەسەڵاتێک بۆی نییە پێشێلی بکات. دوای سەپاندنی باجەکان، ناڕەزایەتییەکان لە شارەکان دەستیان پێکرد، وەک ئاژاوەی دارە سنەوبەرەکان لە ١٧٧٢ و ئاھەنگی چای بۆستن لە ١٧٧٣. تا ساڵی ١٧٧٤، نووسەرانی ئەمریکی وەک ساموێل ئادەمز، جەیمز ویلسۆن، و تۆماس جێفەرسۆن دەیانگوت پەرلەمانی لەندەن تەنیا دەسەڵاتی یاسادانانی بەریتانیای مەزنە، و کۆلۆنییەکان کە ئەنجومەنی یاسادانانی خۆیان ھەیە، تەنیا لە ڕێگەی دڵسۆزی بۆ تاجی پاشایەتی پەیوەستن بە ئیمپراتۆریەتەکەوە، ئەمەش پێشبینییەک بوو بۆ دامەزراندنی سیستەمی دواتری [[گەلانی کۆمۆنوێلت]].<ref name="Middlekauff2005">{{cite book |last=Middlekauff |first=Robert |title=The Glorious Cause: The American Revolution, 1763–1789 |publisher=[[چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد]] |year=2005 |edition=Revised and expanded |location=New York |pages=241–242}}</ref> === کۆبوونەوەی کۆنگرێسی کیشوەری === [[پەڕگە:Usa-central-change-v4-17760704.png|وێنۆک|نەخشەی سێزدە کۆلۆنییەکە لە ٤ی تەممووزی ١٧٧٦دا]] لە ساڵی ١٧٧٤دا، پەرلەمانی بەریتانیا یاسای سزادانی کۆلۆنییەکانی دەرکرد بۆ تۆڵەسەندنەوە لە ڕووداوی چای بۆستن. زۆرێک لە ئەمریکییەکان ئەم یاسایانەیان بە پێشێلکردنی دەستوور و مەترسی بۆ سەر ئازادییەکانی [[ئەمریکای بەڕیتانی]] دانا. لە ئەیلوولی ١٧٧٤دا، [[یەکەمین کۆنگرێسی کیشوەری]] لە شاری [[فیلادێلفیا]] کۆبووەوە بۆ ڕێکخستنی وەڵامێکی فەرمی. کۆنگرێس بایکۆتی کاڵای بەریتانیی ڕاگەیاند و داواکارییەکی ئاراستەی پاشا کرد بۆ ھەڵوەشاندنەوەی یاساکان. بەڵام شا جۆرج و لۆرد نۆرس، سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا، سوور بوون لەسەر سەپاندنی دەسەڵاتی پەرلەمان بەسەر کۆلۆنییەکاندا. پاشا لە تشرینی دووەمی ١٧٧٤ لە نامەیەکدا نووسی: «دەبێت بە لێدان یەکلایی بکرێتەوە کە ئایا ملیکەچی ئەم وڵاتەن یان سەربەخۆن».<ref name="Middlekauff2005" /><ref name="Ferling2003">{{cite book |last=Ferling |first=John E. |title=A Leap in the Dark: The Struggle to Create the American Republic |url=https://archive.org/details/leapindark00ferl |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=0-19-515924-1 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/leapindark00ferl/page/123 123]–124}}</ref> زۆربەی دانیشتووانی کۆلۆنییەکان ھێشتا ھیوای ئاشتبوونەوەیان لەگەڵ بەریتانیادا مابوو، تەنانەت دوای ئەوەی جەنگ لە نیسانی ١٧٧٥ لە لێکسینگتن و کۆنکۆرد دەستی پێکرد.<ref name="Hazelton1970">{{cite book |last=Hazelton |first=John H. |title=The Declaration of Independence: Its History |url=https://archive.org/details/declarationofind0002haze |publisher=Da Capo Press |year=1970 |isbn=0-306-71987-8 |location=New York |page=[https://archive.org/details/declarationofind0002haze/page/13 13]}}</ref> کاتێک [[دووەمین کۆنگرێسی کیشوەری]] لە ئایاری ١٧٧٥ لە فیلادێلفیا کۆبووەوە، ھەندێک لە نوێنەران پشتیوانییان لە سەربەخۆییی کۆتایی دەکرد، بەڵام کەسیان بە فەرمی ڕایان نەگەیاند، چونکە بەپێی یاسای بەریتانیا خیانەت بوو و سزای مەرگی ھەبوو. زۆرێک لە کۆلۆنستەکان ھێشتا پێیان وابوو پاشا پشتیوانییان لێدەکات لە بەرامبەر پەرلەماندا، بەڵام لە کۆتاییی ١٧٧٥ کاتێک پاشا داواکاریی ئاشتیی کۆنگرێسی ڕەتکردەوە و ڕاگەیاندنی یاخیبوونی دەرکرد، ئەو ھیوایە نەما.<ref name="Maier1998">{{cite book |last=Maier |first=Pauline |title=American Scripture: Making the Declaration of Independence |url=https://archive.org/details/americanscriptur00paul |publisher=Vintage Books |year=1998 |isbn=978-0-307-79195-5 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/americanscriptur00paul/page/25 25]–27}}</ref> === گەشەسەندنی پشتیوانی بۆ سەربەخۆیی === سەرەڕای زیادبوونی ناڕەزایەتییەکان، دووەمین کۆنگرێسی کیشوەری دەسەڵاتی فەرمیی پێنەدرابوو بۆ ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی. شاندەکان لەلایەن ١٣ حکوومەتی جیاوازەوە دیاری کرابوون و پابەندی ڕێنمایییەکانی ھەرێمەکانی خۆیان بوون؛ تەنانەت لە چەند کۆلۆنییەکدا دەنگدان بۆ سەربەخۆیی قەدەغە کرابوو.<ref name="Friedenwald1904">{{cite book |last=Friedenwald |first=Herbert |title=The Declaration of Independence: An Interpretation and an Analysis |publisher=The Macmillan Company |year=1904 |location=New York |pages=77–78}}</ref> لە کانوونی دووەمی ١٧٧٦دا، نامیلکەی «[[ھەستی باو]]» لە نووسینی [[تۆماس پەین]] لە فیلادێلفیا بڵاوکرایەوە.<ref name="Rakove1979">{{cite book |last=Rakove |first=Jack N. |title=The Beginnings of National Politics: An Interpretive History of the Continental Congress |url=https://archive.org/details/beginningsofnati00jack |publisher=Alfred A. Knopf |year=1979 |isbn=0-394-42370-4 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/beginningsofnati00jack/page/88 88]–90}}</ref> نامیلکەکە بە زمانێکی سادە و ڕوون باسی گرنگی و پێویستیی سەربەخۆییی کرد و لە نێو جەماوەردا دەنگدانەوەیەکی بێوێنەی بەدەستھێنا. جەنەراڵ [[جۆرج واشینگتن]] فەرمانی دا نامیلکەکە بۆ سەربازانی [[سوپای کیشوەری]] بخوێندرێتەوە تا ورەیان بەرز ببێتەوە، و کەمێک دواتر سەرکەوتنی گەورەی لە شەڕی ترێنتندا لە [[ترێنتن]] بەدەستھێنا.<ref name="Maier1998" /> پەین دواتر لە زنجیرەی «قەیرانی ئەمریکی»دا وتە بەناوبانگەکەی نووسی: {{وتە|ئەمە ئەو سەردەمەیە کە ڕۆحی مرۆڤ تاقی دەکاتەوە؛ سەربازی ھاوینە و نیشتمانپەروەری ڕۆژانی خۆش، لەم قەیرانەدا، لە خزمەتکردنی وڵاتەکەی پاشەکشە دەکات؛ بەڵام ئەو کەسەی ئێستا خۆڕاگر بێت، شایستەی خۆشەویستی و سوپاسگوزاریی ھەموو پیاو و ژنێکە. ستەمکاری، وەک دۆزەخ، بە ئاسانی شکست پێناھێنرێت؛ بەڵام ئەم دڵنەوایییەمان لەگەڵدایە، کە ھەرچەندە شەڕەکە سەختتر بێت، سەرکەوتنەکەش شکۆدارتر دەبێت.|[[تۆماس پەین]]|''قەیرانی ئەمریکی''}} لە شوباتی ١٧٧٦دا کاتێک ھەواڵ گەیشت کە پەرلەمانی بەریتانیا یاسای گەمارۆدانی دەرکردووە و کەشتییە ئەمریکییەکانی بە کەشتیی دوژمن داناوە، و کاتێک دەرکەوت شا جۆرج سەربازی بەکرێگیراوی ئەڵمانی (ھێسییەکان)ی بۆ سەرکوتکردنی کۆلۆنییەکان بەکرێ گرتووە، پشتیوانی بۆ سەربەخۆیی گەیشتە لووتکە.<ref name="Hazelton1970" /> === پێداچوونەوە بە ڕێنمایییەکان و پێشەکیی ١٥ی ئایار === لە نیسان تا تەممووزی ١٧٧٦دا، زیاتر لە نەوەد ڕاگەیەنراوی خۆجێیی لە شارۆچکە و ناوچە جیاوازەکانی کۆلۆنییەکان دەرکران کە داوای جیابوونەوەیان دەکرد.<ref name="Maier1998" /> لە ١٢ی نیساندا کارۆلینای باکوور یەکەم کۆلۆنی بوو کە ڕێگەی بە نوێنەرەکانی دا دەنگ بۆ سەربەخۆیی بدەن، و ڕۆد ئایلەند لە ٤ی ئایاردا وەفاداریی خۆی بۆ بەریتانیا ھەڵوەشاندەوە.<ref name="Jensen1968">{{cite book |last=Jensen |first=Merrill |title=The Founding of a Nation: A History of the American Revolution, 1763–1776 |location=New York |publisher=[[چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد]] |date=1968 |pages=678–685}}</ref> لە ١٠ی ئایاری ١٧٧٦، کۆنگرێس بڕیارێکی بە دەستپێشخەریی [[جۆن ئادەمز]] پەسەند کرد کە داوای لە کۆلۆنییەکان دەکرد حکوومەتی سەربەخۆی نوێ بۆ خۆیان پێکبھێنن. لە ١٥ی ئایاردا پێشەکییەک بۆ ئەم بڕیارە لەلایەن ئادەمزەوە نووسرا کە تێیدا ڕاگەیەنرا پێویستە دەسەڵاتی تاجی بەریتانی بە تەواوی لە ھەموو کۆلۆنییەکاندا کۆتایی پێبھێنرێت:<ref name="Burnett1941">{{cite book |last=Burnett |first=Edmund Cody |title=The Continental Congress |url=https://archive.org/details/continentalcongr0000burn |publisher=The Macmillan Company |year=1941 |location=New York |page=[https://archive.org/details/continentalcongr0000burn/page/159 159]}}</ref> {{وتە|ئەمڕۆ کۆنگرێس گرنگترین بڕیارنامەی پەسەند کرد کە تا ئێستا لە ئەمریکادا گیرابێتەبەر.|[[جۆن ئادەمز]]، ١٥ی ئایاری ١٧٧٦}} === بڕیارنامەی لی === لە ٧ی حوزەیرانی ١٧٧٦دا، ڕیچارد ھێنری لی لە شاندنی [[ڤیرجینیا]] بڕیارنامەیەکی سێ بەشیی پێشکەش بە کۆنگرێس کرد کە تێیدا ھاتبوو: «بڕیار درا کە ئەم کۆلۆنییە یەکگرتووانە دەوڵەتی ئازاد و سەربەخۆن، و لە ڕووی مافەوە دەبێت وا بن؛ و لە ھەموو دڵسۆزییەک بۆ تاجی بەریتانیا ئازاد کراون».<ref name="Boyd1945">{{cite book |last=Boyd |first=Julian P. |title=The Declaration of Independence: The Evolution of the Text as Shown in Facsimiles of Various Drafts by Its Author, Thomas Jefferson |url=https://archive.org/details/declarationofind0000unse_s2d8 |publisher=Princeton University Press |year=1945 |location=Princeton, NJ |pages=[https://archive.org/details/declarationofind0000unse_s2d8/page/18 18]–22}}</ref> گفتوگۆ لەسەر بڕیارنامەکە دەستی پێکرد، بەڵام نوێنەرانی چەندین ویلایەت وەک نیویۆرک، نیوجێرزی، پەنسلڤانیا و مێریلەند ھێشتا دەسەڵاتی دەنگدانیان پێنەدرابوو، بۆیە بڕیاردان لەسەر سەربەخۆیی بۆ ماوەی سێ ھەفتە دواخرا. لەم ماوەیەدا کۆنگرێس بڕیاری دا لێژنەیەک پێکبھێنرێت بۆ ئامادەکردنی ڕاگەیەنراوێک بۆ ئەوەی ئەگەر لە سەرەتای تەممووزدا بڕیارنامەکە دەنگی ھێنا، بەڵگەنامەکە ئامادە بێت.<ref name="Maier1998" /> تا کۆتاییی حوزەیران، ھەموو کۆلۆنییەکان جگە لە نیویۆرک ڕێنمایییەکانیان گۆڕی و دەسەڵاتی دەنگدانیان بەخشییە شاندەکانیان، و نیویۆرکیش ڕایگەیاند کە دەبێت چاوەڕێ بکەن بەھۆی ئەوەی کەشتییە جەنگییەکانی بەریتانیا لە بەندەری نیویۆرک نزیک دەبوونەوە.<ref name="Jensen1968" /> == داڕشتن و پەسەندکردن == [[پەڕگە:Jefferson's+deskdetail.jpg|وێنۆک|ئەو مێزە بچووکەی کە جێفەرسۆن لە کاتی نووسینی ڕاگەیەنراوەکەدا بەکاری دەھێنا]] [[پەڕگە:Declaration House Graff House.jpg|وێنۆک|خانووی گراف لە شاری [[فیلادێلفیا]] کە جێفەرسۆن ڕەشنووسی بەڵگەنامەکەی تێدا نووسی]] لە ١١ی حوزەیرانی ١٧٧٦دا، کۆنگرێس لێژنەی پێنج کەسیی دەستنیشان کرد: [[تۆماس جێفەرسۆن]] لە ڤیرجینیا، [[جۆن ئادەمز]] لە ماساچووسیتس، [[بێنجامین فرانکلین]] لە پەنسلڤانیا، ڕۆبێرت لیڤینگستن لە نیویۆرک، و ڕۆجەر شێرمان لە کۆنێتیکت. لێژنەکە بڕیاری دا کە جێفەرسۆن یەکەم ڕەشنووس بنووسێت، چونکە ئادەمز پێداگریی کرد کە جێفەرسۆن نووسەرێکی بەتواناترە و خەڵکی ڤیرجینیایە.<ref name="Maier1998" /> جێفەرسۆن لە نێوان ١١ تا ٢٨ی حوزەیرانی ١٧٧٦ لە نھۆمی دووەمی خانووێک لە شەقامی مارکێت لە فیلادێلفیا (کە ئێستا بە «ماڵی ڕاگەیەنراو» دەناسرێت) بە تەنیا ڕەشنووسەکەی نووسی. لە کاتی نووسیندا، جێفەرسۆن لەژێر کاریگەریی بیروباوەڕەکانی فەیلەسووفی ئینگلیز [[جۆن لۆک]] و بیرۆکەکانی [[تۆماس پەین]]دا بوو. پاشان ڕەشنووسەکەی پیشانی فرانکلین و ئادەمز دا کە چەند دەستکارییەکی کەمیان تێدا کرد، و لە ٢٨ی حوزەیراندا پێشکەشی کۆنگرێس کرا.<ref name="Becker1922" /> کۆنگرێس لە ١ی تەممووز دەستی بە تاوتوێکردنی دەقەکە کرد. بۆ ماوەی دوو ڕۆژ، نوێنەران نزیکەی یەک لەسەر چواری دەقی جێفەرسۆنیان بڕی و دەستکارییان کرد؛ لەوانە، ئەو بڕگەیەی کە شا جۆرجی سێیەمی بە سەپاندنی بازرگانیی کۆیلە تۆمەتبار دەکرد سڕدرایەوە، بۆ ئەوەی ویلایەتەکانی کارۆلینای باشوور و جۆرجیا ناڕازی نەبن و پشتگیریی بەڵگەنامەکە بکەن.<ref name="Ferling2000">{{cite book |last=Ferling |first=John E. |title=Setting the world ablaze: Washington, Adams, Jefferson, and the American Revolution |date=2000 |publisher=[[چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد]] |location=New York City |pages=131–137}}</ref> لە ٢ی تەممووزدا، دەنگدان لەسەر سەربەخۆیی ئەنجامدرا: دوازدە ویلایەت دەنگی بەڵێیان دا و شاندی نیویۆرک دەنگی نەدا (تا ھەفتەی دواتر کە مۆڵەتی پێدرا). بەم جۆرە پەیوەندییە سیاسییەکان لەگەڵ بەریتانیا پچڕان. جۆن ئادەمز لە نامەیەکدا بۆ ئەبیگەیلی ھاوسەری پێشبینیی کرد کە ٢ی تەممووز دەبێتە ڕۆژی گەورەی ئاھەنگگێڕان لە مێژووی ئەمریکادا:<ref name="AdamsLetters">{{cite book |last=Adams |first=John |title=My Dearest Friend: Letters of Abigail and John Adams |url=https://archive.org/details/mydearestfriendl0000adam_o7m4 |publisher=Harvard University Press |date=2007 |isbn=978-0-674-02606-3 |page=[https://archive.org/details/mydearestfriendl0000adam_o7m4/page/127 125]}}</ref> {{وتە|باوەڕم وایە کە ئەم ڕۆژە لەلایەن نەوەکانی داھاتووەوە وەک جەژنێکی ساڵانەی مەزن ئاھەنگی بۆ دەگێڕدرێت. پێویستە وەک ڕۆژی ڕزگاری بە کردەوەی شکۆداری دڵسۆزی بۆ خودای پەروەردگار یاد بکرێتەوە. پێویستە بە شکۆ و ڕێپێوان، بە یاری، وەرزش، تەقەی تفەنگ، زەنگی کڵێسا، ئاگری جەژن و ڕووناکیکردنەوە لەم سەری کیشوەرەکەوە تا ئەو سەری، لەم کاتەوە بۆ ھەمیشە پیرۆز بکرێت.|[[جۆن ئادەمز]]}} دوای دەستکاریکردنی زیاتری دەقەکە، کۆنگرێس لە ٤ی تەممووزی ١٧٧٦دا دەقی کۆتاییی ڕاگەیەنراوی سەربەخۆیی پەسەند کرد و بۆ چاپکردن ناردی. ڕۆژی ١٩ی تەممووز بڕیار درا کە دەقەکە بە شێوەیەکی فەرمی لەسەر پێستە بنووسرێتەوە و وشەی «یەکدەنگ» (Unanimous) بۆ ناونیشانەکەی زیاد بکرێت.<ref name="Boyd1976">{{cite journal |last=Boyd |first=Julian P. |date=1976-10-01 |title=The Declaration of Independence: The Mystery of the Lost Original |journal=Pennsylvania Magazine of History and Biography |volume=100 |issue=4 |pages=438–467}}</ref> == پێکھاتە و دەقی بەڵگەنامەکە == ڕاگەیەنراوی سەربەخۆیی لە پێنج بەشی سەرەکی پێکدێت: پێشەکی، بنەماکان (پرێئامبل)، تۆمەتەکان دژی پاشا، ڕەتکردنەوەی گەلی بەریتانیا، و دەرئەنجام.<ref name="LucasWeb">{{cite web |url=https://www.archives.gov/exhibits/charters/declaration_style.html |title=The Stylistic Artistry of the Declaration of Independence |last=Lucas |first=Stephen E. |publisher=National Archives and Records Administration |access-date=2012-07-04}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;" ! بەش !! ناواخن و واتای سەرەکی |- | '''پێشەکی''' (Introduction) | ڕوونی دەکاتەوە کە کاتێک گەلێک ناچار دەبێت پەیوەندییە سیاسییەکانی لەگەڵ نەتەوەیەکی تر بپچڕێنێت، ڕێزگرتن لە بیروڕای مرۆڤایەتی دەخوازێت کە ھۆکارەکانی ئەم جیابوونەوەیە بە ڕوونی بۆ جیھان ئاشکرا بکات. |- | '''بنەماکان''' (Preamble) | گرنگترین فەلسەفەی حوکمڕانی دەخاتەڕوو، و ئاماژە دەکات کە ھەموو مرۆڤەکان خاوەنی مافی سروشتین کە ھیچ دەسەڵاتێک بۆی نییە لێیان زەوت بکات: {{وتە|پێمان وایە ئەم ڕاستییانە خۆسەلمێنەرن: کە ھەموو مرۆڤەکان بە یەکسانی خوڵقێنراون، کە لەلایەن خوڵقێنەرەکەیانەوە کۆمەڵێک مافی دانەبڕاویان پێبەخشراوە، کە لە نێویاندا ژیان، ئازادی و بەدواداچوونی بەختەوەری ھەن. بۆ مسۆگەرکردنی ئەم مافانەش، حکوومەتەکان لە نێو مرۆڤەکاندا دادەمەزرێن و دەسەڵاتە دادپەروەرەکانیان لە ڕەزامەندیی حوکمکراوانەوە وەردەگرن. ھەر کاتێک ھەر شێوازێکی حکوومەت بووە لەناوبەری ئەم ئامانجانە، ئەوا مافی گەلە کە بیگۆڕێت یان ھەڵیبوەشێنێتەوە، و حکوومەتێکی نوێ دابمەزرێنێت...|ڕاگەیەنراوی سەربەخۆییی ئەمریکا}} |- | '''تۆمەتەکان''' (Indictment) | پێکدێت لە ٢٧ سکاڵای دەستنیشانکراو دژی شا جۆرجی سێیەم، لەوانە: ڕەتکردنەوەی پەسەندکردنی یاسا بەسوودەکان، ھەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنەکانی یاسادانان، ناردنی سەربازانی سوپا بۆ نێو ماڵی خەڵک، سەپاندنی باج بەبێ ڕەزامەندی، بێبەشکردنی خەڵک لە دادگاییکردن بە دەستەی سوێندخواردن، و ناردنی سەربازی بەکرێگیراوی بیانی بۆ وێرانکردنی شارەکان. |- | '''سەرکۆنەکردن''' (Denunciation) | ڕوونکردنەوەی ئەوەیە کە چۆن کۆلۆنستەکان چەندین جار ھۆشدارییان داوەتە «برا بەریتانییەکانیان» سەبارەت بە نادادپەروەریی پەرلەمان، بەڵام ئەوانیش گوێیان لە دەنگی دادپەروەری نەگرتووە. |- | '''دەرئەنجام''' (Conclusion) | بە فەرمی ڕایدەگەیەنێت کە کۆلۆنییەکان لە ھەموو پەیوەندییەکی دڵسۆزی بۆ تاجی بەریتانیا ئازادن، و دەبنە دەوڵەتی ئازاد و سەربەخۆ کە مافی تەواویان ھەیە شەڕ بەرپا بکەن، ئاشتی ببەستن، پەیماننامەی بازرگانی واژوو بکەن، و ھەموو ئەو کارانە بکەن کە دەوڵەتانی سەربەخۆ دەیکەن. |} === واژووەکان === یەکەم و گەورەترین واژوو لەسەر بەڵگەنامەکە لەلایەن [[جۆن ھانکۆک]]، سەرۆکی کۆنگرێسی کیشوەری کرا. لە نێو ٥٦ واژووکەرەکەدا دوو سەرۆکی داھاتووی ئەمریکا ھەبوون ([[تۆماس جێفەرسۆن]] و [[جۆن ئادەمز]]). ئێدوارد ڕوتلێج بە تەمەنی ٢٦ ساڵ گەنجترین واژووکەر بوو، و [[بێنجامین فرانکلین]] بە تەمەنی ٧٠ ساڵ بەتەمەنترین واژووکەر بوو. لە ساڵی ١٧٧٧دا، مێری کاترین گۆدارد لە شاری [[بالتیمۆر]] چاپی فەرمیی بەڵگەنامەکەی بڵاوکردەوە کە ناوی تەواوی واژووکەرانی تێدا بوو.<ref name="Boonshoft2016">{{cite web |last=Boonshoft |first=Mark |title=Mary Katherine Goddard's Declaration of Independence |url=https://www.nypl.org/blog/2016/06/29/mary-katherine-goddard-declaration |access-date=2026-05-29 |publisher=[[کتێبخانەی گشتیی نیویۆرک]] |date=2016-06-29}}</ref> == سەرچاوە فیکرییەکان و پێگەی یاسایی == [[پەڕگە:JohnLocke.png|وێنۆک|[[جۆن لۆک]]، فەیلەسووفی ئینگلیز کە بیرۆکەکانی مافی سروشتی کاریگەریی قووڵیان لەسەر دەقی ڕاگەیەنراوەکە دانا]] جێفەرسۆن خۆی لە ساڵی ١٨٢٥دا ڕوونی کردەوە کە ڕاگەیەنراوەکە ھیچ بیرۆکەیەکی نوێی دانەھێناوە، بەڵکوو گوزارشت بوو لە «عەقڵی ئەمریکی» و ئەو ھەستە ھاوبەشەی کە لە سەردەمی شۆڕشدا باو بوو.<ref name="JeffersonWorks">{{cite book |title=To Henry Lee – Thomas Jefferson The Works, vol. 12 |date=1905-05-08 |publisher=Correspondence and Papers 1816–1826 |page=408}}</ref> سەرچاوە ڕاستەوخۆکانی جێفەرسۆن بریتی بوون لە ڕەشنووسی پێشەکیی دەستووری ڤیرجینیا کە خۆی نووسیبووی، و جاڕنامەی مافەکانی ڤیرجینیا لە نووسینی جۆرج مەیسن لە حوزەیرانی ١٧٧٦دا. مەیسن خۆی لەژێر کاریگەریی بڕیارنامەی مافەکانی ١٦٨٩ی بەریتانیادا بوو.<ref name="Maier1998" /> لە نێو بیرمەندە کاریگەرەکاندا، فەیلەسووفی سیاسیی ئینگلیز [[جۆن لۆک]] خاوەنی گەورەترین کاریگەری بوو. جێفەرسۆن لۆکی بە یەکێک لە «سێ گەورەترین پیاوی مێژوو» دادەنا (لە پاڵ [[فرانسیس بەیکن]] و [[ئایزک نیووتن]]).<ref name="LOCGreatestMen">{{cite web |url=https://www.loc.gov/exhibits/treasures/trm033.html |title=The Three Greatest Men |website=[[کتێبخانەی کۆنگرە]] |access-date=2009-06-13}}</ref> تیۆریی مافی سروشتیی لۆک کە پێی وایە حکوومەت تەنیا لە ڕێگەی ڕەزامەندیی گەلەوە ڕەوایی پەیدا دەکات بۆ پاراستنی ژیان، ئازادی و موڵک، بنەمای بەشی سەرەتاییی بەڵگەنامەکەیە. ھەروەھا مێژوونووس دەیڤید ئارمیتیج ئاماژەی بەوە کردووە کە بەڵگەنامەکە لەژێر کاریگەریی کتێبی «یاسای نەتەوەکان»ی ئیمێر دی ڤاتێلدا بووە، کە گرنگترین پەڕتووکی [[یاسای نێودەوڵەتی]]ی ئەو سەردەمە بوو؛ مەبەستی سەرەکی لە دەرکردنی بەڵگەنامەکە لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە ئەوە بوو کە سەروەریی دەوڵەتی نوێ ڕابگەیەنرێت تا وڵاتانی ئەورووپا (وەک فەڕەنسا و ئیسپانیا) بتوانن ھاوپەیمانی و ھاوکاریی سەربازیی لەگەڵدا ببەستن.<ref name="Armitage2007">{{cite book |first=David |last=Armitage |title=The Declaration of Independence: A Global History |url=https://archive.org/details/declarationofind00armi |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-02282-9 |date=2007 |pages=[https://archive.org/details/declarationofind00armi/page/21 21], 38–44, 87–93}}</ref> ڕاگەیەنراوەکە لە ناوخۆی ئەمریکادا ھێزی یاسای جێبەجێکاری نییە، بەڵام وەک بنەمایەکی ئەخلاقی و دەستووری بۆ لێکدانەوەی یاساکان پشتی پێدەبەسترێت. == واژووکردن == [[پەڕگە:USA_declaration_independence.jpg|وێنۆک|دەقی ئەسڵیی ڕاگەیەنراوەکە لە ناو ئەرشیڤی نیشتمانی]] [[پەڕگە:JohnHancocksSignature.svg|وێنۆک|واژووی ناوداری [[جۆن ھانکۆک]] لەسەر بەڵگەنامەکە]] ھەرچەندە بڕیاری کۆتایی لە ٤ی تەممووز درا، بەڵام زۆربەی نوێنەران لە ٢ی ئابی ١٧٧٦دا بەڵگەنامە دەستنووسکراوەکەیان واژوو کرد.<ref name="Warren1945">{{cite journal |last=Warren |first=Charles |date=1945-07-01 |title=Fourth of July Myths |url=https://archive.org/details/sim_william-and-mary-quarterly_1945-07_2_3/page/238 |journal=William and Mary Quarterly |volume=2 |issue=3 |pages=238–272}}</ref> شاندەکانی تر کە ئامادە نەبوون لە مانگەکانی دواتردا ناوەکانیان زیاد کرد. بێنجامین ڕەش لە نامەیەکدا بۆ ئادەمز باسی لە دۆخی بێدەنگی و دڵەڕاوکێی کاتی واژووکردنەکە کرد، چونکە ھەمووان دەیانزانی کە بەم کارەیان سزای لە سێدارەدانی خۆیان لەلایەن بەریتانیاوە واژوو دەکەن.<ref name="Rush1811">{{cite web |url=https://www.nps.gov/inde/learn/historyculture/resources-declaration-quotes.htm |title=Benjamin Rush to John Adams, July 20, 1811 |publisher=National Park Service |access-date=2019-11-22}}</ref> بەناوبانگترین واژوو ھی [[جۆن ھانکۆک]] بوو؛ قەبارەی گەورەی واژووەکەی وایکرد کە لە زمانی ئینگلیزیی ئەمریکیدا زاراوەی «جۆن ھانکۆک» ببێتە ھاوواتای «واژوو».<ref name="MWHancock">{{cite web |title=John Hancock noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/John%20Hancock |publisher=[[مەریام-وێبستەر]] |access-date=2026-06-02}}</ref> چیرۆکێکی بەناوبانگ ھەیە کە دەڵێت ھانکۆک دوای واژووکردن وتوویەتی: «پێویستە ھەموومان پێکەوە شۆڕ ببینەوە [یەکگرتوو بین]»، و فرانکلین وەڵامی داوەتەوە: «بەڵێ، دەبێت ھەموومان پێکەوە شۆڕ ببینەوە، دەنا بێگومان ھەریەکەمان بە جیا لە سێدارە دەدرێین [شۆڕ دەکرێینەوە]».<ref name="Gurney1837">{{cite journal |title=The Gurney Papers |journal=The New Monthly Magazine and Humorist |date=1837 |issue=Part 1 |page=17 |url=https://books.google.com/books?id=vyA8AQAAMAAJ&pg=PA17}}</ref> مەرەکەبدانی سینگ (Syng inkstand) کە لە کاتی واژووکردنی ئەم بەڵگەنامەیەدا بەکارھات، دواتر لە ساڵی ١٧٨٧دا بۆ واژووکردنی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاش بەکارھێنرایەوە. == بڵاوبوونەوە و کاردانەوەکان == [[پەڕگە:Johannes Adam Simon Oertel Pulling Down the Statue of King George III, N.Y.C. ca. 1859.jpg|وێنۆک|تێکشکاندنی پەیکەری شا جۆرج لە شاری نیویۆرک دوای خوێندنەوەی ڕاگەیەنراوەکە لە تەممووزی ١٧٧٦دا]] [[پەڕگە:William Whipple by Walter Gilman Page, 1897.jpg|وێنۆک|ویلیام ویپڵ، یەکێک لە واژووکەرانی بەڵگەنامەکە کە کۆیلەکەی خۆی ئازاد کرد چونکە باوەڕی وابوو مرۆڤ ناتوانێت شەڕ بۆ ئازادی بکات و لە ھەمان کاتدا کۆیلەی ھەبێت.]] شەوی ٤ی تەممووز، یەکەم چاپی بەڵگەنامەکە لە چاپخانەی جۆن دانلاپ چاپ کرا و نزیکەی ٢٠٠ دانەی لێ بڵاوکرایەوە. لە ٨ی تەممووز، لە سێ شوێن خوێندنەوەی گشتی بۆ دەقەکە کرا. ڕۆژنامەی «پەنسلڤانیا ئیڤنینگ پۆست» لە ٦ی تەممووز یەکەم ڕۆژنامە بوو کە دەقەکەی بڵاوکردەوە.<ref name="Maier1998" /> جەنەراڵ [[جۆرج واشینگتن]] فەرمانی دا لە ٩ی تەممووزدا دەقەکە لە بەردەم سەربازەکان لە شاری [[نیوویۆرک]] بخوێندرێتەوە. دوای خوێندنەوەکە، خەڵک و سەربازان پەیکەری قورقوشمیی شا جۆرجی سێیەمیان لە نیویۆرک ڕووخاند و تواندرایەوە بۆ دروستکردنی فیشەک بۆ سوپا.<ref name="Maier1998" /> لە بەریتانیا، حکوومەتی لەندەن وەڵامێکی فەرمیی نەدایەوە، بەڵام لە ڕێگەی نامیلکەی جۆن لیند و تۆماس ھەچنسنەوە وەڵامی درایەوە و ھێرش کرایە سەر نووسەرانی بەڵگەنامەکە بەوەی کە چۆن باس لەوە دەکەن «ھەموو مرۆڤەکان یەکسانن» لە کاتێکدا خۆیان خاوەنی کۆیلەن.<ref name="Armitage2007" /> ویلیام ویپڵ، کە یەکێک بوو لە واژووکەرانی ڕاگەیەنراوەکە، بەھۆی کاریگەریی بنەماکانی ئەم بەڵگەنامەیە پرینس ویپڵی کۆیلەی خۆی ئازاد کرد، و لە ساڵانی دوای جەنگدا چەندین خاوەن کۆیلەی تر بە ھەمان شێوە کۆیلەکانیان ئازاد کرد.<ref name="Kolchin1993">{{cite book |first=Peter |last=Kolchin |title=American Slavery, 1619–1877 |url=https://archive.org/details/americanslavery10000kolc |date=1993 |publisher=Hill and Wang |location=New York |pages=[https://archive.org/details/americanslavery10000kolc/page/77 77]–81 |isbn=0-8090-2568-X}}</ref> ویلایەتەکانی باکوور ھەر لە سەرەتای شۆڕشەوە دەستیان بە ھەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتی کرد و تا ساڵی ١٨٠٤ لە ھەموو ویلایەتەکانی باکووردا کۆیلایەتی قەدەغە کرا. == مێژووی بەڵگەنامە فیزیایییەکان == دەقە دەستنووسە فەرمییەکەی سەر پێستە لە ساڵی ١٩٢١ لە [[وەزارەتی کاروباری دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]وە گوازرایەوە بۆ [[کتێبخانەی کۆنگرە]]. دوای [[ھێرش بۆ سەر پێرل ھاربەر]] لە کانوونی یەکەمی ١٩٤١، بەڵگەنامەکە لە ترسی بۆردومان گوازرایەوە بۆ خەزێنەی زێڕی فۆرت نۆکس لە ویلایەتی [[کنتاکی]] و تا ساڵی ١٩٤٤ لەوێ پارێزرا.<ref name="Malone1954">{{cite book |last=Malone |first=Dumas |title=The Story of the Declaration of Independence |date=1954 |publisher=[[چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد]] |page=263 |url=https://archive.org/details/storyofdeclarati0000malo/page/n9/mode/2up}}</ref> لە ساڵی ١٩٥٢دا، بەڵگەنامەکە ڕادەستی ئەرشیڤی نیشتمانی کرا و لەو کاتەوە لە ھۆڵی سەرەکیی ناسراو بە «ڕوتۆندای پەیماننامەکانی ئازادی» لە تەنیشت دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ سەردانکەران نمایش کراوە.<ref name="ArchivesCharters">{{cite web |url=https://www.archives.gov/press/press-kits/charters.html |title=Charters of Freedom Re-encasement Project |publisher=National Archives and Records Administration |access-date=2011-07-01}}</ref> بەھۆی شێوازی پاراستنی نادروست لە سەدەی نۆزدەھەمدا و بەرکەوتنی ڕووناکی، مەرەکەبی دەستنووسە سەرەکییەکە کاڵ بووەتەوە. لە نیسانی ٢٠١٧دا، ڕاگەیەنرا کە دووەم کۆپیی دەستنووسکراوی فەرمیی بەڵگەنامەکە لە ئەرشیڤی چیچێستەر لە ئینگلتەرا دۆزراوەتەوە کە بە «ڕاگەیەنراوی ساسێکس» ناودێر کراوە.<ref name="BBCSussex">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-england-sussex-44703928 |title=Declaration of Independence document found |website=BBC News |date=2018-07-04 |access-date=2018-07-04}}</ref> لە ئازاری ٢٠٢٥، لەسەر داوای سەرۆک [[دۆناڵد ترامپ]]، کۆپییەکی ڕاگەیەنراوی سەربەخۆیی لە ناو [[نووسینگەی ھێلکەیی]] لە [[کۆشکی سپی]] ھەڵواسرا.<ref name="TrumpOval">{{cite web |date=2025-03-17 |title=Trump hangs a copy of Declaration of Independence in Oval Office |url=https://apnews.com/article/trump-declaration-of-independence-oval-office-5b9b9a07ac61ab303d77bcb4f6f252e5 |access-date=2025-03-20 |website=AP News}}</ref> == میرات و کاریگەرییە جیھانییەکان == [[پەڕگە:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|وێنۆک|تابلۆ بەناوبانگەکەی جۆن ترەمبڵ کە لێژنەی پێنج کەسی نیشان دەدات لە کاتی پێشکەشکردنی ڕەشنووسەکە بە کۆنگرێس]] دوای کۆتاییھاتنی شۆڕش، ڕاگەیەنراوەکە بۆ ماوەیەک کەمتر ئاماژەی پێدەکرا، بەڵام لە دەیەی ١٧٩٠ لەگەڵ دروستبوونی پارتە سیاسییەکان گرنگییەکەی نوێ بووەوە. جێفەرسۆنییەکان لە [[پارتی دیموکرات (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|پارتی دیموکرات-کۆماری]] گرنگیی زۆریان بە بەڵگەنامەکە دا وەک ھێمایەک بۆ فەلسەفەی خۆیان. لە ساڵی ١٨١٧دا، کۆنگرێس داوای لە جۆن ترەمبڵ کرد تابلۆیەکی گەورە لەسەر ساتەوەختی پێشکەشکردنی ڕەشنووسەکە بکێشێت، کە ئێستا لە ھۆڵی گومبەزی باڵەخانەی پایتەخت (کاپیتۆڵ) ھەڵواسراوە و وێنەکەی لەسەر پشتی دراوی دوو دۆلاری ئەمریکی دانراوە.<ref name="Wills1978">{{cite book |last=Wills |first=Garry |title=Inventing America: Jefferson's Declaration of Independence |url=https://archive.org/details/inventingamerica0000will_f4a7 |publisher=Doubleday |year=1978 |isbn=0-385-08976-7 |location=Garden City, NY |page=[https://archive.org/details/inventingamerica0000will_f4a7/page/348 348]}}</ref> === کاریگەریی نێودەوڵەتی === ڕاگەیەنراوی سەربەخۆیی کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر [[شۆڕشی فەڕەنسا]] دانا؛ ماڕکی دوو لافایێت بە ھاوکاریی تۆماس جێفەرسۆن لە پاریس ڕەشنووسی «جاڕنامەی مافەکانی مرۆڤ و ھاووڵاتی»ی ساڵی ١٧٨٩ی داڕشت.<ref name="Lefebvre2005">{{cite book |first=Georges |last=Lefebvre |title=The Coming of the French Revolution |url=https://books.google.com/books?id=P4EYuia7buUC&pg=PA212 |date=2005 |publisher=Princeton University Press |page=212 |isbn=0-691-12188-5}}</ref> جگە لەوەش، بەڵگەنامەکە بووە مۆدێلێک بۆ بزووتنەوەکانی ڕزگاریخوازی لە تەواوی جیھاندا، لەوانە: * ڕاگەیەنراوی فلاندەرز لە ١٧٩٠. * ڕاگەیەنراوی سەربەخۆییی ڤێنێزوێلا لە ١٨١١. * ڕاگەیەنراوی سەربەخۆییی ئەرژەنتین لە ١٨١٦ و چیلی لە ١٨١٨. * ڕاگەیەنراوی سەربەخۆییی دەوڵەتانی ئەمریکای لاتین وەک [[کۆستاریکا]]، [[ئێلسالڤادۆر]]، [[گواتیمالا]]، [[ھۆندووراس]]، [[نیکاراگوا]]، [[پێروو]]، [[ئوروگوای]]، [[ئێکوادۆر]]، [[کۆڵۆمبیا]] و [[پاراگوای]]. * ڕاگەیەنراوی سەربەخۆییی لیبێریا لە ١٨٤٧. * ڕاگەیەنراوی سەربەخۆییی ڤیێتنام لە ١٩٤٥ لەلایەن ھۆ چی مینەوە.<ref name="Armitage2007" /> === کاریگەری لەسەر مافە مەدەنییەکان و دژایەتیی کۆیلایەتی === [[پەڕگە:Abelincoln1846.jpeg|وێنۆک|[[ئەبراھام لینکن]] لە ساڵی ١٨٤٦دا]] [[پەڕگە:ElizabethCadyStanton-1848-Daniel-Henry.jpg|وێنۆک|[[ئیلیزابێت کادی ستانتۆن]] کە ڕاگەیەنراوی ھەستەکانی لەسەر بنەمای ڕاگەیەنراوی سەربەخۆیی داڕشت]] لە سەدەی نۆزدەھەمدا، بزووتنەوەی دژە کۆیلایەتی بە توندی پشتی بە ڕستەی «ھەموو مرۆڤەکان بە یەکسانی خوڵقێنراون» دەبەست. نووسەری ئەفریقی-ئەمریکی [[فرێدریک دۆگلاس]] لە وتارە بەناوبانگەکەی ساڵی ١٨٥٢دا بە ناوی «چوارەمی تەممووز بۆ کۆیلە چییە؟» ڕەخنەی لە دووڕوویی نەتەوەکە گرت کە ئاھەنگ بۆ ئازادی دەگێڕن لە کاتێکدا ملیۆنان مرۆڤ لە کۆیلایەتیدان.<ref name="Douglass1881">{{cite book |first=Frederick |last=Douglass |location=Dover, New Hampshire |date=1881 |title=John Brown. An Address at the Fourteenth Anniversary of Storer College |publisher=Morning Star job printing house |pages=27–28}}</ref> لە ساڵی ١٨٥٤دا، [[ئەبراھام لینکن]] لە وتارەکەی پیۆریادا ڕایگەیاند کە کۆیلایەتی دژی بنەماکانی ڕاگەیەنراوی سەربەخۆیییە: {{وتە|نزیکەی ھەشتا ساڵ لەمەوبەر بە ڕاگەیاندنی ئەوەی کە ھەموو مرۆڤەکان بە یەکسانی خوڵقێنراون دەستمان پێکرد؛ بەڵام ئێستا لەو سەرەتایەوە بەرەو ئەو ڕاگەیاندنەی تر دابەزیوین کە کۆیلەکردنی کەسانی تر لەلایەن ھەندێک کەسەوە «مافێکی پیرۆزی حوکمی زاتی»یە... بەرگی کۆماریخوازیی ئێمە پیس بووە و بە تۆزوخۆڵدا کێشراوە... با جارێکی تر پاکی بکەینەوە. با ڕاگەیەنراوی سەربەخۆیی دووبارە پەسەند بکەینەوە، لەگەڵ ئەو کردار و سیاسەتانەی کە لەگەڵیدا دەگونجێن...|[[ئەبراھام لینکن]]، ١٨٥٤}} لینکن لە وتاری گێتسبێرگ لە ساڵی ١٨٦٣دا دووپاتی کردەوە کە نەتەوەکە «لە نێو ئازادیدا لەدایکبووە، و بۆ ئەو بنەمایە تەرخانکراوە کە ھەموو مرۆڤەکان بە یەکسانی خوڵقێنراون».<ref name="Wills1992">{{cite book |last=Wills |first=Garry |title=Lincoln at Gettysburg: The Words That Rewrote America |location=New York |publisher=[[سایمۆن ئاند شۆستەر]] |date=1992 |isbn=0-671-76956-1 |pages=129–131, 145–147}}</ref> لە تەممووزی ١٨٤٨دا، لە کۆنفرانسی سێنیکا فۆڵس کە یەکەم کۆنفرانسی مافەکانی ژنان بوو، [[ئیلیزابێت کادی ستانتۆن]] و ھاوڕێکانی «ڕاگەیەنراوی ھەستەکان»یان لەسەر شێوازی ڕاگەیەنراوی سەربەخۆیی داڕشت و تێیدا نووسییان: «پێمان وایە ئەم ڕاستییانە خۆسەلمێنەرن: کە ھەموو پیاو و ژنێک بە یەکسانی خوڵقێنراون»، و داوای مافی دەنگدانیان بۆ ژنان کرد.<ref name="Norton1994">{{cite book |last=Norton |first=Mary Beth |title=A People and a Nation |url=https://archive.org/details/peoplenationhist1994nort |publisher=Houghton Mifflin |date=1994 |edition=4th |location=Boston |page=339}}</ref> لە ساڵی ١٩٦٣دا، [[مارتین لووتەر کینگی دووەم]] لە وتارە مێژووییەکەیدا «[[من خەونێکم ھەیە|من خەونێکم ھەیە]]» ئاماژەی بە ڕاگەیەنراوەکە کرد و وتی: {{وتە|من خەونێکم ھەیە کە ڕۆژێک دادێت ئەم نەتەوەیە ڕادەپەڕێت و مانای ڕاستەقینەی باوەڕەکەی بەرجەستە دەکات: «پێمان وایە ئەم ڕاستییانە خۆسەلمێنەرن: کە ھەموو مرۆڤەکان بە یەکسانی خوڵقێنراون.»|[[مارتین لووتەر کینگی دووەم]]، ١٩٦٣}} لە ساڵی ١٩٧٨دا، چالاکوانی مافەکانی ھاوڕەگەزخوازان ھارڤی میلک لە [[سان فرانسیسکۆ]] وتارێکی پێشکەش کرد و ڕایگەیاند کە مافە دانەبڕاوەکانی نێو ڕاگەیەنراوەکە بۆ ھەموو مرۆڤێکە بەبێ گوێدانە جیاوازیی ڕەگەزی یان سێکسی.<ref name="Milk1978">{{cite speech |last=Milk |first=Harvey |date=1978-06-25 |title=That's What America Is |url=https://www.onearchives.org/wp-content/uploads/2015/05/1978_harvey_milk_gay_freedom_day_speech.pdf |publisher=San Francisco Lesbian Gay Freedom Day Parade |access-date=2025-11-25}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] * [[باوکە دامەزرێنەرانی ویلایەتە یەکگرتوەکان]] * [[شەڕی شۆڕشگێڕیی ئەمریکا]] * [[تۆماس جێفەرسۆن]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|United States Declaration of Independence}} * [https://www.archives.gov/founding-docs/declaration دەقی تەواوی ڕاگەیەنراوی سەربەخۆیی] لە ئەرشیڤی نیشتمانیی ئەمریکا * [https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/DeclarInd.html بەڵگەنامەکانی ڕاگەیەنراوی سەربەخۆیی] لە کتێبخانەی کۆنگرە {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|مێژوو|سیاسەت|مافەکانی مرۆڤ}} {{DEFAULTSORT:ڕاگەیەنراوی سەربەخۆییی ویلایەتە یەکگرتووەکان}} [[پۆل:یاسا لە ١٧٧٦]] [[پۆل:ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ١٧٧٦]] [[پۆل:کارەکانی ١٧٧٦]] [[پۆل:شۆڕشی ئەمریکا]] [[پۆل:تۆماس جێفەرسۆن]] [[پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە ١٧٧٦]] [[پۆل:بەڵگەنامە مێژووییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:ڕاگەیەنراوەکانی سەربەخۆیی]] ecsqkim6xt4p3q1s6r2u7deo3ecn4x5 4 25122 1686238 1685732 2026-10-13T00:03:17Z CdRBot 8950 Updated by Bot *** لەگەڵ دەقەکەیدا جێگۆڕ کرا *** 1686238 wikitext text/x-wiki <div style="background: #E5E4E2; padding: 0.5em; font-size: 130%; -moz-border-radius: 0.3em; border-radius: 0.3em;"> <center> پێرستی ١٠٠ بەشداربووی بەرزتر بە پێی ژمارەی دەستکارییەکان (بە بۆتەوە). ھەروەھا بڕوانە: [[ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێرستی نووسەرانی ویکیپیدیا بە پێی ژمارەی دەستکارییەکان|ئەم ئامارە بەبێ بۆت]] '''دوایین نوێکردنەوە لە لایەن [[user:CdRBot|CdRBot]]''': ''٠٠:٠٣، ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC)'' {| |- style="vertical-align:text-top;" | {| class="wikitable" border="1" style="margin:0px;" |- ! زنجیرە |- | ١ |- | ٢ |- | ٣ |- | ٤ |- | ٥ |- | ٦ |- | ٧ |- | ٨ |- | ٩ |- | ١٠ |- | ١١ |- | ١٢ |- | ١٣ |- | ١٤ |- | ١٥ |- | ١٦ |- | ١٧ |- | ١٨ |- | ١٩ |- | ٢٠ |- | ٢١ |- | ٢٢ |- | ٢٣ |- | ٢٤ |- | ٢٥ |- | ٢٦ |- | ٢٧ |- | ٢٨ |- | ٢٩ |- | ٣٠ |- | ٣١ |- | ٣٢ |- | ٣٣ |- | ٣٤ |- | ٣٥ |- | ٣٦ |- | ٣٧ |- | ٣٨ |- | ٣٩ |- | ٤٠ |- | ٤١ |- | ٤٢ |- | ٤٣ |- | ٤٤ |- | ٤٥ |- | ٤٦ |- | ٤٧ |- | ٤٨ |- | ٤٩ |- | ٥٠ |- | ٥١ |- | ٥٢ |- | ٥٣ |- | ٥٤ |- | ٥٥ |- | ٥٦ |- | ٥٧ |- | ٥٨ |- | ٥٩ |- | ٦٠ |- | ٦١ |- | ٦٢ |- | ٦٣ |- | ٦٤ |- | ٦٥ |- | ٦٦ |- | ٦٧ |- | ٦٨ |- | ٦٩ |- | ٧٠ |- | ٧١ |- | ٧٢ |- | ٧٣ |- | ٧٤ |- | ٧٥ |- | ٧٦ |- | ٧٧ |- | ٧٨ |- | ٧٩ |- | ٨٠ |- | ٨١ |- | ٨٢ |- | ٨٣ |- | ٨٤ |- | ٨٥ |- | ٨٦ |- | ٨٧ |- | ٨٨ |- | ٨٩ |- | ٩٠ |- | ٩١ |- | ٩٢ |- | ٩٣ |- | ٩٤ |- | ٩٥ |- | ٩٦ |- | ٩٧ |- | ٩٨ |- | ٩٩ |- | ١٠٠ |} | {| class="wikitable sortable" !بەکارھێنەر!!ژ. دەستکارییەکان |- | [[Special:Contributions/AramBot|AramBot]] || ٣٧٧٥٤٥ |- | [[Special:Contributions/CalakBot|CalakBot]] || ١٧٧٣٩٤ |- | [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || ١٠٣٦٢٤ |- | [[Special:Contributions/Tessla|Tessla]] || ٦١٨٣٨ |- | [[Special:Contributions/Aram|Aram]] || ٥٦٧٤٧ |- | [[Special:Contributions/SakuraBot|SakuraBot]] || ٥٠٨٩٢ |- | [[Special:Contributions/Sakura emad|Sakura emad]] || ٤٦٢٦٥ |- | [[Special:Contributions/EmausBot|EmausBot]] || ٤٢٧٩٢ |- | [[Special:Contributions/Calak|Calak]] || ٣٣٩٩٥ |- | [[Special:Contributions/Épine|Épine]] || ٢٧١١٢ |- | [[Special:Contributions/MFTG|MFTG]] || ٢٤٨٠٣ |- | [[Special:Contributions/Ahrir|Ahrir]] || ٢٤١٦١ |- | [[Special:Contributions/Xqbot|Xqbot]] || ٢١٣١٧ |- | [[Special:Contributions/Amine yousefi|Amine yousefi]] || ٢٠٣٠٧ |- | [[Special:Contributions/1silent scientist|1silent scientist]] || ١٨٣٧٦ |- | [[Special:Contributions/AlaaBot|AlaaBot]] || ١٧٦١٨ |- | [[Special:Contributions/Kushared|Kushared]] || ١٦١٢٠ |- | [[Special:Contributions/مامۆستا|مامۆستا]] || ١٥٠٦٤ |- | [[Special:Contributions/MerlIwBot|MerlIwBot]] || ١٤٥١٢ |- | [[Special:Contributions/Serchia|Serchia]] || ١٣٩٨١ |- | [[Special:Contributions/New user message|New user message]] || ١٣١٢٧ |- | [[Special:Contributions/Aza|Aza]] || ١١٢٤٥ |- | [[Special:Contributions/ساکاتا گینتۆکی|ساکاتا گینتۆکی]] || ١٠٦٥٩ |- | [[Special:Contributions/Zemen|Zemen]] || ١٠٤٥١ |- | [[Special:Contributions/Paraw|Paraw]] || ١٠٣٨٧ |- | [[Special:Contributions/Pirehelokan|Pirehelokan]] || ١٠١٠٦ |- | [[Special:Contributions/Kurd2021|Kurd2021]] || ٩٢٥٤ |- | [[Special:Contributions/Addbot|Addbot]] || ٩١٢٠ |- | [[Special:Contributions/Danial2703kurdistan|Danial2703kurdistan]] || ٨٦٥٨ |- | [[Special:Contributions/Dexbot|Dexbot]] || ٨٦٣٣ |- | [[Special:Contributions/Min.neel|Min.neel]] || ٨٣٤١ |- | [[Special:Contributions/Hivja|Hivja]] || ٨٣١١ |- | [[Special:Contributions/-Haryad|-Haryad]] || ٧٩٦٥ |- | [[Special:Contributions/Legobot|Legobot]] || ٧٦١٨ |- | [[Special:Contributions/Diyar se|Diyar se]] || ٧٤٧٩ |- | [[Special:Contributions/CdRBot|CdRBot]] || ٦٥٩٣ |- | [[Special:Contributions/ئاسۆ|ئاسۆ]] || ٦٥٠٠ |- | [[Special:Contributions/Hamaredha|Hamaredha]] || ٦٤٤٨ |- | [[Special:Contributions/Luckas-bot|Luckas-bot]] || ٦١١٧ |- | [[Special:Contributions/Broosk|Broosk]] || ٥٩٦٢ |- | [[Special:Contributions/حوسێن|حوسێن]] || ٥٤٦٣ |- | [[Special:Contributions/Abdurhman Ahmad|Abdurhman Ahmad]] || ٥٠٩٩ |- | [[Special:Contributions/Muhammed taha|Muhammed taha]] || ٤٩٩٧ |- | [[Special:Contributions/CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || ٤٨٣٥ |- | [[Special:Contributions/Aro Salar|Aro Salar]] || ٤٦٠١ |- | [[Special:Contributions/Ari Qasm|Ari Qasm]] || ٤٢٢٠ |- | [[Special:Contributions/AsoBot|AsoBot]] || ٤١٢٧ |- | [[Special:Contributions/Merkhas|Merkhas]] || ٤٠٣٦ |- | [[Special:Contributions/WikitanvirBot|WikitanvirBot]] || ٣٧١١ |- | [[Special:Contributions/Gyan333|Gyan333]] || ٣٦٥٩ |- | [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || ٣٥٨٦ |- | [[Special:Contributions/Rannda|Rannda]] || ٣٣٧٩ |- | [[Special:Contributions/ZéroBot|ZéroBot]] || ٣٣٦٢ |- | [[Special:Contributions/فەرهاد|فەرهاد]] || ٣٣٤٨ |- | [[Special:Contributions/DarafshBot|DarafshBot]] || ٣٣٢٤ |- | [[Special:Contributions/Ibrahim aziz|Ibrahim aziz]] || ٣٢٥١ |- | [[Special:Contributions/دیاکۆ|دیاکۆ]] || ٣١٦٨ |- | [[Special:Contributions/Diyako kazm|Diyako kazm]] || ٣١٦٥ |- | [[Special:Contributions/Shahid tahir|Shahid tahir]] || ٢٩١٥ |- | [[Special:Contributions/Nskoalj|Nskoalj]] || ٢٩٠٢ |- | [[Special:Contributions/Sorou6sh|Sorou6sh]] || ٢٨٦٤ |- | [[Special:Contributions/Marmzok|Marmzok]] || ٢٧٨٣ |- | [[Special:Contributions/Keenîî|Keenîî]] || ٢٧٨٠ |- | [[Special:Contributions/Escarbot|Escarbot]] || ٢٧٢٢ |- | [[Special:Contributions/Arya sarhan|Arya sarhan]] || ٢٥٧٤ |- | [[Special:Contributions/Barham|Barham]] || ٢٤٨١ |- | [[Special:Contributions/هیوا|هیوا]] || ٢٤٠٤ |- | [[Special:Contributions/Halbast1|Halbast1]] || ٢٢١٩ |- | [[Special:Contributions/ChuispastonBot|ChuispastonBot]] || ٢١٤٦ |- | [[Special:Contributions/TXiKiBoT|TXiKiBoT]] || ٢١١٦ |- | [[Special:Contributions/Ebrambot|Ebrambot]] || ١٨٨٩ |- | [[Special:Contributions/Saad Goran|Saad Goran]] || ١٧٤٦ |- | [[Special:Contributions/Twana.ismail|Twana.ismail]] || ١٦٨٢ |- | [[Special:Contributions/کاردۆ جاف|کاردۆ جاف]] || ١٦٦٢ |- | [[Special:Contributions/MelancholieBot|MelancholieBot]] || ١٦٣٤ |- | [[Special:Contributions/Rebin galaly|Rebin galaly]] || ١٦٢٤ |- | [[Special:Contributions/ElphiBot|ElphiBot]] || ١٥٩٧ |- | [[Special:Contributions/TjBot|TjBot]] || ١٥٠٥ |- | [[Special:Contributions/Bilalinfo|Bilalinfo]] || ١٤٨٠ |- | [[Special:Contributions/Rabar ajax1|Rabar ajax1]] || ١٤٢٧ |- | [[Special:Contributions/RedBot|RedBot]] || ١٤٢٠ |- | [[Special:Contributions/KamikazeBot|KamikazeBot]] || ١٣٩٩ |- | [[Special:Contributions/Aminijian|Aminijian]] || ١٣٩٥ |- | [[Special:Contributions/Kován|Kován]] || ١٣٧٦ |- | [[Special:Contributions/Ismail.Sharifi|Ismail.Sharifi]] || ١٣٦٧ |- | [[Special:Contributions/SieBot|SieBot]] || ١٣٣٩ |- | [[Special:Contributions/FoxBot|FoxBot]] || ١٣١٠ |- | [[Special:Contributions/Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]] || ١٣٠٩ |- | [[Special:Contributions/VolkovBot|VolkovBot]] || ١٢٩٩ |- | [[Special:Contributions/Ali Sardar 06|Ali Sardar 06]] || ١٢٩٤ |- | [[Special:Contributions/タチコマ robot|タチコマ robot]] || ١٢٩٢ |- | [[Special:Contributions/Khabat4545|Khabat4545]] || ١٢٨٨ |- | [[Special:Contributions/Shaween|Shaween]] || ١٢٥٦ |- | [[Special:Contributions/SiNa|SiNa]] || ١٢٣٦ |- | [[Special:Contributions/Average kurd|Average kurd]] || ١٢١٨ |- | [[Special:Contributions/GoRaN909|GoRaN909]] || ١٢١٣ |- | [[Special:Contributions/Ahmad.Kurdistan|Ahmad.Kurdistan]] || ١١٨٧ |- | [[Special:Contributions/Burhan br|Burhan br]] || ١١٧٧ |- | [[Special:Contributions/Blqk yeloow|Blqk yeloow]] || ١١٣٤ |- | [[Special:Contributions/Ferxwaz|Ferxwaz]] || ١١٣١ |} |} </center> </div> [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] jxp9v2zqlku18gsw3bazccrqc7kmehq 4 25128 1686239 1685733 2026-10-13T00:03:27Z CdRBot 8950 Updated by Bot *** لەگەڵ دەقەکەیدا جێگۆڕ کرا *** 1686239 wikitext text/x-wiki <div style="background: #E5E4E2; padding: 0.5em; font-size: 130%; -moz-border-radius: 0.3em; border-radius: 0.3em;"> <center> پێرستی ١٠٠ بەشداربووی بەرزتر بە پێی ژمارەی دەستکارییەکان (بەبێ بۆت). ھەروەھا بڕوانە: [[ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێرستی نووسەرانی ویکیپیدیا بە پێی ژمارەی دەستکارییەکان (بە بۆتەوە)|ئەم ئامارە بە بۆتەوە]] '''دوایین نوێکردنەوە لە لایەن [[user:CdRBot|CdRBot]]''': ''٠٠:٠٣، ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC)'' {| |- style="vertical-align:text-top;" | {| class="wikitable" border="1" style="margin:0px;" |- ! زنجیرە |- | ١ |- | ٢ |- | ٣ |- | ٤ |- | ٥ |- | ٦ |- | ٧ |- | ٨ |- | ٩ |- | ١٠ |- | ١١ |- | ١٢ |- | ١٣ |- | ١٤ |- | ١٥ |- | ١٦ |- | ١٧ |- | ١٨ |- | ١٩ |- | ٢٠ |- | ٢١ |- | ٢٢ |- | ٢٣ |- | ٢٤ |- | ٢٥ |- | ٢٦ |- | ٢٧ |- | ٢٨ |- | ٢٩ |- | ٣٠ |- | ٣١ |- | ٣٢ |- | ٣٣ |- | ٣٤ |- | ٣٥ |- | ٣٦ |- | ٣٧ |- | ٣٨ |- | ٣٩ |- | ٤٠ |- | ٤١ |- | ٤٢ |- | ٤٣ |- | ٤٤ |- | ٤٥ |- | ٤٦ |- | ٤٧ |- | ٤٨ |- | ٤٩ |- | ٥٠ |- | ٥١ |- | ٥٢ |- | ٥٣ |- | ٥٤ |- | ٥٥ |- | ٥٦ |- | ٥٧ |- | ٥٨ |- | ٥٩ |- | ٦٠ |- | ٦١ |- | ٦٢ |- | ٦٣ |- | ٦٤ |- | ٦٥ |- | ٦٦ |- | ٦٧ |- | ٦٨ |- | ٦٩ |- | ٧٠ |- | ٧١ |- | ٧٢ |- | ٧٣ |- | ٧٤ |- | ٧٥ |- | ٧٦ |- | ٧٧ |- | ٧٨ |- | ٧٩ |- | ٨٠ |- | ٨١ |- | ٨٢ |- | ٨٣ |- | ٨٤ |- | ٨٥ |- | ٨٦ |- | ٨٧ |- | ٨٨ |- | ٨٩ |- | ٩٠ |- | ٩١ |- | ٩٢ |- | ٩٣ |- | ٩٤ |- | ٩٥ |- | ٩٦ |- | ٩٧ |- | ٩٨ |- | ٩٩ |- | ١٠٠ |} | {| class="wikitable sortable" !بەکارھێنەر!!ژ. دەستکارییەکان |- | [[Special:Contributions/Tessla|Tessla]] || ٦١٨٣٨ |- | [[Special:Contributions/Aram|Aram]] || ٥٦٧٤٧ |- | [[Special:Contributions/Sakura emad|Sakura emad]] || ٤٦٢٦٥ |- | [[Special:Contributions/Calak|Calak]] || ٣٣٩٩٥ |- | [[Special:Contributions/Épine|Épine]] || ٢٧١١٢ |- | [[Special:Contributions/MFTG|MFTG]] || ٢٤٨٠٣ |- | [[Special:Contributions/Ahrir|Ahrir]] || ٢٤١٦١ |- | [[Special:Contributions/Amine yousefi|Amine yousefi]] || ٢٠٣٠٧ |- | [[Special:Contributions/1silent scientist|1silent scientist]] || ١٨٣٧٦ |- | [[Special:Contributions/Kushared|Kushared]] || ١٦١٢٠ |- | [[Special:Contributions/مامۆستا|مامۆستا]] || ١٥٠٦٤ |- | [[Special:Contributions/Serchia|Serchia]] || ١٣٩٨١ |- | [[Special:Contributions/New user message|New user message]] || ١٣١٢٧ |- | [[Special:Contributions/Aza|Aza]] || ١١٢٤٥ |- | [[Special:Contributions/ساکاتا گینتۆکی|ساکاتا گینتۆکی]] || ١٠٦٥٩ |- | [[Special:Contributions/Zemen|Zemen]] || ١٠٤٥١ |- | [[Special:Contributions/Paraw|Paraw]] || ١٠٣٨٧ |- | [[Special:Contributions/Pirehelokan|Pirehelokan]] || ١٠١٠٦ |- | [[Special:Contributions/Kurd2021|Kurd2021]] || ٩٢٥٤ |- | [[Special:Contributions/Danial2703kurdistan|Danial2703kurdistan]] || ٨٦٥٨ |- | [[Special:Contributions/Min.neel|Min.neel]] || ٨٣٤١ |- | [[Special:Contributions/Hivja|Hivja]] || ٨٣١١ |- | [[Special:Contributions/-Haryad|-Haryad]] || ٧٩٦٥ |- | [[Special:Contributions/Diyar se|Diyar se]] || ٧٤٧٩ |- | [[Special:Contributions/ئاسۆ|ئاسۆ]] || ٦٥٠٠ |- | [[Special:Contributions/Hamaredha|Hamaredha]] || ٦٤٤٨ |- | [[Special:Contributions/Broosk|Broosk]] || ٥٩٦٢ |- | [[Special:Contributions/حوسێن|حوسێن]] || ٥٤٦٣ |- | [[Special:Contributions/Abdurhman Ahmad|Abdurhman Ahmad]] || ٥٠٩٩ |- | [[Special:Contributions/Muhammed taha|Muhammed taha]] || ٤٩٩٧ |- | [[Special:Contributions/CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || ٤٨٣٥ |- | [[Special:Contributions/Aro Salar|Aro Salar]] || ٤٦٠١ |- | [[Special:Contributions/Ari Qasm|Ari Qasm]] || ٤٢٢٠ |- | [[Special:Contributions/Merkhas|Merkhas]] || ٤٠٣٦ |- | [[Special:Contributions/Gyan333|Gyan333]] || ٣٦٥٩ |- | [[Special:Contributions/Rannda|Rannda]] || ٣٣٧٩ |- | [[Special:Contributions/فەرهاد|فەرهاد]] || ٣٣٤٨ |- | [[Special:Contributions/Ibrahim aziz|Ibrahim aziz]] || ٣٢٥١ |- | [[Special:Contributions/دیاکۆ|دیاکۆ]] || ٣١٦٨ |- | [[Special:Contributions/Diyako kazm|Diyako kazm]] || ٣١٦٥ |- | [[Special:Contributions/Shahid tahir|Shahid tahir]] || ٢٩١٥ |- | [[Special:Contributions/Nskoalj|Nskoalj]] || ٢٩٠٢ |- | [[Special:Contributions/Sorou6sh|Sorou6sh]] || ٢٨٦٤ |- | [[Special:Contributions/Marmzok|Marmzok]] || ٢٧٨٣ |- | [[Special:Contributions/Keenîî|Keenîî]] || ٢٧٨٠ |- | [[Special:Contributions/Arya sarhan|Arya sarhan]] || ٢٥٧٤ |- | [[Special:Contributions/Barham|Barham]] || ٢٤٨١ |- | [[Special:Contributions/هیوا|هیوا]] || ٢٤٠٤ |- | [[Special:Contributions/Halbast1|Halbast1]] || ٢٢١٩ |- | [[Special:Contributions/Saad Goran|Saad Goran]] || ١٧٤٦ |- | [[Special:Contributions/Twana.ismail|Twana.ismail]] || ١٦٨٢ |- | [[Special:Contributions/کاردۆ جاف|کاردۆ جاف]] || ١٦٦٢ |- | [[Special:Contributions/Rebin galaly|Rebin galaly]] || ١٦٢٤ |- | [[Special:Contributions/Bilalinfo|Bilalinfo]] || ١٤٨٠ |- | [[Special:Contributions/Rabar ajax1|Rabar ajax1]] || ١٤٢٧ |- | [[Special:Contributions/Aminijian|Aminijian]] || ١٣٩٥ |- | [[Special:Contributions/Kován|Kován]] || ١٣٧٦ |- | [[Special:Contributions/Ismail.Sharifi|Ismail.Sharifi]] || ١٣٦٧ |- | [[Special:Contributions/Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]] || ١٣٠٩ |- | [[Special:Contributions/Ali Sardar 06|Ali Sardar 06]] || ١٢٩٤ |- | [[Special:Contributions/Khabat4545|Khabat4545]] || ١٢٨٨ |- | [[Special:Contributions/Shaween|Shaween]] || ١٢٥٦ |- | [[Special:Contributions/SiNa|SiNa]] || ١٢٣٦ |- | [[Special:Contributions/Average kurd|Average kurd]] || ١٢١٨ |- | [[Special:Contributions/GoRaN909|GoRaN909]] || ١٢١٣ |- | [[Special:Contributions/Ahmad.Kurdistan|Ahmad.Kurdistan]] || ١١٨٧ |- | [[Special:Contributions/Burhan br|Burhan br]] || ١١٧٧ |- | [[Special:Contributions/Blqk yeloow|Blqk yeloow]] || ١١٣٤ |- | [[Special:Contributions/Ferxwaz|Ferxwaz]] || ١١٣١ |- | [[Special:Contributions/Ayoub Majeed|Ayoub Majeed]] || ١١٢٣ |- | [[Special:Contributions/DiyarKamaran|DiyarKamaran]] || ١١١٤ |- | [[Special:Contributions/DreamHourFlight|DreamHourFlight]] || ١٠٩٨ |- | [[Special:Contributions/Eng.dilan86|Eng.dilan86]] || ١٠٤٨ |- | [[Special:Contributions/Ilamxan|Ilamxan]] || ١٠٢٨ |- | [[Special:Contributions/Khoshhat|Khoshhat]] || ١٠٠٥ |- | [[Special:Contributions/Ibrahim N. Qader|Ibrahim N. Qader]] || ٩٨٢ |- | [[Special:Contributions/ئاریا سالار|ئاریا سالار]] || ٩٦٤ |- | [[Special:Contributions/Baneh k|Baneh k]] || ٩٦٠ |- | [[Special:Contributions/Hamedvahid|Hamedvahid]] || ٩٢٧ |- | [[Special:Contributions/Hastyar Abdullah|Hastyar Abdullah]] || ٩١٤ |- | [[Special:Contributions/Hîwa Seqiz|Hîwa Seqiz]] || ٨٨٨ |- | [[Special:Contributions/ئاراس نوری|ئاراس نوری]] || ٨٧٨ |- | [[Special:Contributions/Rasan emprator page|Rasan emprator page]] || ٨٦٢ |- | [[Special:Contributions/Rahel khdhr|Rahel khdhr]] || ٨٠٠ |- | [[Special:Contributions/گرووپی قوتابخانە|گرووپی قوتابخانە]] || ٧٩٥ |- | [[Special:Contributions/Halvada|Halvada]] || ٧٨٥ |- | [[Special:Contributions/Qezwan|Qezwan]] || ٧٥٩ |- | [[Special:Contributions/Kareeeeem|Kareeeeem]] || ٧٤٦ |- | [[Special:Contributions/Ara Qadir|Ara Qadir]] || ٧٣٧ |- | [[Special:Contributions/Mamozk|Mamozk]] || ٧٢١ |- | [[Special:Contributions/Shaxstan|Shaxstan]] || ٦٨٠ |- | [[Special:Contributions/Renamed user 8bf1a5bb1c77527f2a3f2326f8ff7c95|Renamed user 8bf1a5bb1c77527f2a3f2326f8ff7c95]] || ٦٣٧ |- | [[Special:Contributions/Eyubm|Eyubm]] || ٦٣١ |- | [[Special:Contributions/444radio|444radio]] || ٦٢٢ |- | [[Special:Contributions/Sako Nanakli|Sako Nanakli]] || ٦١٥ |- | [[Special:Contributions/Cwtiyar|Cwtiyar]] || ٥٩٧ |- | [[Special:Contributions/Rojhalatkurdistan|Rojhalatkurdistan]] || ٥٩٥ |- | [[Special:Contributions/شنەی ئازادی|شنەی ئازادی]] || ٥٥٧ |- | [[Special:Contributions/Barrazinji|Barrazinji]] || ٥٥٢ |- | [[Special:Contributions/د. توانا ع. بەرزنجی|د. توانا ع. بەرزنجی]] || ٥٤٨ |} |} </center> </div> [[پۆل:ئاماری ویکیپیدیا]] [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] 08lqr37s3idzb590boyghxwzdhlfxz2 0 39834 1686117 1621809 2026-10-12T20:00:33Z Bilalinfo 57400 پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار 1686117 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{نوێکردنەوە|نوێکراوەتەوە=٢٠١٤}} {{Underlinked|date=نیسان ٢٠١٧}} }}{{Short description|شارە-وڵاتی کۆنی مێزۆپۆتامیا}}{{Infobox historic site|name=ئوور|native_names={{langx|sux|{{cuneiform|4|𒋀𒀕𒆠}}}}|location=[[تەل (شوێنەوارناسی)|تەل]] ئەلموقەیەر، [[پارێزگای زیقار]]، عێراق|region=[[مێزۆپۆتامیا]]، [[ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست]]|type=نیشتەجێبوون|built=دەوروبەری ٣٨٠٠ پ.ز|abandoned=پاش ٥٠٠ پ.ز|epochs=[[سەردەمی عوبێد]] بۆ [[سەردەمی ئاسن]]|cultures=[[سومەر]]ی|excavations=1853–1854، 1922–1934، 2015-تا ئێستا|archaeologists=[[جون جۆرج تیلۆر]], [[لێنۆرد وولی|چارڵز لێنۆرد وولی]], ئیلیزابێس سی ستۆن, پۆل زیمانسکی, ئادلھاید ئۆتۆ {{Infobox UNESCO World Heritage Site | child = yes | official_name = شارە شوێنەوارییەکەی اور | part_of = [[ئەحواری باشووری عێراق]] | type = تێکەڵ | criteria = (iii)(v)(ix)(x) | ID = 1481-006 | year = 2016 | area = {{convert|71|ha|sqmi|abbr=on}} | buffer_zone = {{convert|317|ha|sqmi|abbr=on}} }}}} '''ئوور''' شارێکی کۆنی بەناوبانگی [[سۆمەر]]ییەکان بوو، ئێستا شوێنەوارەکەی بەناوی تل مەقیر ناسراوە لە وڵاتی عێڕاق. ١٦ کیلۆمەتر لە خوار شاری ناصڕیەوەیە لە ٨٠٠٠ ساڵ پێش ئێستادا درووستکراوە شوورەیەکی بە دەوردا هەیە کەلەلایەن ئوورنموەوە درووستکراوە وە گەلێک شتی بەنرخی تێدا دۆزراوەتەوە کەبە گەنجینەیەکی مەزن دادەنرێت لە ژیانی ئەوسای [[مێزۆپۆتامیا]]دا،کە سەرەتای مێژوو پیشان دەدات وەک :گۆڕستانی شاهانە و دیوارە مەزنەکەی نبوخەزنەسر و هەروەها پەیکەری ئی جیش سرکال و چەندین شتی تر.<ref name="Zettler, R.L 1998">{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Treasures from the Royal Tombs of Ur|ساڵ=١٩٩٨|editor1-last=Zettler|editor1-first=R. L.|بڵاوکەرەوە=[[University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology]]|editor2-last=Horne|editor2-first=L.}}</ref><ref name="Westenholz">{{بیرخستنەوە|نووسەر=Joan Goodnick Westenholz|سەردێڕ=Royal Cities of the Biblical World|ساڵ=١٩٩٦|chapter=Ur – Capital of Sumer|شوێن=Jerusalem|بڵاوکەرەوە=[[Bible Lands Museum]]|ژپنک=٩٦٥-٧٠٢٧-٠١-٢}}</ref> [[خواوەند|خواوەندی]] سەرەکیی شارەکە خواوەندی مانگ ناننا (لە زمانیدا [[سین (ئەفسانە)|سین]] لە [[زمانی ئەکەدی|ئەکادیدا]]) [[پەڕگە:Urimki_inscription.jpg|وێنۆک|ناو {{lang|sux-Latn|URIM₅^KI}} بۆ «وڵاتی اور» لەسەر مۆری پاشا [[ئور نەمۆ|ئور-نامو]] ]] بوو، و ناوی شارەکە لە UNUG^KIوە وەرگیراوە، بە واتای وشەیی «نشینگەگەی (ناننا)».<ref name="Meek" /> شوێنەوارەکە بە پاشماوە چاککراوەکانی زێگوراتی اور دیاری کراوە، کە ستایشی ناننەی تێدابووە و لە ساڵانی ١٩٣٠کاندا هەڵکۆڵراوە. پەرستگاکە لە سەدەی بیست و یەکەمی پێش زایین، لە سەردەمی دەسەڵاتی [[ئور نەمۆ|ئور-نامو]] دروستکراوە و لە سەدەی شەشەمی پێش زایین لەلایەن [[نەبو نید|نەبۆ نیدەوە]]، کە دواین پاشای [[بابل]] بوو، سەرلەنوێ دروستکرایەوە.<ref name="Zettler, R.L 19982">R. L. Zettler, L. Horne, "Treasures from the Royal Tombs of Ur", University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology, 1998 {{ISBN|978-0924171550}}</ref> لە ساڵانی ڕابردوودا، شاری گەشتیاریی اور، کە ناوچەیەکی مێژوویی و گەشتیاریی سەردەمییە، لە تەنیشت شوێنەوارەکە پەرەی پێدراوە بۆ پێشوازی لە گەشتیاران و حاجییان.<ref>{{Cite web |last=Kawach |first=Nadim |date=2025-09-08 |url=https://www.agbi.com/tourism/2025/09/iraq-revives-old-sumerian-town-for-tourism/ |access-date=2025-12-08 |website=AGBI |language=en-US |title=عێراق شارە کۆنەکەی سومەر بۆ گەشتیاری نوێ دەکاتەوە}}</ref><ref>{{Cite news|last=Atti|first=Mohammed Kadhim|last2=Azhari|first2=Timour|date=10 March 2024|title=عێراق هیوادارە بە کلیسا نوێیەکەی لە اوری کۆندا حاجییە ڕاکێشێت|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iraq-hopes-lure-christian-pilgrims-with-new-church-ancient-ur-2024-03-10/|access-date=8 December 2025|work=رۆیتەرز}}</ref> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{sister project links|d=Q5699|c=Category:Ur|n=no|b=no|v=no|voy=no|s=no|m=no|mw=no|species=no}} * [https://www.penn.museum/sites/expedition/city-of-the-moon/ شارە گیانلەبەرەکەی مانگ، هەڵکۆڵینە نوێیەکان لە اور – مۆزەخانەی پێن – ٢٠١٧] * [http://sumerianshakespeare.com/117701/index.html لێکۆڵینەوەیەکی گۆڕە شاهانەییەکانی اور، لەگەڵ هەڵبژاردەیەکی هەموانەیی لە وێنەی کوالێتی بەرز کە وردەکاری گەنجینە دۆزراوەکانی ناو گۆڕەکان دەڕوونکەنەوە] * [http://www.mesopotamia.co.uk/tombs/explore/exp_set.html هەندێک لە گۆڕە شاهانەییەکان بگەڕێ]، ماڵپەڕی مێزۆپۆتامیا لە مۆزەخانەی بەریتانی * [http://www.museum.upenn.edu/new/exhibits/ur/index.shtml گەنجینەکانی گۆڕە شاهانەییەکانی اور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081217150512/http://www.museum.upenn.edu/new/exhibits/ur/index.shtml|date=2008-12-17}} * [http://www.ur-online.org/ مۆزەخانەی بەریتانی و مۆزەخانەی پێن شوێنەواری اور – راپۆرتی مەیدانی تێدایە] * [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=40&letter=U ''ئینسایکڵۆپیدیای جوولەکە'':] اور * [https://web.archive.org/web/20090326004326/http://cojs.org/cojswiki/Woolley%E2%80%99s_Ur_Revisited%2C_Richard_L._Zettler%2C_BAR_10:05%2C_Sep/Oct_1984. دووبارە گەڕانەوە بۆ اوری وولی، ریچارد ئێڵ. زێتڵەر، بار ١٠:٠٥، ئەیلوول/تشرینی یەکەمی ١٩٨٤.] * [http://www.sas.upenn.edu/aamw/resources/fieldwork/#Ur%20%28Iraq%29 هەڵکۆڵینە شوێنەوارییەکانی اوری مۆزەخانەی زانکۆی پێنسیلڤانیا] * [https://www.nytimes.com/2009/10/27/science/27ur.html لە اور، مردنی ڕێوڕەسمی کە هیچ نەبوون جگە لە ئارام] لەسەر ''[[نیویۆرک تایمز]]'' == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Ur}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|ژیاننامە|مێژوو|عێراق|جوگرافیا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:شارە کۆنەکان]] [[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق]] [[پۆل:پارێزگای زیقار]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٤ی پ.ز]] [[پۆل:ئوور]] j2l6j4loeur7joxjlfvhwfpwr4nl7my 1686177 1686117 2026-10-12T21:40:12Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.6 1686177 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{نوێکردنەوە|نوێکراوەتەوە=٢٠١٤}} {{Underlinked|date=نیسان ٢٠١٧}} }}{{Short description|شارە-وڵاتی کۆنی مێزۆپۆتامیا}}{{Infobox historic site|name=ئوور|native_names={{langx|sux|{{cuneiform|4|𒋀𒀕𒆠}}}}|location=[[تەل (شوێنەوارناسی)|تەل]] ئەلموقەیەر، [[پارێزگای زیقار]]، عێراق|region=[[مێزۆپۆتامیا]]، [[ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست]]|type=نیشتەجێبوون|built=دەوروبەری ٣٨٠٠ پ.ز|abandoned=پاش ٥٠٠ پ.ز|epochs=[[سەردەمی عوبێد]] بۆ [[سەردەمی ئاسن]]|cultures=[[سومەر]]ی|excavations=1853–1854، 1922–1934، 2015-تا ئێستا|archaeologists=[[جون جۆرج تیلۆر]], [[لێنۆرد وولی|چارڵز لێنۆرد وولی]], ئیلیزابێس سی ستۆن, پۆل زیمانسکی, ئادلھاید ئۆتۆ {{Infobox UNESCO World Heritage Site | child = yes | official_name = شارە شوێنەوارییەکەی اور | part_of = [[ئەحواری باشووری عێراق]] | type = تێکەڵ | criteria = (iii)(v)(ix)(x) | ID = 1481-006 | year = 2016 | area = {{convert|71|ha|sqmi|abbr=on}} | buffer_zone = {{convert|317|ha|sqmi|abbr=on}} }}}} '''ئوور''' شارێکی کۆنی بەناوبانگی [[سۆمەر]]ییەکان بوو، ئێستا شوێنەوارەکەی بەناوی تل مەقیر ناسراوە لە وڵاتی عێڕاق. ١٦ کیلۆمەتر لە خوار شاری ناصڕیەوەیە لە ٨٠٠٠ ساڵ پێش ئێستادا درووستکراوە شوورەیەکی بە دەوردا هەیە کەلەلایەن ئوورنموەوە درووستکراوە وە گەلێک شتی بەنرخی تێدا دۆزراوەتەوە کەبە گەنجینەیەکی مەزن دادەنرێت لە ژیانی ئەوسای [[مێزۆپۆتامیا]]دا،کە سەرەتای مێژوو پیشان دەدات وەک :گۆڕستانی شاهانە و دیوارە مەزنەکەی نبوخەزنەسر و هەروەها پەیکەری ئی جیش سرکال و چەندین شتی تر.<ref name="Zettler, R.L 1998">{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Treasures from the Royal Tombs of Ur|ساڵ=١٩٩٨|editor1-last=Zettler|editor1-first=R. L.|بڵاوکەرەوە=[[University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology]]|editor2-last=Horne|editor2-first=L.}}</ref><ref name="Westenholz">{{بیرخستنەوە|نووسەر=Joan Goodnick Westenholz|سەردێڕ=Royal Cities of the Biblical World|ساڵ=١٩٩٦|chapter=Ur – Capital of Sumer|شوێن=Jerusalem|بڵاوکەرەوە=[[Bible Lands Museum]]|ژپنک=٩٦٥-٧٠٢٧-٠١-٢}}</ref> [[خواوەند|خواوەندی]] سەرەکیی شارەکە خواوەندی مانگ ناننا (لە زمانیدا [[سین (ئەفسانە)|سین]] لە [[زمانی ئەکەدی|ئەکادیدا]]) [[پەڕگە:Urimki_inscription.jpg|وێنۆک|ناو {{lang|sux-Latn|URIM₅^KI}} بۆ «وڵاتی اور» لەسەر مۆری پاشا [[ئور نەمۆ|ئور-نامو]] ]] بوو، و ناوی شارەکە لە UNUG^KIوە وەرگیراوە، بە واتای وشەیی «نشینگەگەی (ناننا)».<ref name="Meek" /> شوێنەوارەکە بە پاشماوە چاککراوەکانی زێگوراتی اور دیاری کراوە، کە ستایشی ناننەی تێدابووە و لە ساڵانی ١٩٣٠کاندا هەڵکۆڵراوە. پەرستگاکە لە سەدەی بیست و یەکەمی پێش زایین، لە سەردەمی دەسەڵاتی [[ئور نەمۆ|ئور-نامو]] دروستکراوە و لە سەدەی شەشەمی پێش زایین لەلایەن [[نەبو نید|نەبۆ نیدەوە]]، کە دواین پاشای [[بابل]] بوو، سەرلەنوێ دروستکرایەوە.<ref name="Zettler, R.L 19982">R. L. Zettler, L. Horne, "Treasures from the Royal Tombs of Ur", University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology, 1998 {{ISBN|978-0924171550}}</ref> لە ساڵانی ڕابردوودا، شاری گەشتیاریی اور، کە ناوچەیەکی مێژوویی و گەشتیاریی سەردەمییە، لە تەنیشت شوێنەوارەکە پەرەی پێدراوە بۆ پێشوازی لە گەشتیاران و حاجییان.<ref>{{Cite web |last=Kawach |first=Nadim |date=2025-09-08 |url=https://www.agbi.com/tourism/2025/09/iraq-revives-old-sumerian-town-for-tourism/ |access-date=2025-12-08 |website=AGBI |language=en-US |title=عێراق شارە کۆنەکەی سومەر بۆ گەشتیاری نوێ دەکاتەوە}}</ref><ref>{{Cite news|last=Atti|first=Mohammed Kadhim|last2=Azhari|first2=Timour|date=10 March 2024|title=عێراق هیوادارە بە کلیسا نوێیەکەی لە اوری کۆندا حاجییە ڕاکێشێت|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iraq-hopes-lure-christian-pilgrims-with-new-church-ancient-ur-2024-03-10/|access-date=8 December 2025|work=رۆیتەرز}}</ref> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{sister project links|d=Q5699|c=Category:Ur|n=no|b=no|v=no|voy=no|s=no|m=no|mw=no|species=no}} * [https://www.penn.museum/sites/expedition/city-of-the-moon/ شارە گیانلەبەرەکەی مانگ، هەڵکۆڵینە نوێیەکان لە اور – مۆزەخانەی پێن – ٢٠١٧] * [http://sumerianshakespeare.com/117701/index.html لێکۆڵینەوەیەکی گۆڕە شاهانەییەکانی اور، لەگەڵ هەڵبژاردەیەکی هەموانەیی لە وێنەی کوالێتی بەرز کە وردەکاری گەنجینە دۆزراوەکانی ناو گۆڕەکان دەڕوونکەنەوە] * [http://www.mesopotamia.co.uk/tombs/explore/exp_set.html هەندێک لە گۆڕە شاهانەییەکان بگەڕێ]، ماڵپەڕی مێزۆپۆتامیا لە مۆزەخانەی بەریتانی * [http://www.museum.upenn.edu/new/exhibits/ur/index.shtml گەنجینەکانی گۆڕە شاهانەییەکانی اور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081217150512/http://www.museum.upenn.edu/new/exhibits/ur/index.shtml|date=2008-12-17}} * [https://web.archive.org/web/20250326210707/http://www.ur-online.org/ مۆزەخانەی بەریتانی و مۆزەخانەی پێن شوێنەواری اور – راپۆرتی مەیدانی تێدایە] * [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=40&letter=U ''ئینسایکڵۆپیدیای جوولەکە'':] اور * [https://web.archive.org/web/20090326004326/http://cojs.org/cojswiki/Woolley%E2%80%99s_Ur_Revisited%2C_Richard_L._Zettler%2C_BAR_10:05%2C_Sep/Oct_1984. دووبارە گەڕانەوە بۆ اوری وولی، ریچارد ئێڵ. زێتڵەر، بار ١٠:٠٥، ئەیلوول/تشرینی یەکەمی ١٩٨٤.] * [http://www.sas.upenn.edu/aamw/resources/fieldwork/#Ur%20%28Iraq%29 هەڵکۆڵینە شوێنەوارییەکانی اوری مۆزەخانەی زانکۆی پێنسیلڤانیا] * [https://www.nytimes.com/2009/10/27/science/27ur.html لە اور، مردنی ڕێوڕەسمی کە هیچ نەبوون جگە لە ئارام] لەسەر ''[[نیویۆرک تایمز]]'' == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Ur}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|ژیاننامە|مێژوو|عێراق|جوگرافیا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:شارە کۆنەکان]] [[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی عێراق]] [[پۆل:پارێزگای زیقار]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٤ی پ.ز]] [[پۆل:ئوور]] odkfpn7h8o895j3kpkx0kr2hoin38nw 0 55913 1686346 248971 2026-10-13T06:41:31Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە لە [[مەجارستان]] بۆ [[ھەنگاریا]] 1686346 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ھەنگاریا]] ola168ijjnudsc814hfj106zbrxipi9 0 56923 1686347 249982 2026-10-13T06:41:41Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە لە [[مەجارستان]] بۆ [[ھەنگاریا]] 1686347 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ھەنگاریا]] ola168ijjnudsc814hfj106zbrxipi9 0 73072 1686123 1682035 2026-10-12T20:21:40Z InternetArchiveBot 27288 Adding 1 book for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686123 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ئەگوستوس | title = [[پرینسیپس]] (یەکەمین ھاووڵاتی) | image = Augustus of Prima Porta.jpg | caption = پەیکەری ئەگوستوسی پریما پۆرتا | succession = [[پێڕستی ئیمپراتۆرەکانی ڕۆم|ئیمپراتۆری ڕۆم]] | reign = ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٧ پێش زایین – ١٩ی ئابی ١٤ی زایینی | successor = [[تایبیریەس]] | spouse 1 = کلاودیا (٤٢–٤٠ پ.ز) | spouse 2 = سکریبۆنیا (٤٠–٣٨ پ.ز) | spouse 3 = لیڤیا دروسیلا (٣٨ پ.ز – ١٤ ز) | issue = * [[جولیای گەورە]] * [[گایوس سێزار]] (ھەڵگیراوە) * [[لووسیۆس سێزار]] (ھەڵگیراوە) * [[ئاگریپا پۆستوموس]] (ھەڵگیراوە) * [[تایبیریەس]] (ھەڵگیراوە) | full name = گایوس ئۆکتاڤیوس | regnal name = ئیمپراتۆر سێزار دیڤی فیلیوس ئەگوستوس<br />({{lang|la|Imperator Caesar Divi Filius Augustus}}) | dynasty = [[زنجیرە فەرمانرەوایەتیی جولیۆ-کلاودیوس|جولیۆ-کلاودیان]] | father = گایوس ئۆکتاڤیوس<br />[[جولیوس سێزار]] (باوکی ھەڵگرەوە) | mother = ئاتیا | birth_name = گایوس ئۆکتاڤیوس | birth_date = ٢٣ی ئەیلوولی ٦٣ پێش زایین | birth_place = [[ڕۆما]]، [[کۆماری ڕۆمانی]] | death_date = ١٩ی ئابی ١٤ی زایینی (لە تەمەنی ٧٥ ساڵیدا) | death_place = نۆلا، کەمپانیا، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] | burial_place = مەزارگەی ئەگوستوس، [[ڕۆما]] | religion = [[ئایینی ڕۆمای کۆن|فرەپەرستیی ڕۆمانی]] }} '''ئەگوستوس''' (بە زمانی لاتینی: Augustus؛ لەدایکبووی بە ناوی '''گایوس ئۆکتاڤیوس'''؛ ٢٣ی ئەیلوولی ٦٣ پێش زایین – ١٩ی ئابی ١٤ی زایینی)، کە لە مێژوونووسیدا بۆ قۆناغی سەرەتای ژیانی بە '''ئۆکتاڤیان''' ناسراوە، دامەزرێنەری [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] و یەکەمین [[ئیمپراتۆر]]ی بوو کە لە ساڵی ٢٧ پێش زایینەوە تا کاتی مەرگی لە ساڵی ١٤ی زایینیدا فەرمانڕەوایی کرد.<ref>{{cite book |last=Goldsworthy |first=Adrian |title=Augustus: First Emperor of Rome |url=https://archive.org/details/augustusfirstemp0000gold |date=2014 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-17827-2 |location=New Haven |pages=[https://archive.org/details/augustusfirstemp0000gold/page/1 1]–7}}</ref> سەردەمی دەسەڵاتی ئەگوستوس دەستپێکی قۆناغێکی نوێ بوو لە ئاشتی و سەقامگیریی درێژخایەن کە بە [[پاکس ڕۆمانا]] (ئاشتیی ڕۆمانی) یان «پاکس ئەگوستا» ناوزەند دەکرێت، کە تێیدا جیھانی ڕۆمای کۆن بۆ ماوەی دوو سەدە لە شەڕ و کێشەی گەورەی ناوخۆیی بەدوور بوو. لەژێر دەسەڵاتی ئەودا، سیستمی «[[پرینسیپات]]» دامەزرا؛ شێوازێکی حوکمڕانی کە تێیدا ئیمپراتۆر لە ڕواڵەتدا ڕێزی لە پێگەی [[ئەنجومەنی پیرانی ڕۆما|سینات]] و دەزگاکانی پێشووی کۆمار دەگرت، بەڵام لە بنەڕەتدا دەسەڵاتی ڕەھای بەدەستەوە بوو.<ref>{{cite book |last=Galinsky |first=Karl |title=Augustus: Introduction to the Life of an Emperor |url=https://archive.org/details/augustusintroduc0000gali |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-0-521-74442-3 |pages=[https://archive.org/details/augustusintroduc0000gali/page/63 63]–74}}</ref> ئۆکتاڤیۆسی گەنج لە باوەشی بنەماڵەیەکی دەوڵەمەندی سوارچاکانی ڕۆمادا گەورە بوو. پاش ئەوەی خاڵۆزای دایکی، [[جولیوس سێزار]] لە ساڵی ٤٤ پێش زایین تیرۆر کرا، دەرکەوت کە سێزار لە وەسیەتنامەکەیدا ئۆکتاڤیۆسی وەک کوڕ و میراتگری سەرەکیی خۆی دیاری کردووە. ئۆکتاڤیان لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا چووە نێو گۆڕەپانی سیاسییەوە، ناوی سێزاری ھەڵگرت و پشتیوانیی سەربازە دێرینەکانی بەدەستھێنا. دواتر لەگەڵ [[مارک ئەنتۆنی]] و مارکوس ئیمیلیۆس [[لێپیدس]] ھاوپەیمانیی «تریومڤیراتی دووەم»ی پێکھێنا بۆ سەرکوتکردنی بکوژانی سێزار. پاش سەرکەوتنیان لە شەڕی فیلیپیدا لە ساڵی ٤٢ پێش زایین، خاکی [[کۆماری ڕۆمانی|کۆمار]]یان لە نێوان خۆیاندا دابەش کرد. بەڵام ئەم ھاوپەیمانییە بەھۆی کێبڕکێ لەسەر دەسەڵات ھەڵوەشایەوە؛ لێپیدس لە ساڵی ٣٦ پێش زایین دوورخرایەوە، و لە ساڵی ٣١ پێش زایین سوپای ئۆکتاڤیان بە سەرکردایەتیی مارکوس ئاگریپا توانی لە شەڕی دەریایی ئەکتیۆمدا لە [[مارک ئەنتۆنی]] و ھاوپەیمانەکەی، شاژن [[کلیۆپاترا]]ی میسر بباتەوە. پاش خۆکوشتنی ئەنتۆنی و کلیۆپاترا لە ساڵی ٣٠ پێش زایین، [[میسری کۆن]] بەتەواوی خرایە ژێر ڕکێفی ڕۆما.<ref>{{cite book |last=Bringmann |first=Klaus |title=A History of the Roman Republic |url=https://archive.org/details/historyofromanre0000klau |date=2007 |location=Cambridge |publisher=Polity |isbn=978-0-7456-3371-8 |pages=[https://archive.org/details/historyofromanre0000klau/page/295 295]–304}}</ref> دوای گەڕانەوەی بۆ ڕۆما، ئەگوستوس چاکسازیی لە پێکھاتەی کۆماردا کرد و نازناوی فەرمیی «ئەگوستوس» (پیرۆزکراو یان ڕێزدار)ی پێ بەخشرا. لە ماوەی دەسەڵاتدارێتییە درێژخایەنەکەیدا، خاکی ئیمپراتۆریەتەکەی زۆر فراوان کرد، دەستکاریی سیستمی باج و دراوی کرد، تۆڕێکی بەرفراوانی لە [[ڕێگە ڕۆمانییەکان]] و پۆستی فەرمی دروست کرد، سوپای نیزامی و ھێزی [[پاسەوانی پریتۆرین]]ی دامەزراند، و شاری ڕۆمای لە شارێکی خشتییەوە گۆڕی بۆ شارێکی مەڕمەڕی. پاش مەرگی لە ساڵی ١٤ی زایینیدا، لەلایەن سیناتەوە پلەی خوداوەندی پێ بەخشرا و زڕکوڕەکەی، [[تایبیریەس]] بووە جێنشینی.<ref>{{cite book |last=Eck |first=Werner |title=The Age of Augustus |url=https://archive.org/details/ageofaugustus00wern |date=2003 |location=Oxford |publisher=Blackwell Publishing |isbn=0-631-22957-4 |pages=[https://archive.org/details/ageofaugustus00wern/page/123 123]–124}}</ref> == ناو == ئەگوستوس لە قۆناغە جیاوازەکانی ژیانیدا چەندین ناوی ھەبووە:<ref>{{cite book |last=Southern |first=Pat |title=Augustus |url=https://archive.org/details/augustus0000sout_v2f4 |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-62838-9 |location=London and New York |pages=[https://archive.org/details/augustus0000sout_v2f4/page/1 1]–7}}</ref> * '''گایوس ئۆکتاڤیوس''' (Gaius Octavius): ناوی کاتی لەدایکبوونی بوو بەپێی نەریتی ڕۆمانی لە باوکییەوە. بەپێی وتەی [[سوێتۆنیۆس]]، نازناوی «تۆرینۆس» (Thurinus)ی پێ درابوو بەھۆی سەرکەوتنی باوکی بەسەر پاشماوەی لایەنگرانی [[سپارتاکۆس]]دا. * '''گایوس جولیوس سێزار''' (Gaius Julius Caesar): لە ساڵی ٤٤ پێش زایین دوای پەسەندکردنی وەسیەتنامەی جولیوس سێزار ئەم ناوەی وەرگرت. مێژوونووسان بۆ جیاکردنەوەی لە سێزاری دیکتاتۆر، پاشگری «ئۆکتاڤیانۆس» (ئۆکتاڤیان)یان بۆ زیاد کرد تا نیشانی بدەن کە لە بنەڕەتدا لە خێزانی ئۆکتاڤیا بووە. * '''ئیمپراتۆر سێزار''' (Imperator Caesar): لە دەوروبەری ساڵی ٣٨ پێش زایین ناوی یەکەمی خۆی گۆڕی بۆ نازناوی سەربازیی «ئیمپراتۆر» (فەرماندەی سەرکەوتوو). * '''ئیمپراتۆر سێزار ئەگوستوس''' (Imperator Caesar Augustus): لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٧ پێش زایین، سیناتی ڕۆم نازناوی فەرمیی «ئەگوستوس» (بە [[زمانی لاتینی]]: Augustus؛ بە واتای «پیرۆزکراو» یان «شکۆدار»)ی پێ بەخشی. == سەرەتای ژیان == ئۆکتاڤیان لە ٢٣ی ئەیلوولی ٦٣ پێش زایین لە شاری [[ڕۆما]] لەسەر گردی پالاتین لەدایک بوو. باوکی، گایوس ئۆکتاڤیوسی گەورە، لە بنەماڵەیەکی دەوڵەمەندی سوارچاکان بوو لە شاری ڤێلیترای و توانیبووی بگاتە پلەی سیناتۆر و پارێزگاری مەقدۆنیا. دایکی ناوی ئاتیا بوو، کە کچی خوشکی [[جولیوس سێزار]] بوو.<ref>{{cite book |last=Goldsworthy |first=Adrian |title=Augustus: First Emperor of Rome |url=https://archive.org/details/augustusfirstemp0000gold |date=2014 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-17827-2 |location=New Haven |pages=[https://archive.org/details/augustusfirstemp0000gold/page/19 19]–33}}</ref> لە ساڵی ٥٩ پێش زایین کاتێک ئۆکتاڤیۆس تەمەنی تەنیا چوار ساڵ بوو باوکی کۆچی دوایی کرد. دایکی دواتر ھاوسەرگیریی لەگەڵ لووسیۆس مارکیۆس فیلیپۆس، کۆنسوڵی پێشووی ڕۆم کرد. ئۆکتاڤیۆس لەلایەن مامۆستایەکی یۆنانی بە ناوی سفایرۆسەوە پەروەردە کرا و فێری ئەدەبیاتی لاتینی و [[زمانی یۆنانیی کۆن]] و وتاربێژی بوو. لە ساڵی ٤٧ پێش زایین لە تەمەنی شازدە ساڵیدا، بە فەرمانی جولیوس سێزار کرایە ئەندامی دەستەی پیاوانی ئایینی (پۆنتیفێکس). لە ساڵی ٤٥ پێش زایین سەفەری کرد بۆ [[ھیسپانیا]] تا بەشداری لە جەنگی سێزار دژی کوڕانی پۆمپی بکات؛ بوێری و لێھاتوویی ئۆکتاڤیۆس وای لە سێزار کرد لە دڵی خۆیدا بیکاتە میراتگری سەرەکیی خۆی.<ref>{{cite book |last=Galinsky |first=Karl |title=Augustus: Introduction to the Life of an Emperor |url=https://archive.org/details/augustusintroduc0000gali |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-0-521-74442-3 |pages=[https://archive.org/details/augustusintroduc0000gali/page/9 9]–15}}</ref> == ھاتنەسەر دەسەڵات == === میراتگری سێزار === لە کاتی [[تیرۆرکردنی جولیوس سێزار]] لە ١٥ی ئازاری ٤٤ پێش زایین (ئایدزی ئازار)، ئۆکتاڤیۆس لە شاری ئەپۆلۆنیا لە ئیلیریا سەرقاڵی خوێندن و ڕاھێنانی سەربازی بوو. کاتێک ھەواڵی کوژرانی سێزاری پێگەیشت، گەڕایەوە بۆ ئیتالیا. لەوێ ئاگادار کرایەوە کە سێزار لە وەسیەتنامەکەیدا سێ لەسەر چواری سەروەتەکەی بۆ ئەو بەجێھێشتووە و وەک کوڕی خۆی ھەڵیگرتووەتەوە.<ref>{{cite book |last=Bringmann |first=Klaus |title=A History of the Roman Republic |url=https://archive.org/details/historyofromanre0000klau |date=2007 |location=Cambridge |publisher=Polity |isbn=978-0-7456-3371-8 |pages=[https://archive.org/details/historyofromanre0000klau/page/283 283]–285}}</ref> سەرەڕای ھۆشداریی کەسوکارەکەی لە مەترسیی بارودۆخەکە، ئۆکتاڤیۆس میراتەکەی قبووڵ کرد و ناوی «گایوس جولیوس سێزار»ی ھەڵگرت. ئۆکتاڤیان چووە ناو ڕۆما و بە پارەی تایبەتیی خۆی و سەروەتی سێزار، دەستی کرد بە دابەشکردنی ئەو دیارییە داراییانەی کە سێزار بۆ ھاووڵاتییانی ڕۆمای دیاری کردبوو. ئەم ھەنگاوە پێگەیەکی جەماوەریی گەورەی پێ بەخشی و سەرنجی سەربازە دێرینەکانی سێزاری بۆ لای خۆی ڕاکێشا، کە ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی ناکۆکی لەگەڵ [[مارک ئەنتۆنی]] کە خۆی بە ڕابەری بێڕکابەری سێزارییەکان دەزانی.<ref>{{cite book |last=Eck |first=Werner |title=The Age of Augustus |url=https://archive.org/details/ageofaugustus00wern |date=2003 |location=Oxford |publisher=Blackwell Publishing |isbn=0-631-22957-4 |pages=[https://archive.org/details/ageofaugustus00wern/page/9 9]–12}}</ref> === یەکەم ململانێ لەگەڵ ئەنتۆنی === کاتێک ئەنتۆنی لە کۆتایی ساڵی ٤٤ پێش زایین بۆ کۆنترۆڵکردنی ناوچەی گالی باکووری ئیتالیا بە سوپاوە بەڕێکەوت و دەسیموس بروتوسی لە شاری موتینا گەمارۆ دا، سیناتی ڕۆم بە ڕابەرایەتیی وتاربێژی بەناوبانگ [[سیسرۆ]] دژی ئەنتۆنی وەستایەوە. سینات پێگەی فەرمیی سەربازیی بەخشییە ئۆکتاڤیان تا شانبەشانی کۆنسوڵەکان شەڕی ئەنتۆنی بکات. لە نیسانی ٤٣ پێش زایین لە شەڕی موتینادا، ئەنتۆنی تێکشکێنرا و پاشەکشەی کرد، بەڵام ھەردوو کۆنسوڵی ڕۆم لە شەڕەکەدا کوژران، بەمەش ئۆکتاڤیان بووە تاکە فەرماندەی سوپای سینات.<ref>{{cite book |last=Southern |first=Pat |title=Augustus |url=https://archive.org/details/augustus0000sout_v2f4 |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-62838-9 |location=London and New York |pages=[https://archive.org/details/augustus0000sout_v2f4/page/69 69]–74}}</ref> کاتێک سینات ڕەتیکردەوە پاداشتی شایستە بداتە سەربازەکانی و داواکاریی ئۆکتاڤیانی بۆ وەرگرتنی پۆستی کۆنسوڵ ڕەتکردەوە، ئۆکتاڤیان بە سوپاکەیەوە بەرەو ڕۆما پێشڕەوی کرد. لە ١٩ی ئابی ٤٣ پێش زایین لە تەمەنی نۆزدە ساڵیدا، بووە یەکێک لە گەنجترین [[کۆنسوڵی ڕۆم|کۆنسوڵەکان]] لە مێژووی کۆماری ڕۆمدا.<ref>{{cite book |last=Goldsworthy |first=Adrian |title=Augustus: First Emperor of Rome |url=https://archive.org/details/augustusfirstemp0000gold |date=2014 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-17827-2 |location=New Haven |pages=[https://archive.org/details/augustusfirstemp0000gold/page/122 122]–125}}</ref> === تریومڤیراتی دووەم و پاکتاوکردنی نەیاران === [[File:Antony with Octavian aureus.jpg|thumb|دراوێکی ئاڵتوونی کە وێنەی مارک ئەنتۆنی (چەپ) و ئۆکتاڤیان (ڕاست)ی لەسەرە، ٤١ پێش زایین]] لە تشرینی یەکەمی ٤٣ پێش زایین لە نزیک شاری [[بۆلۆنیا]]، ئۆکتاڤیان، مارک ئەنتۆنی و مارکوس لێپیدس کۆبوونەوە و ھاوپەیمانیی «تریومڤیراتی دووەم» (Triumvirate)یان بۆ ماوەی پێنج ساڵ پێکھێنا کە دەسەڵاتی ڕەھای بە ھەر سێکیان دەبەخشی. یەکەم کاریان دەرکردنی بڕیاری لەسێدارەدان و دەستبەسەرداگرتنی ماڵی نەیارە سیاسییەکانیان بوو؛ نزیکەی ٣٠٠ سیناتۆر و ٢،٠٠٠ سوارچاک کوژران، لەوانەش سیسرۆ کە بە داوای ڕاستەوخۆی ئەنتۆنی سەری بڕدرا.<ref>{{cite book |last=Bringmann |first=Klaus |title=A History of the Roman Republic |url=https://archive.org/details/historyofromanre0000klau |date=2007 |location=Cambridge |publisher=Polity |isbn=978-0-7456-3371-8 |pages=[https://archive.org/details/historyofromanre0000klau/page/295 295]–296}}</ref> لە ساڵی ٤٢ پێش زایین، ئەنتۆنی و ئۆکتاڤیان بە سوپایەکەوە چوونە مەقدۆنیا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی بکوژانی سێزار (مارکوس بروتوس و گایوس کاسیۆس). لە شەڕی فیلیپیدا سوپای کۆماریخوازان تێکشکێنرا و ھەردوو سەرکردەکەیان پەنایان بۆ خۆکوشتن برد. دوای سەرکەوتنەکە، سێ سەرکردەکە دەسەڵاتی ناوچەکانیان دابەش کرد: ئەنتۆنی پارێزگاکانی ڕۆژھەڵاتی وەرگرت، لێپیدس ئەفریقای پێدرا، و ئۆکتاڤیان ئەرکی سەختی نیشتەجێکردنی سەربازە دێرینەکان و بەڕێوەبردنی ئیتالیا و پارێزگاکانی ڕۆژئاوای گرتە ئەستۆ.<ref>{{cite book |last=Scullard |first=H. H. |title=From the Gracchi to Nero: A History of Rome from 133 B.C. to A.D. 68 |url=https://archive.org/details/fromgracchitoner00scul |date=1982 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-02527-0 |pages=[https://archive.org/details/fromgracchitoner00scul/page/163 163]–165}}</ref> === شەڕی سێکستۆس پۆمپی و کەنارگیرکردنی لێپیدس === لە نێوان ساڵانی ٤٠ بۆ ٣٦ پێش زایین، سێکستۆس پۆمپی (کوڕی پۆمپیی مەزن) دەستی بەسەر [[سیسیلیا]]، [[سەردینیا]] و [[کورسیکا]]دا گرتبوو و لە ڕێگەی ھێزی دەریاییەوە گەمارۆی دانەوێڵەی خستبووە سەر شاری ڕۆما. ئۆکتاڤیان بە ھاوکاریی ژەنەڕاڵە دڵسۆزەکەی، مارکوس ئاگریپا، لە شەڕی دەریایی نائولۆکۆس لە ساڵی ٣٦ پێش زایین سێکستۆس پۆمپیی بەتەواوی تێکشکاند. لە ھەمان کاتدا کاتێک لێپیدس ھەوڵی دا سیسیلیا بۆ خۆی داگیر بکات، سەربازەکانی لێپیدس چوونە لای ئۆکتاڤیان؛ بەم شێوەیە ئۆکتاڤیان لێپیدسی لە دەسەڵات دوورخستەوە بەڵام لە ژیاندا ھێشتییەوە و کردییە سەرۆکی پیاوانی ئایینی (پۆنتیفێکس ماکسیموس).<ref>{{cite book |last=Goldsworthy |first=Adrian |title=Augustus: First Emperor of Rome |url=https://archive.org/details/augustusfirstemp0000gold |date=2014 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-17827-2 |location=New Haven |pages=[https://archive.org/details/augustusfirstemp0000gold/page/166 166]–172}}</ref> === جەنگ دژی ئەنتۆنی و کلیۆپاترا === [[File:Castro Battle of Actium.jpg|thumb|شەڕی ئەکتیۆم لە ساڵی ٣١ پێش زایین، تابلۆی لۆڕێنس ئا کاسترۆ]] پەیوەندییەکانی نێوان ئۆکتاڤیان و ئەنتۆنی بەرەو گرژی چوو، بەتایبەت کاتێک ئەنتۆنی دەستی لە ئۆکتاڤیای خوشکی ئۆکتاڤیان بەردا و بە ئاشکرا لەگەڵ شاژن کلیۆپاترای میسر ژیانی ھاوسەرگیریی پێکھێنا. لە ساڵی ٣٤ پێش زایین ئەنتۆنی لە مەراسیمی «بەخشینەکانی ئەسکەندەریە»دا، زەوییەکانی ڕۆمی بەسەر منداڵەکانی خۆی و کلیۆپاترادا دابەش کرد و سێزاریۆنی (کوڕی سێزار و کلیۆپاترا) وەک پاشای پاشاکان و میراتگری ڕاستەقینەی سێزار ناساند.<ref>{{cite book |last=Roller |first=Duane W. |title=Cleopatra: A Biography |url=https://archive.org/details/cleopatrabiograp00roll_0 |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-536553-5 |pages=[https://archive.org/details/cleopatrabiograp00roll_0/page/97 96]–100}}</ref> ئۆکتاڤیان بە زیرەکی ئەم ڕووداوانەی بۆ پڕوپاگەندەی سیاسی دژی ئەنتۆنی بەکارھێنا و سیناتی ڕۆمی قایل کرد کە جەنگ دژی کلیۆپاترا ڕابگەیەنێت. لە ٢ی ئەیلوولی ٣١ پێش زایین، لە شەڕی دەریایی ئەکتیۆم لە نزیک کەناراوەکانی یۆنان، کەشتیگەلی ئۆکتاڤیان بە سەرکردایەتیی ئاگریپا توانی کەشتیگەلی ھاوبەشی ئەنتۆنی و کلیۆپاترا تێکبشکێنێت. لە ساڵی ٣٠ پێش زایین، ئۆکتاڤیان بە سوپاوە چووە ناو خاکی میسر و شاری [[ئەسکەندەریە]]ی گرت. ئەنتۆنی و کلیۆپاترا ھەردووکیان پەنایان بۆ خۆکوشتن برد. ئۆکتاڤیان فەرمانی دا سێزاریۆن لەسێدارە بدرێت تا ھیچ ڕکابەرێک بۆ میراتی سێزار نەمێنێتەوە، و بەم شێوەیە میسر بووە موڵکی تایبەتیی ئیمپراتۆری ڕۆم و [[سەردەمی ھێلینیستی]] بەتەواوی کۆتایی پێھات.<ref>{{cite book |last=Burstein |first=Stanley M. |title=The Reign of Cleopatra |url=https://archive.org/details/reignofcleopatra00burs |date=2004 |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-32527-4 |pages=[https://archive.org/details/reignofcleopatra00burs/page/29 29]–33}}</ref> == فەرمانڕەوایەتی و دامەزراندنی پرینسیپات == {{سەرەکی|سەردەمی ئەگوستوس}} === ڕێککەوتنی یەکەم (٢٧ پێش زایین) === [[File:Statue de L'Empereur Auguste - MR 99 - Ma 1278.jpg|thumb|left|پەیکەری ئەگوستوس وەک دادوەر و حاکمی ڕۆم، مۆزەخانەی [[لووڤر]]]] پاش گەڕانەوەی بۆ ڕۆما لە ساڵی ٢٩ پێش زایین، ئۆکتاڤیان سێ جەژنی سەرکەوتنی گەورەی گێڕا. لە ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٧ پێش زایین، لە ھەنگاوێکی ژیرانەدا، بە فەرمی دەسەڵاتی سوپا و بەڕێوەبردنی پارێزگاکانی گەڕاندەوە بۆ سینات و گەلی ڕۆما. لە بەرامبەردا، سینات داوای لێکرد کە فەرماندەیی پارێزگا گرنگ و پڕکێشەکانی وەک گال، ئیسپانیا و سووریا بگرێتە دەست کە زۆربەی سوپای ڕۆمی لێ جێگیر کرابوو. سێ ڕۆژ دواتر لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٧ پێش زایین، سینات نازناوی پیرۆزی «ئەگوستوس» و تاجێکی ڕووەکیی لە گەڵای داربەڕوو (Corona Civica)ی پێ بەخشی کە ھێمای ڕزگارکردنی گیانی ھاووڵاتییان بوو.<ref>{{cite book |last=Eck |first=Werner |title=The Age of Augustus |url=https://archive.org/details/ageofaugustus00wern |date=2003 |location=Oxford |publisher=Blackwell Publishing |isbn=0-631-22957-4 |pages=[https://archive.org/details/ageofaugustus00wern/page/45 45]–56}}</ref> === ڕێککەوتنی دووەم (٢٣ پێش زایین) === لە ساڵی ٢٣ پێش زایین، ئەگوستوس تووشی نەخۆشییەکی کوشندە بوو و لە لێواری مەرگ نزیک بووەوە. پاش چاکبوونەوەی، دەستی لە پۆستی ساڵانەی کۆنسوڵ کێشایەوە تا دەرفەت بدات بە ئەندامانی تری سینات ئەو پۆستە وەربگرن. لە بەرامبەردا، سینات دوو دەسەڵاتی بنەڕەتیی بەخشییە ئەگوستوس کە بوونە پایەی سەرەکیی دەسەڵاتی ئیمپراتۆرەکانی دوای ئەویش: # '''دەسەڵاتی تریبۆن بۆ ھەموو تەمەن''' (Tribunicia potestas): مافی ڤیتۆکردنی ھەر یاسایەک، بانگھێشتکردنی سینات و پارێزبەندیی تەواوی جەستەیی پێ دەبەخشی. # '''دەسەڵاتی باڵای فەرماندەیی''' (Imperium proconsulare maius): دەسەڵاتی سەربازیی بەسەر سەرجەم پارێزگار و ژەنەڕاڵەکانی ئیمپراتۆریەتدا پێ دەبەخشی تەنانەت لە ناو شاری ڕۆماشدا.<ref>{{cite book |last=Galinsky |first=Karl |title=Augustus: Introduction to the Life of an Emperor |url=https://archive.org/details/augustusintroduc0000gali |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-0-521-74442-3 |pages=[https://archive.org/details/augustusintroduc0000gali/page/72 72]–75}}</ref> لە ساڵی ١٢ پێش زایین دوای مردنی لێپیدس، ئەگوستوس بووە سەرۆکی پیاوانی ئایینی (پۆنتیفێکس ماکسیموس)، و لە ساڵی ٢ پێش زایین سینات نازناوی «پاتەر پاتریای» (باوکی نیشتمان)ی پێ بەخشی. == شەڕ و فراوانخوازیی سەربازی == [[File:Augustus MAN Napoli Inv6040.jpg|thumb|پەیکەری ئەگوستوس لە ھێرکۆلانیۆم]] لە سەردەمی ئەگوستوسدا سنوورەکانی ڕۆما بە شێوەیەکی بێوێنە فراوان بوون: * '''ئەورووپا:''' ناوچەکانی باکووری [[ھیسپانیا]] (ئیسپانیای ئێستا) دوای جەنگێکی قورس لە ساڵی ١٩ پێش زایین کۆنترۆڵ کران. ناوچەکانی ئەڵپ، ڕایتیا، نۆریکۆم، ئیلیریا و پانۆنیا بەتەواوی خرانە ژێر دەسەڵاتی ڕۆما و سنووری باکووری ئیمپراتۆریەت گەیێنرایە ڕووباری [[دانووب]].<ref>{{cite book |last=Eck |first=Werner |title=The Age of Augustus |url=https://archive.org/details/ageofaugustus00wern |date=2003 |location=Oxford |publisher=Blackwell Publishing |isbn=0-631-22957-4 |pages=[https://archive.org/details/ageofaugustus00wern/page/94 94]–99}}</ref> * '''ئاسیا و ڕۆژھەڵات:''' ئەگوستوس لە ڕێگەی دانوستانی دیپلۆماسی لە ساڵی ٢٠ پێش زایین لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]]، ئاڵا و نیشانە سەربازییەکانی ڕۆمی وەرگرتەوە کە لە شەڕی کارھای (٥٣ پێش زایین) لەلایەن پارتییەکانەوە دەستیان بەسەردا گیرابوو، کە ئەمەش سەرکەوتنێکی گەورەی مەعنەوی بوو بۆ ڕۆما.<ref>{{cite book |last=Brosius |first=Maria |title=The Persians: An Introduction |url=https://archive.org/details/persiansintroduc0000bros |date=2006 |location=London & New York |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-32089-4 |pages=[https://archive.org/details/persiansintroduc0000bros/page/96 96]–97}}</ref> * '''شکستی جەنگەڵستانی تیۆتۆبۆرگ:''' گەورەترین شکستی سەربازیی ئەگوستوس لە ساڵی ٩ی زایینیدا ڕوویدا، کاتێک سێ لەشکری تەواوی ڕۆم بە فەرماندەیی پوبلیۆس ڤاروس لەلایەن ھۆزە جێرمانییەکان بە سەرکردایەتیی ئارمینۆس لە [[شەڕی دارستانی تیۆتۆبۆرگ]]دا لەناوبران. ئەم شکستە بووە ھۆی ئەوەی کە ئەگوستوس دەست لە فراوانخوازی بەرەو ڕۆژھەڵاتی ڕووباری [[ڕاین]] ھەڵبگرێت و ڕاین و دانووب بکاتە سنووری کۆتایی ئیمپراتۆریەتەکە.<ref>{{cite book |last=Southern |first=Pat |title=Augustus |url=https://archive.org/details/augustus0000sout_v2f4 |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-62838-9 |location=London and New York |pages=[https://archive.org/details/augustus0000sout_v2f4/page/307 307]–309}}</ref> == چاکسازییە ناوخۆییەکان و پڕۆژەکانی بیناسازی == [[File:Ara Pacis relieve 25.JPG|thumb|بەشێک لە نەخشەتاشراوەکانی ئارای پاکیس (قوربانگەی ئاشتی) لە ڕۆما]] ئەگوستوس گۆڕانکاریی ڕیشەیی لە ژێرخانی ئیمپراتۆریەتدا کرد: * '''ئاوەدانکردنەوەی ڕۆما:''' ئەگوستوس لەسەر جێگەی مەرگی خۆی وتی: «من ڕۆمام بە خشتی قوڕ وەرگرت و بە مەڕمەڕ بەجێمھێشت». گۆڕەپانی ئەگوستوس (Forum of Augustus)، پەرستگای مارس ئوڵتۆر، مەزارگەی ئەگوستوس و قوربانگەی ئاشتی ([[ئارا پاکیس]])ی دروست کرد، ھەروەھا ھاوکاریی ئاگریپای کرد لە دروستکردنی پانتێۆن.<ref>{{cite book |last=Bunson |first=Matthew |title=Encyclopedia of the Roman Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofro0000buns_m7m8 |date=1994 |location=New York |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-3182-5 |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofro0000buns_m7m8/page/32 32]–35}}</ref> * '''خزمەتگوزارییە گشتییەکان:''' بۆ یەکەمجار لە مێژووی ڕۆمادا ھێزی ئاگرکوژێنەوە و پۆلیسی شەوانە ([[ڤیجیلێس]])ی دامەزراند، پۆستی سەرپەرشتیاری دابەشکردنی دانوێڵە و ئاوی دروست کرد. * '''سوپای نیزامی:''' سوپای لە ٥٠ لەشکرەوە کەمکردەوە بۆ ٢٨ لەشکری ھەمیشەیی (نزیکەی ١٧٠،٠٠٠ سەرباز) و سندوقی تایبەتی سەربازی (Aerarium militare)ی بۆ خانەنشینیی سەربازە دێرینەکان دامەزراند تا سەربازەکان وابەستەی ژەنەڕاڵەکان نەبن. * '''ناوی مانگی ئاب (ئۆگەست):''' لە ساڵی ٨ پێش زایین، سیناتی ڕۆم ناوی مانگی شەشەمی ڕۆمانی (Sextilis)ی گۆڕی بۆ «ئەگوستوس» (ئاب) بە ناوی ئیمپراتۆرەوە، بەھۆی ئەوەی چەندین ڕووداوی گرنگی ژیانی و سەرکەوتنی میسر لەو مانگەدا ڕوویاندابوو.<ref>{{cite book |last=Goldsworthy |first=Adrian |title=Augustus: First Emperor of Rome |url=https://archive.org/details/augustusfirstemp0000gold |date=2014 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-17827-2 |location=New Haven |pages=[https://archive.org/details/augustusfirstemp0000gold/page/381 381]–382}}</ref> == مەرگ و جێنشینی == [[File:Photographs of the Mausoleum of Augustus 14 (cropped).jpg|thumb|مەزارگەی ئەگوستوس لە ڕۆما پاش نۆژەنکردنەوە]] لە ساڵانی کۆتایی تەمەنیدا، ئەگوستوس بەدەست کێشەی دیاریکردنی میراتگرەوە دەیناڵاند، چونکە چەندین کەس لەوانەی بۆ جێنشینی دیاری کردبوون (وەک مارکێلۆسی خوشکەزای، ئاگریپای زاوا و ھاوڕێی، و دوو نەوەکەی گایوس و لووسیۆس سێزار) پێش ئەو کۆچی دواییان کرد. لە کۆتاییدا لە ساڵی ٤ی زایینی، ئەگوستوس زڕکوڕەکەی، [[تایبیریەس]]ی بە کوڕی خۆی ھەڵگرتەوە بەو مەرجەی تایبیریەسیش برازاکەی خۆی، جێرمانکۆس ھەڵبگرێتەوە.<ref>{{cite book |last=Eck |first=Werner |title=The Age of Augustus |url=https://archive.org/details/ageofaugustus00wern |date=2003 |location=Oxford |publisher=Blackwell Publishing |isbn=0-631-22957-4 |pages=[https://archive.org/details/ageofaugustus00wern/page/114 114]–120}}</ref> لە ١٩ی ئابی ١٤ی زایینی، لە کاتی سەردانیکردنی شاری نۆلا (لە ھەمان ئەو شوێنەی کە باوکی تێیدا مردبوو)، ئەگوستوس لە تەمەنی ٧٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. بەپێی گێڕانەوەی مێژوونووسان، دوا وتەی بۆ ھاوڕێکانی ئەمە بوو: «ئایا ڕۆڵەکەم لە شانۆکەدا بە باشی گێڕا؟ کەواتە لە کاتی دەرچوونم چەپڵەم بۆ لێبدەن».<ref>{{cite book |last=Goldsworthy |first=Adrian |title=Augustus: First Emperor of Rome |url=https://archive.org/details/augustusfirstemp0000gold |date=2014 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-17827-2 |location=New Haven |pages=[https://archive.org/details/augustusfirstemp0000gold/page/465 465]–466}}</ref> تەرمی ئەگوستوس بە ڕێوڕەسمێکی شکۆدار بەرەو ڕۆما ھێنرا و لەناو مەزارگەکەی خۆیدا بە خاک سپێردرا. سیناتی ڕۆم بە فەرمی ئەگوستوسی وەک خوداوەند (Divus Augustus) ناساند و تایبیریەس دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی گرتە دەست. == ئەمانەش ببینە == * [[جولیوس سێزار]] * [[مارک ئەنتۆنی]] * [[تایبیریەس]] * [[کۆماری ڕۆمانی]] * [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] * [[زنجیرە فەرمانرەوایەتیی جولیۆ-کلاودیوس]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{DEFAULTSORT:Augustus}} {{پۆلی کۆمنز|Augustus}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئەورووپا|دین|مێژوو|سیاسەت}} [[پۆل:ئەگوستوس]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٦٣ پێش زایین]] [[پۆل:مردووانی ١٤]] [[پۆل:ئیمپراتۆرەکانی ڕۆم]] [[پۆل:کۆنسوڵەکانی کۆماری ڕۆم]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی کۆماری ڕۆمانی]] [[پۆل:سەدەی ١ی زایینی]] [[پۆل:سەدەی ١ی پێش زایین]] [[پۆل:جولیۆ-کلاودیان]] [[پۆل:ئیمپراتۆرە ڕۆمانییەکانی سەدەی یەکەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٦٣ی پ.ز]] [[پۆل:زنجیرە فەرمانڕەوایی جولیۆ-کلاودیان]] b29gzg8iwqn2voh33fwm4fjdqnktpee 0 73078 1686164 1679283 2026-10-12T21:19:49Z InternetArchiveBot 27288 Adding 17 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686164 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = کۆنستانتینی یەکەم<br /><small>کۆنستانتینی مەزن</small> | image = Constantine I The Great, Colossal bronze statue fragments, Capitoline Museums.jpg | caption = سەری پەیکەری گەورەی برۆنزیی کۆنستانتین لە مۆزەخانەکانی کاپیتۆلین لە ڕۆما | succession = [[پێڕستی ئیمپراتۆرەکانی ڕۆم|ئیمپراتۆری ڕۆم]] | reign = ٢٥ی تەممووزی ٣٠٦ – ٢٢ی ئایاری ٣٣٧<br /><small>(بە تەنیا لە ١٩ی ئەیلوولی ٣٢٤ بەدواوە)</small> | predecessor = [[کۆنستانتیۆس کلۆرۆس|کۆنستانتیۆسی یەکەم]] | successor = [[کۆنستانتینی دووەم (ئیمپراتۆر)|کۆنستانتینی دووەم]]، [[کۆنستانتیۆسی دووەم]]، [[کۆنستانس]] | birth_name = فلاڤیۆس ڤالێریۆس کۆنستانتینۆس | birth_date = ٢٧ی شوباتی ٢٧٢ | birth_place = نایسۆس، مۆیسیا سوپەریۆر، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] | death_date = ٢٢ی ئایاری ٣٣٧ (لە تەمەنی ٦٥ ساڵیدا) | death_place = ئەکیرۆن، نزیک [[ئیزمیت|نیکۆمیدیا]]، [[بیتینیا]]، ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم | burial_place = کڵێسای نێردراوانی پیرۆز، [[قوستەنتینە]] | spouse = مینێرڤینا<br />[[فاوستا]] | issue = [[کریسپۆس]]<br />[[کۆنستانتینی دووەم (ئیمپراتۆر)|کۆنستانتینی دووەم]]<br />[[کۆنستانتیۆسی دووەم]]<br />[[کۆنستانس]]<br />کۆنستانتینا<br />ھێلینا | house = [[خانەدان|خانەدانی]] کۆنستانتین | dynasty = [[خانەدان|خانەدانی]] کۆنستانتین | father = [[کۆنستانتیۆس کلۆرۆس]] | mother = [[ھێلینا (دایکی کۆنستانتینی مەزن)|ھێلینا]] | religion = پەیڕەوی ئایینی ڕۆمیی کۆن (تا ٣١٢)<br />[[مەسیحییەت]] (لە ٣١٢ بەدواوە) }} '''کۆنستانتینی مەزن''' پاشای [[ئیمپراتۆریی ڕۆم]] بوو کە ئایینی [[مەسیحییەت]]ی کرد بە ئایینی فەرمی ئیمپراتۆریی ڕۆم.<ref>{{Cite web |title=Constantine I |url=http://www.britannica.com/eb/article-9109633/Constantine-I |website=Encyclopædia Britannica |archive-url=https://web.archive.org/web/20080618100901/http://www.britannica.com/eb/article-9109633/Constantine-I |archive-date=2008-06-18 |access-date=2026-09-24}}</ref> ناوی تەواوی بە [[زمانی لاتینی]] «فلاڤیۆس ڤالێریۆس کۆنستانتینۆس» بوو (٢٧ی شوباتی ٢٧٢ – ٢٢ی ئایاری ٣٣٧)، ھەروەھا بە '''کۆنستانتینی یەکەم''' دەناسرێت. ئەو لە ساڵی ٣٠٦ تا ٣٣٧ زایینی حوکمڕانیی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]]ی کرد و یەکەم ئیمپراتۆری ڕۆم بوو کە باوەڕی بە ئایینی مەسیحی ھێنا (لەوانەیە جگە لە [[فیلیپی عەرەب]]).<ref>{{Cite book |last=Shahîd |first=Irfan |title=Rome and the Arabs |url=https://archive.org/details/romearabsprolego0000shah |date=1984 |publisher=Dumbarton Oaks |pages=[https://archive.org/details/romearabsprolego0000shah/page/65 65]–93 |isbn=978-0-88402-115-5}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Pohlsander |first=Hans A. |date=1980 |title=Philip the Arab and Christianity |journal=Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte |volume=29 |issue=4 |pages=463–473 |issn=0018-2311}}</ref> کۆنستانتین ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی بینی لە بەرزکردنەوەی پێگەی مەسیحییەت لە ئیمپراتۆریەتەکەدا؛ دەرکردنی فەرمانی میلان لە ساڵی ٣١٣ زایینی مەسیحییەتی لە قەدەغەکردن دەرباز کرد و کۆتایی بە چەوساندنەوەی پەیڕەوانی ئەو ئایینە ھێنا، کە ئەمەش خاڵێکی وەرچەرخان بوو لە مێژووی ئایینەکەدا. ھەروەھا شاری [[قوستەنتینە]]ی (ئێستا [[ئەستەمبوڵ]]) وەک پایتەختی نوێی دەوڵەتەکە دامەزراند، کە بۆ ماوەی زیاتر لە ھەزار ساڵ پایتەختی ئیمپراتۆریەتەکە مایەوە. کۆنستانتین لە شاری نایسۆس (ئێستا نیش لە سڕبیا) لەدایک بوو، کوڕی ئەفسەری سوپای ڕۆم [[کۆنستانتیۆس کلۆرۆس|فلاڤیۆس کۆنستانتیۆس]] و ھاوسەرەکەی [[ھێلینا (دایکی کۆنستانتینی مەزن)|ھێلینا]] بوو. باوکی دواتر بوو بە یەکێک لە چوار ئیمپراتۆرەکەی سەردەمی چوارفەرمانڕەوایی (تێترارکی). کۆنستانتین لە سەردەمی دیۆکلیتیان و گالێریۆسدا بە لێھاتوویی خزمەتی سەربازیی کرد و لە بەرەکانی ڕۆژھەڵات دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|فارسەکان]] جەنگا. لە ساڵی ٣٠٥ بانگ کرایەوە بۆ بەریتانیا تا لەگەڵ باوکیدا بجەنگێت. دوای مردنی باوکی لە ساڵی ٣٠٦ لە شاری [[یۆرک]]، سوپاکەی کۆنستانتینی وەک ئیمپراتۆر ناساند. دوای زنجیرەیەک شەڕی ناوخۆ دژی ماکسێنتیۆس و لیسینیۆس، توانی لە ساڵی ٣٢٤دا ببێتە تاکە فەرمانڕەوای تەواوی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم. کۆنستانتین بۆ بەھێزکردنی ئیمپراتۆریەتەکە چەندین چاکسازیی گەورەی ئەنجام دا؛ دەسەڵاتی مەدەنی و سەربازی لە یەکتر جیا کردەوە، و بۆ بەرەنگاربوونەوەی ھەڵاوسان دراوێکی نوێی زێڕی بە ناوی [[سککە|سۆلیدوس]] خستە گەڕ کە بۆ زیاتر لە ھەزار ساڵ بوو بە بنەمای دراو لە ئەورووپا و بیزەنتیندا. ئەو ھەروەھا [[پاسەوانی پریتۆرین]]ی ھەڵوەشاندەوە و سوپای ڕۆمی ڕێکخستەوە بۆ ھێزی جێگیر لەسەر سنوورەکان و ھێزی مانۆڕپێکەری مۆبایل. لە بەرەکانی جەنگدا سەرکەوتنی بەسەر ھۆزەکانی فرانک، ئەلەمان، [[گۆتەکان]] و سەرماتییەکان بەدەستھێنا. لە ساڵی ٣٢٥دا کۆڕبەندی یەکەمی نیقیەی بانگھێشت کرد کە بنەماکانی باوەڕنامەی نیقیەی لێکەوتەوە، و فەرمانی دا بە دروستکردنی [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز]] لەسەر گۆڕی مەسیح لە [[ئورشەلیم]]. حوکمڕانیی ئەو بە سەرەتای گواستنەوە لە [[سەردەمی دێرین]]ەوە بۆ [[سەدەکانی ناوین]] دادەنرێت، کە تێیدا پایەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] داڕێژران. == سەرچاوەناسی == کۆنستنتین وەک فەرمانڕەوایەکی گرنگ ھەمیشە کەسایەتییەکی مشتومڕاوی بووە.<ref name="Barnes1981">{{Cite book |last=Barnes |first=Timothy D. |title=Constantine and Eusebius |url=https://archive.org/details/constantineeuseb0000barn |date=1981 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-16531-1 |pages=[https://archive.org/details/constantineeuseb0000barn/page/n278 265]–272}}</ref> ھەڵچوون و گۆڕانکارییەکانێک کە لە ناوبانگی ئەو دەبیندرێن، لە بوونی سەرچاوە مێژوویەکان لەبارەی حوکمڕانی ئەو سەرچاوەی گرتووە. ئەم ھەڵچوونانە زۆر و وردن و زۆرجار یەکلایەنەن.<ref name="Lenski2006">{{Cite book |last=Lenski |first=Noel |title=The Cambridge Companion to the Age of Constantine |url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_j3c6 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-0-521-52157-4 |pages=[https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_j3c6/page/2 2]–26}}</ref><ref name="Southern2001">{{Cite book |last=Southern |first=Pat |title=The Roman Empire from Severus to Constantine |url=https://archive.org/details/romanempirefroms0000sout_v9s2 |date=2001 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=0-415-23944-3 |pages=[https://archive.org/details/romanempirefroms0000sout_v9s2/page/169 169]–170}}</ref><ref name="Cameron2005">{{Cite book |last=Cameron |first=Averil |chapter=The Reign of Constantine, a.d. 306–337 |title=The Cambridge Ancient History |volume=12 |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-05392-1 |pages=90–92}}</ref> ھیچ سەرچاوەیەکی مێژوویی و ژیاننامەی سەردەمی کۆنستانتین سەبارەت بە ژیان و حوکمڕانییەکەی نەماوە. نزیکترین جێگرەوە بۆ ژیاننامەیەکی مێژوویی ئەو، ''ژیانی کۆنستانتین'' کە لەلایەن یوسبیۆسی قەیسەرییەوە نووسراوە، کە تێکەڵەیەک لە ستایش و پیرۆزکردنە و لە نێوان ساڵانی ٣٣٥ و دەوروبەری ٣٣٩ نووسراوە.<ref name="Drake1988">{{Cite journal |last=Drake |first=H. A. |date=1988 |title=What Eusebius Knew: The Genesis of the "Vita Constantini" |url=https://archive.org/details/sim_classical-philology_1988-01_83_1/page/20 |journal=Classical Philology |volume=83 |pages=20–38}}</ref> ئەم کتێبە باسی فەزیلەتی ئەخلاقی و ئایینی کۆنستانتین دەکات و وێنەیەکی ئەرێنی و مشتومڕاوی کۆنستانتین دەخاتە ڕوو و مێژوونووسانی دواتر چەندین جار تەحەدای ڕەوایەتییەکەی کردووە.<ref name="Elliott1996">{{Cite book |last=Elliott |first=T. G. |title=The Christianity of Constantine the Great |url=https://archive.org/details/christianityofco0000tgel |date=1996 |publisher=University of Scranton Press |location=Scranton, Pennsylvania |isbn=0-940866-59-5 |pages=[https://archive.org/details/christianityofco0000tgel/page/162 162]–171}}</ref> تەواوترین ژیاننامەی ئەلمانی کۆنستانتین ھەمان «''ڤاڵسیانۆسیھ''»،<ref name="Odahl">{{Cite book |last=Odahl |first=Charles M. |title=Constantine and the Christian Empire |url=https://archive.org/details/constantinechris0000odah |date=2001 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-17485-5 |pages=[https://archive.org/details/constantinechris0000odah/page/n25 2]–14}}</ref> بەرھەمێکە کە مێژووی نادیار<ref name="Odahl"/> تیشکی خستووەتە سەر ڕووداوە سەربازی و سیاسییەکان و چاوپۆشی لە بابەتە کەلتووری و ئایینییەکان دەکات.<ref name="Odahl"/> ''لەبارەی مردنی گۆشەگیرکەران'' لەلایەن لاکتانتیۆسەوە، کە ڕیساڵی سیاسی و مەسیحییە لەسەر سەردەمی دیۆکلیتیان و تێترارکی، وردەکاری بەنرخی سەبارەت بە پێشینەکانی کۆنستانتین و ژیانی سەرەتایی دەخاتە ڕوو.<ref name="MacKay1999">{{Cite journal |last=MacKay |first=Christopher S. |date=1999 |title=Lactantius and the Succession to Diocletian |url=https://archive.org/details/sim_classical-philology_1999-04_94_2/page/198 |journal=Classical Philology |volume=94 |issue=2 |pages=198–209}}</ref> ''مێژووی کڵیسایی کڵیسای کاتۆلیک'' لە نووسینی سێ نووسەری سۆکرات، سۆزۆمێن و تیۆدۆر باس لە مشتومڕەکانی کڵیسایی سەردەمی دواتری کۆنستانتین دەکات. ئەم کتێبە مێژووییە لە سەردەمی تیۆدۆسی دووەم (٤٠٢–٤٥٠ زایینی) نووسراوە، سەدەیەک دوای حوکمڕانی کۆنستانتین و ئەم مێژوونووسانەی کڵێسا لە ڕێگەی چەواشەکاری و زانیاری ھەڵە و سەرلێشێواوی بە ئەنقەست ڕووداوە مێژوویی و تیۆلۆژییەکانی سەردەمی کۆنستانتین تەمومژاوی دەکەن. ھەروەھا نووسینەکانی ھەمان سەردەمی کۆنستانتین، قەشەی [[ئەسکەندەریە]] ئەتاناسۆس (کۆچی دوایی کردووە لە ساڵی ٣٧٣ی زایینی) و ''مێژووی کڵێسا (ئاریانیزم)''، فیلۆستۆرجیۆس ماونەتەوە، ھەرچەندە لایەنگری و لایەنگرییان کەمتر نییە. ئەو نووسینانەی کە بە ''نموونە یان پوختە'' ناسراون، وەکو ''د سیزاریبوس لە'' نووسینی ئۆریلیۆس ڤیکتۆر، ''برویاریۆمی'' یۆترۆپیۆس، ''برویاریۆمی'' فێستۆس و نامەی قەیسەرەکان لەلایەن نووسەرێکی نەناسراوەوە، پوختەیەکی کۆمپاکت و عەلمانی لە ڕووداوە سیاسی و سەربازییەکانی ئەو سەردەمە دەخەنە ڕوو.<ref name="Lieu1996">{{Cite book |last1=Lieu |first1=Samuel N. C. |last2=Montserrat |first2=Dominic |title=From Constantine to Julian: Pagan and Byzantine Views; A Source History |url=https://archive.org/details/fromconstantinet0000unse_p3z6 |date=1996 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-09335-4 |pages=[https://archive.org/details/fromconstantinet0000unse_p3z6/page/2 2]–6}}</ref> ''سروودەکانی لاتین'' کۆمەڵە سروودێکی کۆتایی سەدەی ٣ و سەرەتای سەدەی چوارە کە زانیاری بەنرخ لەبارەی سیاسەت و ئایدۆلۆژیای وڵات و ھەروەھا سەردەمی تێترارکی و سەرەتای ژیانی قوستەنتین دەدات.<ref name="Wienand2012">{{Cite book |last=Wienand |first=Johannes |title=Der Kaiser als Sieger |date=2012 |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-05-005904-4 |pages=26–86}}</ref> تەلارسازی ھەمان سەردەمی کۆنستانتین، وەک کەوانەکەی کۆنستانتین لە ڕۆما و کۆشکەکانی گامزیگارد و [[کۆردۆبا (ئیسپانیا)|کۆرۆدۆبا لە ئیسپانیا]] ئەو نووسراو و [[سککە|دراوانەی]] کە لەم سەردەمەدا ماونەتەوە تەواوکەری سەرچاوە ئەدەبییەکانن. == سەرەتای ژیان == کۆنستانتین لە ٢٧ی شوباتی ساڵی ٢٧٢ لەدایک بوو.<ref name="Dolezal2022">{{Cite book |last=Doležal |first=Stanislav |title=The Reign of Constantine, 306–337: Continuity and Change in the Late Roman Empire |date=2022 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-97464-0 |pages=221–237}}</ref> ھەرچەندە ڕۆژی لەدایکبوونی لە سەرچاوە مێژووییەکاندا تۆمار کراوە، بەڵام ساڵی لەدایکبوونی بە دیاریکراوی نەنووسراوە و لە نێوان ساڵانی ٢٧١ تا ٢٨٠ خەمڵێنراوە، بەڵام بەڵگە مێژووییەکان ساڵی ٢٧٢ پشتڕاست دەکەنەوە.<ref name="Dolezal2022" /> شوێنی لەدایکبوونی شاری نایسۆس بوو (نیشی ئێستا لە سڕبیا) کە دەکەوتە ناوچەی داردانیا لە پارێزگای مۆیسیا سوپەریۆر.<ref name="Barnes1982">{{Cite book |last=Barnes |first=Timothy D. |title=The New Empire of Diocletian and Constantine |url=https://archive.org/details/barnes-new-empire |date=1982 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-28067-0 |pages=[https://archive.org/details/barnes-new-empire/page/39 39]–42}}</ref> باوکی، [[کۆنستانتیۆس کلۆرۆس|فلاڤیۆس کۆنستانتیۆس]]، ئەفسەرێکی سەربازیی بەڕەچەڵەک ئیلیری بوو کە لە ھەمان پارێزگاوە ھاتبوو،<ref name="Kazhdan1991">{{Cite book |title=Oxford Dictionary of Byzantium |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0003unse_u3y1 |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander P. |date=1991 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-504652-6 |pages=524–525}}</ref> یان وەک ئەوەی برازاکەی ئیمپراتۆر جولیان ئاماژەی پێ کردووە، بەڕەچەڵەک تراکی بووە.<ref>{{Cite book |last=Tougher |first=Shaun |title=Julian the Apostate |url=https://archive.org/details/julianapostate0000toug |date=2007 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-1887-3}}</ref> دایکی کۆنستانتین، [[ھێلینا (دایکی کۆنستانتینی مەزن)|ھێلینا]]، ژنێکی گریکیی کەمپێگە بوو کە پێدەچێت خەڵکی درێپانۆم لە [[بیتینیا]] بووبێت.<ref>{{Cite book |last=Hillner |first=Julia |title=Helena Augusta: Mother of the Empire |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-087529-9 |page=20}}</ref> دیار نییە کە ئایا ھێلینا بە یاسایی ھاوسەری کۆنستانتیۆس بووە یان تەنھا کەنیزەکی بووە. کۆنستانتین بە [[زمانی لاتینی]] قسەی دەکرد و لە کاتی وتاردان لە کۆڕبەندە کەنیسەییەکاندا کە بە زمانی گریکی بەڕێوەدەچوون، پێویستی بە وەرگێڕی زمانی گریکی دەبوو.<ref>{{Cite book |last1=Tejirian |first1=Eleanor H. |last2=Simon |first2=Reeva Spector |title=Conflict, conquest, and conversion: two thousand years of Christian missions in the Middle East |url=https://archive.org/details/conflictconquest0000teji |date=2012 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-51109-4 |page=[https://archive.org/details/conflictconquest0000teji/page/15 15]}}</ref> لە نیسانی ساڵی ٢٨٦، دیۆکلیتیان ھاوکارەکەی ماکسیمیانی وەک ھاوئیمپراتۆر دەستنیشان کرد. لە ساڵی ٢٩٣، دیۆکلیتیان سیستمی چوارفەرمانڕەوایی (تێترارکی)ی دامەزراند؛ دوو قەیسەری دەستنیشان کرد کە لە پلەی خوارەوەی دوو ئیمپراتۆرە سەرەکییەکە (ئەگوستوسەکان) بوون. کۆنستانتیۆس (باوکی کۆنستانتین) وەک قەیسەری ڕۆژئاوا دیاری کرا و گالێریۆس بوو بە قەیسەری ڕۆژھەڵات. بۆ پتەوکردنی ئەم پەیوەندییە سیاسییە، باوکی کۆنستانتین ناچار کرا لە ھێلینا جیا ببێتەوە و لەگەڵ سیخوڕ/کچەزڕی ماکسیمیان، تیۆدۆرا، ھاوسەرگیری بکات. کۆنستانتین وەک شازادەیەکی دەربار ڕەوانەی دەرباری دیۆکلیتیان لە ڕۆژھەڵات کرا تا وەک بارمتەیەکی ڕێزلێگیراو دەستەبەری دڵسۆزیی باوکی بکات.<ref name="Treadgold1997">{{Cite book |last=Treadgold |first=Warren |title=A History of the Byzantine State and Society |url=https://archive.org/details/historyofbyzanti0000trea |date=1997 |publisher=Stanford University Press |location=Stanford |isbn=978-0-8047-2630-6 |pages=[https://archive.org/details/historyofbyzanti0000trea/page/14 14]–17}}</ref> === لە ڕۆژھەڵات === کۆنستانتین لە دەرباری دیۆکلیتیان لە شاری نیکۆمیدیا ([[ئیزمیت]]) پەروەردەیەکی فەرمیی لە ئەدەبیاتی لاتینی، فەلسەفە و زمانی گریکیدا وەرگرت.<ref name="Barnes1981"/> ژینگەی کراوەی نیکۆمیدیا وای لێکرد لەگەڵ ڕۆشنبیرانی مەسیحی و بتپەرستدا تێکەڵاو بێت و لەوانەیە بەشداریی لە وانەکانی لاکتانتیۆس، نووسەری لاتینیی مەسیحی، کردبێت. لە خزمەتی سەربازیدا، کۆنستانتین لە بەرەی دۆڵی [[دانووب]] دژی ھۆزە بەربەرەکان جەنگا و لە ساڵانی ٢٩٧–٢٩٩ لە ژێر دەستی گالێریۆسدا لە سووریا و [[مێزۆپۆتامیا]] دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] شەڕی کرد.<ref name="Odahl"/> لە شوباتی ساڵی ٣٠٣، دیۆکلیتیان دەستی کرد بە گەورەترین ھەڵمەتی چەوساندنەوەی مەسیحییەکان لە مێژووی ڕۆمدا. لە نیکۆمیدیا کڵێسای نوێی مەسیحییەکان ڕووخێنرا و دەقە پیرۆزەکان سووتێنران. کۆنستانتین شایەتحاڵی ئەم ڕووداوانە بوو؛ ھەرچەندە لە نووسینەکانی دواتریدا خۆی وەک دژبەری ئەو توندوتیژییانە پیشان دا، بەڵام لەو کاتەدا نەیدەتوانی ڕێگری لە بڕیارەکانی دەربار بکات.<ref name="MacMullen1969">{{Cite book |last=MacMullen |first=Ramsay |title=Constantine |url=https://archive.org/details/constantine0000macm_t7h5 |date=1969 |publisher=Dial Press |location=New York |isbn=0-7099-4685-6 |pages=[https://archive.org/details/constantine0000macm_t7h5/page/24 24]–30}}</ref> لە ١ی ئایاری ٣٠٥، دیۆکلیتیان بەھۆی نەخۆشییەوە دەستی لە کار کێشایەوە و ماکسیمیانیش بە ناچاری ھەمان کاری کرد. خەڵک چاوەڕوانی ئەوە بوون کە کۆنستانتین و ماکسێنتیۆس (کوڕی ماکسیمیان) ببنە قەیسەری نوێ، بەڵام گالێریۆس کاریگەریی خۆی بەکارھێنا تا سیڤێرس و ماکسیمینۆس دازا بکرێنە قەیسەر. بەم شێوەیە کۆنستانتین لە دەسەڵات بێبەش کرا و لە دەرباری گالێریۆسدا مایەوە. سەرچاوە مێژووییەکان باسی پیلانەکانی گالێریۆس دەکەن بۆ لەناوبردنی کۆنستانتین، لەوانە خستنەبەردەمی شێر و ناردنی بۆ ھێرشی مەترسیدار لە زۆنگاوەکانی دانووب، بەڵام کۆنستانتین لە ھەموویان ڕزگاری بوو.<ref name="Lenski2006"/> === لە ڕۆژئاوا === کۆنستانتین بۆی دەرکەوت کە مانەوەی لە ژێر دەستی گالێریۆسدا ژیانی دەخاتە مەترسییەوە. لە بەھاری ساڵی ٣٠٥دا، باوکی کۆنستانتیۆس داوای لە گالێریۆس کرد ڕێگە بە کوڕەکەی بدات بچێتە لای لە بەریتانیا تا لە شەڕەکاندا یارمەتیی بدات. دوای شەوێکی درێژ لە مەی خواردنەوە، گالێریۆس ڕەزامەندیی دەربڕی. کۆنستانتین ترسا ئیمپراتۆر لە بڕیارەکەی پەشیمان ببێتەوە، بۆیە دەستبەجێ بە شەودا ھەڵات و لە ھەموو وێستگەکانی پۆستەدا ئەسپەکانی خستە کار و ئەوانی تری پەکخست تا نەتوانن شوێنی بکەون. ئەو لە بۆلۆنی لە فەڕەنسا گەیشتە لای باوکی.<ref name="Barnes1981"/> لەوێوە پێکەوە بە [[نۆکەندی ئینگلیز]]دا پەڕینەوە بۆ بەریتانیا و چوونە شاری ئێبۆراکوم ([[یۆرک]])، کە بنکەیەکی گەورەی سەربازی بوو. باوک و کوڕ لە ھاوین و پاییزدا ھەڵمەتێکی سەربازییان دژی ھۆزەکانی پیکت لە پشت دیواری [[ھادریان]] ئەنجام دا. لە ٢٥ی تەممووزی ٣٠٦، کۆنستانتیۆس لە یۆرک نەخۆش کەوت و کۆچی دوایی کرد. پێش مردنی، پشتیوانیی خۆی بۆ کۆنستانتین دەربڕی تا شوێنی بگرێتەوە. سوپای ڕۆژئاوا دەستبەجێ کۆنستانتینیان وەک «ئەگوستوس» (ئیمپراتۆر) ناساند. کۆنستانتین نامەیەکی فەرمیی بۆ گالێریۆس نارد و وێنەی خۆی بە پۆشاکی ئیمپراتۆرییەوە پێشکەش کرد. گالێریۆس تووڕە بوو بەڵام بۆ ڕێگریکردن لە شەڕ، کۆنستانتینی وەک «قەیسەر» پەسەند کرد و پلەی ئەگوستوسی بەخشییە سیڤێرس؛ کۆنستانتین ئەم بڕیارەی قبووڵ کرد چونکە ڕەوایەتیی بە حوکمڕانییەکەی بەخشی.<ref name="Barnes1981"/><ref name="Odahl"/> == ئیمپراتۆر (٣٠٦–٣٣٧) == پشکی کۆنستانتین لە ئیمپراتۆریەتەکە بریتی بوو لە بەریتانیا، گال (فەڕەنسا) و [[ھیسپانیا]] (ئیسپانیا). ئەو فەرماندەیی یەکێک لە گەورەترین سوپاکانی ڕۆمی دەکرد کە لەسەر سنووری گرنگی ڕووباری [[ڕاین]] جێگیر کرابوو. دوای دەستبەکاربوونی، شاری [[تریر]]ی کردە پایتەختی خۆی و دەستی کرد بە فراوانکردنی؛ دیوارەکانی شارەکەی بەھێز کرد و کۆشکێکی گەورە و گەرماوێکی گەورەی لێ دروست کرد. ھۆزەکانی فرانک بە بیستنی ھەواڵی مردنی باوکی ھێرشیان کردە سەر ناوچەکانی ڕاین، بەڵام کۆنستانتین شکستی پێھێنان و دوو لە پاشاکانیانی بە دیل گرت و لە گۆڕەپانی ئاژەڵەکانی تریردا لەبەردەم جەماوەردا لەناوی بردن.<ref name="MacMullen1969"/> بەپێی سەرچاوەکان، کۆنستانتین لە سەرەتای حوکمڕانییەوە سیاسەتێکی نەرمی بەرامبەر مەسیحییەکان گرتە بەر و فەرمانی دا بە گەڕاندنەوەی ئەو ماف و موڵکانەی کە لە کاتی چەوساندنەوەکاندا لێیان زەوت کرابوو.<ref name="Barnes1981"/> === یاخیبوونی ماکسێنتیۆس === لە تشرینی یەکەمی ٣٠٦، ماکسێنتیۆس (کوڕی ماکسیمیان) لە ڕۆما یاخی بوو و خۆی بە ئیمپراتۆر ڕاگەیاند. سیڤێرس لەلایەن گالێریۆسەوە نێردرا بۆ لێدانی، بەڵام سەربازەکانی سیڤێرس چوونە پاڵ ماکسێنتیۆس و سیڤێرس دەستگیر کرا و کوژرا. ماکسیمیان لە خانەنشینی گەڕایەوە تا یارمەتیی کوڕەکەی بدات و سەردانی کۆنستانتینی کرد لە تریر؛ پێشنیاری کرد کە کچەکەی، [[فاوستا]]، بداتە کۆنستانتین و پلەی ئەگوستوسی پێ ببەخشێت لە بەرامبەر پشتیوانیکردنیان لە ئیتاڵیا. کۆنستانتین لە ھاوینی ٣٠٧ لەگەڵ فاوستا ھاوسەرگیریی کرد، بەڵام خۆی لە دەستێوەردانی سەربازی لە جەنگەکانی ئیتاڵیا بەدوور گرت و سەرنجی خستە سەر پاراستنی سنوورەکانی ڕاین بەرامبەر بەربەرەکان.<ref name="Barnes1981"/><ref name="Potter2004">{{Cite book |last=Potter |first=David S. |title=The Roman Empire at Bay: AD 180–395 |url=https://archive.org/details/romanempireatbay0000pott |date=2004 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=0-415-10058-5 |pages=[https://archive.org/details/romanempireatbay0000pott/page/348 348]–353}}</ref> لە کۆڕبەندی کارنونتۆم لە تشرینی دووەمی ٣٠٨دا، دیۆکلیتیان و گالێریۆس کۆبوونەوە؛ ماکسیمیان ناچار کرا دەست لە کار بکێشێتەوە و لیسینیۆس وەک ئەگوستوسی نوێی ڕۆژئاوا دیاری کرا، لە کاتێکدا کۆنستانتین دیسانەوە بۆ قەیسەر دابەزێنرا. بەڵام کۆنستانتین ئەم بڕیارەی ڕەتکردەوە و لەسەر سککەکانی نازناوی ئەگوستوسی بۆ خۆی پاراست.<ref name="Potter2004"/> === یاخیبوونی ماکسیمیان === لە ساڵی ٣١٠دا، ماکسیمیان کە لە دەرباری کۆنستانتین بوو، کەڵکی لە غیابی کۆنستانتین وەرگرت کە خەریکی شەڕ بوو لەگەڵ فرانکەکان، و دەنگۆی ئەوەی بڵاوکردەوە کە کۆنستانتین کوژراوە و خۆی جلی ئیمپراتۆریی پۆشی. کاتێک کۆنستانتین ھەواڵەکەی بیست، دەستبەجێ بە ڕووباری ساۆن و ڕۆن بەرەو باشوور بە کەشتی لەشکشی کێشا و لە [[لیۆن]] دابەزی. ماکسیمیان بەرەو شاری [[مارسیلیا]] ھەڵات. دانیشتووانی شارەکە دەروازەکانیان بۆ کۆنستانتین واڵا کرد و ماکسیمیان دەستگیر کرا. کۆنستانتین لێبوردەییەکی کاتیی پێبەخشی، بەڵام دواتر ماکسیمیان ناچار کرا لە تەممووزی ٣١٠ خۆی بخکێنێت بە ھەڵواسین.<ref name="Barnes1981"/><ref name="Odahl"/> دوای مردنی ماکسیمیان، کۆنستانتین نەیدەتوانی پشت بە پەیوەندیی خێزانیی پێشووی ببەستێت بۆ شەرعییەتی دەسەڵاتەکەی. لە وتارێکی فەرمیدا لە تەممووزی ٣١٠، ڕاگەیەندرا کە کۆنستانتین لە نەوەی ئیمپراتۆر [[کلاودیوس|کلاودیوسی دووەم]]ە کە بە تێکشکاندنی [[گۆتەکان]] بەناوبانگ بوو. ھەروەھا لە بانگەشە ئایینییەکاندا، کۆنستانتین ڕووی لە پەرستنی خوداوەندی خۆر، [[سۆل ئینڤیکتۆس]] و [[ئەپۆڵۆ]] کرد، و لەسەر دراوەکانی وێنەی سۆل ئینڤیکتۆس جێگەی خوداوەندەکانی تری وەک [[مارس (میتۆلۆژیا)|مارس]] و [[جووپیتەر (خوداوەند)|جووپیتەر]]ی گرتەوە.<ref name="Wienand2012"/> === جەنگە ناوخۆییەکان === ==== جەنگ دژی ماکسێنتیۆس ==== [[پەڕگە:Ponte Milvio-side view-antmoose.jpg|وێنۆک|پردی میلڤیۆن لەسەر ڕووباری تایبەر لە باکووری ڕۆما، شوێنی جەنگی مێژوویی نێوان کۆنستانتین و ماکسێنتیۆس]] لە بەھاری ساڵی ٣١١دا گالێریۆس بە نەخۆشییەکی سەخت کۆچی دوایی کرد و بەمەش سیستمی تێترارکی بە تەواوی لەبەریەک ھەڵوەشایەوە. ماکسێنتیۆس لە ڕۆما خۆی بۆ جەنگ ئامادە کرد و سوێندی خوارد تۆڵەی مەرگی باوکی لە کۆنستانتین بکاتەوە. کۆنستانتین بۆ بەھێزکردنی پێگەی خۆی، ھاوپەیمانییەکی لەگەڵ لیسینیۆس بەست و خوشکەکەی، کۆنستانتیای، پێشکەش کرد بۆ ھاوسەرگیری. لە بەھاری ساڵی ٣١٢، کۆنستانتین بە سوپایەکەوە کە لە نزیکەی ٤٠،٠٠٠ سەرباز پێکدەھات، بەسەر چیاکانی ئەڵپدا تێپەڕی بەرەو باکووری ئیتاڵیا. یەکەم شاری گەورە کە ڕووبەڕووی بووەوە شاری سۆزا بوو کە دەستبەجێ گەمارۆی دا و دەروازەکانی سووتاند. پاشان بەرەو شاری [[تورین]] پێشڕەوی کرد و لە شەڕی توریندا سوارچاکە قورسەکانی ماکسێنتیۆسی تێکشکاند. دوای ئەوە بەرەو شاری [[پارێزگای ڤێرۆنا]] ڕۆیشت کە لەلایەن ژەنەڕاڵی ماکسێنتیۆس، ڕوریچیۆس پۆمپیانۆسەوە بەرگریی لێدەکرا؛ لە شەڕێکی سەختدا کۆنستانتین سەرکەوت و پۆمپیانۆس کوژرا و شارەکە خۆی بەدەستەوە دا. ڕێگای ڕۆما بە تەواوی بەڕووی کۆنستانتیندا واڵا بوو.<ref name="Curran2000">{{Cite book |last=Curran |first=John |title=Pagan City and Christian Capital |url=https://archive.org/details/pagancitychristi0000curr |date=2000 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=0-19-815278-7 |pages=[https://archive.org/details/pagancitychristi0000curr/page/66 66]–72}}</ref> ==== پردی میلڤیۆن و بیناوەکە ==== لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٣١٢، سوپای ھەردوولا لەسەر پردی میلڤیۆن لە نزیک ڕووباری تایبەر لە باکووری ڕۆما ڕووبەڕووی یەکتر بوونەوە. بەپێی سەرچاوە مەسیحییەکان، پێش دەستپێکردنی شەڕەکە، کۆنستانتین ئەزموونێکی ڕۆحیی بەسەرھات. لاکتانتیۆس دەڵێت کۆنستانتین لە خەودا فەرمانی پێکرا کە ھێمای ئاسمانیی مەسیحییەت (کە بریتی بوو لە پیتی یۆنانیی [[خی (پیت)|خی (X)]] و [[ڕۆ (پیت)|ڕۆ (P)]] پێکەوە بەستراو: ☧ کە دوو پیتی سەرەتای وشەی «مەسیح» بوون بە گریکی) لەسەر قەڵغانی سەربازەکانی بنەخشێنێت.<ref name="Lenski2006"/> یوسبیۆس دەگێڕێتەوە کە لە نیوەڕۆدا کۆنستانتین لە ئاسماندا خاچێکی ڕووناکیی لە سەرووی خۆرەوە بینیوە کە ئەم دەستەواژەیەی لەسەر نووسرابوو: «''In hoc signo vinces''» (واتە: بەم نیشانەیە سەردەکەویت)، و شەوی دواتر مەسیح لە خەویدا دەرکەوتووە و فەرمانی پێکردووە کە ئاڵایەکی سەربازی بەو شێوەیە (لابارۆم) دروست بکات.<ref name="Barnes1981"/> لە شەڕەکەدا سوارچاکەکانی کۆنستانتین ھێڵەکانی سوارچاکی ماکسێنتیۆسیان تێکشکاند و پیادەکانیشیان بەرەو ڕووباری تایبەر پاڵ پێوە نا. ماکسێنتیۆس لە کاتی ھەڵاتنیدا لەسەر پردە بەلەمەکە کەوتە ناو ڕووبارەکە و بەھۆی قورسیی زرێپۆشەکەیەوە خنکا. ڕۆژی دواتر لاشەکەی لە ئاو دەرھێنرا و سەری بڕدرا و بە شەقامەکانی ڕۆمدا نمایش کرا.<ref name="Curran2000"/> ==== لە ڕۆما ==== کۆنستانتین لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٣١٢ بە جۆش خرۆشەوە چووە ناو شاری ڕۆما. بە پێچەوانەی ئیمپراتۆرەکانی پێش خۆی، ڕەتیکردەوە بچێتە سەر گردی کاپیتۆلین بۆ ئەنجامدانی قوربانی لە پەرستگای جووپیتەردا. پاشان چاوی بە پیرانی ئەنجومەنی سێنات کەوت و بەڵێنی پاراستنی مافەکانیانی پێدان. سێنات نازناوی «ئەگوستوسی گەورەترین»ی پێبەخشی. کۆنستانتین دەستبەجێ فەرمانی دا بە ھەڵوەشاندنەوەی [[پاسەوانی پریتۆرین]] کە لە شەڕەکەدا پشتیوانیی ماکسێنتیۆسیان کردبوو. لەسەر بنکەی کۆنی ئەو پاسەوانانە، دەستی کرد بە دروستکردنی کڵێسای لاتێران لە ڕۆما. ھەروەھا [[کەوانەی کۆنستانتین]] لە نزیک کۆلۆسیۆم بۆ یادکردنەوەی سەرکەوتنەکەی دروست کرا کە تێیدا ئاماژە بەوە کرا سەرکەوتنەکە بە «ئیلھامی خودایی» بەدەستھاتووە.<ref name="Curran2000"/> ==== جەنگەکان دژی لیسینیۆس ==== [[پەڕگە:Aureus of Licinius.png|وێنۆک|دراوی زێڕینی ئیمپراتۆر لیسینیۆس]] لە شوباتی ٣١٣، کۆنستانتین لە شاری [[میلان]] چاوی بە لیسینیۆس کەوت و لەوێ ھاوسەرگیریی لیسینیۆس و کۆنستانتیای خوشکی کۆنستانتین بەڕێوەچوو. لەو کۆبوونەوەیەدا ھەردوو ئیمپراتۆر لەسەر «فەرمانی میلان» ڕێککەوتن، کە بە فەرمی ئازادیی تەواوی پەرستشی بە مەسیحییەکان و ھەموو ئایینەکانی تر لە ئیمپراتۆریەتەکەدا دەبەخشی و فەرمانی گەڕاندنەوەی سەرجەم موڵکە دەستبەسەرداگیراوەکانی کڵێسای دەرکرد.<ref name="Pohlsander2004">{{Cite book |last=Pohlsander |first=Hans |title=The Emperor Constantine |url=https://archive.org/details/emperorconstanti00pohl_0 |date=2004 |publisher=Routledge |location=London |isbn=0-415-31938-2 |pages=[https://archive.org/details/emperorconstanti00pohl_0/page/25 24]–25}}</ref> پەیوەندیی نێوان ھەردوو ئیمپراتۆر زۆری نەخایاند و لە ساڵی ٣١٤ یان ٣١٦دا شەڕ لە نێوانیاندا ھەڵگیرسا؛ لە شەڕی سیبالای و پاشان شەڕی ماردیا کۆنستانتین سەرکەوتنی بەدەستھێنا و ڕێککەوتن لەسەر دابەشکردنی دەسەڵات، کە تێیدا کوڕەکانی کۆنستانتین، [[کریسپۆس]] و [[کۆنستانتینی دووەم (ئیمپراتۆر)|کۆنستانتینی دووەم]]، لەگەڵ کوڕەکەی لیسینیۆس کرانە قەیسەر. لە ساڵی ٣٢٠ بەدواوە لیسینیۆس دەستی کردەوە بە چەوساندنەوەی فەرمانبەر و سەربازە مەسیحییەکان لە بەشەکانی خۆیدا لە ڕۆژھەڵات. ئەم ناکۆکییە ئایینی و سیاسییە لە ساڵی ٣٢٤دا گەیشتە لووتکە؛ کۆنستانتین بە ئاڵای مەسیحییەتەوە و لیسینیۆس بە پشتیوانیی بتپەرستەکان و بەکرێگیراوانی گۆت ڕووبەڕوو بوونەوە. لە شەڕی ئەدریانۆپڵ و پاشان شەڕی دەریایی ھێلیسپۆنت و لە کۆتاییدا لە شەڕی خریسۆپۆلیس لە ١٨ی ئەیلوولی ٣٢٤، کۆنستانتین بە تەواوی لیسینیۆسی تێکشکاند. لیسینیۆس خۆی بەدەستەوە دا و دواتر بە تۆمەتی پیلانگێڕان لەسێدارە درا، بەمەش کۆنستانتین بوو بە تاکە ئیمپراتۆری بێڕکابەری سەرانسەری ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم.<ref name="Pohlsander2004"/> == حوکمڕانیی دواتر == === دامەزراندنی قوستەنتینە === [[پەڕگە:Silver medallion of Constantine I, AD 330.jpg|وێنۆک|دراوی زیوی کۆنستانتینی یەکەم لە ساڵی ٣٣٠ بۆ یادکردنەوەی دامەزراندنی قوستەنتینە]] شکستی لیسینیۆس بووە ھۆی دەستپێکردنی قۆناغێکی نوێ. ڕۆژھەڵاتی ئیمپراتۆریەتەکە لە ڕووی ئابووری، شارستانی و بازرگانییەوە زۆر دەوڵەمەندتر بوو لە ڕۆژئاوا، ھەروەھا لە ڕووی سەربازییەوە نزیکتر بوو لە بەرەکانی شەڕ لەسەر دۆڵی دانووب و بەرامبەر ئیمپراتۆریەتیی ساسانی. کۆنستانتین دوای لێکۆڵینەوە لە چەندین شوێن (وەک [[سۆفیا]] و سێردیکا)، بڕیاری دا شاری دێرینی بیزەنتیۆم لەسەر گەرووی [[بۆسفۆر]] بکاتە پایتەختی نوێی دەوڵەتەکە.<ref name="Dagron1984">{{Cite book |last=Dagron |first=Gilbert |title=Naissance d'une Capitale: Constantinople et ses institutions de 330 a 451 |date=1984 |publisher=Presses Universitaires de France |location=Paris |isbn=2-13-038902-3 |pages=15–24}}</ref> شارەکە لە ساڵی ٣٢٤ بناغەی دانرا و لە ١١ی ئایاری ٣٣٠ بە فەرمی کرایەوە و ناوی نرا «ڕۆمای نوێ» (Nova Roma)، بەڵام لەنێو خەڵکدا ناوی «[[قوستەنتینە]]» (شاری کۆنستانتین)ی بەسەردا بڕا. شارەکە بە کۆشک، گۆڕەپانی ئەسپڕاکردن (ھیپۆدرۆم)، کەنیسە، و شوێنەواری دێرینی شارستانێتییە جیاوازەکان ڕازێنرایەوە و پارچەی پەیکەری خوداوەندە کۆنەکانی تێدا کۆکرایەوە وەک ھێمایەکی ھونەری. دراوێکی تایبەت لە ساڵی ٣٣٠ بۆ ئەم بۆنەیە لێدرا و شارەکە تا ھەزار ساڵی تر وەک پایتەختی ئیمپراتۆریەتەکە مایەوە.<ref name="Kazhdan1991"/> === سیاسەتی ئایینی === کۆنستانتین یەکەم ئیمپراتۆر بوو کە یاسای بۆ پاراستنی مەسیحییەکان دەرکرد. لە شوباتی ٣١٣ لەگەڵ لیسینیۆس فەرمانی میلانیان واژوو کرد کە ئازادیی ئایینیی دابین کرد و موڵکە دەستبەسەرداگیراوەکانی بۆ گەڕاندنەوە. لە ساڵی ٣٢١دا کۆنستانتین ڕۆژی یەکشەممەی وەک ڕۆژی پشووی فەرمی لە تەواوی ئیمپراتۆریەتەکەدا ناساند. ھەروەھا پەیڕەوانی مەسیحییەتی لە بەشداریکردن لە قوربانیکردنی دەوڵەتی بەخشی. کاتێک ناکۆکی لە نێوان پیاوانی ئایینی لەسەر پرسی ئاریانیزم (کە باوەڕی وابوو مەسیح دروستکراوی خودایە نەک ھاوجەوھەری خودا) سەریھەڵدا، کۆنستانتین لە ساڵی ٣٢٥دا [[کۆڕبەندی یەکەمی نیقیە]]ی بەست. ئەو سەرۆکایەتیی کۆبوونەوەکەی کرد و جەختی لەسەر یەکپارچەیی باوەڕ و ئاشتیی کۆمەڵایەتی کردەوە؛ لە ئەنجامدا، باوەڕنامەی نیقیە دەرکرا کە مەسیحی وەک «ھاوجەوھەری باوک» ناساند و ئاریانیزمی ڕەتکردەوە. ھەروەھا بەستنی جەژنی ھەستانەوە لە جەژنی [[جەژنی پێسح|پێسح]]ی جووەکان جیا کرایەوە و بڕیار درا کە پشت بە [[ڕۆژژمێری جولیانی]] ببەسترێت نەک [[ڕۆژژمێری عیبری]].<ref>{{Cite book |last=Norwich |first=John Julius |title=Byzantium: The Early Centuries |date=1988 |publisher=Penguin Books |location=Middlesex |isbn=0-394-53778-5 |pages=54–57}}</ref> کۆنستانتین خەزێنەی دەوڵەتی بۆ دروستکردنی کڵێسا بەناوبانگەکان تەرخان کرد، لەوانە [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز]] لە [[ئورشەلیم]] کە لەسەر داوای ئەو و بە ھاوکاریی دایکی ھێلینا دروست کرا، و کڵێسای کۆنی [[پێترۆس|قەشە پێترۆس]] لە ڕۆما.<ref name="Curran2000"/> === چاکسازییە کارگێڕییەکان و داراییەکان === کۆنستانتین دەستکاریی سیستمی بەڕێوەبردنی چینایەتیی ڕۆمی کرد؛ پێگەی ئەندامانی ئەنجومەنی سێناتی بەرز کردەوە و پلە کارگێڕییە گرنگەکانی لە دەستی چینی سوارچاکەکان دەرھێنا و دایە سێناتۆرەکان. ئەم چاکسازییە بووە ھۆی ڕاکێشانی دڵسۆزیی خێزانە کۆن و دەوڵەمەندەکانی ڕۆما بۆ دەسەڵاتەکەی. لە ڕووی داراییەوە، ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم بەدەست ھەڵاوسانی ئابووریی سەختەوە دەیناڵاند کە لە سەدەی سێیەمەوە مابووەوە. دیۆکلیتیان ھەوڵی دابوو دراوی زیو جێگیر بکات بەڵام شکستی ھێنابوو. کۆنستانتین پشتی لە دراوی زیو کرد و لە جیاتی ئەوە دراوێکی نوێی زێڕی بە ناوی [[سککە|سۆلیدوس]] (solidus) دەرکرد، کە ھەر ٧٢ دانەیان لە یەک پاوەند زێڕ دروست دەکران. بۆ بەدەستھێنانی زێڕی پێویست بۆ لێدانی ئەم دراوە، کۆنستانتین لە نێوان ساڵانی ٣٣١ و ٣٣٦دا فەرمانی دا بە دەستبەسەرداگرتن و توانەوەی پەیکەرە زێڕ و زیوەکانی ناو پەرستگا بتپەرستەکان. سۆلیدوس بوو بە دراوێکی یەکجار جێگیر کە تا سەدەکانی ناوین بنەمای بازرگانی بوو.<ref>{{Cite book |last=Scheidel |first=Walter |chapter=The Monetary Systems of the Han and Roman Empires |title=Rome and China: Comparative Perspectives on Ancient World Empires |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-975835-7 |pages=174–175}}</ref> === لەسێدارەدانی کریسپۆس و فاوستا === [[پەڕگە:P1070865 Louvre tête de Fausta Ma4881 rwk.JPG|وێنۆک|پەیکەری سەری ئیمپراتۆریس [[فاوستا]] لە مۆزەخانەی [[لووڤر]] لە پاریس]] لە نێوان ئایار و حوزەیرانی ٣٢٦دا، کۆنستانتین فەرمانی دەستگیرکردن و کوشتنی بە ژەھری بۆ کوڕە گەورەکەی [[کریسپۆس]] لە شاری [[پولا]] دەرکرد. کەمێک دواتر لە مانگی تەممووزدا، فەرمانی دا بە کوشتنی ھاوسەرەکەی، ئیمپراتۆریس [[فاوستا]]، لە ڕێگەی خنکاندنی لە گەرماوێکی یەکجار گەرمدا.<ref name="Guthrie1966">{{Cite journal |last=Guthrie |first=Patrick |date=1966 |title=The Execution of Crispus |journal=Phoenix |volume=20 |issue=4 |pages=325–331}}</ref> ناوی ھەردووکیان لە تۆمار و نەخشاندنە گشتییەکان سڕدرایەوە و تووشی نەفرەتی یادەوەری (damnatio memoriae) بوون؛ تەنانەت یوسبیۆس لە چاپەکانی دواتری کتێبەکەیدا باسی لە فاوستا و کریسپۆس نەکرد. سەرچاوە مێژووییە دێرینەکان کەمترین زانیاری لەسەر ھۆکاری ئەم ڕووداوە دەدەن. دەنگۆیەک ھەبوو کە فاوستا و کریسپۆس پەیوەندییەکی ناشەرعییان ھەبووبێت، یان فاوستا تۆمەتی ناڕەوای بۆ کریسپۆس ھەڵبەستبێت تا دەسەڵات بۆ کوڕەکانی خۆی مسۆگەر بکات و دوای ئاشکرابوونی ڕاستییەکان، کۆنستانتین فاوستاشی کوشتبێت. لێکۆڵەرە مۆدێرنەکان پێیان وایە کە کۆنستانتین بۆ ڕێگریکردن لە کێشەی جێنشینی لە نێوان کوڕەکانی ئەم کارەی کردووە.<ref name="Woods1998">{{Cite journal |last=Woods |first=David |date=1998 |title=On the Death of the Empress Fausta |url=https://archive.org/details/sim_greece-rome_1998_45/page/70 |journal=Greece and Rome |volume=45 |pages=70–86}}</ref> === ھەڵمەتە سەربازییەکانی دواتر === کۆنستانتین لە ساڵانی دوایی تەمەنیدا لە قوستەنتینە مایەوە. لە ساڵی ٣٢٨ پردێکی گەورەی بەسەر ڕووباری [[دانووب]]دا دروست کرد بە مەبەستی داگیرکردنەوەی ناوچەی داسیا کە لە سەردەمی ئاورێلیاندا لەدەستچووبوو. لە زستانی ٣٣٢دا، کۆنستانتین بە ھاوپەیمانی لەگەڵ سەرماتییەکان ھەڵمەتێکی گەورەی دژی [[گۆتەکان]] ئەنجام دا و لە ساڵی ٣٣٤دا توانی کۆنترۆڵی ناوچەکە بکاتەوە و دەیان ھەزار سەرماتی لە ناوچەکانی دانووب نیشتەجێ بکات. بەھۆی ئەم سەرکەوتنانەوە نازناوی «داسیکۆس ماکسیمۆس»ی وەرگرت لە ساڵی ٣٣٦.<ref name="Barnes1981"/> لە کۆتایی ژیانیدا، کۆنستانتین خۆی بۆ ھەڵمەتێکی سەربازیی گەورە دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|فارسەکان]] ئامادە کرد کە لەژێر دەسەڵاتی [[شاپووری دووەم]]دا ھێرشیان کردبووە سەر ناوچەکانی ئەرمینیا و مێزۆپۆتامیا. کۆنستانتین شەڕەکەی وەک ھەڵمەتێکی پیرۆزی مەسیحی وەسف کرد و قەشەکانی لەگەڵ خۆی بردە ناو سوپا، بەڵام نەخۆشکەوتنی لە بەھاری ٣٣٧ بووە ھۆی ڕاگرتنی ھەڵمەتەکە.<ref name="Barnes1981"/> === نەخۆشی و مردن === [[پەڕگە:25 Estancia de Constantino (Bautismo de Constantino).jpg|وێنۆک|«مەعمودییەتی کۆنستانتین»، لە تابلۆیەکی قوتابیانی [[ڕافایێل]]]] کەمێک دوای جەژنی ھەستانەوەی ساڵی ٣٣٧، کۆنستانتین بە سەختی نەخۆش کەوت. قوستەنتینەی بەجێھێشت و بەرەو حەمامە گەرمەکانی نزیک شاری ھێلینۆپۆلیس ڕۆیشت کە لەسەر شەرەفی دایکی ناونرابوو. لەوێ لە کڵێسایەکدا نزا و پاڕانەوەی پێشکەش کرد. ھەستی کرد کە مەرگی نزیکە، بۆیە داوای کرد تەعمید (مەعمودییەت) بکرێت تا لە گوناھەکانی پاک ببێتەوە. ئەو بەرەو دەوروبەری نیکۆمیدیا ڕۆیشت و لەوێ لەلایەن قەشەی ئاریانی نیکۆمیدیا، یوسبیۆس، تەعمید کرا.<ref name="Pohlsander2004"/> لەو سەردەمەدا باو بوو کە خەڵک تەعمیدکردن دوابخەن بۆ سەرەمەرگ تا لە زۆربەی گوناھەکانیان پاک ببنەوە. کۆنستانتین لە ٢٢ی ئایاری ٣٣٧ لە ڤێلایەکی نزیک نیکۆمیدیا لە پەنجاھەمین ڕۆژی جەژنی پەنتیکۆستدا کۆچی دوایی کرد. لاشەکەی گوازرایەوە بۆ قوستەنتینە و لە کڵێسای نێردراوانی پیرۆز لە تابووتێکی مەڕمەڕی مۆردا نێژرا. دوای مردنی، ئیمپراتۆریەتەکە بەسەر سێ کوڕەکەیدا دابەش کرا: [[کۆنستانتینی دووەم (ئیمپراتۆر)|کۆنستانتینی دووەم]]، [[کۆنستانتیۆسی دووەم]]، و [[کۆنستانس]].<ref name="Pohlsander2004"/> == ھەڵسەنگاندن و میرات == [[پەڕگە:Colossus of Constantine I 03.jpg|وێنۆک|پەیکەری سەرلەنوێ دروستکراوەی کۆلۆسۆسی کۆنستانتین لە مۆزەخانەی کاپیتۆلین]] کۆنستانتین توانی دەوڵەتی ڕۆم لەژێر یەک دەسەڵاتدا یەکبخاتەوە و سنوورەکانی لە ھێرشی بەربەرەکان بپارێزێت. لە ڕووی کلتوورییەوە، ئەو مۆدێلی دەموچاوی بێ ڕیشی لەنێو ئیمپراتۆرەکاندا زیندوو کردەوە (کە سەرەتا لەلایەن سکیپیۆ ئەفریکانۆسەوە ناسێنرابوو و لە سەردەمی [[ھادریان]]ەوە گۆڕدرابوو بۆ ڕیشھێشتنەوە)؛ ئەم شێوازە نوێیە تا سەردەمی فۆکاس لە سەدەی حەوتەمدا لە دەرباری ڕۆمدا بەردەوام بوو. لە [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]دا، ھەمیشە ناوی کۆنستانتین بە ڕێزەوە دەھێنرا و دەسەڵاتداران نازناوی «کۆنستانتینی نوێ»یان وەک گەورەترین شانازی وەردەگرت، بە جۆرێک دە ئیمپراتۆری تر لە دوای ئەو ھەمان ناویان ھەڵگرت کە دواھەمینیان [[کۆنستانتینی یازدەیەم]] بوو. ھەروەھا پاشاکانی ئەورووپا وەک [[شارلمان]]، [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا]]، و بنەماڵەکانی وەک [[ھابسبۆرگ]] داوای پەیوەندیی ڕەچەڵەکییان لەگەڵ کۆنستانتیندا دەکرد بۆ بەدەستھێنانی شەرعییەتی دەسەڵاتەکەیان.<ref>{{Cite book |last=Everson |first=Jane E. |title=The Italian Romance Epic in the Age of Humanism |url=https://archive.org/details/italianromanceep0000ever |date=2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-816015-1 |page=[https://archive.org/details/italianromanceep0000ever/page/34 34]}}</ref> تەنانەت لە ئەدەبیاتی بەریتانیدا، [[شا ئارتوور]] وەک نەوەیەکی کۆنستانتین وەسف دەکرا. لە سەدەی بیستەمدا و دوای ڕێککەوتنی لاتێران لە ساڵی ١٩٢٩ لە نێوان کەنیسەی کاتۆلیک و ئیتاڵیا، پیاوانی ئایینیی ئیتاڵیا ڕۆڵی [[بێنیتۆ موسۆلینی]]یان بە کۆنستانتینی مەزن چواند.<ref>{{Cite journal |last1=Bettegazzi |first1=Nicolò |last2=Lamers |first2=Han |last3=Reitz-Joosse |first3=Bettina |date=2019 |title=Viewing Rome in the Latin Literature of the Ventennio Fascista |journal=Fascism |volume=8 |issue=2 |pages=172 |doi=10.1163/22116257-00802002}}</ref> === بەپیرۆززانین وەک مەسیحی === کۆنستانتین لە زۆربەی کڵێساکانی [[مەسیحییەتی ڕۆژھەڵات]]دا بە فەرمی وەک «پیرۆز» (Saint) و ھاوشانی نێردراوان (Isapostolos) دادەنرێت. لە [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]]، کڵێسای کاسۆلیکی ڕۆژھەڵات، و [[کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات]]دا لە ٢١ی ئایاردا لەگەڵ ھێلینای دایکیدا یادی دەکرێتەوە. بەڵام لە کڵێسای لاتینیی ڕۆژئاوادا (کەنیسەی کاتۆلیکی ڕۆما) بە فەرمی وەک پیرۆز نەناسێنراوە، ھەرچەندە پێشتر لە کتێبی یادەوەریی شەھیدانی ڕۆمدا بە «ئیمپراتۆری لەخواترس» ناوزەند کرابوو. === مێژوونووسی === ھەڵسەنگاندن بۆ کۆنستانتین بەدرێژایی مێژوو جێگەی مشتومڕ بووە. نووسەرانی وەک یوسبیۆس و پراکسارۆگاس وەک نموونەی دادپەروەری و ڕەوشتی بەرز ناویان بردووە. لە بەرامبەردا، ئیمپراتۆر جولیان و مێژوونووسی بتپەرست زۆسیمۆس، کۆنستانتینیان بەوە تۆمەتبار کرد کە دەوڵەتەکەی لاواز کردووە بەھۆی لایەنگری لە مەسیحییەکان و چاوپۆشیکردن لە نەریتە کۆنەکان.<ref name="Barnes1981"/> لە سەردەمی مۆدێرندا، مێژوونووسی سویسری یاکۆب بورکھارت کۆنستانتینی وەک کەسێکی فێڵباز و سیاسەتوانێکی بێباوەڕ وەسف کرد کە تەنھا بۆ بەرژەوەندیی دەسەڵاتی خۆی مەسیحییەتی بەکارھێناوە. بەڵام مێژوونووسانی دواتر وەک نۆرمان باینز، ئاندریاس ئالفۆلدی، و تیمۆسی بارنز ئەوەیان سەلماند کە کۆنستانتین باوەڕدارێکی ڕاستەقینە بووە و ئامانجی بووە ئیمپراتۆریەتەکەی بەرەو مەسیحییەت بەرێت.<ref name="Lenski2006"/> === بەخشینی کۆنستانتین === لە سەدەی ھەشتەمدا، بەڵگەنامەیەکی ساختە لە ئەورووپا دەرکەوت بە ناوی «بەخشینی کۆنستانتین» (Donation of Constantine). لەم بەڵگەنامەیەدا ئیدیعا کرابوو کە کاتێک [[پاپا کلێمێنسی یەکەم|پاپا سیلڤێستەری یەکەم]] کۆنستانتینی لە نەخۆشیی گولی چاککردووەتەوە، کۆنستانتین شاری ڕۆما و تەواوی دەسەڵاتی بەشەکانی ڕۆژئاوای ئیمپراتۆریەتی بەخشیوەتە پاپا و جێنشینەکانی. لە [[سەدەکانی ناوین]]دا ئەم بەڵگەنامەیە بەکارھێنرا بۆ سەلماندنی دەسەڵاتی دنیایی پاپا، تا ئەوەی لە ساڵی ١٤٤٠دا زانای مرۆڤدۆستی ئیتاڵی، لۆرێنزۆ ڤاڵا، بە پشتبەستن بە شێوازی زمانەوانی و بەڵگە مێژووییەکان سەلماندی کە بەڵگەنامەکە ساختەیەکی تەواوە.<ref name="Lenski2006"/> == درەختی خێزانی == ئیمپراتۆرەکان بە چوارچێوەیەکی گۆشەخڕ و بە ڕێکەوتی دەسەڵاتدارییان دیاری کراون؛ ئەو ناوانەی چوارچێوەکەیان ئەستوورترە لە ھەردوو بەشەکەدا دەردەکەون. '''١: باوان و زڕخوشک و زڕبراکانی کۆنستانتین''' <div dir="ltr"> {{Tree chart/start|align=center}} {{tree chart| | | | | | |CGOTH|CGOTH=[[کلاودیوس|کلاودیوسی دووەم]]<br /><small>٢٦٨–٢٧٠</small><br />''ڕەچەڵەکی دەستکرد''|boxstyle_CGOTH=border:2px solid; border-radius:1em}} {{tree chart| | | | | | | |Q|}} {{tree chart| | |HELEN|y|CCHLO|y|THEO1|HELEN=[[ھێلینا (دایکی کۆنستانتینی مەزن)|ھێلینا]]|boxstyle_HELEN=border:2px solid|CCHLO=[[کۆنستانتیۆس کلۆرۆس|کۆنستانتیۆسی یەکەم]]<br /><small>٣٠٥–٣٠٦</small>|boxstyle_CCHLO=border:2px solid; border-radius:1em|THEO1=تیۆدۆرا}} {{tree chart| | | | | |!| | | |)|-|v|-|v|-|-|-|v|-|-|-|-|-|v|-|.| | | | | }} {{tree chart| | | | |CONST| |FLAVD|!|HANN1| |CONS2|y|LICI1|!|ANAST|~|BASSI|CONST='''[[کۆنستانتینی مەزن|کۆنستانتینی یەکەم]]'''<br /><small>٣٠٦–٣٣٧</small>|boxstyle_CONST=border:3px solid; border-radius:1em|FLAVD=فلاڤیۆس دالماتیۆس|HANN1=ھانیبالیانۆس|CONS2=کۆنستانتیا|LICI1=[[لیسینیۆس]]<br /><small>٣٠٨–٣٢٤</small>|boxstyle_LICI1=border:2px solid; border-radius:1em|ANAST=ئەناستاسیا|BASSI=باسیانۆس}} {{tree chart| |,|-|-|-|-|-|-|-|'| |!| | | | | | | |!| | | |!}} {{tree chart| |!| | | | |GALL1|y|JULIC|y|BASIL| |LICI2| |EUTR2|y|NEPO1|GALL1=گالا|JULIC=یۆلیۆس کۆنستانتیۆس|BASIL=باسیلینا|LICI2=لیسینیۆسی دووەم|EUTR2=ئۆترۆپیا|NEPO1=ڤیریۆس نێپۆتیانۆس}} {{tree chart| |!| | | | | | | |!| | | |!| | | | | | | | | | | |!}} {{tree chart|HANN2|~|CONS6|~|GALLU| |JULIA|~|HELE2| | | | | |NEPO2|HANN2=ھانیبالیانۆس|boxstyle_HANN2=border:3px solid|CONS6=کۆنستانتینا|boxstyle_CONS6=border:3px solid|GALLU=کۆنستانتیۆس گالۆس|boxstyle_GALLU=border:3px solid|JULIA=[[جولیان (ئیمپراتۆر)|جولیان]]<br /><small>٣٦٠–٣٦٣</small>|boxstyle_JULIA=border:3px solid; border-radius:1em|HELE2=ھێلینا|boxstyle_HELE2=border:3px solid|NEPO2=نێپۆتیانۆس}} {{Tree chart/end}} </div> '''٢: منداڵەکانی کۆنستانتین''' <div dir="ltr"> {{Tree chart/start|align=center}} {{tree chart|MINER|y|CONST|y|FAUS1|MINER=مینێرڤینا|CONST='''[[کۆنستانتینی مەزن|کۆنستانتینی یەکەم]]'''<br /><small>٣٠٦–٣٣٧</small>|boxstyle_CONST=border:3px solid; border-radius:1em|FAUS1=[[فاوستا]]}} {{tree chart| | | |!| | | |)|-|v|-|v|-|v|-|-|-|-|-|.|}} {{tree chart| | |CRISP| |CONS3|!|CONS5|!|HANN2|~|CONS6|~|GALLU|CRISP=[[کریسپۆس]]|CONS3=[[کۆنستانتینی دووەم (ئیمپراتۆر)|کۆنستانتینی دووەم]]<br /><small>٣٣٧–٣٤٠</small>|boxstyle_CONS3=border:2px solid; border-radius:1em|CONS5=[[کۆنستانس]]<br /><small>٣٣٧–٣٥٠</small>|boxstyle_CONS5=border:2px solid; border-radius:1em|HANN2=ھانیبالیانۆس|boxstyle_HANN2=border:3px solid|CONS6=کۆنستانتینا|boxstyle_CONS6=border:3px solid|GALLU=کۆنستانتیۆس گالۆس|boxstyle_GALLU=border:3px solid}} {{tree chart| | | | | | | | | |!| | | |!}} {{tree chart| | | | |FAUS2|y|CONS4| |HELE2|~|JULIA|FAUS2=فاوستینا|CONS4=[[کۆنستانتیۆسی دووەم]]<br /><small>٣٣٧–٣٦١</small>|boxstyle_CONS4=border:2px solid; border-radius:1em|JULIA=[[جولیان (ئیمپراتۆر)|جولیان]]<br /><small>٣٦٠–٣٦٣</small>|boxstyle_JULIA=border:3px solid; border-radius:1em|HELE2=ھێلینا|boxstyle_HELE2=border:3px solid}} {{tree chart| | | | | | | |!}} {{tree chart| | |GRATI|~|CONS7|GRATI=[[گراتیان]]<br /><small>٣٦٧–٣٨٣</small>|boxstyle_GRATI=border:2px solid; border-radius:1em|CONS7=کۆنستانتیا}} {{Tree chart/end}} </div> == ئەمانەش ببینە == * [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] * [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] * [[قوستەنتینە]] * [[کڵێسای گۆڕی پیرۆز]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{s-start}} {{s-hou|[[خانەدان|خانەدانی کۆنستانتین]]|٢٧ی شوبات|٢٧٢|٢٢ی ئایار|٣٣٧}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[کۆنستانتیۆس کلۆرۆس|کۆنستانتیۆسی یەکەم]]}} {{s-ttl|title=[[پێڕستی ئیمپراتۆرەکانی ڕۆم|ئیمپراتۆری ڕۆم]]|years=٣٠٦–٣٣٧|with=[[گالێریۆس]]، سیڤێرس، ماکسێنتیۆس، ماکسیمیان،<br />[[لیسینیۆس]] و ماکسیمینۆس دازا}} {{s-aft|after=[[کۆنستانتینی دووەم (ئیمپراتۆر)|کۆنستانتینی دووەم]]<br />[[کۆنستانتیۆسی دووەم]]<br />[[کۆنستانس]]}} {{s-end}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|سیاسەت|ژن}} [[پۆل:کۆنستانتینی مەزن]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٧٢]] [[پۆل:مردووانی ٣٣٧]] [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٣یەم]] [[پۆل:ئیمپراتۆرەکانی ڕۆم]] [[پۆل:ئیمپراتۆرەکانی بیزەنتی]] [[پۆل:پیرۆزانی کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] [[پۆل:پیرۆزانی مەسیحی لە سەدەی ٤ەم]] [[پۆل:نێژراوان لە کڵێسای نێردراوانی پیرۆز]] [[پۆل:دامەزرێنەرانی شار]] [[پۆل:مێژووی ڕۆم]] i8klufyahevipg4hzfhbh3rene3n92m 4 90420 1686240 1685734 2026-10-13T00:04:47Z CdRBot 8950 Updated by Bot *** لەگەڵ دەقەکەیدا جێگۆڕ کرا *** 1686240 wikitext text/x-wiki <div style="background: #E5E4E2; padding: 0.5em; font-size: 130%; -moz-border-radius: 0.3em; border-radius: 0.3em;"> <center> پێڕستی ١٠٠ بەشداربووی بەرزتر بەپێی ژمارەی دروستکردنی پەڕەکان (بە بۆتەوە). ھەروەھا بڕوانە: [[ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی نووسەرانی ویکیپیدیا بەپێی ژمارەی دروستکردنی پەڕەکان|ئەم ئامارە بەبێ بۆت]] '''دوایین نوێکردنەوە لە لایەن [[user:CdRBot|CdRBot]]''': ''٠٠:٠٤، ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC)'' {| |- style="vertical-align:text-top;" | {| class="wikitable" border="1" style="margin:0px;" |- ! زنجیرە |- | ١ |- | ٢ |- | ٣ |- | ٤ |- | ٥ |- | ٦ |- | ٧ |- | ٨ |- | ٩ |- | ١٠ |- | ١١ |- | ١٢ |- | ١٣ |- | ١٤ |- | ١٥ |- | ١٦ |- | ١٧ |- | ١٨ |- | ١٩ |- | ٢٠ |- | ٢١ |- | ٢٢ |- | ٢٣ |- | ٢٤ |- | ٢٥ |- | ٢٦ |- | ٢٧ |- | ٢٨ |- | ٢٩ |- | ٣٠ |- | ٣١ |- | ٣٢ |- | ٣٣ |- | ٣٤ |- | ٣٥ |- | ٣٦ |- | ٣٧ |- | ٣٨ |- | ٣٩ |- | ٤٠ |- | ٤١ |- | ٤٢ |- | ٤٣ |- | ٤٤ |- | ٤٥ |- | ٤٦ |- | ٤٧ |- | ٤٨ |- | ٤٩ |- | ٥٠ |- | ٥١ |- | ٥٢ |- | ٥٣ |- | ٥٤ |- | ٥٥ |- | ٥٦ |- | ٥٧ |- | ٥٨ |- | ٥٩ |- | ٦٠ |- | ٦١ |- | ٦٢ |- | ٦٣ |- | ٦٤ |- | ٦٥ |- | ٦٦ |- | ٦٧ |- | ٦٨ |- | ٦٩ |- | ٧٠ |- | ٧١ |- | ٧٢ |- | ٧٣ |- | ٧٤ |- | ٧٥ |- | ٧٦ |- | ٧٧ |- | ٧٨ |- | ٧٩ |- | ٨٠ |- | ٨١ |- | ٨٢ |- | ٨٣ |- | ٨٤ |- | ٨٥ |- | ٨٦ |- | ٨٧ |- | ٨٨ |- | ٨٩ |- | ٩٠ |- | ٩١ |- | ٩٢ |- | ٩٣ |- | ٩٤ |- | ٩٥ |- | ٩٦ |- | ٩٧ |- | ٩٨ |- | ٩٩ |- | ١٠٠ |} | {| class="wikitable" !بەکارھێنەر!!ژمارەی وتارەکان |- | [[Special:Contributions/AramBot|AramBot]] || ١٩١٨٨ |- | [[Special:Contributions/Tessla|Tessla]] || ١٠٦٤٣ |- | [[Special:Contributions/MFTG|MFTG]] || ٧٣٥٧ |- | [[Special:Contributions/Sakura emad|Sakura emad]] || ٣٠٢٦ |- | [[Special:Contributions/1silent scientist|1silent scientist]] || ٢٩٥٢ |- | [[Special:Contributions/CalakBot|CalakBot]] || ٢٧٣٥ |- | [[Special:Contributions/DarafshBot|DarafshBot]] || ٢٢٣١ |- | [[Special:Contributions/Kushared|Kushared]] || ٢١٢٨ |- | [[Special:Contributions/Kurd2021|Kurd2021]] || ١٨٦٧ |- | [[Special:Contributions/Zemen|Zemen]] || ١٣٨٤ |- | [[Special:Contributions/Min.neel|Min.neel]] || ١٣٧٨ |- | [[Special:Contributions/Danial2703kurdistan|Danial2703kurdistan]] || ١١٩٣ |- | [[Special:Contributions/مامۆستا|مامۆستا]] || ١٠٤٠ |- | [[Special:Contributions/Serchia|Serchia]] || ٩٥٠ |- | [[Special:Contributions/Ebrambot|Ebrambot]] || ٩٣١ |- | [[Special:Contributions/Diyar se|Diyar se]] || ٨٦٨ |- | [[Special:Contributions/Aza|Aza]] || ٨٦٣ |- | [[Special:Contributions/Hamaredha|Hamaredha]] || ٨٥٣ |- | [[Special:Contributions/Paraw|Paraw]] || ٧٧٠ |- | [[Special:Contributions/Shahid tahir|Shahid tahir]] || ٧٦١ |- | [[Special:Contributions/ئاسۆ|ئاسۆ]] || ٧٢٠ |- | [[Special:Contributions/Ahrir|Ahrir]] || ٦٥٥ |- | [[Special:Contributions/Merkhas|Merkhas]] || ٦١١ |- | [[Special:Contributions/Épine|Épine]] || ٥٨٣ |- | [[Special:Contributions/Aro Salar|Aro Salar]] || ٥٤٦ |- | [[Special:Contributions/Amine yousefi|Amine yousefi]] || ٥١٢ |- | [[Special:Contributions/ساکاتا گینتۆکی|ساکاتا گینتۆکی]] || ٥٠٠ |- | [[Special:Contributions/Ari Qasm|Ari Qasm]] || ٤٨٩ |- | [[Special:Contributions/Pirehelokan|Pirehelokan]] || ٤٧٤ |- | [[Special:Contributions/Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]] || ٤٦٦ |- | [[Special:Contributions/Khoshhat|Khoshhat]] || ٣٩٧ |- | [[Special:Contributions/Kován|Kován]] || ٣٩٧ |- | [[Special:Contributions/Calak|Calak]] || ٣٩٦ |- | [[Special:Contributions/Rebin galaly|Rebin galaly]] || ٣٨١ |- | [[Special:Contributions/Diyako kazm|Diyako kazm]] || ٣٧٣ |- | [[Special:Contributions/دیاکۆ|دیاکۆ]] || ٣٦١ |- | [[Special:Contributions/DiyarKamaran|DiyarKamaran]] || ٣١١ |- | [[Special:Contributions/Khabat4545|Khabat4545]] || ٣٠٨ |- | [[Special:Contributions/Ibrahim aziz|Ibrahim aziz]] || ٣٠٢ |- | [[Special:Contributions/Rahel khdhr|Rahel khdhr]] || ٢٩٣ |- | [[Special:Contributions/Sorou6sh|Sorou6sh]] || ٢٨١ |- | [[Special:Contributions/Broosk|Broosk]] || ٢٦٥ |- | [[Special:Contributions/فەرهاد|فەرهاد]] || ٢٦٤ |- | [[Special:Contributions/Mamozk|Mamozk]] || ٢٤٩ |- | [[Special:Contributions/هیوا|هیوا]] || ٢٤٢ |- | [[Special:Contributions/Muhammed taha|Muhammed taha]] || ٢٣٥ |- | [[Special:Contributions/کاردۆ جاف|کاردۆ جاف]] || ٢٣٢ |- | [[Special:Contributions/Bilalinfo|Bilalinfo]] || ٢٢٨ |- | [[Special:Contributions/Keenîî|Keenîî]] || ٢٢٢ |- | [[Special:Contributions/Rannda|Rannda]] || ٢١٩ |- | [[Special:Contributions/Abdurhman Ahmad|Abdurhman Ahmad]] || ٢١٥ |- | [[Special:Contributions/Burhan br|Burhan br]] || ٢١٣ |- | [[Special:Contributions/حوسێن|حوسێن]] || ٢١٢ |- | [[Special:Contributions/AsoBot|AsoBot]] || ١٩١ |- | [[Special:Contributions/Aminijian|Aminijian]] || ١٨٦ |- | [[Special:Contributions/DreamHourFlight|DreamHourFlight]] || ١٨٣ |- | [[Special:Contributions/Ferxwaz|Ferxwaz]] || ١٨٠ |- | [[Special:Contributions/Blqk yeloow|Blqk yeloow]] || ١٧٩ |- | [[Special:Contributions/Cyrus abdi|Cyrus abdi]] || ١٧٤ |- | [[Special:Contributions/Hivja|Hivja]] || ١٧٣ |- | [[Special:Contributions/Shaxstan|Shaxstan]] || ١٦٥ |- | [[Special:Contributions/Ali Sardar 06|Ali Sardar 06]] || ١٦١ |- | [[Special:Contributions/Halbast1|Halbast1]] || ١٤٩ |- | [[Special:Contributions/محمد فاتح حامد|محمد فاتح حامد]] || ١٤٢ |- | [[Special:Contributions/Jutyaar|Jutyaar]] || ١٣٨ |- | [[Special:Contributions/Ibrahim N. Qader|Ibrahim N. Qader]] || ١٣٧ |- | [[Special:Contributions/Helen S Abdulrahman|Helen S Abdulrahman]] || ١٣٦ |- | [[Special:Contributions/Maniu13|Maniu13]] || ١٣٠ |- | [[Special:Contributions/Ara Qadir|Ara Qadir]] || ١٢٨ |- | [[Special:Contributions/Twana.ismail|Twana.ismail]] || ١٢٧ |- | [[Special:Contributions/Saad Goran|Saad Goran]] || ١٢٥ |- | [[Special:Contributions/ZheenCenter|ZheenCenter]] || ١٢٤ |- | [[Special:Contributions/Gyan333|Gyan333]] || ١٢٣ |- | [[Special:Contributions/Barham|Barham]] || ١٢١ |- | [[Special:Contributions/Rabar ajax1|Rabar ajax1]] || ١٢١ |- | [[Special:Contributions/Cwtiyar|Cwtiyar]] || ١١٨ |- | [[Special:Contributions/Ilamxan|Ilamxan]] || ١١٣ |- | [[Special:Contributions/Abdullah Arfa|Abdullah Arfa]] || ١١٣ |- | [[Special:Contributions/ئاراس نوری|ئاراس نوری]] || ١١١ |- | [[Special:Contributions/Hîwa Seqiz|Hîwa Seqiz]] || ١١١ |- | [[Special:Contributions/Aram|Aram]] || ١٠٩ |- | [[Special:Contributions/Ismail.Sharifi|Ismail.Sharifi]] || ١٠٩ |- | [[Special:Contributions/GoRaN909|GoRaN909]] || ١٠٨ |- | [[Special:Contributions/Daniiiar|Daniiiar]] || ١٠٤ |- | [[Special:Contributions/Cyrus abdi~ckbwiki|Cyrus abdi~ckbwiki]] || ٩٠ |- | [[Special:Contributions/عبد الله عرفة (بيت الحكمة)|عبد الله عرفة (بيت الحكمة)]] || ٨٥ |- | [[Special:Contributions/HivjaBot|HivjaBot]] || ٨٥ |- | [[Special:Contributions/-Haryad|-Haryad]] || ٨١ |- | [[Special:Contributions/Ferhad y|Ferhad y]] || ٧٨ |- | [[Special:Contributions/Marmzok|Marmzok]] || ٧٥ |- | [[Special:Contributions/Nskoalj|Nskoalj]] || ٧١ |- | [[Special:Contributions/Yosf Mstf|Yosf Mstf]] || ٦٤ |- | [[Special:Contributions/Karwandoorandish|Karwandoorandish]] || ٦١ |- | [[Special:Contributions/Arya sarhan|Arya sarhan]] || ٦٠ |- | [[Special:Contributions/Hastyar Abdullah|Hastyar Abdullah]] || ٥٨ |- | [[Special:Contributions/Kareeeeem|Kareeeeem]] || ٥٣ |- | [[Special:Contributions/Ppkb Vcsk|Ppkb Vcsk]] || ٥٣ |- | [[Special:Contributions/444radio|444radio]] || ٥٠ |- | [[Special:Contributions/Shaween|Shaween]] || ٤٧ |- | [[Special:Contributions/Baneh k|Baneh k]] || ٤٦ |} </center> [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] </div> 8w9m0003nhtwvt3atd3opjybys9i8io 4 90421 1686241 1685735 2026-10-13T00:04:57Z CdRBot 8950 Updated by Bot *** لەگەڵ دەقەکەیدا جێگۆڕ کرا *** 1686241 wikitext text/x-wiki <div style="background: #E5E4E2; padding: 0.5em; font-size: 130%; -moz-border-radius: 0.3em; border-radius: 0.3em;"> <center> پێڕستی ١٠٠ بەشداربووی بەرزتر بەپێی ژمارەی دروستکردنی پەڕەکان (بەبێ بۆت). ھەروەھا بڕوانە: [[ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی نووسەرانی ویکیپیدیا بەپێی ژمارەی دروستکردنی پەڕەکان (بە بۆتەوە)|ئەم ئامارە بە بۆتەوە]] '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[user:CdRBot|CdRBot]]''': ''٠٠:٠٤، ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC)'' </center> {| |- style="vertical-align:text-top;" | {| class="wikitable" border="1" style="margin:0px;" |- ! زنجیرە |- | ١ |- | ٢ |- | ٣ |- | ٤ |- | ٥ |- | ٦ |- | ٧ |- | ٨ |- | ٩ |- | ١٠ |- | ١١ |- | ١٢ |- | ١٣ |- | ١٤ |- | ١٥ |- | ١٦ |- | ١٧ |- | ١٨ |- | ١٩ |- | ٢٠ |- | ٢١ |- | ٢٢ |- | ٢٣ |- | ٢٤ |- | ٢٥ |- | ٢٦ |- | ٢٧ |- | ٢٨ |- | ٢٩ |- | ٣٠ |- | ٣١ |- | ٣٢ |- | ٣٣ |- | ٣٤ |- | ٣٥ |- | ٣٦ |- | ٣٧ |- | ٣٨ |- | ٣٩ |- | ٤٠ |- | ٤١ |- | ٤٢ |- | ٤٣ |- | ٤٤ |- | ٤٥ |- | ٤٦ |- | ٤٧ |- | ٤٨ |- | ٤٩ |- | ٥٠ |- | ٥١ |- | ٥٢ |- | ٥٣ |- | ٥٤ |- | ٥٥ |- | ٥٦ |- | ٥٧ |- | ٥٨ |- | ٥٩ |- | ٦٠ |- | ٦١ |- | ٦٢ |- | ٦٣ |- | ٦٤ |- | ٦٥ |- | ٦٦ |- | ٦٧ |- | ٦٨ |- | ٦٩ |- | ٧٠ |- | ٧١ |- | ٧٢ |- | ٧٣ |- | ٧٤ |- | ٧٥ |- | ٧٦ |- | ٧٧ |- | ٧٨ |- | ٧٩ |- | ٨٠ |- | ٨١ |- | ٨٢ |- | ٨٣ |- | ٨٤ |- | ٨٥ |- | ٨٦ |- | ٨٧ |- | ٨٨ |- | ٨٩ |- | ٩٠ |- | ٩١ |- | ٩٢ |- | ٩٣ |- | ٩٤ |- | ٩٥ |- | ٩٦ |- | ٩٧ |- | ٩٨ |- | ٩٩ |- | ١٠٠ |} | {| class="wikitable sortable" !style="background-color:#808080" align="center"|بەکارھێنەر!!style="background-color:#808080" align="center"|وتار!!style="background-color:#808080" align="center"|داڕێژە!!style="background-color:#808080" align="center"|پەڕەی یارمەتی!!style="background-color:#808080" align="center"|پۆل!!style="background-color:#808080" align="center"|دەروازە!!style="background-color:#808080" align="center"|ویکیپرۆژە |- | [[Special:Contributions/Tessla|Tessla]] || ١٠٦٤٣ || ١٣٧ || ٠ || ٩١٤٢ || ١٤٧٢ || ٢ |- | [[Special:Contributions/MFTG|MFTG]] || ٧٣٥٧ || ٦٦ || ٠ || ٢١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Sakura emad|Sakura emad]] || ٣٠٢٦ || ٦٥٥ || ٢ || ٤٥٣١ || ٥ || ٤ |- | [[Special:Contributions/1silent scientist|1silent scientist]] || ٢٩٥٢ || ١ || ٠ || ٠ || ١ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Kushared|Kushared]] || ٢١٢٨ || ٩٩ || ٠ || ١١٤ || ١ || ٣ |- | [[Special:Contributions/Kurd2021|Kurd2021]] || ١٨٦٧ || ٩٦ || ٠ || ١٢٦ || ١٠ || ١ |- | [[Special:Contributions/Zemen|Zemen]] || ١٣٨٤ || ٢٩ || ١ || ٤٧ || ٣ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Min.neel|Min.neel]] || ١٣٧٨ || ٢٩ || ٠ || ٢١٥ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Danial2703kurdistan|Danial2703kurdistan]] || ١١٩٣ || ٣ || ٠ || ٨٤ || ٢٣ || ٠ |- | [[Special:Contributions/مامۆستا|مامۆستا]] || ١٠٤٠ || ٠ || ٠ || ٧٤٨ || ١٠٥ || ٢ |- | [[Special:Contributions/Serchia|Serchia]] || ٩٥٠ || ١٠٩ || ٠ || ٤٣٤ || ١ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Diyar se|Diyar se]] || ٨٦٨ || ٣١٦ || ٠ || ٢٧ || ٥ || ١ |- | [[Special:Contributions/Aza|Aza]] || ٨٦٣ || ٩ || ٠ || ٢ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Hamaredha|Hamaredha]] || ٨٥٣ || ٠ || ٠ || ٩٧٩ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Paraw|Paraw]] || ٧٧٠ || ١٠١ || ٠ || ٩٨٦ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Shahid tahir|Shahid tahir]] || ٧٦١ || ٢ || ٠ || ٣ || ٢ || ٠ |- | [[Special:Contributions/ئاسۆ|ئاسۆ]] || ٧٢٠ || ٣٧٤ || ٤ || ٤٨ || ١٣ || ٤ |- | [[Special:Contributions/Ahrir|Ahrir]] || ٦٥٥ || ١٢٣ || ١ || ٤٣٦ || ٣٨٤ || ٧ |- | [[Special:Contributions/Merkhas|Merkhas]] || ٦١١ || ٢٠٧ || ٠ || ٥٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Épine|Épine]] || ٥٨٣ || ٨٩١ || ٩ || ٧١٥ || ٣١٩ || ١٢ |- | [[Special:Contributions/Aro Salar|Aro Salar]] || ٥٤٦ || ٥١ || ٠ || ٥٤ || ٢ || ٣ |- | [[Special:Contributions/Amine yousefi|Amine yousefi]] || ٥١٢ || ٥٤ || ٠ || ٣٨٩ || ١٨٠٩ || ٠ |- | [[Special:Contributions/ساکاتا گینتۆکی|ساکاتا گینتۆکی]] || ٥٠٠ || ٤١ || ٠ || ٢٣٤ || ١٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Ari Qasm|Ari Qasm]] || ٤٨٩ || ١٤ || ٠ || ٢١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Pirehelokan|Pirehelokan]] || ٤٧٤ || ٢ || ٠ || ١٩٨ || ٢ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Mohammed Mahdi Mohammed|Mohammed Mahdi Mohammed]] || ٤٦٦ || ٤١ || ٠ || ٥ || ١ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Khoshhat|Khoshhat]] || ٣٩٧ || ٠ || ٠ || ٣١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Kován|Kován]] || ٣٩٧ || ٦٤ || ٠ || ١٧١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Calak|Calak]] || ٣٩٦ || ٤٦١ || ١ || ٢٠٠٤ || ١ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Rebin galaly|Rebin galaly]] || ٣٨١ || ٢٢ || ٠ || ٩ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Diyako kazm|Diyako kazm]] || ٣٧٣ || ١١٨ || ٠ || ٥٥٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/دیاکۆ|دیاکۆ]] || ٣٦١ || ٠ || ٠ || ١٨ || ٣٧٥ || ٠ |- | [[Special:Contributions/DiyarKamaran|DiyarKamaran]] || ٣١١ || ٣ || ٠ || ١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Khabat4545|Khabat4545]] || ٣٠٨ || ٦ || ٠ || ٣٨ || ٠ || ١ |- | [[Special:Contributions/Ibrahim aziz|Ibrahim aziz]] || ٣٠٢ || ١٣ || ٠ || ٢٣ || ٣٨ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Rahel khdhr|Rahel khdhr]] || ٢٩٣ || ٣ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Sorou6sh|Sorou6sh]] || ٢٨١ || ٦ || ٠ || ١٩٨ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Broosk|Broosk]] || ٢٦٥ || ١١٧ || ٠ || ٣٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/فەرهاد|فەرهاد]] || ٢٦٤ || ١ || ٠ || ٠ || ٩٧ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Mamozk|Mamozk]] || ٢٤٩ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/هیوا|هیوا]] || ٢٤٢ || ٥ || ١ || ١٥ || ٢ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Muhammed taha|Muhammed taha]] || ٢٣٥ || ١١٧ || ١ || ٥٦ || ٤ || ٠ |- | [[Special:Contributions/کاردۆ جاف|کاردۆ جاف]] || ٢٣٢ || ٢ || ٠ || ٢ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Bilalinfo|Bilalinfo]] || ٢٢٨ || ٨ || ٠ || ٣ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Keenîî|Keenîî]] || ٢٢٢ || ٢ || ٠ || ١٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Rannda|Rannda]] || ٢١٩ || ٦٥ || ٠ || ٦٩ || ١ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Abdurhman Ahmad|Abdurhman Ahmad]] || ٢١٥ || ٢ || ٠ || ٥٠ || ٣ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Burhan br|Burhan br]] || ٢١٣ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/حوسێن|حوسێن]] || ٢١٢ || ٩٦ || ٠ || ١١٩٣ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Aminijian|Aminijian]] || ١٨٦ || ٣ || ٠ || ٢ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/DreamHourFlight|DreamHourFlight]] || ١٨٣ || ٢٤ || ٠ || ٩ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Ferxwaz|Ferxwaz]] || ١٨٠ || ١ || ٠ || ١٤ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Blqk yeloow|Blqk yeloow]] || ١٧٩ || ٠ || ٠ || ٧ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Cyrus abdi|Cyrus abdi]] || ١٧٤ || ٠ || ٠ || ١٢ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Hivja|Hivja]] || ١٧٣ || ٤١ || ٠ || ٨٣ || ٣٦ || ٨ |- | [[Special:Contributions/Shaxstan|Shaxstan]] || ١٦٥ || ٢ || ٠ || ٣ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Ali Sardar 06|Ali Sardar 06]] || ١٦١ || ٠ || ٠ || ١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Halbast1|Halbast1]] || ١٤٩ || ١٠٩ || ٢ || ٥٠ || ١ || ٠ |- | [[Special:Contributions/محمد فاتح حامد|محمد فاتح حامد]] || ١٤٢ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Jutyaar|Jutyaar]] || ١٣٨ || ٢ || ٠ || ٢ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Ibrahim N. Qader|Ibrahim N. Qader]] || ١٣٧ || ٠ || ٠ || ١ || ٤ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Helen S Abdulrahman|Helen S Abdulrahman]] || ١٣٦ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Maniu13|Maniu13]] || ١٣٠ || ٠ || ٠ || ١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Ara Qadir|Ara Qadir]] || ١٢٨ || ١٥ || ٠ || ١٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Twana.ismail|Twana.ismail]] || ١٢٧ || ٢٩ || ٠ || ١٥٢ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Saad Goran|Saad Goran]] || ١٢٥ || ٠ || ٠ || ٥ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/ZheenCenter|ZheenCenter]] || ١٢٤ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Gyan333|Gyan333]] || ١٢٣ || ٧ || ٠ || ١٩ || ٤٢ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Barham|Barham]] || ١٢١ || ١٣٩ || ٢ || ٣ || ١ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Rabar ajax1|Rabar ajax1]] || ١٢١ || ١ || ٠ || ١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Cwtiyar|Cwtiyar]] || ١١٨ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Ilamxan|Ilamxan]] || ١١٣ || ٠ || ٠ || ١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Abdullah Arfa|Abdullah Arfa]] || ١١٣ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/ئاراس نوری|ئاراس نوری]] || ١١١ || ٣ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Hîwa Seqiz|Hîwa Seqiz]] || ١١١ || ٠ || ٠ || ٥ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Aram|Aram]] || ١٠٩ || ٩١٦ || ٠ || ١٢٩٣ || ٧١ || ١١ |- | [[Special:Contributions/Ismail.Sharifi|Ismail.Sharifi]] || ١٠٩ || ٦ || ٠ || ٥٨ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/GoRaN909|GoRaN909]] || ١٠٨ || ٤ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Daniiiar|Daniiiar]] || ١٠٤ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Cyrus abdi~ckbwiki|Cyrus abdi~ckbwiki]] || ٩٠ || ٠ || ٠ || ١٤ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/عبد الله عرفة (بيت الحكمة)|عبد الله عرفة (بيت الحكمة)]] || ٨٥ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/-Haryad|-Haryad]] || ٨١ || ٢٢ || ٠ || ٥٧ || ٧٧ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Ferhad y|Ferhad y]] || ٧٨ || ٣ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Marmzok|Marmzok]] || ٧٥ || ٦٤ || ٧ || ٣ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Nskoalj|Nskoalj]] || ٧١ || ٢٩ || ٠ || ٣٥ || ٦ || ٢ |- | [[Special:Contributions/Yosf Mstf|Yosf Mstf]] || ٦٤ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Karwandoorandish|Karwandoorandish]] || ٦١ || ٠ || ٠ || ١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Arya sarhan|Arya sarhan]] || ٦٠ || ٢٦ || ٠ || ١٧٨ || ٢١٦ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Hastyar Abdullah|Hastyar Abdullah]] || ٥٨ || ١١ || ٠ || ٣ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Kareeeeem|Kareeeeem]] || ٥٣ || ٣ || ٠ || ٩ || ٥ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Ppkb Vcsk|Ppkb Vcsk]] || ٥٣ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/444radio|444radio]] || ٥٠ || ٠ || ٠ || ٢ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Shaween|Shaween]] || ٤٧ || ٢ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Baneh k|Baneh k]] || ٤٦ || ٥ || ٠ || ١ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Rauf t jabar|Rauf t jabar]] || ٤٦ || ٦ || ٠ || ١٠ || ٠ || ١ |- | [[Special:Contributions/بنار|بنار]] || ٤٤ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Sakaros sasan|Sakaros sasan]] || ٤٣ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/MeerFarhad97|MeerFarhad97]] || ٤٣ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Eng.dilan86|Eng.dilan86]] || ٤٣ || ٤ || ٠ || ٠ || ٠ || ٠ |- | [[Special:Contributions/Houshang tabrizi|Houshang tabrizi]] || ٤١ || ٣ || ٠ || ١٣ || ٠ || ٠ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] </div> 6krjj5c3ol5a4rfwfambksuxltcx9ga 4 117839 1685964 1685488 2026-10-12T12:28:46Z Sakura emad 42467 /* بەربەستنی بۆتی ئەرشیڤ: DEXBOT */ وەڵامدانەوە 1685964 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = ویکیپیدیا:دیوەخان (پێشنیارەکان)/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(60d) |counter = 1 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 1 }} <noinclude> {{سەرپەڕەی دیوەخان|start= |1=پێشنیارەکان|2= پێشنیار و بیرۆکە نوێکان لێرەدا وتووێژیان لەسەر دەکرێ. ''بەر لە دانانی پێشنیار'': * گۆڕانکارییە پێشنیارکراوەکانی '''نەرمامێر''' کە لەسەری پێکھاتوون دەبێ لە [[MediaZilla:|بەگزیلا]]دا ڕاپۆرت بکرێ. * گۆڕانکارییە پێشنیارکراوەکانی '''سیاسەت''' پەیوەندیی ھەیە بە [[ویکیپیدیا:دیوەخان (سیاسەت)]]. * '''وتارە نوێیە''' پێشنیارکراوەکان پەیوەندیی ھەیە بە [[ویکیپیدیا:وتارە پێشنیارکراوەکان]]. |3=وپ:دخپ|4=وپ:دخ/پ}} {{بازدان بۆ سەرەوە و خوارەوە}} __NEWSECTIONLINK__ __TOC__ <span id="below_toc"/> {{clear}} [[پۆل:دیوەخانی ویکیپیدیا]] </noinclude> == دەستکاریی بە کۆمەڵی شێواز == <!-- دەستپێکی دەمبوس -->{{پەیامی دەمبوسدار|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٩:١١، ٢٣ی تەممووزی ٢٠٣٥ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|٢٠٦٨٨٣٠٦٦٤}}<!-- کۆتاییی دەمبوس --> سڵاو بەکارھێنەر {{وب|Aram}} و بەکارھێنەرانی تر. پێشتر بڕێک پیاچوونەوەی زمانەوانیمان کردووە لە دەقەکاندا. ھەڵەیەک کە زۆر دەکەوێتە بەرچاوم ئەوم '''ھەستا بە''' کە [[:en:calque]] یانی وەرگێڕانی وشەبەوشەی عەرەبیی قام بە. دوو کێشەی ھەیە. یەک، لە ڕووی شێوازەوە زمان درێژ دەکاتەوە. دوو، وەک گشت وەرگێڕانێکی وشەبەوشەی ئیدیۆمی بیانی تێگەیشتنی ئاسان نیە. بۆ نموونە لەجێی '''ھەستا بە گەورەکردنی ماڵەکە''' بنووسرێ '''ماڵەکەی گەورە کرد'''. بەڵام ئەمە نازانم بە چەند دێڕ کۆد بکرێ یا نە، چون چەند کێشەی ھەیە. ١) بڕێک جار ڕستەکان درێژن و خاڵ لە ئاخریانەوە نیە و ئەوە دیاریکردنی بەکارەکە ئەستەم دەکات. ٢) کێشەی جێناوە لکاوەکان (کە ئەو ئاسانتر بێ و بە چەند دێڕ کۆد چارەسەر دەکرێت). بەکارھێنەر ئارام کە تەجرەبەی زیاترە نازانم ڕای چییە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٩:٣٦، ٥ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو لەم دڵسۆزەی ویکی، {{وب|Pirehelokan}}! زۆر ببوورە و کۆمپیوتەرەکەم کێشەی تێ کەوت بۆیە نەمتوانی زووتر وەڵامت بدەمەوە. ئەوە [[فەرھاد پیرباڵ]]یش لە بەرنامەیەک زۆر بە توندی ڕەخنەی لەم باسە گرتبوو. پێم وا بێ شتەکە چووەتە ناوی خەڵکەوە و وشیارتر مامەڵەی لەگەڵ دەکەن و کەمتریش بە کاری دێنن. لەم کاتەدا و لێرە ٣٢٧ ئاکامی ئەم باسەمان ھەیە. ڕاستکردنەوەیان نە بە دەست و بە ئێمە ئاسانە و نە پێشم وایە بە چەند دێڕێک کۆد و بە بۆت بکرێت؛ بۆت نابێت لە خۆیەوە و بەبێ پێداچوونەوەی مرۆڤ ئەم جۆرە دەستکارییە بکات. بە بڕوای من بۆ چارەکردنی ئەمە، پێویستمان بە سیستمێکە کە ھەڵەکان دیاری بکات و حەلێک یان زیاتر پێشنیار بکات و بەکارھێنەر بڕیار بدات کە قبووڵی بکات یان نا. ئەوە دەمبوسێکم لە بەشەکە چەقاند تا ئەرشیڤ نەکرێ تا بزانین دەتوانین شتێکی لێ بکەین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:١١، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::{{وب|Aram}}، سڵاو، سپاس بۆ وڵامەکەت. ئەگەر فۆرمە جیاوازەکانی بەرچاو بگرین یانی کاتی کارەکە و سەرفکردنەکەی ئەوە زیاتریش دەکا. ھەست/ام/ای/ا/این/ان/ان بە تەنیا لە ڕابردوودا. ئیتر با ڕانەبردوو بمێنێ و کێشەی دوو جۆرە ھ ێکەیش بە لایەک. بەھەرحاڵ ئەوەی بڕێک دەڵێن ئەمە بووە بە باو نابێ بە بیانوو بۆ دەستبەرداربوونی. بڕوانە ئینگلیزی ئیستەش ھەموو ڕۆژێ باسی شێوازی دروست و پوخت و کورت ھەمیشە گەرمە. دیسان سپاس. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:١٢، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیا بەبۆنەی ١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندن == {{atopg | status = ئەنجام | result = {{کرا|بەپێی یەکدەنگی، [[:ckb:پەڕگە:Central Kurdish Wikipedia 17th Anniversary Logo.png|لۆگۆی دووەم]] پەسەند کرا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٧:٥٥، ٣٠ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC)}} }} [[پەڕگە:١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی.png|وێنۆک|١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی لە ھەموو ئەو کەسانەی تائێستا خزمەتیان تێدا کردووە پیرۆز بێت!]] === بانگھێشت === {{وب|Serchia|Calak|Aza|مامۆستا|حوسێن|kurd2021|zemen|MFTG|Kushared|Pirehelokan|Aram|Paraw|Muhammed taha|Sakura emad|-Haryad|Aro Salar|Tessla|Sakura emad|Ravan|Shaween|Abdurhman Ahmad|Min.neel|1silent scientist|Ari Qasm|Saad Goran|Rahel khdhr|Kawanii|SiNa}} و تەواوی ئەندامانی تر. === پێشنیار === سڵاو لە ھەموو ئەندامانی بەڕێزی ویکیپیدیا؛ ١٢ی ئاب (نزیکەی مانگێکی تر) ١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردییە و بەوھۆیەوە پێشنیاری گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی بۆ ماوەیەکی کاتی دەکەم (١٢ی ئاب تاوەکوو ١٢ی ئەیلوول؛ واتە یەک مانگ)، تکایە بۆچوونی خۆتان بڵێن و ھەر کەس دەتوانێت لۆگۆیەک بە دیزاینی سەرنجڕاکێشەوە بار بکات و لە خوارەوە دایبنێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٦، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) === لۆگۆی پێشنیارکراو === <!----- ھەر لۆگۆیەک پێشنیار دەکەی تکایە لە خوارەوە پەڕگەکەی دابنێ ----> [[پەڕگە:Central Kurdish Wikipedia logo for 17th anniversary of establishment.png|200px|ڕاست]] [[پەڕگە:Central_Kurdish_Wikipedia_17th_Anniversary_Logo.png|200px|ڕاست]] {{ھن|١٧}} === {{لێدوان}} === <!----- ھەر لێدوانێک یان بۆچوونێکت ھەیە لە خوارەوە بینووسە ----> * {{وب|Tessla}} کاک تێسلا تکایە ئەگەر دەتوانی لۆگۆ بار بکە، ئەوانەی پێشتری بەڕێزت زۆر جوان بوون، خۆم بۆم ساز نەکرا ئەو شتەی دەمەویست. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٩، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *:@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دووبارە سپاس، بەڵێ بۆنا، گۆڕینی کارێکی زۆری ناوێت و هەوڵ دەدەین لۆگۆی جوان دابنێین. هەرخۆی کە بووینە ١٠٠ هەزار وتار، ئەوکاتەش دووبارە دایدەنێین لۆگۆی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٩، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سڵاوتان لێ بێ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لەگەڵ پێشنیارەکەتانم، کە لۆگۆیەکی جوان بار بکەن و لێرە ڕای خۆمانی لەسەر بەین. تێبینییەکی بچووکیش، دیارە تاگکردنە ئیش ناکا، چونکە من ئاگاداریم پێ نەگەشتووە و ڕەنگە بەکارھێنەرانی تریش ئاگادار نەبن. پێویستە دووبارە بانگ بکرێنەوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٨:٠٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر سپاس بۆ بەڕێزت، ئێستا بۆ جارێکی تر گشت بەکارھێنەران بانگھێشت دەکەمەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣١، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::ئاگادارکردنەوە: ::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] @[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] و ... . [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣٥، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دەستانخۆش بێ، شتێکی باشە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٤:٠٧، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] کارێکی جوانە بەڵام دوو بۆچوونم هەیە لەسەر وێنەی [[:پەڕگە:١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی.png]] یەکەمیان: پردی دەلال کێشەی نییە بەڵام قەڵاکەی پشتی قەڵای کوێیە؟ و دووەم بۆچوون: دەبێت بەکوردی لەسەری بنووسرێت لەسەری، زەحمەت نەبێت هەردووکی بە ژیری دەستکرد دروستکراوە، کە کاری ڕاستی دەچێت بەڵام قەڵاکە ناناسم بۆیە پرسیارم دەربارەی ئەوە هەیە کە ژیری دەستکرد بەکارهاتووە یاخود نا.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٤:١٧، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ئەو پەڕگەیەی باسی دەکەیت ژیریی دەستکرد بەخۆی سازی کرد بەبێ ئەوەی پێی بڵێم پشتەوەکەی چۆن بێت، تەنیا بۆ ئەو پەڕەی ئێرە بەکاری دێنین ئەگەرنا من پێشنیاری گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیا بۆ [[:پەڕگە:Central Kurdish Wikipedia logo for 17th anniversary of establishment.png|ئەو پەڕگەیە]] دەکەم (کە بە یارمەتیی ژیریی دەستکرد ساز کراوە). ھەروەھا ئێوەش دەتوانن پەڕگەی پێشنیارکراوی خۆتان بار بکەن، زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٢٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دەستت خۆش بێت شتێکی باشە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٤:٥٧، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] تکایە ھەرچیەک دەکەن با دەستی ژیریی دەستکردی تیا نەبێ، بۆ دەروازە یان جێی تر ئاسایییە ژیریی دەستکرد بێ بەڵام ئەمە دەچێتە سەر لۆگۆی سەرەکی و شتێکی فەرمییە، باشترە بە دەستی دروست بکرێ. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٥:٠٥، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] من شارەزای سازکردنی وێنە نیم و زۆری لێ نازانم؛ ئەوەش ھەر وەک دەستپێکێک وابوو، ئەگەرنا ھەر کەسی تر شتێکی باشتر بار بکا خۆم دەنگی بەڵێی دەدەمێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:١٢، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] مەبەستم ئەوەیە ھەر ڕێگە نەدرێ ژیریی دەستکردی تێکەڵ بکرێ، ئەگەر پێشنیاریش کرا. دەنا ڕووی دەمم تەنێ لە ئێوە نەبوو، بۆیە ئێوەم تاگ کرد چون ئەم بەشە ئێوە کردوتانەوە. بژین. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٥:٣٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئەزانم برا ئاسایییە، تەنیا دەڵێم زۆر باش دەبێ کەسانی تریش بەشدار بن لە بارکردنی لۆگۆکەدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دووبارە سڵاو ئەمە پێشنیاری منە ئەم لۆگۆیەم دروستم کردووە و پیشنیاری دەکەم بۆ ساڵیادەکە، بەخوا مردم تا دروستم کرد چونکە نزیکەی ٣ ساڵە وازم لە دیزاین هێناوە بەهۆی پۆلی ١٢ەوە بەڵام کەس ئامادەنەبوو دانەیەک دروستبکات، هیوادارم بەدڵی کۆمەڵگەی ویکیپیدیا بێت.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٧:٤١، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٧:٤١، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] تەواوە زۆر سپاس بۆ بەڕێزت. ئەگەر ڕای خۆم بڵێم زۆر جوانە کێشەیەکی وای نییە، تەنیا خۆزگە ئەو ١٧ەمین وەکوو ١٧یەمین نووسرابا. دیسان سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:١٧، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]]: وەک بەڕێز ھیڤجا وتی، ١٧ەمین بگۆڕی بۆ ١٧یەمین چاکترە. فۆنتەکەش زۆری کەناڵ و میدیاکان بەکاریدەھێنن، بیگۆڕی بۆ فۆنتێکی سادەتر (کە من [https://fonts.google.com/specimen/Vazirmatn?lang=ckb_Arab&preview.lang=ckb_Arab ئەمە] پێشنیار ئەکەم) باشترێکە. <span style="background:#0D1B2A;font-size:9px;letter-spacing:1px;padding:2px 4px;border-bottom:3px solid #778DA9">[[بەکارھێنەر:Zemen|<span style="color:#E0E1DD">Zemen</span>]] '''[[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|<span style="color:#E63946">✧</span>]]'''</span> ٢٣:٥٦، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ھەر بژی👏 بێکێشەیە، تەنھا وەکوو ئاماژەیان دا «١٧ەمین» بگۆڕدرێت بۆ «١٧ھەمین» یان «١٧یەمین». [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٠:١٤، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] و @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دەیکەم بە ١٧ هەمین و فۆنتەکەم گۆڕی دەتوانین سەیری بکەن.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ٠٦:١٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] جوانە سپاس، من خۆم لەگەڵ ھی تۆم :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:١٧، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دەستتان خۆش، زۆر باشە. گەر یەکێک لە توانایدا ھەبێت دیزانێکی جوانی بۆ بکات زۆر باشتریش دەبێت، چوونکە پێوەی دیارە کە ژیریی دەستکردە. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٥٨، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::دەستی هەموو لایەک خۆش بێت.. شتێکی زۆر جوانە ئەگەر بۆ مانگێک لۆگۆ بگۆرێن هەروەها ئامادەکردنی چەند چالاکی دیکە بۆ رۆژی ١٢ ئاب. [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shaween|لێدوان]]) ٢٠:٠٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] پێشتر بۆ گەیشتن بە پەنجا هەزار کارێکى لەو شێوەیە کرا و لۆگۆکەش لە ئەرشیفى رابردوو هەیە سەبارەت بە گۆرین من لاریم نییە. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ٢١:٢٤، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەم کارە بۆ نەکرا؟ ئەو خۆ بەسەریشیدا تێپەڕبوو ڕۆژەکە!!!.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٨:٠٥، ١٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) {{وب|Aro Salar}} {{کرا}}، بڕوانە [[وتووێژی میدیاویکی:Common.css#داواکاریی دەستکاریی پارێزراو لە ١٤ی ئابی ٢٠٢٦|ئێرە]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٠:٢٦، ١٤ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == زیادکردن و لابردنی داڕێژەی کۆلکە بە بۆت == {{atopg |status = ئەنجام |result = {{کرا|بەپێی [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی|یەکدەنگی]] تاگی [[ویکیپیدیا:کۆلکە|کۆلکە]] لە ڕێگەی بۆتەوە بۆ ئەو وتارانەی کە ژێر ٣،٠٠٠ بایتن زیاد دەکرێت و ھەروەھا لەسەر ئەوانەی کە سەرووی ٣،٠٠٠ بایتن لادەبردرێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٠:٠٧، ٥ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC)}} }} سڵاو بۆ بەکارهێنەرانی ویکیپیدیای کوردی. لەسەر داواکاریی بەڕێز @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئەو ڕاپرسییەم نووسی؛ دەمانەوێ بە بۆت (جارێ دیار نییە بۆتی من یان هی یەکی تر) تاگی کۆلکە لەسەر وتارەکان دانێین و یان لایان بەرین! بۆ ئەو کارەش پێویستە قەبارەیەک وەک سنووری کۆلکەبوون و نەبوون دیاری بکەین. هەندێک دەیانوت ٣٠٠٠ بایت کەمتر کۆلکەیە و زیاترەکەی لە کۆلکە دێتە دەرەوە. پێویستە ئەوەشتان پێ بڵێم کە بە هیچ شێوەیەک داڕێژە و سەرچاوە و بابەتی تر وەک قەبارە هەژمار ناکەین؛ بۆ نموونە ئەگەر ٣٠٠٠ بایت پەسەند بکەین ئەوە هەر دەقەکە هەژمار دەکەین؛ ئەگەر کەمتر بوو کۆلکەیە و ئەگەر زیاتر بوو لە کۆلکە دێتە دەرەوە. ئێستا ئێوە تەنیا بۆچوونی خۆتان سەبارەت بەو قەبارەیە بڵێن کە چەندە بێ باشە و ئەگەریش باسێکی تەکنیکیتان هەیە فەرموون. زۆر سپاس بۆ هەمووان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٣٣، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :'''بانگھێشت:''' :@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] @[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] و ھتد. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٥٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::بەڕایڤمن ئەو ٣٠٠٠ بایتە زیاد بکرێت بۆ ٥٠٠٠ چونکە ئەوەندەی ئاگادار بم هەر شەرچاوەکان خۆی ٧٠٠ بایت دەبات یەکی جا ئەوە بۆکسی بۆ دابنێیت لەوانەیە بایتی بۆکسەکە ٥٠٠-٩٠٠ بێت [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٢:٠٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] قسەکەت ڕاستە، بەڵام ئێمە هەر دەقەکان هەژمار دەکەین، سەیرێکی [[بەکارھێنەر:Hivja/ڕەشنووس|ئەو نموونەیە]] بکە، ئێستا ئەگەر سەرچاوە و [[]] و یان داڕێژە و هەر شتێکی تری بۆ زیاد بکەی ئێمە هەر نووسینی کۆتای دەقەکان (ئەوی دەردەکەوێ) ھەژمار دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٧، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::دە بەو شێوەیە بێت ٠٣٠٠ بێ عەیبە، بەڕای من کەم نەکرێتەوە چونکە خۆ دەبێت وتارەکانی ویکیپیدیا هەرکەسێک سەردانمان بکات بە تۆزێک زانیارییەوە بینێرینەوە [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٣:٠٣، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بۆ ئەم بابەتە ئەبێت حسابى خشتە و سەرچاوە و بۆکسەکان و چەندین بابەت دیکەش بکرێت [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١٤:٢٩، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] تەواوە، ئەگەر مەبەستت ئەوانە و هەر شتێکی تر بێجگە لە دەقی کۆتایی بێ، ئەو هیچ کامیان (بێجگە لە دەقە کۆتایییەکە) وەک قەبارە هەژمار ناکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٠٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::٣٠٠٠ بایت گونجاوە. کە تەنھا دەق ھەژمێر دەکرێت، ٥٠٠٠ بایت زۆرە، وە ١٠٠٠ بایتیش کەمە. بۆیە ٣٠٠٠ بایتەکە باشە. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٥:٠٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::بە تەواوی لەگەڵ دیاریکردنی ٣٠٠٠ بایت بۆ ناوەڕۆکی وتار هاوڕام، بۆ ئەوەی لە کۆڵکە دەرچێت. دەستی هەموو لایەک خۆش بێت. [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shaween|لێدوان]]) ١٣:٠٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :هەندێ وتار هەر ئەوەندەیە توانای ئەوەمان نییە قەبارەی زیاد بکەین، ئەبێ هەش بێت. لەبەرئەوە ٣٠٠٠ زۆرە. [[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MFTG|لێدوان]]) ١١:٤٢، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە تۆش [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، پێشنیارەکەت زۆر جوانە، و پێشم باشە جێبەجێ بکرێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت ئەوە بڵێم کە ئەم تاگە بۆ هەموو وتارێک دروست نییە، مەسەلەن هەندێک وتار هەیە وەکو گوندێکی بچووک یان قوتابخانەیەک، ئەمانە خۆیان سەرچاوە لەسەریان کەمە، لەو حاڵەتەدا ناتوانین وتارەکە لەوە زیاتر فراوان بکەین. :خاڵێکی تر ئەوەیە لە هەندێک وتار، بۆ نموونە ئەوانەی لەسەر ژیاننامەی کەسایەتییەکن یان شوێنێکن دەبینی لە پێشەکییەکەیان هەندێک زانیاری نووسراوە، کە دەچی سەیری بەشەکانی خوارەوە وەکو ''ژیاننامە'' یان ''مێژوو'' دەکەیت، دەبینیت ڕێک کۆپی-پەیستی پێشەکییەکەیە، بەبێ گۆڕانکاری لە شێوازی داڕشتنیان، ئەمەش وا دەکات وتارەکە بایتی زیاتر بێت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٢:٠٢، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] سڵاو بۆ ئێوە و سپاس بۆ بەشداریکردنتان. تکایە سەرەتا سەیری [[بەکارھێنەر:Hivja/ڕەشنووس|ئەو نموونەیە]] بکەن، قەبارەکەی ٣،٢٠٠ بایتە، ئەگەر ئەوەندە بێ کۆلکە ھەژمار ناکرێ. دواتریش پێوستە بزانین کە وتارێک ئەگەر تاگی کۆلکەی لەسەر بێ هیچ بەو مانایە نییە وتارێکی بێ کەڵک یان خراپە! بەڵکوو دەتوانین لە داهاتوودا پەرەیان پێ بدەین و کاریان لەسەر بکەین. تەنانەت ئەگەر زانیاریشی کەم بەردەست بێ وەک وتاری گوندێک، ئەوە تاگی کۆلکەی لەسەر بێ باشترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٤، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: پێشتر لێرە [[ویکیپیدیا:قەبارەی وتار|قەبارەی وتار]] دیاریکراوە، کەمتر لە '''١٠٠٠ بایت''' بە کۆلکە دانراوە و بەپێی وشە لە '''٣٥٠ وشە''' کەمتر کۆلکەیە. بە ڕای من، وەک خۆشت ئاماژەت پێ کرد، تاگی کۆلکە کێشەیەک بۆ وتارەکە دروست ناکا. ئەتوانی بە بۆتەکەی خۆت بیکەی، بەس بۆ بۆتەکە و سکریپتەکەی، ھەنێ کاری ئەوێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٠٩، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی هەزار بایت هەر زۆر کەمە، سەیری نموونەکەم بکە، ئەوەندە هەر هیچ نییە جا بێت و کەمتر بێ و وەک کۆلکەی هەژمار نەکەین! بەو پێیە وتاری کۆلکەمان هەر نابن، ئەو سێ هەزار بایتە زۆر باشە (وەک نموونەکە). بۆ بۆتەکەش نازانم چۆن بیکەین، بەڵام لەوە دڵنیام کە لە من و تۆ و ساکوورابۆت دەبێ یەکمان بیکات، کەسی تر نییە:) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٠٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::: شتێک باشە بەڵام بۆ گوندەکانی کوردستان یان هەندێک بابەت دەقی زیاتر بەردەست نییە بۆیە بەڕای من بۆ هەندێکیان سەرچاوە و خشتە و هەموو شتەکان بچنە ناو حیسابەکە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ١٩:٢٧، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئاخر بەسەر ھەموو وتارێ جێبەجێ ناکرێ. ئەمێنێتەوە سەر ئەو کاتەی کە سکریپتێ دروست ئەکەی، ئەبێ چەن مەرجێکی تیایە بۆ قەبارەی وتارەکان دانێی، وەک کەی تاگی کۆلکەکە دانێ و کەی لایبا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٠:٣٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) سەلام {{وب|Hivja}}. ئەوە شتێکی زۆر باشە بەڕێز، بەڵام دەبێ چەندانە شتی ڕەچاو بگری، بەعزە وتارێک هەنە وەکوو گوندەکانی کوردستان، جوورە ئاژەڵانێک، شەقامەکان و جوورە فڕۆکە و ماشێنەکان کە ئەوەندەی شتی لەبارەی دا نووسراوە بێ حیساب کردنی سەرچاوە و تاگ و شتی ناگەنە ۳۰۰۰ بایتی، لەبارەی یاساشەوە کۆلکە نینە ([[ویکیپیدیا:قەبارەی وتار]])، چ ڕایەکت بۆ وەی؟ [[بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#00BAAE">'''سينا'''</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></span>]] ٢١:٥٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] سڵاو، ڕای من ئەوەیە هەر وتارێک [[بەکارھێنەر:Hivja/ڕەشنووس|ئەوەندە]] کەمتر بێ کۆلکەیە، دە ئاخر من خۆم ئەتوانم لەو سێ دەقـە زیاتر لەبارەی گەڕەکی خۆماندا بنووسم جا چ بگا بە گوند و شت. تکایە سەیری ئەو بەستەرەم بکەن، ٣ هەزار بایت هەر هیچ نییە، بەتایبەتی بۆ فۆنتی ئێمە کە قەبارەیەکی زۆر دەگرێت، دواتریش زۆربەی ئەو وتارانەی ئێوە (وەک گوندەکانی کوردستان) باسی دەکەن ئەوە پێشتر تاگی کۆلکەیان لێ دراوە! پێویست ناکا ئێمە هیچ بکەین. زیاتر ئەو پڕۆژەیە بۆ لابردنی کۆلکەکانە (هەڵبەت دانانی تاگی کۆلکەش دەگرێتەوە بە ئاستێکی کەمتر). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٤٣، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ئەو بوارە تەکنیکییە گرینگە، بەڵام پێویستە دواتر قسە و کاری لەسەر بکەین (بەتایبەتی دوای ئەوەی پڵەسمان لە ئەی ئایدا بۆ چالاک کرا). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٤٤، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::لە ئێستادا گرنگترین شت ئەوەیە کۆمەڵگای ویکییەکەمان بگەنە یەکدەنگی و ئەنجامێک بۆ ئەو باسە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٤٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] سکرێپتەکە ئامادەیە و بۆ ھێڤجام ناردووە، ھەرخۆی پێشووتر ساکورا بۆت تاگی کۆلکەی لەسەر چەندین وتار لابردووە کە چیتر کۆلکە نەمان و پرسی کۆمەڵگای نەویستووە چونکە شتێکی ئاشکرای جێبەجێ کردووە، بەڵام تاگدانان لە وتارەکان پرسی کۆمەڵگای ئەوێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٠:٠٨، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::هەر بژی ساکوورابۆت، هەر ئەو دەتوانێ ئەو کارە بکاتەوە :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:١٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) بەڕێزان بابەتی ٣ هەزار بایت و «کۆلکە» با باشتر ڕوون بێتەوە: هەندێکتان گلەییتان کردییە کە ٣ هەزار بایت زۆرە، بەڵام خۆی ستاندارە، و وتارەکە مامناوەند دەردەخات. و وتاری گوندەکان یان بابەتگەلێک لەسەر کوردستان کە خۆی کۆلکەیە و داڕێژەی کۆلکەی بۆ دادەنرێت ئەمە خۆی بۆ زانین و باشترکردنی وتارەکەیە و تا فراوان بکرێتن. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٠:٤٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :گریمان ئەگەر ٣٠٠٠ بایتمان بۆ بۆتەکە دانا، تووشی گرفت دەبین، ئەمەش لەبەر بڕی دیاریکراو نییە، بەڵکو لە بۆتەکەیە، چونکە ئەگەر بۆتەکە هیچ ژیرییەکی تێدا نەبێت لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو وتارانەی کە زانیارییان سنووردارە و سەرچاوەیان کەمە، ئەوا دەبێتە شەڕی دەستی بەکارهێنەر و بۆتەکە، ئەویش لەبەرئەوەی هەر کاتێک تاگەکە لادەبەیت، بۆتەکە دووبارە دایدەنێتەوە، بۆیە لەم حاڵەتەدا چارەسەر ئەوەیە داڕێژەیەک یان پۆلێک لە وتارەکە دابنێین و بۆتەکەی پێ ڕابهێنین، کە هەر کاتێک ئەو داڕێژە یان پۆلەی بینی، ڕاستەوخۆ با واز لە دانانی تاگی کۆلکە بهێنێت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٠:٥٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] تۆ مەبەستت لە داڕێژەی {{دا|nobots}}ـدایە ئەتوانین وابکەین بەڵام زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە وەک تاگ لێدان نییە و زیان بە وتارەکە ناگەیەنێت و ئەسڵەن بەکارھێنەران ھاندەدات تا زانیاری زیاتری زیاد بکەنە سەر. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٥٥، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]]، ھەر وتارێک چ بابەتێک بێت کورت بێت دەبێت داڕێژەی کۆلکەی ھەبێت تا یەکێک فراوانی بکات، بۆ نموونە کۆلکەی وتارەکانی شاعیرەکانی کوردستان یان کۆلکەی شارەکانی کوردستان ھتد... بوونی کۆلکە لە وتارێک کە خوار ٣ ھەزار بایتە باشترە هەبێت چونکە شتێکی زەق نییە بەڵکو بەرچاو ڕوونیشە، وتارێک تۆ نوسیبێتت و کورت بێت ڕەنگە بەهۆی داڕێژەی کۆلکەوە یەکێک فراوانی بکات. و چ کاتێک وتارەکە ناوەڕۆکەکەی بووە سەروو ٣ هەزار بایت ئەوا خۆی داڕێژەی کۆلکەکە لادەبات و پێویست ناکات کەس خۆی ماندوو بکات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٣:٣٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] دەستخۆش، قسەکەت دروستە، تاگی کۆلکە هیچ کێشەیەکی نییە و زۆریش باشە بۆ ئەوەی بەکارهێنەرەکان هان بدات زانیاری زیاد بکەن، یەک لەوانە خۆم کە وتارەکانی چەند ساڵ پێش ئێستای خۆم دەبینم، زۆربەیان لەسەر شاعیرەکان بوو، هێشتا کۆلکەن. منیش مەبەستم تەنها ئەوە بوو کە ڕێگەیەک هەبێت بۆ ئەوەی بۆتەکە کاتێک بەکارھێنەرێک بە دەستی خۆی تاگەکەی لادەبات، بۆتەکە بە زۆر نێت دایبنێتەوە. :بەکورتی، ئەگەر سوود لە داڕێژەی nobots یان ڕێسایەکی لەو شێوەیە وەربگرین، بۆتەکە کارەکانی خۆی بۆ هەموو وتارە کورتەکان دەکات، بەڵام بۆ ئەو حاڵەتە تایبەتانەی کە نووسەرەکە دەیەوێت لایببات، بۆتەکە وازی لێ دێنێت. بەم شێوەیە هەم وتارەکان پۆلین دەکرێن و هەم کێشەکەش دروست نابێت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٢:١٦، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::ئەمەش دەکرێت : ) بەڵام خۆ گشت بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا نازانن داڕێژەی {{دا|nobots}} دابنێن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٣٩، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] دێی وتارەکە فراوان بکەن و بیبەنە سەرووی سێ هەزار بایت با دواتر لەگەڵ بۆتەکە تووشی شەڕ نەبن :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٢٤، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] هیچ کێشە نییە، ئەگەر پرسیان ئەو کاتە وەڵامیان دەدەینەوە و تێیان دەگەیەنین کە پێویستە چی بکەن، ئەگەریش نەیانپرسی ئەوا هیچ. ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئا بەڵێ، بەپێی مەجال ئینشەڵڵا. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٠٢:٥٠، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == ساکورا بۆت: چاککردنەوەی کێشەی ڕووکاری ویکیپیدیا == سڵاو، ھیوادارم ھەمووتان تەندرووست بن، بەکورتی دەیڵێم و زۆر درێژەی پێنادەم، بۆتەکەم ماوەیەکە ڕووکاری ویکیپیدیا چاککدەکات، لە ئێستادا [[تایبەت:LintErrors|سێ سەد ھەزار ھەڵەی]] ڕووکارمان ھەیە کە ھەموویان ھەڵەی بچووکن، لە ئێستادا تەنھا لەژێر بۆشایی ناوی وتار دەیکات و کێشەی درووستنەکردووە و ئەتوانن [https://w.wiki/T3oT سەیری بەشدارییەکانی بکەن] سەیری ئەو دەستکارییانە بکەن کە نووسراوە "بۆت: چاککردنی ھەڵەکانی ڕووکاری ویکیپیدیا". '''ھۆکاری ئەوەی ئەو داواکارییەم کردۆتەوە''' ئێستا پێویستم بە ڕێگەپێدانی ئێوە ھەیە بۆ ئەوەی بۆتەکەم بتوانێت بۆشایی ناوی لێدوانی بەکارھێنەر + بەکارھێنەر + پەڕەی پڕۆژە + [[ویکیپیدیا:بۆشایی ناو|یارمەتی]]، پۆل، پەڕگە، داڕێژە دەستکاری بکات و ھەڵەکان چاک بکات. '''بۆ بەرچاوڕوونی''': بۆتەکەم سوود [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Extension:Linter لەم زیادکراوەی میدیاویکی وەردەگرێت] بۆ ئەوەی کارەکانی بکات لەگەڵ ھەندێک دەستکاری. :'''بانگھێشت:''' :@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] @[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٢، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) === {{پشتگیری}} === * {{لەگەڵ}}. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٨:١٩، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}}؛ مادام پێت وایە ھیچ ھەڵەیەک ڕوو نادات. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٨، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} دوای سەیرکردنی ئامارەکانی بۆتەکە، لەگەڵتم ئەگەر دڵنیایت لەم کارەت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٠٧:٣٤، ٤ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٦:١٦، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#00BAAE">'''سينا'''</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></span>]] ٠٦:٥٠، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١١:٠٤، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shaween|لێدوان]]) ١٢:٣٨، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) === {{دژایەتی}} === === لێدوانەکان === {{زۆر سوپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٢، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سەلام. ئەمن لە شتێکی حاڵی نەبوومە، هەڵەی ڕووکار یانی چی؟ ئەو کۆدەی زیادی دەکا چ سوودێکی هەیە؟ چاوم لە دەستکاریەکانی ساکورابۆتی کرد ئەو وتارانەی بە حیساب هەڵەکانی ڕووکاری چاکردوون، پێش دەستکاریەکەی، وتارەکە هیچ هەڵەیێکی نەبۆ، [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DA%AF%D8%A7%DB%8C_%D8%A6%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA&diff=next&oldid=1548212 لێرەش] ئەگە چاو لێکەن پێموابێ خراپکاری کردۆ، دوای دەستکاریەکەی نووسراوەی وێنەکەی شاردۆتەوە. [[بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#00BAAE">'''سينا'''</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></span>]] ١٨:٣٢، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) ::[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: بۆ چاککردنی پەڕەی بەکارھێنەر و داڕێژەکە پێویستە وریاتر بی. بۆ داڕێژەکە بە تایبەت، ھەڵەیەی بچووکی تیایە دروست بێ ئەبێتە ھۆی تێکچوونی زۆر وتار. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢١:٠٩، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] کاک سینا خراپکاری نییە، ھەرخۆی ھیچی لێ نەگۆڕیوە تا خراپکاری بکات تەنھا کۆدی HTMLی کردووە بە کۆدی میدیاویکی! ئەمەشی کە دەقی نووسینەکەی شاردۆتەوە سەیری دەکەم [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٢:٥٨، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) :::ھەموو ئەم پەڕانەشم گەڕاندەوە کە بۆتەکە بەھۆی گۆڕینی کۆدەوە Captionی وێنەکانی شاردبۆوە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٣:٤٧، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) == نوێکردنەوەی فەنکشن و داڕێژەکانی [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/بەشی داواکاری]] == سڵاو بەڕێزان ئەمە ھەر وەک ڕێزێک پێویست بە کۆمەڵگاکەی ڕابگەیەنم کە دەمەوێت داڕێژە و کردارەکانی پڕۆژەکە نوێ بکەمەوە تا ببێتە کار ئاسانی بۆ ئەو بارکەرانەی کار لە پڕۆژەکە دەکەن. '''ڕوونکردنەوەی وردی بابەتە تەکنیکییەکان:''' لە ئێستادا بارکەرانی پڕۆژەکە دەبێت بەدەست دەستکاری کۆد و پارامیتەرەکانی ناو داواکارییەکان بکەن، نموونە بۆ ئەوەی ڕەوشی داواکارییەک لە چاوەڕوانی بکەن بە کرا پێویستە بەدەست <nowiki>{{ڕەوشی داواکاری|چاوەڕوانی}}</nowiki> بگۆڕن بۆ <nowiki>{{ڕەوشی داواکاری|1}}</nowiki> مامەڵە لەگەڵ کۆدی پارامیتەرەکە بکەن بەڵام ئەمەوێت لەمەولا شتەکە بکەمە تووڵ (ئامراز) و ئاسانتر بکرێ لەجیاتی ئەوەی بەدەست کۆدەکان دەستکاری بکەن، لەڕێگەی ئامرازەکە بەچەند دووگمەیەک زۆر بە ئاسانی ئەتوانن ڕەوشی داواکاری بگۆڕن لە چاوەڕوانی دەگۆڕدرێ بۆ کرا یان نەکرا ھتد، یان نووسینی لێدوان، یاخوود ئەرشیڤکردنی داواکارییەکە لەئێستادا ئەوانە ھەمووی بە پارامیتەر دەکرێن، و بۆ ئاسایشی پڕۆژەکە ئەوانەی دەتوانن مامەڵە لەگەڵ تووڵەکە بکەن ئەوانە دەبن کە خۆیان لە پڕۆژەکە وەک بارکەر تۆمار دەکەن ھەر وەک ئێستا [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/پێڕستی بارکەران|بەشی پێرستی بارکەرانمان ھەیە]] ئەوکاتیش ئاوا ئەوانەی ناویان تۆمارکردووە ئەتوانن توڵەکە بەکاربھێنن. و لە پاش پەرەپێدانی ئەمە بۆ بارکەران بۆ توولێکی گشتی بۆ ئەوانەش پەرە پێدەدەین کە داواکاری پێشکەش ئەکەن بۆ ئەوەی لەجیاتی دەستکاری کۆد و پارامیتەر بکەن ھەر ئەندامێکی نوێ و ئاسایی بتوانێت لەڕێگەی ئامرازەوە زۆر بە ئاسانی داواکاری پێشکەش بکات. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٥:١٥، ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) '''لێدوان:''' بانگھێشتی ئەندامە سەرەکییەکانی پڕۆژە و کۆمەڵگا: @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:Paraw|Paraw]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٥:١٥، ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] خاتوو ساکورا بتوانیت بەشەکانی دیکەشی باش بکەیت، زۆر چاک دەبێت، چونکە بەجدی بارکردنەکە ئاسانە دوای ئەو دانانەی قورسە، کارکردن بە پڕۆژەکە خۆدی خۆی قورسە گەر نا بارکردنەکە ئاسانە.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٨:٠٤، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: بەڵێ، ئیشێکی زۆر باشە نوێ بکرێنەوە. بەکارھێنەرە نوێیەکان، ناتوانن زوو لە سیاسەت و ڕێسای پڕۆژەکە تێ بگەن کە چۆن داواکارییەک پێشکەش بکەن. شتێکی بچووکیش بە من کرا لەم نوێکردنەوەیا، بەبێ دوودڵی بانگم بکە، با یارمەتیدەر بم. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢١:١٩، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] بیرۆکەیەکی زۆر باشە، چونکە پێویستمان بە کاری زۆرە لەسەر ویکیپیدیای کوردی، بۆ ئەوەی تا بتوانین ئاسانی بکەین بۆ بەکارھێنەرانی نوێ و بە شێوەیەکی باشتر پێشکەش بکرێت. ئەگەر ھەر شتێک ھەبێت کە بتوانین بۆ یارمەتیدان، ئامادەین. دەستخۆش و بژیت! 🌷 [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shaween|لێدوان]]) ١٢:٣٨، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] و @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ئێستا دووبارە سەیری پڕۆژەکە بکەن بزانن چی گۆڕاوە و بەدڵتانە یان نا چەن کارەکەی بۆ ئاسانکردوون و گەر ھەڵەیەک لە ئامرازەکە ھەبوو پێم بڵێن سپاستان دەکەم [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:٣٠، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: دەست خۆش بۆ ئەو ئیشەت. ئاوا کاتێکی زۆر بۆ بارکەر و داواکاریش ئەگەڕێتەوە. بەس تێبینییەکم ھەبوو. کاتێ کرتە لە بەشی '''لەژێر کاردایە''' ئەکەی لەژێر داواکە ئەنووسێ من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم. جا پرسیارەکەی من لەوەیایە ئەگەر کرتە بکەی لە '''لەژێر کاردایە''' و دوای بتەوێ کرتە لە '''کرا''' بکەی پەڕگەکە بارکەی ئەو نوسینە (من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم) ئەمێنێتەوە کە پێویستە بسڕێتەوە دوای ئەوەی پەڕگەکە بار کرا. سەیری [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C_%D9%BE%DB%95%DA%95%DA%AF%DB%95/%D8%A8%DB%95%D8%B4%DB%8C_%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C&curid=177584&diff=1677370&oldid=1677369 ئێرە] بکەن. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:١٢، ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] خۆی شتێک ھەیە لێرە، لەبەر ئەوەی نووسینی "من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم" شتێکی سەربەخۆیە واتا بەکارھێنەر ئارەزوومەندانە ئەتوانێ بیگۆڕێ بۆ شتێکی تر، بۆیە تووڵەکە وا لێ بکەین لێدوانەکە بسڕێتەوە تۆزێک کێشە درووست دەکا، مەگەر وا لە تووڵەکە بکەم تەنھا ئەوکاتە لێدوانەکە لاببات گەر بارکەر "من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم" دابنێت، نازانم بیروراتان چییە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:٣٥، ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :::::پێم وایە شتێکی زیایە کە ئارەزوومەندانە بێ پێویست بەوە ناکا ئیشی تووڵەکە قورسترەکەین ئاوا. وا لە تووڵەکە بکە ئەوە لابا کە بارکەرەکە دای ئەنێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٩:٥٢، ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] بەتەواویش زیادە نییە لەڕاستیدا ئەوەی کە دەینووسی "من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم" ئەوە لێدوانە نەک ڕەوشی داواکاری خۆشت ئەزانی ھەر لە کۆنەوە لێدوانی ئاوامان ھەر داوە ھەر بۆ نموونە سەیری ئەمە بکە: ::::::{{گێڕانەوەی لێدوان| تکایە ئەم داواکارییەم بۆ جێبەجێ بکە و فلان بەکارھێنەرم بۆ بکە بە بارکەر [[بەکارھێنەر:نموونە]] (لێدوان) ٠٦:٠٦، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC)}} ::::::{{گێڕانەوەی لێدوان| {{لەژێر کاردایە}} —— 🌸 Sakura emad 💖 (لێدوان) ٠٦:١٦، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC)}} ::::::{{گێڕانەوەی لێدوان| {{کرا}} بڕوانە ئێرە —— 🌸 Sakura emad 💖 (لێدوان) ٠٧:٢٦، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC)}} ::::::{{گێڕانەوەی لێدوان| زۆر سپاس —— [[بەکارھێنەر:نموونە]] (لێدوان) ٠٨:٣٦، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC)}} ::::::بیرتە کاتی خۆی بەم شێوەیە داواکاریمان جێبەجێ دەکرد پێش ئەوەی پڕۆژەکە دامەزرێنین؟ دەبینی سێ قۆناغ ھەیە، چاوەڕوانی، جێەجێکردن، تەواوبوون. ئەوەشی کە دەینووسی "من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم" ھەر لێدوان حیسابە نەک ڕەوشی داواکاری پێت ئەلێ لەچ کاتێک ئەم لێدوانەی داوە لەچ کاتێکیش ڕەوشی داواکاری گۆڕیوە بۆ کرا بۆیە ئاساییە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٦:١٠، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: ئەگەر ھەر بە لێدوان حسابە، بیخەرە بەشی لێدوانەکە نەک لەژێر ڕەوشی لەژێر کاردایە دابنرێ. ئەو کاتە ئەگەر وەک لێدوان بمێنێتەوە کێشە نییە، بەس بۆ ڕەوشەکان نابێ بمێنێتەوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٧:٣١، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] چاکم کرد پارامیتەری لێدوانەکانم بۆ داڕێژەکە زیاد کرد ئێستا ئەوانەی دەینووسی گشتی دەچێتە ژێر بەشی لێدوانەکان بەبێ ئەوەی کێشە درووست بکات بۆ ڕەوشی وتارەکە، و شتێکی تریش دوگمەی "ڕاگوێستن"م زیادکرد بۆ وتارەکە، کاری دووگمەکە ئەوەیە لەدوای ئەوەی وێنەکەت بارکرد و دۆخی وتارەکەت بە کرا دیاریکرد وێنکەت ڕاستەوخۆ دەگوازێتەوە بۆ ناو وتارەکە بەبێ ئەوەی پێویست بکات خۆت بە دەست بیکەیت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٦:٥٧، ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: ئێستا کێشەیەکی نییە شایەنی باسکردن بێ. ماندوو نەبی! [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٧:٣٩، ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) == «لە ژێر» یان «لەژێر»؟ == سڵاو بۆ ھەمووان. تووڵامراز «'''لە ژێر'''» و «'''لە سەر'''» دەکات بە «'''لەژێر'''» و «'''لەسەر'''». دوێنێ [[لێدوانی ویکیپیدیا:تووڵامراز/ئەرێنییە ھەڵەکان#لەژێر یان لەژێر؟|'''لێرەدا''']] لەگەڵ بەڕێز [[بەکارھێنەر:-Haryad|Haryad]] بڕێک باسمان کرد. ئەگەر پێشنیارتان ھەیە بفەرموون. ـــ [[بەکارھێنەر:Hamid Hassani|Hamid Hassani]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hamid Hassani|لێدوان]]) ٠٦:٥٦، ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) == بەربەستنی بۆتی ئەرشیڤ: DEXBOT == سڵاو کۆمەڵگای ویکیپیدیای کوردی ناوەندی، بۆتی ئەرشیڤم بەربەستکرد چونکە لە ئێستادا کێشەی ئەرشیڤی ھەیە، پێدەچێت بۆتەکە لە ١ی ئۆکتۆبەرەوە ئەپدەیتی بۆ کرابێت و پارامیتەرەکانی گۆڕانکاری بەسەرداھاتبێت بۆیە بەھەڵە ئەرشیڤ پەڕەکان دەکات و گۆڕانکاری لە دراوی <span dir="ltr">Counter</span> دەکات ھەر بۆ نموونە <span dir="ltr">[[Special:diff/1679460|Dexbot 01:57, 3 October 2026]]</span> ئەمە نموونەیەکە، لەجیاتی ئەوەی لە ئەرشیڤی ٦ ئەرشیڤی بکات، دراوەکەی دەگۆڕێت بۆ ئەرشیڤی یەک. لەچەندین شوێنی تریش ھەمان کێشە ڕوویداوە ھەر بۆ نموونە [[Special:diff/1678919|ئێرەش]] بۆیە جارێ بەربەستم کردووە تا کۆمەڵگا بڕیار بدەن لەمەولا چۆن بابەت ئەرشیڤ دەکەن. چونکە دوو پارامیتەری ھەیە لە ئێستادا <span dir="ltr">counter</span> و <span dir="ltr">localcounter</span>&rlm; [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٩، ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٢٨، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) 9g3mhjp26andkwi0kk1pf1ewosn17h5 1686006 1685964 2026-10-12T14:39:57Z -Haryad 40333 /* «لە ژێر» یان «لەژێر»؟ */ وەڵامدانەوە 1686006 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = ویکیپیدیا:دیوەخان (پێشنیارەکان)/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(60d) |counter = 1 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 1 }} <noinclude> {{سەرپەڕەی دیوەخان|start= |1=پێشنیارەکان|2= پێشنیار و بیرۆکە نوێکان لێرەدا وتووێژیان لەسەر دەکرێ. ''بەر لە دانانی پێشنیار'': * گۆڕانکارییە پێشنیارکراوەکانی '''نەرمامێر''' کە لەسەری پێکھاتوون دەبێ لە [[MediaZilla:|بەگزیلا]]دا ڕاپۆرت بکرێ. * گۆڕانکارییە پێشنیارکراوەکانی '''سیاسەت''' پەیوەندیی ھەیە بە [[ویکیپیدیا:دیوەخان (سیاسەت)]]. * '''وتارە نوێیە''' پێشنیارکراوەکان پەیوەندیی ھەیە بە [[ویکیپیدیا:وتارە پێشنیارکراوەکان]]. |3=وپ:دخپ|4=وپ:دخ/پ}} {{بازدان بۆ سەرەوە و خوارەوە}} __NEWSECTIONLINK__ __TOC__ <span id="below_toc"/> {{clear}} [[پۆل:دیوەخانی ویکیپیدیا]] </noinclude> == دەستکاریی بە کۆمەڵی شێواز == <!-- دەستپێکی دەمبوس -->{{پەیامی دەمبوسدار|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٩:١١، ٢٣ی تەممووزی ٢٠٣٥ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|٢٠٦٨٨٣٠٦٦٤}}<!-- کۆتاییی دەمبوس --> سڵاو بەکارھێنەر {{وب|Aram}} و بەکارھێنەرانی تر. پێشتر بڕێک پیاچوونەوەی زمانەوانیمان کردووە لە دەقەکاندا. ھەڵەیەک کە زۆر دەکەوێتە بەرچاوم ئەوم '''ھەستا بە''' کە [[:en:calque]] یانی وەرگێڕانی وشەبەوشەی عەرەبیی قام بە. دوو کێشەی ھەیە. یەک، لە ڕووی شێوازەوە زمان درێژ دەکاتەوە. دوو، وەک گشت وەرگێڕانێکی وشەبەوشەی ئیدیۆمی بیانی تێگەیشتنی ئاسان نیە. بۆ نموونە لەجێی '''ھەستا بە گەورەکردنی ماڵەکە''' بنووسرێ '''ماڵەکەی گەورە کرد'''. بەڵام ئەمە نازانم بە چەند دێڕ کۆد بکرێ یا نە، چون چەند کێشەی ھەیە. ١) بڕێک جار ڕستەکان درێژن و خاڵ لە ئاخریانەوە نیە و ئەوە دیاریکردنی بەکارەکە ئەستەم دەکات. ٢) کێشەی جێناوە لکاوەکان (کە ئەو ئاسانتر بێ و بە چەند دێڕ کۆد چارەسەر دەکرێت). بەکارھێنەر ئارام کە تەجرەبەی زیاترە نازانم ڕای چییە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٩:٣٦، ٥ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو لەم دڵسۆزەی ویکی، {{وب|Pirehelokan}}! زۆر ببوورە و کۆمپیوتەرەکەم کێشەی تێ کەوت بۆیە نەمتوانی زووتر وەڵامت بدەمەوە. ئەوە [[فەرھاد پیرباڵ]]یش لە بەرنامەیەک زۆر بە توندی ڕەخنەی لەم باسە گرتبوو. پێم وا بێ شتەکە چووەتە ناوی خەڵکەوە و وشیارتر مامەڵەی لەگەڵ دەکەن و کەمتریش بە کاری دێنن. لەم کاتەدا و لێرە ٣٢٧ ئاکامی ئەم باسەمان ھەیە. ڕاستکردنەوەیان نە بە دەست و بە ئێمە ئاسانە و نە پێشم وایە بە چەند دێڕێک کۆد و بە بۆت بکرێت؛ بۆت نابێت لە خۆیەوە و بەبێ پێداچوونەوەی مرۆڤ ئەم جۆرە دەستکارییە بکات. بە بڕوای من بۆ چارەکردنی ئەمە، پێویستمان بە سیستمێکە کە ھەڵەکان دیاری بکات و حەلێک یان زیاتر پێشنیار بکات و بەکارھێنەر بڕیار بدات کە قبووڵی بکات یان نا. ئەوە دەمبوسێکم لە بەشەکە چەقاند تا ئەرشیڤ نەکرێ تا بزانین دەتوانین شتێکی لێ بکەین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:١١، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::{{وب|Aram}}، سڵاو، سپاس بۆ وڵامەکەت. ئەگەر فۆرمە جیاوازەکانی بەرچاو بگرین یانی کاتی کارەکە و سەرفکردنەکەی ئەوە زیاتریش دەکا. ھەست/ام/ای/ا/این/ان/ان بە تەنیا لە ڕابردوودا. ئیتر با ڕانەبردوو بمێنێ و کێشەی دوو جۆرە ھ ێکەیش بە لایەک. بەھەرحاڵ ئەوەی بڕێک دەڵێن ئەمە بووە بە باو نابێ بە بیانوو بۆ دەستبەرداربوونی. بڕوانە ئینگلیزی ئیستەش ھەموو ڕۆژێ باسی شێوازی دروست و پوخت و کورت ھەمیشە گەرمە. دیسان سپاس. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:١٢، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیا بەبۆنەی ١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندن == {{atopg | status = ئەنجام | result = {{کرا|بەپێی یەکدەنگی، [[:ckb:پەڕگە:Central Kurdish Wikipedia 17th Anniversary Logo.png|لۆگۆی دووەم]] پەسەند کرا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٧:٥٥، ٣٠ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC)}} }} [[پەڕگە:١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی.png|وێنۆک|١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی لە ھەموو ئەو کەسانەی تائێستا خزمەتیان تێدا کردووە پیرۆز بێت!]] === بانگھێشت === {{وب|Serchia|Calak|Aza|مامۆستا|حوسێن|kurd2021|zemen|MFTG|Kushared|Pirehelokan|Aram|Paraw|Muhammed taha|Sakura emad|-Haryad|Aro Salar|Tessla|Sakura emad|Ravan|Shaween|Abdurhman Ahmad|Min.neel|1silent scientist|Ari Qasm|Saad Goran|Rahel khdhr|Kawanii|SiNa}} و تەواوی ئەندامانی تر. === پێشنیار === سڵاو لە ھەموو ئەندامانی بەڕێزی ویکیپیدیا؛ ١٢ی ئاب (نزیکەی مانگێکی تر) ١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردییە و بەوھۆیەوە پێشنیاری گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی بۆ ماوەیەکی کاتی دەکەم (١٢ی ئاب تاوەکوو ١٢ی ئەیلوول؛ واتە یەک مانگ)، تکایە بۆچوونی خۆتان بڵێن و ھەر کەس دەتوانێت لۆگۆیەک بە دیزاینی سەرنجڕاکێشەوە بار بکات و لە خوارەوە دایبنێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٦، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) === لۆگۆی پێشنیارکراو === <!----- ھەر لۆگۆیەک پێشنیار دەکەی تکایە لە خوارەوە پەڕگەکەی دابنێ ----> [[پەڕگە:Central Kurdish Wikipedia logo for 17th anniversary of establishment.png|200px|ڕاست]] [[پەڕگە:Central_Kurdish_Wikipedia_17th_Anniversary_Logo.png|200px|ڕاست]] {{ھن|١٧}} === {{لێدوان}} === <!----- ھەر لێدوانێک یان بۆچوونێکت ھەیە لە خوارەوە بینووسە ----> * {{وب|Tessla}} کاک تێسلا تکایە ئەگەر دەتوانی لۆگۆ بار بکە، ئەوانەی پێشتری بەڕێزت زۆر جوان بوون، خۆم بۆم ساز نەکرا ئەو شتەی دەمەویست. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٩، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *:@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دووبارە سپاس، بەڵێ بۆنا، گۆڕینی کارێکی زۆری ناوێت و هەوڵ دەدەین لۆگۆی جوان دابنێین. هەرخۆی کە بووینە ١٠٠ هەزار وتار، ئەوکاتەش دووبارە دایدەنێین لۆگۆی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٩، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سڵاوتان لێ بێ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لەگەڵ پێشنیارەکەتانم، کە لۆگۆیەکی جوان بار بکەن و لێرە ڕای خۆمانی لەسەر بەین. تێبینییەکی بچووکیش، دیارە تاگکردنە ئیش ناکا، چونکە من ئاگاداریم پێ نەگەشتووە و ڕەنگە بەکارھێنەرانی تریش ئاگادار نەبن. پێویستە دووبارە بانگ بکرێنەوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٨:٠٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر سپاس بۆ بەڕێزت، ئێستا بۆ جارێکی تر گشت بەکارھێنەران بانگھێشت دەکەمەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣١، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::ئاگادارکردنەوە: ::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] @[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] و ... . [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣٥، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دەستانخۆش بێ، شتێکی باشە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٤:٠٧، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] کارێکی جوانە بەڵام دوو بۆچوونم هەیە لەسەر وێنەی [[:پەڕگە:١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی.png]] یەکەمیان: پردی دەلال کێشەی نییە بەڵام قەڵاکەی پشتی قەڵای کوێیە؟ و دووەم بۆچوون: دەبێت بەکوردی لەسەری بنووسرێت لەسەری، زەحمەت نەبێت هەردووکی بە ژیری دەستکرد دروستکراوە، کە کاری ڕاستی دەچێت بەڵام قەڵاکە ناناسم بۆیە پرسیارم دەربارەی ئەوە هەیە کە ژیری دەستکرد بەکارهاتووە یاخود نا.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٤:١٧، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ئەو پەڕگەیەی باسی دەکەیت ژیریی دەستکرد بەخۆی سازی کرد بەبێ ئەوەی پێی بڵێم پشتەوەکەی چۆن بێت، تەنیا بۆ ئەو پەڕەی ئێرە بەکاری دێنین ئەگەرنا من پێشنیاری گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیا بۆ [[:پەڕگە:Central Kurdish Wikipedia logo for 17th anniversary of establishment.png|ئەو پەڕگەیە]] دەکەم (کە بە یارمەتیی ژیریی دەستکرد ساز کراوە). ھەروەھا ئێوەش دەتوانن پەڕگەی پێشنیارکراوی خۆتان بار بکەن، زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٢٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دەستت خۆش بێت شتێکی باشە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٤:٥٧، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] تکایە ھەرچیەک دەکەن با دەستی ژیریی دەستکردی تیا نەبێ، بۆ دەروازە یان جێی تر ئاسایییە ژیریی دەستکرد بێ بەڵام ئەمە دەچێتە سەر لۆگۆی سەرەکی و شتێکی فەرمییە، باشترە بە دەستی دروست بکرێ. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٥:٠٥، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] من شارەزای سازکردنی وێنە نیم و زۆری لێ نازانم؛ ئەوەش ھەر وەک دەستپێکێک وابوو، ئەگەرنا ھەر کەسی تر شتێکی باشتر بار بکا خۆم دەنگی بەڵێی دەدەمێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:١٢، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] مەبەستم ئەوەیە ھەر ڕێگە نەدرێ ژیریی دەستکردی تێکەڵ بکرێ، ئەگەر پێشنیاریش کرا. دەنا ڕووی دەمم تەنێ لە ئێوە نەبوو، بۆیە ئێوەم تاگ کرد چون ئەم بەشە ئێوە کردوتانەوە. بژین. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٥:٣٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئەزانم برا ئاسایییە، تەنیا دەڵێم زۆر باش دەبێ کەسانی تریش بەشدار بن لە بارکردنی لۆگۆکەدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دووبارە سڵاو ئەمە پێشنیاری منە ئەم لۆگۆیەم دروستم کردووە و پیشنیاری دەکەم بۆ ساڵیادەکە، بەخوا مردم تا دروستم کرد چونکە نزیکەی ٣ ساڵە وازم لە دیزاین هێناوە بەهۆی پۆلی ١٢ەوە بەڵام کەس ئامادەنەبوو دانەیەک دروستبکات، هیوادارم بەدڵی کۆمەڵگەی ویکیپیدیا بێت.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٧:٤١، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٧:٤١، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] تەواوە زۆر سپاس بۆ بەڕێزت. ئەگەر ڕای خۆم بڵێم زۆر جوانە کێشەیەکی وای نییە، تەنیا خۆزگە ئەو ١٧ەمین وەکوو ١٧یەمین نووسرابا. دیسان سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:١٧، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]]: وەک بەڕێز ھیڤجا وتی، ١٧ەمین بگۆڕی بۆ ١٧یەمین چاکترە. فۆنتەکەش زۆری کەناڵ و میدیاکان بەکاریدەھێنن، بیگۆڕی بۆ فۆنتێکی سادەتر (کە من [https://fonts.google.com/specimen/Vazirmatn?lang=ckb_Arab&preview.lang=ckb_Arab ئەمە] پێشنیار ئەکەم) باشترێکە. <span style="background:#0D1B2A;font-size:9px;letter-spacing:1px;padding:2px 4px;border-bottom:3px solid #778DA9">[[بەکارھێنەر:Zemen|<span style="color:#E0E1DD">Zemen</span>]] '''[[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|<span style="color:#E63946">✧</span>]]'''</span> ٢٣:٥٦، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ھەر بژی👏 بێکێشەیە، تەنھا وەکوو ئاماژەیان دا «١٧ەمین» بگۆڕدرێت بۆ «١٧ھەمین» یان «١٧یەمین». [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٠:١٤، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] و @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دەیکەم بە ١٧ هەمین و فۆنتەکەم گۆڕی دەتوانین سەیری بکەن.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ٠٦:١٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] جوانە سپاس، من خۆم لەگەڵ ھی تۆم :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:١٧، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دەستتان خۆش، زۆر باشە. گەر یەکێک لە توانایدا ھەبێت دیزانێکی جوانی بۆ بکات زۆر باشتریش دەبێت، چوونکە پێوەی دیارە کە ژیریی دەستکردە. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٥٨، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::دەستی هەموو لایەک خۆش بێت.. شتێکی زۆر جوانە ئەگەر بۆ مانگێک لۆگۆ بگۆرێن هەروەها ئامادەکردنی چەند چالاکی دیکە بۆ رۆژی ١٢ ئاب. [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shaween|لێدوان]]) ٢٠:٠٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] پێشتر بۆ گەیشتن بە پەنجا هەزار کارێکى لەو شێوەیە کرا و لۆگۆکەش لە ئەرشیفى رابردوو هەیە سەبارەت بە گۆرین من لاریم نییە. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ٢١:٢٤، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەم کارە بۆ نەکرا؟ ئەو خۆ بەسەریشیدا تێپەڕبوو ڕۆژەکە!!!.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٨:٠٥، ١٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) {{وب|Aro Salar}} {{کرا}}، بڕوانە [[وتووێژی میدیاویکی:Common.css#داواکاریی دەستکاریی پارێزراو لە ١٤ی ئابی ٢٠٢٦|ئێرە]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٠:٢٦، ١٤ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == زیادکردن و لابردنی داڕێژەی کۆلکە بە بۆت == {{atopg |status = ئەنجام |result = {{کرا|بەپێی [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی|یەکدەنگی]] تاگی [[ویکیپیدیا:کۆلکە|کۆلکە]] لە ڕێگەی بۆتەوە بۆ ئەو وتارانەی کە ژێر ٣،٠٠٠ بایتن زیاد دەکرێت و ھەروەھا لەسەر ئەوانەی کە سەرووی ٣،٠٠٠ بایتن لادەبردرێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٠:٠٧، ٥ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC)}} }} سڵاو بۆ بەکارهێنەرانی ویکیپیدیای کوردی. لەسەر داواکاریی بەڕێز @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئەو ڕاپرسییەم نووسی؛ دەمانەوێ بە بۆت (جارێ دیار نییە بۆتی من یان هی یەکی تر) تاگی کۆلکە لەسەر وتارەکان دانێین و یان لایان بەرین! بۆ ئەو کارەش پێویستە قەبارەیەک وەک سنووری کۆلکەبوون و نەبوون دیاری بکەین. هەندێک دەیانوت ٣٠٠٠ بایت کەمتر کۆلکەیە و زیاترەکەی لە کۆلکە دێتە دەرەوە. پێویستە ئەوەشتان پێ بڵێم کە بە هیچ شێوەیەک داڕێژە و سەرچاوە و بابەتی تر وەک قەبارە هەژمار ناکەین؛ بۆ نموونە ئەگەر ٣٠٠٠ بایت پەسەند بکەین ئەوە هەر دەقەکە هەژمار دەکەین؛ ئەگەر کەمتر بوو کۆلکەیە و ئەگەر زیاتر بوو لە کۆلکە دێتە دەرەوە. ئێستا ئێوە تەنیا بۆچوونی خۆتان سەبارەت بەو قەبارەیە بڵێن کە چەندە بێ باشە و ئەگەریش باسێکی تەکنیکیتان هەیە فەرموون. زۆر سپاس بۆ هەمووان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٣٣، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :'''بانگھێشت:''' :@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] @[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] و ھتد. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٥٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::بەڕایڤمن ئەو ٣٠٠٠ بایتە زیاد بکرێت بۆ ٥٠٠٠ چونکە ئەوەندەی ئاگادار بم هەر شەرچاوەکان خۆی ٧٠٠ بایت دەبات یەکی جا ئەوە بۆکسی بۆ دابنێیت لەوانەیە بایتی بۆکسەکە ٥٠٠-٩٠٠ بێت [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٢:٠٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] قسەکەت ڕاستە، بەڵام ئێمە هەر دەقەکان هەژمار دەکەین، سەیرێکی [[بەکارھێنەر:Hivja/ڕەشنووس|ئەو نموونەیە]] بکە، ئێستا ئەگەر سەرچاوە و [[]] و یان داڕێژە و هەر شتێکی تری بۆ زیاد بکەی ئێمە هەر نووسینی کۆتای دەقەکان (ئەوی دەردەکەوێ) ھەژمار دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٧، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::دە بەو شێوەیە بێت ٠٣٠٠ بێ عەیبە، بەڕای من کەم نەکرێتەوە چونکە خۆ دەبێت وتارەکانی ویکیپیدیا هەرکەسێک سەردانمان بکات بە تۆزێک زانیارییەوە بینێرینەوە [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٣:٠٣، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بۆ ئەم بابەتە ئەبێت حسابى خشتە و سەرچاوە و بۆکسەکان و چەندین بابەت دیکەش بکرێت [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١٤:٢٩، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] تەواوە، ئەگەر مەبەستت ئەوانە و هەر شتێکی تر بێجگە لە دەقی کۆتایی بێ، ئەو هیچ کامیان (بێجگە لە دەقە کۆتایییەکە) وەک قەبارە هەژمار ناکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٠٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::٣٠٠٠ بایت گونجاوە. کە تەنھا دەق ھەژمێر دەکرێت، ٥٠٠٠ بایت زۆرە، وە ١٠٠٠ بایتیش کەمە. بۆیە ٣٠٠٠ بایتەکە باشە. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٥:٠٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::بە تەواوی لەگەڵ دیاریکردنی ٣٠٠٠ بایت بۆ ناوەڕۆکی وتار هاوڕام، بۆ ئەوەی لە کۆڵکە دەرچێت. دەستی هەموو لایەک خۆش بێت. [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shaween|لێدوان]]) ١٣:٠٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :هەندێ وتار هەر ئەوەندەیە توانای ئەوەمان نییە قەبارەی زیاد بکەین، ئەبێ هەش بێت. لەبەرئەوە ٣٠٠٠ زۆرە. [[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MFTG|لێدوان]]) ١١:٤٢، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە تۆش [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، پێشنیارەکەت زۆر جوانە، و پێشم باشە جێبەجێ بکرێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت ئەوە بڵێم کە ئەم تاگە بۆ هەموو وتارێک دروست نییە، مەسەلەن هەندێک وتار هەیە وەکو گوندێکی بچووک یان قوتابخانەیەک، ئەمانە خۆیان سەرچاوە لەسەریان کەمە، لەو حاڵەتەدا ناتوانین وتارەکە لەوە زیاتر فراوان بکەین. :خاڵێکی تر ئەوەیە لە هەندێک وتار، بۆ نموونە ئەوانەی لەسەر ژیاننامەی کەسایەتییەکن یان شوێنێکن دەبینی لە پێشەکییەکەیان هەندێک زانیاری نووسراوە، کە دەچی سەیری بەشەکانی خوارەوە وەکو ''ژیاننامە'' یان ''مێژوو'' دەکەیت، دەبینیت ڕێک کۆپی-پەیستی پێشەکییەکەیە، بەبێ گۆڕانکاری لە شێوازی داڕشتنیان، ئەمەش وا دەکات وتارەکە بایتی زیاتر بێت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٢:٠٢، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] سڵاو بۆ ئێوە و سپاس بۆ بەشداریکردنتان. تکایە سەرەتا سەیری [[بەکارھێنەر:Hivja/ڕەشنووس|ئەو نموونەیە]] بکەن، قەبارەکەی ٣،٢٠٠ بایتە، ئەگەر ئەوەندە بێ کۆلکە ھەژمار ناکرێ. دواتریش پێوستە بزانین کە وتارێک ئەگەر تاگی کۆلکەی لەسەر بێ هیچ بەو مانایە نییە وتارێکی بێ کەڵک یان خراپە! بەڵکوو دەتوانین لە داهاتوودا پەرەیان پێ بدەین و کاریان لەسەر بکەین. تەنانەت ئەگەر زانیاریشی کەم بەردەست بێ وەک وتاری گوندێک، ئەوە تاگی کۆلکەی لەسەر بێ باشترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٤، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: پێشتر لێرە [[ویکیپیدیا:قەبارەی وتار|قەبارەی وتار]] دیاریکراوە، کەمتر لە '''١٠٠٠ بایت''' بە کۆلکە دانراوە و بەپێی وشە لە '''٣٥٠ وشە''' کەمتر کۆلکەیە. بە ڕای من، وەک خۆشت ئاماژەت پێ کرد، تاگی کۆلکە کێشەیەک بۆ وتارەکە دروست ناکا. ئەتوانی بە بۆتەکەی خۆت بیکەی، بەس بۆ بۆتەکە و سکریپتەکەی، ھەنێ کاری ئەوێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٠٩، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی هەزار بایت هەر زۆر کەمە، سەیری نموونەکەم بکە، ئەوەندە هەر هیچ نییە جا بێت و کەمتر بێ و وەک کۆلکەی هەژمار نەکەین! بەو پێیە وتاری کۆلکەمان هەر نابن، ئەو سێ هەزار بایتە زۆر باشە (وەک نموونەکە). بۆ بۆتەکەش نازانم چۆن بیکەین، بەڵام لەوە دڵنیام کە لە من و تۆ و ساکوورابۆت دەبێ یەکمان بیکات، کەسی تر نییە:) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٠٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::: شتێک باشە بەڵام بۆ گوندەکانی کوردستان یان هەندێک بابەت دەقی زیاتر بەردەست نییە بۆیە بەڕای من بۆ هەندێکیان سەرچاوە و خشتە و هەموو شتەکان بچنە ناو حیسابەکە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ١٩:٢٧، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئاخر بەسەر ھەموو وتارێ جێبەجێ ناکرێ. ئەمێنێتەوە سەر ئەو کاتەی کە سکریپتێ دروست ئەکەی، ئەبێ چەن مەرجێکی تیایە بۆ قەبارەی وتارەکان دانێی، وەک کەی تاگی کۆلکەکە دانێ و کەی لایبا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٠:٣٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) سەلام {{وب|Hivja}}. ئەوە شتێکی زۆر باشە بەڕێز، بەڵام دەبێ چەندانە شتی ڕەچاو بگری، بەعزە وتارێک هەنە وەکوو گوندەکانی کوردستان، جوورە ئاژەڵانێک، شەقامەکان و جوورە فڕۆکە و ماشێنەکان کە ئەوەندەی شتی لەبارەی دا نووسراوە بێ حیساب کردنی سەرچاوە و تاگ و شتی ناگەنە ۳۰۰۰ بایتی، لەبارەی یاساشەوە کۆلکە نینە ([[ویکیپیدیا:قەبارەی وتار]])، چ ڕایەکت بۆ وەی؟ [[بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#00BAAE">'''سينا'''</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></span>]] ٢١:٥٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] سڵاو، ڕای من ئەوەیە هەر وتارێک [[بەکارھێنەر:Hivja/ڕەشنووس|ئەوەندە]] کەمتر بێ کۆلکەیە، دە ئاخر من خۆم ئەتوانم لەو سێ دەقـە زیاتر لەبارەی گەڕەکی خۆماندا بنووسم جا چ بگا بە گوند و شت. تکایە سەیری ئەو بەستەرەم بکەن، ٣ هەزار بایت هەر هیچ نییە، بەتایبەتی بۆ فۆنتی ئێمە کە قەبارەیەکی زۆر دەگرێت، دواتریش زۆربەی ئەو وتارانەی ئێوە (وەک گوندەکانی کوردستان) باسی دەکەن ئەوە پێشتر تاگی کۆلکەیان لێ دراوە! پێویست ناکا ئێمە هیچ بکەین. زیاتر ئەو پڕۆژەیە بۆ لابردنی کۆلکەکانە (هەڵبەت دانانی تاگی کۆلکەش دەگرێتەوە بە ئاستێکی کەمتر). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٤٣، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ئەو بوارە تەکنیکییە گرینگە، بەڵام پێویستە دواتر قسە و کاری لەسەر بکەین (بەتایبەتی دوای ئەوەی پڵەسمان لە ئەی ئایدا بۆ چالاک کرا). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٤٤، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::لە ئێستادا گرنگترین شت ئەوەیە کۆمەڵگای ویکییەکەمان بگەنە یەکدەنگی و ئەنجامێک بۆ ئەو باسە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٤٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] سکرێپتەکە ئامادەیە و بۆ ھێڤجام ناردووە، ھەرخۆی پێشووتر ساکورا بۆت تاگی کۆلکەی لەسەر چەندین وتار لابردووە کە چیتر کۆلکە نەمان و پرسی کۆمەڵگای نەویستووە چونکە شتێکی ئاشکرای جێبەجێ کردووە، بەڵام تاگدانان لە وتارەکان پرسی کۆمەڵگای ئەوێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٠:٠٨، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::هەر بژی ساکوورابۆت، هەر ئەو دەتوانێ ئەو کارە بکاتەوە :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:١٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) بەڕێزان بابەتی ٣ هەزار بایت و «کۆلکە» با باشتر ڕوون بێتەوە: هەندێکتان گلەییتان کردییە کە ٣ هەزار بایت زۆرە، بەڵام خۆی ستاندارە، و وتارەکە مامناوەند دەردەخات. و وتاری گوندەکان یان بابەتگەلێک لەسەر کوردستان کە خۆی کۆلکەیە و داڕێژەی کۆلکەی بۆ دادەنرێت ئەمە خۆی بۆ زانین و باشترکردنی وتارەکەیە و تا فراوان بکرێتن. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٠:٤٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :گریمان ئەگەر ٣٠٠٠ بایتمان بۆ بۆتەکە دانا، تووشی گرفت دەبین، ئەمەش لەبەر بڕی دیاریکراو نییە، بەڵکو لە بۆتەکەیە، چونکە ئەگەر بۆتەکە هیچ ژیرییەکی تێدا نەبێت لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو وتارانەی کە زانیارییان سنووردارە و سەرچاوەیان کەمە، ئەوا دەبێتە شەڕی دەستی بەکارهێنەر و بۆتەکە، ئەویش لەبەرئەوەی هەر کاتێک تاگەکە لادەبەیت، بۆتەکە دووبارە دایدەنێتەوە، بۆیە لەم حاڵەتەدا چارەسەر ئەوەیە داڕێژەیەک یان پۆلێک لە وتارەکە دابنێین و بۆتەکەی پێ ڕابهێنین، کە هەر کاتێک ئەو داڕێژە یان پۆلەی بینی، ڕاستەوخۆ با واز لە دانانی تاگی کۆلکە بهێنێت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٠:٥٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] تۆ مەبەستت لە داڕێژەی {{دا|nobots}}ـدایە ئەتوانین وابکەین بەڵام زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە وەک تاگ لێدان نییە و زیان بە وتارەکە ناگەیەنێت و ئەسڵەن بەکارھێنەران ھاندەدات تا زانیاری زیاتری زیاد بکەنە سەر. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٥٥، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]]، ھەر وتارێک چ بابەتێک بێت کورت بێت دەبێت داڕێژەی کۆلکەی ھەبێت تا یەکێک فراوانی بکات، بۆ نموونە کۆلکەی وتارەکانی شاعیرەکانی کوردستان یان کۆلکەی شارەکانی کوردستان ھتد... بوونی کۆلکە لە وتارێک کە خوار ٣ ھەزار بایتە باشترە هەبێت چونکە شتێکی زەق نییە بەڵکو بەرچاو ڕوونیشە، وتارێک تۆ نوسیبێتت و کورت بێت ڕەنگە بەهۆی داڕێژەی کۆلکەوە یەکێک فراوانی بکات. و چ کاتێک وتارەکە ناوەڕۆکەکەی بووە سەروو ٣ هەزار بایت ئەوا خۆی داڕێژەی کۆلکەکە لادەبات و پێویست ناکات کەس خۆی ماندوو بکات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٣:٣٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] دەستخۆش، قسەکەت دروستە، تاگی کۆلکە هیچ کێشەیەکی نییە و زۆریش باشە بۆ ئەوەی بەکارهێنەرەکان هان بدات زانیاری زیاد بکەن، یەک لەوانە خۆم کە وتارەکانی چەند ساڵ پێش ئێستای خۆم دەبینم، زۆربەیان لەسەر شاعیرەکان بوو، هێشتا کۆلکەن. منیش مەبەستم تەنها ئەوە بوو کە ڕێگەیەک هەبێت بۆ ئەوەی بۆتەکە کاتێک بەکارھێنەرێک بە دەستی خۆی تاگەکەی لادەبات، بۆتەکە بە زۆر نێت دایبنێتەوە. :بەکورتی، ئەگەر سوود لە داڕێژەی nobots یان ڕێسایەکی لەو شێوەیە وەربگرین، بۆتەکە کارەکانی خۆی بۆ هەموو وتارە کورتەکان دەکات، بەڵام بۆ ئەو حاڵەتە تایبەتانەی کە نووسەرەکە دەیەوێت لایببات، بۆتەکە وازی لێ دێنێت. بەم شێوەیە هەم وتارەکان پۆلین دەکرێن و هەم کێشەکەش دروست نابێت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٢:١٦، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::ئەمەش دەکرێت : ) بەڵام خۆ گشت بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا نازانن داڕێژەی {{دا|nobots}} دابنێن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٣٩، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] دێی وتارەکە فراوان بکەن و بیبەنە سەرووی سێ هەزار بایت با دواتر لەگەڵ بۆتەکە تووشی شەڕ نەبن :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٢٤، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] هیچ کێشە نییە، ئەگەر پرسیان ئەو کاتە وەڵامیان دەدەینەوە و تێیان دەگەیەنین کە پێویستە چی بکەن، ئەگەریش نەیانپرسی ئەوا هیچ. ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئا بەڵێ، بەپێی مەجال ئینشەڵڵا. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٠٢:٥٠، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == ساکورا بۆت: چاککردنەوەی کێشەی ڕووکاری ویکیپیدیا == سڵاو، ھیوادارم ھەمووتان تەندرووست بن، بەکورتی دەیڵێم و زۆر درێژەی پێنادەم، بۆتەکەم ماوەیەکە ڕووکاری ویکیپیدیا چاککدەکات، لە ئێستادا [[تایبەت:LintErrors|سێ سەد ھەزار ھەڵەی]] ڕووکارمان ھەیە کە ھەموویان ھەڵەی بچووکن، لە ئێستادا تەنھا لەژێر بۆشایی ناوی وتار دەیکات و کێشەی درووستنەکردووە و ئەتوانن [https://w.wiki/T3oT سەیری بەشدارییەکانی بکەن] سەیری ئەو دەستکارییانە بکەن کە نووسراوە "بۆت: چاککردنی ھەڵەکانی ڕووکاری ویکیپیدیا". '''ھۆکاری ئەوەی ئەو داواکارییەم کردۆتەوە''' ئێستا پێویستم بە ڕێگەپێدانی ئێوە ھەیە بۆ ئەوەی بۆتەکەم بتوانێت بۆشایی ناوی لێدوانی بەکارھێنەر + بەکارھێنەر + پەڕەی پڕۆژە + [[ویکیپیدیا:بۆشایی ناو|یارمەتی]]، پۆل، پەڕگە، داڕێژە دەستکاری بکات و ھەڵەکان چاک بکات. '''بۆ بەرچاوڕوونی''': بۆتەکەم سوود [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Extension:Linter لەم زیادکراوەی میدیاویکی وەردەگرێت] بۆ ئەوەی کارەکانی بکات لەگەڵ ھەندێک دەستکاری. :'''بانگھێشت:''' :@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] @[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٢، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) === {{پشتگیری}} === * {{لەگەڵ}}. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٨:١٩، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}}؛ مادام پێت وایە ھیچ ھەڵەیەک ڕوو نادات. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٨، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} دوای سەیرکردنی ئامارەکانی بۆتەکە، لەگەڵتم ئەگەر دڵنیایت لەم کارەت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٠٧:٣٤، ٤ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٦:١٦، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#00BAAE">'''سينا'''</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></span>]] ٠٦:٥٠، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١١:٠٤، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shaween|لێدوان]]) ١٢:٣٨، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) === {{دژایەتی}} === === لێدوانەکان === {{زۆر سوپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٢، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سەلام. ئەمن لە شتێکی حاڵی نەبوومە، هەڵەی ڕووکار یانی چی؟ ئەو کۆدەی زیادی دەکا چ سوودێکی هەیە؟ چاوم لە دەستکاریەکانی ساکورابۆتی کرد ئەو وتارانەی بە حیساب هەڵەکانی ڕووکاری چاکردوون، پێش دەستکاریەکەی، وتارەکە هیچ هەڵەیێکی نەبۆ، [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DA%AF%D8%A7%DB%8C_%D8%A6%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA&diff=next&oldid=1548212 لێرەش] ئەگە چاو لێکەن پێموابێ خراپکاری کردۆ، دوای دەستکاریەکەی نووسراوەی وێنەکەی شاردۆتەوە. [[بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#00BAAE">'''سينا'''</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></span>]] ١٨:٣٢، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) ::[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: بۆ چاککردنی پەڕەی بەکارھێنەر و داڕێژەکە پێویستە وریاتر بی. بۆ داڕێژەکە بە تایبەت، ھەڵەیەی بچووکی تیایە دروست بێ ئەبێتە ھۆی تێکچوونی زۆر وتار. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢١:٠٩، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] کاک سینا خراپکاری نییە، ھەرخۆی ھیچی لێ نەگۆڕیوە تا خراپکاری بکات تەنھا کۆدی HTMLی کردووە بە کۆدی میدیاویکی! ئەمەشی کە دەقی نووسینەکەی شاردۆتەوە سەیری دەکەم [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٢:٥٨، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) :::ھەموو ئەم پەڕانەشم گەڕاندەوە کە بۆتەکە بەھۆی گۆڕینی کۆدەوە Captionی وێنەکانی شاردبۆوە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٣:٤٧، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) == نوێکردنەوەی فەنکشن و داڕێژەکانی [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/بەشی داواکاری]] == سڵاو بەڕێزان ئەمە ھەر وەک ڕێزێک پێویست بە کۆمەڵگاکەی ڕابگەیەنم کە دەمەوێت داڕێژە و کردارەکانی پڕۆژەکە نوێ بکەمەوە تا ببێتە کار ئاسانی بۆ ئەو بارکەرانەی کار لە پڕۆژەکە دەکەن. '''ڕوونکردنەوەی وردی بابەتە تەکنیکییەکان:''' لە ئێستادا بارکەرانی پڕۆژەکە دەبێت بەدەست دەستکاری کۆد و پارامیتەرەکانی ناو داواکارییەکان بکەن، نموونە بۆ ئەوەی ڕەوشی داواکارییەک لە چاوەڕوانی بکەن بە کرا پێویستە بەدەست <nowiki>{{ڕەوشی داواکاری|چاوەڕوانی}}</nowiki> بگۆڕن بۆ <nowiki>{{ڕەوشی داواکاری|1}}</nowiki> مامەڵە لەگەڵ کۆدی پارامیتەرەکە بکەن بەڵام ئەمەوێت لەمەولا شتەکە بکەمە تووڵ (ئامراز) و ئاسانتر بکرێ لەجیاتی ئەوەی بەدەست کۆدەکان دەستکاری بکەن، لەڕێگەی ئامرازەکە بەچەند دووگمەیەک زۆر بە ئاسانی ئەتوانن ڕەوشی داواکاری بگۆڕن لە چاوەڕوانی دەگۆڕدرێ بۆ کرا یان نەکرا ھتد، یان نووسینی لێدوان، یاخوود ئەرشیڤکردنی داواکارییەکە لەئێستادا ئەوانە ھەمووی بە پارامیتەر دەکرێن، و بۆ ئاسایشی پڕۆژەکە ئەوانەی دەتوانن مامەڵە لەگەڵ تووڵەکە بکەن ئەوانە دەبن کە خۆیان لە پڕۆژەکە وەک بارکەر تۆمار دەکەن ھەر وەک ئێستا [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/پێڕستی بارکەران|بەشی پێرستی بارکەرانمان ھەیە]] ئەوکاتیش ئاوا ئەوانەی ناویان تۆمارکردووە ئەتوانن توڵەکە بەکاربھێنن. و لە پاش پەرەپێدانی ئەمە بۆ بارکەران بۆ توولێکی گشتی بۆ ئەوانەش پەرە پێدەدەین کە داواکاری پێشکەش ئەکەن بۆ ئەوەی لەجیاتی دەستکاری کۆد و پارامیتەر بکەن ھەر ئەندامێکی نوێ و ئاسایی بتوانێت لەڕێگەی ئامرازەوە زۆر بە ئاسانی داواکاری پێشکەش بکات. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٥:١٥، ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) '''لێدوان:''' بانگھێشتی ئەندامە سەرەکییەکانی پڕۆژە و کۆمەڵگا: @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:Paraw|Paraw]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٥:١٥، ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] خاتوو ساکورا بتوانیت بەشەکانی دیکەشی باش بکەیت، زۆر چاک دەبێت، چونکە بەجدی بارکردنەکە ئاسانە دوای ئەو دانانەی قورسە، کارکردن بە پڕۆژەکە خۆدی خۆی قورسە گەر نا بارکردنەکە ئاسانە.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٨:٠٤، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: بەڵێ، ئیشێکی زۆر باشە نوێ بکرێنەوە. بەکارھێنەرە نوێیەکان، ناتوانن زوو لە سیاسەت و ڕێسای پڕۆژەکە تێ بگەن کە چۆن داواکارییەک پێشکەش بکەن. شتێکی بچووکیش بە من کرا لەم نوێکردنەوەیا، بەبێ دوودڵی بانگم بکە، با یارمەتیدەر بم. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢١:١٩، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] بیرۆکەیەکی زۆر باشە، چونکە پێویستمان بە کاری زۆرە لەسەر ویکیپیدیای کوردی، بۆ ئەوەی تا بتوانین ئاسانی بکەین بۆ بەکارھێنەرانی نوێ و بە شێوەیەکی باشتر پێشکەش بکرێت. ئەگەر ھەر شتێک ھەبێت کە بتوانین بۆ یارمەتیدان، ئامادەین. دەستخۆش و بژیت! 🌷 [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shaween|لێدوان]]) ١٢:٣٨، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] و @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ئێستا دووبارە سەیری پڕۆژەکە بکەن بزانن چی گۆڕاوە و بەدڵتانە یان نا چەن کارەکەی بۆ ئاسانکردوون و گەر ھەڵەیەک لە ئامرازەکە ھەبوو پێم بڵێن سپاستان دەکەم [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:٣٠، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: دەست خۆش بۆ ئەو ئیشەت. ئاوا کاتێکی زۆر بۆ بارکەر و داواکاریش ئەگەڕێتەوە. بەس تێبینییەکم ھەبوو. کاتێ کرتە لە بەشی '''لەژێر کاردایە''' ئەکەی لەژێر داواکە ئەنووسێ من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم. جا پرسیارەکەی من لەوەیایە ئەگەر کرتە بکەی لە '''لەژێر کاردایە''' و دوای بتەوێ کرتە لە '''کرا''' بکەی پەڕگەکە بارکەی ئەو نوسینە (من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم) ئەمێنێتەوە کە پێویستە بسڕێتەوە دوای ئەوەی پەڕگەکە بار کرا. سەیری [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C_%D9%BE%DB%95%DA%95%DA%AF%DB%95/%D8%A8%DB%95%D8%B4%DB%8C_%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C&curid=177584&diff=1677370&oldid=1677369 ئێرە] بکەن. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:١٢، ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] خۆی شتێک ھەیە لێرە، لەبەر ئەوەی نووسینی "من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم" شتێکی سەربەخۆیە واتا بەکارھێنەر ئارەزوومەندانە ئەتوانێ بیگۆڕێ بۆ شتێکی تر، بۆیە تووڵەکە وا لێ بکەین لێدوانەکە بسڕێتەوە تۆزێک کێشە درووست دەکا، مەگەر وا لە تووڵەکە بکەم تەنھا ئەوکاتە لێدوانەکە لاببات گەر بارکەر "من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم" دابنێت، نازانم بیروراتان چییە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:٣٥، ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :::::پێم وایە شتێکی زیایە کە ئارەزوومەندانە بێ پێویست بەوە ناکا ئیشی تووڵەکە قورسترەکەین ئاوا. وا لە تووڵەکە بکە ئەوە لابا کە بارکەرەکە دای ئەنێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٩:٥٢، ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] بەتەواویش زیادە نییە لەڕاستیدا ئەوەی کە دەینووسی "من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم" ئەوە لێدوانە نەک ڕەوشی داواکاری خۆشت ئەزانی ھەر لە کۆنەوە لێدوانی ئاوامان ھەر داوە ھەر بۆ نموونە سەیری ئەمە بکە: ::::::{{گێڕانەوەی لێدوان| تکایە ئەم داواکارییەم بۆ جێبەجێ بکە و فلان بەکارھێنەرم بۆ بکە بە بارکەر [[بەکارھێنەر:نموونە]] (لێدوان) ٠٦:٠٦، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC)}} ::::::{{گێڕانەوەی لێدوان| {{لەژێر کاردایە}} —— 🌸 Sakura emad 💖 (لێدوان) ٠٦:١٦، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC)}} ::::::{{گێڕانەوەی لێدوان| {{کرا}} بڕوانە ئێرە —— 🌸 Sakura emad 💖 (لێدوان) ٠٧:٢٦، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC)}} ::::::{{گێڕانەوەی لێدوان| زۆر سپاس —— [[بەکارھێنەر:نموونە]] (لێدوان) ٠٨:٣٦، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC)}} ::::::بیرتە کاتی خۆی بەم شێوەیە داواکاریمان جێبەجێ دەکرد پێش ئەوەی پڕۆژەکە دامەزرێنین؟ دەبینی سێ قۆناغ ھەیە، چاوەڕوانی، جێەجێکردن، تەواوبوون. ئەوەشی کە دەینووسی "من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم" ھەر لێدوان حیسابە نەک ڕەوشی داواکاری پێت ئەلێ لەچ کاتێک ئەم لێدوانەی داوە لەچ کاتێکیش ڕەوشی داواکاری گۆڕیوە بۆ کرا بۆیە ئاساییە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٦:١٠، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: ئەگەر ھەر بە لێدوان حسابە، بیخەرە بەشی لێدوانەکە نەک لەژێر ڕەوشی لەژێر کاردایە دابنرێ. ئەو کاتە ئەگەر وەک لێدوان بمێنێتەوە کێشە نییە، بەس بۆ ڕەوشەکان نابێ بمێنێتەوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٧:٣١، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] چاکم کرد پارامیتەری لێدوانەکانم بۆ داڕێژەکە زیاد کرد ئێستا ئەوانەی دەینووسی گشتی دەچێتە ژێر بەشی لێدوانەکان بەبێ ئەوەی کێشە درووست بکات بۆ ڕەوشی وتارەکە، و شتێکی تریش دوگمەی "ڕاگوێستن"م زیادکرد بۆ وتارەکە، کاری دووگمەکە ئەوەیە لەدوای ئەوەی وێنەکەت بارکرد و دۆخی وتارەکەت بە کرا دیاریکرد وێنکەت ڕاستەوخۆ دەگوازێتەوە بۆ ناو وتارەکە بەبێ ئەوەی پێویست بکات خۆت بە دەست بیکەیت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٦:٥٧، ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: ئێستا کێشەیەکی نییە شایەنی باسکردن بێ. ماندوو نەبی! [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٧:٣٩، ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) == «لە ژێر» یان «لەژێر»؟ == سڵاو بۆ ھەمووان. تووڵامراز «'''لە ژێر'''» و «'''لە سەر'''» دەکات بە «'''لەژێر'''» و «'''لەسەر'''». دوێنێ [[لێدوانی ویکیپیدیا:تووڵامراز/ئەرێنییە ھەڵەکان#لەژێر یان لەژێر؟|'''لێرەدا''']] لەگەڵ بەڕێز [[بەکارھێنەر:-Haryad|Haryad]] بڕێک باسمان کرد. ئەگەر پێشنیارتان ھەیە بفەرموون. ـــ [[بەکارھێنەر:Hamid Hassani|Hamid Hassani]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hamid Hassani|لێدوان]]) ٠٦:٥٦، ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ڕاتان چییە؟ [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:٣٩، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) == بەربەستنی بۆتی ئەرشیڤ: DEXBOT == سڵاو کۆمەڵگای ویکیپیدیای کوردی ناوەندی، بۆتی ئەرشیڤم بەربەستکرد چونکە لە ئێستادا کێشەی ئەرشیڤی ھەیە، پێدەچێت بۆتەکە لە ١ی ئۆکتۆبەرەوە ئەپدەیتی بۆ کرابێت و پارامیتەرەکانی گۆڕانکاری بەسەرداھاتبێت بۆیە بەھەڵە ئەرشیڤ پەڕەکان دەکات و گۆڕانکاری لە دراوی <span dir="ltr">Counter</span> دەکات ھەر بۆ نموونە <span dir="ltr">[[Special:diff/1679460|Dexbot 01:57, 3 October 2026]]</span> ئەمە نموونەیەکە، لەجیاتی ئەوەی لە ئەرشیڤی ٦ ئەرشیڤی بکات، دراوەکەی دەگۆڕێت بۆ ئەرشیڤی یەک. لەچەندین شوێنی تریش ھەمان کێشە ڕوویداوە ھەر بۆ نموونە [[Special:diff/1678919|ئێرەش]] بۆیە جارێ بەربەستم کردووە تا کۆمەڵگا بڕیار بدەن لەمەولا چۆن بابەت ئەرشیڤ دەکەن. چونکە دوو پارامیتەری ھەیە لە ئێستادا <span dir="ltr">counter</span> و <span dir="ltr">localcounter</span>&rlm; [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٩، ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٢٨، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) d3lu3pvv1qaevrw1kdsag06lsk1bixr 1686007 1686006 2026-10-12T14:47:00Z -Haryad 40333 /* بەربەستنی بۆتی ئەرشیڤ: DEXBOT */ وەڵامدانەوە 1686007 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = ویکیپیدیا:دیوەخان (پێشنیارەکان)/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(60d) |counter = 1 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 1 }} <noinclude> {{سەرپەڕەی دیوەخان|start= |1=پێشنیارەکان|2= پێشنیار و بیرۆکە نوێکان لێرەدا وتووێژیان لەسەر دەکرێ. ''بەر لە دانانی پێشنیار'': * گۆڕانکارییە پێشنیارکراوەکانی '''نەرمامێر''' کە لەسەری پێکھاتوون دەبێ لە [[MediaZilla:|بەگزیلا]]دا ڕاپۆرت بکرێ. * گۆڕانکارییە پێشنیارکراوەکانی '''سیاسەت''' پەیوەندیی ھەیە بە [[ویکیپیدیا:دیوەخان (سیاسەت)]]. * '''وتارە نوێیە''' پێشنیارکراوەکان پەیوەندیی ھەیە بە [[ویکیپیدیا:وتارە پێشنیارکراوەکان]]. |3=وپ:دخپ|4=وپ:دخ/پ}} {{بازدان بۆ سەرەوە و خوارەوە}} __NEWSECTIONLINK__ __TOC__ <span id="below_toc"/> {{clear}} [[پۆل:دیوەخانی ویکیپیدیا]] </noinclude> == دەستکاریی بە کۆمەڵی شێواز == <!-- دەستپێکی دەمبوس -->{{پەیامی دەمبوسدار|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٩:١١، ٢٣ی تەممووزی ٢٠٣٥ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|٢٠٦٨٨٣٠٦٦٤}}<!-- کۆتاییی دەمبوس --> سڵاو بەکارھێنەر {{وب|Aram}} و بەکارھێنەرانی تر. پێشتر بڕێک پیاچوونەوەی زمانەوانیمان کردووە لە دەقەکاندا. ھەڵەیەک کە زۆر دەکەوێتە بەرچاوم ئەوم '''ھەستا بە''' کە [[:en:calque]] یانی وەرگێڕانی وشەبەوشەی عەرەبیی قام بە. دوو کێشەی ھەیە. یەک، لە ڕووی شێوازەوە زمان درێژ دەکاتەوە. دوو، وەک گشت وەرگێڕانێکی وشەبەوشەی ئیدیۆمی بیانی تێگەیشتنی ئاسان نیە. بۆ نموونە لەجێی '''ھەستا بە گەورەکردنی ماڵەکە''' بنووسرێ '''ماڵەکەی گەورە کرد'''. بەڵام ئەمە نازانم بە چەند دێڕ کۆد بکرێ یا نە، چون چەند کێشەی ھەیە. ١) بڕێک جار ڕستەکان درێژن و خاڵ لە ئاخریانەوە نیە و ئەوە دیاریکردنی بەکارەکە ئەستەم دەکات. ٢) کێشەی جێناوە لکاوەکان (کە ئەو ئاسانتر بێ و بە چەند دێڕ کۆد چارەسەر دەکرێت). بەکارھێنەر ئارام کە تەجرەبەی زیاترە نازانم ڕای چییە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٩:٣٦، ٥ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو لەم دڵسۆزەی ویکی، {{وب|Pirehelokan}}! زۆر ببوورە و کۆمپیوتەرەکەم کێشەی تێ کەوت بۆیە نەمتوانی زووتر وەڵامت بدەمەوە. ئەوە [[فەرھاد پیرباڵ]]یش لە بەرنامەیەک زۆر بە توندی ڕەخنەی لەم باسە گرتبوو. پێم وا بێ شتەکە چووەتە ناوی خەڵکەوە و وشیارتر مامەڵەی لەگەڵ دەکەن و کەمتریش بە کاری دێنن. لەم کاتەدا و لێرە ٣٢٧ ئاکامی ئەم باسەمان ھەیە. ڕاستکردنەوەیان نە بە دەست و بە ئێمە ئاسانە و نە پێشم وایە بە چەند دێڕێک کۆد و بە بۆت بکرێت؛ بۆت نابێت لە خۆیەوە و بەبێ پێداچوونەوەی مرۆڤ ئەم جۆرە دەستکارییە بکات. بە بڕوای من بۆ چارەکردنی ئەمە، پێویستمان بە سیستمێکە کە ھەڵەکان دیاری بکات و حەلێک یان زیاتر پێشنیار بکات و بەکارھێنەر بڕیار بدات کە قبووڵی بکات یان نا. ئەوە دەمبوسێکم لە بەشەکە چەقاند تا ئەرشیڤ نەکرێ تا بزانین دەتوانین شتێکی لێ بکەین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:١١، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::{{وب|Aram}}، سڵاو، سپاس بۆ وڵامەکەت. ئەگەر فۆرمە جیاوازەکانی بەرچاو بگرین یانی کاتی کارەکە و سەرفکردنەکەی ئەوە زیاتریش دەکا. ھەست/ام/ای/ا/این/ان/ان بە تەنیا لە ڕابردوودا. ئیتر با ڕانەبردوو بمێنێ و کێشەی دوو جۆرە ھ ێکەیش بە لایەک. بەھەرحاڵ ئەوەی بڕێک دەڵێن ئەمە بووە بە باو نابێ بە بیانوو بۆ دەستبەرداربوونی. بڕوانە ئینگلیزی ئیستەش ھەموو ڕۆژێ باسی شێوازی دروست و پوخت و کورت ھەمیشە گەرمە. دیسان سپاس. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:١٢، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیا بەبۆنەی ١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندن == {{atopg | status = ئەنجام | result = {{کرا|بەپێی یەکدەنگی، [[:ckb:پەڕگە:Central Kurdish Wikipedia 17th Anniversary Logo.png|لۆگۆی دووەم]] پەسەند کرا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٧:٥٥، ٣٠ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC)}} }} [[پەڕگە:١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی.png|وێنۆک|١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی لە ھەموو ئەو کەسانەی تائێستا خزمەتیان تێدا کردووە پیرۆز بێت!]] === بانگھێشت === {{وب|Serchia|Calak|Aza|مامۆستا|حوسێن|kurd2021|zemen|MFTG|Kushared|Pirehelokan|Aram|Paraw|Muhammed taha|Sakura emad|-Haryad|Aro Salar|Tessla|Sakura emad|Ravan|Shaween|Abdurhman Ahmad|Min.neel|1silent scientist|Ari Qasm|Saad Goran|Rahel khdhr|Kawanii|SiNa}} و تەواوی ئەندامانی تر. === پێشنیار === سڵاو لە ھەموو ئەندامانی بەڕێزی ویکیپیدیا؛ ١٢ی ئاب (نزیکەی مانگێکی تر) ١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردییە و بەوھۆیەوە پێشنیاری گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی بۆ ماوەیەکی کاتی دەکەم (١٢ی ئاب تاوەکوو ١٢ی ئەیلوول؛ واتە یەک مانگ)، تکایە بۆچوونی خۆتان بڵێن و ھەر کەس دەتوانێت لۆگۆیەک بە دیزاینی سەرنجڕاکێشەوە بار بکات و لە خوارەوە دایبنێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٦، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) === لۆگۆی پێشنیارکراو === <!----- ھەر لۆگۆیەک پێشنیار دەکەی تکایە لە خوارەوە پەڕگەکەی دابنێ ----> [[پەڕگە:Central Kurdish Wikipedia logo for 17th anniversary of establishment.png|200px|ڕاست]] [[پەڕگە:Central_Kurdish_Wikipedia_17th_Anniversary_Logo.png|200px|ڕاست]] {{ھن|١٧}} === {{لێدوان}} === <!----- ھەر لێدوانێک یان بۆچوونێکت ھەیە لە خوارەوە بینووسە ----> * {{وب|Tessla}} کاک تێسلا تکایە ئەگەر دەتوانی لۆگۆ بار بکە، ئەوانەی پێشتری بەڕێزت زۆر جوان بوون، خۆم بۆم ساز نەکرا ئەو شتەی دەمەویست. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٩، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *:@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دووبارە سپاس، بەڵێ بۆنا، گۆڕینی کارێکی زۆری ناوێت و هەوڵ دەدەین لۆگۆی جوان دابنێین. هەرخۆی کە بووینە ١٠٠ هەزار وتار، ئەوکاتەش دووبارە دایدەنێین لۆگۆی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٩، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سڵاوتان لێ بێ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لەگەڵ پێشنیارەکەتانم، کە لۆگۆیەکی جوان بار بکەن و لێرە ڕای خۆمانی لەسەر بەین. تێبینییەکی بچووکیش، دیارە تاگکردنە ئیش ناکا، چونکە من ئاگاداریم پێ نەگەشتووە و ڕەنگە بەکارھێنەرانی تریش ئاگادار نەبن. پێویستە دووبارە بانگ بکرێنەوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٨:٠٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر سپاس بۆ بەڕێزت، ئێستا بۆ جارێکی تر گشت بەکارھێنەران بانگھێشت دەکەمەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣١، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::ئاگادارکردنەوە: ::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] @[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] و ... . [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣٥، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دەستانخۆش بێ، شتێکی باشە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٤:٠٧، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] کارێکی جوانە بەڵام دوو بۆچوونم هەیە لەسەر وێنەی [[:پەڕگە:١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی.png]] یەکەمیان: پردی دەلال کێشەی نییە بەڵام قەڵاکەی پشتی قەڵای کوێیە؟ و دووەم بۆچوون: دەبێت بەکوردی لەسەری بنووسرێت لەسەری، زەحمەت نەبێت هەردووکی بە ژیری دەستکرد دروستکراوە، کە کاری ڕاستی دەچێت بەڵام قەڵاکە ناناسم بۆیە پرسیارم دەربارەی ئەوە هەیە کە ژیری دەستکرد بەکارهاتووە یاخود نا.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٤:١٧، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ئەو پەڕگەیەی باسی دەکەیت ژیریی دەستکرد بەخۆی سازی کرد بەبێ ئەوەی پێی بڵێم پشتەوەکەی چۆن بێت، تەنیا بۆ ئەو پەڕەی ئێرە بەکاری دێنین ئەگەرنا من پێشنیاری گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیا بۆ [[:پەڕگە:Central Kurdish Wikipedia logo for 17th anniversary of establishment.png|ئەو پەڕگەیە]] دەکەم (کە بە یارمەتیی ژیریی دەستکرد ساز کراوە). ھەروەھا ئێوەش دەتوانن پەڕگەی پێشنیارکراوی خۆتان بار بکەن، زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٢٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دەستت خۆش بێت شتێکی باشە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٤:٥٧، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] تکایە ھەرچیەک دەکەن با دەستی ژیریی دەستکردی تیا نەبێ، بۆ دەروازە یان جێی تر ئاسایییە ژیریی دەستکرد بێ بەڵام ئەمە دەچێتە سەر لۆگۆی سەرەکی و شتێکی فەرمییە، باشترە بە دەستی دروست بکرێ. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٥:٠٥، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] من شارەزای سازکردنی وێنە نیم و زۆری لێ نازانم؛ ئەوەش ھەر وەک دەستپێکێک وابوو، ئەگەرنا ھەر کەسی تر شتێکی باشتر بار بکا خۆم دەنگی بەڵێی دەدەمێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:١٢، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] مەبەستم ئەوەیە ھەر ڕێگە نەدرێ ژیریی دەستکردی تێکەڵ بکرێ، ئەگەر پێشنیاریش کرا. دەنا ڕووی دەمم تەنێ لە ئێوە نەبوو، بۆیە ئێوەم تاگ کرد چون ئەم بەشە ئێوە کردوتانەوە. بژین. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٥:٣٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئەزانم برا ئاسایییە، تەنیا دەڵێم زۆر باش دەبێ کەسانی تریش بەشدار بن لە بارکردنی لۆگۆکەدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دووبارە سڵاو ئەمە پێشنیاری منە ئەم لۆگۆیەم دروستم کردووە و پیشنیاری دەکەم بۆ ساڵیادەکە، بەخوا مردم تا دروستم کرد چونکە نزیکەی ٣ ساڵە وازم لە دیزاین هێناوە بەهۆی پۆلی ١٢ەوە بەڵام کەس ئامادەنەبوو دانەیەک دروستبکات، هیوادارم بەدڵی کۆمەڵگەی ویکیپیدیا بێت.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٧:٤١، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٧:٤١، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] تەواوە زۆر سپاس بۆ بەڕێزت. ئەگەر ڕای خۆم بڵێم زۆر جوانە کێشەیەکی وای نییە، تەنیا خۆزگە ئەو ١٧ەمین وەکوو ١٧یەمین نووسرابا. دیسان سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:١٧، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]]: وەک بەڕێز ھیڤجا وتی، ١٧ەمین بگۆڕی بۆ ١٧یەمین چاکترە. فۆنتەکەش زۆری کەناڵ و میدیاکان بەکاریدەھێنن، بیگۆڕی بۆ فۆنتێکی سادەتر (کە من [https://fonts.google.com/specimen/Vazirmatn?lang=ckb_Arab&preview.lang=ckb_Arab ئەمە] پێشنیار ئەکەم) باشترێکە. <span style="background:#0D1B2A;font-size:9px;letter-spacing:1px;padding:2px 4px;border-bottom:3px solid #778DA9">[[بەکارھێنەر:Zemen|<span style="color:#E0E1DD">Zemen</span>]] '''[[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|<span style="color:#E63946">✧</span>]]'''</span> ٢٣:٥٦، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ھەر بژی👏 بێکێشەیە، تەنھا وەکوو ئاماژەیان دا «١٧ەمین» بگۆڕدرێت بۆ «١٧ھەمین» یان «١٧یەمین». [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٠:١٤، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] و @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دەیکەم بە ١٧ هەمین و فۆنتەکەم گۆڕی دەتوانین سەیری بکەن.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ٠٦:١٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] جوانە سپاس، من خۆم لەگەڵ ھی تۆم :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:١٧، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دەستتان خۆش، زۆر باشە. گەر یەکێک لە توانایدا ھەبێت دیزانێکی جوانی بۆ بکات زۆر باشتریش دەبێت، چوونکە پێوەی دیارە کە ژیریی دەستکردە. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٥٨، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::دەستی هەموو لایەک خۆش بێت.. شتێکی زۆر جوانە ئەگەر بۆ مانگێک لۆگۆ بگۆرێن هەروەها ئامادەکردنی چەند چالاکی دیکە بۆ رۆژی ١٢ ئاب. [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shaween|لێدوان]]) ٢٠:٠٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] پێشتر بۆ گەیشتن بە پەنجا هەزار کارێکى لەو شێوەیە کرا و لۆگۆکەش لە ئەرشیفى رابردوو هەیە سەبارەت بە گۆرین من لاریم نییە. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ٢١:٢٤، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەم کارە بۆ نەکرا؟ ئەو خۆ بەسەریشیدا تێپەڕبوو ڕۆژەکە!!!.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٨:٠٥، ١٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) {{وب|Aro Salar}} {{کرا}}، بڕوانە [[وتووێژی میدیاویکی:Common.css#داواکاریی دەستکاریی پارێزراو لە ١٤ی ئابی ٢٠٢٦|ئێرە]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٠:٢٦، ١٤ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == زیادکردن و لابردنی داڕێژەی کۆلکە بە بۆت == {{atopg |status = ئەنجام |result = {{کرا|بەپێی [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی|یەکدەنگی]] تاگی [[ویکیپیدیا:کۆلکە|کۆلکە]] لە ڕێگەی بۆتەوە بۆ ئەو وتارانەی کە ژێر ٣،٠٠٠ بایتن زیاد دەکرێت و ھەروەھا لەسەر ئەوانەی کە سەرووی ٣،٠٠٠ بایتن لادەبردرێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٠:٠٧، ٥ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC)}} }} سڵاو بۆ بەکارهێنەرانی ویکیپیدیای کوردی. لەسەر داواکاریی بەڕێز @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئەو ڕاپرسییەم نووسی؛ دەمانەوێ بە بۆت (جارێ دیار نییە بۆتی من یان هی یەکی تر) تاگی کۆلکە لەسەر وتارەکان دانێین و یان لایان بەرین! بۆ ئەو کارەش پێویستە قەبارەیەک وەک سنووری کۆلکەبوون و نەبوون دیاری بکەین. هەندێک دەیانوت ٣٠٠٠ بایت کەمتر کۆلکەیە و زیاترەکەی لە کۆلکە دێتە دەرەوە. پێویستە ئەوەشتان پێ بڵێم کە بە هیچ شێوەیەک داڕێژە و سەرچاوە و بابەتی تر وەک قەبارە هەژمار ناکەین؛ بۆ نموونە ئەگەر ٣٠٠٠ بایت پەسەند بکەین ئەوە هەر دەقەکە هەژمار دەکەین؛ ئەگەر کەمتر بوو کۆلکەیە و ئەگەر زیاتر بوو لە کۆلکە دێتە دەرەوە. ئێستا ئێوە تەنیا بۆچوونی خۆتان سەبارەت بەو قەبارەیە بڵێن کە چەندە بێ باشە و ئەگەریش باسێکی تەکنیکیتان هەیە فەرموون. زۆر سپاس بۆ هەمووان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٣٣، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :'''بانگھێشت:''' :@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] @[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] و ھتد. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٥٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::بەڕایڤمن ئەو ٣٠٠٠ بایتە زیاد بکرێت بۆ ٥٠٠٠ چونکە ئەوەندەی ئاگادار بم هەر شەرچاوەکان خۆی ٧٠٠ بایت دەبات یەکی جا ئەوە بۆکسی بۆ دابنێیت لەوانەیە بایتی بۆکسەکە ٥٠٠-٩٠٠ بێت [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٢:٠٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] قسەکەت ڕاستە، بەڵام ئێمە هەر دەقەکان هەژمار دەکەین، سەیرێکی [[بەکارھێنەر:Hivja/ڕەشنووس|ئەو نموونەیە]] بکە، ئێستا ئەگەر سەرچاوە و [[]] و یان داڕێژە و هەر شتێکی تری بۆ زیاد بکەی ئێمە هەر نووسینی کۆتای دەقەکان (ئەوی دەردەکەوێ) ھەژمار دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٧، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::دە بەو شێوەیە بێت ٠٣٠٠ بێ عەیبە، بەڕای من کەم نەکرێتەوە چونکە خۆ دەبێت وتارەکانی ویکیپیدیا هەرکەسێک سەردانمان بکات بە تۆزێک زانیارییەوە بینێرینەوە [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٣:٠٣، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بۆ ئەم بابەتە ئەبێت حسابى خشتە و سەرچاوە و بۆکسەکان و چەندین بابەت دیکەش بکرێت [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١٤:٢٩، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] تەواوە، ئەگەر مەبەستت ئەوانە و هەر شتێکی تر بێجگە لە دەقی کۆتایی بێ، ئەو هیچ کامیان (بێجگە لە دەقە کۆتایییەکە) وەک قەبارە هەژمار ناکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٠٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::٣٠٠٠ بایت گونجاوە. کە تەنھا دەق ھەژمێر دەکرێت، ٥٠٠٠ بایت زۆرە، وە ١٠٠٠ بایتیش کەمە. بۆیە ٣٠٠٠ بایتەکە باشە. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٥:٠٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::بە تەواوی لەگەڵ دیاریکردنی ٣٠٠٠ بایت بۆ ناوەڕۆکی وتار هاوڕام، بۆ ئەوەی لە کۆڵکە دەرچێت. دەستی هەموو لایەک خۆش بێت. [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shaween|لێدوان]]) ١٣:٠٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :هەندێ وتار هەر ئەوەندەیە توانای ئەوەمان نییە قەبارەی زیاد بکەین، ئەبێ هەش بێت. لەبەرئەوە ٣٠٠٠ زۆرە. [[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MFTG|لێدوان]]) ١١:٤٢، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە تۆش [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، پێشنیارەکەت زۆر جوانە، و پێشم باشە جێبەجێ بکرێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت ئەوە بڵێم کە ئەم تاگە بۆ هەموو وتارێک دروست نییە، مەسەلەن هەندێک وتار هەیە وەکو گوندێکی بچووک یان قوتابخانەیەک، ئەمانە خۆیان سەرچاوە لەسەریان کەمە، لەو حاڵەتەدا ناتوانین وتارەکە لەوە زیاتر فراوان بکەین. :خاڵێکی تر ئەوەیە لە هەندێک وتار، بۆ نموونە ئەوانەی لەسەر ژیاننامەی کەسایەتییەکن یان شوێنێکن دەبینی لە پێشەکییەکەیان هەندێک زانیاری نووسراوە، کە دەچی سەیری بەشەکانی خوارەوە وەکو ''ژیاننامە'' یان ''مێژوو'' دەکەیت، دەبینیت ڕێک کۆپی-پەیستی پێشەکییەکەیە، بەبێ گۆڕانکاری لە شێوازی داڕشتنیان، ئەمەش وا دەکات وتارەکە بایتی زیاتر بێت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٢:٠٢، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] سڵاو بۆ ئێوە و سپاس بۆ بەشداریکردنتان. تکایە سەرەتا سەیری [[بەکارھێنەر:Hivja/ڕەشنووس|ئەو نموونەیە]] بکەن، قەبارەکەی ٣،٢٠٠ بایتە، ئەگەر ئەوەندە بێ کۆلکە ھەژمار ناکرێ. دواتریش پێوستە بزانین کە وتارێک ئەگەر تاگی کۆلکەی لەسەر بێ هیچ بەو مانایە نییە وتارێکی بێ کەڵک یان خراپە! بەڵکوو دەتوانین لە داهاتوودا پەرەیان پێ بدەین و کاریان لەسەر بکەین. تەنانەت ئەگەر زانیاریشی کەم بەردەست بێ وەک وتاری گوندێک، ئەوە تاگی کۆلکەی لەسەر بێ باشترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٤، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: پێشتر لێرە [[ویکیپیدیا:قەبارەی وتار|قەبارەی وتار]] دیاریکراوە، کەمتر لە '''١٠٠٠ بایت''' بە کۆلکە دانراوە و بەپێی وشە لە '''٣٥٠ وشە''' کەمتر کۆلکەیە. بە ڕای من، وەک خۆشت ئاماژەت پێ کرد، تاگی کۆلکە کێشەیەک بۆ وتارەکە دروست ناکا. ئەتوانی بە بۆتەکەی خۆت بیکەی، بەس بۆ بۆتەکە و سکریپتەکەی، ھەنێ کاری ئەوێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٠٩، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی هەزار بایت هەر زۆر کەمە، سەیری نموونەکەم بکە، ئەوەندە هەر هیچ نییە جا بێت و کەمتر بێ و وەک کۆلکەی هەژمار نەکەین! بەو پێیە وتاری کۆلکەمان هەر نابن، ئەو سێ هەزار بایتە زۆر باشە (وەک نموونەکە). بۆ بۆتەکەش نازانم چۆن بیکەین، بەڵام لەوە دڵنیام کە لە من و تۆ و ساکوورابۆت دەبێ یەکمان بیکات، کەسی تر نییە:) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٠٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::: شتێک باشە بەڵام بۆ گوندەکانی کوردستان یان هەندێک بابەت دەقی زیاتر بەردەست نییە بۆیە بەڕای من بۆ هەندێکیان سەرچاوە و خشتە و هەموو شتەکان بچنە ناو حیسابەکە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ١٩:٢٧، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئاخر بەسەر ھەموو وتارێ جێبەجێ ناکرێ. ئەمێنێتەوە سەر ئەو کاتەی کە سکریپتێ دروست ئەکەی، ئەبێ چەن مەرجێکی تیایە بۆ قەبارەی وتارەکان دانێی، وەک کەی تاگی کۆلکەکە دانێ و کەی لایبا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٠:٣٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) سەلام {{وب|Hivja}}. ئەوە شتێکی زۆر باشە بەڕێز، بەڵام دەبێ چەندانە شتی ڕەچاو بگری، بەعزە وتارێک هەنە وەکوو گوندەکانی کوردستان، جوورە ئاژەڵانێک، شەقامەکان و جوورە فڕۆکە و ماشێنەکان کە ئەوەندەی شتی لەبارەی دا نووسراوە بێ حیساب کردنی سەرچاوە و تاگ و شتی ناگەنە ۳۰۰۰ بایتی، لەبارەی یاساشەوە کۆلکە نینە ([[ویکیپیدیا:قەبارەی وتار]])، چ ڕایەکت بۆ وەی؟ [[بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#00BAAE">'''سينا'''</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></span>]] ٢١:٥٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] سڵاو، ڕای من ئەوەیە هەر وتارێک [[بەکارھێنەر:Hivja/ڕەشنووس|ئەوەندە]] کەمتر بێ کۆلکەیە، دە ئاخر من خۆم ئەتوانم لەو سێ دەقـە زیاتر لەبارەی گەڕەکی خۆماندا بنووسم جا چ بگا بە گوند و شت. تکایە سەیری ئەو بەستەرەم بکەن، ٣ هەزار بایت هەر هیچ نییە، بەتایبەتی بۆ فۆنتی ئێمە کە قەبارەیەکی زۆر دەگرێت، دواتریش زۆربەی ئەو وتارانەی ئێوە (وەک گوندەکانی کوردستان) باسی دەکەن ئەوە پێشتر تاگی کۆلکەیان لێ دراوە! پێویست ناکا ئێمە هیچ بکەین. زیاتر ئەو پڕۆژەیە بۆ لابردنی کۆلکەکانە (هەڵبەت دانانی تاگی کۆلکەش دەگرێتەوە بە ئاستێکی کەمتر). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٤٣، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ئەو بوارە تەکنیکییە گرینگە، بەڵام پێویستە دواتر قسە و کاری لەسەر بکەین (بەتایبەتی دوای ئەوەی پڵەسمان لە ئەی ئایدا بۆ چالاک کرا). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٤٤، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::لە ئێستادا گرنگترین شت ئەوەیە کۆمەڵگای ویکییەکەمان بگەنە یەکدەنگی و ئەنجامێک بۆ ئەو باسە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٤٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] سکرێپتەکە ئامادەیە و بۆ ھێڤجام ناردووە، ھەرخۆی پێشووتر ساکورا بۆت تاگی کۆلکەی لەسەر چەندین وتار لابردووە کە چیتر کۆلکە نەمان و پرسی کۆمەڵگای نەویستووە چونکە شتێکی ئاشکرای جێبەجێ کردووە، بەڵام تاگدانان لە وتارەکان پرسی کۆمەڵگای ئەوێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٠:٠٨، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::هەر بژی ساکوورابۆت، هەر ئەو دەتوانێ ئەو کارە بکاتەوە :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:١٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) بەڕێزان بابەتی ٣ هەزار بایت و «کۆلکە» با باشتر ڕوون بێتەوە: هەندێکتان گلەییتان کردییە کە ٣ هەزار بایت زۆرە، بەڵام خۆی ستاندارە، و وتارەکە مامناوەند دەردەخات. و وتاری گوندەکان یان بابەتگەلێک لەسەر کوردستان کە خۆی کۆلکەیە و داڕێژەی کۆلکەی بۆ دادەنرێت ئەمە خۆی بۆ زانین و باشترکردنی وتارەکەیە و تا فراوان بکرێتن. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٠:٤٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :گریمان ئەگەر ٣٠٠٠ بایتمان بۆ بۆتەکە دانا، تووشی گرفت دەبین، ئەمەش لەبەر بڕی دیاریکراو نییە، بەڵکو لە بۆتەکەیە، چونکە ئەگەر بۆتەکە هیچ ژیرییەکی تێدا نەبێت لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو وتارانەی کە زانیارییان سنووردارە و سەرچاوەیان کەمە، ئەوا دەبێتە شەڕی دەستی بەکارهێنەر و بۆتەکە، ئەویش لەبەرئەوەی هەر کاتێک تاگەکە لادەبەیت، بۆتەکە دووبارە دایدەنێتەوە، بۆیە لەم حاڵەتەدا چارەسەر ئەوەیە داڕێژەیەک یان پۆلێک لە وتارەکە دابنێین و بۆتەکەی پێ ڕابهێنین، کە هەر کاتێک ئەو داڕێژە یان پۆلەی بینی، ڕاستەوخۆ با واز لە دانانی تاگی کۆلکە بهێنێت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٠:٥٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] تۆ مەبەستت لە داڕێژەی {{دا|nobots}}ـدایە ئەتوانین وابکەین بەڵام زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە وەک تاگ لێدان نییە و زیان بە وتارەکە ناگەیەنێت و ئەسڵەن بەکارھێنەران ھاندەدات تا زانیاری زیاتری زیاد بکەنە سەر. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٥٥، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]]، ھەر وتارێک چ بابەتێک بێت کورت بێت دەبێت داڕێژەی کۆلکەی ھەبێت تا یەکێک فراوانی بکات، بۆ نموونە کۆلکەی وتارەکانی شاعیرەکانی کوردستان یان کۆلکەی شارەکانی کوردستان ھتد... بوونی کۆلکە لە وتارێک کە خوار ٣ ھەزار بایتە باشترە هەبێت چونکە شتێکی زەق نییە بەڵکو بەرچاو ڕوونیشە، وتارێک تۆ نوسیبێتت و کورت بێت ڕەنگە بەهۆی داڕێژەی کۆلکەوە یەکێک فراوانی بکات. و چ کاتێک وتارەکە ناوەڕۆکەکەی بووە سەروو ٣ هەزار بایت ئەوا خۆی داڕێژەی کۆلکەکە لادەبات و پێویست ناکات کەس خۆی ماندوو بکات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٣:٣٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] دەستخۆش، قسەکەت دروستە، تاگی کۆلکە هیچ کێشەیەکی نییە و زۆریش باشە بۆ ئەوەی بەکارهێنەرەکان هان بدات زانیاری زیاد بکەن، یەک لەوانە خۆم کە وتارەکانی چەند ساڵ پێش ئێستای خۆم دەبینم، زۆربەیان لەسەر شاعیرەکان بوو، هێشتا کۆلکەن. منیش مەبەستم تەنها ئەوە بوو کە ڕێگەیەک هەبێت بۆ ئەوەی بۆتەکە کاتێک بەکارھێنەرێک بە دەستی خۆی تاگەکەی لادەبات، بۆتەکە بە زۆر نێت دایبنێتەوە. :بەکورتی، ئەگەر سوود لە داڕێژەی nobots یان ڕێسایەکی لەو شێوەیە وەربگرین، بۆتەکە کارەکانی خۆی بۆ هەموو وتارە کورتەکان دەکات، بەڵام بۆ ئەو حاڵەتە تایبەتانەی کە نووسەرەکە دەیەوێت لایببات، بۆتەکە وازی لێ دێنێت. بەم شێوەیە هەم وتارەکان پۆلین دەکرێن و هەم کێشەکەش دروست نابێت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٢:١٦، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::ئەمەش دەکرێت : ) بەڵام خۆ گشت بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا نازانن داڕێژەی {{دا|nobots}} دابنێن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٣٩، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] دێی وتارەکە فراوان بکەن و بیبەنە سەرووی سێ هەزار بایت با دواتر لەگەڵ بۆتەکە تووشی شەڕ نەبن :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٢٤، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] هیچ کێشە نییە، ئەگەر پرسیان ئەو کاتە وەڵامیان دەدەینەوە و تێیان دەگەیەنین کە پێویستە چی بکەن، ئەگەریش نەیانپرسی ئەوا هیچ. ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئا بەڵێ، بەپێی مەجال ئینشەڵڵا. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٠٢:٥٠، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == ساکورا بۆت: چاککردنەوەی کێشەی ڕووکاری ویکیپیدیا == سڵاو، ھیوادارم ھەمووتان تەندرووست بن، بەکورتی دەیڵێم و زۆر درێژەی پێنادەم، بۆتەکەم ماوەیەکە ڕووکاری ویکیپیدیا چاککدەکات، لە ئێستادا [[تایبەت:LintErrors|سێ سەد ھەزار ھەڵەی]] ڕووکارمان ھەیە کە ھەموویان ھەڵەی بچووکن، لە ئێستادا تەنھا لەژێر بۆشایی ناوی وتار دەیکات و کێشەی درووستنەکردووە و ئەتوانن [https://w.wiki/T3oT سەیری بەشدارییەکانی بکەن] سەیری ئەو دەستکارییانە بکەن کە نووسراوە "بۆت: چاککردنی ھەڵەکانی ڕووکاری ویکیپیدیا". '''ھۆکاری ئەوەی ئەو داواکارییەم کردۆتەوە''' ئێستا پێویستم بە ڕێگەپێدانی ئێوە ھەیە بۆ ئەوەی بۆتەکەم بتوانێت بۆشایی ناوی لێدوانی بەکارھێنەر + بەکارھێنەر + پەڕەی پڕۆژە + [[ویکیپیدیا:بۆشایی ناو|یارمەتی]]، پۆل، پەڕگە، داڕێژە دەستکاری بکات و ھەڵەکان چاک بکات. '''بۆ بەرچاوڕوونی''': بۆتەکەم سوود [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Extension:Linter لەم زیادکراوەی میدیاویکی وەردەگرێت] بۆ ئەوەی کارەکانی بکات لەگەڵ ھەندێک دەستکاری. :'''بانگھێشت:''' :@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] @[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٢، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) === {{پشتگیری}} === * {{لەگەڵ}}. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٨:١٩، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}}؛ مادام پێت وایە ھیچ ھەڵەیەک ڕوو نادات. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٨، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} دوای سەیرکردنی ئامارەکانی بۆتەکە، لەگەڵتم ئەگەر دڵنیایت لەم کارەت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٠٧:٣٤، ٤ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٦:١٦، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#00BAAE">'''سينا'''</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></span>]] ٠٦:٥٠، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١١:٠٤، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shaween|لێدوان]]) ١٢:٣٨، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) === {{دژایەتی}} === === لێدوانەکان === {{زۆر سوپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٢، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سەلام. ئەمن لە شتێکی حاڵی نەبوومە، هەڵەی ڕووکار یانی چی؟ ئەو کۆدەی زیادی دەکا چ سوودێکی هەیە؟ چاوم لە دەستکاریەکانی ساکورابۆتی کرد ئەو وتارانەی بە حیساب هەڵەکانی ڕووکاری چاکردوون، پێش دەستکاریەکەی، وتارەکە هیچ هەڵەیێکی نەبۆ، [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DA%AF%D8%A7%DB%8C_%D8%A6%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA&diff=next&oldid=1548212 لێرەش] ئەگە چاو لێکەن پێموابێ خراپکاری کردۆ، دوای دەستکاریەکەی نووسراوەی وێنەکەی شاردۆتەوە. [[بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#00BAAE">'''سينا'''</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></span>]] ١٨:٣٢، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) ::[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: بۆ چاککردنی پەڕەی بەکارھێنەر و داڕێژەکە پێویستە وریاتر بی. بۆ داڕێژەکە بە تایبەت، ھەڵەیەی بچووکی تیایە دروست بێ ئەبێتە ھۆی تێکچوونی زۆر وتار. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢١:٠٩، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] کاک سینا خراپکاری نییە، ھەرخۆی ھیچی لێ نەگۆڕیوە تا خراپکاری بکات تەنھا کۆدی HTMLی کردووە بە کۆدی میدیاویکی! ئەمەشی کە دەقی نووسینەکەی شاردۆتەوە سەیری دەکەم [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٢:٥٨، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) :::ھەموو ئەم پەڕانەشم گەڕاندەوە کە بۆتەکە بەھۆی گۆڕینی کۆدەوە Captionی وێنەکانی شاردبۆوە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٣:٤٧، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) == نوێکردنەوەی فەنکشن و داڕێژەکانی [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/بەشی داواکاری]] == سڵاو بەڕێزان ئەمە ھەر وەک ڕێزێک پێویست بە کۆمەڵگاکەی ڕابگەیەنم کە دەمەوێت داڕێژە و کردارەکانی پڕۆژەکە نوێ بکەمەوە تا ببێتە کار ئاسانی بۆ ئەو بارکەرانەی کار لە پڕۆژەکە دەکەن. '''ڕوونکردنەوەی وردی بابەتە تەکنیکییەکان:''' لە ئێستادا بارکەرانی پڕۆژەکە دەبێت بەدەست دەستکاری کۆد و پارامیتەرەکانی ناو داواکارییەکان بکەن، نموونە بۆ ئەوەی ڕەوشی داواکارییەک لە چاوەڕوانی بکەن بە کرا پێویستە بەدەست <nowiki>{{ڕەوشی داواکاری|چاوەڕوانی}}</nowiki> بگۆڕن بۆ <nowiki>{{ڕەوشی داواکاری|1}}</nowiki> مامەڵە لەگەڵ کۆدی پارامیتەرەکە بکەن بەڵام ئەمەوێت لەمەولا شتەکە بکەمە تووڵ (ئامراز) و ئاسانتر بکرێ لەجیاتی ئەوەی بەدەست کۆدەکان دەستکاری بکەن، لەڕێگەی ئامرازەکە بەچەند دووگمەیەک زۆر بە ئاسانی ئەتوانن ڕەوشی داواکاری بگۆڕن لە چاوەڕوانی دەگۆڕدرێ بۆ کرا یان نەکرا ھتد، یان نووسینی لێدوان، یاخوود ئەرشیڤکردنی داواکارییەکە لەئێستادا ئەوانە ھەمووی بە پارامیتەر دەکرێن، و بۆ ئاسایشی پڕۆژەکە ئەوانەی دەتوانن مامەڵە لەگەڵ تووڵەکە بکەن ئەوانە دەبن کە خۆیان لە پڕۆژەکە وەک بارکەر تۆمار دەکەن ھەر وەک ئێستا [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/پێڕستی بارکەران|بەشی پێرستی بارکەرانمان ھەیە]] ئەوکاتیش ئاوا ئەوانەی ناویان تۆمارکردووە ئەتوانن توڵەکە بەکاربھێنن. و لە پاش پەرەپێدانی ئەمە بۆ بارکەران بۆ توولێکی گشتی بۆ ئەوانەش پەرە پێدەدەین کە داواکاری پێشکەش ئەکەن بۆ ئەوەی لەجیاتی دەستکاری کۆد و پارامیتەر بکەن ھەر ئەندامێکی نوێ و ئاسایی بتوانێت لەڕێگەی ئامرازەوە زۆر بە ئاسانی داواکاری پێشکەش بکات. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٥:١٥، ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) '''لێدوان:''' بانگھێشتی ئەندامە سەرەکییەکانی پڕۆژە و کۆمەڵگا: @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:Paraw|Paraw]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٥:١٥، ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] خاتوو ساکورا بتوانیت بەشەکانی دیکەشی باش بکەیت، زۆر چاک دەبێت، چونکە بەجدی بارکردنەکە ئاسانە دوای ئەو دانانەی قورسە، کارکردن بە پڕۆژەکە خۆدی خۆی قورسە گەر نا بارکردنەکە ئاسانە.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٨:٠٤، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: بەڵێ، ئیشێکی زۆر باشە نوێ بکرێنەوە. بەکارھێنەرە نوێیەکان، ناتوانن زوو لە سیاسەت و ڕێسای پڕۆژەکە تێ بگەن کە چۆن داواکارییەک پێشکەش بکەن. شتێکی بچووکیش بە من کرا لەم نوێکردنەوەیا، بەبێ دوودڵی بانگم بکە، با یارمەتیدەر بم. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢١:١٩، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] بیرۆکەیەکی زۆر باشە، چونکە پێویستمان بە کاری زۆرە لەسەر ویکیپیدیای کوردی، بۆ ئەوەی تا بتوانین ئاسانی بکەین بۆ بەکارھێنەرانی نوێ و بە شێوەیەکی باشتر پێشکەش بکرێت. ئەگەر ھەر شتێک ھەبێت کە بتوانین بۆ یارمەتیدان، ئامادەین. دەستخۆش و بژیت! 🌷 [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shaween|لێدوان]]) ١٢:٣٨، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] و @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ئێستا دووبارە سەیری پڕۆژەکە بکەن بزانن چی گۆڕاوە و بەدڵتانە یان نا چەن کارەکەی بۆ ئاسانکردوون و گەر ھەڵەیەک لە ئامرازەکە ھەبوو پێم بڵێن سپاستان دەکەم [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:٣٠، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: دەست خۆش بۆ ئەو ئیشەت. ئاوا کاتێکی زۆر بۆ بارکەر و داواکاریش ئەگەڕێتەوە. بەس تێبینییەکم ھەبوو. کاتێ کرتە لە بەشی '''لەژێر کاردایە''' ئەکەی لەژێر داواکە ئەنووسێ من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم. جا پرسیارەکەی من لەوەیایە ئەگەر کرتە بکەی لە '''لەژێر کاردایە''' و دوای بتەوێ کرتە لە '''کرا''' بکەی پەڕگەکە بارکەی ئەو نوسینە (من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم) ئەمێنێتەوە کە پێویستە بسڕێتەوە دوای ئەوەی پەڕگەکە بار کرا. سەیری [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C_%D9%BE%DB%95%DA%95%DA%AF%DB%95/%D8%A8%DB%95%D8%B4%DB%8C_%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C&curid=177584&diff=1677370&oldid=1677369 ئێرە] بکەن. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:١٢، ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] خۆی شتێک ھەیە لێرە، لەبەر ئەوەی نووسینی "من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم" شتێکی سەربەخۆیە واتا بەکارھێنەر ئارەزوومەندانە ئەتوانێ بیگۆڕێ بۆ شتێکی تر، بۆیە تووڵەکە وا لێ بکەین لێدوانەکە بسڕێتەوە تۆزێک کێشە درووست دەکا، مەگەر وا لە تووڵەکە بکەم تەنھا ئەوکاتە لێدوانەکە لاببات گەر بارکەر "من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم" دابنێت، نازانم بیروراتان چییە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:٣٥، ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :::::پێم وایە شتێکی زیایە کە ئارەزوومەندانە بێ پێویست بەوە ناکا ئیشی تووڵەکە قورسترەکەین ئاوا. وا لە تووڵەکە بکە ئەوە لابا کە بارکەرەکە دای ئەنێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٩:٥٢، ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] بەتەواویش زیادە نییە لەڕاستیدا ئەوەی کە دەینووسی "من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم" ئەوە لێدوانە نەک ڕەوشی داواکاری خۆشت ئەزانی ھەر لە کۆنەوە لێدوانی ئاوامان ھەر داوە ھەر بۆ نموونە سەیری ئەمە بکە: ::::::{{گێڕانەوەی لێدوان| تکایە ئەم داواکارییەم بۆ جێبەجێ بکە و فلان بەکارھێنەرم بۆ بکە بە بارکەر [[بەکارھێنەر:نموونە]] (لێدوان) ٠٦:٠٦، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC)}} ::::::{{گێڕانەوەی لێدوان| {{لەژێر کاردایە}} —— 🌸 Sakura emad 💖 (لێدوان) ٠٦:١٦، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC)}} ::::::{{گێڕانەوەی لێدوان| {{کرا}} بڕوانە ئێرە —— 🌸 Sakura emad 💖 (لێدوان) ٠٧:٢٦، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC)}} ::::::{{گێڕانەوەی لێدوان| زۆر سپاس —— [[بەکارھێنەر:نموونە]] (لێدوان) ٠٨:٣٦، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC)}} ::::::بیرتە کاتی خۆی بەم شێوەیە داواکاریمان جێبەجێ دەکرد پێش ئەوەی پڕۆژەکە دامەزرێنین؟ دەبینی سێ قۆناغ ھەیە، چاوەڕوانی، جێەجێکردن، تەواوبوون. ئەوەشی کە دەینووسی "من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم" ھەر لێدوان حیسابە نەک ڕەوشی داواکاری پێت ئەلێ لەچ کاتێک ئەم لێدوانەی داوە لەچ کاتێکیش ڕەوشی داواکاری گۆڕیوە بۆ کرا بۆیە ئاساییە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٦:١٠، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: ئەگەر ھەر بە لێدوان حسابە، بیخەرە بەشی لێدوانەکە نەک لەژێر ڕەوشی لەژێر کاردایە دابنرێ. ئەو کاتە ئەگەر وەک لێدوان بمێنێتەوە کێشە نییە، بەس بۆ ڕەوشەکان نابێ بمێنێتەوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٧:٣١، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] چاکم کرد پارامیتەری لێدوانەکانم بۆ داڕێژەکە زیاد کرد ئێستا ئەوانەی دەینووسی گشتی دەچێتە ژێر بەشی لێدوانەکان بەبێ ئەوەی کێشە درووست بکات بۆ ڕەوشی وتارەکە، و شتێکی تریش دوگمەی "ڕاگوێستن"م زیادکرد بۆ وتارەکە، کاری دووگمەکە ئەوەیە لەدوای ئەوەی وێنەکەت بارکرد و دۆخی وتارەکەت بە کرا دیاریکرد وێنکەت ڕاستەوخۆ دەگوازێتەوە بۆ ناو وتارەکە بەبێ ئەوەی پێویست بکات خۆت بە دەست بیکەیت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٦:٥٧، ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: ئێستا کێشەیەکی نییە شایەنی باسکردن بێ. ماندوو نەبی! [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٧:٣٩، ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) == «لە ژێر» یان «لەژێر»؟ == سڵاو بۆ ھەمووان. تووڵامراز «'''لە ژێر'''» و «'''لە سەر'''» دەکات بە «'''لەژێر'''» و «'''لەسەر'''». دوێنێ [[لێدوانی ویکیپیدیا:تووڵامراز/ئەرێنییە ھەڵەکان#لەژێر یان لەژێر؟|'''لێرەدا''']] لەگەڵ بەڕێز [[بەکارھێنەر:-Haryad|Haryad]] بڕێک باسمان کرد. ئەگەر پێشنیارتان ھەیە بفەرموون. ـــ [[بەکارھێنەر:Hamid Hassani|Hamid Hassani]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hamid Hassani|لێدوان]]) ٠٦:٥٦، ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ڕاتان چییە؟ [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:٣٩، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) == بەربەستنی بۆتی ئەرشیڤ: DEXBOT == سڵاو کۆمەڵگای ویکیپیدیای کوردی ناوەندی، بۆتی ئەرشیڤم بەربەستکرد چونکە لە ئێستادا کێشەی ئەرشیڤی ھەیە، پێدەچێت بۆتەکە لە ١ی ئۆکتۆبەرەوە ئەپدەیتی بۆ کرابێت و پارامیتەرەکانی گۆڕانکاری بەسەرداھاتبێت بۆیە بەھەڵە ئەرشیڤ پەڕەکان دەکات و گۆڕانکاری لە دراوی <span dir="ltr">Counter</span> دەکات ھەر بۆ نموونە <span dir="ltr">[[Special:diff/1679460|Dexbot 01:57, 3 October 2026]]</span> ئەمە نموونەیەکە، لەجیاتی ئەوەی لە ئەرشیڤی ٦ ئەرشیڤی بکات، دراوەکەی دەگۆڕێت بۆ ئەرشیڤی یەک. لەچەندین شوێنی تریش ھەمان کێشە ڕوویداوە ھەر بۆ نموونە [[Special:diff/1678919|ئێرەش]] بۆیە جارێ بەربەستم کردووە تا کۆمەڵگا بڕیار بدەن لەمەولا چۆن بابەت ئەرشیڤ دەکەن. چونکە دوو پارامیتەری ھەیە لە ئێستادا <span dir="ltr">counter</span> و <span dir="ltr">localcounter</span>&rlm; [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٩، ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٢٨، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕای من ئەوەیە، localcounter‏ بە کار بێنین. چونکە پارامیتەرێکی ناوخۆیییە، کە بۆ ھەر پەڕەیەک بە جیا کار ئەکا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:٤٧، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) tojbj63dz1ga5p4xjozcxujjaj08spq 1686008 1686007 2026-10-12T14:59:14Z Pirehelokan 5097 /* «لە ژێر» یان «لەژێر»؟ */ 1686008 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = ویکیپیدیا:دیوەخان (پێشنیارەکان)/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(60d) |counter = 1 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 1 }} <noinclude> {{سەرپەڕەی دیوەخان|start= |1=پێشنیارەکان|2= پێشنیار و بیرۆکە نوێکان لێرەدا وتووێژیان لەسەر دەکرێ. ''بەر لە دانانی پێشنیار'': * گۆڕانکارییە پێشنیارکراوەکانی '''نەرمامێر''' کە لەسەری پێکھاتوون دەبێ لە [[MediaZilla:|بەگزیلا]]دا ڕاپۆرت بکرێ. * گۆڕانکارییە پێشنیارکراوەکانی '''سیاسەت''' پەیوەندیی ھەیە بە [[ویکیپیدیا:دیوەخان (سیاسەت)]]. * '''وتارە نوێیە''' پێشنیارکراوەکان پەیوەندیی ھەیە بە [[ویکیپیدیا:وتارە پێشنیارکراوەکان]]. |3=وپ:دخپ|4=وپ:دخ/پ}} {{بازدان بۆ سەرەوە و خوارەوە}} __NEWSECTIONLINK__ __TOC__ <span id="below_toc"/> {{clear}} [[پۆل:دیوەخانی ویکیپیدیا]] </noinclude> == دەستکاریی بە کۆمەڵی شێواز == <!-- دەستپێکی دەمبوس -->{{پەیامی دەمبوسدار|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٩:١١، ٢٣ی تەممووزی ٢٠٣٥ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|٢٠٦٨٨٣٠٦٦٤}}<!-- کۆتاییی دەمبوس --> سڵاو بەکارھێنەر {{وب|Aram}} و بەکارھێنەرانی تر. پێشتر بڕێک پیاچوونەوەی زمانەوانیمان کردووە لە دەقەکاندا. ھەڵەیەک کە زۆر دەکەوێتە بەرچاوم ئەوم '''ھەستا بە''' کە [[:en:calque]] یانی وەرگێڕانی وشەبەوشەی عەرەبیی قام بە. دوو کێشەی ھەیە. یەک، لە ڕووی شێوازەوە زمان درێژ دەکاتەوە. دوو، وەک گشت وەرگێڕانێکی وشەبەوشەی ئیدیۆمی بیانی تێگەیشتنی ئاسان نیە. بۆ نموونە لەجێی '''ھەستا بە گەورەکردنی ماڵەکە''' بنووسرێ '''ماڵەکەی گەورە کرد'''. بەڵام ئەمە نازانم بە چەند دێڕ کۆد بکرێ یا نە، چون چەند کێشەی ھەیە. ١) بڕێک جار ڕستەکان درێژن و خاڵ لە ئاخریانەوە نیە و ئەوە دیاریکردنی بەکارەکە ئەستەم دەکات. ٢) کێشەی جێناوە لکاوەکان (کە ئەو ئاسانتر بێ و بە چەند دێڕ کۆد چارەسەر دەکرێت). بەکارھێنەر ئارام کە تەجرەبەی زیاترە نازانم ڕای چییە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٩:٣٦، ٥ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو لەم دڵسۆزەی ویکی، {{وب|Pirehelokan}}! زۆر ببوورە و کۆمپیوتەرەکەم کێشەی تێ کەوت بۆیە نەمتوانی زووتر وەڵامت بدەمەوە. ئەوە [[فەرھاد پیرباڵ]]یش لە بەرنامەیەک زۆر بە توندی ڕەخنەی لەم باسە گرتبوو. پێم وا بێ شتەکە چووەتە ناوی خەڵکەوە و وشیارتر مامەڵەی لەگەڵ دەکەن و کەمتریش بە کاری دێنن. لەم کاتەدا و لێرە ٣٢٧ ئاکامی ئەم باسەمان ھەیە. ڕاستکردنەوەیان نە بە دەست و بە ئێمە ئاسانە و نە پێشم وایە بە چەند دێڕێک کۆد و بە بۆت بکرێت؛ بۆت نابێت لە خۆیەوە و بەبێ پێداچوونەوەی مرۆڤ ئەم جۆرە دەستکارییە بکات. بە بڕوای من بۆ چارەکردنی ئەمە، پێویستمان بە سیستمێکە کە ھەڵەکان دیاری بکات و حەلێک یان زیاتر پێشنیار بکات و بەکارھێنەر بڕیار بدات کە قبووڵی بکات یان نا. ئەوە دەمبوسێکم لە بەشەکە چەقاند تا ئەرشیڤ نەکرێ تا بزانین دەتوانین شتێکی لێ بکەین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:١١، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::{{وب|Aram}}، سڵاو، سپاس بۆ وڵامەکەت. ئەگەر فۆرمە جیاوازەکانی بەرچاو بگرین یانی کاتی کارەکە و سەرفکردنەکەی ئەوە زیاتریش دەکا. ھەست/ام/ای/ا/این/ان/ان بە تەنیا لە ڕابردوودا. ئیتر با ڕانەبردوو بمێنێ و کێشەی دوو جۆرە ھ ێکەیش بە لایەک. بەھەرحاڵ ئەوەی بڕێک دەڵێن ئەمە بووە بە باو نابێ بە بیانوو بۆ دەستبەرداربوونی. بڕوانە ئینگلیزی ئیستەش ھەموو ڕۆژێ باسی شێوازی دروست و پوخت و کورت ھەمیشە گەرمە. دیسان سپاس. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:١٢، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیا بەبۆنەی ١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندن == {{atopg | status = ئەنجام | result = {{کرا|بەپێی یەکدەنگی، [[:ckb:پەڕگە:Central Kurdish Wikipedia 17th Anniversary Logo.png|لۆگۆی دووەم]] پەسەند کرا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٧:٥٥، ٣٠ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC)}} }} [[پەڕگە:١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی.png|وێنۆک|١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی لە ھەموو ئەو کەسانەی تائێستا خزمەتیان تێدا کردووە پیرۆز بێت!]] === بانگھێشت === {{وب|Serchia|Calak|Aza|مامۆستا|حوسێن|kurd2021|zemen|MFTG|Kushared|Pirehelokan|Aram|Paraw|Muhammed taha|Sakura emad|-Haryad|Aro Salar|Tessla|Sakura emad|Ravan|Shaween|Abdurhman Ahmad|Min.neel|1silent scientist|Ari Qasm|Saad Goran|Rahel khdhr|Kawanii|SiNa}} و تەواوی ئەندامانی تر. === پێشنیار === سڵاو لە ھەموو ئەندامانی بەڕێزی ویکیپیدیا؛ ١٢ی ئاب (نزیکەی مانگێکی تر) ١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردییە و بەوھۆیەوە پێشنیاری گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی بۆ ماوەیەکی کاتی دەکەم (١٢ی ئاب تاوەکوو ١٢ی ئەیلوول؛ واتە یەک مانگ)، تکایە بۆچوونی خۆتان بڵێن و ھەر کەس دەتوانێت لۆگۆیەک بە دیزاینی سەرنجڕاکێشەوە بار بکات و لە خوارەوە دایبنێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٦، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) === لۆگۆی پێشنیارکراو === <!----- ھەر لۆگۆیەک پێشنیار دەکەی تکایە لە خوارەوە پەڕگەکەی دابنێ ----> [[پەڕگە:Central Kurdish Wikipedia logo for 17th anniversary of establishment.png|200px|ڕاست]] [[پەڕگە:Central_Kurdish_Wikipedia_17th_Anniversary_Logo.png|200px|ڕاست]] {{ھن|١٧}} === {{لێدوان}} === <!----- ھەر لێدوانێک یان بۆچوونێکت ھەیە لە خوارەوە بینووسە ----> * {{وب|Tessla}} کاک تێسلا تکایە ئەگەر دەتوانی لۆگۆ بار بکە، ئەوانەی پێشتری بەڕێزت زۆر جوان بوون، خۆم بۆم ساز نەکرا ئەو شتەی دەمەویست. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:١٩، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) *:@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دووبارە سپاس، بەڵێ بۆنا، گۆڕینی کارێکی زۆری ناوێت و هەوڵ دەدەین لۆگۆی جوان دابنێین. هەرخۆی کە بووینە ١٠٠ هەزار وتار، ئەوکاتەش دووبارە دایدەنێین لۆگۆی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٩، ٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سڵاوتان لێ بێ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لەگەڵ پێشنیارەکەتانم، کە لۆگۆیەکی جوان بار بکەن و لێرە ڕای خۆمانی لەسەر بەین. تێبینییەکی بچووکیش، دیارە تاگکردنە ئیش ناکا، چونکە من ئاگاداریم پێ نەگەشتووە و ڕەنگە بەکارھێنەرانی تریش ئاگادار نەبن. پێویستە دووبارە بانگ بکرێنەوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٨:٠٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر سپاس بۆ بەڕێزت، ئێستا بۆ جارێکی تر گشت بەکارھێنەران بانگھێشت دەکەمەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣١، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::ئاگادارکردنەوە: ::::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] @[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] و ... . [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٣٥، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دەستانخۆش بێ، شتێکی باشە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٤:٠٧، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] کارێکی جوانە بەڵام دوو بۆچوونم هەیە لەسەر وێنەی [[:پەڕگە:١٧یەمین ساڵیادی دامەزراندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی.png]] یەکەمیان: پردی دەلال کێشەی نییە بەڵام قەڵاکەی پشتی قەڵای کوێیە؟ و دووەم بۆچوون: دەبێت بەکوردی لەسەری بنووسرێت لەسەری، زەحمەت نەبێت هەردووکی بە ژیری دەستکرد دروستکراوە، کە کاری ڕاستی دەچێت بەڵام قەڵاکە ناناسم بۆیە پرسیارم دەربارەی ئەوە هەیە کە ژیری دەستکرد بەکارهاتووە یاخود نا.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٤:١٧، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ئەو پەڕگەیەی باسی دەکەیت ژیریی دەستکرد بەخۆی سازی کرد بەبێ ئەوەی پێی بڵێم پشتەوەکەی چۆن بێت، تەنیا بۆ ئەو پەڕەی ئێرە بەکاری دێنین ئەگەرنا من پێشنیاری گۆڕینی لۆگۆی ویکیپیدیا بۆ [[:پەڕگە:Central Kurdish Wikipedia logo for 17th anniversary of establishment.png|ئەو پەڕگەیە]] دەکەم (کە بە یارمەتیی ژیریی دەستکرد ساز کراوە). ھەروەھا ئێوەش دەتوانن پەڕگەی پێشنیارکراوی خۆتان بار بکەن، زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٢٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دەستت خۆش بێت شتێکی باشە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٤:٥٧، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] تکایە ھەرچیەک دەکەن با دەستی ژیریی دەستکردی تیا نەبێ، بۆ دەروازە یان جێی تر ئاسایییە ژیریی دەستکرد بێ بەڵام ئەمە دەچێتە سەر لۆگۆی سەرەکی و شتێکی فەرمییە، باشترە بە دەستی دروست بکرێ. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٥:٠٥، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] من شارەزای سازکردنی وێنە نیم و زۆری لێ نازانم؛ ئەوەش ھەر وەک دەستپێکێک وابوو، ئەگەرنا ھەر کەسی تر شتێکی باشتر بار بکا خۆم دەنگی بەڵێی دەدەمێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:١٢، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] مەبەستم ئەوەیە ھەر ڕێگە نەدرێ ژیریی دەستکردی تێکەڵ بکرێ، ئەگەر پێشنیاریش کرا. دەنا ڕووی دەمم تەنێ لە ئێوە نەبوو، بۆیە ئێوەم تاگ کرد چون ئەم بەشە ئێوە کردوتانەوە. بژین. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٥:٣٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئەزانم برا ئاسایییە، تەنیا دەڵێم زۆر باش دەبێ کەسانی تریش بەشدار بن لە بارکردنی لۆگۆکەدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دووبارە سڵاو ئەمە پێشنیاری منە ئەم لۆگۆیەم دروستم کردووە و پیشنیاری دەکەم بۆ ساڵیادەکە، بەخوا مردم تا دروستم کرد چونکە نزیکەی ٣ ساڵە وازم لە دیزاین هێناوە بەهۆی پۆلی ١٢ەوە بەڵام کەس ئامادەنەبوو دانەیەک دروستبکات، هیوادارم بەدڵی کۆمەڵگەی ویکیپیدیا بێت.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٧:٤١، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٧:٤١، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] تەواوە زۆر سپاس بۆ بەڕێزت. ئەگەر ڕای خۆم بڵێم زۆر جوانە کێشەیەکی وای نییە، تەنیا خۆزگە ئەو ١٧ەمین وەکوو ١٧یەمین نووسرابا. دیسان سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:١٧، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]]: وەک بەڕێز ھیڤجا وتی، ١٧ەمین بگۆڕی بۆ ١٧یەمین چاکترە. فۆنتەکەش زۆری کەناڵ و میدیاکان بەکاریدەھێنن، بیگۆڕی بۆ فۆنتێکی سادەتر (کە من [https://fonts.google.com/specimen/Vazirmatn?lang=ckb_Arab&preview.lang=ckb_Arab ئەمە] پێشنیار ئەکەم) باشترێکە. <span style="background:#0D1B2A;font-size:9px;letter-spacing:1px;padding:2px 4px;border-bottom:3px solid #778DA9">[[بەکارھێنەر:Zemen|<span style="color:#E0E1DD">Zemen</span>]] '''[[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|<span style="color:#E63946">✧</span>]]'''</span> ٢٣:٥٦، ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ھەر بژی👏 بێکێشەیە، تەنھا وەکوو ئاماژەیان دا «١٧ەمین» بگۆڕدرێت بۆ «١٧ھەمین» یان «١٧یەمین». [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٠:١٤، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] و @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دەیکەم بە ١٧ هەمین و فۆنتەکەم گۆڕی دەتوانین سەیری بکەن.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ٠٦:١٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] جوانە سپاس، من خۆم لەگەڵ ھی تۆم :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:١٧، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] دەستتان خۆش، زۆر باشە. گەر یەکێک لە توانایدا ھەبێت دیزانێکی جوانی بۆ بکات زۆر باشتریش دەبێت، چوونکە پێوەی دیارە کە ژیریی دەستکردە. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٥٨، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::دەستی هەموو لایەک خۆش بێت.. شتێکی زۆر جوانە ئەگەر بۆ مانگێک لۆگۆ بگۆرێن هەروەها ئامادەکردنی چەند چالاکی دیکە بۆ رۆژی ١٢ ئاب. [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shaween|لێدوان]]) ٢٠:٠٠، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] پێشتر بۆ گەیشتن بە پەنجا هەزار کارێکى لەو شێوەیە کرا و لۆگۆکەش لە ئەرشیفى رابردوو هەیە سەبارەت بە گۆرین من لاریم نییە. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ٢١:٢٤، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەم کارە بۆ نەکرا؟ ئەو خۆ بەسەریشیدا تێپەڕبوو ڕۆژەکە!!!.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٨:٠٥، ١٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) {{وب|Aro Salar}} {{کرا}}، بڕوانە [[وتووێژی میدیاویکی:Common.css#داواکاریی دەستکاریی پارێزراو لە ١٤ی ئابی ٢٠٢٦|ئێرە]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٠:٢٦، ١٤ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == زیادکردن و لابردنی داڕێژەی کۆلکە بە بۆت == {{atopg |status = ئەنجام |result = {{کرا|بەپێی [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی|یەکدەنگی]] تاگی [[ویکیپیدیا:کۆلکە|کۆلکە]] لە ڕێگەی بۆتەوە بۆ ئەو وتارانەی کە ژێر ٣،٠٠٠ بایتن زیاد دەکرێت و ھەروەھا لەسەر ئەوانەی کە سەرووی ٣،٠٠٠ بایتن لادەبردرێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٠:٠٧، ٥ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC)}} }} سڵاو بۆ بەکارهێنەرانی ویکیپیدیای کوردی. لەسەر داواکاریی بەڕێز @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئەو ڕاپرسییەم نووسی؛ دەمانەوێ بە بۆت (جارێ دیار نییە بۆتی من یان هی یەکی تر) تاگی کۆلکە لەسەر وتارەکان دانێین و یان لایان بەرین! بۆ ئەو کارەش پێویستە قەبارەیەک وەک سنووری کۆلکەبوون و نەبوون دیاری بکەین. هەندێک دەیانوت ٣٠٠٠ بایت کەمتر کۆلکەیە و زیاترەکەی لە کۆلکە دێتە دەرەوە. پێویستە ئەوەشتان پێ بڵێم کە بە هیچ شێوەیەک داڕێژە و سەرچاوە و بابەتی تر وەک قەبارە هەژمار ناکەین؛ بۆ نموونە ئەگەر ٣٠٠٠ بایت پەسەند بکەین ئەوە هەر دەقەکە هەژمار دەکەین؛ ئەگەر کەمتر بوو کۆلکەیە و ئەگەر زیاتر بوو لە کۆلکە دێتە دەرەوە. ئێستا ئێوە تەنیا بۆچوونی خۆتان سەبارەت بەو قەبارەیە بڵێن کە چەندە بێ باشە و ئەگەریش باسێکی تەکنیکیتان هەیە فەرموون. زۆر سپاس بۆ هەمووان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٣٣، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :'''بانگھێشت:''' :@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] @[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] و ھتد. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٥٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::بەڕایڤمن ئەو ٣٠٠٠ بایتە زیاد بکرێت بۆ ٥٠٠٠ چونکە ئەوەندەی ئاگادار بم هەر شەرچاوەکان خۆی ٧٠٠ بایت دەبات یەکی جا ئەوە بۆکسی بۆ دابنێیت لەوانەیە بایتی بۆکسەکە ٥٠٠-٩٠٠ بێت [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٢:٠٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] قسەکەت ڕاستە، بەڵام ئێمە هەر دەقەکان هەژمار دەکەین، سەیرێکی [[بەکارھێنەر:Hivja/ڕەشنووس|ئەو نموونەیە]] بکە، ئێستا ئەگەر سەرچاوە و [[]] و یان داڕێژە و هەر شتێکی تری بۆ زیاد بکەی ئێمە هەر نووسینی کۆتای دەقەکان (ئەوی دەردەکەوێ) ھەژمار دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٧، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::دە بەو شێوەیە بێت ٠٣٠٠ بێ عەیبە، بەڕای من کەم نەکرێتەوە چونکە خۆ دەبێت وتارەکانی ویکیپیدیا هەرکەسێک سەردانمان بکات بە تۆزێک زانیارییەوە بینێرینەوە [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٣:٠٣، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بۆ ئەم بابەتە ئەبێت حسابى خشتە و سەرچاوە و بۆکسەکان و چەندین بابەت دیکەش بکرێت [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١٤:٢٩، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] تەواوە، ئەگەر مەبەستت ئەوانە و هەر شتێکی تر بێجگە لە دەقی کۆتایی بێ، ئەو هیچ کامیان (بێجگە لە دەقە کۆتایییەکە) وەک قەبارە هەژمار ناکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٠٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::٣٠٠٠ بایت گونجاوە. کە تەنھا دەق ھەژمێر دەکرێت، ٥٠٠٠ بایت زۆرە، وە ١٠٠٠ بایتیش کەمە. بۆیە ٣٠٠٠ بایتەکە باشە. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٥:٠٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::بە تەواوی لەگەڵ دیاریکردنی ٣٠٠٠ بایت بۆ ناوەڕۆکی وتار هاوڕام، بۆ ئەوەی لە کۆڵکە دەرچێت. دەستی هەموو لایەک خۆش بێت. [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shaween|لێدوان]]) ١٣:٠٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :هەندێ وتار هەر ئەوەندەیە توانای ئەوەمان نییە قەبارەی زیاد بکەین، ئەبێ هەش بێت. لەبەرئەوە ٣٠٠٠ زۆرە. [[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MFTG|لێدوان]]) ١١:٤٢، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە تۆش [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، پێشنیارەکەت زۆر جوانە، و پێشم باشە جێبەجێ بکرێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت ئەوە بڵێم کە ئەم تاگە بۆ هەموو وتارێک دروست نییە، مەسەلەن هەندێک وتار هەیە وەکو گوندێکی بچووک یان قوتابخانەیەک، ئەمانە خۆیان سەرچاوە لەسەریان کەمە، لەو حاڵەتەدا ناتوانین وتارەکە لەوە زیاتر فراوان بکەین. :خاڵێکی تر ئەوەیە لە هەندێک وتار، بۆ نموونە ئەوانەی لەسەر ژیاننامەی کەسایەتییەکن یان شوێنێکن دەبینی لە پێشەکییەکەیان هەندێک زانیاری نووسراوە، کە دەچی سەیری بەشەکانی خوارەوە وەکو ''ژیاننامە'' یان ''مێژوو'' دەکەیت، دەبینیت ڕێک کۆپی-پەیستی پێشەکییەکەیە، بەبێ گۆڕانکاری لە شێوازی داڕشتنیان، ئەمەش وا دەکات وتارەکە بایتی زیاتر بێت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٢:٠٢، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] سڵاو بۆ ئێوە و سپاس بۆ بەشداریکردنتان. تکایە سەرەتا سەیری [[بەکارھێنەر:Hivja/ڕەشنووس|ئەو نموونەیە]] بکەن، قەبارەکەی ٣،٢٠٠ بایتە، ئەگەر ئەوەندە بێ کۆلکە ھەژمار ناکرێ. دواتریش پێوستە بزانین کە وتارێک ئەگەر تاگی کۆلکەی لەسەر بێ هیچ بەو مانایە نییە وتارێکی بێ کەڵک یان خراپە! بەڵکوو دەتوانین لە داهاتوودا پەرەیان پێ بدەین و کاریان لەسەر بکەین. تەنانەت ئەگەر زانیاریشی کەم بەردەست بێ وەک وتاری گوندێک، ئەوە تاگی کۆلکەی لەسەر بێ باشترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:١٤، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: پێشتر لێرە [[ویکیپیدیا:قەبارەی وتار|قەبارەی وتار]] دیاریکراوە، کەمتر لە '''١٠٠٠ بایت''' بە کۆلکە دانراوە و بەپێی وشە لە '''٣٥٠ وشە''' کەمتر کۆلکەیە. بە ڕای من، وەک خۆشت ئاماژەت پێ کرد، تاگی کۆلکە کێشەیەک بۆ وتارەکە دروست ناکا. ئەتوانی بە بۆتەکەی خۆت بیکەی، بەس بۆ بۆتەکە و سکریپتەکەی، ھەنێ کاری ئەوێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٠٩، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی هەزار بایت هەر زۆر کەمە، سەیری نموونەکەم بکە، ئەوەندە هەر هیچ نییە جا بێت و کەمتر بێ و وەک کۆلکەی هەژمار نەکەین! بەو پێیە وتاری کۆلکەمان هەر نابن، ئەو سێ هەزار بایتە زۆر باشە (وەک نموونەکە). بۆ بۆتەکەش نازانم چۆن بیکەین، بەڵام لەوە دڵنیام کە لە من و تۆ و ساکوورابۆت دەبێ یەکمان بیکات، کەسی تر نییە:) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٠٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::: شتێک باشە بەڵام بۆ گوندەکانی کوردستان یان هەندێک بابەت دەقی زیاتر بەردەست نییە بۆیە بەڕای من بۆ هەندێکیان سەرچاوە و خشتە و هەموو شتەکان بچنە ناو حیسابەکە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ١٩:٢٧، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئاخر بەسەر ھەموو وتارێ جێبەجێ ناکرێ. ئەمێنێتەوە سەر ئەو کاتەی کە سکریپتێ دروست ئەکەی، ئەبێ چەن مەرجێکی تیایە بۆ قەبارەی وتارەکان دانێی، وەک کەی تاگی کۆلکەکە دانێ و کەی لایبا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٠:٣٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) سەلام {{وب|Hivja}}. ئەوە شتێکی زۆر باشە بەڕێز، بەڵام دەبێ چەندانە شتی ڕەچاو بگری، بەعزە وتارێک هەنە وەکوو گوندەکانی کوردستان، جوورە ئاژەڵانێک، شەقامەکان و جوورە فڕۆکە و ماشێنەکان کە ئەوەندەی شتی لەبارەی دا نووسراوە بێ حیساب کردنی سەرچاوە و تاگ و شتی ناگەنە ۳۰۰۰ بایتی، لەبارەی یاساشەوە کۆلکە نینە ([[ویکیپیدیا:قەبارەی وتار]])، چ ڕایەکت بۆ وەی؟ [[بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#00BAAE">'''سينا'''</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></span>]] ٢١:٥٨، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] سڵاو، ڕای من ئەوەیە هەر وتارێک [[بەکارھێنەر:Hivja/ڕەشنووس|ئەوەندە]] کەمتر بێ کۆلکەیە، دە ئاخر من خۆم ئەتوانم لەو سێ دەقـە زیاتر لەبارەی گەڕەکی خۆماندا بنووسم جا چ بگا بە گوند و شت. تکایە سەیری ئەو بەستەرەم بکەن، ٣ هەزار بایت هەر هیچ نییە، بەتایبەتی بۆ فۆنتی ئێمە کە قەبارەیەکی زۆر دەگرێت، دواتریش زۆربەی ئەو وتارانەی ئێوە (وەک گوندەکانی کوردستان) باسی دەکەن ئەوە پێشتر تاگی کۆلکەیان لێ دراوە! پێویست ناکا ئێمە هیچ بکەین. زیاتر ئەو پڕۆژەیە بۆ لابردنی کۆلکەکانە (هەڵبەت دانانی تاگی کۆلکەش دەگرێتەوە بە ئاستێکی کەمتر). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٤٣، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ئەو بوارە تەکنیکییە گرینگە، بەڵام پێویستە دواتر قسە و کاری لەسەر بکەین (بەتایبەتی دوای ئەوەی پڵەسمان لە ئەی ئایدا بۆ چالاک کرا). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٤٤، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::لە ئێستادا گرنگترین شت ئەوەیە کۆمەڵگای ویکییەکەمان بگەنە یەکدەنگی و ئەنجامێک بۆ ئەو باسە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٤٥، ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] سکرێپتەکە ئامادەیە و بۆ ھێڤجام ناردووە، ھەرخۆی پێشووتر ساکورا بۆت تاگی کۆلکەی لەسەر چەندین وتار لابردووە کە چیتر کۆلکە نەمان و پرسی کۆمەڵگای نەویستووە چونکە شتێکی ئاشکرای جێبەجێ کردووە، بەڵام تاگدانان لە وتارەکان پرسی کۆمەڵگای ئەوێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٠:٠٨، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::::هەر بژی ساکوورابۆت، هەر ئەو دەتوانێ ئەو کارە بکاتەوە :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:١٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) بەڕێزان بابەتی ٣ هەزار بایت و «کۆلکە» با باشتر ڕوون بێتەوە: هەندێکتان گلەییتان کردییە کە ٣ هەزار بایت زۆرە، بەڵام خۆی ستاندارە، و وتارەکە مامناوەند دەردەخات. و وتاری گوندەکان یان بابەتگەلێک لەسەر کوردستان کە خۆی کۆلکەیە و داڕێژەی کۆلکەی بۆ دادەنرێت ئەمە خۆی بۆ زانین و باشترکردنی وتارەکەیە و تا فراوان بکرێتن. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٠:٤٥، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :گریمان ئەگەر ٣٠٠٠ بایتمان بۆ بۆتەکە دانا، تووشی گرفت دەبین، ئەمەش لەبەر بڕی دیاریکراو نییە، بەڵکو لە بۆتەکەیە، چونکە ئەگەر بۆتەکە هیچ ژیرییەکی تێدا نەبێت لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو وتارانەی کە زانیارییان سنووردارە و سەرچاوەیان کەمە، ئەوا دەبێتە شەڕی دەستی بەکارهێنەر و بۆتەکە، ئەویش لەبەرئەوەی هەر کاتێک تاگەکە لادەبەیت، بۆتەکە دووبارە دایدەنێتەوە، بۆیە لەم حاڵەتەدا چارەسەر ئەوەیە داڕێژەیەک یان پۆلێک لە وتارەکە دابنێین و بۆتەکەی پێ ڕابهێنین، کە هەر کاتێک ئەو داڕێژە یان پۆلەی بینی، ڕاستەوخۆ با واز لە دانانی تاگی کۆلکە بهێنێت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٠:٥٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] تۆ مەبەستت لە داڕێژەی {{دا|nobots}}ـدایە ئەتوانین وابکەین بەڵام زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە وەک تاگ لێدان نییە و زیان بە وتارەکە ناگەیەنێت و ئەسڵەن بەکارھێنەران ھاندەدات تا زانیاری زیاتری زیاد بکەنە سەر. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٥٥، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]]، ھەر وتارێک چ بابەتێک بێت کورت بێت دەبێت داڕێژەی کۆلکەی ھەبێت تا یەکێک فراوانی بکات، بۆ نموونە کۆلکەی وتارەکانی شاعیرەکانی کوردستان یان کۆلکەی شارەکانی کوردستان ھتد... بوونی کۆلکە لە وتارێک کە خوار ٣ ھەزار بایتە باشترە هەبێت چونکە شتێکی زەق نییە بەڵکو بەرچاو ڕوونیشە، وتارێک تۆ نوسیبێتت و کورت بێت ڕەنگە بەهۆی داڕێژەی کۆلکەوە یەکێک فراوانی بکات. و چ کاتێک وتارەکە ناوەڕۆکەکەی بووە سەروو ٣ هەزار بایت ئەوا خۆی داڕێژەی کۆلکەکە لادەبات و پێویست ناکات کەس خۆی ماندوو بکات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٣:٣٢، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] دەستخۆش، قسەکەت دروستە، تاگی کۆلکە هیچ کێشەیەکی نییە و زۆریش باشە بۆ ئەوەی بەکارهێنەرەکان هان بدات زانیاری زیاد بکەن، یەک لەوانە خۆم کە وتارەکانی چەند ساڵ پێش ئێستای خۆم دەبینم، زۆربەیان لەسەر شاعیرەکان بوو، هێشتا کۆلکەن. منیش مەبەستم تەنها ئەوە بوو کە ڕێگەیەک هەبێت بۆ ئەوەی بۆتەکە کاتێک بەکارھێنەرێک بە دەستی خۆی تاگەکەی لادەبات، بۆتەکە بە زۆر نێت دایبنێتەوە. :بەکورتی، ئەگەر سوود لە داڕێژەی nobots یان ڕێسایەکی لەو شێوەیە وەربگرین، بۆتەکە کارەکانی خۆی بۆ هەموو وتارە کورتەکان دەکات، بەڵام بۆ ئەو حاڵەتە تایبەتانەی کە نووسەرەکە دەیەوێت لایببات، بۆتەکە وازی لێ دێنێت. بەم شێوەیە هەم وتارەکان پۆلین دەکرێن و هەم کێشەکەش دروست نابێت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٢:١٦، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) ::ئەمەش دەکرێت : ) بەڵام خۆ گشت بەکارھێنەرانی ویکیپیدیا نازانن داڕێژەی {{دا|nobots}} دابنێن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٣٩، ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] دێی وتارەکە فراوان بکەن و بیبەنە سەرووی سێ هەزار بایت با دواتر لەگەڵ بۆتەکە تووشی شەڕ نەبن :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٢٤، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] هیچ کێشە نییە، ئەگەر پرسیان ئەو کاتە وەڵامیان دەدەینەوە و تێیان دەگەیەنین کە پێویستە چی بکەن، ئەگەریش نەیانپرسی ئەوا هیچ. ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئا بەڵێ، بەپێی مەجال ئینشەڵڵا. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٠٢:٥٠، ٣١ی تەممووزی ٢٠٢٦ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == ساکورا بۆت: چاککردنەوەی کێشەی ڕووکاری ویکیپیدیا == سڵاو، ھیوادارم ھەمووتان تەندرووست بن، بەکورتی دەیڵێم و زۆر درێژەی پێنادەم، بۆتەکەم ماوەیەکە ڕووکاری ویکیپیدیا چاککدەکات، لە ئێستادا [[تایبەت:LintErrors|سێ سەد ھەزار ھەڵەی]] ڕووکارمان ھەیە کە ھەموویان ھەڵەی بچووکن، لە ئێستادا تەنھا لەژێر بۆشایی ناوی وتار دەیکات و کێشەی درووستنەکردووە و ئەتوانن [https://w.wiki/T3oT سەیری بەشدارییەکانی بکەن] سەیری ئەو دەستکارییانە بکەن کە نووسراوە "بۆت: چاککردنی ھەڵەکانی ڕووکاری ویکیپیدیا". '''ھۆکاری ئەوەی ئەو داواکارییەم کردۆتەوە''' ئێستا پێویستم بە ڕێگەپێدانی ئێوە ھەیە بۆ ئەوەی بۆتەکەم بتوانێت بۆشایی ناوی لێدوانی بەکارھێنەر + بەکارھێنەر + پەڕەی پڕۆژە + [[ویکیپیدیا:بۆشایی ناو|یارمەتی]]، پۆل، پەڕگە، داڕێژە دەستکاری بکات و ھەڵەکان چاک بکات. '''بۆ بەرچاوڕوونی''': بۆتەکەم سوود [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Extension:Linter لەم زیادکراوەی میدیاویکی وەردەگرێت] بۆ ئەوەی کارەکانی بکات لەگەڵ ھەندێک دەستکاری. :'''بانگھێشت:''' :@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] @[[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] @[[بەکارھێنەر:Min.neel|Min.neel]] @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٢، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) === {{پشتگیری}} === * {{لەگەڵ}}. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٨:١٩، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}}؛ مادام پێت وایە ھیچ ھەڵەیەک ڕوو نادات. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٨، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} دوای سەیرکردنی ئامارەکانی بۆتەکە، لەگەڵتم ئەگەر دڵنیایت لەم کارەت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٠٧:٣٤، ٤ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٦:١٦، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#00BAAE">'''سينا'''</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></span>]] ٠٦:٥٠، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١١:٠٤، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shaween|لێدوان]]) ١٢:٣٨، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) === {{دژایەتی}} === === لێدوانەکان === {{زۆر سوپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٢، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سەلام. ئەمن لە شتێکی حاڵی نەبوومە، هەڵەی ڕووکار یانی چی؟ ئەو کۆدەی زیادی دەکا چ سوودێکی هەیە؟ چاوم لە دەستکاریەکانی ساکورابۆتی کرد ئەو وتارانەی بە حیساب هەڵەکانی ڕووکاری چاکردوون، پێش دەستکاریەکەی، وتارەکە هیچ هەڵەیێکی نەبۆ، [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DA%AF%D8%A7%DB%8C_%D8%A6%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA&diff=next&oldid=1548212 لێرەش] ئەگە چاو لێکەن پێموابێ خراپکاری کردۆ، دوای دەستکاریەکەی نووسراوەی وێنەکەی شاردۆتەوە. [[بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#00BAAE">'''سينا'''</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<span style="color:#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></span>]] ١٨:٣٢، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) ::[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: بۆ چاککردنی پەڕەی بەکارھێنەر و داڕێژەکە پێویستە وریاتر بی. بۆ داڕێژەکە بە تایبەت، ھەڵەیەی بچووکی تیایە دروست بێ ئەبێتە ھۆی تێکچوونی زۆر وتار. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢١:٠٩، ٢ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] کاک سینا خراپکاری نییە، ھەرخۆی ھیچی لێ نەگۆڕیوە تا خراپکاری بکات تەنھا کۆدی HTMLی کردووە بە کۆدی میدیاویکی! ئەمەشی کە دەقی نووسینەکەی شاردۆتەوە سەیری دەکەم [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٢:٥٨، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) :::ھەموو ئەم پەڕانەشم گەڕاندەوە کە بۆتەکە بەھۆی گۆڕینی کۆدەوە Captionی وێنەکانی شاردبۆوە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٣:٤٧، ٣ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) == نوێکردنەوەی فەنکشن و داڕێژەکانی [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/بەشی داواکاری]] == سڵاو بەڕێزان ئەمە ھەر وەک ڕێزێک پێویست بە کۆمەڵگاکەی ڕابگەیەنم کە دەمەوێت داڕێژە و کردارەکانی پڕۆژەکە نوێ بکەمەوە تا ببێتە کار ئاسانی بۆ ئەو بارکەرانەی کار لە پڕۆژەکە دەکەن. '''ڕوونکردنەوەی وردی بابەتە تەکنیکییەکان:''' لە ئێستادا بارکەرانی پڕۆژەکە دەبێت بەدەست دەستکاری کۆد و پارامیتەرەکانی ناو داواکارییەکان بکەن، نموونە بۆ ئەوەی ڕەوشی داواکارییەک لە چاوەڕوانی بکەن بە کرا پێویستە بەدەست <nowiki>{{ڕەوشی داواکاری|چاوەڕوانی}}</nowiki> بگۆڕن بۆ <nowiki>{{ڕەوشی داواکاری|1}}</nowiki> مامەڵە لەگەڵ کۆدی پارامیتەرەکە بکەن بەڵام ئەمەوێت لەمەولا شتەکە بکەمە تووڵ (ئامراز) و ئاسانتر بکرێ لەجیاتی ئەوەی بەدەست کۆدەکان دەستکاری بکەن، لەڕێگەی ئامرازەکە بەچەند دووگمەیەک زۆر بە ئاسانی ئەتوانن ڕەوشی داواکاری بگۆڕن لە چاوەڕوانی دەگۆڕدرێ بۆ کرا یان نەکرا ھتد، یان نووسینی لێدوان، یاخوود ئەرشیڤکردنی داواکارییەکە لەئێستادا ئەوانە ھەمووی بە پارامیتەر دەکرێن، و بۆ ئاسایشی پڕۆژەکە ئەوانەی دەتوانن مامەڵە لەگەڵ تووڵەکە بکەن ئەوانە دەبن کە خۆیان لە پڕۆژەکە وەک بارکەر تۆمار دەکەن ھەر وەک ئێستا [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/پێڕستی بارکەران|بەشی پێرستی بارکەرانمان ھەیە]] ئەوکاتیش ئاوا ئەوانەی ناویان تۆمارکردووە ئەتوانن توڵەکە بەکاربھێنن. و لە پاش پەرەپێدانی ئەمە بۆ بارکەران بۆ توولێکی گشتی بۆ ئەوانەش پەرە پێدەدەین کە داواکاری پێشکەش ئەکەن بۆ ئەوەی لەجیاتی دەستکاری کۆد و پارامیتەر بکەن ھەر ئەندامێکی نوێ و ئاسایی بتوانێت لەڕێگەی ئامرازەوە زۆر بە ئاسانی داواکاری پێشکەش بکات. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٥:١٥، ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) '''لێدوان:''' بانگھێشتی ئەندامە سەرەکییەکانی پڕۆژە و کۆمەڵگا: @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] @[[بەکارھێنەر:Paraw|Paraw]] @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٥:١٥، ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] خاتوو ساکورا بتوانیت بەشەکانی دیکەشی باش بکەیت، زۆر چاک دەبێت، چونکە بەجدی بارکردنەکە ئاسانە دوای ئەو دانانەی قورسە، کارکردن بە پڕۆژەکە خۆدی خۆی قورسە گەر نا بارکردنەکە ئاسانە.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٨:٠٤، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: بەڵێ، ئیشێکی زۆر باشە نوێ بکرێنەوە. بەکارھێنەرە نوێیەکان، ناتوانن زوو لە سیاسەت و ڕێسای پڕۆژەکە تێ بگەن کە چۆن داواکارییەک پێشکەش بکەن. شتێکی بچووکیش بە من کرا لەم نوێکردنەوەیا، بەبێ دوودڵی بانگم بکە، با یارمەتیدەر بم. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢١:١٩، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] بیرۆکەیەکی زۆر باشە، چونکە پێویستمان بە کاری زۆرە لەسەر ویکیپیدیای کوردی، بۆ ئەوەی تا بتوانین ئاسانی بکەین بۆ بەکارھێنەرانی نوێ و بە شێوەیەکی باشتر پێشکەش بکرێت. ئەگەر ھەر شتێک ھەبێت کە بتوانین بۆ یارمەتیدان، ئامادەین. دەستخۆش و بژیت! 🌷 [[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Shaween|لێدوان]]) ١٢:٣٨، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] و @[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ئێستا دووبارە سەیری پڕۆژەکە بکەن بزانن چی گۆڕاوە و بەدڵتانە یان نا چەن کارەکەی بۆ ئاسانکردوون و گەر ھەڵەیەک لە ئامرازەکە ھەبوو پێم بڵێن سپاستان دەکەم [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:٣٠، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: دەست خۆش بۆ ئەو ئیشەت. ئاوا کاتێکی زۆر بۆ بارکەر و داواکاریش ئەگەڕێتەوە. بەس تێبینییەکم ھەبوو. کاتێ کرتە لە بەشی '''لەژێر کاردایە''' ئەکەی لەژێر داواکە ئەنووسێ من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم. جا پرسیارەکەی من لەوەیایە ئەگەر کرتە بکەی لە '''لەژێر کاردایە''' و دوای بتەوێ کرتە لە '''کرا''' بکەی پەڕگەکە بارکەی ئەو نوسینە (من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم) ئەمێنێتەوە کە پێویستە بسڕێتەوە دوای ئەوەی پەڕگەکە بار کرا. سەیری [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C_%D9%BE%DB%95%DA%95%DA%AF%DB%95/%D8%A8%DB%95%D8%B4%DB%8C_%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C&curid=177584&diff=1677370&oldid=1677369 ئێرە] بکەن. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:١٢، ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] خۆی شتێک ھەیە لێرە، لەبەر ئەوەی نووسینی "من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم" شتێکی سەربەخۆیە واتا بەکارھێنەر ئارەزوومەندانە ئەتوانێ بیگۆڕێ بۆ شتێکی تر، بۆیە تووڵەکە وا لێ بکەین لێدوانەکە بسڕێتەوە تۆزێک کێشە درووست دەکا، مەگەر وا لە تووڵەکە بکەم تەنھا ئەوکاتە لێدوانەکە لاببات گەر بارکەر "من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم" دابنێت، نازانم بیروراتان چییە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:٣٥، ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :::::پێم وایە شتێکی زیایە کە ئارەزوومەندانە بێ پێویست بەوە ناکا ئیشی تووڵەکە قورسترەکەین ئاوا. وا لە تووڵەکە بکە ئەوە لابا کە بارکەرەکە دای ئەنێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٩:٥٢، ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] بەتەواویش زیادە نییە لەڕاستیدا ئەوەی کە دەینووسی "من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم" ئەوە لێدوانە نەک ڕەوشی داواکاری خۆشت ئەزانی ھەر لە کۆنەوە لێدوانی ئاوامان ھەر داوە ھەر بۆ نموونە سەیری ئەمە بکە: ::::::{{گێڕانەوەی لێدوان| تکایە ئەم داواکارییەم بۆ جێبەجێ بکە و فلان بەکارھێنەرم بۆ بکە بە بارکەر [[بەکارھێنەر:نموونە]] (لێدوان) ٠٦:٠٦، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC)}} ::::::{{گێڕانەوەی لێدوان| {{لەژێر کاردایە}} —— 🌸 Sakura emad 💖 (لێدوان) ٠٦:١٦، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC)}} ::::::{{گێڕانەوەی لێدوان| {{کرا}} بڕوانە ئێرە —— 🌸 Sakura emad 💖 (لێدوان) ٠٧:٢٦، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC)}} ::::::{{گێڕانەوەی لێدوان| زۆر سپاس —— [[بەکارھێنەر:نموونە]] (لێدوان) ٠٨:٣٦، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC)}} ::::::بیرتە کاتی خۆی بەم شێوەیە داواکاریمان جێبەجێ دەکرد پێش ئەوەی پڕۆژەکە دامەزرێنین؟ دەبینی سێ قۆناغ ھەیە، چاوەڕوانی، جێەجێکردن، تەواوبوون. ئەوەشی کە دەینووسی "من سەرقاڵی ئەم داواکارییەم" ھەر لێدوان حیسابە نەک ڕەوشی داواکاری پێت ئەلێ لەچ کاتێک ئەم لێدوانەی داوە لەچ کاتێکیش ڕەوشی داواکاری گۆڕیوە بۆ کرا بۆیە ئاساییە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٦:١٠، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: ئەگەر ھەر بە لێدوان حسابە، بیخەرە بەشی لێدوانەکە نەک لەژێر ڕەوشی لەژێر کاردایە دابنرێ. ئەو کاتە ئەگەر وەک لێدوان بمێنێتەوە کێشە نییە، بەس بۆ ڕەوشەکان نابێ بمێنێتەوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٧:٣١، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] چاکم کرد پارامیتەری لێدوانەکانم بۆ داڕێژەکە زیاد کرد ئێستا ئەوانەی دەینووسی گشتی دەچێتە ژێر بەشی لێدوانەکان بەبێ ئەوەی کێشە درووست بکات بۆ ڕەوشی وتارەکە، و شتێکی تریش دوگمەی "ڕاگوێستن"م زیادکرد بۆ وتارەکە، کاری دووگمەکە ئەوەیە لەدوای ئەوەی وێنەکەت بارکرد و دۆخی وتارەکەت بە کرا دیاریکرد وێنکەت ڕاستەوخۆ دەگوازێتەوە بۆ ناو وتارەکە بەبێ ئەوەی پێویست بکات خۆت بە دەست بیکەیت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٦:٥٧، ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: ئێستا کێشەیەکی نییە شایەنی باسکردن بێ. ماندوو نەبی! [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٧:٣٩، ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) == «لە ژێر» یان «لەژێر»؟ == سڵاو بۆ ھەمووان. تووڵامراز «'''لە ژێر'''» و «'''لە سەر'''» دەکات بە «'''لەژێر'''» و «'''لەسەر'''». دوێنێ [[لێدوانی ویکیپیدیا:تووڵامراز/ئەرێنییە ھەڵەکان#لەژێر یان لەژێر؟|'''لێرەدا''']] لەگەڵ بەڕێز [[بەکارھێنەر:-Haryad|Haryad]] بڕێک باسمان کرد. ئەگەر پێشنیارتان ھەیە بفەرموون. ـــ [[بەکارھێنەر:Hamid Hassani|Hamid Hassani]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hamid Hassani|لێدوان]]) ٠٦:٥٦، ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ڕاتان چییە؟ [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:٣٩، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ئەو پرۆپۆزیشنانە دەبێ بەسەریەکەوە بنووسرێن. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٤:٥٩، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) == بەربەستنی بۆتی ئەرشیڤ: DEXBOT == سڵاو کۆمەڵگای ویکیپیدیای کوردی ناوەندی، بۆتی ئەرشیڤم بەربەستکرد چونکە لە ئێستادا کێشەی ئەرشیڤی ھەیە، پێدەچێت بۆتەکە لە ١ی ئۆکتۆبەرەوە ئەپدەیتی بۆ کرابێت و پارامیتەرەکانی گۆڕانکاری بەسەرداھاتبێت بۆیە بەھەڵە ئەرشیڤ پەڕەکان دەکات و گۆڕانکاری لە دراوی <span dir="ltr">Counter</span> دەکات ھەر بۆ نموونە <span dir="ltr">[[Special:diff/1679460|Dexbot 01:57, 3 October 2026]]</span> ئەمە نموونەیەکە، لەجیاتی ئەوەی لە ئەرشیڤی ٦ ئەرشیڤی بکات، دراوەکەی دەگۆڕێت بۆ ئەرشیڤی یەک. لەچەندین شوێنی تریش ھەمان کێشە ڕوویداوە ھەر بۆ نموونە [[Special:diff/1678919|ئێرەش]] بۆیە جارێ بەربەستم کردووە تا کۆمەڵگا بڕیار بدەن لەمەولا چۆن بابەت ئەرشیڤ دەکەن. چونکە دوو پارامیتەری ھەیە لە ئێستادا <span dir="ltr">counter</span> و <span dir="ltr">localcounter</span>&rlm; [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٣٩، ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] @[[بەکارھێنەر:Shaween|Shaween]] @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٢:٢٨، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕای من ئەوەیە، localcounter‏ بە کار بێنین. چونکە پارامیتەرێکی ناوخۆیییە، کە بۆ ھەر پەڕەیەک بە جیا کار ئەکا. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:٤٧، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) dt625m9zjs60owp1zzs3hdcoc3q7jiw 0 118385 1686113 1656884 2026-10-12T19:43:13Z Bilalinfo 57400 1686113 wikitext text/x-wiki {{نوێکردنەوە}}{{Short description|خواردنێکی ژاپۆنی بە برنجی سرکەکراو}}{{Infobox prepared food|name=سوشی|alternative_name={{lang|ja|寿司}}|image=File:Sushi platter.jpg|image_size=300px|caption=قاپە سوشیی تێکەڵ|place_of_origin=[[ژاپۆن]]|region=[[ڕۆژهەڵاتی ئاسیا]]|main_ingredient={{plainlist| - برنجی سرکەکراو - [[نۆری]] }}}} '''سوشی''' ({{بە ژاپۆنی|すし、鮨、鮓、寿斗、寿し、寿司}}) خواردنێکە کە لە برنج پێکھاتووە. لە [[ئاشپەزی ژاپۆنی]] تێکەڵاوە لە برنجی کوڵاوی ژاپۆنی، چێژەمەنیی سرکە، چەندین جۆر خواردنی دەریایی (کە زۆرتر خاو و نەکوڵاون)، سەوزە و ھێلکە کە بە ساردی دەخورێت.<ref>Kouji ITOU; Shinsuke KOBAYASHI; Tooru OOIZUMI; Yoshiaki AKAHANE (2006). "Changes of proximate composition and extractive components in narezushi, a fermented mackerel product, during processing". Fisheries Science 72 (6): 1269–1276. doi:10.1111/j.1444-2906.2006.01285.x. Jump up ^</ref><ref name="sushiencyclopedia.com">http://www.sushiencyclopedia.com/sushi_roll_recipes/philadelphia_roll_recipe.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161028121138/http://www.sushiencyclopedia.com/sushi_roll_recipes/philadelphia_roll_recipe.html |date=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ }}</ref> لە سەرەتا، سوشی تەنیا ڕەوشێک بوو. بۆ ئەوە کە [[ماسی]] خراپ نەبێت، کە لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیادا ئەم کارەیان دەکرد. بەڵام دوای گەیشتن بە [[چین]]، چووە ناوی فەرھەنگی خواردنی وڵاتی [[ژاپۆن]].<ref>http://books.google.com/books?id=g_eGICVMj3YC&pg=PA231&dq=battera %22saba+zushi%22&hl=en#v=onepage&q=battera %22saba%20zushi%22&f=false</ref> سوشی جۆری زۆری ھەیە، بەڵام ئێستا لەناو خەڵکدا سوشی بە جۆرێک لە خواردنی سوشی دەڵێن کە ناوی سوشی ئۆدومییە.<ref name="sushiencyclopedia.com"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Sushi|سوشی}} {{تووڵی دەروازە|ژاپۆن|خۆراک|چین}} {{خۆراک-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:چێشتکەری ژاپۆنی]] [[پۆل:گرێ و دەستەواژە ژاپۆنییەکان]] [[پۆل:جۆرەکانی خۆراک]] t5dmljo9s6ogsi3u3whw8jzyu1t1gu3 0 130394 1686386 1667482 2026-10-13T07:38:56Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە، ھیندستان-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1686386 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ٢٠١٢ | image = 2012_Poster.jpg | caption = پۆستەری فیلم | director = ڕۆڵاند ئێمیرچید | producer = هاڕاڵدکلۆسەر<br />مارک گاردۆن<br />لاری جەی. فڕانکۆ | writer = هاڕاڵد Kloser<br />ڕۆڵاند ئێمیرچیت | starring = {{Plainlist| * [[جۆن کوساک]] * [[جیوێتیڵ ئیژۆئ فەر]] * [[ئاماندا پیت]] * [[ئۆلیڤەر پلات]] * [[ساندی نیوتۆن]] * [[دانی گلۆڤەر]] * [[وۆدی هاریلی سۆن]] <!-- Per billing block-->}} | music = هاڕاڵد کلۆسەر<br />تۆماس واندەر | cinematography = دیەن سمیلەر | released = {{film date|2009|11|13}} | editing = دەیڤد برینەر<br />پیتەر ئیلیۆت | studio = Centropolis Entertainment<br>The Mark Gordon Company | distributor = Columbia Pictures<!--Do not change. See citations in lead--> | runtime = 158 minutes <!-- U.S. theatrical release: 157:37 --> | country = ویلایەتە یەکگرتووەکان<ref name="2012AFI" /> | language = ئینگلیزی | budget = $200 میلۆن<ref name="officialbudget"/> | gross = $769.7 میلۆن<ref name="box office" /> }} '''٢٠١٢''' فیلمێکی [[ئەمریکی]] ساڵی '''٢٠٠٩'''یە. فیلمەکە لە دەرھێنانی '''ڕۆڵاند ئێمیرچید'''ە و لە بەرھەمھێنانی (هاڕاڵد کلۆسەر، مارک گاردۆن، لاری جەی. فڕانکۆ)یە. پاڵەوانی فیلمەکە ئەکتەری ئەمریکی [[جۆن کیوساک]]ە. ==چیرۆک== چیرۆکی فیلمەکە باس لە ساڵی ([[٢٠١٢]]) دەکات، کە بە پێی فیلمەکە، ساڵی دووبارە ژیانەوەی زەویە و ڕێژەیەکی زۆۆری مرۆڤەکان بەهۆی چەندین کارەساتی سروشتیەوە گیان لەدەست دەدەن. وە وڵاتی [[چین]] ڕادەسپێردرێت بە درووستکردنی چەند کەشتیێکی زەبەلاح کە بەرگەی یەکێک لە گەورەترین لافاوی ئاو بگرێت. ==سەرچاوەکان== [https://en.wikipedia.org/wiki/2012_(film) ویکیپیدیای ئینگلیزی] ==پەراوێزەکان== {{تووڵی دەروازە|فیلم|ھۆڵیوود|خەیاڵی زانستی|ھیندستان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|پاریس|تۆکیۆ|دەیەی ٢٠١٠|کالیفۆڕنیا|کەنەدا|لەندەن}} {{reflist}} {{فیلم-کۆلکە}} {{ھیندستان-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٩]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمە سێ ڕەھەندییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی کۆلومبیا پیکچەرز]] [[پۆل:فیلمی ئەکشنی خەیاڵی زانستی دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:فیلمی ئەکشنی زانستی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:فیلمەکانی دەیەی ٢٠٠٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمە کارەساتییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە زانستییە خەیاڵییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی حکوومەت]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە لە ساڵی ٢٠٠٦ داندراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە ساڵی ٢٠١٢ داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان لە لۆس ئەنجلۆس دانراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە تۆکیۆ داندراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە واشنت داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە لاس ڤێگاس ڤالی ڕوودەدەن]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە داھاتوودا داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لەسەر فڕۆکە داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە کەشتییەکان ڕوودەدەن]] [[پۆل:فیلمەکان لە ڤانکۆڤەر وێنەگیراون]] [[پۆل:فیلمە قەدەغەکراوەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنییە زانستییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:خەیاڵ سەبارەت بە حکوومەت]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە واشینگتن داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە تەکنۆلۆژیا]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە زەریای ھێمن ڕوودەدەن]] [[پۆل:فیلمەکان لە چەشنی کارەسات]] [[پۆل:قڕان لە خەیاڵ]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە بومەلەرزە]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە سەرۆکە خەیاڵییەکانی ئەمریکا]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە تسۆنامییەمان]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە پاریس داندراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە کۆشکی سپی داندراون]] [[پۆل:فیلمە ئەکشنە خەیاڵییە زانستییە ئینگلیزییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە سان فرانسیسکۆ داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە ڕووداوەکانیان لە شاری ڤاتیکانە]] 0jhe2wpn6spqd5n7ovm34mk26gjekoh 3 134072 1686376 1684175 2026-10-13T07:37:19Z MediaWiki message delivery 12292 /* Tech News: 2026-42 */ بەشی نوێ 1686376 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Aram/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(31d) |counter = 1 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}}{{لێدوانی بەکارھێنەر:Aram/سەرپەڕە}} |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 }} {{سەرقاڵ}} ---- {{تۆخ|{{ناوەڕاست|{{دوایین جار دەستکاری کراوە لەلایەن}}}}}} <!--{{پەیامەکان بۆ کۆمەڵگە}}--> {{لێدوانی بەکارھێنەر:Aram/سەرپەڕە}} {{ھن|٥}} <!-- تکایە دەستکاریی بەشی سەرەوە مەکە --> == چاکردنی ساڵە کۆچییەکان == <!-- دەستپێکی دەمبوس -->{{پەیامی دەمبوسدار|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٩:٥٣، ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٣١ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٤٧١٨١٩٨٩}}<!-- کۆتاییی دەمبوس --> سڵاو بەڕێز ئارام، سپاس بۆ بەسەرداچوونەوەی وتارەکان، پێشنیارێکم ھەیوو، پێم وابێت ھەڵەیەک ھەبوو لە گۆڕینی ساڵە کۆچیەکان بۆ زاینی، کە بۆ نموونە ١٣٧٤کۆچی کرابوو لە ١٩٩٢ لەجیاتی ١٩٥٤. حەزم کرد ئاگادارتان بکەمەوە نەک کێشەیەک لە سیستەمەکە ھەبێت. زۆر سپاس[[بەکارھێنەر:Daniel abdullah|Daniel abdullah]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Daniel abdullah|لێدوان]]) ‏٢١:١٤، ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :سڵاو لە ئێوەش {{وب|Daniel abdullah}} ساڵی زایینی = ساڵی کۆچی + ٦٢١. وا نییە؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٢١:٣٣، ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :: سڵاو، نا منیش جاران وام ئەزانی وایە، بەڵام ئەوە ھەڵەیە،<br> ::بەشێوەیەکی گشتی ئاوا ئەکرێت، بۆ کۆچی مانگی کە سوننەکان بەکاری ئەھێنن(جیاوازە لە کۆچی خۆریی کە شیعەکان بەکاری ئەبەن) بە ھەرحاڵ ئەمە یاساکەیە <br> ::زاینی= ((کۆچی*0.97)+622)، <br> ::کۆچی=((ساڵی زاینی-622)*1.03)<br> ::بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە [https://jostrans.org/issue17/art_darani.php ئێرە]، ھەڵبەت مانگەکانیش کێشە دروست ئەکەن، بۆ ئەوەی وردتر گۆڕانکاریەکان بکەن بەتایبەت ئەگەر مانگ و ڕۆژی لەگەڵ بوو [https://www.islamicity.org/hijri-gregorian-converter/# ئەمە] بەکار ببەن زۆر بێ کێشەیە.<br> ::ڕێز و سڵاو[[بەکارھێنەر:Daniel abdullah|Daniel abdullah]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Daniel abdullah|لێدوان]]) ‏١١:٥٩، ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :::{{وب|Daniel abdullah}} زۆر سپاس بۆ ڕوونکردنەوەکانت! حەز دەکەم ڕای {{وب|Calak|Serchia}} وەرگرین و قسەیەک لەم بارەوە بکەن. من کەمێک سەرم لێ تێک چووە! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٩:٤٩، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :::: شایەنی نییە براکەم، منیش تازە فێری ئەوە بووم، دەستی بەڕێزتان خۆش بێت ھۆکارەکەی ئێوە بوون، لەشتان ساخ بێت.[[بەکارھێنەر:Daniel abdullah|Daniel abdullah]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Daniel abdullah|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٦، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :::::نازانم ئێستا بەدیاریکراوی کێشەکە لەکوێ دروست بووە. بۆ گۆڕینی ساڵی کۆچی بە زایینی، ئەوەی بزانم حسابێکی ئاسانی نییە و کێشە لە ئاڵوگۆڕ دروست دەبێت. ھەرچۆن بێت، باشترە ویکیی عەرەبی یان ئینگلیزی بکرێتە سەرچاوە لەم بابەتە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ‏١٨:٢٤، ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :::::: ئەرێ مام {{وب|Calak}} تۆ سەر لەم باسە دەردەکەی؟ زۆر دەمێکە ئەم بەشەم لە چوونە نێو ئەرشیڤەکان ڕاگرتووە. گەر ئێوەش نایزانن یان ناتانەوێت قسەی لێوە بکەن، بێزەحمەت قورنچکێ لە یەکێکی شارەزا بگرە و سپاسیش! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٠٨:١٧، ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) :::::::نەکنیکیەن ساڵنامەی کۆچی ١٠ ڕۆژی کەمترە لە زایینی بۆیەش ناتوانی بەو ڕێگایە ھەژماری بکەیت ,ئەشتوانی ئەم [[Https://www.islamicity.org/hijri-gregorian-converter/|وێبسایت]]ە بەکار بێنی بۆ ھەژمارکردنی دروست . [[بەکارھێنەر:KOJIN VIO|KOJIN VIO]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:KOJIN VIO|لێدوان]]) ‏٠٢:٠٠، ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) :::::::: {{وب|KOJIN VIO}} سپاس بۆ لێدوانەکەت، بەڵام لێرەدا باسەکە بەتایبەت لەسەر ساڵەکە بوو نەک ڕۆژ و مانگیش. دوگمەیەکی بچووکمان بۆ ئەوە دروست کردبوو تا ساڵی کۆچی بکاتە زایینی چونکە بەشێک لە بەکارھێنەرانمان لە ویکیپیدیای فارسییەوە وەرگێڕان دەکەن و لەوێش کار بە ساڵنامەی کۆچی دەکەن؛ وتمان با کاری گۆڕینی ساڵەکان ئاسانتر بکەین و ئیتر ئەم باسەی لێوە دروست بوو کە جارێ ئەوسەری دیار نییە. لەگەڵ سپاسی دووبارەی بەندە، ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠١:٥٧، ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) == فۆنتی سەربەشەکان == <!-- دەستپێکی دەمبوس -->{{پەیامی دەمبوسدار|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٤:٣٢، ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٣٣ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٨٨٨٠٧٥٢٢}}<!-- کۆتاییی دەمبوس --> سڵاو کاک ئارام، تێبینیم کردووە فۆنتی سەردێڕی بەشەکان گۆڕاوە (کرۆمی دیسکتۆپ). ویستم بزانم لای ئێوەش وایە، تا ئەگەر وا بێت چارە بکرێت. ([https://ibb.co/gyJq60L وێنە]) [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ‏١٥:١٤، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) :سڵاو کاک {{وب|Serchia}} من و کاک {{وب|Kushared}} ئاگادارین. منیش چاوەڕێی وەڵامێکم لە کاک محەممەدەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٧:٠٤، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) == ساڵی ھەڵە == <!-- دەستپێکی دەمبوس -->{{پەیامی دەمبوسدار|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٢٠:٠٧، ٢٢ی تەممووزی ٢٠٣٤ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|٢٠٣٧٢١١٦٦١}}<!-- کۆتاییی دەمبوس --> سڵاو کاک {{وب|Aram}} بڕوانە ئەم [[داڕێژە:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش ٢٠٠٥|داڕێژەیە]] زۆربەی ساڵەکان ھەڵەیە ناوەڕۆک و ساڵەکان یەکناگرنەوە. پێشتر لە ڕێگای بۆتەوە درووست کراون، بۆئەوەی کاتێکی زیاترمان بۆ بگەڕێتەوە لە ڕێگای بۆتەوە چارەسەری بکە. بۆ نموونە؛ ئەم [[بڕیارنامەی ١٥٦٩ی ئەنجومەنی ئاسایش|وتارە]] گەر سێرێکی وتارە ئینگلیزییەکە بکەی لە ناوەڕۆکەوە جیاوازی ھەیە. یاخود ھەندێک لە وتارەکان یان گرێنەدراون بە زمانەکانی ترەوەیان بە ساڵێکی ھەڵەوە گرێدراون. [[بەکارھێنەر:Arya sarhan|Arya sarhan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Arya sarhan|لێدوان]]) ‏١٧:٥٤، ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو {{وب|Arya sarhan}} ئەگەر مەبەستت ڕێکەوتی دەرچوونی بڕیارنامەکانە، بەڵێ، تێبینیی ڕێکەوتی نادروستم کرد، بەڵام ھەمووشیان ھەڵە نین. لەسەر ئەوەی وتتان «ھەندێک لە وتارەکان یان گرێنەدراون بە زمانەکانی ترەوەیان بە ساڵێکی ھەڵەوە گرێدراون.» دەتوانی نموونەم بۆ دانێیت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢٠:٠٦، ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەم وتارانە بە ھەڵە گرێدراون؛ ([[بڕیارنامەی ١٥٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٩٨٥]]، [[بڕیارنامەی ١٥٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٥٨٦]] ، [[بڕیارنامەی ١٥٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٥٨٧]] ، [[بڕیارنامەی ١٥٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٥٨٨]]) چەندانی تریش. وە [[بڕیارنامەی ١٥٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٥٨٣]]ش گرێنەدراوە، گەر سێری ناوی وتارەکە و سەردیڕی داڕێژەکەش بکەی جیاوازن. زۆربەیان وان ناوی وتار و سەردێڕی داڕێژەکە ساڵێکیان جیاوازە. چەند دانەیەکم چاک کرد و چەند وتارێکم گرێدا بەڵام زۆرن باشترە بە بۆت بکرێت. [[بەکارھێنەر:Arya sarhan|Arya sarhan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Arya sarhan|لێدوان]]) ‏٢٢:٤٧، ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :::{{وب|Arya sarhan}} زۆر سپاس بۆ وردبوونەوەت لێیان! ئەمانە ئەوانەن کە لێرە و لەوێ جیاوازن: :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 70]]|[[بڕیارنامەی ٧١ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 570]]|[[بڕیارنامەی ٥٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1574]]|[[بڕیارنامەی ١٥٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1575]]|[[بڕیارنامەی ١٥٧٦ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1583]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1584]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1585]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1586]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1587]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1588]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٩ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1590]]|[[بڕیارنامەی ١٥٩١ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1589]]|[[بڕیارنامەی ١٥٩٠ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::ئەمانەش ئەوانەن کە زمانەکانی تریان پێوە گرێ نەدراوە و بە لێکدانیان لەگەڵ بەندی ئینگلیزییەکە چارە دەبن نەک بە گواستنەوە کە ئیشەکە دەکاتە دوو ئیش: :::*[[بڕیارنامەی ١٥٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ١٥٧٨ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ١٥٧٩ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ١٥٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ٤٣١ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ٥٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::لەسەر چاکسازیی ڕێکەوتەکانیش، کاتی دەوێ و ماوەیەک لێرە نابم. ئیشەڵڵا کە ھاتمەوە، خەریکیان دەبین. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠١:٢٠، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Future Audiences team has started a [[en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about “Google preferred sources”|discussion on English Wikipedia]] about a proposed new experiment to show a temporary notice about the new [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/original-high-quality-content-search/ Google Preferred Sources] feature to Wikipedia readers coming from Google. The experiment is to test whether this notice makes visitors come back to Wikipedia more often. Preferred Sources feature lets users choose websites they trust so Google can highlight content from those sources more prominently in Search and AI experiences. We are interested in testing this on other languages that Google supports and would welcome assistance with starting conversations on other wikis. If interested, please reach out to Future Audiences on the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Preferred sources|talk page]]. '''Updates for editors''' * The chat platform Discord is releasing a new self-service framework that websites can use to specify how their links should look when shared on Discord. The Future Audiences team is planning to start using this new framework to improve how Wikipedia links look when shared on Discord, giving better attribution and credit to contributors. The link appearance and behavior won't change in the first phase of this project as we want to first collect some baseline data to assess the impact of future changes. However, if community members who are active on Discord spot any issues, they can reach out on [[phab:tag/future-audiences/|Phabricator]] or [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Metawiki]]. * The Reader Growth team will be running an experiment to test whether [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Compact Lead|compacting article lead sections on mobiles]] with the addition of a "read more" button improves reader retention. The test will begin on September 17 on Arabic, Spanish, French, Indonesian, Italian, Japanese, Portuguese, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and will run for four weeks. * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming week. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was returning an HTTP 500 error and could not be reached, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''Updates for technical contributors''' * Developers who maintain a tool that queries the Wikimedia Commons links tables need to update their code to connect to the new x4 database cluster. The links tables have been moved from the s4 cluster to x4, and will no longer receive updates on s4. The page and redirect tables remain available on both clusters. A wiki replica for the x4 cluster will be set up afterwards. The change is being made because the s4 cluster has grown too large to operate efficiently. You can [[wikitech:Special:MyLanguage/News/2026 Commons links tables database split|read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.20|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٥:٢٨، ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31039826 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 23 September 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1790172000 14:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Special:MyLanguage/Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] '''Updates for editors''' * The Growth team tested a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]]. The new notice replaced multiple dialogs and a simultaneous welcome notification with a single message highlighting the benefits of creating an account. The experiment increased permanent account creation from 1.94% to 3.66%, an 87% relative increase. The change will now be released to all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T433551] * For Wikipedia editors using the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|"Suggestion mode" Beta Feature]], there is a [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-editcheck-experimental|new opt-in user preference]] for showing "experimental" edit checks and suggestions. These types are listed at [[Special:EditChecks#experimental-checks|Special:EditChecks]], and are intended for early developer-testing and for gathering feedback from experienced users. Administrators can change the [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|configuration details]] for each suggestion as usual. Administrators can also [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Experimental Suggestions|use this feature]] to help test their community's ideas for locally created checks and suggestions. Experimental types will have a more distinct visual style later this week. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. * The [[m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]] has been launched as a space for technical discussions and collaboration among Wikimedia communities in Central and Eastern Europe. * A new tool, [[mw:Special:MyLanguage/Language Onboarding and Development/Starter kit|Starter Kit]], is now available for new and small language Wikipedia communities. It brings together guided tasks, tools, and resources to help communities get started, monitor their progress, and collaborate with the broader Wikimedia community. Starter Kit is hosted on Wikimedia Toolforge and is designed for Wikipedias with fewer than 50,000 articles. Learn more about how Starter Kit works and how communities have been using it in [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|this Diff blog post]]. * The Reader Growth team is launching a retest of the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]]. The retest will use three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. The experiment will begin the week of September 28 and will run on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, Farsi, French, German, Indonesian, Japanese, Polish, Portuguese, Spanish, Swedish, and Vietnamese Wikipedias. * After successful rollouts to Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]] from the Reader Experience team will be available to all logged-in users on all Wikipedia wikis starting September 28. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the mentor status script repeatedly updated mentors’ status even when nothing had changed, creating unnecessary Recent Changes entries, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T436659] '''Updates for technical contributors''' * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, used to retrieve specific details about active or historical abuse filters configured on a wiki, has been updated to support the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>formatversion=2</nowiki></code></bdi> configuration parameter, thereby leading to breaking changes to the API response. All users who maintain user-scripts or other code need to check if they use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, and respond to any breaking changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T435828] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١١:٥٤، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31085309 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Users of default skins on desktop and mobile web (Vector 2022 and Minerva respectively) will now be informed if the search suggestions displayed as they type into Search come from page redirects. Previously, users could get confused when the top search suggestions did not match exactly what they had typed. The new redirect notice clarifies that these suggestions are not random, but related to the search. The suggested pages may be redirects to the most relevant destination articles being searched for. [https://phabricator.wikimedia.org/T303013] * Logged-out Wikipedia users on mobile web will begin to see a bookmark button for saving articles to their [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] instead of the current Watchstar button. When clicked, the bookmark button prompts users to log in or create an account to save an article for later. An earlier experiment found that the bookmark icon was four times more likely than the Watchstar button to encourage logged-out users to create an account. This change is part of efforts to encourage more readers to become account holders and use features that help them save and return to content. [https://phabricator.wikimedia.org/T438769] * An experiment will begin on September 29 on Spanish, Arabic, English, and French Wikipedias to simplify the experience users encounter immediately after account creation. The test will explore whether removing friction from the current Welcome Survey helps new users understand what to do next more easily. The experiment will run through the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T430058] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has put out a call for the community to suggest topics that it should consider and discuss with the Wikimedia Foundation. Editors and technical contributors are invited to add topics to [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council|the council's talk page]]. * Later this week, it will be possible for communities to configure [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit Checks and Suggestions]] so that they are [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|shown within additional namespaces]], such as a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Draft:</nowiki></code></bdi> namespace. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. * A bug in the [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] is causing the page to fail to load for users that have unseen changes on Wikimedia Commons. Developers are working on a fix. Until then, affected users can follow the workarounds described in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist#GlobalWatchlist temporarily broken for users with Wikimedia Commons|relevant]] help section. * New magic words <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:TIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:RTIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> are now available for use. They are able to change the default sorting of categories to be based on timestamp of categorization. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was not reachable has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''Updates for technical contributors''' * The datacenter switchover, scheduled on September 23, has been postponed. [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|The equinox exercise]] revealed capacity issues, preventing the switch of all services to the other datacenter. The process has been paused, prioritizing investigating that issue, to ensure that we continue to be able to serve our users reliably. A new exercise will be scheduled. Meanwhile, all traffic and edits continue to work as usual. * On September 23, a power loss briefly affected all wikis, creating intermittent issues on both reading and editing modes. This also affected Gerrit. This is unrelated to the datacenter switchover postponement. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/9fm19t8qykk8] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Produnto|Produnto]] has been deployed to mediawiki.org and [[phab:T421436|some Indic language wikis]]. We want to hear your feedback on this experimental product. Produnto allows users to use Lua modules hosted in [[gitlab:repos/lua|Wikimedia's GitLab]]. It simplifies the sharing of Lua code between wikis. Instead of copying each individual Lua module from one wiki to another, users will be able to easily share packages across all wikis. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.22|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * A [[m:Event:Cross-wiki Code Collaboration Workshop|Cross-wiki code collaboration workshop]] will be held online on October 2 at 12:30 UTC, bringing together South Asian technical contributors to learn about Produnto and begin piloting it on Hindi, Punjabi, Odia, Telugu, and Malayalam Wikipedias. Produnto is a package manager for deploying Lua modules hosted on GitLab to Wikimedia wikis, and was recently deployed on some pilot wikis. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٠:٤٦، ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31092225 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The process for this year’s Community Wishlist [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|has been published]], incorporating community feedback. The wish submission process will [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is the deadline for submitting wishes?|end on November 8]]. This year, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027/Working group|a working group (open for volunteering)]] that includes community members familiar with the technical aspect of our wikis alongside Wikimedia Foundation staff, will take care of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is triage?|triage process]]. The triage is expected to be completed by late November. Votes for wishes will start in January. '''Updates for editors''' * Editors using the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] will now see a warning when they paste text that is likely to have initially been copied from one of five external generative AI chatbots into Wikipedia. This feature is known as [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|LLM Paste Check]]. It is a type of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] that is community configurable. The check looks for markers in the copied HTML and is not using content watermark detection. Edits will also [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|be tagged]] so that patrollers can review them more closely. The feature helps newcomers add content that respects Wikipedia’s policies and makes it easier for experienced editors to identify problematic edits. Communities with local policies about LLM usage can [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Configuration|adjust the wording and policy that is linked]]. The team [[listarchive:list/translators-l@lists.wikimedia.org/message/EVHKWJ4IERZELMPIWNH3XUVUSQV5KOO4/|apologizes]] that this was rolled out without a delay for translations. * Editors can now easily [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|access the web visual editor directly from the iOS and Android apps]]. When opening the editor, users will be given a choice between visual editing and source editing. If they choose visual editing, they will be sent to a mobile web window in their phone's browser. After completing their edit, a banner will give them the option to return to the app. This enables readers to make quick contributions while casually reading. * Users of the Wikipedia Android and iOS apps will now see a one-time account creation prompt after they have used the app for two consecutive weeks. This prompt explains the benefits of having an account. It is intended to help more casual readers become logged-in users who return to the apps regularly. [https://phabricator.wikimedia.org/T434847] * Editors on [[wmnoc:conf/dblists/group1.dblist|group1 wikis]], including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Recent changes|Recent Changes]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help: Watching pages|Watchlist]] when a link to another language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on October 5 at 07:00 UTC as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make important changes easier to identify. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or concerns on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T439415] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where mentors who removed themselves from the mentorship program could still have mentees assigned to them and receive questions, has now been fixed. Mentees will now be reassigned when a mentor leaves the program. [https://phabricator.wikimedia.org/T418194] '''Updates for technical contributors''' * Wikimedia Brasil has published its [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Brasil/Arcabouço de Boas Práticas de Desenvolvimento|Development Best Practices Framework]] (ABPD). It is a guide for staff, contractors and volunteers building technical tools and projects. It covers the project lifecycle, security, accessibility, personal data protection and responsible AI use, and explains how movement-wide guidelines were adapted to a local context. They encourage other affiliates to reuse it and adapt it. Read more in the [[wmfblog:2026/09/26/wikimedia-brasils-development-best-practices-framework-technical-sustainability-as-an-organizational-responsibility|Diff post]]. * A new, canonical base URL for Wikimedia APIs will soon be introduced. The new canonical route follows a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/api/</nowiki></code></bdi> pattern and will act as an alternative path for current REST APIs (for example: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/w/rest.php/</nowiki></code></bdi>). Both versions will be callable for all existing APIs, but the new structure will be the preferred path for newly created API modules. This change will be non-breaking for most users. The existing pathways will remain available for all existing endpoint requests. However, some endpoints may return URLs following the new pattern in response bodies. Changes will be available on test wiki first, with the rollout expected to cover all wikis by the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T433535] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.23|MediaWiki]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W41"/> </div> ١٨:٤٩، ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Trizek (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31098825 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Starting October 13, wikis can change the default pattern for [[:en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]] (currently <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name=":1" /></syntaxhighlight>). They will be able to use human-readable, content-based reference names that are more helpful to contributors using the source editor (e.g. <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name="Miller2026-1" /></syntaxhighlight>). VisualEditor reference name patterns can be defined using MediaWiki system messages, JSON, templates and modules ([[:mw:Special:MyLanguage/Help:Cite/VisualEditor reference names|more information]]). Admins can enable these changes via [[Special:CommunityConfiguration/Cite-VisualEditor-Autonames|community configuration]]. This is a [[:m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist/W17|community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T436255] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to English Wikipedia on October 14 and to remaining Wikimedia Foundation wikis by end of October (likely October 21). The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. This is a [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/History|long-standing community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440243][https://phabricator.wikimedia.org/T440304] '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools]] will be removing the list view of the Watchlist and defaulting everyone to the changelog view. Previously, there were two versions of how the Watchlist is shown to mobile web users: the list view, where editors could see watched articles in a list format, and the changelog view, where editors could see changes to watched articles in a log format, controlled by a user's Advanced Mobile Control settings. This has created issues for code-base maintenance: two different displays means two sets of code to manage. By defaulting to the changelog view, we are simplifying the codebase and avoiding the likelihood of missing bugs. * The Wikipedia Android app is testing a way to listen to article introductions in the “For you” feed. A text-to-speech model reads the existing article text aloud without rewriting it or adding any content. The 30-day experiment will begin in the Wikipedia Beta app during the third week of September, then move to the regular Wikipedia Android app in October for a limited group of eligible users. A small portion of app users (those with English feeds and at least one topic interest) will have access to the feature. This experiment is part of broader efforts to give app readers options in how they consume content in order to deepen engagement and user retention. [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Listening to Wikipedia/Phase 1|Learn more]] and [[mw:Talk:Readers/Listening to Wikipedia|share feedback]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighting]] was [[phab:T288161|enabled]] by default for all logged out and newly registered users on the English Wikipedia on September 14. With no signs of adverse effects, the same change is being proposed to be made globally across all wikis in a few weeks. If you have concerns or feedback, or if your wiki would like to opt out, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror#Enabling CodeMirror by default on all WMF wikis for newbies|please see the help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440077] * [[d:Wikidata:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|Wikidata mobile statement editing]] of all datatypes will be officially launched on October 13, when it will be removed from Wikidata [[d:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] and become available to all editors. Users can [[d:Wikidata_talk:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|report bugs and share feedback]]. * Last week, language link changes were removed from [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] feeds on Wikivoyage, Wikisource, Wikiversity, Wikiquote and Wiktionary. As no adverse effects have been observed, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] plans to roll out this change globally to all Wikipedias. This is scheduled for October 13 at 07:00 UTC, after which editors will no longer see when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or ask to opt out their wiki on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440698] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where accidentally touching the graph while scrolling on the Pageviews tool on mobile could unintentionally zoom in has now been fixed. Click-and-drag zoom is now disabled on touch devices. [https://phabricator.wikimedia.org/T440075] '''Updates for technical contributors''' * There are three major changes coming to dumps: the legacy content dumps [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/thread/E6D5EU4PMSTSOI2J7A46HJ3YW2W554CS/ deprecated in January 2026] will now be sunset, the replacement [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/MediaWiki_Content_File_Exports MediaWiki Content File Exports] will be delayed to implement a “safety buffer”, and they are now also available as 7zip-compressed files. Users will need to switch the URL they download their dump from. For more information, timeline and migration instructions, see [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Legacy_content_dumps_sunset Legacy content dumps sunset]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.24|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation discovered unauthorized activity by OpenAI agents on Wikimedia projects, including edits to wikis, attempts to exploit a public note-taking tool, and heavy automated traffic. [[diffblog:2026/10/05/openai-rogue-agent-activities-found-on-wikimedia-projects/|Read the blog post on Diff]] for more details about the activity and the Foundation’s response. '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon! We’ll be meeting in lovely Tirana, Albania for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] from April 9–11, 2027. Scholarship and staff sponsorship applications are currently being [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ accepted through Pretix] and will close on October 30, 2026. General registration will open in January 2027. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٠٧:٣٧، ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31142468 --> sgydz3el9s5482gn95795ssa2evd0fk 0 134293 1686169 1679287 2026-10-12T21:31:37Z InternetArchiveBot 27288 Adding 27 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686169 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = {{lang|ko|고려국}} - {{lang|ko-Hant|高麗國}} |conventional_long_name = شانشینی گۆریۆ |common_name = گۆریۆ |continent = ئاسیا |region = نیمچەدوورگەی کۆریا |country = کۆریا |status = '''[[سەربەخۆیی|دەوڵەتی سەربەخۆ]]'''<br/>{{small|(٩١٨–٩٦١، ١٣٥٦–١٣٦٨)}}<br />'''دەوڵەتی باجپێدەری [[ئیمپراتۆریەتیی سۆنگ]]'''<br/>{{small|(٩٦٢–٩٩٤، ١٠٧١–١١٢٦)}}<br />'''دەوڵەتی باجپێدەری [[ئیمپراتۆریەتیی لیاوۆ]]'''<br/>{{small|(٩٩٣–١٠١٠، ١٠٢٠–١١٢٥)}}<br />'''دەوڵەتی باجپێدەری [[ئیمپراتۆریەتیی جین (١١١٥–١٢٣٤)]]'''<br/>{{small|(١١٢٦–١٢٥٨)}}<br />'''دەوڵەتی ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی یوان]]'''<br/>{{small|(١٢٧٠–١٣٥٦)}}<br />'''دەوڵەتی باجپێدەری [[ئیمپراتۆریەتیی مینگ]]'''<br/>{{small|(١٣٦٨–١٣٧٤، ١٣٨٥–١٣٩٢)}}<br />'''دەوڵەتی باجپێدەری یوانی باکوور'''<br/>{{small|(١٣٧٤–١٣٨٨)}} |era = سەردەمی ناوین |government_type = [[پاشایەتی]]<br/>{{small|لەژێر [[دیکتاتۆریەتی سەربازی|ڕژێمێکی سەربازی]] (١١٧٠–١٢٧٠)}} |year_start = ٩١٨ |year_end = ١٣٩٢ |event_start = تاجخستنەسەری [[تایجۆی گۆریۆ|تایجۆ]] |date_start = ٢٥ی تەممووزی |event_end = وازھێنانی گۆنگیانگ لە پاشایەتی |date_end = ١٢ی تەممووزی |event1 = یەکگرتنەوەی [[کۆتا سێ شانشینەکە]] |date_event1 = ٩٣٦ |event2 = شەڕی گۆریۆ-خیتان |date_event2 = ٩٩٣–١٠١٩ |event3 = شەڕی گۆریۆ-جورچن |date_event3 = ١١٠٤–١١٠٩ |event4 = [[دیکتاتۆریەتی سەربازی|ڕژێمی سەربازیی گۆریۆ]] |date_event4 = ١١٧٠–١٢٧٠ |event5 = داگیرکارییەکانی مەغۆل بۆ سەر کۆریا |date_event5 = ١٢٣١–١٢٥٩ |event6 = ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی یوان]] |date_event6 = ١٢٧٠–١٣٥٦ |p1 = بالھای |flag_p1 = |p2 = بایکجیی نوێ |flag_p2 = |p3 = تایبۆنگ |flag_p3 = |p4 = شیللای نوێ |flag_p4 = Seal of Silla.svg |s1 = جۆسۆن |flag_s1 = Flag of the king of Joseon.svg |image_flag = Royal flag of Goryeo (Bong-gi).svg |flag_type = ئاڵای شاھانە (بۆنگ-گی) |image_coat = Seal of Goryeo King.svg |symbol_type = مۆری شاھانە<br>(١٣٧٠–١٣٩٢) |image_map = koryo map.png |image_map_caption = نەخشەی گۆریۆ لە ساڵی ١٣٨٩ |capital = '''پایتەختی سەرەکی:'''<br/>[[کایسۆنگ|گێگیۆنگ]] (٩١٩–١٢٣٢، ١٢٧٠–١٣٩٢)<br/>'''پایتەختی کاتی:'''<br/>چۆروون (٩١٨–٩١٩)<br/>گانگھوا (١٢٣٢–١٢٧٠)<br/>[[سیئۆل|ھانیانگ]] (١٣٨٢–١٣٨٣، ١٣٩٠–١٣٩١) |latd = 37 |latm = 58 |latNS = N |longd = 126 |longm = 33 |longEW = E |common_languages = [[کۆریی کۆن|کۆریی کۆنی کۆتایی]]، [[زمانی کۆری|کۆریی ناوەندیی سەرەتایی]]، چینی کلاسیک<ref name="Seth2010_92">{{cite book |last=Seth |first=Michael J. |title=A History of Korea: From Antiquity to the Present |year=2010 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-6717-7 |page=92}}</ref><ref name="Lee1984_134">{{cite book |last=Lee |first=Ki-baik |title=A New History of Korea |year=1984 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-61576-2 |page=134}}</ref> |religion = [[دینی دەوڵەت|بودیزم (دینی دەوڵەت)]]، [[کۆنفووشیزم]]، [[تاویزم]]، شامانیزم<ref>{{cite book |title=Korea: A Historical and Cultural Dictionary |last1=Pratt |first1=Keith |last2=Rutt |first2=Richard |last3=Hoare |first3=James |year=1999 |publisher=Routledge |page=189 |isbn=978-0-7007-0464-4}}</ref> |currency = سکەی گۆریۆ |title_leader = [[پێڕستی پاشاکانی کۆریا|پاشا / ئیمپراتۆر]] |leader1 = [[تایجۆی گۆریۆ|تایجۆ]] (یەکەم) |year_leader1 = ٩١٨–٩٤٣ |leader2 = [[گوانگجۆنگی گۆریۆ|گوانگجۆنگ]] |year_leader2 = ٩٤٩–٩٧٥ |leader3 = [[مونجۆنگی گۆریۆ|مونجۆنگ]] |year_leader3 = ١٠٤٦–١٠٨٣ |leader4 = [[سیۆنجۆنگی گۆریۆ|سیۆنجۆنگ]] |year_leader4 = ١٠٨٣–١٠٩٤ |leader5 = گۆنگمین |year_leader5 = ١٣٥١–١٣٧٤ |leader6 = گۆنگیانگ (کۆتا) |year_leader6 = ١٣٨٩–١٣٩٢ |title_deputy = سەرۆکی ڕژێمی سەربازی |deputy1 = ئی وی-بانگ (یەکەم) |year_deputy1 = ١١٧٠–١١٧٤ |deputy2 = ئیم یو-مو (کۆتا) |year_deputy2 = ١٢٧٠ |stat_year1 = ١١٢٣<ref name="고려도경">{{cite book |last=서긍 |title=고려도경 (高麗圖經) |year=1123}}</ref> |stat_pop1 = ٢،١٠٠،٠٠٠ |stat_year2 = ١٢٠٠<ref name="고려시대 개경연구">{{cite book |last=박용운 |title=고려시대 개경연구 |year=1996 |pages=147–156}}</ref> |stat_pop2 = ٣،٠٠٠،٠٠٠ |stat_year3 = ١٣٩٢<ref name="한국경제통사">{{cite book |last=이헌창 |title=한국경제통사 |year=2003 |page=53}}</ref> |stat_pop3 = ٥،٠٠٠،٠٠٠ |today = {{Flag|South Korea}}<br />{{Flag|North Korea}} }} {{Infobox Korean name | title = ناوی کۆری | hangul = {{lang|ko|고려}} | hanja = {{lang|ko-Hant|高麗}} | koreanipa = {{IPA-ko|ko.ɾjʌ|}} }} '''گۆریۆ''' یان '''کۆریۆ''' (بە [[ھانگۆل]]: 고려국؛ بە [[ھانجا]]: 高麗國)، وڵاتێکی کۆری بوو کە لەلایەن [[تایجۆی گۆریۆ|پاشا تایجۆ]] دامەزرا لە ٩١٨ لە سەردەمی دابەشبوونی نیشتمانیدا کە بە [[کۆتا سێ شانشینەکە]] دەناسرێت، و توانی تەواوی نیمچەدوورگەی کۆریا یەکبخات و فەرمانڕەوایی بکات تا ئەوەی لە ١٣٩٢ لەلایەن لی سیۆنگای ([[تایجۆی جۆسۆن]]) و جیۆنگ دۆ-جیۆن کۆتایی پێھێنرا و شانشینی [[جۆسۆن]] پێکھێنرا.<ref>{{cite web |title=Koryŏ dynasty |url=https://www.britannica.com/topic/Koryo-dynasty |website=Encyclopedia Britannica |language=en |access-date=2019-02-08 |archive-date=2019-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209125403/https://www.britannica.com/topic/Koryo-dynasty}}</ref> مێژوونووسانی کۆریا دەستکەوتی گۆریۆ بە «یەکگرتنەوەی ڕاستەقینەی نیشتمانی» ناوزەند دەکەن، چونکە نەک تەنیا کۆتا سێ شانشینەکەی یەکخست، بەڵکوو بەشێکی زۆری چینی دەسەڵاتداری شانشینی باکووری [[بالھای]]یشی لەخۆگرت کە ڕەچەڵەکیان دەگەڕایەوە سەر [[گۆگۆریۆ]] لە [[سێ شانشینەکەی کۆریا]].<ref name="Kim2012_120">{{cite book |last=Kim |first=Jinwung |title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict |url=https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj |year=2012 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00024-8 |page=[https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj/page/120 120]}}</ref><ref name="Lee1984_103">{{cite book |last=Lee |first=Ki-baik |title=A New History of Korea |year=1984 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-61576-2 |page=103}}</ref> ھەر لە سەردەمی گۆریۆدا ناسنامەی جیاوازی گۆگۆریۆ، [[بایکجی]] و [[شیللا]] بە سەرکەوتوویی تێکەڵ کران و بوونە بنەمای ناسنامەی یەکگرتووی [[کۆرییەکان]]. ناوی «کۆریا» خۆی لە ناوی گۆریۆ وەرگیراوە، کە لە بنەڕەتدا کورتکراوەی ناوی گۆگۆریۆ بووە و لە سەدەی پێنجەمەوە بەکارھاتووە؛ گۆریۆش وەک دەوڵەتی میراتگری گۆگۆریۆ و [[تایبۆنگ|گۆگۆریۆی نوێ]] سەیر دەکرا.<ref name="Korea">{{cite web |title=고려 |url=http://www.culturecontent.com/content/contentView.do?search_div=CP_THE&search_div_id=CP_THE004&cp_code=rp0703&index_id=rp07032344&content_id=rp070313990001&search_left_menu=8 |website=culturecontent.com |publisher=Korea Creative Contents Agency |access-date=2018-11-02 |language=ko |archive-date=2018-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181103091924/http://www.culturecontent.com/content/contentView.do?search_div=CP_THE&search_div_id=CP_THE004&cp_code=rp0703&index_id=rp07032344&content_id=rp070313990001&search_left_menu=8}}</ref><ref name="Kim2012_120-122">{{cite book |last=Kim |first=Jinwung |title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict |url=https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj |year=2012 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00024-8 |pages=[https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj/page/120 120]–122}}</ref> گۆریۆ لە ٩١٨ لەلایەن ژەنەڕاڵ وانگ گۆن ([[تایجۆی گۆریۆ|تایجۆ]]) دامەزرا دوای ئەوەی ژەنەڕاڵەکان لە دژی حوکمی ستەمکارانەی پاشا [[کونگ یێ]] لە دەوڵەتی تایبۆنگ دەستیان بە یاخیبوون کرد. لە ماوەی دەسەڵاتدارێتیی خۆیدا، بودیزم وەک [[دینی دەوڵەت]] بەرزترین ئاستی کاریگەریی مێژوویی خۆی لە کۆریا تۆمار کرد، بە جۆرێک لە سەدەی یازدەھەمدا زیاتر لە ٧٠ پەرستگای گەورە لە پایتەختدا بوونیان ھەبوو.<ref name="Kim2012_148">{{cite book |last=Kim |first=Jinwung |title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict |url=https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj |year=2012 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00024-8 |page=[https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj/page/148 148]}}</ref> بازرگانی لە گۆریۆدا گەشەیەکی بێوێنەی بەخۆیەوە بینی و بازرگانان لە شوێنە دوورەکانی وەک [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]ەوە دەھاتنە شاری [[کایسۆنگ|گێگیۆنگ]] کە ناوەندی بازرگانی و پیشەسازیی ناوچەکە بوو.<ref name="Lee2017a_52">{{cite journal |last=Lee |first=Kang Hahn |title=Koryŏ's Trade with the Outer World |journal=Korean Studies |year=2017 |volume=41 |issue=1 |pages=52–74 |doi=10.1353/ks.2017.0018}}</ref> سەرەڕای ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیی بەردەوام لەگەڵ ئیمپراتۆریەتەکانی باکوور وەک [[ئیمپراتۆریەتیی لیاوۆ|لیاوۆ]] ([[خیتان]]) و [[ئیمپراتۆریەتیی جین (١١١٥–١٢٣٤)|جین]] و ھێرشەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] و بوون بە ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی یوان]]، گۆریۆ لە سەردەمی کشانەوەی مەغۆلەکاندا زەوییە لەدەستچووەکانی باکووری لە چوارچێوەی «سیاسەتی بەرەوپێشچوونی باکوور»دا گەڕاندەوە. لە کۆتاییەکانی سەدەی چواردەھەمدا، گۆریۆ بەرپەرچی ھێرشی چەتەکانی ڕێگری دەریاوانیی ژاپۆنی و سوپای یاخیبووانی دەسماڵسوورەکانی دایەوە، تا ئەو کاتەی بەھۆی کشانەوەی لەشکری ویھوادۆ بە سەرکردایەتیی ژەنەڕاڵ لی سیۆنگای لە ساڵی ١٣٨٨دا، دەسەڵاتی گۆریۆ ڕووخا و جۆسۆن دامەزرا. == ڕیشەناسی == ناوی «گۆریۆ» (بە ھانگول: 고려؛ بە ھانجا: 高麗) کە سەرچاوەی ناوی جیھانیی «کۆریا»یە، لە بنەڕەتدا لە ناوی شانشینی دێرینی [[گۆگۆریۆ]] وەرگیراوە کە لە سەرەتای سەدەی پێنجەمەوە ئەو ناوەی وەک کورتکراوە بەکاردەھێنا.<ref name="Korea" /> گۆگۆریۆ لە ٩١٨دا وەک میراتگری ڕاستەقینەی گۆگۆریۆ دامەزرا و ھەمان ناوی وەرگرت. لە ڕووی مێژوونووسییەوە، دەوڵەتی گۆگۆریۆی دێرین (٣٧ پێش زایین – ٦٦٨ زایینی)، گۆگۆریۆی نوێ (٩٠١–٩١٨) و شانشینی گۆریۆ (٩١٨–١٣٩٢) ھەموویان ھەمان ناوی فەرمیی «گۆریۆ»یان بەکارھێناوە؛ بەڵام جیاکردنەوەی ناوەکانیان بۆ یەکەمجار لە سەدەی دوازدەھەم لە پەڕتووکی مێژوویی ناسراوی ''[[سامگووک ساگی]]''دا چەسپێنرا.<ref>{{cite web |last=노태돈 |title=고구려(高句麗) |url=http://encykorea.aks.ac.kr/Contents/Item/E0003323 |website=Encyclopedia of Korean Culture |publisher=Academy of Korean Studies |access-date=2019-04-13 |language=ko |archive-date=2019-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190111235925/http://encykorea.aks.ac.kr/Contents/Item/E0003323}}</ref> ھەروەھا دەوڵەتی گۆریۆ لە بەڵگەنامە و ئەدەبیاتی فەرمیی خۆیدا ناوی «سامھان» (ئاماژە بە سێ شانشینەکە) و «ھایدۆنگ» (بە واتای «ڕۆژھەڵاتی دەریا»)ی بەکارھێناوە.<ref name="Rawski2015_198-200">{{cite book |last=Rawski |first=Evelyn S. |title=Early Modern China and Northeast Asia: Cross-Border Perspectives |url=https://archive.org/details/earlymodernchina0000evel |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-30035-0 |pages=[https://archive.org/details/earlymodernchina0000evel/page/198 198]–200}}</ref> == مێژوو == === دامەزراندن === [[File:WangGeon.jpg|thumb|upright|پەیکەری برۆنزیی دامەزرێنەری شانشینەکە، [[تایجۆی گۆریۆ|پاشا تایجۆ]]، دەوروبەری ٩٥١]] لە کۆتایی سەدەی حەوتەمدا، شانشینی [[شیللا]] توانی نیمچەدوورگەکە یەکبخات و سەردەمێک لە مێژوودا دەستپێبکات کە بە [[شیللای نوێ]] ناسراوە. شیللای نوێ سیاسەتێکی بۆ تێکەڵکردنی پەنابەرانی بایکجی و گۆگۆریۆ پەیڕەو کرد و سوپایەکی نوێی ناوەندیی بە ناوی ''کو-سۆدانگ'' پێکھێنا کە یەکەکانی لە نێوان دانیشتووانی شیللا، گۆگۆریۆ، بایکجی و تەنانەت موھێدا دابەش کرابوو. سەرەڕای ئەوەش، پەنابەرانی بایکجی و گۆگۆریۆ ناسنامە و ھەستی جیاوازی خۆیان پاراست و کینەیەکی قووڵیان بەرامبەر بە دەسەڵاتی شیللا مابووەوە.<ref name="Ro2009_47-53">{{cite book |last=Ro |first=Myoungho |title=The State and Four Streams of Group Consciousness in the Koryŏ Dynasty |year=2009 |publisher=Seoul National University Press |isbn=978-89-521-1066-4 |pages=47–53}}</ref> لە سەدەی نۆیەمدا، لاوازبوونی حکوومەتی ناوەندی و پشتبەستن بە سیستمی چینی دەسەڵاتداری توندوتیژ لە شیللا بووە ھۆی سەرھەڵدانی دەسەڵاتدارە ناوچەییەکان بە ناوی «ھۆجۆک». ژەنەڕاڵ [[کیۆن ھۆن]] لە ٨٩٢ دەوڵەتی بایکجیی نوێی زیندووکردەوە، و لە ٩٠١دا ڕاھیبی بودی [[کونگ یێ]] دەوڵەتی تایبۆنگی (گۆگۆریۆی نوێ) دامەزراند؛ بەم شێوەیە سەردەمی کۆتا سێ شانشینەکە دەستی پێکرد.<ref name="Kim2012_112-115">{{cite book |last=Kim |first=Jinwung |title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict |url=https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj |year=2012 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00024-8 |pages=[https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj/page/112 112]–115}}</ref> تایبۆنگ لە ناوچەکانی باکوور پێکھاتبوو کە مۆڵگەی سەرەکیی پەنابەرانی گۆگۆریۆ بوو لە دەوروبەری شاری کایسۆنگ. لەنێو ئەم پەنابەرانەدا وانگ گۆن ھەبوو کە سەر بە خێزانێکی بەھێزی بازرگانیی دەریایی بوو و ڕەچەڵەکی دەگەڕایەوە سەر بنەماڵەیەکی گەورەی گۆگۆریۆ.<ref name="Ro2009_72-83">{{cite book |last=Ro |first=Myoungho |title=The State and Four Streams of Group Consciousness in the Koryŏ Dynasty |year=2009 |publisher=Seoul National University Press |isbn=978-89-521-1066-4 |pages=72–83}}</ref> وانگ گۆن لە تەمەنی نۆزدە ساڵیدا چووە خزمەتی سەربازی لەژێر دەسەڵاتی کونگ یێ و چەندین سەرکەوتنی گەورەی لە دژی بایکجیی نوێ تۆمار کرد. بەڵام کونگ یێ بە تێپەڕبوونی کات تووشی نەخۆشیی گومان و توندوتیژی بوو؛ ناوی دەوڵەتەکەی چەندین جار گۆڕی، خۆی بە بوودای مەیترییا ناساند و چەندین فەرماندە و ئەندامی خێزانەکەی خۆی کوشت.<ref name="Kim2012_117-118">{{cite book |last=Kim |first=Jinwung |title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict |url=https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj |year=2012 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00024-8 |pages=[https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj/page/n144 117]–118}}</ref> لە ٩١٨دا، فەرماندە سەربازییەکان کونگ یێیان لەسەر تەخت لابرد و وانگ گۆنیان لە شوێنی دانا. وانگ گۆن کە دواتر ناوی پەرستگەیی تایجۆی پێبەخشرا، ناوی شانشینەکەی گۆڕی بۆ «گۆریۆ» و پایتەختی گەڕاندەوە بۆ زێدی خۆی لە کایسۆنگ. یەکێک لە یەکەمین بڕیارەکانی تایجۆ ئاوەدانکردنەوە و پاراستنی پایتەختی دێرینی گۆگۆریۆ، [[پیۆنگیانگ]]، بوو کە ناوی لێنا «پایتەختی ڕۆژاوا».<ref name="Rossabi1983_323">{{cite book |last=Rossabi |first=Morris |title=China Among Equals: The Middle Kingdom and Its Neighbors, 10th-14th Centuries |url=https://archive.org/details/chinaamongequals0000unse |year=1983 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-04562-0 |page=[https://archive.org/details/chinaamongequals0000unse/page/323 323]}}</ref> === یەکگرتنەوە === بە پێچەوانەی کونگ یێ کە دژایەتییەکی توندی بەرامبەر بە شیللا پەیڕەو دەکرد، تایجۆ ھەڵسوکەوتێکی نەرم و لێبوردەی لەگەڵ شیللادا نیشان دەدا. لە ٩٢٧دا کیۆن ھۆن ھێرشی کردە سەر پایتەختی شیللا و پاشاکەی ناچار بە خۆکوشتن کرد. کاتێک تایجۆ ھاتە ھاواری شیللا، لە نزیک شاری [[دێگو]] تووشی شکستێکی گەورە بوو لە بەرامبەر بایکجیی نوێ و بە زەحمەت بە یارمەتیی فیداکاریی ژەنەڕاڵەکانی لە مەرگ ڕزگاری بوو.<ref name="Kim2012_119">{{cite book |last=Kim |first=Jinwung |title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict |url=https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj |year=2012 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00024-8 |page=[https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj/page/119 119]}}</ref> بەڵام ھاوسەنگیی ھێز لە ساڵانی ٩٣٠ و ٩٣٤ بە سەرکەوتنەکانی گۆریۆ گۆڕا، و لە ٩٣٥دا دوایین پاشای شیللا بە شێوەیەکی ئاشتییانە ملکەچی تایجۆ بوو و شیللا خرایە سەر گۆریۆ. لە ھەمان ساڵدا، کیۆن ھۆن لەلایەن کوڕە گەورەکەی، [[کیۆن شینگۆم]]، لە تەخت لادرا و لە پەرستگەیەکدا زیندانی کرا؛ بەڵام کیۆن ھۆن توانی ھەڵبێت بۆ لای تایجۆ و بە ڕێزەوە پێشوازیی لێکرا. لە ٩٣٦دا، بە داوای کیۆن ھۆن، سوپای گۆریۆ بە ٨٧،٥٠٠ سەربازەوە ھێرشی کردە سەر بایکجیی نوێ و کۆتایی بە دەسەڵاتەکەی ھێنا و نیمچەدوورگەکەی یەکخستەوە. پاش ڕووخانی شانشینی [[بالھای]] لە باکوور لەسەر دەستی خیتانەکان لە ٩٢٦دا، شازادەی جێنشینی بالھای و دەیان ھەزار ماڵباتی دەسەڵاتدار و خەڵکی ئەو شانشینە ڕوویان لە گۆریۆ کرد. تایجۆ بە گەرمی پێشوازیی لێکردن، زەویی پێبەخشین و شازادەکەی خستە نێو بنەماڵەی شاھانەوە. لەبەر ئەوەی خەڵکی بالھای و گۆریۆ ھەردووکیان خۆیان بە نەوەی گۆگۆریۆ دەزانی، ئەم تێکەڵبوونە بووە ھۆی دەستەبەرکردنی یەکێتییەکی نیشتمانیی سەرتاسەری.<ref name="Kim2012_120" /><ref name="Rossabi1983_154">{{cite book |last=Rossabi |first=Morris |title=China Among Equals: The Middle Kingdom and Its Neighbors, 10th-14th Centuries |url=https://archive.org/details/chinaamongequals0000unse |year=1983 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-04562-0 |page=[https://archive.org/details/chinaamongequals0000unse/page/154 154]}}</ref> تایجۆ ڕقێکی زۆری بەرامبەر خیتانەکان پێشان دا؛ کاتێک لە ٩٤٢دا ئیمپراتۆریەتیی لیاوۆ ٥٠ وشتر و ٣٠ نێردراوی وەک دیاری نارد، تایجۆ نێردراوەکانی دوورخستەوە بۆ دوورگەیەک و وشترەکانیشی لەژێر پردی مانبوودا بە برسییەتی ھێشتەوە تا مردن، کە ئەم ڕووداوە لە مێژوودا بە «ڕووداوی پردی مانبوو» دەناسرێت.<ref name="Lee2010_264">{{cite book |last=Lee |first=Peter H. |title=Sourcebook of Korean Civilization: Volume One: From Early Times to the 16th Century |year=2010 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-51529-0 |page=264}}</ref> === چاکسازییە سیاسییەکان === دوای یەکخستنەوەی وڵات، دەسەڵاتدارە ناوچەییەکان (ھۆجۆک) لە ناوچەکانی خۆیاندا نیمچە سەربەخۆ مابوونەوە و مەترسی بوون بۆ سەر پاشایەتی. تایجۆ بۆ دروستکردنی ھاوپەیمانیی سیاسی لەگەڵ ٢٩ ژن لە خێزانە دەستڕۆیشتووەکان ھاوسەرگیریی کرد کە بوونە خاوەنی ٢٥ کوڕ و ٩ کچ.<ref name="Kim2012_122-123">{{cite book |last=Kim |first=Jinwung |title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict |url=https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj |year=2012 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00024-8 |pages=[https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj/page/122 122]–123}}</ref> چوارەمین کوڕی، [[گوانگجۆنگی گۆریۆ|گوانگجۆنگ]]، لە ٩٤٩ بوو بە چوارەمین پاشا و زنجیرەیەک چاکسازیی ڕیشەیی دەستپێکرد. لە ٩٥٦دا یاسای پشکنینی کۆیلەکانی دەرکرد و ئەو دیل و پەنابەرانەی ئازاد کرد کە بە نایاسایی لەلایەن دەستڕۆیشتووەکانەوە کرابوونە کۆیلە، بەمەش ھێزی ئابووری و سەربازیی خانەدانەکانی لاواز کرد و ژمارەی باجدەرانی بە دەوڵەت زیاد کرد.<ref name="Kim2012_124">{{cite book |last=Kim |first=Jinwung |title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict |url=https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj |year=2012 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00024-8 |page=[https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj/page/124 124]}}</ref> لە ٩٥٨دا بە پێشنیاری شوانگ جی، زانای کۆچبەری چینی لە خانەدانی [[ژۆوی دواتر]]، گوانگجۆنگ سیستمی [[تاقیکردنەوەی شاھانە|تاقیکردنەوەی خزمەتگوزاریی سیڤیل]]ی دامەزراند کە تا ساڵی ١٨٩٤ وەک پێوەرێکی سەرەکیی دەوڵەت مایەوە.<ref name="Seth2010_82">{{cite book |last=Seth |first=Michael J. |title=A History of Korea: From Antiquity to the Present |year=2010 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-6717-7 |page=82}}</ref> گوانگجۆنگ خۆی بە ئیمپراتۆری سەربەخۆ ڕاگەیاند و ھەموو نەیارانی چاکسازییەکانی بە توندی لەناوبرد.<ref name="Kim2012_125">{{cite book |last=Kim |first=Jinwung |title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict |url=https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj |year=2012 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00024-8 |page=[https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj/page/125 125]}}</ref> لە سەردەمی پاشا سۆنگجۆنگدا، بڕیار لەسەر جیاکردنەوەی کاروباری ئایینی لە حکوومەت درا بەپێی پێشنیازی زانای ناوداری کۆنفووشی، چۆی سونگ-نۆ. ھەروەھا لە ٩٩٢دا زانکۆی نیشتمانیی «کوکچاگام» لەگەڵ کتێبخانە گەورەکانی کایسۆنگ و پیۆنگیانگ دامەزران کە دەستنووس و پەڕتووکی زۆریان لەخۆدەگرت.<ref name="Kim2012_132">{{cite book |last=Kim |first=Jinwung |title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict |url=https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj |year=2012 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00024-8 |page=132}}</ref> === شەڕی گۆریۆ-خیتان === [[File:Cheolli Jangseong.png|thumb|دیواری چۆللی جانگسۆنگ (شین) کە دوای شەڕەکانی گۆریۆ-خیتان دروست کرا]] پاش تێکچوونی پەیوەندییەکان لەگەڵ خیتان، گۆریۆ سوپایەکی یەدەگی بەھێزی بە ناوی «سوپای ڕەوشەن» لە ٣٠٠،٠٠٠ سەرباز دروست کرد و بەرەو باکوور قەڵای نوێی بنیات نا.<ref name="Kim2012_141-142">{{cite book |last=Kim |first=Jinwung |title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict |url=https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj |year=2012 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00024-8 |pages=141–142}}</ref> لە ٩٩٣دا ئیمپراتۆریەتیی لیاوۆ لە ڕێگەی ژەنەڕاڵ شیاو سونینگەوە ھێرشی کردە سەر گۆریۆ. بەڵام دیپلۆماتکاری گۆریۆ، سۆ ھوی، توانی لە ڕێگەی دانوستانەوە فەرماندەی خیتان قایل بکات کە گۆریۆ میراتگری ڕاستەقینەی گۆگۆریۆیە؛ لە ئەنجامدا نەک تەنیا خیتانەکان کشانەوە، بەڵکوو ڕێگەیان بە گۆریۆ دا دەسەڵاتی خۆی بەسەر زەوییەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری یالو]]دا بسەپێنێت کە دواتر بە «شەش ھەرێمەکەی ڕۆژھەڵاتی ڕووبار» ناسرا.<ref name="Twitchett1994_103">{{cite book |last1=Twitchett |first1=Denis C. |last2=Fairbank |first2=John King |last3=Franke |first3=Herbert |title=The Cambridge History of China: Volume 6, Alien Regimes and Border States, 907–1368 |year=1994 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-24331-5 |page=103}}</ref> لە ١٠١٠دا، ئیمپراتۆر شێنگزۆنگی لیاوۆ بە سوپایەکی ٤٠٠،٠٠٠ کەسییەوە بە بیانووی تۆڵەسەندنەوەی کوودەتاکەی ژەنەڕاڵ کانگ چۆ لە گۆریۆ، ھێرشی کردە سەر وڵاتەکە. پایتەختی گۆریۆ، کایسۆنگ، تاڵان کرا و سووتێنرا، بەڵام سوپای خیتان لەبەر ھێرشی بەردەوامی پارتیزانیی ھێزەکانی گۆریۆ و پچڕانی ھێڵەکانی دابینکردن، ناچار بە کشانەوە بوو و لە کاتی کشانەوەشدا زیانی زۆری بەرکەوت.<ref name="Twitchett1994_111">{{cite book |last1=Twitchett |first1=Denis C. |last2=Fairbank |first2=John King |last3=Franke |first3=Herbert |title=The Cambridge History of China: Volume 6, Alien Regimes and Border States, 907–1368 |year=1994 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-24331-5 |page=111}}</ref> لە ١٠١٨دا خیتان بۆ جاری سێیەم بە سوپایەکی ١٠٠،٠٠٠ کەسی بە فەرماندەیی شیاو پاییا ھێرشی ھێنا، بەڵام ژەنەڕاڵی ناوداری گۆریۆ، کانگ کام-چان، لە شەڕی گویجوودا بۆسەیەکی گەورەی بۆ دانان؛ بەنداوی ڕووبارێکی تێکدا بەسەر سەربازانی خیتاندا و بە سوارچاکە بژاردەکان پەلاماری دان، بە جۆرێک تەنیا چەند ھەزار سەربازێکی خیتان توانییان بە زیندوویی دەرباز ببن.<ref name="Twitchett1994_112">{{cite book |last1=Twitchett |first1=Denis C. |last2=Fairbank |first2=John King |last3=Franke |first3=Herbert |title=The Cambridge History of China: Volume 6, Alien Regimes and Border States, 907–1368 |year=1994 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-24331-5 |page=112}}</ref> پاش ئەم شکستانە لە ساڵی ١٠٢٢دا ئاشتی بەسترا و گۆریۆ بە درێژایی سنووری باکوور، دیواری گەورەی ناسراو بە «چۆللی جانگسۆنگ»ی بنیات نا، و ئیتر خیتان ھەرگیز نەیتوانی ھێرش بکاتەوە سەر کۆریا.<ref name="Kim2012_143">{{cite book |last=Kim |first=Jinwung |title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict |url=https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj |year=2012 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00024-8 |page=143}}</ref> === سەردەمی زێڕین === [[File:청자 상감 국화 넝쿨 무늬 완.jpg|thumb|قاپێکی سێلادۆنی نەخشێنراو، سەدەی دوازدەھەم]] لە پاش شەڕەکانی خیتان، ھاوسەنگییەکی نوێی ھێز لەنێوان گۆریۆ، لیاوۆ و ئیمپراتۆریەتیی سۆنگدا لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا دروست بوو.<ref name="Rossabi1983_158">{{cite book |last=Rossabi |first=Morris |title=China Among Equals: The Middle Kingdom and Its Neighbors, 10th-14th Centuries |url=https://archive.org/details/chinaamongequals0000unse |year=1983 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-04562-0 |page=[https://archive.org/details/chinaamongequals0000unse/page/158 158]}}</ref> گۆریۆ وەک دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری و پێگەی بەھێزی سەربازی مامەڵەی لەگەڵ دەکرا. وەزیری باڵای ئیمپراتۆریەتیی سۆنگ، فوو بی، نووسیبووی کە خیتانەکان لە گۆریۆ دەترسن و لەنێو ھەموو گەلانی دەوروبەردا تەنیا کۆرییەکانن کە سەر بۆ خیتان دانانەوێنن.<ref name="Rogers1959_19">{{cite journal |last=Rogers |first=Michael C. |title=Factionalism and Koryŏ Policy under the Northern Sung |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1959_79_1/page/16 |journal=Journal of the American Oriental Society |year=1959 |volume=79 |issue=1 |pages=16–25 |doi=10.2307/596304}}</ref> سەدەی زێڕینی گۆریۆ بۆ ماوەی نزیکەی سەد ساڵ تا سەرەتای سەدەی دوازدەھەم بەردەوام بوو. لەم سەردەمەدا بازرگانانی گۆریۆ یەکێک لە سەرەتاییترین سیستمەکانی ژمێریاریی دوولایەنەیان لە جیھاندا داھێنا کە بە ''سەگای چیبووبۆپ'' دەناسرێت و تا ساڵی ١٩٢٠ کاری پێدەکرا. دەستنووس و پەڕتووکەکانی گۆریۆ ھەناردەی دەرەوە دەکران و زانایانی سۆنگ کۆپییان دەکردەوە. سەردەمی دەسەڵاتدارێتیی پاشا [[مونجۆنگی گۆریۆ|مونجۆنگ]] (١٠٤٦–١٠٨٣) بە «سەردەمی ئاشتیی مەزن» ناسراوە و وەک پڕشنگدارترین و گەشاوەترین سەردەمی مێژووی گۆریۆ دیاری دەکرێت.<ref name="Breuker2003_79">{{cite journal |last=Breuker |first=Remco E. |title=Koryŏ as an Independent Realm: The Emperor's Clothes? |journal=Korean Studies |year=2003 |volume=27 |issue=1 |pages=48–84 |doi=10.1353/ks.2005.0001}}</ref> لە سەردەمی پاشا [[سیۆنجۆنگی گۆریۆ|سیۆنجۆنگ]]یشدا، براکەی پاشا، ئوئیچۆن، ھەزاران پەڕتووک و دەقی پیرۆزی بودیی لە وڵاتانی تر کۆکردەوە و بووە ھۆی دەوڵەمەندکردنی زانستی بودیزم لە کۆریادا. ھەروەھا ھونەری دروستکردنی گڵێنەی ناسراو بە «سێلادۆنی گۆریۆ» گەیشتە لووتکەی ناوبانگی خۆی و لە چین ستایشی زۆری لێکرا. === شەڕی گۆریۆ-جورچن === خێڵەکانی جورچن لە دەوروبەری ڕووباری یالو لە سەردەمی تایجۆوە باجپێدەری گۆریۆ بوون، بەڵام لەگەڵ سەرھەڵدانی خێڵی وانیان بە سەرۆکایەتیی وویاشو لە سەرەتای سەدەی دوازدەھەمدا، یەکێتیی جورچنەکان دروست بوو و دەستیان بە ھێرشکردنە سەر سنوورەکانی گۆریۆ کرد.<ref name="Breuker2010_223">{{cite book |last=Breuker |first=Remco E. |title=Establishing a Pluralist Society in Medieval Korea, 918-1170: History, Ideology and Identity in the Koryŏ Dynasty |year=2010 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-18325-4 |page=223}}</ref> پاش شکستی سوپای پیادەی گۆریۆ لە بەرامبەر سوارچاکانی جورچن، ژەنەڕاڵ یوون کوان لە ١١٠٤دا سوپایەکی نوێی بژاردەی بە ناوی «بیۆلمووبان» (سوپای ئەرکە تایبەتەکان) پێکھێنا کە سوارچاک، پیادە و یەکەیەکی تایبەتی دەروێشە بودییەکانی لەخۆدەگرت. لە کانوونی یەکەمی ١١٠٧دا، یوون کوان بە سەرکردایەتیی سوپایەکی ١٧٠،٠٠٠ کەسی ھێرشی بردە سەر خاکی جورچن و توانی نۆ قەڵای گەورە لەسەر سنوور دروست بکات.<ref name="Lee1984_127-128">{{cite book |last=Lee |first=Ki-baik |title=A New History of Korea |year=1984 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-61576-2 |pages=127–128}}</ref> بەڵام بەھۆی ھێرشی بەردەوامی جورچنەکان و تێچووی زۆری پاراستنیان، پاشا لە ١١٠٨دا بڕیاری دا قەڵاکان ڕادەستی جورچنەکان بکاتەوە لە بەرامبەر پاراستنی ئاشتیدا. دواتر، ئاگودا دەوڵەتی جیانی لە ١١١٥دا ڕاگەیاند؛ کاتێک جین لە ١١٢٥دا ئیمپراتۆریەتیی لیاوۆی خیتانی ڕووخاند و بەشەکانی باکووری چینی داگیر کرد، گۆریۆ بۆ پاراستنی ئاسایشی وڵات لە ١١٢٦دا پەیوەندیی ئاشتییانەی لەگەڵ جین بەست.<ref name="Lee1984_128">{{cite book |last=Lee |first=Ki-baik |title=A New History of Korea |year=1984 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-61576-2 |page=128}}</ref> === ڕژێمی سەربازی === [[File:Korea-Haeinsa-Tripitaka Koreana-03.jpg|thumb|upright|تەختەدارەکانی ''[[تریپیتکە کۆریانا]]'' لە پەرستگەی ھایینسا]] لە سەدەی دوازدەھەمدا دەسەڵاتی دادوەرە مەدەنییەکان زۆر زیادی کرد و ئەفسەرە سەربازییەکان لە پلەبەندیی دەوڵەتدا پشتگوێ خران، بە جۆرێک فەرماندە باڵاکانی سوپاش لە کاتی ئاشتیدا لەلایەن دادوەرە مەدەنییەکانەوە فەرمانیان پێ دەکرا.<ref name="Shultz2000_11">{{cite book |last=Shultz |first=Edward |title=Generals and Scholars: Military Rule in Medieval Korea |url=https://archive.org/details/generalsscholars0000shul |year=2000 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-6263-3 |page=[https://archive.org/details/generalsscholars0000shul/page/n24 11]}}</ref> لە ١١٧٠دا ژمارەیەک لە فەرماندە سەربازییەکان بە سەرکردایەتیی جۆنگ جونگ-بوو، ئی وی-بانگ و ئی کۆ [[کوودەتا]]یەکی سەربازییان ئەنجام دا، پاشا ئویجۆنگیان دوورخستەوە و دەسەڵاتیان بە تەواوی گرتە دەست. دەسەڵاتی سەربازی بۆ ماوەی ١٠٠ ساڵ بەردەوام بوو. لە ١١٩٦دا ژەنەڕاڵ چۆی چونگ-ھۆن دەسەڵاتی گرتە دەست و بنەماڵەی چۆی بۆ ماوەی نزیکەی ٦٠ ساڵ وەک دیکتاتۆری سەربازی حوکمی گۆریۆیان کرد لە کاتێکدا پاشاکان تەنیا دەسەڵاتێکی ڕواڵەتییان ھەبوو.<ref name="Kim2012_160">{{cite book |last=Kim |first=Jinwung |title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict |url=https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj |year=2012 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00024-8 |page=160}}</ref> === ھێرشەکانی مەغۆل و دەسەڵاتی یوان === لە ١٢٣١دا مەغۆلەکان بە سەرکردایەتیی [[ئۆگدای خان]] ھێرشیان کردە سەر گۆریۆ. دەسەڵاتداری سەربازی، چۆی ئوو، لە ١٢٣٢دا بڕیاری دا دەرباری پاشایەتی بگوازێتەوە بۆ دوورگەی گانگھوادۆ بۆ خۆپاراستن لە سوارچاکانی مەغۆل. سوپای مەغۆل شەش شاڵاوی وێرانکەریان لە نێوان ساڵانی ١٢٣١ بۆ ١٢٥٩ بۆ سەر شار و گوندەکانی کۆریا ئەنجام دا کە زیانێکی بێشوماری گیانی و ماڵیی لێکەوتەوە. لەم ماوەیەدا کۆمەڵە دەقی پیرۆزی بودیی «تریپیتکە کۆریانا» کە لە سەردەمی خیتان دروست کرابوو بە تەواوی سووتێنرا؛ لەبەر ئەوە، لە ١٢٣٦دا پاشا گۆجۆنگ فەرمانی دا بە سەرلەنوێ ھەڵکۆڵینی سەرجەم ٨١،٢٥٨ تەختەدارەکە کە ١٥ ساڵی خایاند و تا ئێستاش لە پەرستگەی ھایینسا پارێزراوە.<ref name="Park2014_21">{{cite book |last=Park |first=Sang-jin |title=Under the Microscope: The Secrets of the Tripitaka Koreana Woodblocks |year=2014 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-6732-0 |page=21}}</ref> لە ١٢٥٨دا دوای کوژرانی دوایین دیکتاتۆری بنەماڵەی چۆی، پاشا و لایەنگرانی ئاشتی دەسەڵاتیان گرتە دەست و لە ١٢٥٩دا پەیمانی ئاشتییان لەگەڵ مەغۆل بەست. شازادەی جێنشینی گۆریۆ چوو بۆ پایتەختی مەغۆل و [[کوبلای خان]] کچێکی خۆی پێ بەخشی. گۆریۆ ڕاستەوخۆ نەخرایە ژێر داگیرکاری، بەڵکوو بوو بە دەوڵەتێکی فیدراڵی و ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی یوان]]، و بۆ ماوەی نزیکەی ٨٠ ساڵ ھەموو پاشاکانی گۆریۆ کچانی بنەماڵەی ئیمپراتۆری مەغۆلیان دەخواست.<ref name="Em2013_26">{{cite book |last=Em |first=Henry |title=The Great Enterprise: Sovereignty and Historiography in Modern Korea |url=https://archive.org/details/greatenterprises0000emhe |year=2013 |publisher=Duke University Press |isbn=978-0-8223-5372-0 |page=[https://archive.org/details/greatenterprises0000emhe/page/26 26]}}</ref> لەم سەردەمەدا خاتوون گی، کچە ئەفسەرێکی گۆریۆ، بوو بە شاژنی گەورەی ئیمپراتۆریەتیی یوان لە چین. === چاکسازییەکانی کۆتایی و ڕووخان === [[File:공민왕 노국공주 초상.jpg|thumb|160px|پاشا گۆنگمین و شاژن نۆگوک]] کاتێک ئیمپراتۆریەتیی یوان لە ناوەڕاستی سەدەی چواردەھەمدا بەرەو ھەڵوەشانەوە چوو، پاشا گۆنگمین (١٣٥١–١٣٧٤) ھەلی قۆستەوە بۆ ڕزگارکردنی گۆریۆ؛ ئەفسەر و بەرپرسە لایەنگرەکانی مەغۆلی دەرکرد و سەربازگەکانی یوانی لە خاکەکەی دەرپەڕاند و زەوییەکانی باکووری کۆریای گەڕاندەوە. لەم سەردەمەدا سوپای یاخیبووانی دەسماڵسوورەکان لە چینەوە لە ١٣٥٩ و ١٣٦٠دا ھێرشیان کردە سەر گۆریۆ، بەڵام لەلایەن ژەنەڕاڵە بەتواناکانی گۆریۆ وەک [[چۆی یۆنگ]] و لی سیۆنگای شکستیان پێھێنرا. لە ساڵانی ١٣٨٠دا چەتە دەریاوانەکانی ژاپۆن (وۆکۆو) بوونە مەترسییەکی گەورە لەسەر کەناراوەکان، بەڵام زانای گۆریۆ چۆی موو-سۆن بە بەکارھێنانی چەکی نوێی بارووت و تۆپی دەریایی لەسەر کەشتییە جەنگییەکان توانی سەدان کەشتیی چەتەکان تێکبشکێنێت. لە ١٣٨٨دا، پاشا وو و ژەنەڕاڵ چۆی یۆنگ بڕیاریان دا ھێرش بکەنە سەر ناوچەی لیاودۆنگ لە خاکی تازەپێگەیشتووی [[ئیمپراتۆریەتیی مینگ]]ی چین. ژەنەڕاڵ لی سیۆنگای کرا بە فەرماندەی ھێرشەکە، بەڵام ئەو کە دەیزانی شەڕەکە لە بەرژەوەندیی وڵاتدا نییە، لە دوورگەی ویھوا لەسەر سنوور دەستی بە یاخیبوون کرد و گەڕایەوە بۆ پایتەخت (کشانەوەی ویھوادۆ). لی سیۆنگای دەسەڵاتی گرتە دەست، پاشاکانی گۆریۆی یەک لە دوای یەک لابرد و لە ١٣٩٢دا تەختی پاشایەتیی گرتە دەست و شانشینی [[جۆسۆن]]ی دامەزراند، کە بەمەش کۆتایی بە مێژووی ٤٧٤ ساڵەی گۆریۆ ھات. == حکوومەت و بەڕێوەبردن == [[File:Royal flag of Goryeo (Bong-gi).svg|thumb|ئاڵای شاھانەی گۆریۆ (بۆنگ-گی)]] حکوومەتی گۆریۆ لەسەر بنەمای تێڕوانینێکی تایبەت دامەزرابوو کە خۆی بە ناوەندی جیھانی خۆی بە ناوی «ھایدۆنگ» دادەنا.<ref name="Em2013_25">{{cite book |last=Em |first=Henry |title=The Great Enterprise: Sovereignty and Historiography in Modern Korea |url=https://archive.org/details/greatenterprises0000emhe |year=2013 |publisher=Duke University Press |isbn=978-0-8223-5372-0 |page=[https://archive.org/details/greatenterprises0000emhe/page/25 25]}}</ref> فەرمانڕەواکانی گۆریۆ لە ناوخۆدا ناونیشانی «ئیمپراتۆر» و «ڕۆڵەی ئاسمان»یان بەکاردەھێنا، پۆشاکی زەردی ئیمپراتۆرییان دەپۆشی و قوربانییان پێشکەش بە ئاسمان دەکرد.<ref name="Em2013_24">{{cite book |last=Em |first=Henry |title=The Great Enterprise: Sovereignty and Historiography in Modern Korea |url=https://archive.org/details/greatenterprises0000emhe |year=2013 |publisher=Duke University Press |isbn=978-0-8223-5372-0 |page=[https://archive.org/details/greatenterprises0000emhe/page/24 24]}}</ref> گۆریۆ لە ڕووی کارگێڕییەوە سیستمی سێ بەش و شەش وەزارەتەکەی پەیڕەو دەکرد و خاوەنی چوار پایتەخت بوو: * '''گێگیۆنگ''' (کایسۆنگی ئێستا): پایتەختی سەرەکی و ئیمپراتۆری. * '''سۆگیۆنگ''' (پیۆنگیانگ): پایتەختی ڕۆژاوا. * '''دۆنگگیۆنگ''' (گیۆنگجوو): پایتەختی ڕۆژھەڵات. * '''نامگیۆنگ''' (سیئۆلی ئێستا): پایتەختی باشوور.<ref name="Kim2012_128">{{cite book |last=Kim |first=Jinwung |title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict |url=https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj |year=2012 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00024-8 |page=128}}</ref> ئیمپراتۆریەتەکانی سۆنگ، لیاوۆ و جین لە پێگەی ئیمپراتۆریی ناوخۆیی گۆریۆ ئاگادار بوون و قبووڵیان کردبوو؛ بەڵام لە ١٢٧٠ پاش ملکەچبوون بۆ مەغۆلەکان، ناونیشانی پاشاکانی گۆریۆ کەمکرایەوە و پیتی «چوونگ» (بە واتای دڵسۆزی بۆ ئیمپراتۆری یوان) خرایە سەر ناوی فەرمیی پاشاکان تا ئەو کاتەی لە سەردەمی پاشا گۆنگمیندا لە ناوەڕاستی سەدەی چواردەھەمدا سەربەخۆیی گەڕێندرایەوە.<ref name="Em2013_26" /> == پەیوەندییە دەرەکییەکان == گۆریۆ لەگەڵ دەوڵەتە جیاوازەکانی چین پەیوەندییەکی دیپلۆماسیی ھاوسەنگی پەیڕەو دەکرد کە پتر لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی ئابووری و بازرگانی بنیات نرابوو نەک ژێردەستەیی ڕاستەقینە.<ref name="Bielenstein2005_182">{{cite book |last=Bielenstein |first=Hans |title=Diplomacy and Trade in the Chinese World, 589–1276 |url=https://archive.org/details/diplomacytradein0000biel |year=2005 |publisher=BRILL |isbn=978-90-474-0761-4 |page=[https://archive.org/details/diplomacytradein0000biel/page/182 182]}}</ref> مێژوونووس ھانس بیلنستاین ئاماژە بەوە دەکات کە پێناسەکردنی گۆریۆ وەک دەوڵەتێکی باجپێدەری سۆنگ یان جین لە ڕاستییەوە دوورە، بەڵکوو گۆریۆ توانی سەربەخۆیی و یەکسانیی خۆی بە دیپلۆماسییەکی زیرەکانە بەرامبەر زلھێزەکان بپارێزێت تا کاتی ھاتنی مەغۆلەکان.<ref name="Bielenstein2005_184">{{cite book |last=Bielenstein |first=Hans |title=Diplomacy and Trade in the Chinese World, 589–1276 |url=https://archive.org/details/diplomacytradein0000biel |year=2005 |publisher=BRILL |isbn=978-90-474-0761-4 |page=[https://archive.org/details/diplomacytradein0000biel/page/184 184]}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ نێردراوەکانی گۆریۆ بۆ وڵاتانی تر (٩٠٧–١٢٢٦)<ref name="Bielenstein2005_188">{{cite book |last=Bielenstein |first=Hans |title=Diplomacy and Trade in the Chinese World, 589–1276 |url=https://archive.org/details/diplomacytradein0000biel |year=2005 |publisher=BRILL |isbn=978-90-474-0761-4 |page=[https://archive.org/details/diplomacytradein0000biel/page/188 188]}}</ref> |- style="background:#CCCC;" ! ساڵەکان !! پێنج زنجیرەکە / سۆنگ !! خیتان (لیاوۆ) !! جورچن (جین) |- | ٩٠٧–٩٢٦ || ٣ || ٦ || — |- | ٩٢٧–٩٤٦ || ١١ || ٢ || — |- | ٩٤٧–٩٦٦ || ١١ || — || — |- | ٩٦٧–٩٨٦ || ٧ || — || — |- | ٩٨٧–١٠٠٦ || ١١ || ١٤ || — |- | ١٠٠٧–١٠٢٦ || ٧ || ٩ || — |- | ١٠٢٧–١٠٤٦ || ١ || ١٠ || — |- | ١٠٤٧–١٠٦٦ || — || ١٥ || — |- | ١٠٦٧–١٠٨٦ || ٨ || ٨ || — |- | ١٠٨٧–١١٠٦ || ٧ || ١١ || — |- | ١١٠٧–١١٢٦ || ٩ || ٥ || ٢ |- | ١١٢٧–١١٤٦ || ٥ || — || ٤٥ |- | ١١٤٧–١١٦٦ || ٢ || — || ٤٣ |- | ١١٦٧–١١٨٦ || — || — || ٤٧ |- | ١١٨٧–١٢٠٦ || — || — || ٤٥ |- | ١٢٠٧–١٢٢٦ || — || — || ٨ |} == کۆمەڵگە == پێکھاتەی چینایەتی لە گۆریۆدا دابەشکرابوو بەسەر شازادە و ئەریستۆکراتەکان، فەرمانبەرانی مەدەنی و سەربازی، خەڵکی ئاسایی (جووتیاران و بازرگانان) و لە خوارەوەش چینەکانی نزم وەک کۆیلەکان (نۆبی). پلەبەندیی ئەرستۆکراتی لە شەش پلەی سەرەکی پێکدەھات: * '''کوکگۆنگ''' (國公): [[دووک]]ی دەوڵەت. * '''کونگۆنگ''' (郡公): دووکی ناوچە. * '''ھیۆنھوو''' (縣侯): [[مارکیز]]ی شارۆچکە. * '''ھیۆنبایک''' (縣伯): کۆنتی شارۆچکە. * '''کایگوکجا''' (開國子): [[ڤیسکاونت]]ی شارۆچکە. * '''ھیۆننام''' (縣男): [[بارۆن]]ی شارۆچکە. == ئایین == === بودیزم === [[File:Goryeo Jijangbosal.jpg|thumb|left|140px|تابلۆی بودیی کسیتاربھا لە سەردەمی گۆریۆ]] بودیزم لە سەردەمی گۆریۆدا ئایینی فەرمیی دەوڵەت بوو و پێگەیەکی بێھاوپای لە دەسەڵات و کۆمەڵگەدا ھەبوو. پاشاکان پشتیوانیی دارایی بەرفراوانیان بۆ دروستکردنی پەرستگاکان تەرخان دەکرد. لە سەرەتادا ململانێ لە نێوان مەزھەبی «کیۆ» (شیکاریی دەقەکان) و «سیۆن» ([[زن]]) ھەبوو؛ بەڵام مامۆستای گەورەی بودی، جینول (١١٥٨–١٢١٠)، توانی لە ڕێگەی شێوازی «ڕۆشنگەریی کتوپڕ و پەیڕەوکردنی ھەنگاو بە ھەنگاو» ڕێبازەکان لە چوارچێوەی تایفەی جۆگیێدا یەکبخات کە تا ئێستاش ڕێبازی سەرەکیی بودیزمە لە کۆریا. ھەروەھا بە فەرمانی پاشاکان شاھکاری جیھانیی [[تریپیتکە کۆریانا]] لە ٨١،٢٥٨ تەختەداری بەنرخ چاپ کرا کە لە پەرستگەی ھایینسا پارێزراوە. === کۆنفووشیزم === کۆنفووشیزم بە شێوەیەکی سەرەکی لە بەڕێوەبردنی دەوڵەت، سیستمی دادوەری و تاقیکردنەوەکانی خزمەتگوزاریی سیڤیلدا پەیڕەو دەکرا. زانکۆی نیشتمانیی سونگکیونکوان لە کایسۆنگ ناوەندی سەرەکیی پەروەردەکردنی زانایانی کۆنفووشیزم بوو کە فەلسەفەی نیۆکۆنفووشیزمیان لە کۆتاییەکانی سەردەمی گۆریۆدا لە چینەوە وەرگرت. === ئیسلام === پەیوەندیی نێوان [[جیھانی ئیسلامی]] و کۆریا لە سەدەی یازدەھەمدا تۆمار کراوە؛ بەپێی دەقی مێژوویی ''گۆریۆسا''، لە ساڵی ١٠٢٤دا لە سەردەمی پاشا ھیۆنجۆنگدا، دەستەیەکی ١٠٠ کەسی لە بازرگانانی موسڵمان بە سەرکردایەتیی حەسەن ڕەزا گەیشتنە گۆریۆ، و لە ساڵی دواتریشدا ١٠٠ بازرگانی موسڵمانی تر چوونە ئەو وڵاتە.<ref>{{cite book |last=Kim |first=Choong Soon |title=Kimchi and IT: Tradition and Transformation in Korea |url=https://archive.org/details/kimchiittraditio0000kimc |year=2007 |publisher=Iljogak |isbn=978-89-337-0528-5 |page=[https://archive.org/details/kimchiittraditio0000kimc/page/212 212]}}</ref> بازرگانانی عەرەب و نەتەوەکانی [[ئاسیای ناوەندی]] لە پایتەختی گۆریۆدا نیشتەجێ بوون، تەنانەت لە شاری کایسۆنگ مزگەوتی تایبەت بە خۆیان ھەبوو کە بە «یێ-کونگ» دەناسرا. ھەندێک لە کۆچبەرانی موسڵمان لە کۆریادا خێزانیان پێکەوەنا؛ وەک سامگا کە دواتر ناوی کۆریی [[جانگ سون-نیۆنگ]]ی پێبەخشرا و بوو بە باپیری گەورەی خێڵی ناسراوی دیۆکسوو جانگ کە ئەمڕۆ دەیان ھەزار کەس لە کۆریا لە نەوەی ئەون.<ref>{{cite book |title=Korea: A Religious History |url=https://archive.org/details/koreareligioushi0000gray_o7x0 |first=James Huntley |last=Grayson |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-0-7007-1605-0 |page=[https://archive.org/details/koreareligioushi0000gray_o7x0/page/195 195]}}</ref> ھەروەھا لە سەدەی سێزدەھەمدا لە سەردەمی داگیرکاریی مەغۆلەکاندا، تەکنیکی دڵۆپاندنی خواردنەوەی کحوولی ناسراو بە «[[عەرەق (خواردنەوە)|عەرەق]]» لە جیھانی ئیسلامییەوە گوازرایەوە بۆ کۆریا و بووە بنەمای دروستکردنی خواردنەوەی بەناوبانگی کۆری کە بە «سۆجوو» دەناسرێت. == کەلتوور و زانست == [[File:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|upright|پەڕتووکی ''[[جیکجی]]'' کە لە ١٣٧٧ بە پیتی کانزایی چاپ کرا]] === ئەدەبیات === شاھکارە مێژووییە گرنگەکانی کۆریا لە سەردەمی گۆریۆدا نووسرانەوە؛ مێژوونووس [[کیم بو-سیک]] لە ١١٤٥ پەڕتووکی ناوداری ''[[سامگووک ساگی]]'' (مێژووی سێ شانشینەکە)ی بە زمانی چینیی کلاسیک تەواو کرد، و دەروێش ئیریۆن لە سەدەی سێزدەھەمدا پەڕتووکی گرنگی ''[[سامگووک یوسا]]''ی نووسی کە ئەفسانە و مێژووە دێرینەکانی کۆریای لە فەوتان پاراست. شێوازەکانی تری نووسین وەک ئەلفوبێی ئیدوو و گوگیۆل بۆ دەربڕینی ڕێزمانی کۆری بە پیتی چینی بەکاردەھاتن. === داھێنان و تەکنەلۆژیا === گۆریۆ لە بواری چاپکردندا پێشەنگی تەواوی جیھان بوو؛ لە سەرەتای سەدەی سێزدەھەمدا لە ساڵی ١٢٣٤دا بۆ یەکەمجار لە مێژووی مرۆڤایەتیدا پیت و قاڵبی کانزایی جووڵاو لە گۆریۆ بۆ چاپکردنی پەڕتووک لەلایەن چۆی یوون-وی داھێنرا، کە ئەمەش نزیکەی ٢٠٠ ساڵ پێش داھێنانەکەی [[یۆھانس گووتنبێرگ]] بوو لە ئەورووپا.<ref>{{cite web |title=Korea, 1000–1400 A.D. |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/07/eak.html |website=The Met's Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=2016-08-19 |archive-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327034517/https://www.metmuseum.org/toah/ht/07/eak.html}}</ref> کۆنترین پەڕتووکی چاپکراوی جیھان بە پیتی کانزایی کە تا ئێستا مابێتەوە پەڕتووکی بودیی ''[[جیکجی]]''یە کە لە ١٣٧٧ لە گۆریۆ چاپ کراوە و لە کتێبخانەی نیشتمانیی فەڕەنسا پارێزراوە. ھەروەھا لە سەدەی چواردەھەمدا زانای سەربازی چۆی موو-سۆن بە شێوەیەکی بەرفراوان بارووتی لە پیشەسازیی سەربازیی گۆریۆدا بەکارھێنا و کەشتییە جەنگییەکانی بە تۆپخانەی دەریایی و مووشەکھاوێژی سەرەتایی پڕچەک کرد کە شۆڕشێکی گەورە بوو لە بەرگریی دەریایی کۆریادا. لە دەیەی ١٣٧٠شدا چاندنی لۆکە لەلایەن موون ئیک-جۆمەوە لە چینەوە ھێنرایە نێو وڵات و گۆڕانکاریی گەورەی لە پیشەسازیی پۆشاکدا دروست کرد. == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی پاشاکانی کۆریا]] * [[مێژووی کۆریا]] * [[سێ شانشینەکەی کۆریا]] * [[جۆسۆن]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٣٠ەم}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|وڵاتەکان}} [[پۆل:گۆریۆ]] [[پۆل:پاشایەتییە پێشووەکانی ئاسیا]] [[پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٩١٨]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٣٩٢]] [[پۆل:وڵاتانی پێشوو لە مێژووی کۆریا]] [[پۆل:ھەڵوەشێنراوەکانی ١٣٩٢ لە ئاسیا]] di08rhthoexjtz685g6femdt253k8sc 0 134301 1686154 1674912 2026-10-12T21:06:55Z InternetArchiveBot 27288 Adding 1 book for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686154 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = تایجۆ<br />{{lang|ko|태조}}<br />{{lang|ko|太祖}} | title = [[پێڕستی پاشاکانی کۆریا|پاشای]] [[گۆریۆ]] | image = WangGeon.jpg | image_size = 250 | caption = پەیکەری برۆنزیی تایجۆی گۆریۆ | reign = ٢٥ی تەممووزی ٩١٨ – ٤ی تەممووزی ٩٤٣ | coronation = ٩١٨<br />ھۆڵی پۆجۆنگ، دەروازەی چۆروۆن، [[تایبۆنگ]] | predecessor = ''دامەزراندنی خانەدانەکە''<br />*[[کونگ یێ]] وەک پاشای [[تایبۆنگ|گۆگۆریۆی نوێ]] | successor = [[ھێجۆنگی گۆریۆ]] | spouse = [[شاژن شینھێ]]<br />[[شاژن جانگوا]]<br />[[شاژن شینمیۆنگسانگسیۆنگ|شاژن شینمیۆنگ]]<br />[[شاژن شینجۆنگ]]<br />[[شاژن شینسۆنگ]]<br />[[شاژن جۆنگدۆک]] | spouse_type = [[ژنی پاشا]] | spouses = [[خاتوو ھۆنمۆک]]<br />[[خاتوو جۆنگمۆک]]<br />[[خاتوو دۆنگیانگۆن]]<br />[[خاتوو سوکمۆک]]<br />[[خاتوو چۆنانبوۆن]]<br />[[خاتوو ھۆنگبۆکوۆن]]<br />[[خاتوو دێریانگوۆن]]<br />[[خاتوو ھودێریانگوۆن]]<br />[[خاتوو دێمیۆنگجوۆن]]<br />[[خاتوو گوانگجوۆن]]<br />[[خاتوو سۆگوانگجوۆن]]<br />[[خاتوو دۆنگسانوۆن]]<br />[[خاتوو یێھوا]]<br />[[خاتوو دێسۆوۆن]]<br />[[خاتوو سۆسۆوۆن]]<br />[[خاتوو سۆجۆنوۆن]]<br />[[خاتوو شینجوۆن]]<br />[[خاتوو وۆلھواوۆن]]<br />[[خاتوو سۆھوانگجوۆن]]<br />[[خاتوو سۆنگمو]]<br />[[خاتوو ئویسۆنگبووۆن]]<br />[[خاتوو وۆلگیۆنگوۆن]]<br />[[خاتوو مۆنگریانگوۆن]]<br />[[خاتوو ھێریانگوۆن]] | spouses_type = کەنیزەک و ھاوسەرەکانی تر | issue = * کوڕەکان:<br />[[ھێجۆنگی گۆریۆ|وانگ موو]]<br />وانگ تای<br />[[جۆنگجۆن، سێیەم پاشای گۆریۆ|وانگ یۆ]]<br />[[گوانگجۆنگی گۆریۆ|وانگ سۆ]]<br />وانگ جۆنگ<br />جیونگتۆنگ<br />وانگ ئوک (دایجۆنگ)<br />وانگ ئوک (ئەنجۆنگ)<br />وانگوی<br />ئینای<br />وۆنجانگ<br />جۆیی<br />سومێنگ<br />وانگ ئوی<br />وانگ وۆن<br />وۆننیۆنگ<br />وانگ ئیمجو<br />ھیۆجی<br />وانگ جیک<br />شازادە گوانگجوۆن<br />ھیۆجێ<br />ھیۆمیۆنگ<br />بیۆپدیۆنگ<br />جاری<br />شازادەی گەورە ئویسۆنگبووۆن<br />* کچەکان:<br />شازادە خاتوون ناکرانگ<br />شازادە خاتوون ھونگبانگ<br />شاژن دایمۆک<br />شاژن موناێ<br />شاژن سۆنوی<br />شازادە وانگ<br />شاژنی داودەمەزراو سونان<br />شازادە وانگ<br />شازادە وانگ | royal house = [[درەختی خێزانیی پاشاکانی گۆریۆ|خێزانی وانگ]] | dynasty = [[گۆریۆ]] | father = [[وانگ رونگ|سێجۆی گۆریۆ (وانگ ڕیۆنگ)]] | mother = خاتوو ھان ([[شاژن ویسوک]]) | birth_name = وانگ گۆن ({{lang|ko|왕건}}) | birth_date = ٣١ی کانوونی دووەمی ٨٧٧ | birth_place = [[مانوۆلدای|کۆشکی یۆنگگۆن]]، [[کایسۆنگ|ناوچەی سۆنگاک]]، ھانسان-جو، [[شیللا]] | death_date = ٤ی تەممووزی ٩٤٣ (تەمەنی ٦٦ ساڵ) | death_place = ھۆڵی شیندۆک، [[کایسۆنگ|گایگیۆنگ]]، [[گۆریۆ]] | place of burial = [[گۆڕی پاشا وانگگۆن|گۆڕی پاشایەتیی ھیۆلنگ]] | posthumous name = * گەورە پاشا ئونگون وۆنمیۆنگ گوانگنیۆل دایجۆنگ یێدیۆک جانگیۆ ویمۆک '''شینسۆنگ'''<br />(응운원명광렬대정예덕장효위목'''신성'''대왕) | temple_name = '''تایجۆ''' ({{lang|ko|태조}}; {{lang|ko|太祖}}) | era_name = چۆنسوو ({{lang|ko|천수}}; {{lang|ko|天授}}) | era_dates = ٩١٨–٩٣٣ }} {{Infobox Korean name |title = ناوی کۆری |hangul = 태조 |hanja = 太祖 |hangulph = 신성대왕 |hanjaph = 神聖大王 |hangulborn = 왕건 |hanjaborn = 王建 }} پاشا '''"تایجۆ"ی گۆریۆ'''، لە ٣١ی کانوونی دووەمی ٨٧٧ی زایینی لە [[کایسۆنگ|سۆنگاک]]، [[شیللای نوێ]] لەدایکبووە و لە ٤ی تەممووزی ٩٤٣ی زایینی لە [[کایسۆنگ|گایگیۆنگ]]، [[گۆریۆ|شانشینی گۆریۆ]] مردووە. یەکەم پاشا و دامەزرێنەری خانەدانی [[گۆریۆ]]بوو کە فەرمانڕەوایەتی [[کۆریا]]ی ئەکرد لەنێوان سەدەکانی دەیەم تا چواردەیەم. تایجۆ ماوەی فەرمانڕەوایەتییەکەی لەنێوان ساڵانی ٩١٨ز تا ٩٤٣ز بوو. ناوی کەسیی تایجۆ «وانگ گۆن» بوو (بە [[ھانگول]]: 왕건، بە [[ھانجا]]: 王建)، ھەروەھا بە «تایجۆ وانگ گۆن»یش دەناسرێت (بە واتای «باوکی گەورەی دامەزرێنەر وانگ گۆن»). تایجۆ توانی لە ساڵی ٩٣٦دا سەردەمی پڕ لە شەڕ و کێشەی [[کۆتا سێ شانشینەکە]] یەکبخاتەوە و تەواوی نیمچەدوورگەی کۆریا لەژێر یەک دەسەڵاتدا کۆبکاتەوە.<ref name=":0">{{cite web |title=왕건(王建) |url=http://www.culturecontent.com/content/contentView.do?search_div=CP_THE&search_div_id=CP_THE009&cp_code=cp0208&index_id=cp02081539&content_id=cp020815390001&search_left_menu= |website=문화콘텐츠닷컴 |publisher=Korea Creative Content Agency |access-date=2018-05-26 |language=ko}}</ref> تایجۆ لە سەرەتادا ژەنەڕاڵێکی بەتوانا بوو لەژێر فەرمانی [[کونگ یێ]]، پاشای [[تایبۆنگ]]. دوای ئەوەی کونگ یێ ڕەفتاری توندوتیژ بوو و ستەمی زۆری کرد، لە ساڵی ٩١٨ لە کودەتایەکدا لەسەر دەسەڵات لابرا و کوژرا، ژەنەڕاڵەکانیش تایجۆیان ھەڵبژارد تا ببێتە پاشای نوێ. ئەویش ناوی دەوڵەتەکەی گۆڕی بۆ [[گۆریۆ]] و پایتەختەکەی گواستەوە بۆ شوێنی لەدایکبوونی خۆی لە گایگیۆنگ ([[کایسۆنگ]]ی ئێستا). لە سەردەمی دەسەڵاتداریدا، تایجۆ ئایینی بودیزمی وەک ئایینی فەرمی دەستنیشان کرد، خاکی پیۆنگیانگی ئاوەدان کردەوە و دانیشتووانی پەنابەری دەوڵەتی بالھای لە باوەش گرت و پەیوەندییەکی دۆستانەی لەگەڵ خێڵە خۆجێییەکان پێکھێنا. == پاشبنەما و سەرەتای ژیان == وانگ گۆن لە ساڵی ٨٧٧ لە بنەماڵەیەکی بازرگانی دەریایی دەسەڵاتدار لە سۆنگاک ([[کایسۆنگ]]ی ئەمڕۆ) لەدایک بوو کە بە ڕەچەڵەک دەگەڕانەوە سەر خەڵکی [[گۆگۆریۆ]]، و کوڕی گەورەی [[وانگ رونگ|وانگ ڕیۆنگ (سێجۆی گۆریۆ)]] بوو. بەپێی پەڕتووکی ''پیۆنیۆن تۆنگنۆک'' (편년통록) کە لە مێژووی ''گۆریۆسا''دا ئاماژەی پێ کراوە، باپیری وانگ گۆن لە باوکەوە، چاکچێگۆن، کوڕی ئیمپراتۆر سوزۆنگی [[ئیمپراتۆریەتیی تانگ]] بووە.<ref name="Encyclopedia">{{cite web |last=문수진 |title=의조경강대왕(懿祖景康大王) |url=http://encykorea.aks.ac.kr/Contents/Index?contents_id=E0043394 |website=ئینسایکڵۆپیدیای کلتووری کۆری |publisher=Academy of Korean Studies |access-date=2022-09-16 |language=ko |date=1997}}</ref> بەڵام بەپێی ''ئینسایکڵۆپیدیای کلتووری کۆری'' و ''ئینسایکڵۆپیدیای دووسان''، ئەم چیرۆکە تەنیا ئەفسانەیەکی دەستکردە بۆ پیرۆزکردنی بنەماڵەکە.<ref name="Encyclopedia" /><ref name="Doosan">{{cite web |title=원덕대왕[元德大王,?~?] |url=https://www.doopedia.co.kr/doopedia/master/master.do?_method=view&MAS_IDX=101013001002057 |website=Doopedia |publisher=Doosan Corporation |access-date=2022-09-16 |language=ko}}</ref> پەڕتووکی ''پیۆنیۆن تۆنگنۆک'' باسی ئەوە دەکات کە چاکچێگۆن لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا کاتێک بە دەریا دەچوو بۆ لای باوکی لە تانگ، پاشای ئەژدیھاکانی بینیوە، ڕێوییەکی جادووگەری کوشتووە و لەگەڵ ژنێکی ئەژدیھادا ھاوسەرگیریی کردووە؛ دواتر ژنە ئەژدیھاکە بووەتەوە بە ئەژدیھا و ڕۆیشتووە.<ref name="Dragon">{{cite web |last=장덕순 |title=고려국조신화(高麗國祖神話) |url=http://encykorea.aks.ac.kr/Contents/Item/E0003437 |website=ئینسایکڵۆپیدیای کلتووری کۆری |publisher=Academy of Korean Studies |access-date=2022-09-16 |language=ko |date=1995}}</ref> ھەروەھا بەپێی تۆماری ''سۆنگوۆلرۆک'' کە ئەویش لە ''گۆریۆسا''دا ھاتووە، «ژنی ئەژدیھا» کچی کەسێک بووە بە ناوی تو ئیون-چۆم لە پیۆنگجو (ناوچەی پیۆنگسانی ئەمڕۆ).<ref name="Encyclopedia" /><ref name="Pyongsan">{{cite web |last=이한순 |title=평산군(平山郡) |url=http://encykorea.aks.ac.kr/Contents/Item/E0059898 |website=ئینسایکڵۆپیدیای کلتووری کۆری |publisher=Academy of Korean Studies |access-date=2023-09-06 |language=ko}}</ref> مێژوونووسانی سەردەمی جۆسۆن لە کاتی نووسینەوەی ''گۆریۆسا'' ئەم بانگەشەیەیان کە گوایە وانگ گۆن لە نەوەی سوزۆنگ یان شوانزۆنگ بێت، بە تەواوی ڕەت کردەوە و بە ھەڵبەستراوی دەستی ڕاھیبە بودییەکان ناوزەندیان کرد.<ref name="Rogers">{{cite journal |last=Rogers |first=Michael C. |title=P'yŏnnyŏn T'ongnok: The Foundation Legend of the Koryŏ State |journal=Journal of Korean Studies |volume=4 |date=1982 |pages=3–72 |doi=10.1353/jks.1982.0005}}</ref> مێژوونووسانی ھاوچەرخ پێیان وایە کە باوباپیرانی وانگ گۆن گەورەخاوەن موڵک و دەسەڵاتدارانی بەناوبانگی بەڕەچەڵەک گۆگۆریۆ بوون کە چەندین نەوە لە ڕێگەی بازرگانیی دەریاییەوە لەگەڵ چین خەریک بوون.<ref name="Encyclopedia" /> بەپێی پەڕتووکی ''گاولی توجینگ'' (سەدەی دوازدەھەم) کە لەلایەن شوو جینگ، نێردەی [[ئیمپراتۆریەتیی سۆنگ]] نووسراوە، پێشینانی وانگ گۆن لە ئاغاوات و خانەدانەکانی گۆگۆریۆ بوون.<ref name=":1">{{cite book |last=박종기 |title=고려사의 재발견: 한반도 역사상 가장 개방적이고 역동적인 500년 고려 역사를 만나다 |publisher=휴머니스트 |isbn=978-89-5862-902-3 |date=2015 |language=ko}}</ref> بە وتەی مێژوونووس جانگ دیۆکھۆ، باوباپیرانی لە پەنابەرانی گۆگۆریۆ بوون کە لە دەوروبەری سۆنگاک نیشتەجێ ببوون و لە ڕێگەی بازرگانیی دەریاییەوە سامانی زۆریان کۆکردبووەوە و کۆنتڕۆڵی ناوچەکەیان کردبوو، لەوانەش دەوروبەری ڕووباری یێسۆنگ.<ref name="Jang">{{cite web |last=장덕호 |title=한반도 중심에 터 닦으니 화합·통합의 새시대 '활짝' |url=http://www.joongboo.com/news/articleView.html?idxno=974730 |website=중부일보 |access-date=2022-09-16 |language=ko |date=2015-03-01}}</ref> لە سەردەمی درەنگانی [[شیللای نوێ]]دا، ناوچەکانی باکوور لەوانەش سۆنگاک پێگەی بەھێزی پەنابەرانی گۆگۆریۆ بوون،<ref name="LeeSG">{{cite book |last=이상각 |title=고려사 – 열정과 자존의 오백년 |date=2014 |publisher=들녘 |isbn=979-11-5925-024-8 |language=ko}}</ref><ref name=":2">{{cite web |title=(2) 건국–호족들과의 제휴 |url=http://contents.history.go.kr/front/nh/view.do?levelId=nh_011_0040_0030_0020_0020 |website=우리역사넷 |publisher=National Institute of Korean History |access-date=2018-03-23 |language=ko}}</ref> و شاری سۆنگاک کە زێدی وانگ گۆن بوو لە ساڵی ٩٠١دا بووە پایتەختی سەرەتایی [[تایبۆنگ|گۆگۆریۆی نوێ]].<ref name="Sung">{{cite book |last=성기환 |title=생각하는 한국사 2: 고려시대부터 조선·일제강점까지 |date=2008 |publisher=버들미디어 |isbn=978-89-86982-92-3 |language=ko}}</ref> ھەروەھا بەپێی بەڵگەنامەیەک کە لە سەردەمی پاشا ئویجۆنگدا ئامادە کراوە، ڕاھیبی شیللا بە ناوی دۆسۆن دوای سەردانیکردنی باوکی وانگ گۆن پێشبینیی ئەوەی کردبوو کە وانگ گۆن دەگاتە دەسەڵات و دەبێتە پاشا.<ref name="Vermeersch">{{cite journal |last=Vermeersch |first=Sam |title=Yi Seong-gye and the Fate of the Goryeo Buddhist System |journal=Korea Journal |date=2013-06-01 |volume=53 |issue=2 |pages=124–154 |url=https://accesson.kr/kj/assets/pdf/8326/journal-53-2-124.pdf |access-date=2024-01-19}}</ref> == بەدەستھێنانی دەسەڵات == وانگ گۆن لە سەردەمی پشێوی و نائارامیی [[کۆتا سێ شانشینەکە]] دەستی بە خزمەتی سەربازی کرد. لە ساڵانی کۆتایی [[شیللا]]دا، زۆرێک لە دەسەڵاتدارانی خۆجێیی و یاخیبووان لە دژی دەسەڵاتی شاژن جینسیۆنگ ڕاپەڕین، چونکە شاژن دەسەڵات و دانایی پێویستی نەبوو بۆ باشترکردنی ژیانی سەختی خەڵک. لەنێو ئەم یاخیبووانەدا، [[کونگ یێ]] لە ناوچەکانی باکووری ڕۆژاوا و [[کیۆن ھۆن]] لە باشووری ڕۆژاوا دەسەڵاتێکی زۆریان پەیدا کرد. ئەوان توانییان گرووپەکانی دیکە تێکبشکێنن و ناوچەیەکی فراوان بخەنە ژێر ڕکێفی خۆیان. لە ساڵی ٨٩٥دا، کونگ یێ ھێزەکانی بەرەو باکووری ڕۆژاوای شیللا جووڵاند کە شاری سۆنگدۆ لەوێ ھەڵکەوتبوو. باوکی تایجۆ، وانگ ڕیۆنگ، لەگەڵ زۆربەی خێڵە خۆجێییەکان خێرا خۆیان ڕادەستی کونگ یێ کرد. لەو کاتەوە وانگ گۆن لەژێر فەرمانی کونگ یێ، ڕابەری داھاتووی [[تایبۆنگ]]، دەستی بە خزمەتی سەربازی کرد. کونگ یێ زۆر زوو لێھاتوویی و توانای سەربازیی وانگ گۆنی ناسی، پلەکەی بەرزکردەوە بۆ ژەنەڕاڵ و تەنانەت وەک برای خۆی سەیری دەکرد. لە ساڵی ٩٠٠دا، وانگ گۆن ھەڵمەتێکی سەربازیی سەرکەوتووی لە دژی خێڵە خۆجێییەکان و سوپای [[بایکجیی نوێ]] لە ناوچەی چونگجو ئەنجام دا و ناوبانگ و ڕێزێکی گەورەی لەلای پاشا پەیدا کرد. لە ساڵی ٩٠٣دا، لە کاتێکدا کیۆن ھۆن لە شەڕدا بوو لەگەڵ شیللا، وانگ گۆن ھەڵمەتێکی دەریایی بەناوبانگی بۆ سەر کەناراوەکانی باشووری ڕۆژاوای بایکجیی نوێ لە کیومسونگ (ناجووی دواتر) ئەنجام دا. پاشان چەندین ھەڵمەتی سەربازیی دیکەی سەرکردایەتی کرد و یارمەتیی ئەو خەڵکە ھەژار و لێقەوماوانەشی دا کە لەژێر دەسەڵاتی شیللادا دەچەوسانەوە. خەڵک بەھۆی دەستپاکیی و بەخشندەییەکەیەوە خۆشیان دەویست. لە ساڵی ٩١٣دا، وانگ گۆن کرا بە سەرۆک وەزیرانی دەوڵەتی تایبۆنگ. بەڵام کونگ یێ، پاشای تایبۆنگ، کە سەرەتا دەوڵەتەکەی دامەزراندبوو، بەرەبەرە ڕەفتاری گۆڕا و خۆی وەک بوودا ناساند و دەستی کرد بە ئازاردان و کوشتنی ئەو کەسانەی دژایەتیی بۆچوونە ئایینییەکانیان دەکرد. ئەو چەندین ڕاھیبی لەسێدارە دا، و دواتر تەنانەت ژنەکەی و دوو کوڕەکەشی کوشت. بەھۆی ئەم ستەم و ڕێوڕەسمە ئایینییە تێچووبەرزانەوە، خەڵک و سوپا بە تەواوی لێی بێزار بوون و ڕوویان لێ وەرگێڕا. == گەیشتن بە تەختی پاشایەتی و دامەزراندنی گۆریۆ == لە شەوی ٢٤ی تەممووزی ٩١٨دا، چوار لە باڵاترین ژەنەڕاڵەکانی تایبۆنگ بە ناوەکانی ھۆنگ یوو، پێ ھیۆن-گیۆنگ، شین سونگ-گیۆم و پۆک چی-گیۆم بە نھێنی کۆبوونەوە و بڕیاریان دا دەسەڵاتی کونگ یێ بڕوخێنن و وانگ گۆن بکەن بە پاشای نوێ. لە سەرەتادا وانگ گۆن دژی بیرۆکەکە وەستایەوە، بەڵام دواتر بە پلانەکەیان ڕازی بوو. بە کودەتایەک دەسەڵاتی کونگ یێ ڕووخێنرا و ناوبراو لە نزیک چۆروۆن کوژرا. بەیانیی ڕۆژی دواتر ژەنەڕاڵەکان وانگ گۆنیان وەک پاشای نوێ دەستنیشان کرد.<ref name="Kang">{{cite web |last=Kang |first=Hi-Woong |date=1964 |title=The development of the Korean ruling class from late Silla to early Koryo |type=(تێزی دکتۆرا) |publisher=University of Washington |url=https://www.proquest.com/docview/302110231 |access-date=2023-07-18}}</ref> تایجۆ ناوی دەوڵەتەکەی گۆڕی بۆ [[گۆریۆ]] و بەم شێوەیە خانەدانی گۆریۆ دەستی پێکرد. ساڵی دواتر پایتەختەکەی گواستەوە بۆ شاری گایگیۆنگ کە زێدی خۆی بوو. تایجۆ بودیزمی وەک ئایینی فەرمیی گۆریۆ ناساند و داوای بەشەکانی باکووری نیمچەدوورگەی کۆریا و مەنچووریای کرد، کە بە میراتی ڕەوای خۆی وەک جێنشینی [[گۆگۆریۆ]]ی دەزانی.<ref name="Rossabi">{{cite book |last=Rossabi |first=Morris |title=China Among Equals: The Middle Kingdom and Its Neighbors, 10th-14th Centuries |url=https://archive.org/details/chinaamongequals0000unse |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-04562-0 |page=[https://archive.org/details/chinaamongequals0000unse/page/n340 323] |date=1983-05-20}}</ref> بەپێی پەڕتووکی مێژوویی ''گۆریۆسا''، لە ساڵی ٩١٨دا شاری دێرینی [[پیۆنگیانگ]] لەمێژ بوو وێران بووبوو و بێگانەکان وەک ڕاوگە بەکاریان دەھێنا و زوو بە زوو ھێرشیان دەکردە سەر سنوورەکانی گۆریۆ؛ بۆیە تایجۆ لە یەکەم ساڵی دەسەڵاتداریدا فەرمانی دا بە ئاوەدانکردنەوەی شارەکە و کۆچپێکردنی خەڵک بۆ ئەوێ،<ref name="Goryeosa">«丙申谕群臣曰: 平壤古都荒废虽久,基址尙存,而荆棘滋茂,蕃人游猎於其间,因而侵掠边邑,为害 大矣。 宜徙民实之以固藩屏为百世之利» (گۆریۆسا)</ref> دواتریش ئامۆزاکەی خۆی، وانگ شینگ-نیۆمی نارد بۆ پاراستنی شارەکە و پیۆنگیانگی کرد بە «پایتەختی ڕۆژاوا» (سۆگیۆنگ).<ref name="Seogyeong">{{cite web |title=서경 |url=http://contents.history.go.kr/front/tg/view.do?treeId=0210&levelId=tg_002_1100&ganada=&pageUnit=10 |website=우리역사넷 |publisher=National Institute of Korean History |access-date=2018-03-23 |language=ko}}</ref> تایجۆ لەجیاتی پەنابردن بۆ شەڕی بەردەوام، ڕێگەی ھاوپەیمانی و لێکتێگەیشتنی لەگەڵ خێڵە خۆجێییەکاندا گرتە بەر. == جەنگی کۆتا سێ شانشینەکە == لە ساڵی ٩٢٧دا، [[کیۆن ھۆن]]ی پاشای [[بایکجیی نوێ]] ھێرشی کردە سەر شاری گیۆنگجوو کە پایتەختی [[شیللا]] بوو، پاشا گیۆنگای دەستگیر کرد و کوشتی، پاشان پاشا گیۆنگسونی وەک پاشایەکی دەستبەستە لەسەر تەخت دانا و سوپاکەی بەرەو سنوورەکانی گۆریۆ ئاڕاستە کرد. کاتێک تایجۆ ئەم ھەواڵەی بیست، بە ٥٬٠٠٠ سوارچاکەوە لە گۆنگسان لە نزیک [[دێگو]] ھێرشی کردە سەر سوپاکەی کیۆن ھۆن کە بە «شەڕی گۆنگسان» ناسراوە.<ref name="Ilyon">{{cite book |last=Ilyon |title=Samguk Yusa: Legends and History of the Three Kingdoms of Ancient Korea |translator-last=Ha |translator-first=Tae-Hung |translator2-last=Mintz |translator2-first=Grafton K. |publisher=Silk Pagoda |date=2006 |isbn=978-1-59654-348-5 |page=128}}</ref> لەم شەڕەدا تایجۆ تووشی شکستێکی سەخت بوو و زۆربەی سوپاکەی و سەرکردە سەربازییەکانی لەدەست دا، لەنێویاندا کیم ناک و شین سونگ-گیۆم (ھەمان ئەو کەسەی کە تایجۆی کردبووە پاشا). بەپێی گێڕانەوەکان، تایجۆ و شین سونگ-گیۆم جلوبەرگ و زرێپۆشی خۆیان گۆڕییەوە تاوەکو تایجۆ بتوانێت لە مەیدانی شەڕەکە ھەڵبێت. لە کاتێکدا وانگ گۆن لە شەڕەکە دەرباز بوو، شین لەگەڵ سەربازە بەجێماوەکاندا ئازایانە شەڕیان کرد تا لە دارستانێکدا بە تیر پێکرا و گیانی لەدەست دا.<ref name="Pressian">{{cite news |date=2023-05-24 |title=섬진강과 보성강의 수려한 물길이, 서로 도와 빚은 풍광 |trans-title=The beautiful waterways of the Seomjin and Boseong rivers help each other create scenery |url=https://www.pressian.com/pages/articles/2023052422372291401 |work=Pressian |access-date=2023-06-02 |language=ko}}</ref> تایجۆ بە تەنیا بەرەو چیای ئاپسان ڕایکرد و چەند ڕۆژێک لە ئەشکەوتێکی گەورەی لووتکەی چیاکەدا خۆی شاردەوە.<ref name="Apsan">{{cite web |url=https://nam.daegu.kr/eng/index.do?menu_id=60001602 |title=Introduction to Jarak-gil |publisher=Daegu Metropolitan City Namgu Cultural Tourism |access-date=2023-06-02}}</ref> ڕاکردنی تایجۆ بۆ سەر چیای ئاپسان بووە ھۆی ئەوەی چەندین شوێن لە شاری دێگو بە ناوی ئەو ناو بنرێن.<ref name="JoongAng">{{cite news |date=2017-12-02 |title=[굿모닝 내셔널]대구 곳곳 남아 있는 '왕건 탈출로'...지금은 |trans-title=[Good Morning National] 'Wang Kŏn Escape Route' that remains throughout Daegu...Now |url=https://www.joongang.co.kr/article/22168964 |work=JoongAng Ilbo |access-date=2023-06-02 |language=ko}}</ref> دوای ئەم شکستە، گۆریۆ زوو تواناکانی خۆی کۆکردەوە و توانی بە سەرکەوتوویی بەرگری لە ھێرشەکانی بایکجیی نوێ بکات. لە ساڵی ٩٣٥دا، پاشا گیۆنگسون، دوا پاشای شیللا، کاتێک بینی ھیچ ڕێگەیەک بۆ پاراستنی شانشینەکەی نەماوە، تەواوی خاکی شیللای ڕادەستی تایجۆ کرد. تایجۆش بە خۆشحاڵییەوە خۆبەدەستەوەدانی ئەوی قبووڵ کرد و نازناوی شازادەی پێبەخشی، و ئامۆزایەکی پاشای شیللای کردە ھاوسەری خۆی ([[شاژن شینسۆنگ]]). ھەروەھا پاشا گیۆنگسون لەگەڵ کچە گەورەکەی تایجۆ بە ناوی شازادە ناکرانگ ھاوسەرگیریی کرد، کە کچەکەی ئەوانیش دواتر لەگەڵ [[گیۆنگجۆنگی گۆریۆ|پاشا گیۆنگجۆنگ]] ھاوسەرگیریی کرد. ئەم ڕووداوانە بووە ھۆی تووڕەبوونی توندی کیۆن ھۆن. لە ھەمان کاتدا باوکی کیۆن ھۆن بە ناوی ئاجاگای، کە دەسەڵاتی بەسەر ناوچەی سانگجودا ھەبوو، چووە پاڵ گۆریۆ و لەلایەن تایجۆوە وەک باوکی پاشا پێشوازیی لێ کرا. لە ھەمان ساڵدا، [[کیۆن شینگۆم]]، کوڕە گەورەکەی کیۆن ھۆن، لەگەڵ براکانی یانگ-گۆم و یۆنگ-گۆم کودەتایان لە دژی باوکیان ئەنجام دا، چونکە باوکیان برا بچووکەکەیانی (کوم-گانگ) وەک جێنشین دیاری کردبوو. کیۆن ھۆن لە پەرستگای گومسانسا زیندانی کرا، بەڵام توانی ھەڵبێت و پەنا بەرێتە بەر گۆریۆ، لەوێش تایجۆ بە ڕێزێکی زۆرەوە و وەک باوکی خۆی پێشوازیی لێ کرد. == سەرکەوتنی گۆریۆ و یەکخستنەوەی کۆریا == لە ساڵی ٩٣٦دا، وانگ گۆن ھەڵمەتی سەربازیی کۆتایی خۆی لە دژی کیۆن شینگۆمی شای بایکجیی نوێ دەستپێکرد. شینگۆم لە بەرامبەر تایجۆدا شەڕی کرد، بەڵام بەھۆی ناکۆکیی ناوخۆیی و لاوازیی سوپاکەی، ناچار بوو خۆی ڕادەستی تایجۆ بکات. بەم شێوەیە وانگ گۆن کۆتایی بە بایکجیی نوێ ھێنا و بۆ دووەم جار لە دوای سەردەمی [[شیللای نوێ]]، تەواوی نەتەوەکەی یەکخستەوە. تایجۆ تا ساڵی ٩٤٣ فەرمانڕەوایەتیی کرد و لەو ساڵەدا بە نەخۆشی کۆچی دوایی کرد. تایجۆ ھەوڵی دەدا تەنانەت دوژمنەکانیشی لە دەسەڵاتدا بەشدار بکات، بۆیە پلە و زەویی بەخشییە دەسەڵاتداران و خانەدانەکانی ئەو وڵاتانەی کە تێکی شکاندبوون: بایکجیی نوێ، شیللا، و ھەروەھا [[بالھای]] کە لە ھەمان سەردەمدا ڕووخابوو؛ بەم کارە توانی ئارامی و سەقامگیری بۆ وڵاتەکەی دەستەبەر بکات. دوای ڕووخانی بالھای لەلایەن خیتانەکان لە ساڵی ٩٢٦دا، شازادەی جێنشینی بالھای، دای گوانگ-ھیۆن لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە چینی دەسەڵاتداری بالھای پەنایان بردە بەر گۆریۆ. لەوێ تایجۆ بە گەرمی پێشوازیی لێ کردن و خستنییە ناو بنەماڵەی شاھانە و ناوی بنەماڵەی پاشایەتیی «وانگ»ی پێبەخشین، بەمەش ھەردوو وڵاتی جێنشینی [[گۆگۆریۆ]] یەکیان گرتەوە.<ref name="LeeKB">{{cite book |last=Lee |first=Ki-Baik |title=A New History of Korea |date=1984 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-61576-2 |page=103}}</ref> تایجۆ ھەستی بە نزیکایەتی و پەیوەندییەکی خێزانیی بەھێز دەکرد لەگەڵ بالھای، و بە «وڵاتی خزم» ناوی دەبرد،<ref name="Park">{{cite book |last=박종기 |title=고려사의 재발견: 한반도 역사상 가장 개방적이고 역동적인 500년 고려 역사를 만나다 |date=2015 |publisher=휴머니스트 |isbn=978-89-5862-902-3 |page=66 |language=ko}}</ref><ref name="Chosun">{{cite web |last=박용운 |title='고구려'와 '고려'는 같은 나라였다 |url=http://www.chosun.com/culture/news/200606/200606160471.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170622072057/http://www.chosun.com/culture/news/200606/200606160471.html |archive-date=2017-06-22 |website=조선닷컴 |publisher=The Chosun Ilbo |access-date=2018-03-23 |language=ko}}</ref> و پارێزگاریی لە پەنابەرانی بالھای کرد کە بە ڕەچەڵەک خەڵکی گۆگۆریۆ بوون.<ref name="Rossabi" /><ref name="Park" /> ئەم ھەڵوێستەی تەواو پێچەوانەی شیللای نوێ بوو کە پەیوەندییەکی دژمنکارانەی لەگەڵ بالھایدا ھەبوو.<ref name="Britannica">{{cite web |title=Parhae {{!}} historical state, China and Korea |url=https://www.britannica.com/place/Parhae |website=ئینسایکڵۆپیدیای بریتانیکا |access-date=2018-03-23}}</ref> تایجۆ دژایەتییەکی توندی بەرامبەر خیتانەکان پێشان دەدا کە دەوڵەتی بالھایان لەناوبردبوو. لە ساڵی ٩٤٢دا، کاتێک بنەماڵەی لیائۆ ٣٠ نێردراو و ٥٠ وشتر بە دیاری بۆ تایجۆ نارد، تایجۆ نێردراوەکانی دوورخستەوە و وشترەکانیشی لەژێر پردێکدا لە برساندا کوشت، سەرەڕای ئەوەی ئەم کارە بووە ھۆی کێشەی دیپلۆماسیی قورس.<ref name="Yi">{{cite web |last=이기환 |title=[여적]태조 왕건이 낙타를 굶겨죽인 까닭 |url=http://news.khan.co.kr/kh_news/khan_art_view.html?artid=201506221730411 |website=Kyunghyang Shinmun |access-date=2018-03-23 |language=ko |date=2015-06-22}}</ref> بەپێی پەڕتووکی مێژوویی ''[[زیژی تۆنگجیان]]''، تایجۆ پێشنیازی بۆ ئیمپراتۆر گاۆزوی دەوڵەتی جینی دواتر کردبوو کە پێکەوە ھێرش بکەنە سەر خیتانەکان بۆ تۆڵەسەندنەوەی بالھای.<ref name="Park" /><ref name="MK">{{cite web |title=왕건의 할아버지는 사생아였다? |url=http://mzine.mk.co.kr/v2/index.php?TM=M3&RC=3652 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180323092911/http://mzine.mk.co.kr/v2/index.php?TM=M3&RC=3652 |archive-date=2018-03-23 |website=M매거진 |publisher=매경닷컴 |access-date=2018-03-23 |language=ko}}</ref> جگە لەوەش، لە «دە ڕێنمایی»یەکەیدا بۆ نەوەکانی، داوای کردبوو کە وریای خیتانەکان بن و ئاماژەی پێ دابوو کە ئەوان ھیچ جیاوازییەکیان لەگەڵ ئاژەڵدا نییە.<ref name="Yi" /> == میرات == [[پەڕگە:왕건 좌상 2.png|وێنۆک|پەیکەری برۆنزیی تایجۆ لە قەبارەی ڕاستەقینە، لە ساڵی ٩٥١ دروست کراوە و لە ساڵی ١٩٩٢ لە کایسۆنگ دۆزراوەتەوە.<ref name="Statue1">{{cite web |title=왕건상 |url=http://contents.history.go.kr/front/ti/view.do?treeId=04013&levelId=ti_013_0010 |website=우리역사넷 |publisher=National Institute of Korean History |access-date=2018-04-18 |language=ko}}</ref><ref name="Statue2">{{cite web |last=노명호 |title=왕건동상(王建銅像) |url=http://encykorea.aks.ac.kr/Contents/Index?contents_id=E0071025 |website=ئینسایکڵۆپیدیای کلتووری کۆری |publisher=Academy of Korean Studies |access-date=2018-04-18 |language=ko}}</ref>]] یەکخستنەوەی [[کۆتا سێ شانشینەکە]] لە ساڵی ٩٣٦دا گرنگییەکی یەکجار گەورەی لە [[مێژووی کۆریا]]دا ھەبوو؛ چونکە یەکگرتنەکەی ساڵی ٦٦٨ لەلایەن شیللاوە تەنیا نزیکەی نیوەی دانیشتووانی نیمچەدوورگەی کۆریای گرتبووەوە و بەشی باکووری لەژێر دەسەڵاتی [[بالھای]]دا مابووەوە، بەڵام یەکگرتنەکەی ساڵی ٩٣٦ بە تەواوی خەڵک و خاکی نیمچەدوورگەکەی لەژێر یەک دەوڵەتدا کۆکردەوە. گەلی نیمچەدوورگەی کۆریا لەو کاتەوە تا ساڵی ١٩٤٨ لەژێر یەک دەوڵەتی یەکگرتوودا مانەوە، تا ئەو کاتەی بەسەر [[کۆریای باکوور]] و [[کۆریای باشوور]]دا دابەش کران. ناوی سەردەمییانەی «کۆریا» (Korea) لە وشەی «گۆریۆ» وەرگیراوە، کە ئەویش لە «[[گۆگۆریۆ]]»وە ھاتووە، ئەو خاک و میراتەی وانگ گۆن شانازیی پێوە دەکرد و خۆی بە جێنشینی دەزانی.<ref name="Rossabi" /> تایجۆ وەک یەکەم فەرمانڕەوا کە گەلی نیمچەدوورگەکەی بە تەواوی لەژێر یەک چەتردا کۆکردەوە، تا ئێستاش لەلایەن [[کۆرییەکان]]ەوە بە نموونەی یەکڕیزی و مێژووی نیشتمانی سەیر دەکرێت. [[پەڕگە:Tomb of Wang Geon - Kaesong07.jpg|وێنۆک|[[گۆڕی پاشا وانگگۆن|گۆڕی پاشایەتیی وانگ گۆن]] لە کایسۆنگ]] لە سەردەمی سەرەتای گۆریۆدا، نازناوی «تایجا» ({{lang|ko|태자}}؛ {{lang|ko|太子}}) تەنیا نازناوێکی ڕێزلێنان بوو بۆ کوڕانی پاشا؛ لە کاتێکدا بۆ دیاریکردنی [[جێنشین]] نازناوێکی جیاواز بە ناوی «جۆنگیون» ({{lang|ko|정윤}}؛ {{lang|ko|正尹}}) بەکار دەھات. == خێزان == * باوک: [[وانگ رونگ|وانگ ڕیۆنگ (سێجۆی گۆریۆ)]] (٨٥٠–٨٩٧) ** باپیر لە باوکەوە: چاکچێگۆن (پاشا ئویجۆی گۆریۆ) (لەدایکبووی ٨٢٢) *** باپیری باپیر لە باوکەوە: پاشا گوکجۆی گۆریۆ (٨١٠–٨٥٩) *** داپیری باپیر لە باوکەوە: کانگ جین-ئووی (شاژن جۆنگھوا) (لەدایکبووی ٨٠٣) ** داپیر لە باوکەوە: جیۆ-مین-ئووی (شاژن وۆنچانگ) (لەدایکبووی ٨٢٢) * دایک: خاتوو ھان ([[شاژن ویسوک]]) * ھاوسەرەکان و مناڵەکانیان: # [[شاژن شینھێ]] – بێ مناڵ. # [[شاژن جانگوا]] #* [[ھێجۆنگی گۆریۆ|وانگ موو، شازادەی جێنشین]] (کوڕی یەکەم) # [[شاژن شینمیۆنگسانگسیۆنگ|شاژن شینمیۆنگ]] #* شازادە خاتوون ناکرانگ (کچی یەکەم) #* وانگ تای (کوڕی دووەم) #* [[جۆنگجۆن، سێیەم پاشای گۆریۆ|وانگ یۆ (جۆنگجۆنگ)]] (کوڕی سێیەم) #* [[گوانگجۆنگی گۆریۆ|وانگ سۆ (گوانگجۆنگ)]] (کوڕی چوارەم) #* وانگ جۆنگ (پاشای گەورە مونۆن) (کوڕی پێنجەم) #* جیونگتۆنگ (کوڕی شەشەم) – ڕاھیب بوو. #* شازادە خاتوون ھونگبانگ (کچی دووەم) # [[شاژن شینجۆنگ]] #* وانگ ئوک (پاشا دایجۆنگ) (کوڕی حەوتەم) #* شاژن دایمۆک (کچی سێیەم) # [[شاژن شینسۆنگ]] #* وانگ ئوک (پاشا ئەنجۆنگ) (کوڕی ھەشتەم) # [[شاژن جۆنگدۆک]] #* شازادە وانگوی (کوڕی نۆیەم) #* شازادە ئینای (کوڕی دەیەم) #* شازادە وۆنجانگ (کوڕی یازدەیەم) #* شازادە جۆیی (کوڕی دوازدەیەم) #* شاژن موناێ (کچی چوارەم) #* شاژن سۆنوی (کچی پێنجەم) #* کچی شەشەم # خاتوو ھۆنمۆک #* شازادە سومێنگ (کوڕی سێزدەیەم) # خاتوو جۆنگمۆک #* شاژنی داودەمەزراو سونان (کچی حەوتەم) # خاتوو دۆنگیانگۆن #* وانگ ئوی (شازادە ھیۆمۆک) (کوڕی چواردەیەم) #* وانگ وۆن (شازادە ھیۆئون) (کوڕی پازدەیەم) # [[خاتوو سوکمۆک]] #* شازادە وۆننیۆنگ (کوڕی شازدەیەم) # خاتوو چۆنانبوۆن #* وانگ ئیمجو (شازادە ھیۆسیۆنگ) (کوڕی حەڤدەیەم) #* شازادە ھیۆجی (کوڕی ھەژدەیەم) # خاتوو ھۆنگبۆکوۆن #* وانگ جیک (کوڕی نۆزدەیەم) #* کچی ھەشتەم # خاتوو ھودێریانگوۆن / خاتوو دێریانگوۆن #* کچی نۆیەم # خاتوو دێمیۆنگجوۆن – بێ مناڵ. # خاتوو گوانگجوۆن – بێ مناڵ. # خاتوو سۆگوانگجوۆن #* شازادە گوانگجوۆن (کوڕی بیستەم) # خاتوو دۆنگسانوۆن – بێ مناڵ. # خاتوو یێھوا – بێ مناڵ. # خاتوو دێسۆوۆن – بێ مناڵ. # خاتوو سۆسۆوۆن – بێ مناڵ. # خاتوو سۆجۆنوۆن – بێ مناڵ. # خاتوو شینجوۆن – بێ مناڵ. # خاتوو وۆلھواوۆن – بێ مناڵ. # خاتوو سۆھوانگجوۆن – بێ مناڵ. # خاتوو سۆنگمو #* شازادە ھیۆجێ (کوڕی بیست و یەکەم) #* شازادە ھیۆمیۆنگ (کوڕی بیست و دووەم) #* شازادە بیۆپدیۆنگ (کوڕی بیست و سێیەم) #* شازادە جاری (کوڕی بیست و چوارەم) #* کچی دەیەم # خاتوو ئویسۆنگبووۆن #* شازادەی گەورە ئویسۆنگبووۆن (کوڕی بیست و پێنجەم) # خاتوو وۆلگیۆنگوۆن – بێ مناڵ. # خاتوو مۆنگریانگوۆن – بێ مناڵ. # خاتوو ھێریانگوۆن – بێ مناڵ. == لە کلتووری گشتیدا == * لە فیلمی ۱۹۷۰ بە ناوی ''وانگ گۆن، پاشای مەزن''، کیم میۆنگ-جین ڕۆڵی گێڕاوە. * لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ۲۰۰٠–۲۰۰۲ی کەناڵی [[کەی بی ئێس یەک|کەی بی ئێس یەک (KBS1)]] بە ناوی ''تایجۆ وانگ گۆن''، لەلایەن [[چۆی سوو-جۆنگ]] و ئۆ ھیۆن-چول ڕۆڵی گێڕدراوە.<ref name="TV1">{{cite web |date=2020-03-04 |title=태조왕건 Full VOD 1회 ｜ KBS방송 |trans-title=Taejo Wang Geon Episode 1 ｜ KBS Broadcasting |url=https://www.youtube.com/watch?v=Ivc82fNG4Pw |language=ko |access-date=2023-06-03 |publisher=KBS Drama Classic}}</ref> * لە ساڵی ۲۰۰۲–۲۰۰۳ لە زنجیرەی کەناڵی [[سیستمی پەخشی کۆری|کەی بی ئێس (KBS)]] بە ناوی ''بەرەبەیانی ئیمپراتۆریەت''، لەلایەن لی مون-سوو ڕۆڵی بینراوە. * لە ساڵی ۲۰۰۹ لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی [[سیستمی پەخشی کۆری|کەی بی ئێس]] بە ناوی ''شاژنە دایک چۆنچوو''، لەلایەن جوو میۆنگ نام ڕۆڵی بەرجەستە کراوە. * لە ساڵی ۲۰۱۵ لە زنجیرەی کەناڵی [[کۆمپانیای پەخشی مانھوا|ئێم بی سی (MBC)]] بە ناوی ''بدرەوشێوە یان شێت بە''، لەلایەن نام کیۆنگ-ئۆپ ڕۆڵی بینراوە. * لە زنجیرەی ۲۰۱۶ی کەناڵی [[سیستمی پەخشی سێئول|ئێس بی ئێس (SBS)]] بە ناوی ''ئاشقانی مانگ: دڵی سوور ڕیۆ''، لەلایەن جۆ مین-کی ڕۆڵی گێڕدراوە. * لە بەرنامەی ۲۰۱٨ی کەناڵی چانێڵ ئەی بە ناوی ''مێژووی نافەرمیی ھەزار ڕۆژ'' (ئەڵقەی ۷۳) باسی چیرۆکەکەی کراوە.<ref name="TV2">{{cite web |date=2018-05-14 |title=왕건 대신 왕의 옷을 입고 죽은 신숭겸의 정체는?!｜천일야사 73회 다시보기 |url=https://www.youtube.com/watch?v=4QLEsTbTzos |language=ko |access-date=2023-06-02 |publisher=KBS Drama Classic}}</ref> * وەک سەرکردەی شارستانیەتی کۆریا لە یارییە ڤیدیۆییەکانی شارستانیەتدا (Sid Meier's Civilization III و IV) بەشدارە. * لە شانۆگەریی موزیکیی ۲۰۲۲ بە ناوی ''تایجۆ وانگ گۆن''.<ref name="Musical">{{cite news |date=2022-11-15 |title=안컴퍼니, 메타버스 창작뮤지컬 '태조 왕건' 오는 28일 개막 |url=https://www.breaknews.com/934233 |work=Break News |access-date=2023-06-02 |language=ko}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی پاشاکانی کۆریا]] * [[مێژووی کۆریا]] * [[کۆتا سێ شانشینەکە]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{s-start}} {{s-hou|[[درەختی خێزانیی پاشاکانی گۆریۆ|خێزانی وانگ]]|٣١ی کانوونی دووەمی|٨٧٧|٤ی تەممووزی|٩٤٣}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[کونگ یێ]]|as=پاشای [[تایبۆنگ|گۆگۆریۆی نوێ]]}} {{s-ttl|title=[[پێڕستی پاشاکانی کۆریا|پاشای گۆریۆ]]|years=٩١٨–٩٤٣}} {{s-aft|after=[[ھێجۆنگی گۆریۆ]]}} {{s-off}} {{s-new|office}} {{s-ttl|title=سەرۆک وەزیرانی [[تایبۆنگ]]|years=٩١٣–٩١٨}} {{s-non|reason=پۆستەکە ھەڵوەشێنرایەوە}} {{s-end}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|ژیاننامە|سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Wang Geon}} [[پۆل:تایجۆی گۆریۆ]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی گۆریۆ]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٨٧٧]] [[پۆل:مردووانی ٩٤٣]] [[پۆل:ژەنەڕاڵەکانی کۆریا]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٩یەم لە ئاسیا]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٠یەم لە ئاسیا]] [[پۆل:فەرمانڕەوا کۆرییەکانی سەدەی ١٠یەم]] [[پۆل:فەرمانڕەوایانی دامەزرێنەر]] [[پۆل:کەسایەتییە بودییەکانی کۆریا]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی کایسۆنگ]] mx20vjf1js32dz56ia0af9qnkg4n5an 0 134316 1686132 1674406 2026-10-12T20:31:06Z InternetArchiveBot 27288 Adding 3 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686132 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = {{lang|ko|신라}} - {{lang|ko|新羅}}<br /><small>{{lang|ko|통일신라}} - {{lang|ko|統一新羅}}</small><br /><small>{{lang|ko|후신라}} - {{lang|ko|後新羅}}</small> |image_map = History_of_Korea-Inter-country_Age-830_CE.gif |image_map_caption = شیللای یەکخراو (ڕەنگی شین) لە ماوەی [[ماوەی وڵاتانی باشوور-باکوور]]دا |conventional_long_name = سێ ھانی یەکگرتوو |common_name = شیللای نوێ یان شیللای یەکخراو |continent = ئاسیا |region = [[ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]] |era = سەردەمی پۆست-کلاسیک |country = [[کۆریا]] |status = شانشین |government_type = [[پاشایەتی]] |year_start = ٦٦٨ |year_end = ٩٣٥ |event_start = [[سێ شانشینەکەی کۆریا|یەکخستنی کۆریا]] |date_start = |event1 = [[شەڕی شیللا-تانگ]] |date_event1 = ٦٧٠–٦٧٦ |event2 = سەرەتای ماوەی [[کۆتا سێ شانشینەکە]] |date_event2 = ٨٩٢–٩٣٦ |event_end = خۆبەدەستەوەدانی [[گۆریۆ]] |date_end = |p1 = شیللا |flag_p1 = Seal of Silla.svg |p2 = گۆگۆریۆ |p3 = بایکجی |s1 = گۆریۆ |s2 = بایکجیی نوێ |flag_s1 = Royal flag of Goryeo (Bong-gi).svg |flag_type = ئاڵای سەربازی<ref group="تێبینی">بەپێی سامگووک ساگی، ھێمای شیللا بریتی بووە لە مانگێکی پڕ یان نیمچەمانگێکی سپی لەسەر پاشبنەمایەکی شین وەک مانگی نیوەڕۆ. — سامگووک ساگی (삼국사기, 三國史記)، بەرگی ٤٠، بەشی ٩.</ref> |symbol = Seal of Silla.svg |symbol_type = مۆری شاھانە |capital = [[گیۆنگجو|سۆرابۆل]]<ref group="تێبینی">ناوەکانی تر: گیومسیۆنگ ({{lang|ko|금성}} / {{lang|ko|金城}})، سارۆ ({{lang|ko|사로}} / {{lang|ko|斯盧}})، سارا ({{lang|ko|사라}} / {{lang|ko|斯羅}})، سیۆنابۆل ({{lang|ko|서나벌}} / {{lang|ko|徐那伐}})، سیۆیابۆل ({{lang|ko|서야벌}} / {{lang|ko|徐耶伐}})، سیۆبۆل ({{lang|ko|서벌}} / {{lang|ko|徐伐}})، وانگگیۆنگ ({{lang|ko|왕경}} / {{lang|ko|王京}}).</ref><ref group="تێبینی">لەگەڵ سیستەمی فرەپایتەختی؛ پایتەختێکی باڵا لەگەڵ یەک بۆ چوار پایتەختی دووەمی (لاوەکی) (٥١٤–نزیکەی ٩٠٠).</ref> |common_languages = [[کۆریی کۆن]]<br />[[چینیی کلاسیکی]] <small>(ئەدەبی)</small><ref name="Lee1984">{{cite book |last=Lee |first=Ki-baik |translator-last1=Wagner |translator-first1=Edward W. |translator-last2=Schultz |translator-first2=Edward J. |title=A New History of Korea |year=1984 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-61576-2 |pages=83–84}}</ref> |religion = [[بودیزم]] ([[دینی دەوڵەت]])، [[کۆنفووشیزم]]، تاویزم، شامانیزمی کۆری |currency = |title_leader = [[پاشا]] |leader1 = [[مونموی شیللا|مونمو]] |year_leader1 = ٦٦١–٦٨١ |leader2 = [[شینمونی شیللا|شینمون]] |year_leader2 = ٦٨١–٦٩٢ |leader3 = [[جینسۆنگی شیللا|جینسۆنگ]] |year_leader3 = ٨٨٧–٨٩٧ |leader4 = [[گیۆنگسونی شیللا|گیۆنگسون]] (کۆتا) |year_leader4 = ٩٢٧–٩٣٥ |stat_year1 = سەدەی ٨ەم<ref name="고려시대 개경 연구">{{cite book |author=박용운 |title=고려시대 개경연구 147~156쪽 |year=1996}}</ref> |stat_pop1 = ٦،٠٠٠،٠٠٠ |today = {{flag|North Korea}}<br />{{flag|South Korea}} }} '''شیللای نوێ''' یان '''کۆتایی''' (بە [[ھانگۆل]]: 후신라؛ بە [[ھانجا]]: 後新羅) یان '''شیللای یەکخراوو''' (بە [[ھانگۆل]]: 통일신라؛ بە [[ھانجا]]: 統一新羅)، یان '''شیللای مەزنتر'''،<ref name="McBride2024">{{cite book |last=McBride |first=Richard |title=The Three Kingdoms of Korea: Lost Civilizations |date=2024 |publisher=Reaktion Books |location=London, England |page=121}}</ref> دوای ئەوەی [[بایکجی]] ساڵی ٦٦٠ز گیرا و [[گۆگۆریۆ]] ساڵی ٦٦٨ز گیرا، ھەرسێ شانشینەکە یەکخرایەوە، کە ئەمەش کۆتایی بە سەردەمی [[سێ شانشینەکەی کۆریا]] ھێنا. ئەم زاراوەیە زۆرجار بۆ قۆناغی مێژوویی شانشینی کۆریی [[شیللا]] بەکاردێت دوای ئەوەی گۆگۆریۆی بەزاند. لە سەدەی حەوتەمدا، ھاوپەیمانیی شیللا و تانگ توانییان لە شەڕی بایکجی و تانگدا زاڵ بن بەسەر بایکجیدا. دوای شەڕی گۆگۆریۆ و تانگ و [[شەڕی شیللا-تانگ]] لە ھەمان سەدەدا، شیللا بەشی باشووری گۆگۆریۆی بەخۆیەوە لکاند و ناوچەکانی ناوەڕاست و باشووری [[نیمچەدوورگەی کۆریا]]ی یەکخست. شیللای نوێ لە ماوەی [[ماوەی وڵاتانی باشوور-باکوور]]دا بوونی ھەبوو، لەو سەردەمەی کە شانشینی [[بالھای]] کۆنتڕۆڵی باکووری نیمچەدوورگەکەی دەکرد. شیللای یەکخراو بۆ ماوەی ٢٦٧ ساڵ بەردەوام بوو تا ئەو کاتەی لە ساڵی ٩٣٥ز لە سەردەمی شای [[گیۆنگسونی شیللا|گیۆنگسون]]دا کەوتە ژێر دەستی شانشینی [[گۆریۆ]]. == زاراوەناسی == خەڵکی سەردەمی شیللای نوێ خۆیان بە خاوەنی شانشینێکی کۆرییە یەکگرتووەکان دادەنا، کە پێیان دەوت «{{lang|ko|三韓一統}}» (بە [[ھانگۆل]]ی مۆدێرن: {{lang|ko|삼한일통}}؛ ''[[سامھان|سامھان]]-ئیلتۆنگ'')، بە واتای «یەکگرتنی سێ شانشین» (ئەو سێ شانشینەش بریتی بوون لە شیللا، گۆگۆریۆ، و بایکجی). جەنەراڵ [[کیم یو-شین]]، کە پێشەنگایەتیی زۆربەی ھەڵمەتە سەربازییەکانی بۆ یەکخستنی نیمچەدوورگەی کۆریا لەژێر دەسەڵاتی شیللادا لە ئەستۆ بوو، لە سەرەمەرگدا ئەم زاراوەیەی لە نامەیەکدا بۆ شا [[مونموی شیللا|مونمو]] بەکارھێنا. شا مونمو بە یەکەم فەرمانڕەوای سەردەمی شیللای نوێ دادەنرێت، و پاشاکانی دوای ئەویش بەردەوام بوون لە پاراستنی دیدگای شیللایەکی یەکگرتوو؛ ئەمەش بە ڕوونی لە کارەکەی شا [[شینمونی شیللا|شینمون]]دا دەردەکەوێت کاتێک «نۆ ھەرێم» ({{lang|ko|九州}}) و «نۆ لەشکر»ی ({{lang|ko|九書堂}}) دامەزراند. لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیای کۆندا ژمارە نۆ گوزارشتی لە شتی گەورە و مەزن دەکرد، و چینی دێرینیش لە نۆ ھەرێم پێکدەھات، بۆیە زاراوەی «{{lang|ko|九州}}» وەک ھاوواتایەک بۆ تەواوی خاکی چین و ھەروەھا بۆ «تەواوی ژێر ئاسمان» ({{lang|ko|天下}}) بەکاردەھات. سەرباری ئەوەش، شیللا وەک نیشانەیەکی یەکگرتن پلە و پایەی فەرمیی بەخشییە نەجیبزادەکانی گۆگۆریۆ و بایکجی.<ref name="historynet">{{cite web |title=우리역사넷 |url=http://contents.history.go.kr/front/hm/view.do?treeId=010301&tabId=01&levelId=hm_029_0040 |access-date=2020-11-19 |website=contents.history.go.kr}}</ref> مێژوونووسانی [[کۆریای باکوور]] ڕەخنە لە چەمکی «شیللای یەکخراو» دەگرن، چونکە لە ڕوانگەی ئەوانەوە، [[گۆریۆ]] یەکەمین دەوڵەت بووە کە گەلی کۆریای بەتەواوی یەکخستبێت، بەو پێیەی شیللا نەیتوانی بەشەکانی گۆگۆریۆ و ناوچەکانی شانشینی [[بالھای]] لە باکووری ڕۆژھەڵاتی نیمچەدوورگەی کۆریادا بگرێت.<ref name="Choe1980">{{cite journal |last=Ch'oe |first=Yŏng-ho |title=An Outline History of Korean Historiography |journal=Korean Studies |volume=4 |year=1980 |pages=23–25 |doi=10.1353/ks.1980.0003 |s2cid=162859304}}</ref><ref name="Armstrong1995">{{cite journal |last=Armstrong |first=Charles K. |title=Centering the Periphery: Manchurian Exile(s) and the North Korean State |journal=Korean Studies |volume=19 |year=1995 |pages=1–16 |doi=10.1353/ks.1995.0017 |s2cid=154659765 |url=http://academiccommons.columbia.edu/download/fedora_content/download/ac:168680/CONTENT/19.armstrong.pdf}}</ref> لەبەر ئەم ھۆکارە، مێژوونووسانی کۆریای باکوور زاراوەی «شیللای دوایی» یان «شیللای کۆتایی» ({{lang|ko|후기신라}}) بەکاردەھێنن لەو شوێنانەی کە مێژوونووسانی [[کۆریای باشوور]] دەستەواژەی «شیللای یەکخراو» یان «شیللای مەزنتر» دەنووسن.<ref name="McBride2024" /> == مێژوو == لە ساڵی ٦٦٠ز، شا [[مونموی شیللا|مونمو]] فەرمانی بە سوپاکەی کرد ھێرش بکەنە سەر بایکجی. ژەنەڕاڵ [[کیم یو-شین]] بە ھاوکاریی ھێزەکانی تانگ، ژەنەڕاڵ [[گایباک]]ی بەزاند و دەستی بەسەر [[بایکجی]]دا گرت. لە ساڵی ٦٦١ز بەرەو [[گۆگۆریۆ]] بەڕێکەوت بەڵام ھێرشەکەی بەرپەرچ درایەوە. دواتر شیللا نزیکەی دە ساڵ لە [[شەڕی شیللا-تانگ|شەڕی دژی ئیمپراتۆریەتیی تانگدا]] بوو.<ref name="EncyclopediaWorldHistory">{{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History |volume=II |year=2008 |publisher=Facts On File |page=371 |isbn=978-0-8160-6386-4}}</ref> لە سەردەمی گەشەسەندنی وڵاتەکەدا، شیللا لەگەڵ شانشینی [[بالھای]] (شانشینێکی گۆگۆریۆ–مۆھێ بوو لە باکوور) لە کێبڕکێدا بوو بۆ باڵادەستی بەسەر ناوچەکەدا. لە تەواوی ماوەی بوونیدا، شیللای نوێ ڕووبەڕووی پیلانگێڕی و ئاڵۆزیی سیاسی بووەوە لە خاکە تازە داگیرکراوەکانی باکووردا، کە بەھۆی گرووپە یاخیبووەکان و دەستە جیاوازەکانی بایکجی و گۆگۆریۆوە دروست دەبوو، ئەمەش دواجار لە کۆتایی سەدەی نۆیەمدا بووە ھۆی سەردەمی [[کۆتا سێ شانشینەکە]]. [[گیۆنگجو]] بەدرێژایی سەردەمی خانەدانەکە وەک پایتەختی شیللا مایەوە، ئەمەش بەھێزیی سیستەمی حکوومیی پێڕەوکراوی شیللا دەسەلمێنێت. بە بەکارھێنانی «سیستەمی چینیی پێگەی ئێسک»، تاقمێکی بچووک لە دەسەڵاتداران توانییان فەرمانڕەوایی ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک بکەن. بۆ بەردەوامبوونی ئەم حوکمڕانییە بۆ ماوەیەکی درێژخایەن، گرنگ بوو بۆ حکوومەت کە یەکڕیزیی سیستەمی پلەبەندیی ئێسک بپارێزێت و خەڵکە ژێردەستەکە لە پێگەیەکی کۆمەڵایەتیی نزمدا بێڵێتەوە.<ref name="Hatada1969">{{cite book |last=Hatada |first=Takashi |title=A History of Korea |url=https://archive.org/details/historyofkorea0000hata |publisher=ABC-Clio |year=1969 |isbn=0-87436-065-X |location=Santa Barbara, Calif.}}</ref> سەرەڕای نائارامییە سیاسییەکان، شیللای یەکخراو دەوڵەتێکی ئاوەدان بوو،<ref name="MacGregor2011">{{cite book |last=MacGregor |first=Neil |title=A History of the World in 100 Objects |publisher=Penguin UK |isbn=978-0-14-196683-0 |url=https://books.google.com/books?id=r3mUtaSxCncC&pg=PT408 |access-date=2016-09-30 |date=2011-10-06}}</ref> و پایتەختە گەورەکەی بە ناوی «سۆرابۆل» (گیۆنگجوی ئێستا)،<ref name="ChongSmith1998">{{cite book |last1=Chŏng |first1=Yang-mo |last2=Smith |first2=Judith G. |title=Arts of Korea |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-850-8 |page=230 |url=https://books.google.com/books?id=DnaiYKYmQegC&pg=PA230 |access-date=2016-09-30 |year=1998}}</ref> چوارەمین گەورەترین شاری جیھان بوو لەو سەردەمەدا.<ref name="Rotarian1989">{{cite book |last=International |first=Rotary |title=The Rotarian |publisher=Rotary International |page=28 |url=https://books.google.com/books?id=HjIEAAAAMBAJ&pg=PA28 |access-date=2016-09-30 |date=1989-04-01}}</ref><ref name="Ross2013">{{cite book |last=Ross |first=Alan |title=After Pusan |publisher=Faber & Faber |isbn=978-0-571-29935-5 |url=https://books.google.com/books?id=bur02Vwn9jgC&pg=PT20 |access-date=2016-09-30 |date=2013-01-17}}</ref><ref name="Mason2016">{{cite web |last=Mason |first=David A. |title=Gyeongju, Korea's treasure house |url=http://www.korea.net/NewsFocus/Column/view?articleId=109953 |website=Korea.net |publisher=Korean Culture and Information Service |access-date=2016-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161003092928/http://www.korea.net/NewsFocus/Column/view?articleId=109953 |archive-date=2016-10-03}}</ref><ref name="Adams1990">{{cite book |last=Adams |first=Edward Ben |title=Korea's pottery heritage |publisher=Seoul International Pub. House |page=53 |url=https://books.google.com/books?id=riLrAAAAMAAJ&q=%22Kyongju+City+became+one+of+the+most+influential+centers+of+Asia+and+fourth+largest+city+in+the+ancient+world+during+this+period%22 |access-date=2016-09-30 |year=1990 |isbn=978-89-85113-06-9}}</ref> لە ڕێگەی پێوەندییە نزیکەکانی لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی تانگ]]، [[بودیزم]] و [[کۆنفووشیزم]] بوونە سەرەکیترین ئایدۆلۆژیای فەلسەفیی دەستەبژێر و کۆڵەکەی سەرەکیی تەلارسازی و ھونەرە جوانەکانی ئەو ماوەیە. دوا پاشای دەوڵەتەکە، شا [[گیۆنگسونی شیللا|گیۆنگسون]]، دەسەڵاتەکەی تەنھا ڕواڵەتی مابووەوە و لە ساڵی ٩٣٥ز بەفەرمی خۆی ڕادەستی وانگ گیۆن (شا [[تایجۆی گۆریۆ|تایجۆ]]) کرد، بەمەش دەسەڵاتی شیللا کۆتایی پێھات و جێگەی خۆی بە شانشینی [[گۆریۆ]] بەخشی. == حکوومەت == === کارگێڕیی ناوچەیی === {{وتاری سەرەکی|سێ شانشینەکەی کۆریا}} [[پەڕگە:9주 5소경.png|وێنۆک|نەخشەی ٩ ھەرێمەکەی شیللای یەکخراو لەگەڵ ٥ پایتەختە لاوەکییەکەی.]] نیمچەدوورگەی کۆریا بۆ یەکەم جار لە سەدەی حەوتەمدا لەلایەن دەوڵەتی شیللاوە تا ڕادەیەکی زۆر یەکخرایەوە.<ref>{{cite web |title=Unified Silla Dynasty |url=https://www.britannica.com/topic/Unified-Silla-dynasty |access-date=2024-04-26 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> پایتەختی شیللا شاری «گیومسیۆنگ» بوو (کە ئێستا دەکەوێتە [[گیۆنگجو]]).<ref>{{cite encyclopedia |last=Lee |first=Ki-dong |title=신라 (新羅) |encyclopedia=Encyclopedia of Korean Culture |url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0032800 |access-date=2024-04-26 |publisher=Academy of Korean Studies |language=ko}}</ref> شانشینەکە خاوەنی پێنج پایتەختی لاوەکی بوو (بە کۆری: 소경؛ بە ھانجا: 小京؛ ''سۆگیۆنگ'') لە: * گیومگوان-گیۆنگ (금관경؛ ئێستا شاری [[گیمھای]]) * ناموۆن-گیۆنگ (남원경؛ ئێستا [[ناموۆن]]) * سیۆوۆن-گیۆنگ (서원경؛ ئێستا [[چیۆنگجو]]) * جونگوۆن-گیۆنگ (중원경؛ ئێستا [[چونگجو]]) * بوگوۆن-گیۆنگ (북원경؛ ئێستا [[وۆنجو]]).<ref>{{cite encyclopedia |last=Jeon |first=Deok-jae |title=오소경 (五小京) |encyclopedia=Encyclopedia of Korean Culture |url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0038356 |access-date=2024-04-26 |publisher=Academy of Korean Studies |language=ko}}</ref> وڵاتەکە بەسەر نۆ پارێزگادا (بە کۆری: 주؛ ''جو'') دابەشکرابوو: سێ پارێزگا لە خاکی بنەڕەتیی شیللا پێش ساڵی ٦٦٠ز، و سێ پارێزگاش لە ھەر یەک لە خاکەکانی پێشووی شانشینەکانی [[بایکجی]] و [[گۆگۆریۆ]].<ref name="encykorea_guju">{{cite encyclopedia |last=Park |first=Seong-hyeon |title=구주 (九州) |encyclopedia=Encyclopedia of Korean Culture |url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0006042 |access-date=2024-04-26 |publisher=Academy of Korean Studies |language=ko}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ پارێزگاکانی شیللا<ref name="encykorea_guju" /> ! پارێزگا !! ھانگۆل !! ھانجا !! ناوەند (پایتەخت) !! ھاوتای مۆدێرن !! شانشینی پێشوو |- | [[یانگجو (پارێزگای شیللا)|یانگجو]] || 양주 || {{lang|ko|良州}} || [[گیمھای|یانگجو]] || ڕۆژھەڵاتی گیۆنگسانگ || rowspan="3" | [[شیللا]] |- | [[گانگجو]] || 강주 || {{lang|ko|康州}} || [[جینجو|گانگجو]] || ڕۆژاوای گیۆنگسانگی باشوور |- | [[سانگجو (پارێزگای شیللا)|سانگجو]] || 상주 || {{lang|ko|尙州}} || [[سانگجو]] || ڕۆژاوای گیۆنگسانگی باکوور |- | [[موجو (پارێزگای شیللا)|موجو]] || 무주 || {{lang|ko|武州}} || [[گوانگجو|موجو]] || جیۆلای باشوور || rowspan="3" | [[بایکجی]] |- | [[جیۆنجو (پارێزگای شیللا)|جیۆنجو]] || 전주 || {{lang|ko|全州}} || [[جیۆنجو]] || جیۆلای باکوور |- | [[ئوونگجو]] || 웅주 || {{lang|ko|熊州}} || [[گۆنگجو]] || چونگچیۆنگی باشوور |- | [[ھانجو (پارێزگای شیللا)|ھانجو]] || 한주 || {{lang|ko|漢州}} || ھانجو ([[سیئۆل]]) || چونگچیۆنگی باکوور، گیۆنگگی، ھوانگھای || rowspan="3" | [[گۆگۆریۆ]] |- | [[ساکجو (پارێزگای شیللا)|ساکجو]] || 삭주 || {{lang|ko|朔州}} || [[وۆنجو|ساکجو]] || ڕۆژاوای گانگۆن |- | [[میۆنگجو (پارێزگای شیللا)|میۆنگجو]] || 명주 || {{lang|ko|溟州}} || [[گانگنێونگ|میۆنگجو]] || ڕۆژھەڵاتی گانگۆن |} == چاند == شیللای نوێ توانای دەریاوانی و بازرگانیی دەریایی [[بایکجی]]ی بە میرات وەرگرت، کە وەک «فینیقیای سەدەکانی ناوەڕاست لە [[ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]]» دەناسرێت،<ref name="Kitagawa2013">{{cite book |last=Kitagawa |first=Joseph |title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-87590-8 |page=348 |url=https://books.google.com/books?id=9fyzAAAAQBAJ&q=%22the+Phoenicia+of+medieval+East+Asia%22 |access-date=2016-07-21 |date=2013-09-05}}</ref> و لە ماوەی سەدەکانی ھەشتەم و نۆیەمدا زاڵ بوو بەسەر دەریایەکانی ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و بازرگانیی نێوان چین، کۆریا و ژاپۆندا، بەتایبەت لە سەردەمی چانگ پۆگۆدا؛ ھەروەھا خەڵکی شیللا کۆمەڵگەی نشینگەییان لە ناو خاکی چین لەسەر نیمچەدوورگەی شاندۆنگ و دەمی [[ڕووباری یانگتسی]] دروست کردبوو.<ref name="Gernet1996">{{cite book |last=Gernet |first=Jacques |title=A History of Chinese Civilization |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49781-7 |page=291 |url=https://archive.org/details/historyofchinese00gern/page/291 |access-date=2016-07-21 |date=1996-05-31}}</ref><ref name="Reischauer1955">{{cite book |last=Reischauer |first=Edwin Oldfather |title=Ennins Travels in Tang China |publisher=John Wiley & Sons Canada, Limited |isbn=978-0-471-07053-5 |pages=276–283 |url=https://books.google.com/books?id=HXqEAAAACAAJ |access-date=2016-07-21 |date=1955-05-01}}</ref><ref name="Kim2014">{{cite book |last=Kim |first=Djun Kil |title=The History of Korea |edition=2nd |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-582-4 |page=3 |url=https://books.google.com/books?id=IgxvBAAAQBAJ&q=%22Greater+Silla+dominated+the+Yellow+Sea%2C+the+East+China+Sea%2C+and+the+South+%28Korea%29+Sea+with+trade+between+Tang+China+and+Nara-Heian+Japan.%22 |access-date=2016-07-21 |date=2014-05-30}}</ref><ref name="Seth2006">{{cite book |last=Seth |first=Michael J. |title=A Concise History of Korea: From the Neolithic Period Through the Nineteenth Century |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-4005-7 |page=65 |url=https://books.google.com/books?id=Qe4PoOd89XIC&q=%22Koreans+dominated+the+commerce+of+Northeast+Asia+in+the+eighth+and+ninth+centuries%22 |access-date=2016-07-21 |year=2006}}</ref> شیللای نوێ سەردەمێکی زێڕینی ھونەر و چاند بوو،<ref name="DuBois2004">{{cite book |last=DuBois |first=Jill |title=Korea |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-1786-6 |page=22 |url=https://archive.org/details/koreadubo00dubo/page/22 |access-date=2016-07-29 |year=2004}}</ref><ref name="Randel2003">{{cite book |last=Randel |first=Don Michael |title=The Harvard Dictionary of Music |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01163-2 |page=273 |url=https://books.google.com/books?id=02rFSecPhEsC&q=%22golden+age+of+artistic+and+cultural+achievement%22 |access-date=2016-07-29 |date=2003-11-28}}</ref><ref name="Hopfner2013">{{cite book |last=Hopfner |first=Jonathan |title=Moon Living Abroad in South Korea |publisher=Avalon Travel |isbn=978-1-61238-632-4 |page=21 |url=https://books.google.com/books?id=MhwXBQAAQBAJ&q=%22cultural+and+political+golden+age%22 |access-date=2016-07-29 |date=2013-09-10}}</ref><ref name="Kim2005">{{cite book |last=Kim |first=Djun Kil |title=The History of Korea |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03853-2 |page=47 |url=https://books.google.com/books?id=ci_iGuAAqmsC&pg=PA47 |access-date=2016-09-30 |date=2005-01-30}}</ref> وەک لە پەرستگای ھوانگنیۆنگسا، سۆکگورام، و زەنگی شا سیۆنگدۆک (زەنگی ئێمیلی)دا دەردەکەوێت. [[بودیزم]] گەشەسەندنێکی گەورەی بەخۆیەوە بینی، و چەندین زانای ئایینیی کۆری ناوبانگێکی زۆریان لەناو بودییە چینییەکاندا پەیدا کرد<ref name="MunGreen2006">{{cite book |last1=Mun |first1=Chanju |last2=Green |first2=Ronald S. |title=Buddhist Exploration of Peace and Justice |publisher=Blue Pine Books |isbn=978-0-9777553-0-1 |page=147 |url=https://books.google.com/books?id=au1oD1kKv94C&q=%22Korean+Buddhist+monks+such+as+Woncheuk%2C+Wonhyo+and+Uisang+enjoyed+a+very+high+fame+among+Chinese+Buddhists%22 |access-date=2016-07-29 |year=2006}}</ref> و بەشدارییان لە دەوڵەمەندکردنی بودیزمی چینیدا کرد،<ref name="McIntireBurns2010">{{cite book |last1=McIntire |first1=Suzanne |last2=Burns |first2=William E. |title=Speeches in World History |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-2680-7 |page=87 |url=https://books.google.com/books?id=L-6ghsWDMTAC&q=%22Korean+thinkers+made+reciprocal+contributions+to+Chinese+Buddhism%22 |access-date=2016-07-29 |date=2010-06-25}}</ref> لەوانە: وۆنچیۆک، وۆنھیۆ، یویسانگ، موسانگ (کیم ھواسانگ)،<ref name="BuswellLopez2013">{{cite book |last1=Buswell |first1=Robert E. Jr. |last2=Lopez |first2=Donald S. Jr. |title=The Princeton Dictionary of Buddhism |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-4805-8 |page=187 |url=https://books.google.com/books?id=DXN2AAAAQBAJ&pg=PA187 |access-date=2016-07-29 |date=2013-11-24}}</ref><ref name="Poceski2007">{{cite book |last=Poceski |first=Mario |title=Ordinary Mind as the Way: The Hongzhou School and the Growth of Chan Buddhism |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-804320-1 |page=24 |url=https://books.google.com/books?id=5fwRXrVPh-cC&pg=PA24 |access-date=2016-07-29 |date=2007-04-13}}</ref><ref name="WuChia2015">{{cite book |last1=Wu |first1=Jiang |last2=Chia |first2=Lucille |title=Spreading Buddha's Word in East Asia: The Formation and Transformation of the Chinese Buddhist Canon |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-54019-3 |page=155 |url=https://books.google.com/books?id=IX7ICgAAQBAJ&pg=PA155 |access-date=2016-07-29 |date=2015-12-15}}</ref><ref name="Wright2004">{{cite book |last=Wright |first=Dale S. |title=The Zen Canon: Understanding the Classic Texts |date=2004-03-25 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-988218-2 |url=https://books.google.com/books?id=JfHQCwAAQBAJ&pg=PT124 |access-date=2016-07-29}}</ref> و شازادەی شیللا کیم گیۆ-گاک، کە کاریگەرییەکەی وای کرد کێوی جیۆھوا ببێتە یەکێک لە چوار کێوە پیرۆزەکەی بودیزم لە چین.<ref name="Suil2016">{{cite book |last=Su-il |first=Jeong |title=The Silk Road Encyclopedia |date=2016-07-18 |publisher=Seoul Selection |isbn=978-1-62412-076-3 |url=https://books.google.com/books?id=UgOwDAAAQBAJ&pg=PT668 |access-date=2016-07-29}}</ref><ref name="Nikaido2015">{{cite book |last=Nikaido |first=Yoshihiro |title=Asian Folk Religion and Cultural Interaction |date=2015-10-28 |publisher=Vandenhoeck & Ruprecht |isbn=978-3-8470-0485-1 |page=137 |url=https://books.google.com/books?id=TozUCgAAQBAJ&pg=PA137 |access-date=2016-07-29}}</ref><ref name="Leffman2003">{{cite book |last1=Leffman |first1=David |last2=Lewis |first2=Simon |last3=Atiyah |first3=Jeremy |title=China |year=2003 |publisher=Rough Guides |isbn=978-1-84353-019-0 |page=519 |url=https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA519 |access-date=2016-07-29}}</ref><ref name="Leffman2014">{{cite book |last=Leffman |first=David |title=The Rough Guide to China |date=2014-06-02 |publisher=Penguin |isbn=978-0-241-01037-2 |url=https://books.google.com/books?id=FjqJAwAAQBAJ&pg=PT509 |access-date=2016-07-29}}</ref><ref name="DKEyewitness2016">{{cite book |title=DK Eyewitness Travel Guide: China |publisher=Penguin |isbn=978-1-4654-5567-3 |page=240 |url=https://books.google.com/books?id=rm7XCwAAQBAJ&pg=PA240 |access-date=2016-07-29 |date=2016-06-21}}</ref> شیللای نوێ و ئیمپراتۆریەتیی تانگ پێوەندییەکی توندوتۆڵیان پاراستبوو، کە بە ھاوردەکردنی بەردەوامی [[چاندی چینی]] دەردەکەوێت. زۆرێک لە دەروێشە کۆرییەکان چوونە چین بۆ فێربوونی پتر لەسەر بودیزم؛ لەوانە دەروێش ھایچۆ کە گەشتی بۆ [[ھیندستان]] کرد و ڕوونکردنەوە و تۆماری لەسەر گەشتەکانی نووسی.<ref name="encyclopedia">{{cite book |editor1-last=Stearns |editor1-first=Peter N. |title=The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern, Chronologically Arranged |year=2001 |edition=6th |publisher=Houghton Mifflin Company |location=New York |isbn=978-0-395-65237-4 |pages=155–156 |url=https://books.google.com/books?id=MziRd4ddZz4C&q=unified+silla&pg=PA155 |access-date=2010-08-22}}</ref> لە ڕێگەی ئەم دەروێشانەوە کە لە دەرەوە خوێندبوویان چەند مەزھەبێکی نوێی بودیزم ھاتنە ناو کۆریا، وەک سێۆن ([[زن]]) و بودیزمی خاکی پاک.<ref name="encyclopedia" /> ھەروەھا لەو سەردەمەدا بوونێکی کەمی موسڵمانانیش تۆمار کراوە.<ref name="Geographers">{{cite journal |last=Lee |first=Hee-Soo |year=1991 |title=Early Korea-Arabic maritime relations based on Muslim sources |journal=Korea Journal |volume=31 |issue=2 |pages=21–32}}</ref><ref name="Alawi1">{{cite journal |last=Lee |first=Hee-Soo |year=1991 |title=Early Korea-Arabic maritime relations based on Muslim sources |journal=Korea Journal |volume=31 |issue=2 |page=26}}</ref> شیللای نوێ [[سەرژمێری]]یەکی سەرتاسەریی بۆ قەبارە و دانیشتووانی شارۆچکەکان ئەنجامدا، و ژمارەی [[ئەسپ]]، [[مانگا]] و بەرھەمە تایبەتەکانیشی لە تۆماری «مینجیۆنگمونسۆ» ({{lang|ko|민정문서}}) تۆمار دەکرد، کە ڕاپۆرتکردنەکە لەلایەن ڕیشسپی و بەرپرسی ھەر شارۆچکەیەکەوە دەنێردرا.<ref name="KoreanHistoryHighSchool">{{cite book |author=The National History Compilation Committee of the Republic of Korea |title=Korean history for high school |page=141}}</ref> لە ساڵی ٦٨٢ز کۆلێژێکی نیشتمانیی [[کۆنفووشیزم]] دامەزرا و لە دەوروبەری ساڵی ٧٥٠ز ناوەکەی گۆڕدرا بۆ زانکۆی نیشتمانیی کۆنفووشیۆسی.<ref name="encyclopedia" /> خوێندن لە زانکۆکە تەنھا بۆ ئەرستۆکراتە دەستەبژێرەکان بوو. بەڵام لە کۆمەڵگەی شیللادا، لەبەر ئەوەی پلەبەندیی بنەماڵەیی لە ڕێگەی «سیستەمی چینیی پێگەی ئێسک» بۆ دیاریکردنی بەرپرسان بەکاردەھات نەک پرۆسەی تاقیکردنەوەی فەرمیی دەوڵەت وەک ئەوەی لە کۆنفووشیزمدا پێڕەو دەکرا، زانکۆکە گرنگی و بایەخێکی ئەوتۆی بۆ چینی خانەدان پەیدا نەکرد.<ref name="Hatada1968">{{cite book |last=Hatada |first=Takashi |title=A History of Korea |url=https://archive.org/details/historyofkorea0000hata |publisher=ABC-Clio |year=1968 |isbn=0-87436-065-X |location=Santa Barbara, Calif.}}</ref> شانشینەکە لە ڕووی زانستی و تەکنەلۆژییەوە پێشکەوتوو بوو، بەتایبەتی لە بواری ئەستێرەناسی کە پێوەندییەکی پتەوی بە کشتوکاڵەوە ھەبوو، ئەمەش وای کرد بتوانن بە وردی دیاردە گەردوونییەکانی وەک خۆرگیران و مانگگیران تۆمار بکەن.<ref name="KimJinwung2012">{{cite book |last=Kim |first=Jinwung |title=A History of Korea: From 'Land of the Morning Calm' to States in Conflict |url=https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj |publisher=Indiana University Press |year=2012 |isbn=978-1-283-61806-9 |location=Bloomington, Ind.}}</ref> === چاپ بە تابلۆی دارین === [[چاپ بە تابلۆی دارین]] بۆ بڵاوکردنەوەی دەقەکانی بودیزم و بەرھەمە فەلسەفییەکانی کۆنفووشیزم بەکاردەھات. لە کاتی نۆژەنکردنەوەی «پاگۆدای بێ سێبەر»دا، دەقێکی چاپکراوی کۆنی بودی دۆزرایەوە. مێژووی ئەم چاپە بۆ ساڵی ٧٥١ز دەگەڕێتەوە و یەکێکە لە کۆنترین نموونە چاپکراوە دۆزراوەکانی جیھان.<ref name="encyclopedia" /> === تەلارسازی === تەلارسازیی سەردەمی شیللای نوێ ڕەنگدانەوەی یەکگرتنی سیاسیی نیمچەدوورگەی کۆریا و گەشەکردنی بەردەوامی بودیزم بوو. دوای سەرکەوتنەکانی شیللا بەسەر [[بایکجی]] و [[گۆگۆریۆ]] بە یارمەتیی چینی تانگ، شاری پایتەختی [[گیۆنگجو]] بە شێوازێکی تۆڕیی چوارگۆشەیی و لەسەر شێوازی پایتەختی تانگ، [[چانگان (پایتەختی ھان)|چانگان]]، داڕێژرایەوە. ئەم نەخشەسازییە نوێیە نیشانەی ئاڵوگۆڕی کولتووریی بەرفراوان بوو لەگەڵ چین و شاری گیۆنگجوی کردە سەنتەری پێشکەوتنی ھونەری و تەلارسازی لە کۆریادا. تەلارسازیی پەرستگا بودییەکان گەشەسەندنێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی؛ کۆمەڵگە پەرستگاییە گەورەکان بەسەر دیمەنی شارەکەدا زاڵ بوون و پاگۆداکان بەسەر ئاسمانی شارەکەدا بەرز بوونەوە. چەندین پەرستگا دروست کران یان گەورەتر کران، کە بە شێوەیەکی گشتی حەوشە، دەروازە، ھۆڵی وانەوتنەوە و ڕێڕەوی داپۆشراوی ئەندازیارییان لەخۆدەگرت کە بەدرێژایی تەوەرە ناوەندییەکان ڕیز کرابوون.<ref name="KimYoungna2016">{{cite web |last=Kim |first=Youngna |date=2016-11-10 |title=Korean Architecture |url=https://www.britannica.com/art/Korean-architecture |access-date=2026-03-04 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> یەکێک لە دیارترین شوێنەوارە بەجێماوەکان پەرستگای بولگووکسایە کە لە ناوەڕاستی سەدەی ھەشتەمدا بنیاد نراوە. شێوازی بیناکردنی ئەم پەرستگایە دیزاینی پێکھاتەیی پەرستگاکانی شیللای نوێ نیشان دەدات، بە پلیکانە بەردینەکانی کە بەرەو حەوشەکان دەچن و پاگۆدا ھاوشێوەکانی کە لە تەنیشت یەک دانراون. پاگۆدای سێ نھۆمیی سۆککاتاپ کە شێوازێکی سادەتری ھەیە نوێنەرایەتیی بودای مێژوویی دەکات، لە کاتێکدا پاگۆدای تابۆتاپ بە نەخش و تاشینی وردتری ھێمای بودای ڕابردووە، کە فێرکارییە ئایینییەکان لە شێوەی تەلارسازیدا دەردەخات. دەستکەوتێکی دیکەی نایاب بریتییە لە ئەشکەوتی سۆکگورام لە نزیک ئەو پەرستگایە، کە مەزارگەیەکی بەردینی ئەندازیارییە و لە بەردی گرانایت دروست کراوە و پەیکەرێکی گەورەی دانیشتووی بودای لەخۆگرتووە کە بە نەخشی ھەڵکۆڵراو دەور دراوە. ئەم شوێنەوارانە بە یەکەوە توانای تەکنیکی، ھێماسازی و گرنگیی ڕۆحیی تەلارسازیی شیللای نوێ دەردەخەن.<ref name="KimYoungna2016" /> == ئەمانەش ببینە == * [[مێژووی کۆریا]] * [[سێ شانشینەکەی کۆریا]] * [[کۆتا سێ شانشینەکە]] * [[شیللا]] * [[بالھای]] * [[گۆریۆ]] == تێبینییەکان == {{سەرچاوەکان|گرووپ=تێبینی}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|وڵاتەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Unified Silla}} [[پۆل:پاشایەتییە پێشووەکانی ئاسیا]] [[پۆل:وڵاتانی پێشوو لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٦٦٨]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی دەیەی ٩٣٠]] [[پۆل:ھەڵوەشانەکانی ٩٣٥]] [[پۆل:شیللا]] [[پۆل:وڵاتانی پێشوو لە مێژووی کۆریا]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ٦٦٨]] [[پۆل:فەرمانڕەوا پێشووەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٦٦٠]] rp2fenvfjy7f22fpsbqm4d455i9qm4q 0 135545 1686062 1670156 2026-10-12T19:20:14Z Recovalioglu 79677 1686062 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[File:Show TV logo.svg]] '''کەناڵی شۆ تیڤی تورکی''' ([[زمانی ئینگلیزی|بەئینگلیزی]]: show tv) کەناڵێکی نێونەتەوەی [[تورکیا|تورکیایە]]، لەساڵی ۲۰۱۳ بۆتە یەکێکە لە شوێنکەوتەکانی [[کۆمەڵەی سینیار بۆ بڵاوکردنەوە]]، دەستی کردووە بە بڵاو کردنەوەی کارە تورکییەکانی etol aksoy و haldun simavi لە ۱ مارتی ١٩٩١، لە بەناوبانگ ترین ئەو زنجیرانەی پەخشیان کردووە زنجیرەی [[دۆڵی گورگەکان|دۆڵی گورگەکانە]] لە ساڵی ۲۰۰۳ بۆ ۲۰۰٥. == سەرچاوەکان == * [[دەروازە:تورکیا|دەروازەی تورکیا]] * [[دەروازە:تەلەڤیزیون|دەروازەی تەلەڤیزیون]] {{تووڵی دەروازە|تورکیا|تەلەڤیزیۆن|دەیەی ١٩٩٠}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{پۆلی کۆمنز|Show TV}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{تورکیا-کۆلکە}} qr3w4n7wexljyu13eq1unh7zgxjk4fg 0 136864 1686364 1522572 2026-10-13T07:35:46Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە، گەردوون-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە) 1686364 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox film|name=٢٠٠١ : ئۆدێسەی بۆشایی ئاسمان|image=2001 A Space Odyssey (1968) theatrical poster variant.jpg|alt=پۆستەرێکی نەخشێنراو کەوا لەسەرەوە بۆمان دەردەخات و لەخوارەوەش چوار مەیموونەکە|caption=پۆستەری مینماڵی فیلمەکە|director=ستەنلی <span style="font-size: 14px;">کووبریک </span>|producer=ستەنلی <span style="font-size: 14px;">کووبریک </span>|screenplay=* ستەنلی <span style="text-align: start; font-size: 14px;">کووبریک </span> * ئارسەر کلارک|based on=<!-- The film does not officially credit any source material. Per [[Template:Based on]], "Do not use this field where the source material is ambiguous, i.e. in cases of films that are not clearly or officially based on one original work." -->|starring=* کێری دولیا * گاری لەکوود|cinematography=جۆفری ئەنوۆرس|editing=[[Ray Lovejoy|ڕ]]<nowiki/>ەی لەڤجۆی|distributor=[[Metro-Goldwyn-Mayer]]|released=٢ی نیسانی ١٩٦٨|runtime=<div>١٦١ خولەک</div>|countryئەمەریکا<|language=ئینگلیزی|budget=١٠-١٢ ملیۆن دۆلار|gross=١٩٠ ملیۆن دۆلار}} '''٢٠٠١ : ئۆدێسەی بۆشایی ئاسمان '''(بە ئینگلیزی : '''2001:A Space Odyssey''') فیلمێکی خەیاڵی زانستی ساڵی [[١٩٦٨]]<nowiki/>ە لە دەرهێنانی [[ستەنلی کووبریک|ستەنلی کیوبریک]] بەڕاوێژکاری لەگەڵ [[ئای جەی گوود]]. چیرۆکی فیلمەکە لەلایەن هەریەک لە کیوبریک خۆی و ئارسەر کلارکەوە نووسراوە و بیرۆکەیان لە کورتە چیڕۆکێکی کلارکەوە وەرگرتووە بەناوی "The Sentinel". کلارک دوای بڵاوبوونەوەی فیلمەکە چیڕۆکەکەی کرد بە ڕۆمانیش. فیلمەکە باسی گەشتێکی زانایان و ئاسمانەوانان دەکات بۆ [[ھورمز|هەسارەی هورمز]] لەگەڵ کۆمپیوتەرێکی زیرەک بەناوی [[هاڵ ٩٠٠٠]] بە مەبەستی دۆزینەوەی "مۆنۆلیسێک" کەوا ئامێرێکی درێژی ڕەشە کە [[پەرەسەندنی مرۆڤ]] خێراتر دەکات. فیلمەکە بەشێوەیەکی گشتی کۆمەڵێک بیرۆکەی جیای لەخۆگرتووە وەک [[ئێگزیستانسیالیزم]] ، [[پەرەسەندن|پەرەسەندنی مرۆڤ]]، [[تەکنەلۆژیا]] و [[ژیریی دەستکرد]] و [[ژیان لە دەرەوەی زەوی|ژیانی بوونەوەرە ئاسمانیەکانیش]]، هەروەها بەوە ناوبانگێکی زۆری پەیدا کرد کەوا بۆ یەکەمجار هەڵسا بە نیشاندانی ئاسمانەوانان لە بۆشایی ئاسماندا، جگه لەمەش مۆسیقای کلاسیک بە درێژایی فیلمەکە بەکارهاتووە، مۆسیقاکان پێکهاتوون لە Also sprach Zarathustra, The Blue Danube و کۆمەڵێک مۆسیقای هەندێ ئاوازدانەری ناوداری ئەوکات کە بریتی بوون لە [[ئارام خاچەتووریان]] و [[جیۆرجی لیگیتی]]. ''٢٠٠١ : ئۆدێسەی بۆشایی ئاسمان'' لەلایەن کۆمپانیای [[میترۆ-گۆڵدوین مایەر|میترۆگۆڵدوین مایەرەوە]] بودجەکەی بۆ دابین کراوە، بەڵام زۆربەی فیلمەکە لە [[بەڕیتانیا|بەڕیتانیادا]] وێنەی گیراوە، ئەو شوێنەی کەو کیوبریک لێی ژیاوە بە بەکارهێنانی ستۆدیۆکانی ئەم کۆمپانیە ئەمەریکیە لە وڵاتی بەڕیتانیا. لە سەرەتادا ''٢٠٠١:ئۆدێسەی بۆشایی ئاسمان'' کاردانەوەی جیاوازی بەدوای خۆیدا هێنا، بەڵام وردە وردە بووە پڕ داهاترین فیلمی ئەمەریکای باکوور. فیلمەکە بۆ چوار [[خەڵاتی ئۆسکار]] پاڵێورا و بۆ باشترین کاریگەریە وێنەییەکان بردیەوە. بەشێکی تر لە فیلمەکە لەساڵی ١٩٨٤ دەرچوو بەناوی "2010:The Year We Make Contact" کەوا [[پیتەر هایامس]] دەرهێنانی بۆ کرد و ئارسەر کلارک گەڕایەوە بۆ نووسینی چیڕۆکەکەی، بەڵام وەک بەشی یەکەمی کاردانەوەی ئەرێنی بە دوای خۆیدا نەهێنا. لەڕۆژانی ئەمڕۆماندا ''٢٠٠١ : ئۆدێسای بۆشایی ئاسمان'' وەک یەکێک لە کاریگەرترین و مەزنترین فیلمەکانی سینەما سەیر دەکرێت. لە ساڵی ١٩٩١ وەک فیلمێکی مێژوویی و کلتووری و شاز ناوبرا لەلایەن [[کتێبخانەی کۆنگەرە|کتێبخانەی کۆنگرە]]<nowiki/>ی ئەمەریکاوە. لە ساڵی ٢٠١٢ بەپێی ڕاپرسیەکی نێوان ڕەخنەگران فیلەمەکە وەک شەشەم باشترین فیلمی مێژوو دیارکرا، هەروەها بەپێی دەنگی دەرهێنەران پلەی دووەمی پێ بەخشرا. لە ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن گۆڤاری The Moving Arts Film Journal بە باشترین فیلمی مێژوو دیاری کرا. == سەرچاوە == * https://en.wikipedia.org/wiki/2001:_A_Space_Odyssey_(film{{بەستەری مردوو|url=https://en.wikipedia.org/wiki/2001:_A_Space_Odyssey_(film |date=ئابی ٢٠٢١ }}، دوایین دەستکارییەکانی ١ی ئابی ٢٠١٧. {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|خەیاڵی زانستی|ئەفریقا|شانشینی یەکگرتوو|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیلم|گەردوون}} {{پۆلی کۆمنز|2001: A Space Odyssey}} {{فیلم-کۆلکە}} {{گەردوون-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} [[پۆل:فیلمەکانی ١٩٦٨]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە بەریتانییەکان]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە ٢٠٠١ بەرھەمھێنراون]] [[پۆل:فیلمە داستانییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە ستۆدیۆی شێپەرتۆن وێنەیگیراون]] [[پۆل:فیلمەکانی ئایماکس]] [[پۆل:فیلمەکانی ئەمریکا بۆ تۆمارکردنی فیلمی نەتەوەیی]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٦٠]] [[پۆل:فیلمە بەریتانییەکانی دەیەی ١٩٦٠]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە زانستییە خەیاڵییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەمریکییەکان لە بۆشایی ئاسمان]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی بۆ کۆمیک وەرگێڕدراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە داھاتوودا داندراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە لە ئیسپانیا وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین کاریگەری بینراو بەدەستھێناوە]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە ئەستێرەگەڕەکان]] [[پۆل:مانگ لە فیلم]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە پەرەسەندن]] [[پۆل:فیلمە نایابە بەڕیتانییەکان]] [[پۆل:فیامەکانی مێترۆ-گۆلدوین مایەر]] c1ugsmlofno7r45dp1ds5jfyh5yqmnq 0 139744 1686066 1617846 2026-10-12T19:31:09Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.6 1686066 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی خۆگەڕ}} دۆمەینی .gq تایبەتە بە (گوینیا) یان گوینیای نوێ و لە ساڵی ٢٠١٥ کەوتۆتە کار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://register.freenom.com/registration/registerpaid?domainname=wikipedia&tld=gq |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830170445/https://register.freenom.com/registration/registerpaid?domainname=wikipedia&tld=gq |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |url-status=dead}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.freenom.com/en/freenom_pressrelease_10012014.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220726005158/http://www.freenom.com/en/freenom_pressrelease_10012014.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{پاوانی ئاست-سەری کۆدی وڵات}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز}} {{تووڵی دەروازە|ئەفریقا|ئینتەرنێت}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} [[پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان]] [[پۆل:موڵکە ئینتەرنێتییەکان کە لە ساڵی ١٩٩٧ دامەزراون]] ta3z75luo5qlw06jzfe3hur63ufhbtb 0 144113 1686237 1483903 2026-10-13T00:00:46Z Bilalinfo 57400 پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار 1686237 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span dir="ltr">.ke</span>}} {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{چڕ}}'''ke.''' [[پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵات|پاوانی ئاست سەری تایبەت بە وڵاتی]] [[کینیا]]ە لە [[سیستمی ناوی پاوان]]ی ئینترنێتدا و لە [[١٩٩٣]]دا دامەزراوە. لە ساڵی ٢٠٠٢دا، کۆمپانیای کەنیچ (KENIC) کۆنتڕۆڵی پاوانەی .keـی وەرگرت لەکاتێکدا ژمارەی تۆمارکردنەکان کەم بوو و لە ١٠٠٠ تۆمار کەمتر بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=week |first=Stay up to date on the editors' picks of the |ڕێکەوت=2023-05-21 |سەردێڕ=Kenyan domain registration up 6pc as uptake rebounds after Covid crisis |ناونیشان=https://www.businessdailyafrica.com/bd/economy/kenyan-domain-registration-up-6pc-as-uptake-rebounds--4242482 |ڕێکەوتی سەردان=2026-10-12 |وێبگە=Business Daily |زمان=en}}</ref> پێش بەشداریی کەنیچ، بەڕێوەبردنی پاوانەکە لەلایەن دوو کەسەوە سەرپەرشتی دەکرا: شێم ئۆچوۆدۆ لە [[کینیا]] و ڕاندی بوش لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمەریکا]]، کە هەردوکیان شارەزای تەکنەلۆژیا بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=week |first=Stay up to date on the editors' picks of the |ڕێکەوت=2023-05-21 |سەردێڕ=Kenyan domain registration up 6pc as uptake rebounds after Covid crisis |ناونیشان=https://www.businessdailyafrica.com/bd/economy/kenyan-domain-registration-up-6pc-as-uptake-rebounds--4242482 |ڕێکەوتی سەردان=2026-10-13 |وێبگە=Business Daily |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=IANA {{!}} KENIC Meeting Minutes {{!}} 14 February 2002 |ناونیشان=https://www.iana.org/reports/2002/ke-redelegation/kenic-minutes-14feb02.html |ڕێکەوتی سەردان=2026-10-13 |وێبگە=www.iana.org}}</ref> == پاوانی ئاست دووەم == پاوانە ئاست دووەمەکانی ئەم ناوی پاوانە بریتین لە: * {{چڕ}}'''.co.ke''' - بۆ شرکەت و کۆمپانیا. * {{چڕ}}'''.or.ke''' - بۆ [[ڕێکخراوەی ناحکوومی|ڕێکخراوە ناحکوومییەکان]]. * {{چڕ}}'''.ne.ke''' - بۆ دەزگا تۆڕییەکان. * {{چڕ}}'''.go.ke''' - بۆ دامەزراوەی حکوومەتی. تۆمارکردنی پێویستی بە [[بەڵگە (ڕاستی)|بەڵگە]] ھەیە. * {{چڕ}}'''.ac.ke''' - بۆ دامەزراوە یان خوێندگای باڵا. تۆمارکردنی پێویستی بە بەڵگە ھەیە. * {{چڕ}}'''.sc.ke''' - بۆ خوێندگای سەرەتایی یان ناوەندی. تۆمارکردنی پێویستی بە بەڵگە ھەیە. * {{چڕ}}'''.me.ke''' - بۆ ناوی شەخسی. * {{چڕ}}'''.mobi.ke''' - بۆ ناوەڕۆکی سەبارەت بە دووربیست (مۆبایل). * {{چڕ}}'''.info.ke''' - بۆ زانیاری. == ئەمانەش ببینە == * {{چڕ}}[[.me]] * {{چڕ}}[[.tv]] * [[پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵات]] * [[ناوی پاوان]] == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی | بەستەر= https://en.wikipedia.org/wiki/.ke | سەردێڕ=.ke| زمان= ئینگلیزی | سەردان= ١٥ی نیسانی ٢٠١٨}} {{پاوانی ئاست-سەر}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز}} {{تووڵی دەروازە|ئەفریقا|ئینتەرنێت}} [[پۆل:پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان]] 1i4yurfapa3ycr7uovmjq2zp1tlfqhx 0 157759 1686135 1683548 2026-10-12T20:35:14Z InternetArchiveBot 27288 Adding 6 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686135 wikitext text/x-wiki {{مێژووی کۆریا}} '''مێژووی کۆریا''' دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی کۆنبەردی ژێروو کە لە [[نیمچەدوورگەی کۆریا]] و [[مەنچوریا]] نزیکەی نیو ملیۆن ساڵ لەمەوبەر دەستی پێکردووە.<ref name="Eckert">{{cite book |last1=Eckert |first1=Carter J. |last2=Lee |first2=Ki-baik |title=Korea, old and new: a history |publisher=Published for the Korea Institute, Harvard University by Ilchokak |date=1990 |isbn=978-0-9627713-0-9 |page=2 |url=https://archive.org/details/isbn_9780962771309}}</ref><ref name="Norton">{{cite journal |last=Norton |first=Christopher J. |title=The Current State of Korean Paleoanthropology |journal=Journal of Human Evolution |date=2000 |volume=38 |issue=6 |pages=803–825 |doi=10.1006/jhev.2000.0398}}</ref><ref name="Sin">{{cite book |last=Sin |first=Hyong-sik |title=A Brief History of Korea |url=https://archive.org/details/briefhistoryofko0000hyou |edition=2nd |publisher=Ewha Womans University Press |location=Seoul |date=2005 |isbn=978-89-7300-619-9 |page=[https://archive.org/details/briefhistoryofko0000hyou/page/16 17]}}</ref> سەردەمی [[کۆنبەردی]] لە [[نیمچەدوورگەی کۆریا]] و [[مەنچوریا]] نیو میلیۆن ساڵ بەر لە ئێستا دەستی پێ کرد.<ref name="Eckert" /><ref name="Norton" /><ref name="Sin" /> نوێترین [[گۆزەکەری]] کۆری دەگەڕێتەوە بۆ دەروروبەری ٨٠٠٠ ساڵ بەر لە زایین، و ماوەی سەردەمی بەردینیش دوای ٦٠٠٠ ساڵ بەرلە زایین دەستی پێ کرد، و سەردەمی برۆنزیش ٢٠٠٠ ساڵ بەر لە زایین.<ref name="Eckert 2">{{cite book |last1=Eckert |first1=Carter J. |last2=Lee |first2=Ki-baik |title=Korea, old and new: a history |publisher=Published for the Korea Institute, Harvard University by Ilchokak |date=1990 |isbn=978-0-9627713-0-9 |page=9 |url=https://archive.org/details/isbn_9780962771309}}</ref><ref name="Connor">{{cite book |last=Connor |first=Mary E. |title=The Koreas, A global studies handbook |publisher=ABC-CLIO |date=2002 |page=9 |isbn=978-1-57607-277-6 |url=https://archive.org/details/koreasglobalstud0000conn/page/307}}</ref><ref name="Kim and Bae">{{cite journal |last1=Kim |first1=Jong Chan |last2=Bae |first2=Christopher J. |title=Radiocarbon Dates Documenting The Neolithic-Bronze Age Transition in Korea |journal=Radiocarbon |date=2010 |volume=52 |issue=2 |pages=483–492 |url=http://www.anthropology.hawaii.edu/people/faculty/Bae/pdfs/2010_Kim%20and%20Bae_C14.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022012215/http://www.anthropology.hawaii.edu/People/Faculty/Bae/pdfs/2010_Kim%20and%20Bae_C14.pdf |archive-date=2012-10-22}}</ref> وە [[سەردەمی ئاسن]]یش دەورووبەری ٧٠٠ ساڵ بەرلە زایین دەستی پێکردووە.<ref name="Kim-JapaneseBook">{{cite book |author=金両基監修 |title=韓国の歴史 |publisher=河出書房新社 |date=2002 |page=2 |language=ja}}</ref> بەپێی گێڕانەوە ئەفسانەیییەکان لە ''[[سامگووک یوسا]]'' (١٢٨١)، شانشینی [[گۆجۆسۆن]] لە باکووری کۆریا و باشووری [[مەنچوریا]] لە ساڵی ٢٣٣٣ی پێش زایین لەلایەن [[تانگن]]ەوە دامەزراوە.<ref>{{cite web |date=2026-04-29 |title=Korean Dynasty Timeline: 4,000 Years of History |url=https://www.yourkorea.life/blog/history/timeline-history-of-korea-98/ |website=YourKorea |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512163319/https://www.yourkorea.life/blog/history/timeline-history-of-korea-98/ |archive-date=2026-05-12}}</ref><ref name="Sin-p19">{{cite book |last=Sin |first=Hyong-sik |title=A Brief History of Korea |url=https://archive.org/details/briefhistoryofko0000hyou |edition=2nd |publisher=Ewha Womans University Press |location=Seoul |date=2005 |isbn=978-89-7300-619-9 |page=[https://archive.org/details/briefhistoryofko0000hyou/page/18 19]}}</ref><ref name="Lee-Ki-baik-p14">{{cite book |last=Lee |first=Ki-baik |title=A New History of Korea |location=Cambridge, MA |publisher=Harvard University Press |date=1984 |isbn=978-0-674-61576-2 |pages=14, 167 |url=https://books.google.com/books?id=g2mdVwXpMzwC}}</ref><ref name="Seth-2010-p17">{{cite book |last=Seth |first=Michael J. |title=A History of Korea: From Antiquity to the Present |publisher=Rowman & Littlefield |date=2010 |isbn=978-0-7425-6716-0 |page=17 |url=https://archive.org/details/historykoreafrom00seth}}</ref> لە سەدەی سێیەمی پێش زایین دەوڵەتی جین لە باشووری کۆریا دروست بوو.<ref>{{cite news |date=2011-10-19 |title=South Korea country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |work=BBC News |language=en}}</ref> لە کۆتاییی سەدەی دووەمی پێش زایین، گۆجۆسۆن بە دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی ھان]]ی [[چین]] ڕووخا، ئەمەش بووە ھۆی سەردەمی پێش سێ شانشینەکە.<ref>{{cite web |date=2025-05-13 |title=Korea |url=https://www.britannica.com/place/Korea |website=Encyclopædia Britannica |language=en}}</ref> لە سەدەی یەکەمی پێش زایینەوە، [[گۆگۆریۆ]]، [[بایکجی]]، و [[شیللا]] پەرەیان سەند و بوونە پێکھێنەری [[سێ شانشینەکەی کۆریا]] (٥٧ی پێش زایین تا ٦٦٨ی زایینی)، تا ئەو کاتەی لە ساڵی ٦٧٦ لەلایەن شیللاوە نیمچەدوورگەکە یەکخرایەوە و [[شیللای نوێ]] دامەزرا. لە ساڵی ٦٩٨، [[گۆی بالھای|دای جۆ-یۆنگ]] شانشینی [[بالھای]] لە خاکی پێشووی گۆگۆریۆ دامەزراند،<ref name="Pratt-p63">{{cite book |last=Pratt |first=Keith |title=Everlasting Flower: A History of Korea |url=https://archive.org/details/everlastingflowe00unse |publisher=Reaktion Books |date=2007 |isbn=978-1-86189-335-2 |pages=[https://archive.org/details/everlastingflowe00unse/page/n64 63]–64}}</ref><ref name="Peterson-p35">{{cite book |last1=Peterson |first1=Mark |last2=Margulies |first2=Phillip |title=A Brief History of Korea |publisher=Infobase Publishing |date=2009 |isbn=978-1-4381-2738-5 |pages=35–36 |url=https://books.google.com/books?id=ByIo1D9RY40C}}</ref> کە بووە ھۆی دەستپێکردنی سەردەمی دەوڵەتانی باکوور و باشوور (٦٩٨–٩٢٦). دواتر شیللا دابەش بوو بۆ [[کۆتا سێ شانشینەکە]] (٨٩٢–٩٣٦)، کە بە یەکخستنەوەی لەلایەن [[تایجۆی گۆریۆ|وانگ کۆن]] و دامەزراندنی خانەدانی [[گۆریۆ]] کۆتاییی ھات.<ref name="Goryeosa">{{cite book |last1=Kim |first1=Jongseo |last2=Jeong |first2=Inji |title=Goryeosa (The History of Goryeo) |date=1451}}</ref><ref name="Balhae">{{cite book |last=Lee |first=Ki-baik |title=A New History of Korea |publisher=Harvard University Press |date=1984 |isbn=978-0-674-61576-2 |page=103 |url=https://books.google.com/books?id=g2mdVwXpMzwC}}</ref> لە ساڵی ١٣٩٢، ژەنەڕاڵ [[تایجۆی جۆسۆن|یی سۆنگ-گیێ]] خانەدانی [[جۆسۆن]]ی دامەزراند (١٣٩٢–١٨٩٧). پاشا [[سێجۆنگی مەزن]] (١٤١٨–١٤٥٠) چاکسازیی گرنگی ئەنجام دا و ئەلفوبێی [[ھانگول]]ی زمانی کۆریی داھێنا.<ref name="Chung-2009">{{cite journal |last=Chung |first=Yoon-Jae |date=2009 |title=A Study of King Sejong's Political Ideas and Practice |journal=The Review of Korean and Asian Political Thoughts |volume=8 |issue=1 |issn=1598-5954 |url=https://www.kci.go.kr/kciportal/ci/sereArticleSearch/ciSereArtiView.kci?sereArticleSearchBean.artiId=ART001331503 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220907182822/https://www.kci.go.kr/kciportal/ci/sereArticleSearch/ciSereArtiView.kci?sereArticleSearchBean.artiId=ART001331503 |archive-date=2022-09-07 |language=ko}}</ref> دوای داگیرکارییەکانی ژاپۆن (١٥٩٢–١٥٩٨) و مەغۆل و مانچووەکان، جۆسۆن ڕووی لە [[گۆشەگیریخوازی]] کرد. لە ساڵی ١٨٩٧ [[ئیمپراتۆریەتیی کۆریا]] ڕاگەیەندرا، بەڵام لە ساڵی ١٩١٠ لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن]]ەوە داگیر کرا.<ref name="Peterson-p6">{{cite book |last1=Peterson |first1=Mark |last2=Margulies |first2=Phillip |title=A Brief History of Korea |publisher=Infobase Publishing |date=2009 |isbn=978-1-4381-2738-5 |page=6 |url=https://books.google.com/books?id=ByIo1D9RY40C}}</ref> دوای [[جەنگی جیھانیی دووەم]] لە ساڵی ١٩٤٥، کۆریا بەسەر دوو بەشدا دابەش کرا: [[کۆریای باکوور]] و [[کۆریای باشوور]]. ئەم دابەشبوونە بووە ھۆی ھەڵگیرسانی [[شەڕی کۆریا]] (١٩٥٠–١٩٥٣).<ref name="Cumings-2011">{{cite book |last=Cumings |first=Bruce |title=The Korean War: A History |publisher=Modern Library |date=2011 |isbn=978-0-8129-7896-4 |page=35}}</ref> == پێش مێژوو == {{وتاری سەرەکی|کۆریای پێش مێژوو}} === سەردەمی کۆنبەردی === [[File:KoreanEarthenwareJar4000BCEAmsa-DongNearSeoul.jpg|وێنۆک|گۆزەیەکی قوڕینی کۆری بە شێوازی شانەیی؛ دروستکراوی ٤٠٠٠ ساڵ پێش زایین، ئامسا-دۆنگ، سیئۆل]] ھیچ بە بەردبوویەک کە بە تەواوی بسەلمێنرێت ھی [[مرۆڤی ھەستاو]]ە لە نیمچەدوورگەی کۆریا نەدۆزراوەتەوە،<ref>{{cite web |title=Early Human Evolution: Homo ergaster and erectus |url=http://anthro.palomar.edu/homo/homo_2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219092405/http://anthro.palomar.edu/homo/homo_2.htm |archive-date=2007-12-19}}</ref> ھەرچەندە ھەندێک شوێنەوار پێشنیار کراون.<ref name="Norton" /> ئامرازی دروستکراوی بەردین لە ناوچەکانی پارێزگای ھامگیۆنگی باکوور، پیۆنگانی باشوور، [[پارێزگای گیۆنگگی]]، و [[پارێزگای چونگچیۆنگ]] دۆزراونەتەوە،<ref name="Lee-Park-Yoon-2005">{{cite book |last1=Lee |first1=Hyun-hee |last2=Park |first2=Sung-soo |last3=Yoon |first3=Nae-hyun |title=New History of Korea |location=Paju |publisher=Jimoondang |date=2005 |isbn=978-89-88095-85-0 |pages=8–12}}</ref> کە مێژووی سەردەمی کۆنبەردی لە ناوچەکە بۆ نێوان ٤٠٠٬٠٠٠ تا ٧٠٠٬٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێننەوە.<ref name="Eckert" /><ref name="Connor" /> === سەردەمی نیۆلیتیک === کۆنترین شوێنەواری دۆزراوەی [[گۆزەکەری]] کۆری دەگەڕێتەوە بۆ دەوروبەری ٨٠٠٠ ساڵ پێش زایین.<ref name="Choe and Bale">{{cite journal |last1=Choe |first1=Chong Pil |last2=Bale |first2=Martin T. |title=Current Perspectives on Settlement, Subsistence, and Cultivation in Prehistoric Korea |journal=Arctic Anthropology |date=2002 |volume=39 |issue=1–2 |pages=95–121 |url=https://www.academia.edu/798598}}</ref> لە سەردەمی چاندنی جیولمون، گۆزەگەری بە نەخشی شانەیی دوای ٧٠٠٠ پێش زایین لە شوێنە جیاوازەکان وەک [[دورگەی جیجۆ]] و ئامسا-دۆنگ لە نزیک [[سیئۆل]] بەدی کراوە. ئەم شێوازە لەگەڵ کولتوورەکانی [[مەنگۆلیا]] و حەوزی ڕووبارەکانی باشووری [[مەنچوریا]] و [[باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]] لێکچوونی ھەیە.<ref name="Stark-2005">{{cite book |last=Stark |first=Miriam T. |title=Archaeology Of Asia |url=https://archive.org/details/archaeologyofasi0000unse |publisher=Blackwell Publishing |date=2005 |isbn=978-1-4051-0212-4 |page=[https://archive.org/details/archaeologyofasi0000unse/page/137 137]}}</ref> کۆمەڵگە کشتوکاڵییەکان و چاندنی دانەوێڵە و [[مەرەزە]] لە سەردەمی چاندنی مومون (نزیکەی ١٥٠٠–٣٠٠ پێش زایین) پەرەیان سەند.<ref name="Nelson-1993">{{cite book |last=Nelson |first=Sarah M. |title=The archaeology of Korea |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=1993 |isbn=978-0-521-40783-0 |pages=110–116}}</ref> لەم قۆناغەدا بەکارھێنانی برۆنز و گۆڕی بەردینی دۆڵمێن برەوی پێدرا.<ref>{{cite web |title=Gochang, Hwasun and Ganghwa Dolmen Sites |url=https://whc.unesco.org/en/list/977 |website=UNESCO |archive-url=https://web.archive.org/web/20170218153900/https://whc.unesco.org/en/list/977/ |archive-date=2017-02-18}}</ref> === سەردەمی بڕۆنز === [[سەردەمی بڕۆنز]] لە کۆریا بە گشتی لە نێوان ٩٠٠ بۆ ٨٠٠ پێش زایین دەستی پێکردووە، ھەرچەندە ھەندێک سەرچاوە ئاماژە بە دەستپێکی لە ٢٣٠٠ پێش زایین دەکەن.<ref name="Kim and Bae" /><ref name="Connor" /> خەنجەر، ئاوێنە، و چەکی برۆنزی دۆزراونەتەوە لەگەڵ بەڵگەی بوونی گوندە بەستووەکان و کشتوکاڵی برنج و دانەوێڵە. لە سەدەی چوارەمی پێش زایینەوە، بەکارھێنانی ئاسن لە ڕێگەی ناوچەی باکوورەوە لە ڕێگەی [[پریمۆرسکی کرای]] گەیشتە ناوچەکە.<ref>{{cite web |title=Large-scale 2nd to 3rd century AD bloomery iron smelting in Korea |url=https://www.researchgate.net/publication/251565346 |website=ResearchGate}}</ref> == کۆریای کۆن == [[File:History of Korea-108 BC.png|وێنۆک|چەپ|کۆریا لە ساڵی ١٠٨ی پێش زایین]] === گۆجۆسۆن === [[ھەروەھا ببینە|تانگن]] [[گۆجۆسۆن]] یەکەمین شانشینی کۆری بوو، کە لە باکووری نیمچەدوورگەکە و بەشێک لە مەنگۆلیا و مەنچوریا ھەڵکەوتبوو. بەپێی ئەفسانەی دامەزراندنی کە لە کتێبی ''[[سامگووک یوسا]]'' (١٢٨١) ھاتووە، ئەم دەوڵەتە لە ساڵی ٢٣٣٣ پێش زایین لەلایەن [[تانگن]]ەوە دامەزراوە.<ref name="Hwang-2010">{{cite book |last=Hwang |first=Kyung-moon |title=A History of Korea, An Episodic Narrative |publisher=Palgrave Macmillan |date=2010 |page=2}}</ref> ئەگەرچی بەڵگەی شوێنەواریی ڕاستەوخۆ بۆ ئەم مێژووە زووە کەمە، بەڵام ئەم گێڕانەوەیە ڕۆڵێکی سەرەکی لە دروستبوونی ناسنامەی نەتەوەیی کۆریادا بینیوە.<ref name="Sin-p19" /> یەکەم باسی مێژوویی نووسراو دەربارەی گۆجۆسۆن لە تۆماری چینیی ''گوانزی''دا ھاتووە.<ref name="han'guk">{{cite book |author=Han'guk Kyowŏn Taehakkyo |title=Atlas of Korean History |date=2008 |page=22 |publisher=Stallion Press |isbn=978-981-08-0785-6 |url=https://catalogue.nla.gov.au/Record/4977201}}</ref><ref name="naver1">{{cite web |title=Gojoseon |url=http://100.naver.com/100.nhn?docid=14543 |website=Doosan Encyclopedia |language=ko}}</ref> لە دەوروبەری سەدەی چوارەمی پێش زایین، گۆجۆسۆن پێشکەوت و پایتەختەکەی گواسترایەوە بۆ [[پیۆنگیانگ]]. لە ساڵی ١٩٤ پێش زایین، وی مان دەسەڵاتی گرتە دەست و ویمان جۆسۆنی دامەزراند. === فەرماندەیییەکانی ھان === لە ساڵی ١٠٨ی پێش زایین، [[ئیمپراتۆریەتیی ھان]] بە سەرۆکایەتیی ئیمپراتۆر وو، ویمان جۆسۆنی شکاند و چوار فەرماندەییی سەربازیی لە باکووری نیمچەدوورگەکە دامەزراند.<ref>{{cite journal |last1=Chandra |first1=Vipan |last2=Eckert |first2=Carter J. |last3=Lee |first3=Ki-baik |last4=Lew |first4=Young Ick |last5=Robinson |first5=Michael |last6=Wagner |first6=Edward W. |title=Korea Old and New: A History |journal=Pacific Affairs |volume=66 |issue=2 |date=1993 |pages=284 |doi=10.2307/2759388}}</ref> سێ لەم فەرماندەییانە لە ماوەیەکی کەمدا پاشەکشەیان کرد، بەڵام فەرماندەییی لێلانگ بۆ ماوەی چوار سەدە وەک ناوەندێکی ئاڵوگۆڕی کولتووری و بازرگانی لەگەڵ چین مایەوە تا لە ساڵی ٣١٣ی زایینی لەلایەن [[گۆگۆریۆ]]وە داگیر کرا. === دەوڵەتی جین و سەردەمی پێش سێ شانشینەکە === لە دەوروبەری سەدەی سێیەمی پێش زایین، دەوڵەتی جین لە باشووری نیمچەدوورگەکە دامەزرا. زانیارییەکان لەسەر جین کەمن، بەڵام پەیوەندی لەگەڵ ھان لە چین و چاندی یایۆی لە [[ژاپۆن]] ھەبوو.<ref name="Diamond-1998">{{cite web |last=Diamond |first=Jared |title=Japanese Roots |url=http://www2.gol.com/users/hsmr/Content/East%20Asia/Japan/History/roots.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418194048/http://www2.gol.com/users/hsmr/Content/East%20Asia/Japan/History/roots.html |archive-date=2012-04-18 |date=1998-06-01}}</ref><ref>{{cite book |last=Vovin |first=Alexander |chapter=Origins of the Japanese Language |title=Oxford Research Encyclopedia of Linguistics |publisher=Oxford University Press |date=2017 |isbn=978-0-19-938465-5 |doi=10.1093/acrefore/9780199384655.013.277}}</ref> دەوڵەتی جین دواتر گەشەی کرد و بوو بە سێ کۆنفیدراسیۆنی [[سامھان]]: [[کۆنفیدراسیۆنی ماھان]]، [[کۆنفیدراسیۆنی جینھان]]، و بیۆنھان. لە باکووریشدا چەندین شانشینی بچووک لە دوای ڕووخانی گۆجۆسۆن سەرھەڵدا، وەک [[شانشینی بویۆ]]، [[ڕۆژھەڵاتی بویۆ]]، ئۆکجیۆ، و دۆنگیێ، کە دواتر ھەموویان کەوتنە ژێر ڕکێفی گۆگۆریۆوە.<ref name="Lee-Park-Yoon-2005" /> == سێ شانشینەکەی کۆریا == {{وتاری سەرەکی|سێ شانشینەکەی کۆریا}} === گۆگۆریۆ === [[File:History of Korea-476.PNG|وێنۆک|چەپ|گۆگۆریۆ لە لوتکەی دەسەڵاتیدا لە ساڵی ٤٧٦ی زایینی]] '''گۆگۆریا یان گۆگۆریۆ''' یەکێکە لە سێ شانشینە کۆنەکەی کۆریای کۆن. لە ساڵی (٣٧ی پێش زایین دامەزراوە تا ساڵی ٦٦٨ی زایینی). ئەمڕۆکە دەکەوێتە ناوەڕاستی باکوری نیمچەدوورگەی کۆریا. گۆگۆریۆ یەکێک بووە لە شوێنە ناکۆکیلەسەرەکان بۆ دەستگرتن بەسەر نیمچەدوورگەی کۆریادا. ھەروەھا پەیوەندیدار بووە بە سیستمە سیاسییە دەرەکییەکانیشەوە کە لەو کاتەدا دەستەڵاتداری گەورە بوون وەک ئیمپراتۆرییەتی (ھان) لە چین و یاماتۆ لە ژاپۆن ''سامگووک ساگی'' کە لەسەدەی دوانزەدا نوسراووە باسی ئەوە ئەکات کە گۆگۆریۆ لە ساڵی ٣٧ی پێش زایین لە لایەن جومونگەوە دامەزراوە کە یەکێک بووە لە شازادەکانی ناوچەی بویۆ. لەگەڵ ئەمەشدا بەڵگە ھەیە کە دەیسەلمێنن کە گۆگۆریۆ لە سەدەی دووی پێش زایندا دروست کراوە، بەتایبەت لەکاتی ڕووخانی شانشینی گۆجۆسۆن کە ئەم شانشینە پیشتر ناوچەکانی باشووری مەنگۆلیا و باکووری کۆریای بەدەستەوە بووە. ناوی کۆریاش لە وشەی گۆگۆریۆوە ھاتووە. سەرەتاییترین تۆماری گۆگوریۆ دەتوانرێت لە مۆنۆگرافییە جوگرافییەکانی کتێبی ھانەوە بگەڕێنرێتەوە، ناوی گۆگوریۆ (ھانجا: 高句驪) بە ناوی ناوچەی گاوگۆلی (گۆگوریۆ کاونتی)، فەرماندەیی شوانتو لە ساڵی ١١٣ پێش زایینەوە، ئەو ساڵەی کە ئیمپراتۆر وو لە ھان چین گۆجۆسۆنی داگیرکرد و چوار فەرماندەیی دامەزراند. بەڵام بێکویت ئاماژەی بەوەدا کە تۆمارەکە ھەڵەیە. بەڵکو پێشنیاری کرد کە گەلی گوگوریۆ سەرەتا لە شاری لیاوکسی (ڕۆژئاوای لیاونینگ و بەشێک لە مەنگۆلیا ناوەوە) یان دەوروبەری بوون و دواتر بەرەو ڕۆژھەڵات کۆچیان کرد، ئەمەش ئاماژەی بە باسێکی دیکەی کتێبی ھان کرد. ھۆزە سەرەتاییەکانی گۆگوریۆ لە ژێر ئیدارەی فەرماندەیی شوانتودا بوون، و لەلایەن ھانەکانەوە وەک موکل یان ھاوپەیمانی پشتبەستوو ھەستیان پێدەکرا. سەرکردەکانی گۆگوریۆ پلە و پێگەی ھانیان پێبەخشرا، دیارترینیان مارکیزی گۆگوریۆ بوو کە دەسەڵاتێکی تاڕادەیەک سەربەخۆی لەناو شوانتودا ھەبوو. ھەندێک لە مێژوونووسان دەسەڵاتی زیاتر دەگەڕێننەوە بۆ گۆگوریۆ لەم ماوەیەدا، یاخیبوونەکەیان بە ڕووخانی یەکەم فەرماندەیی شوانتو لە ساڵی ٧٥ پێش زایین دەبەستنەوە. لە کتێبی کۆنی تانگ (٩٤٥)دا تۆمارکراوە کە ئیمپراتۆر تایزۆنگ ئاماژە بە مێژووی گۆگوریۆ دەکات کە تەمەنی نزیکەی ٩٠٠ ساڵە. بەگوێرەی ساگی سامی سەدەی ١٢ و سامگونگنیوسا سەدەی ١٣، شازادەیەکی شانشینی بویۆ بە ناوی جومۆنگ دوای ململانێی دەسەڵات لەگەڵ شازادەکانی تری دەربارەکە ھەڵاتووە و گۆگوریۆی لە ساڵی ٣٧ پێش زایین لە ناوچەیەک بە ناوی [[جۆڵبۆن]] بویۆ دامەزراندووە، بەزۆری وا بیردەکرێتەوە کە دەکەوێتە ناوەڕاستی حەوزی ڕووباری یالو و تۆنگجیا، کە سنووری ئێستای چین و کۆریای باکوور لەسەر یەکتر دەگرێت. لە ساڵی ٧٥ پێش زایین، کۆمەڵێک لە یەمایک کە ڕەنگە لە گۆگوریۆوە سەرچاوەیان گرتبێت، ھێرشیان کردە سەر فەرماندەیی شوانتوی چین لە ڕۆژئاوای یالو. بەڵگە شوێنەوارییەکان پشتگیری لە گروپە ناوەندییەکانی ھۆزەکانی یەمایک دەکەن لە سەدەی دووەمی پێش زایین، بەڵام ھیچ بەڵگەیەکی ڕاستەوخۆ نییە کە بڵێت ئەم گروپە یەمایکیانە بە گۆگوریۆ ناسراون یان خۆیان بە گۆگوریۆ بناسێنن. یەکەمین باسکردنی گۆگوریۆ وەکو ناوی گروپی پەیوەست بە ھۆزەکانی یەمایک، ئاماژەیەکە لە ھان شودا کە باس لە ڕاپەڕینێکی گۆگوریۆ دەکات لە ساڵی ١٢ی زایینی، کە لەو ماوەیەدا لە کاریگەری چینییەکان لە شوانتو جیابوونەوە. بەپێی کتێبی ٣٧ی مۆنۆگرافییەکانی سامگوک ساگی، گۆگوریۆ لە باکووری چینی کۆن سەرچاوەی گرتووە، پاشان وردە وردە بەرەو ڕۆژھەڵات بەرەو لای ڕووباری تایدۆنگ ڕۆیشتووە. لە کاتی دامەزراندنیدا، پێدەچێت گەلی گۆگوریۆ تێکەڵەیەک لە خەڵکی بویۆ و یەمایک بن، چونکە ڕەنگە سەرکردایەتی لە بویۆ لە شانشینی خۆیان ھەڵاتبێت و لەگەڵ سەرۆکایەتییەکانی یەمایکەکانی ئێستادا تێکەڵ بووبێت. تۆمارەکانی سێ شانشینی لە بەشی "حساباتی بەربەرەکانی ڕۆژھەڵات"دا، ئاماژەیان بەوە کردووە کە بویۆ و گەلی یەمایک لە ڕووی نەتەوەییەوە پەیوەندییان بەیەکەوە ھەیە و بە زمانێکی ھاوشێوە قسەیان کردووە. خەڵکی چینیش لە گۆرگیۆ بوون. لە کتێبی ٢٨ی سامگوک ساگیدا ھاتووە کە لە دوای ئاژاوەی چین و ھانەوە ژمارەیەکی زۆر لە چینییەکان کۆچیان کردووە بۆ ھایدۆنگ. دواتر شانشینی ھان چوار فەرماندەیی دامەزراند و لە ساڵی ١٢ی زایینی گۆگوریۆ یەکەم ھەوڵی خۆی دا بۆ لکاندنی فەرماندەیی شوانتو. ژمارەی دانیشتوانی فەرماندەیی شوانتو نزیکەی ٢٢١ ھەزار و ٨٤٥ کەس بووە و لە سێ پارێزگای (گۆگوریۆ، شانگینتای و شیگایما)ی فەرماندەیی شوانتو لە ساڵی ٢ی زایینیدا ژیاون. دواتر گۆگوریۆ وردە وردە ھەر چوار فەرماندەییەکەی ھانی لە کاتی فراوانبوونیدا گرتەوە. ھەردوو گۆگوریۆ و بایکجە ئەفسانەی دامەزرێنەریان ھاوبەش بووە و لە بویۆوە سەرچاوەیان گرتووە. [[تایجۆدای گۆگۆریۆ|پاشا تایجۆ]] دەسەڵاتی ناوەندی پتەو کرد و لە سەردەمی [[سۆسریمی گۆگۆریۆ|پاشا سۆسریم]]دا لە ساڵی ٣٧٢دا ئایینی [[بودیزم]] وەک ئایینی فەرمی وەرگیرا.<ref name="Lee-Park-Yoon-2005" /> گۆگۆریۆ لە سەدەی پێنجەمدا لە سەردەمی فەرمانڕەواییی [[گوانگیتۆی مەزن]] و کوڕەکەی [[جانگسوی گۆگۆریۆ|پاشا جانگسو]] گەیشتە لووتکەی دەسەڵات و پانتایییەکی فراوانی لە مەنچوریا و بەشێک لە مۆنگۆلیا خستە ژێر دەستی خۆی و شاری سیئۆلی لە بایکجی سەند.<ref name="Kim-Jinwung-2012">{{cite book |last=Kim |first=Jinwung |title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict |publisher=Indiana University Press |date=2012 |isbn=978-0-253-00078-1 |page=35 |url=https://books.google.com/books?id=QFPsi3IK8gcC&pg=PA35}}</ref><ref name="Walker-2012">{{cite book |last=Walker |first=Hugh Dyson |title=East Asia: A New History |publisher=AuthorHouse |date=2012 |isbn=978-1-4772-6517-8 |pages=6–7 |url=https://books.google.com/books?id=GBvRs-za0CIC&pg=PA6}}</ref> گۆگۆریۆ لە چەندین شەڕدا بەرەنگاری دەسەڵاتە بەھێزەکانی چین بووەوە؛ لە شەڕی دژی [[ئیمپراتۆریەتی سوی]] لە ساڵی ٦١٢دا، سوپای گەورەی سوی بە سەرکردایەتیی ژەنەڕاڵ ئولچی موندۆک لە شەڕی ڕووباری سالسو بە توندی تێکشکێنرا.<ref name="White-2011">{{cite book |last=White |first=Matthew |title=Atrocities: The 100 Deadliest Episodes in Human History |publisher=W. W. Norton & Company |date=2011-11-07 |isbn=978-0-393-08192-3 |page=78 |url=https://books.google.com/books?id=0-fQHlaIpR4C&pg=PA78}}</ref><ref name="Nahm-2005">{{cite book |last=Nahm |first=Andrew C. |title=A Panorama of 5000 Years: Korean History |publisher=Hollym International Corporation |location=Seoul |date=2005 |isbn=978-0-930878-68-9 |page=18 |url=https://archive.org/details/panoramaof5000ye0000nahm/page/18}}</ref> لە ساڵی ٦٤٢دا، ژەنەڕاڵ [[یۆن گایسۆمون]] دەسەڵاتی گرتە دەست و بەرپەرچی ھێرشەکانی [[ئیمپراتۆر تایزۆنگی تانگ]]ی دایەوە. بەڵام دوای مردنی یۆن گایسۆمون لە ساڵی ٦٦٦، ململانێی ناوخۆیی لە نێوان کوڕەکانیدا دروست بوو، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی ھاوپەیمانیی تانگ و شیللا لە ساڵی ٦٦٨دا گۆگۆریۆ داگیر بکەن.<ref name="Lee-Ki-baik-p14" /> === بایکجی === [[File:백제 금동대향로.jpg|وێنۆک|بۆندۆزی برۆنزی زێڕپۆشی بایکجی]] بایکجی یان پایکجی لە ١٨ی پێش زایین دامەزراوە تا ٦٦٠ی زایینی شانشینێک بوو و دەکەوێتە باشووری ڕۆژئاوای کۆریا؛ یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریا لەگەڵ گۆگۆریۆ و شیللا. بایکجی دامەزرا لەلایەن [[ئۆنجۆی بایکجی|ئۆنجۆی]] سێیەم کوڕی جومونگ و سۆسۆنۆ لە ویریسیۆنگ (لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا سێئول). بایکجی ھەروەک گۆگۆریۆ دوای لەناوچوونی بویۆ دامەزراوە. لەم شانشینە چەندین شا فەرمانڕەوییان کردووە و سنوری شانشینەکەیان فراوان کرووە ئۆنجۆ بە دامەزرێنەر و پاشای یەکەمی ئەم شانشینە دادەنرێت . لە سەدەی چوارەمدا و لە سەردەمی [[گیۆنچۆگۆی بایکجی|پاشا گیۆنچۆگۆ]]، بایکجی ھەموو ناوچەکانی ماھانی گرتە دەست و بووە ھێزێکی دەریاییی کاریگەر لە ناوچەکەدا کە لە سەرچاوە مێژوویییەکاندا وەک «فینیقیای ڕۆژھەڵاتی ئاسیا» ناوزەند کراوە.<ref name="Ebrey-2006">{{cite book |last1=Ebrey |first1=Patricia Buckley |last2=Walthall |first2=Anne |last3=Palais |first3=James B. |title=East Asia: A Cultural, Social, and Political History |publisher=Houghton Mifflin |date=2006 |isbn=978-0-618-13384-0 |page=123 |url=https://books.google.com/books?id=0entAAAAMAAJ&q=%22Paekche+was+probably+the+most+important+maritime+nation+in+the+late+fourth+century%22}}</ref><ref name="Kitagawa-2013">{{cite book |last=Kitagawa |first=Joseph |title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture |publisher=Routledge |date=2013-09-05 |isbn=978-1-136-87590-8 |page=348 |url=https://books.google.com/books?id=9fyzAAAAQBAJ&q=%22Of+vital+importance+for+the+dissemination+of+Buddhism+throughout+East+Asia%2C+however%2C+was+Paekche%27s+nautical+skill%22}}</ref> بایکجی ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا لە گواستنەوەی چاند و ئایینی بودیزم و شێوازی بیناسازی و [[پیتی چینی]] بۆ ژاپۆن. لە ساڵی ٦٦٠، سوپای ھاوبەشی شیللا و ئیمپراتۆریەتیی تانگ توانییان دەست بەسەر بایکجیدا بگرن و کۆتایی بە دەسەڵاتەکەی بھێنن. === شیللا === [[File:Korea-Gyeongju-Bunhwangsa-Three story stone pagoda-02.jpg|وێنۆک|پەگۆدای بەردینی پەرستگای بونھوانگسا لە شیللا، ساڵی ٦٣٤ی زایینی]] شیللای لە ٥٧ی پێش زایین دامەزرا تا ٩٣٥ی زایینی، ئەمیش یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریای کۆن وە یەکێک بوو لە درێژترین ماوەی دەسەڵاتداری جیھان، ھەرچەندە لەلایەن پاشا [[ھیۆکگۆسێی شیللا|ھیۆکگۆسێ]] دامەزرا، بەڵام لەلایەن بنەماڵەی کیم گیۆنگجو فەرمانڕەوایی ئەکرا. لەم شانیشینە زیاتر لە لە ٥٥ پاشا فەرمانڕەواییان کردووە ئەوەی مێژووی ئەم شانشینە جیاوازتر دەکات لە شانشینەکانی دیکە ی کۆریا ئەوەبوو کە کە بۆیەکەم جار لە مێووی خۆیدا ئافرەتێک بووە فەرمانڕەوا کە بۆ ئەو سەردەمە شتێکی زۆر نوێ و کاریگەر بوو ئەو کەسەش شاژن سیۆندۆکی شیللابوو ماوەی فەرمانڕەوایەتییەکەی لە نێوان ساڵانی ٦٣٢ی زایینی تا ٦٤٧ی زایینی بۆ ماوەی ١٥ ساڵ شاژنی شانشینی شیللا بوو. بیست و حەوتەم فەرمانڕەوای شانشینی شیللا بوو. یەکێک بوو لەو کەسانەی کە ھەوڵی زۆری دا بۆ ئەوەی ھەر سێ شانشینەکەی کۆریا یەکبگرن. دواین پاشای ئەم شانشینە پاشا گیۆنگسون بوو. شوێنەوارە زێڕینەکانی شیللا کاریگەریی ھۆزە کۆچەرییەکان و [[گەلانی ئێرانی]] و بەتایبەتی [[فارسەکان]]ی پێوە دیارە.<ref name="Nelson-1993" /> شیللا لە ڕێگەی دەستگرتن بەسەر دۆڵی ڕووباری ناکدۆنگ و لەناوبردنی [[یەکێتیی گایا]] لە ساڵی ٥٦٢ دەسەڵاتی فراوانتر کرد. شیللا بە بەکارھێنانی دیپلۆماسییەتی زیرەکانە لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی تانگ بووە خاوەن ھێزێکی گەورە. لە ساڵی ٦٦٠، پاشا [[مویۆلی شیللا]] و ژەنەڕاڵ [[کیم یو-شین]] بە ھاوکاریی تانگ، بایکجییان گرت و دواتر لە ساڵی ٦٦٨ لە سەردەمی پاشا [[مونموی شیللا]] گۆگۆریۆشیان گرت.<ref name="Lee-Park-Yoon-2005" /> === گایا === بریتی بوو لە ھەرێمێکی حکومڕانی یەکێتیی کۆری لە ڕووباری ناکدۆنگ، شۆڕ ئەبێتەوە بۆ کۆریای باشوور. دامەزراندی ئەم حکومەتە خۆ بەرێوەبەرییە دەگەرێتەوە بۆ ساڵی ٤٢ پێش زاین یەکێتیی گایا پەرچە پارچە ئەبێت لەژێر فشاری گۆگۆریۆ لە نێوان ساڵانی (٣٩١ز بۆ ٤١٢ز)، لەگەڵ ئەوەشدا دوایین حکومڕانی گایا بەسەربەخۆیی ئەمێنێتەوە تا ئەو کاتەی داگیرئەکرێن لە ٥٦٢ی زایینی لەلایەن شیللا، وەک سزایەک بۆ ھاوکاریکردنی بایکجی لە جەنگی ڕووبەڕووبوونەی شیللالە دواتریش دەبنە پاڵپشتی شیلا لە جەنگ دژی بایکجی == سەردەمی دەوڵەتانی باکوور و باشوور == {{وتاری سەرەکی|شیللای نوێ|بالھای}} === شیللای نوێ === [[File:Korea-Gyeongju-Bulguksa-33.jpg|وێنۆک|پەرستگای بولگوکسا لە گیۆنگجو]] دوای ئەوەی بایکجی ساڵی ٦٦٠ز گیرا و گۆگۆریۆ ساڵی ٦٦٨ز گیرا لە لایەن شیللاوە ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە سەردەمێکی نوێ لە کۆریا دەست پێبکات کە لە مێژوودا بە ناوی شیللای نوێ ناسراوە، ھەرسێ شانشینەکە یەکخرایەوە. تا کۆتا سێ شانشینەکەی کۆریا لە ٩٣٦ی زایینی دروستبوونی چەند شانشینێکی دیکە. دوای شەڕەکانی یەکخستن، گرژی لە نێوان شیللا و ئیمپراتۆریەتیی تانگ دروست بوو لەسەر کۆنترۆڵکردنی ناوچەکانی گۆگۆریۆ و بایکجی. شیللا لە شەڕی دژی تانگ لە نێوان ٦٧١ بۆ ٦٧٦ سەرکەوت و ھێزەکانی تانگی لە نیمچەدوورگەکە وەدەرنا.<ref name="Lee-Park-Yoon-2005" /> شیللای نوێ گەیشتە سەردەمی زێڕینی ھونەر و چاند. پەرستگای بولگوکسا و ئەشکەوتی سۆکگوورام نموونەی بەرچاوی بیناسازی و ھونەری بودیزمن لەو قۆناغەدا کە لە [[کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ]] تۆمار کراون. بازرگانی لە نێوان شیللا و [[خەلافەتی عەباسی]] پەرەی سەند و لە کتێبی جوگرافیناسی موسڵمان ئیبن خەردادبەدا ئاماژەی پێ کراوە.<ref>{{cite book |last=Bird |first=Isabella |title=Korea and Her Neighbours |publisher=Adegi Graphics LLC |date=2014-01-09 |isbn=978-0-543-01434-4 |chapter=1 |url=https://books.google.com/books?id=hHeKAgAAQBAJ}}</ref> شاری گیۆنگجو پایتەختی شیللا یەکێک بوو لە گەورەترین چوار شاری جیھان لەو سەردەمەدا.<ref>{{cite book |last=MacGregor |first=Neil |title=A History of the World in 100 Objects |publisher=Penguin UK |date=2011-10-06 |isbn=978-0-14-196683-0 |url=https://books.google.com/books?id=r3mUtaSxCncC&pg=PT408}}</ref> === بالھای === [[File:History of Korea-Inter-country Age-830 CE.gif|وێنۆک|چەپ|بالھای لە باکوور و شیللای نوێ لە باشوور لە ساڵی ٨٣٠ی زایینی]] شانشینی [[بالھای]] لە ساڵی ٦٩٨ لەلایەن ژەنەڕاڵی پێشووی گۆگۆریۆ، [[گۆی بالھای|دای جۆ-یۆنگ]]، لە ناوچەکانی پێشووی گۆگۆریۆ لە باکووری نیمچەدوورگەکە و مەنچوریا دامەزرا.<ref name="Pratt-p63" /> بالھای توانی بەشێکی فراوانی خاکی مەنچوریا و [[پریمۆرسکی کرای]] بخاتە ژێر دەسەڵات و پەیوەندیی دیپلۆماسی لەگەڵ ژاپۆن و ئیمپراتۆریەتیی تانگ ببەستێت. لە سەردەمی پاشا مون و پاشا سۆندا دەوڵەتەکە گەشەی زۆری بەخۆیەوە بینی و بە «وڵاتی بەپیت و گەشاوەی ڕۆژھەڵات» ناوبانگی دەرکرد. لە ساڵی ٩٢٦دا، بالھای لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی لیاوۆ]] بە سەرکردایەتیی گەلی [[خیتان]] ڕووخێنرا. شازادەی جێنشینی بالھای، دای گوانگ-ھیۆن، لەگەڵ دەیان ھەزار پەنابەری وڵاتەکەی ڕوویان لە گۆریۆ کرد و لە دەرباری شاھانەی گۆریۆ پێشوازییان لێکرا.<ref name="Balhae" /> === کۆتا سێ شانشینەکە === [[کۆتا سێ شانشینەکە]] (٨٩٢–٩٣٦) بریتی بوون لە شیللا، بایکجیی نوێ، و تایبۆنگ (گۆگۆریۆی نوێ). لە کۆتاییی سەدەی نۆیەمدا شیللا بەرەو لاوازی ڕۆیشت و باجی قورس لەسەر جووتیاران بووە ھۆی ڕاپەڕینی ناوخۆیی. [[کیۆن ھۆن]] لە ساڵی ٨٩٢ [[بایکجیی نوێ]]ی لە جیۆنجو دامەزراند. لە باکووریشدا، دەروێشێک بە ناوی [[کونگ یێ]] لە ساڵی ٩٠١ دەوڵەتی [[تایبۆنگ]] (گۆگۆریۆی نوێ)ی دامەزراند. لە ساڵی ٩١٨دا، جەنەڕاڵ [[تایجۆی گۆریۆ|وانگ کۆن]] کونگ یێی لە دەسەڵات لادا و خانەدانی [[گۆریۆ]]ی دامەزراند، و لە ساڵی ٩٣٦دا بە تەواوی کۆتاییی بە سێ شانشینەکە ھێنا و کۆریای یەکخستەوە.<ref name="KoreanTeachers-2005a">{{cite book |author=Association of Korean History Teachers |title=Korea through the Ages, Vol. 1 Ancient |location=Seoul |publisher=Academy of Korean Studies |date=2005 |isbn=978-89-7105-545-8 |pages=120–121}}</ref> == گۆریۆ == {{وتاری سەرەکی|گۆریۆ}} [[File:Korea - Seoul - National Museum - Incense Burner 0252-06a (cropped).jpg|وێنۆک|چەپ|بۆندۆزی سیرامیکی سیلادۆن لە سەردەمی گۆریۆ]] گۆریۆ یان کۆریۆ لە لەلایەن پاشا تایجۆ دامەزرا لە ٩١٨، وە پاشان لە ١٣٩٢ لەلایەن لی سیۆن گای و جیۆنگ دۆ جیۆن کۆتایی پێھێنرا و جۆسۆن پێک ھێنرا. ناوی وڵاتی کۆریا لە ناوی «گۆریۆ» وەرگیراوە. پایتەختی گۆریۆ شاری کایسۆنگ بوو. لەم قۆناغەدا یاساکان داڕێژرانەوە، سیستەمی تاقیکردنەوەی خزمەتگوزاریی شارستانی دامەزرا و بودیزم بوو بە ئایینی سەرەکی. دروستکردنی شاکاری چاپکردنی دارینی ''تریپیتکای کۆری'' (کە لە ٨١٬٢٥٨ تابلۆی دارین پێکھاتووە) و بەکارھێنانی پیتی جووڵاوی کانزایی لە چاپدا لە دەستکەوتە گەورەکانی ئەم سەردەمەن.<ref name="Lee-Park-Yoon-2005" /> لە ساڵی ١٠١٨، گۆریۆ توانی سوپای دەوڵەتی لیاوۆ لە شەڕی کوجو تێکبشکێنێت و سەردەمێکی ئاشتی و گەشەسەندنی زانستی بەدەستبھێنێت.<ref name="Lee-Kenneth-1997">{{cite book |last=Lee |first=Kenneth B. |title=Korea and East Asia: The Story of a Phoenix |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1997 |isbn=978-0-275-95823-7 |page=72 |url=https://books.google.com/books?id=XrZQs-6KswMC&pg=PA72}}</ref> لە ساڵی ١٢٣١دا، مەغۆلەکان دەستیان بە ھێرشەکانیان بۆ سەر گۆریۆ کرد؛ پاش ٣٩ ساڵ شەڕ و خۆڕاگری، گۆریۆ ڕێککەوتنی ئاشتیی لەگەڵ مەغۆلەکان واژۆ کرد و بۆ ماوەی نزیکەی ٨٠ ساڵ کەوتە ژێر کاریگەریی [[ئیمپراتۆریەتیی یوان]]ی مەغۆلی لە چین.<ref name="Seth-2011-p112">{{cite book |last=Seth |first=Michael J. |title=A History of Korea: From Antiquity to the Present |publisher=Rowman & Littlefield |date=2011 |isbn=978-0-7425-6715-3 |page=112 |url=https://archive.org/details/historykoreafrom00seth}}</ref> لە دەیەی ١٣٥٠دا، پاشا گۆنگمین توانی چاکسازی بکات و دەسەڵاتی دادپەروەرانە بگەڕێنێتەوە بۆ وڵات، بەڵام ناکۆکیی دەربار و ململانێی نێوان ئەرستۆکراتەکان بەردەوام بوو تا ژەنەڕاڵ یی سۆنگ-گیێ لە ساڵی ١٣٨٨ کودەتایەکی سەربازیی کرد و لە ساڵی ١٣٩٢ خانەدانی جۆسۆنی دامەزراند.<ref name="Kim-DjunKil-2014-p65">{{cite book |last=Kim |first=Djun Kil |title=The History of Korea |edition=2nd |publisher=ABC-CLIO |date=2014 |isbn=978-1-61069-582-4 |pages=65–68 |url=https://books.google.com/books?id=IgxvBAAAQBAJ}}</ref> == شانشینی جۆسۆن == {{وتاری سەرەکی|جۆسۆن}} [[File:조선 태조.JPG|وێنۆک|پۆرتریتی تایجۆی جۆسۆن]] شانشینی جۆسۆن یان جۆسیۆن ھاوکات ئەمیش یەکێک بوو لە شانشینێکی کۆری کە لەلایەن تایجۆی جۆسۆن دامەزرا، کە بەردەوام بوو بۆ ماوەی پێنج سەدە لە جولای ١٣٩٢ی زایینی تا تشرینی یەکەمی ١٨٩٧ی زایینی حکومڕانی کرد دواتر بە فەرمی ناونرا بە ئیمپراتۆرییەتیی کۆری. === مێژووی سیاسی === پاشا تایجۆ پایتەختی گواستەوە بۆ ھانیانگ (سیئۆلی ئێستا) و کۆشکی گیۆنگبۆکگونگی دروست کرد. ڕێبازی کۆنفووشیزمی نوێ وەک فەلسەفەی دەوڵەت دیاری کرا.<ref name="KoreanTeachers-2005a" /> لە سەردەمی پاشا [[سێجۆنگی مەزن]]دا (١٤١٨–١٤٥٠)، وڵاتەکە گەشەیەکی بێوێنەی لە زانست و کولتووردا بەخۆیەوە بینی و لە ساڵی ١٤٤٦ ئەلفوبێی [[ھانگول]] داھێندرا بۆ ئاسانکردنی خوێندەواری لە نێو خەڵکدا.<ref name="Chung-2009" /> لە نێوان ساڵانی ١٥٩٢ بۆ ١٥٩٨، وڵاتەکە ڕووبەڕووی ھێرش و [[داگیرکاریی ژاپۆن بۆ سەر کۆریا]] (شەڕی ئیمجین) بە سەرکردایەتیی [[تۆیۆتۆمی ھیدێیۆشی]] بووەوە. سوپای کۆریا بە ھاوکاریی ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی مینگ]] و قارەمانێتیی دەریاوان [[یی سون-سین]] بە بەکارھێنانی کەشتیی کیسەڵیی زرێپۆش، توانییان ھێزەکانی ژاپۆن تێکبشکێنن و وەدریان بنێن.<ref name="Hawley-2005">{{cite book |last=Hawley |first=Samuel |title=The Imjin War. Japan's Sixteenth-Century Invasion of Korea and Attempt to Conquer China |url=https://archive.org/details/imjinwarjapanssi0000hawl |publisher=The Royal Asiatic Society, Korea Branch |location=Seoul |date=2005 |isbn=978-89-954424-2-5 |pages=[https://archive.org/details/imjinwarjapanssi0000hawl/page/195 195]–196}}</ref><ref name="Turnbull-2002">{{cite book |last=Turnbull |first=Stephen |title=Samurai Invasion: Japan's Korean War 1592–98 |location=London |publisher=Cassell & Co |date=2002 |isbn=978-0-304-35948-6 |page=244 |url=https://archive.org/details/samuraiinvasionj0000turn}}</ref> دواتر لە ساڵانی ١٦٢٧ و ١٦٣٦ جۆسۆن ڕووبەڕووی ھێرشی مانچووەکان بووەوە و دان بە سەروەریی [[ئیمپراتۆریەتیی چینگ]]دا نا.<ref>{{cite book |last=Haboush |first=JaHyun Kim |title=The Great East Asian War and the Birth of the Korean Nation |publisher=Columbia University Press |date=2016 |isbn=978-0-231-54098-8 |page=ix |url=https://books.google.com/books?id=v8B1CwAAQBAJ&pg=PT9}}</ref> لە سەدەی ھەژدەھەمدا لە سەردەمی پاشا یۆنگجۆ و پاشا [[جیۆنگجۆی جۆسۆن|جیۆنگجۆ]] چاکسازی لە سیستەمی باج و بەڕێوەبردندا کرا و خوێندنگەی شاھانەی کیوجانگاک دامەزرا. بەڵام لە سەدەی نۆزدەھەمدا دەسەڵاتی بنەماڵەییی [[ھۆزی ئاندۆنگ کیم]] و گەندەڵی تەشەنەی کرد و بووە ھۆی سەرھەڵدانی بزووتنەوەی دۆنگھاک بە ڕابەرایەتیی چۆی جی-ئو.<ref name="Lee-Park-Yoon-2005" /> === چاند و کۆمەڵگە === کۆمەڵی جۆسۆن بەسەر چەند چینێکدا دابەش ببوو: چینی یانگبان کە دەسەڵاتدار و زەویندارەکان بوون، چینی جونگین (چینی ناوەند لە پسپۆڕانی پزیشکی و نووسەران)، سانگمین (جووتیاران و کاسبکاران)، و چینی چیۆنمین (کۆیلەکان و کەسانی بێماف). کۆیلایەتی لە ساڵی ١٨٩٤دا بە یاسا قەدەغە کرا.<ref name="Lee-Park-Yoon-2005" /> === پەیوەندییە دەرەکییەکان === لە سەدەی نۆزدەھەمدا جۆسۆن سیاسەتێکی توندی گۆشەگیریی گرتەبەر، بەجۆرێک کە لە ڕۆژئاوا بە «شانشینی گۆشەگیر» ناسرا. لە ساڵی ١٨٦٦ ھێرشی کەشتیگەلی فەڕەنسا و لە ساڵی ١٨٧١ ھێرشی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ سەر دوورگەی گانگھوا ڕووی دا. لە ساڵی ١٨٧٦ ژاپۆن جۆسۆنی ناچار کرد پەیماننامەی گانگھوا واژۆ بکات و دەروازەکانی بۆ بازرگانی واڵا بکات.<ref name="Peterson-p6" /> لە ساڵی ١٨٩٥ شاژن میۆنگسیۆنگ لەلایەن بەکرێگیراوانی ژاپۆنەوە تیرۆر کرا، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی شا [[کوجۆنگی کۆریا]] لە ساڵی ١٨٩٦ پەنا بۆ باڵیۆزخانەی ڕووسیا بەرێت.<ref name="KoreanTeachers-2005b">{{cite book |author=Association of Korean History Teachers |title=Korea through the Ages, Vol. 2 Modern |location=Seoul |publisher=Academy of Korean Studies |date=2005 |isbn=978-89-7105-546-5 |page=43}}</ref> == مێژووی مۆدێرن == === ئیمپڕاتۆریەتیی کۆریا (١٨٩٧–١٩١٠) === {{سەرەکی|ئیمپراتۆریەتیی کۆریا}} لە ساڵی ١٨٩٧دا پاشا کوجۆنگ گەڕایەوە کۆشک و دامەزراندنی [[ئیمپراتۆریەتیی کۆریا]]ی ڕاگەیاند و خۆی وەک ئیمپراتۆر ناساند بۆ پاراستنی سەروەریی وڵات لە بەرامبەر دەستێوەردانەکانی دەرەوە. چاکسازیی گوانگمو بۆ بەمۆدێرنکردنی سوپا و ئابووری دەستی پێکرد. بەڵام دوای سەرکەوتنی ژاپۆن لە شەڕی ڕووسیا و ژاپۆن (١٩٠٤–١٩٠٥)، ژاپۆن لە ساڵی ١٩٠٥ پەیماننامەی پارێزگاریی بەسەر کۆریادا سەپاند. لە ساڵی ١٩٠٩دا، نیشتمانپەروەری کۆری ئان جونگ-گیون، ژەنەڕاڵی ژاپۆنی ئیتۆ ھیرۆبومی تیرۆر کرد. سەرئەنجام لە ساڵی ١٩١٠دا، ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن کۆریای بە فەرمی لکاند بە خاکەکەیەوە.<ref name="Lee-Ki-baik-p14" /> === کۆریا لەژێر فەرمانڕەوایی ژاپۆن (١٩١٠–١٩٤٥) === {{سەرەکی|داگیرکاریی ژاپۆن بۆ سەر کۆریا (١٩١٠)}} [[File:Sui-ho Dam under construction.JPG|وێنۆک|دروستکردنی بەنداوی سوپوونگ لە کاتی فەرمانڕەواییی ژاپۆندا لە تەممووزی ١٩٤٢]] داگیرکاریی ژاپۆن بووە ھۆی لەناوبردنی ئازادییە سیاسییەکان و سەپاندنی زمانی ژاپۆنی و گۆڕینی ناوی کۆرییەکان بۆ ژاپۆنی. سامان و داھاتی وڵاتەکە لە بەرژەوەندیی ژاپۆن تاڵان کرا. لە ١ی ئازاری ١٩١٩دا، بزووتنەوەی یەکی ئازار وەک خۆپێشاندانێکی سەرتاسەری و ئاشتیخوازانە بۆ داواکردنی سەربەخۆیی دەستی پێکرد، بەڵام لەلایەن سوپای ژاپۆنەوە بە توندوتیژی سەرکوت کرا و ھەزاران کەس کوژران.<ref name="Lee-Ki-baik-p14" /> === حکوومەتی کاتیی کۆماری کۆریا (١٩١٩–١٩٤٨) === لە وەڵامی سەرکوتکارییەکانی ژاپۆن، لە ساڵی ١٩١٩ لە شاری [[شانگھای]] لە چین، حکوومەتی کاتیی کۆماری کۆریا بە سەرۆکایەتیی سینگمان ڕی دامەزرا. ئەم حکوومەتە لە تاراوگە سەرپەرشتیی خەباتی سەربەخۆیی و سوپای ڕزگاریخوازی کۆریای دەکرد و لە دەستووری ئێستای کۆریای باشووردا وەک شەرعییەتی مێژوویی دەوڵەتەکە ناسێنراوە.<ref name="KoreanTeachers-2005b" /> == قۆناغی دابەشکاری == [[File:Prison Release of Korean activists.JPG|وێنۆک|ئازادکردنی گیراوانی کۆری لە دوای ڕزگاربوون لە دەستی ژاپۆن لە ساڵی ١٩٤٥]] لە کۆتایی ساڵی ١٩١٠دا، [[ژاپۆن]] کۆریایی داگیرکرد، ئەمشە بە مەبەستی فروانکردنی دەسەڵاتەکانیان ئەم داگیر کارییە مایەوە تا ڕۆژگاری [[جەنگی جیھانیی دووەم]] دوای ئەوەی ژاپۆن پشتیوانی خۆی بۆ نازییەکان دەڕبری بووە یەکێک لە دووژمنە سەرەکییەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] ھەرچەند دەسەڵاتی نازییەکانی کۆتایی ھات بەڵام ژاپۆن بەردەوام بوو لە شەڕکردن و ھێرشکردنە سەر ئەمریکا ئەم دۆخە بۆ ئەمریکا جێگای قبوڵ نەبوو بۆیە ھێرشی ئەتۆمی کرایە سەر ئەمەش وای کرد کە ژاپۆن خۆی بدات بە دەستەوە و تەسلیم بێت لە سەرجەم ئەو ناوچانەی لەژێر دەسەڵاتی بوو بەتایبەت لە ناوچەکانی کۆریا لە ساڵی ١٩٤٥دا، [[یەکێتیی سۆڤیەت]] و ویلایەتە یەکگرتووەکای ئەمریکا، سوپای ژاپۆنیان لە کۆریا ناچار بە تەسلیمبوون کرد، دواتر ھەریەکە لەم دوو دەوڵەتە کۆریایان دابەشکرد بۆ دوو بەش، کە یەکێتی سۆڤیەت دەسەڵاتی بەسەر بەشی باکور و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاش دەسەڵاتی بەسەر کۆریای باشوردا سەپاند، بەمجۆرە ئەم دابەشکارییە وایکرد ھەریەکێک لەم دوو پارچەیە لە دەوری ئایدۆلۆژیا و سیستەمێکی سیاسی وئابوری جیاوازی ئەمریکا و یەکێتی سۆڤیەت بسوڕێنەوە. لە ١٥ی ئابی ١٩٤٨، کۆماری کۆریا ([[کۆریای باشوور]]) بە سەرۆکایەتیی سینگمان ڕی لە باشوور ڕاگەیەندرا، و لە ٩ی ئەیلوولی ١٩٤٨، کۆماری دیموکراتیی گەلی کۆریا ([[کۆریای باکوور]]) بە سەرۆکایەتیی [[کیم ئیل سونگ]] لە باکوور دامەزرا. لە ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٥٠دا، سوپای کۆریای باکوور ھێڵی ٣٨ی پانبڕی بەزاند و [[شەڕی کۆریا]] دەستی پێکرد. شەڕەکە بە دەستێوەردانی ھێزەکانی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] بە سەرکردایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە لایەک و پشتیوانیی چین و یەکێتیی سۆڤیەت لە لایەکی تر، تا ساڵی ١٩٥٣ بەردەوام بوو و بووە ھۆی گیانلەدەستدانی نزیکەی ٣ ملیۆن کەس و وێرانبوونی ژێرخانی ھەردوو وڵات، بێ ئەوەی ھیچ لایەکیان بتوانێت ئەوی تر لەناوببات.<ref name="Cumings-2011" /><ref name="Kim-Samuel-2014">{{cite book |last=Kim |first=Samuel S. |chapter=The Evolving Asian System |title=International Relations of Asia |publisher=Rowman & Littlefield |date=2014 |isbn=978-1-4422-2641-8 |page=45}}</ref><ref name="Lewy-1980">{{cite book |last=Lewy |first=Guenter |title=America in Vietnam |url=https://archive.org/details/americainvietnam00lewy |publisher=Oxford University Press |date=1980 |isbn=978-0-19-987423-1 |pages=[https://archive.org/details/americainvietnam00lewy/page/450 450]–453}}</ref> === سەردەمی ھاوچەرخ (١٩٥٣–ئێستا) === ==== کۆریای باشوور ==== {{وتاری سەرەکی|مێژووی کۆریای باشوور}} [[File:The-Treaty-on-Basic-Relations-Between-Japan-and-the-Republic-of-Korea-1.jpg|وێنۆک|واژۆکردنی پەیماننامەی پەیوەندییە بنەڕەتییەکان لە نێوان کۆریای باشوور و ژاپۆن لە ساڵی ١٩٦٥]] لە ساڵی ١٩٦١، ژەنەڕاڵ [[پارک چونگ-ھی]] بە کودەتایەکی سەربازی دەسەڵاتی گرتە دەست. پارک پەرەی بە ئابووریی وڵاتەکە دا لە ڕێگەی پلانی پێنج ساڵە و پشتگیریکردنی کۆمپانیا خێزانییە گەورەکان (چایبۆڵ) وەک [[سامسۆنگ]] و [[ئێڵ جی]]. ئەم گەشەسەندنە خێرایە لە مێژوودا بە «پەرجووی ڕووباری ھان» ناسراوە و کۆریای باشووری لە وڵاتێکی ھەژارەوە کردە [[وڵاتی پێشکەوتوو]]. لە ساڵی ١٩٨٧ بەھۆی ناڕەزایەتییەکانی جەماوەرەوە دەسەڵاتی دیموکراسی دامەزرا و لە ساڵی ١٩٨٨دا میوانداریی [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨]]ی لە سیئۆل کرد. ئەمڕۆکە کۆریای باشوور پێشەنگە لە بوارەکانی [[تەکنۆلۆژیای زانیاری]] و پیشەسازی و کولتووری پۆپی کۆری (شەپۆلی کۆری). ==== کۆریای باکوور ==== {{وتاری سەرەکی|مێژووی کۆریای باکوور}} لە باکوور، کیم ئیل سونگ سیستمێکی حوکمڕانیی توندی تاکڕەوانەی لەسەر بنەمای ئایدۆلۆژیای جوچێ دامەزراند. دوای مردنی لە ساڵی ١٩٩٤، کوڕەکەی [[کیم جۆنگ ئیل]] و دواتریش لە ساڵی ٢٠١١دا نەوەکەی [[کیم جۆنگ ئون]] دەسەڵاتیان گرتە دەست. کۆریای باکوور دوای ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١ تووشی قەیرانی سەختی ئابووری و برسییەتی بوو، و پشتی بە ھاوکارییە نێودەوڵەتییەکان و ئاڵوگۆڕی سنووردار لەگەڵ چین بەستووە لە کاتێکدا بەرنامە ئەتۆمی و سەربازییەکانی برەو پێدەدات.<ref>{{cite web |date=2019-06-20 |title=North Korea: Who is sending aid? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-48637518 |website=BBC}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[مێژووی کۆریای باشوور]] * [[مێژووی کۆریای باکوور]] * [[پێڕستی پاشاکانی کۆریا]] * [[ھونەری کۆری]] * [[شەڕی کۆریا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|کۆریا}} {{پاشاکانی بایکجی}} {{پاشاکانی گۆگۆریۆ}} {{پاشاکانی شیللا}} {{پاشاکانی جۆسۆن}} {{مێژووی ئاسیا}} {{پۆلی کۆمنز|History of Korea}} [[پۆل:مێژووی کۆریا]] 46iicawqwtuz8yptw7t9uxx03jo2zlv 0 160176 1686361 1610647 2026-10-13T07:35:16Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (قورئان-کۆلکە، ماتماتیک-کۆلکە) 1686361 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} ٢٠٠ ژمارەیەکی سروشتیە کەوتۆتە نێوان [[١٩٩ (ژمارە)|١٩٩]] و [[٢٠١ (ژمارە)|٢٠١]]. {{Wiktionary|٢٠٠}}{{ژمارە تەواوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|200 (number)}} {{تووڵی دەروازە|قورئان|ماتماتیک|تیۆریی ژمارەکان}} {{قورئان-کۆلکە}} {{ماتماتیک-کۆلکە}} [[پۆل:ژمارە تەواوەکان]] aawhxbnvypf5ohq6tdwlt8cc1bkz73l 0 160239 1686413 1522615 2026-10-13T10:33:47Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ماتماتیک-کۆلکە) 1686413 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''٢٠٢''' [[ژمارەی سروشتی|ژمارەیەکی سروشتییە]] کەوتووەتە نێوان [[٢٠١ (ژمارە)|٢٠١]] و [[٢٠٣ (ژمارە)|٢٠٣]] {{پۆلی کۆمنز|202 (number)}} {{تووڵی دەروازە|ماتماتیک|تیۆریی ژمارەکان}} {{ماتماتیک-کۆلکە}} [[پۆل:کۆلکەوتارەکانی ژمارە]] [[پۆل:ژمارە تەواوەکان]] 06ngk0lnds4rfyngpwi53eqd1zn9q61 0 160240 1686416 1522648 2026-10-13T10:34:23Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ماتماتیک-کۆلکە) 1686416 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''٢٠٥''' [[ژمارەی سروشتی|ژمارەیەکی سروشتیە]] کەوتۆتە نێوان [[٢٠٤ (ژمارە)|٢٠٤]] و [[٢٠٦ (ژمارە)|٢٠٦]] {{پۆلی کۆمنز|205 (number)}} {{تووڵی دەروازە|ماتماتیک|تیۆریی ژمارەکان}} {{ماتماتیک-کۆلکە}} [[پۆل:ژمارە تەواوەکان]] qsg8pcw07qwdh9wrhqjs708fd6xf3ia 0 160241 1686417 1522651 2026-10-13T10:34:33Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ماتماتیک-کۆلکە) 1686417 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''٢٠٦''' [[ژمارەی سروشتی|ژمارەیەکی سروشتییە]] کەوتووەتە نێوان [[٢٠٥ (ژمارە)|٢٠٥]] و [[٢٠٧ (ژمارە)|٢٠٧]]. {{پۆلی کۆمنز|206 (number)}} {{تووڵی دەروازە|ماتماتیک|تیۆریی ژمارەکان}} {{ماتماتیک-کۆلکە}} [[پۆل:ژمارە تەواوەکان]] rmsm9949wxi74e9cotcwaq22pu9xf8f 0 160242 1686418 1522653 2026-10-13T10:34:42Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ماتماتیک-کۆلکە) 1686418 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''٢٠٧''' [[ژمارەی سروشتی|ژمارەیەکی سروشتییە]] کەوتووەتە نێوان [[٢٠٦ (ژمارە)]] و [[٢٠٨]] {{پۆلی کۆمنز|207 (number)}} {{تووڵی دەروازە|ماتماتیک|تیۆریی ژمارەکان}} {{ماتماتیک-کۆلکە}} [[پۆل:ژمارە تەواوەکان]] [[پۆل:کۆلکەوتارەکانی ژمارە]] ns3l2xwscihdui9f7l5y36wunuc6m14 0 161409 1686330 1502062 2026-10-13T05:46:14Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686330 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Titanium(IV) oxide.jpg|وێنۆک|دوانە ئۆکسیدی تیتانیۆم]] [[پەڕگە:Rutile-unit-cell-3D-balls.png|وێنۆک|شێوەی بەلوری کە پێی دەگوترێ ڕۆتایڵ]] '''دوانە ئۆکسیدی تیتانیۆم''' یان '''تیتانیا''' ({{بە ئینگلیزی|Titanium dioxide}}) بریتییە لە ژەنگی تیتانۆم کە لە ئەنجامی کارلێکی کیمیایی لە نێوان تیتانیۆم و ئۆکسیجین ڕوو دەدات (TiO₂). لە زۆر بابەتی جیاوازدا بەکار دەھێنرێن وەک کرێمی دژە خۆر و ڕەنگی خواردن. تەنھا لە ساڵی ٢٠١٤ بڕی ٧٫٥ ملۆن تەن بەرھەم ھاتوە و ساڵانە بڕەکەی لەزیاد بوون دایە.<ref>https://fa.wikipedia.org/wiki/تیتانیوم_دی‌اکسید</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Titanium_dioxide</ref> [[پەڕگە:Evolution production dioxyde de titane.svg|وێنۆک|بڕی بەرھەم ھێنانی ساڵانە دوانە ئۆکسایدی تیتانیۆم]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کیمیا|گەردوون}} {{کیمیا-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Titanium dioxide}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 12g57dhbpwtb5royfk1ee1fxbhn9o89 0 161541 1686075 1667483 2026-10-12T19:34:09Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە، شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1686075 wikitext text/x-wiki {{وەسف|فیلمێکی جەنگی ٢٠١٩ی دەرھێندراو لەلایەن سام میندز}} {{Infobox film |name=١٩١٧ |studio={{Plainlist| * [[دریم وۆرکس]] * ڕیلەیس ئینتەرتەیمنێت * نیو ڕیپەبڵک پیکچەرز * مۆگامبۆ * نیاڵ ستریت پڕۆدەکشن * ئەمبڵێن پارتنرز }} |budget=٩٥$ میلیۆن<ref name=THRbudget>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Making of '1917': How Sam Mendes Filmed a "Ticking Clock Thriller"|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/features/making-1917-how-sam-mendes-filmed-a-ticking-clock-thriller-1263469|نووسەر=Tatiana Siegel|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ئیش=The Hollywood Reporter|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191226205631/https://www.hollywoodreporter.com/features/making-1917-how-sam-mendes-filmed-a-ticking-clock-thriller-1263469|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=Varietybudget>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lang|یەکەم=Brent|ناونیشان=https://variety.com/2020/film/news/box-office-1917-kristen-stewart-underwater-bombing-1203463081/|سەردێڕ=Box Office: ''1917'' Picks Up Impressive $3.2 Million in Previews, Kristen Stewart's ''Underwater'' Bombing|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Variety|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200112224558/https://variety.com/2020/film/news/box-office-1917-kristen-stewart-underwater-bombing-1203463081/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |language=ئینگلیزی |country={{Plainlist| * شانشینی یەکگرتوو * نەتەوە یەکگرتووەکان }} |runtime=١١٩ خولەک<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=https://bbfc.co.uk/releases/1917-film | سەردێڕ=1917 | وێبگە=[[British Board of Film Classification]] | ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191219081147/https://bbfc.co.uk/releases/1917-film | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |released={{Film date|df=yes|2019|12|4|لەندەن|٢٠١٩|١٢|٢٥|نەتەوە یەکگرتووەکان |٢٠٢٠|٠١|١٠|شانشینی یەکگرتوو}} |distributor={{plainlist| * [[یوونیڤێرساڵ پیکچەرز]] (نەتەوە یەکگرتووەکان) * ئینتەرتەینمێت وەن (شانشینی یەکگرتوو) }} |editing=لی سمیس |image=1917poster.jpg |cinematography=ڕۆگەر دێکینز |music=تۆماس نیومان |starring={{Plainlist| * جۆرج ماکای * دین چارڵز چاپمان * [[ماڕک سترۆنگ]] * [[ئاندرو سکۆت]] * ڕیچارد مادن * کلێر دوبۆرک * کۆڵین فێرس * [[بێنێدیکت کەمبەرباچ]] }} |writer={{Plainlist| * سام مێندز * کرستی وێڵسن-کێرنز }} |producer={{Plainlist| * سام مێندز * پیپا ھاریس * جاین-ئان تێنگرەن * کاڵووم ماکدوگاڵ * بڕاین ئۆلیڤەر }} |director=سام مێندز |caption=پۆستەری شانۆیی |gross=٣٨٤،٩$ میلیۆن<ref name="BOM">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=1917.htm |سەردێڕ=1917 (2019)|وێبگە=[[Box Office Mojo]]|بڵاوکەرەوە=[[IMDb]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191228003948/https://www.boxofficemojo.com/release/rl2969994753/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="NUM">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.the-numbers.com/movie/1917-(2019)#tab=summary|سەردێڕ=1917 (2019) - Financial Information |وێبگە=[[The Numbers (website)|The Numbers]]|بڵاوکەرەوە=Nash Information Services, LLC |ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191228003948/https://www.the-numbers.com/movie/1917-(2019)#tab=summary|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> }} '''''١٩١٧''''' فیلمێکی جەنگی داستانی بەڕیتانی دروستکراوە، کە نووسەر و بەرھەمھێنەری فیلمەکە (سام میندز) ە. ئەستێرەکانی فیلمەکە (جۆرج ماکای) و (دین-چارڵز چاپمان) لەگەڵ ([[ماڕک سترۆنگ]])، ([[ئاندرو سکۆت]])، (ڕیچارد مادین)، (کۆلین فێرس) و ([[بێنێدیکت کەمبەرباچ]]) کە ڕۆڵیان تێدا بینیووە. بەشێکی چیرۆکەکە لەلایەن باپیرەی (مێندز) وە گێڕدراوەتەوە (ئەلفێرد مێندز)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Simon |یەکەم١=Scott |سەردێڕ="It Was Part Of Me": Director Sam Mendes On The Family History In '1917' |ناونیشان=https://www.ktep.org/post/it-was-part-me-director-sam-mendes-family-history-1917 |وێبگە=www.ktep.org |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|زمان=en |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191225190254/https://www.ktep.org/post/it-was-part-me-director-sam-mendes-family-history-1917 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> مێژووی چیرۆکەکە دوو سەربازی بەڕیتانی گەنجن بەدرێژایی [[جەنگی یەکەمی جیھانی]]. پڕۆژەکە لە حوزەیرانی ٢٠١٨ بەفەرمی ڕاگەیەنرا، (ماکای) و (چاپمان) لە تشرینی یەکەم چوونە ناو پڕۆژەکە و ئەوانەی دیکە لە مانگی ئازاردا بەژداریانکرد. ماوەی فیلم گرتنەکە لەمانگی نیسانەوە تاکو مانگی حوزەیرانی ٢٠١٩ی خایاند لەوڵاتی [[شانشینی یەکگرتوو|بەڕیتانیا]]. وێنەگری فیلمی سینەمای لەلایەن (ڕۆگەر دێکینز) وە و سەرنووسەر (لی سمیس) وە ئەنجامدراوە. ''١٩١٧'' سەرەتا ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ لە بەڕیتانیا بە شانۆیی بڵاوکرایەوە و لە ٢٥ی کانوونی یەکەم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لەلایەن ([[یوونیڤێرساڵ پیکچەرز]]) بڵاوکرایەوە. فیلمەکەی مێندز ستایش کرا لەڕووی کارکردن و ھونەری وێنەگرتن و دەرھێنانی فیلمی سینەمایی و خاڵی مۆسیقی و پاکنووس کردن و داڕشتن و ڕاستەقینەخوازی. لەنێو خەڵاتەکاندا دەجار پاڵێوراوە لە (٩٢م خەڵاتەکانی ئۆسکار)، کە بریتین لە [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین وێنە|باشترین وێنەگرتن]]، باشترین دەرھێنەر، و باشترین سیناریۆی سەرتایی. ھەروەھا براوەی باشترین وێنەی جوڵاو - دراما، و باشترین دەرھێنەر لە (٧٧م خەڵاتەکانی گۆڵدن گڵۆب) و (٧٣م خەڵاتەکانی ئۆسکار بۆ فیلمە بەڕیتانیایەکان) کە بریتیە لە باشترین فیلم. ھەروەھا براوەی (خەڵاتەکانی دەستەی دەرھێنەرانی ئەمریکا بۆ باشترین وێنەی جووڵاوی شانۆیی). == چیرۆک == لە ٦ی نیسانی ١٩١٧ بەھۆی پشکنینی ئارێڵەوە تێبینی کرا کە سوپای ئەڵمانیا لە بەشێکی ڕۆژئاوا لە باکووری فەڕەنسا پاشەکشەی کردووە، بەڵام پاشەکشەیەکی ستراتیژی بوو بۆ خەتی ھیدنبێرگی نوێ. لە سوپای ئینگلیزی (تۆم بلاک) و (سکۆفیڵد) کە جەنگاوەرێکی کۆنی سۆمیین لەلایەن جەنەڕاڵ (ئیرینمۆر) فەرمانیان پێکرا نامەیەک بنێرن بۆ عەقید (ماکێنزی) ھێزی دووەم لە کەتیبەی دیڤونشایەر، کە ڕاگرتنی ھێرشێک بوو کە لەوانەیە ژیانی ١٦٠٠ پیاوی بخستایەتە مەترسیووە. == بڵاوکردنەوە == فیلمەکە یەکەمجار لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ لە (ڕۆیاڵ فیلم پۆرفۆرمێنز) نیشاندرا، فیلمەکە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] و [[کەنەدا]] لە یازدە شوێنی دیاریکراو بڵاوکرانەوە. == پێشوازی کردن == === بلیت فرۆشتن === تا ٧ی شوباتی ٢٠٢٠، تێکڕای داھاتی (١٢٥٬٩$) میلیۆن دۆلار بووە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و [[کەنەدا]]، و لە وڵاتانی تر (١٣٠٬٦$) میلیۆن دۆلار بووە. لە ھەموو جیھان دەکاتە (٢٥٦٬٥$)میلیۆن دۆلار. کەبودجەی فیلمەکە ٩٠–١٠٠ میلیۆن دۆلار بووە. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لەیەکەم ڕۆژدا لە ١١ شوێنی دیاریکراو بڵاوکرانەوە کە داھاتی (٢٥١٬٠٠٠) ھەزار دۆلار بووە. بۆ تێکرای پێنج ڕۆژ گەیشتە ١ میلیۆن دۆلار واتە (٩١٬٥٣٦) ھەزار دۆلار بۆ ھەر شوێنێک. فیلمەکە بەردەوام بوو تا سەرجەمی گەیشتە (٢٠٧$) میلیۆن دۆلار دوای ١٥ ڕۆژ لە بڵاوکردنەوەی. === خەڵاتەکان === # پاڵێورا بۆ دە خەڵات لە (٩٢م خەڵاتەکانی ئۆسکار)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.latimes.com/entertainment-arts/movies/story/2020-01-13/oscar-nominations-2020-joker-irishman-1917-netflix|سەردێڕ='Joker' tops this year's Oscar nominations, with '1917,' 'Irishman,' 'Once Upon a Time' close behind|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Los Angeles Times|یەکەم=Josh|دوایین=Rottenberg|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200113155142/https://www.latimes.com/entertainment-arts/movies/story/2020-01-13/oscar-nominations-2020-joker-irishman-1917-netflix|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> # پاڵێورا بۆ سێ خەڵات لە (٧٧م خەڵاتەکانی گۆڵدن گڵۆب) و توانای دوو خەڵات بباتەوە ئەوانیش #* باشترین وێنەی جوڵاو - دراما #* باشترین دەرھێنەر<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cnet.com/culture/entertainment/golden-globes-2020-all-the-winners-from-last-night-joker-chernobyl-joaquin-phoenix/|سەردێڕ=Golden Globes 2020: The full winners list|دوایین=Bisset|یەکەم=Jennifer|وێبگە=[[CNET]]|ڕێکەوت=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200106070941/https://www.cnet.com/google-amp/news/golden-globes-2020-the-full-winners-list-joker-chernobyl-joaquin-phoenix/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> # پاڵێورا بۆ ھەشت خەڵات لە (٢٥م خەڵاتەکانی ھەڵبژاردنی ڕەخنەگران) و توانی ٣ خەڵات بباتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://variety.com/2019/film/awards/critics-choice-the-irishman-once-upon-a-time-in-hollywood-lead-movie-nominations-1203428878/|سەردێڕ=Critics' Choice: 'The Irishman,' 'Once Upon a Time in Hollywood' Lead Movie Nominations|ئیش=Variety|یەکەم١=Marc|دوایین١=Malkin|ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191209013912/https://variety.com/2019/film/awards/critics-choice-the-irishman-once-upon-a-time-in-hollywood-lead-movie-nominations-1203428878/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> # پاڵێورا بۆ نۆ خەڵات لە (٧٣م خەڵاتەکانی ئۆسکار بۆ فیلمی بەریتانی) و توانی حەوت دانە بباتەوە وەکوو #* باشترین فیلم #* باشترین دەرھێنەر و دیاترین فیلمی بەڕیتانی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/bafta-awards-2020-nominations-unveiled-1267114|سەردێڕ=BAFTA Nominations: 'Joker' Leads the Pack|دوایین=Ritman|یەکەم=Alex|وێبگە=[[The Hollywood Reporter]]|ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200107092213/https://www.hollywoodreporter.com/news/bafta-awards-2020-nominations-unveiled-1267114|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2020/feb/02/baftas-2020-sam-mendes-and-1917-emerge-victorious-with-seven-awards|سەردێڕ=Baftas 2020: Sam Mendes and 1917 emerge victorious with seven awards|دوایین=Brown|یەکەم=Mark |وێبگە=[[The Guardian]]|ڕێکەوت=٢ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠٢٠}}</ref> # لەلایەن (کۆمەڵەی نەتەوەیی پێداچوونەوە) و (پەیمانگای فیلمی ئەمریکی) بەیەکەم فیلمی ساڵ ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/irishman-tops-national-board-review-2019-honorees-full-list-1259206|سەردێڕ='The Irishman' Named Best Film by National Board of Review|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|یەکەم=Hilary|دوایین=Lewis|وێبگە=The Hollywood Reporter|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191205014534/https://www.hollywoodreporter.com/news/irishman-tops-national-board-review-2019-honorees-full-list-1259206|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.afi.com/news/afi-awards-2019-honorees-announced/|سەردێڕ=AFI AWARDS 2019 Honorees Announced|وێبگە=American Film Institute|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191210160159/https://www.afi.com/news/afi-awards-2019-honorees-announced/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://en.wikipedia.org/wiki/1917_(2019_film)|سەردێڕ =1917 (2019 film)|زمان = ئینگلیزی|سەردان =٩ی شوباتی ٢٠٢٠}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی}} * {{IMDb title}} * {{AllMovie title}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|شانشینی یەکگرتوو|جەنگی جیھانیی یەکەم|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەیەی ٢٠١٠|فەڕەنسا}} {{پۆلی کۆمنز|1917 (2019 film)}} {{فیلم-کۆلکە}} {{شانشینی یەکگرتوو-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} [[پۆل:فیلمە مێژوویییە بەریتانییەکان]] [[پۆل:فیلمە بەریتانییەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠١٩]] [[پۆل:فیلمە مێژوویییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی ئینگلیزی لە دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمە داستانییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە ستۆدیۆی شێپەرتۆن وێنەیگیراون]] [[پۆل:فیلمەکانی ئایماکس]] [[پۆل:فیلمەکانی یوونیڤەرساڵ پیکچەرز]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمە بەڕیتانییەکانی دەیەی ٢٠١٠]] [[پۆل:فیلمە درامییە ئەکشنییەکانی ساڵی ٢٠١٩]] [[پۆل:فیلمە درامییە جەنگییەکانی ساڵی ٢٠١٩]] [[پۆل:فیلمە درامییە ئەکشنییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە مێژووییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە درامییە جەنگییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە دژە جەنگییەکان دەربارەی جەنگی جیھانی یەکەم]] [[پۆل:براوەکانی بافتا (فیلمەکان)]] [[پۆل:براوەکاتی خەڵاتی بافتا بۆ باشترین فیلمی بەریتانی]] [[پۆل:براوەکانی گۆڵدن گڵۆب بۆ باشترین فیلمی درامی]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی بافتا بۆ باشترین فیلم]] [[پۆل:فیلمەکانی جەنگی جیھانی یەکەمی بەڕیتانیا]] [[پۆل:فیلمە درامییە ئەکشنییە بەریتانییەکان]] [[پۆل:فیلمە نایابە بەڕیتانییەکان]] [[پۆل:فیلمە درامییە جەنگییە بەڕیتانییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی درێم وۆڕکس پیکچەرز]] [[پۆل:فیلمەکانی وەن ئینتەرتەیمێنت]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھێزە چەکدارەکانی بەڕیتانیا]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی سوپای بەڕیتانیا]] [[پۆل:فیلمەکان لە دەرھێنانی سام مێندێس]] [[پۆل:فیلمەکان کە لەلایەن تۆماس نیومانەوە تۆمارکراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە ساڵی ١٩١٧ داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە فەڕەنسا داندراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە لە شاری گلاسکۆ وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمەکان کە لەسکۆتلەندا وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە ویلتشایر وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین تێکەڵکردنی دەنگ بەدەستھێناوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە خەڵاتی ئۆسکاریان بۆ باشترین کاریگەری بینراو بەدەستھێناوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە سینەماکارەکەیان خەڵاتی ئۆسکاری باشترین سینەماکاری بەدەستھێناوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە دەرھێنەرەکەیان خەڵاتی بافتای بۆ باشترین دەرھێنان بەدەستھێناوە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی کە دەرھێنەرەکەیان خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بۆ باشترین دەرھێنەر بەدەستھێناوە]] [[پۆل:فیلمەکان بە سیناریۆی کریستی ویلسۆن-کەیرنز]] [[پۆل:خەڵاتی ھەڵۆی زێڕین (ڕووسیا) بۆ براوەی باشترین فیلمی زمانی بیانی]] [[پۆل:فیلمەکانی وەن شۆت]] [[پۆل:فیلمەکانی ڕێلیەنس ئینتەرتەیمێنت]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە جەنگییەکان]] [[پۆل:فیلمە نایابە جەنگییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی بەرەی ڕۆژاوا (جەنگی جیھانی یەکەم)]] [[پۆل:فیلمەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم کە لەسەر بنەمای ڕووداوە ڕاستەقینەکان دروستکراون]] [[پۆل:فیلمە درامایییە ئەکشنە ئینگلیزییەکان]] kdqxfm1vqaggs86inmo7u78hu0p8obl 0 169099 1686045 1522224 2026-10-12T16:38:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686045 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٠٥ لە [[نەرویژ]]''' == وەرزش == بەڕێوەچوونی یاری کۆتایی جامی نەرویژ لە نێوان فردریکستاد و ئۆد لە ئەنجامد یانەی ئۆد نازناوەکەی بەدەست ھێنا == لە دایک بوون == * ١ کانوونی دووەم - [[کارێ سوندبی]]، ئەندازیار، ئەندامی بەرخۆدەر، (مردن ١٩٤٥) * ١ ی کانوونی دووەم – [[لیس لیندباک]]، پەیامنێری جەنگ (مردن ١٩٦١) * ٦ کانوونی دووەم - [[ئەسبجورن لیسترود]]، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٨١) * ١٧ کانوونی دووەم – [[یۆڤیندی جێنسن]]، بۆکسەر (مردن ١٩٨٩) * ٢٣ کانوونی دووەم - [[تۆرگەر ھۆڤی]]، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٨٠) * ٧ شوبات - [[ئێرلینگ فرێدریکسوراید]]، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٧٧) * ١٩ شوبات - [[بیرگەر ھاڵڤۆرسن]]، بازدەری بەرز (مردن ١٩٧٦) * ٢٢ ی شوبات - [[ئێلینگ ئینگەر]]، ئاوازدانەر، ئۆرگانیست و ڕێبەری کۆرس (مردن ١٩٧٩) * ٤ ی مارس - [[پێر مۆڕچ ھانسۆن]]، بازرگان (مردن ١٩٩٤). * ١٠ ئازار - [[تۆرمۆد نۆرمان]]، [[پارێزەر]]، مەلەوانی پێشبڕکێکار و بەڕێوەبەری وەرزشی (مردن ١٩٧٤). * ٤ نیسان - [[ئارنێ راندەرس ھاین]]، شاخەوان (مردن ١٩٩١). * ٨ نیسان – [[بێرنت ئێڤیسن]]، سکێتەر، پاڵەوانی مەدالیای زێڕی ئۆڵۆمپیاد و پاسکیلسواری پێشبڕکێ (مردن ١٩٧٩) * ١٢ نیسان - [[ئینگەر ھاجەروپ]]، نووسەر، شانۆنووس و شاعیر (مردن ١٩٨٥) * ٢٩ حوزەیران – [[ئەندریەس ھۆنرێود]] سیاسەتمەدار (مردن ١٩٦٥) * ٢٠ تشرینی یەکەم - ئارمان کارلسن، سکێتەر و ھەڵگری ڕیکۆردی جیھانی (مردن ١٩٦٩) == مردنەکان == * ٦ ی شوبات - [[نیلس ماتیاس ڕایی]]، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٢٤) * ١٥ ئازار - [[ئەمەلی سکرام]]، نووسەر و فێمینیست (لەدایکبووی ١٨٤٦) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1905_in_Norway|سەردێڕ=1905 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|1905 in Norway}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:ئەورووپا لە ١٩٠٥]] [[پۆل:١٩٠٥ بە پێی وڵات]] [[پۆل:١٩٠٥ بەپێی وڵات]] 6sydr6azw70g8uf1uokzil70mawudbr 0 169126 1686046 1522226 2026-10-12T16:38:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686046 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٠٦ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == * ٤–٥ ی شوبات - نۆرێگس ماللاگ لە کریستیانیا دامەزراوە. * ١ ی ئازار - کەشتی ھەڵمی " پۆر " لە نزیک لینگەلمەن لە سڤیۆ نقوم دەبێت، ٣٩ کەس بەھۆیەوە دەمرن. * ٢ ی ئازار - یەکەمین کۆمەڵەی خاچی شینی نەرویژی لە کریستیانیا دامەزراوە. * ٨ ی مارس - ١٩ کەس لە ھەرەسێکی بەفر نزیک [[گوندی ماسیگرتن]] لە شاری لۆفۆتێن دەمرن. * ٤ ئەیلوول - گەڕیدەی نەرویژی [[ڕوال ئاموندسن]] گەشتێکی سێ ساڵەی بەناو ڕێڕەوی باکووری ڕۆژاوا دا تەواو کرد لە بەلەمە گوازراوەکەی گیووا کە گۆڕدرا بوو، دوای ئەوەی بۆ ماوەی سێ زستان لە سەھۆڵدا گیری خواردووە. == لەدایکبوونە دیارەکان == * ٩ کانوونی دووەم - لیف لارسن، ئەفسەری دەریایی (مردن ١٩٩٠). * ٣٠ کانوونی دووەم - گرێتا نیسان، خانمەئەکتەر (مردن ١٩٨٨). * ٣١ کانوونی دووەم - یۆرگن ئادۆڵف لیر، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٩٤) * ١٧ شوبات - ھێنریک سێلبێرگ، ماتماتیکزان (مردن ١٩٩٣). * ١ ی نیسان - سیگڤ لی، دەریاوان و دوو جار مەدالیای زێڕی ئۆڵۆمپیاد (مردن ١٩٥٨). * ٦ ی نیسان – بێرنت ئۆستەرکلوفت، نۆردیک خلیسکێنەی تێکەڵ (مردن ١٩٩٦) * ٢٠ نیسان - جۆھان جنتۆفت جۆھانسن سیاسەتمەدار (مردن ١٩٧٣) * ٢٩ نیسان - ئارسەر ئارنتزن، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٩٧) * ١٥ ئایار – ئەلف ئەندرسن، بازدەری خلیسکێنەی سەر بەفر و مەدالیای زێڕی ئۆڵۆمپیاد (مردن ١٩٧٥). * ٢٩ ئایار - ئەندرییەس ھۆڵم سیاسەتمەدار (مردن ٢٠٠٣) * ٥ حوزەیران – ئەندرییەس ھۆڵمسن، پرۆفیسۆر و مێژووناس (مردن ١٩٨٩) * ١١ حوزەیران - سیگورد ماریوس جۆھانسن سیاسەتمەدار (مردن ١٩٨٩) * ١٨ حوزەیران – نیلس ھاندال، سیاسەتمەدار و وەزیر (مردن ١٩٩٢) * ٢٣ حوزەیران - ھۆڵگەر ئەلبریچتسن، ڕێگر (مردن ١٩٩٢) * ١٣ تەممووز - ئێرلینگ پیتەرسن، ئابووریناس و سیاسەتمەدار (مردن ١٩٩٢) * ١٩ تەممووز - کلاوس ئیگ، ئاوازدانەر و ڕەخنەگری مۆسیقا (مردن ١٩٧٩). * ١ی ئاب - ھاکۆن لیند، بۆکسەر (مردن ١٩٥٥) * ١٥ ئاب - ئەسل ئینگەر، قەشە (مردن ٢٠٠٠) * ١٥ ئاب - گەنڤۆر کاترینا ئیکەر سیاسەتمەدار (مردن ١٩٨٠) * ٢٤ ئاب - ئۆتۆ بێرگ، بازدەری درێژ (مردن ١٩٩١). == مردنی کەسە دیارەکان == * ٢١ شوبات - واڵتەر سکۆت دال سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٣٩). * ٨ ی مارس - جۆھانس بێرگ، [[پارێزەر]]ی (لەدایکبووی ١٨٣٧) . [٤] * ٦ نیسان - ئەلیکساندەر کیلەند، ڕۆماننووس (لەدایکبووی ١٨٤٩). * ٢٣ ئایار – ھێنریک ئیبسن، شانۆنووس (لەدایکبووی ١٨٢٨) * ٥ ی تشرینی دووەم – فریتس تاولۆ، شێوەکار (لەدایکبووی ١٨٤٧) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1906_in_Norway|سەردێڕ=1906 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1906 in Norway}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:١٩٠٦ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئەورووپا لە ١٩٠٦]] 08gi5fajvy7dlgp56f4mfjs5mqxqi5l 0 169127 1686047 1522228 2026-10-12T16:38:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686047 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٠٥ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == * ٥ کانوونی دووەم - [[سوننە ھاکستد مۆلەر]]، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٩٥). * ٩ کانوونی دووەم - [[ھاکۆن ھانسن]]، بۆکسەر (مردن ١٩٨٥). * ١٦ کانوونی دووەم - [[ئارنێ سکارێ]]، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٨١). * ٤ ی شوبات - [[ئێڤا لوند ھاوگن]]، نووسەر و سەرنوسەری ئەمریکا (مردن ١٩٩٦). * ٢٤ شوبات - [[کارل ڤالدمار وێسترلاند]]، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٩٧). * ٢٧ شوبات – [[ئۆیستین جاکۆبسن]]، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٤٧) * ٨ ی مارس - [[ڕۆلف جاکۆبسن]]، نووسەر (مردن ١٩٩٤). * ١٣ ی ئازار - اینژڤاڵد بژوک، بۆکسەر (مردن ١٩٩٠) * ١٦ ئازار - [[ھانس کلێپێن]]، بازدەری خلیسکێنەی سەر بەفر (مردن ٢٠٠٩). * ١٩ ی ئازار - [[ئارسەر ئۆلسنی دووەم]]، بۆکسەر (مردن ١٩٤٣). * ٢٩ ئازار - [[بێرتی ڕۆگنەرود]]، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٩٧) * ٣ نیسان – [[لارس برێی]]، دادوەر و سیاسەتمەدار (مردن ١٩٩٩) * ١٠ نیسان - [[ئاسێ لیۆنێیچ]]، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٩٩) * ٢٠ ی ئایار – [[پێر لی]]، چالاکوانی کرێکاری (مردن ١٩٤٥) == مردنی کەس دیارەکان == * ١٩ نیسان - ئۆلی ڤۆڵان، ڕۆشنبیر، سەرنووسەر و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٣٧). * ٣ ئایار – جۆرج سڤێردروپ، ئاینناس و پەروەردەکار (لەدایکبووی ١٨٤٨) * ٤ حوزەیران – ئەگاتە باکەر گرۆنداھل، پیانۆژەن و ئاوازدانەر (لەدایکبووی ١٨٤٧). * ٨ تەممووز - سۆفیوس بوگ، فەیلەسوف (لەدایکبووی ١٨٣٣). * ٥ ئەیلوول - ئەدۆڵف ئوستبی، ھونەرمەندی ڕیڤوی، یەکەمین تۆماری گرامۆنی نەرویژ (لەدایکبووی ١٨٦٨) ی کرد. * ١١ ئەیلوول - ھانس جۆرج جاکۆب ستانج، سیاسەتمەدارو وەزیر (لەدایکبووی ١٨٥٨). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1907_in_Norway|سەردێڕ=1907 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1907 in Norway}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} gfouwar03j4kxvr6nydq9jrv7gbe6ty 0 169151 1686366 1522573 2026-10-13T07:36:06Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686366 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی٢٠٠١ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == ٢٦ کانوونی دووەم: کوشتنی بنیامین ھێرمانسن ١٠ ی ئەیلوول - ھەڵبژاردنی پەرلەمانی نەرویژ لە ٢٠٠١ بەڕێوەچوو. پارتی کرێکارانی نەرویژی زۆرینەی دەنگ و کورسییەکانی بەدەست ھێنا == مردنی کەسایەتییە دیارەکان == * ١٧ کانوونی دووەم - سیگورد ڤێستاد، خلیسکێنەی سەر بەفر (لەدایکبووی ١٩٠٧). * ٢٦ کانوونی دووەم – بنیامین ھێرمانسن، قوربانی کوشتن (لەدایکبووی ١٩٨٥). * ٨ی شوبات – ئایڤۆ کاپرینۆ، دەرھێنەر و نووسەری فیلم (لەدایکبووی ١٩٢٠) * ٨ ی شوبات - تۆرکێل تاندی، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٠١). * ١٤ شوبات – ئۆلاف ڕیێرسۆڵ، ئامارزان و ئابووریناسی (لەدایکبووی ١٩٠٨) * ٨ ی مارس - دەیڤد ساندڤد، تەلارساز (لەدایکبووی ١٩١٢). * ١١ ئازار - فین فێرنەر، دەریاوان و مەدالیای زیوی ئۆڵۆمپیاد (لەدایکبووی ١٩٢٠). * ٢٢ ئازار - ڕۆلف بیرگەر پێدرسن یاریزانی تۆپی پێ و ڕاھێنەر (لەدایکبووی ١٩٣٩). * ٢٩ ئازار - ھێلێگ ئینستاد، گەڕیدە (لەدایکبووی ١٨٩٩) * ٤ نیسان – سڤێرێ ئینگن، ڕاھێنەری خلیسکێنەی سەر بەفر (لەدایکبووی ١٩١١) * ١٠ نیسان - کنوت ئەندرییەس کنودسن، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩١٩) * ١٢ نیسان - ڕێدار ھیرستی، سەرنووسەری ڕۆژنامە و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٥). * ٢٦ نیسان - سڤێرێ واڵتەر ڕۆستوفت، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٩١٢) * ٧ ئایار – پۆر ستۆرێ، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٤) * ١٩ ئایار - ڤیدکون ھێڤیدنگ سیاسەتمەدارو وەزیر (لەدایکبووی ١٩٢١) * ٢٧ ئایار - کنوت میرستاد، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩١٣) * ١٤ حوزەیران – ئەندرییەس وۆرمدەھل سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩١١) * ١٥ تەممووز - ھیڵج ڕۆگنالین، سیاسەتمەدارو وەزیر (لەدایکبووی ١٩٢٠). * ٢١ تەممووز - گۆدمۆند گریتۆیەر، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٠). * ٢٤ تەممووز – سڤین ئۆلسن سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٢) * ٣١ ئاب - ئۆد شتاینار ھۆڵوس، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٢) * ١ی تشرینی دووەم – ئینگلی لی، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩١٩) * ٣ تشرینی دووەم – لیڤ پاولسن، ڕاکەر (لەدایکبووی ١٩٢٥) == لەدایکبوونە دیارەکان == * ١٦ نیسان – میا سڤێڵ یاریزانی تۆپی پێ == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/2001_in_Norway|سەردێڕ=2001 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ٢٠٠٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|2001 in Norway}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:ئەورووپا لە ٢٠٠١]] fk0mimpvlv53ansr5gwefj46vaqr6gc 0 169249 1686368 1522576 2026-10-13T07:36:26Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686368 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ٢٠٠٢ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == مردنی کەسایەتییە دیارەکان == * ٢٤ کانوونی دووەم - ڕاگنار ھۆرن، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩١٣). * ٣١ کانوونی دووەم – جێنس پی فلۆ، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٣) * ١ی شوبات – سیگورد بێرگ، ئاوازدانەر (لەدایکبووی ١٩٢٨) * ٢٩ نیسان - سڤێرێ براتلاند، سەرکردەی سەربازی (لەدایکبووی ١٩١٧). * ١ ی ئایار - بیرگەر تیڤیدت، پزیشک (لەدایکبووی ١٩١٠) . [١] * ٢٨ ئایار – کای پۆلسن، ڕۆژنامەنووس، وێنەگر و کۆکەرەوەی کۆمپیوتەر (لەدایکبووی ١٩٤٧) * ٢٩ حوزەیران - ئۆلێ جۆھان دال زانای کۆمپیوتەر (لەدایکبووی ١٩٣١) * ١٠ ئاب - کریستن نیگارد، ماتماتیکزان، پێشەنگی زمانی بەرنامەسازی کۆمپیوتەری و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٦). * ٢٦ ئەیلوول - ئیلینۆر بئارتڤیت سیاسەتمەدارو وەزیری (لەدایکبووی ١٩٢٤) * ١٠ ی تشرینی یەکەم - سڤێرێ ئێڵ مۆ، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩١٥) * ٢٤ تشرینی دووەم - ئۆد لین، سەرنووسەری ڕۆژنامە و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی١٩١٥). * ٥ ی کانوونی یەکەم - ماگنار سێترێ، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٤٠). * ٢٤ کانوون یەکەم – کجێل ئاوکراست، نووسەر و شاعیر و ھونەرمەند (لەدایکبووی١٩٢٠) == لە دایک بوونی کەسایەتییە دیارەکان == == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/2002_in_Norway|سەردێڕ=2002 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ٢٠٠٠}} {{پۆلی کۆمنز|2002 in Norway}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:٢٠٠٢ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئەورووپا لە ٢٠٠٢]] hxm7n2sqk55nn2pcsdsozwuhk9cngzx 0 169250 1686370 1522579 2026-10-13T07:36:46Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686370 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ٢٠٠٣ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == مردنی کەسایەتییە دیارەکان == [[پەڕگە:Axel Jensen ved Piano-AJ2.jpg|وێنۆک|ئەکسێل جێنسن]] * ١٣ کانوونی دووەم – ئەندرەس ھۆڵم، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٠٦). * ٢٤ کانوونی دووەم - ڕۆڵف کیرکڤاگ، ڕۆژنامەنووس و کەسایەتی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن (لەدایکبووی ١٩٢٠). * ١٣ شوبات - ئەکسێل جێنسن، نووسەر و شاعیر (لەدایکبووی ١٩٣٢). * ٦ نیسان - ئۆلی ئۆتۆ پاوس، جەنەراڵ و دیپلۆماتکار (لەدایکبووی ١٩١٠). * ٢٢ نیسان – ئۆلا ئێچ کڤێلی، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢١) * ٩ ئایار - ھانس ئیننیستانگن، خلیسکێنەی خێرایی و پاڵەوانی جیھان (لەدایکبووی ١٩٠٨). * ١٤ ئایار - ئینگڤار لارس ھێلێ سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٣٣) * ٢٤ ئایار – ئارنێ سکۆئین، دەرھێنەری فیلم و ڕۆژنامەنووس (لەدایکبووی ١٩١٣) * ٣٠ ئایار – لارس تی ئەفلاتو، ئەندازیاری کارەبا و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٠). * ٢٧ حوزەیران – ماگنی ئاروون، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٤٤) * ١٢ ئاب - ھاکۆن کیلمینمارک سیاسەتمەدارو وەزیری (لەدایکبووی ١٩١٥) * ٥ ئەیلوول – ھاری ھانسن، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩١٩) * ٩ ی ئەیلوول – ئۆتۆ لینگ، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٦) * ٨ ی تشرینی یەکەم - پێتەر تۆماسن، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٩٤١). * ٢٤ تشرینی یەکەم - ئیڤا ھاڵکێ، مامۆستای بالێ و سەماکار (لەدایکبووی ١٩١٢) . [٧] * ١٠ تشرینی دووەم – ئێدوارد بیێر، مێژوونووسی ئەدەبی، ڕەخنەگری ئەدەبی و پرۆفیسۆر (لەدایکبووی ١٩٢٠) * ٣ کانوونی یەکەم - کریستین ڕوستن، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٤٠). * ٢٤ کانوون یەکەم – گونار ئەلف لارسن، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩١٩) == لە دایک بوونی کەسایەتییە دیارەکان == == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/2003_in_Norway|سەردێڕ=2003 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{Commons category|2003 in Norway}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ٢٠٠٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:ئەورووپا لە ٢٠٠٣]] 1srty26z8ard4fvt6wu3bo8g08hs64c 0 169255 1686371 1522582 2026-10-13T07:36:56Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686371 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ٢٠٠٤ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == ٢٦ کانوون یەکەم - ٨٤ کەس لە نەرویجییەکان لە نێو ھەزاران کەسدان کە بەھۆی تسونامی ئۆقیانووسی ھیند لە ساڵی ٢٠٠٤ مردن، لەوانە سیگورد کۆن ژەنیاری بەناوبانگی جازی نەرویژی. == مردنی کەسایەتییە دیارەکان == * ١٣ کانوونی دووەم – ئارنێ نێیلیس، جەی ئاڕ، بازرگان و شاخەوان (لەدایکبووی ١٩٣٧) * ٢٩ کانوونی دووەم - ھێڵگێ سیپ، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩١٩) * ٨ شوبات - کریستن ھێنریکسن یاریزانی تۆپی پێی نێودەوڵەتی ڕاھێنەر (لەدایکبووی ١٩١١). * ١٠ شوبات – نیلس ئاس، پەیکەرتاش (لەدایکبووی ١٩٣٣) * ١٥ شوبات - جێنس ئێڤیسن، [[پارێزەر]]، دادوەر، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٩١٧). * ٤ ی ئازار - ئێریک ستای، بازدەری بەرز (لەدایکبووی ١٩١٥). * ١٨ ی مارس - جۆستین نێربۆڤیک، مێژووناس (لەدایکبووی ١٩٣٨). * ٢٧ ئازار - ئینار مەگنوسن، ئابوریناس و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٣١). * ١٠ ی نیسان - ئۆد وانگ سۆرێنسن یاریزانی تۆپی پێی نێودەوڵەتی (لەدایکبووی ١٩٢٢) * ٢٥ نیسان - سۆربیون کولتۆرپ، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٩) * ٦ ئایار – کجێل ھاڵبینگ، نووسەری کتێبە ڕۆژئاوایییەکان لەژێر ناوی (لویس ماستەرسۆن) (لەدایکبووی ١٩٣٤) * ١٣ ئایار - کجێل بایکلەند، پیانۆژەن (لەدایکبووی ١٩٣٠). * ١٣ ئایار - ماگنار ئێستێنستاد، خلیسکێنەی سەر بەفری وڵات و مەدالیای دووانی ئۆڵۆمپیاد (لەدایکبووی ١٩٢٤). * ١٣ ئایار – بێرگفرید فجۆسێ، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٩١٥). * ٣٠ ئایار – لیف لوند، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٤٢) * ٢ حوزەیران - ئیگیل تینەس پزیشکی لە ئەفغانستان کوژرا (لەدایکبووی ١٩٤١) * ١٧ تەممووز - پۆڵ ھیلمار جێنسۆن، فەیلەسوف (لەدایکبووی ١٩٣٠). * ٢١ تەممووز - ئۆدبژورن سڤێری لانگلۆ، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٣٥) * ٣١ ئاب - ئێدڤین لاندسم، خلیسکێنەی سەر بەفری وڵاتی (لەدایکبووی ١٩٢٥). * ١٣ تشرین یەکەم – ئیریک بای، ڕۆژنامەنووس، ھونەرمەند و کەسایەتی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن (لەدایکبووی ١٩٢٦) * ٣ ی تشرینی دووەم – ئیلەرت دال، یاریزانی خلیسکێنەی سەر بەفری نۆردیک (لەدایکبووی ١٩١٩) * ١٤ تشرینی دووەم - پتتەر مورچ کۆرین، سیاسەتمەدارو وەزیر (لەدایکبووی ١٩١٠). * ١٤ تشرینی دووەم - ھارالد کراکێنس، یاریزانی ئۆڵمپی (لەدایکبووی ١٩٢٥). * ١٨ تشرینی دووەم - کۆلبجورن ستۆردرانگ سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٤) * ٤ ی کانوونی یەکەم - ئۆسکار ئۆڵسن، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٠٨). * ٥ کانوون یەکەم – ئۆیستین ڕۆتم، فەیلەسوف، مێژوونووسی ئەدەبی و ڕەخنەگری ئەدەبی (لەدایکبووی ١٩٤٦) * ١٨ ی کانوونی یەکەم - ئەلبێرت نۆردێنگن، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٣). == لە دایک بوونی کەسایەتییە دیارەکان == == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/2004_in_Norway|سەردێڕ=2004 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ٢٠٠٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{Commons category|2004 in Norway}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:ئەورووپا لە ٢٠٠٤]] efthlmgcvy8juej8jga1gb1tu11qgj8 0 169260 1686373 1522584 2026-10-13T07:37:16Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686373 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ٢٠٠٥ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == مردنی کەسایەتییە دیارەکان == * ١٣ی کانوونی دووەم - کارستین سێلەند، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩١٢). * ٢٠ی کانوونی دووەم - پێر بۆرتن، سیاسەتمەدارو [[سەرۆک وەزیران]]ی نەرویژ (لەدایکبووی ١٩١٣). * ٢ی شوبات - سڤین کڤیا یاریزانی تۆپی پێی نێودەوڵەتی (لەدایکبووی ١٩٤٧). * ٢٠ی شوبات - یوھان ئۆستبی سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٤) * ١٢ی ئازار - یۆھان سکێپکەنس، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٠٩). * ١٧ی ئازار - سڤێرێ ھۆڵم، ئەکتەر (لەدایکبووی ١٩٣١) * ٢ی حوزەیران – گۆندەر گۆندەرسن، یاریزانی خلیسکێنەی سەر بەفر و بەرپرسی وەرزشی (لەدایکبووی ١٩٣٠) * ٧ی تەممووز - گەنار فرێدریک ھێلسن، سیاسەتمەدارو وەزیر (لەدایکبووی ١٩١٣). * ٢٠ی تەممووز – فین گۆستافسن، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٦) * ٢١ی ئاب - لیڤ ئاسەن، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٨) * ٢٤ ی ئەیلوول - ئارنا ڤوگن، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٠٥) * ٨ ی تشرینی یەکەم – ئێریک گرۆنسێت، زانای کۆمەڵایەتی و کۆمەڵناس (لەدایکبووی ١٩٢٥) * ١٨ی تشرینی یەکەم - سڤێرە میتسم، دادوەر (لەدایکبووی ١٩٤٤). * ٢٩ ی تشرینی یەکەم - ئێلسا سکجەرڤن سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٩١٩) * ١ ی تشرینی دووەم - کارل مۆرتنسن، دەریاوان (لەدایکبووی ١٩١٩). * ٣ی کانوون یەکەم – کلۆر کریستنسن، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٠) * ٢٤ی کانوون یەکەم – جۆرج جۆھانسن، نووسەر و پرۆفیسۆری ڕەوانبێژی (لەدایکبووی ١٩٣١). * ٢٩ی کانوون یەکەم – گێردا بۆیسن، دامەزرێنەری دەروونناسی یوداینامیک (لەدایکبووی ١٩٢٢) == لە دایک بوونی کەسایەتییە دیارەکان == == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/2005_in_Norway|سەردێڕ=2005 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ٢٠٠٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{Commons category|2005 in Norway}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:ئەورووپا لە ٢٠٠٥]] bvxm0801cwluwkbjdke3qc25f3ox77j 0 169261 1686377 1522586 2026-10-13T07:37:26Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686377 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ٢٠٠٦ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == مردنی کەسایەتیە دیارەکان == * ١٠ کانونی دووەم - پۆر کنودسن ، سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٩٢٧ ) * ٢٠ کانونی دووەم - ئینار هۆڵ مۆکسنس سیاسەتمەدارو وەزیر ( لەدایکبووی ١٩٢١ ) * ٦ شوبات - هاڵڤدان لجوسەنی ، شێوەکار ( لەدایکبووی ١٩٢٩ ) . * ٧ شوبات - هارالد نۆرنگ ، توێژەری ئەدەبی و فەرهەنگنووس ( لەدایکبووی ١٩١٣ ) . * ١٩ی شوبات – گۆدتفرێد هۆڵمڤانگ، وەرزشوان و خلیسکێنەی سەر بەفر (لەدایکبووی ١٩١٧) * ٢٨ شوبات - جان بروگەر پرۆفیسۆری ئەنترۆپۆلۆژیای کۆمەڵایەتی و دەروونناسی کلینیکی ( لەدایکبووی ١٩٣٦ ) * ٢٨ شوبات - داگفین هجێرتێنس ، سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٩٤٣ ) * ٢٨ شوبات – ئیڵ ڕیپێن، چاکەخواز (لەدایکبووی ١٩٣٣) * ٢٦ ئازار – کریستۆفەر لێپسوو، راوکەر و مەدالیای برۆنزی ئۆڵۆمپیاد (لەدایکبووی ١٩٢٢) * ٢٢ نیسان - ماگنار نریڤاگ ، زوڕناس و ژینگەناس ( لەدایکبووی ١٩٣٩ ) * ١٤ ئایار - ئێڤا نۆرڤیند ، نووسەر ، بەرهەمهێنەری دیکۆمێنتاری ، دەرهێنەر ، سێکستراتەر و ئەکتەر ( لەدایکبووی ١٩٤٤ ) . * ١ حوزەیران – کریستیان ئۆتۆسن، نووسەر (لەدایکبووی ١٩٢١) * ٢٣ حوزەیران – کنوت هاوس ، سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٩١٥ ) * ٢٣ حوزەیران - گەنار سکوگ سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٩٤٠ ) * ٢٤ حوزەیران - بورێ فالکۆم هانسن ، دەریاوان ( لەدایکبووی ١٩١٩ ) . * ٣٠ حوزەیران – بجارن یوهانس هۆپ ، هاوڵاتی (لەدایکبووی ١٩٤٤) * ٤ ی تەمموز - لارس کۆرڤالد ، سیاسەتمەدارو [[سەرۆک وەزیران]]ی نەرویج ( لەدایکبووی ١٩١٦ ) . * ٣ ئەیلول – ئێڤا کناردەل، پیانۆژەن (لەدایکبووی ١٩٢٧) * ٤ ی ئهـ یلول - ئینگرید بیونەر گۆرانیبێژی ئۆپێرا ( لەدایکبووی ١٩٢٧ ) * ٢٩ ئەیلول - جان ورنەر دانیالسن ، گۆرانیبێژ ( لەدایکبووی ١٩٧٦ ) . * ٢ ی ئۆکتۆبەر – ئەسبجورن هێرتیگ، شوێنەوارناس (لەدایکبووی ١٩١٩) [١٠] * ٢٨ تشرینی یەکەم - کجێڵ ماگن فرێدهیم سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٩٢٨ ) * ٣٠ تشرینی یەکەم - جێنس کریستیان هاوگ ، ئەندامی بەرگری کارو سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٩١٥ ) . * ٤ تشرینی دووەم - تۆرۆڵف ئیلستەر ، ڕۆژنامە و ڕادیۆی ڕۆژنامەنووس ، سەرنووسەری گۆڤار و نووسەر ( لەدایکبووی ١٩١١ ) . * ١٩ ی نۆڤەمبەر - سۆربیون لی ، بزنسمان و سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٩٤٣ ) * ٢٨ تشرینی دووەم - پۆرلیف لینتروپ پاوس ، [[پارێزەر]] و دیپلۆماتکار ( لەدایکبووی ١٩١٢ ) * ٤ ی کانوونی یەکەم - سیگرید یوکیلین ، سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٩١٦ ) * ٦ کانونی یەکەم - ئۆتۆ ئۆگریم ، فیزیازان و نووسەر ( لەدایکبووی ١٩١٣ ) . [١١] * ٢٣ کانون اڵاول – ئارنێ ساندنس ، سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٩٢٥ ) * ٢٥ کانون اڵاول – ئینگرید ڤاردوند ، خانمەئەکتەر ( لەدایکبووی ١٩٢٧ ) * ٣١ کانون اڵاول – ریدار سترۆمداهل، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩١٣) == لە دایک بوونی کەسایەتیە دیارەکان == ١٠ ی کانوونی دووەم – [[ئەنجیلینا جۆردان]] == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/2006_in_Norway|سەردێڕ=2006 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ٢٠٠٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{Commons category|2006 in Norway}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 0n3vfdardunih6rtphvv91omlwzsxg3 0 169262 1686378 1522588 2026-10-13T07:37:36Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686378 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ٢٠٠٧ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == مردنی کەسایەتییە دیارەکان == * ١٧ کانوونی دووەم - تۆر ھاگفۆس، زانا، ئەستێرەناسی ڕادیۆ و پسپۆڕی ڕادار (لە دایکبووی ١٩٣٠). * ٢٩ کانوونی دووەم – جێنس مارکۆسن، سیاسەتمەدار (لە دایکبووی ١٩٢٦) * ٢١ ئازار – سڤین ئۆ ھوبی، ڕۆژنامەنووس (لە دایکبووی ١٩٣٦) * ٢٣ ئایار – ترۆن ئۆگریم، ڕۆژنامەنووس، نووسەر و سیاسەتمەدار (لە دایکبووی ١٩٤٧) * ٢٤ ئایار – ھانس بیۆرنستاد، بازدەری خلیسکێنەی سەر بەفر و پاڵەوانی جیھان (لە دایکبووی ١٩٢٨). * ١٨ تەممووز - سیگورد کەلھەیم، سیاسەتمەدار (لە دایکبووی ١٩٢٧) * ٢٥ تەممووز - بیورن ئیگ، ئەفسەری سەربازی (لە دایکبووی ١٩١٨) * ٢٧ تەممووز - ئارنت گودلەیک ھاگن، سیاسەتمەدار (ب. ١٩٢٨) * ١٦ ئاب - ھێنریک سڤینسن، سیاسەتمەدار (لە دایکبووی ١٩٠٤) * ٢١ ئاب - ھێرمان ھێبلەر، چاپکەر و ھونەرمەندی گرافیک (لە دایکبووی ١٩١١) * ١٢ ی تشرینی یەکەم - ئیگیل بێرگسلاند، سیاسەتمەدار (لە دایکبووی ١٩٢٤) * ١٦ تشرینی دووەم - ترۆند کیرکڤاگ، [[کۆمیدی]]، ئەکتەر، لاساییکەرەوە، سیناریۆنووس، نووسەر، دەرھێنەر و خانەخوێی تەلەڤیزیۆن (لە دایکبووی ١٩٤٦) * ٢٧ تشرینی دووەم - سڤین جۆھانسن یاریزانی شەترەح، بووە دووەم ماستەری نێودەوڵەتی نەرویج (لە دایکبووی ١٩٣٧). * ٣٠ کانوون یەکەم – لەیلا کەلەند، سیاسەتمەدار (لە دایکبووی ١٩٣٩) * ٣١ کانوون یەکەم – سڤێرە ھێلند، [[سیاسەتمەدار]] (لە دایکبووی ١٩٢٤) == لە دایک بوونی کەسایەتییە دیارەکان == == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/2007_in_Norway|سەردێڕ=2007 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|نەرویژ|دەیەی ٢٠٠٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{Commons category|2007 in Norway}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:ئەورووپا لە ٢٠٠٧]] 27toe6h7mxs2ye535ktaf4cy3ixkc83 0 169289 1686380 1522590 2026-10-13T07:37:56Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686380 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵَی ٢٠٠٨ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == * ١ی کانوونی دووەم - ئاژانسی بەڕێوەبەرایەتی گشتی و حکوومەتی ئیکومیتە دامەزراوە. * ١ی کانوونی دووەم – گروپی شەڕی نۆردیک کە لە ھێزە سەربازییەکانی وڵاتانی سوید، فینلاند، نەرویج، کۆماری ئیرلەندا و ئیستۆنیا لە ژێر سەرپەرشتی یەکێتیی ئەورووپا، دامەزرا. * ١ ی کانوونی دووەم - جیوە قەدەغە دەکرێت بۆ بەکار ھێنان لە نەرویژ. * بە ڕێوەچوونی پاڵەوانێتی جیھانی تۆپی دەستی پیاوان لە ٢٠٠٨ == مردنی کەسایەتییەدیارەکان == * ١٤ کانوونی دووەم - کارستێن تۆماسێن، ڕۆژنامەنووس، لە کردەوەیەکی تیرۆریستی کوژرا (لەدایکبووی ١٩٦٩) * ٢٤ی کانوونی دووەم – جۆھانس ھێگلەند، نووسەر و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩١٩) * ٢٦ی کانوونی دووەم – ئینار سڤێری پێدەرسن، فڕۆکەوان (لەدایکبووی ١٩١٩) * ٢٨ ی کانوونی دووەم – داگفین گرنۆسێت، نووسەر (لەدایکبووی ١٩٢٠) * ٢٨ ی کانوونی دووەم - ماری تاکڤام، نووسەر و ئەکتەر (لەدایکبووی ١٩٢٦) * ٩ی شوبات – نیلس ڕیتەرستووڵ، پزیشکی دەروونی (لەدایکبووی ١٩٢٤) * ١٠ ی شوبات - پۆرلیف ئارنیبێرگ، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٢) * ١٥ ی شوبات - مەگنار ھێلبست، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩١٤) * ١٦ی شوبات – پێر ئێریک مۆنسن، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٤٦) * ٢٢ی شوبات – گێرد ئۆلاگ بێرگەر، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩١٥) * ٧ی ئازار – یوولیوس پالتیل، ڕزگاربووی ھۆلۆکۆست (لەدایکبووی ١٩٢٤)[ * ١٤ی ئازار – ئینکڤاڵد ئولڤێسێت، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٤) * ١٦ی ئازار – ڤیکتۆر سپار، ھونەرمەند (لەدایکبووی ١٩١٩) * ٢٤ی ئازار – ئۆدین سیڤەرتسن، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩١٤) * ٣٠ی ئازار – ھاڵڤۆر ڕۆڵ ، نووسەر ( لەدایکبووی ١٩٢٩ ) * ٥ ی نیسان - ئۆسکار ئیدۆی ، سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٩١٦ ) * ١٩ ی نیسان - کلاوس ھاڵڤۆرسن ، سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٩٤٢ ) . * ٢٣ی نیسان – ھاگن رینگێس، ڕۆژنامەنووس و نووسەر (لەدایکبووی ١٩٢٨) * ٢٩ ی نیسان – جولی ئیج ، خانمەئەکتەر و مۆدێل ( لەدایکبووی ١٩٤٣ ) * ١٥ی ئایار – ئۆتتار گرونڤیک، فەیلەسوف (لەدایکبووی ١٩١٦) * ١٩ ی ئایار - کجێل کریستن ڕیک ، کۆمێنتەری وەرزشی ( لەدایکبووی ١٩٤٤ ) * ٩ی حوزەیران – کریستیان لێرچە، پزیشک (لەدایکبووی ١٩١٧) * ١١ ی حوزەیران – گەنار سۆلوم، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٩) * ١٥ی حوزەیران – ئۆلێ-یورگین نیلسن، ئەکتەر و دەرھێنەری شانۆ (لەدایکبووی ١٩٣٦)[ * ١٩ی حوزەیران – ئەنتۆنیۆ بیبالۆ، پیانۆژەن و ئاوازدانەری لە دایکبووی ئیتالی (١٩٢٢) == لە دایک بوونی کەسایەتییە دیارەکان == == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/2008_in_Norway|سەردێڕ=2008 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ٢٠٠٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|2008 in Norway}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 5f8e1h0po0bdy6p6132ahwn9szmse3t 0 169291 1686382 1522592 2026-10-13T07:38:16Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686382 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵَی ٢٠٠٩ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == * ھاوسەرگیری ی ھاوڕەگەزەبازەکان لە نەرویج یاسایی بوو * ١٤ی ئەیلوول بەرێوەچوونی ھەڵبژاردنی پەرلەمانی نەرویژ == مردنی کەسایەتییە دیارەکان == * ١٢ی کانوونی دووەم - ئارنێ نێلیس، فەیلەسوف (لەدایکبووی. ١٩١٢) * ١٢ی کانوونی دووەم – کنوت ئیجێم، ڕۆژنامەنووس (لەدایکبووی ١٩١٨) * ٢١ی کانوونی دووەم – ئاسترید فۆڵستاد، خانمەئەکتەر (لەدایکبووی ١٩٣٢) * ١٣ی ئازار - ئان براون گۆرانیبێژی ئۆپێرای لەدایکبووی ئەمریکی (لەدایکبووی ١٩١٢). * ٢ی نیسان – گوتورم ھانسن، نووسەر و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی١٩٢٠) * ١٢ی نیسان - ھانس کلێپێن، بازدانی خلیسکێنەی سەر بەفر (لەدایکبووی ١٩٠٧) * ١٦ی نیسان - جێنس بالچن، ئەندازیاری شارستانی (لەدایکبووی ١٩٢٦) * ١ ی ئایار - تۆرستین گریپ، دامەزرێنەر و ڕێبەری کۆرسی کوڕانی سۆرڤگوتاین (لەدایکبووی ١٩١٨) * ٢٥ی ئایار - ھاکۆن لی، سکرتێری حیزبی لەمێژینەی پارتی کاری نەرویژی (لەدایکبووی ١٩٠٥). * ١١ی حوزەیران - جاکۆب کجێرسیم، وەرزشکاری ئۆڵۆمپی (لەدایکبووی ١٩٢٥) * ١٨ی حوزەیران - ئیلیزابێس شوایگارد سلمەر، سیاسەتمەدار و دادوەر (لەدایکبووی ١٩٢٣) * ١٠ی تەممووز - ئیبا ھاسلوند، نووسەر (لەدایکبووی ١٩١٧) * ١٤ی ئاب - تۆرستین شلانگارد، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٣١) * ٢٦ی ئاب- پێر کریستنسن، ئەکتەر (لەدایکبووی ١٩٣٤) * ٣٠ی ئاب - ئەسە وندزێل، گۆرانیبێژ (لەدایکبووی ١٩٢٤) == لە دایک بوونی کەسایەتییە دیارەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/2009_in_Norway#cite_note-12|سەردێڕ=2009 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ٢٠٠٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|2009 in Norway}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 3t9eybatea161rm6mlo8tqeooigbuov 0 169297 1686049 1522232 2026-10-12T16:39:11Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686049 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵَی ١٩٠٩ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونی کەسە دیارەکان == * ٢٦ شوبات - گەنار ئەندەرسن، بازدەری خلیسکێنەی سەر بەفر و پاڵەوانی جیھان (مردن ١٩٨٨). * ٢٨ ئازار - یۆرگن گرەیڤ، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٨٨) * ٦ی نیسان – سجور لیندێبرەکێک، خاوەن بانک و سیاسەتمەدار (مردن ١٩٩٨) * ٧ ی نیسان ھارالد گوستاڤ نیلسن، نیگارکێش (مردن ١٩٩٧). * ١٨ ئایار - پیتەر کجێلدسێت مۆی، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٧٣). * ٢٢ حوزەیران - ڕودۆلف ئەندریسن، بۆکسەر (مردن ١٩٨٣). * ١٨ تەممووز - ئارنلجۆت کارستین ایدنس، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٩٠). * ١٧ ئاب - ئۆلاف باردا، یاریزانی شەترەنح (مردن ١٩٧١). * ١٣ی ئەیلوول - کریستین لانگبۆ، نووسەری منداڵان، گۆرانیبێژ (مردن ١٩٩٦) کرد. * ٢٣ ئەیلوول - ھانس ئۆفەردال سیاسەتمەدار (کۆچی دوایی کرد ١٩٨٠) * ٢٣ ئەیلوول – سالڤ ئاندرییەس سێڤێسن سیاسەتمەدار (مردن ١٩٧٥) * ٢٥ ئەیلوول – لیف گرانلی، سیاسەتمەدار و وەزیری (مردن ١٩٨٨) * ١٩ ی تشرینی یەکەم - ئۆلاف مۆین، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٩٥). * ١ ی تشرینی دووەم - یوھانس سندڤین، پەروەردەکار (مردن ٢٠٠٠). * ١٦ ی تشرینی دووەم - کریستیان کریستنسن، ڕۆماننوس، شانۆنووس، کورتە چیرۆک و نووسەری منداڵان (مردن ١٩٨٠). * ٣ یکانون یەکەم – ئارنێ تۆماس ئۆڵسن، ئەکتەر، بەرھەمھێنەری شانۆ و دەرھێنەری شانۆ (مردن ٢٠٠٠) * ٨ ی کانوونی یەکەم - نیلس ئەندرییەس سۆرێنسن، کیمیاگەر (مردن ١٩٨٧). * ١٨ی کانوون یەکەم– جۆھان سکێپکەنس، سیاسەتمەدار (مردن ٢٠٠٥) == مردنی کەسایەتییە دیارەکان == * ٢٨ی ئازار – ھانس ھێنریک ورێنسکجەلد، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٢٠) * ٩ ی تەممووز - ڤیلھێلم ئەندرییەس وێکسڵسن، بیشۆپ و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٤٩). * ٢١ی تشرینی دووەم – پێدەر سێڤرین کریویەر، شێوەکار (لەدایکبووی ١٨٥١) * ٢٣ی تشرینی دووەم - ئۆتۆ سیندینگ، شێوەکار (لەدایکبووی ١٨٤٢). * ٣٠ی تشرینی دووەم - ئەلیسێ ئوبێرت، ڕۆماننووس، چیرۆکنووسی کورت نووس، نووسەری ناخەیاڵی (لەدایکبووی ١٨٣٧). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1909_in_Norway|سەردێڕ=1909 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1909 in Norway}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:١٩٠٩ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئەورووپا لە ١٩٠٩]] 0tm0m8y7tsjdxmgc498pmvbk7cas13q 0 169300 1686384 1522596 2026-10-13T07:38:36Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686384 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵَی ٢٠١٠ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == * ١ ی کانوونی دووەم - یاسای نوێی کۆچ لە نەرویژ کەوتە بواری جێ بە جێ کردن. * ٢٦ی کانوونی دووەم – کڵێسای ھونێفۆس لە [[شارەوانی]]ی ڕینگریکێ کە لە ساڵی ١٨٦٢ دا دروست کراوە، لە ڕووداوێکی ئاگرکەوتنەوە سووتا. * ٢٤–٢٧ی شوبات - پاڵەوانێتی جیھانی بەندی ژنان ساڵی لە دراممن بەڕێوەچوو. (بەندی شێوەیەکە لە یاری ھۆکی لە سەر شەختە بەفر ئەنجام دەدرێت) == مردنی کەسە دیارەکان == * ١٨ ی کانوونی دووەم - ئێدڵ ڤیۆلاسکی ، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩١٨) * ١٠ کانوونی دووەم – تۆربجیون یگگێسێت، بازدەری خلیسکێنەی سەر بەفر (لەدایکبووی ١٩٣٤) * ٥ حوزەیران – ئارنێ نۆردھەیم، ئاوازدانەر (لەدایکبووی ١٩٣١) * ٧ ی تەممووز - کریستۆفەر لیردال، پەیکەرتاش (لەدایکبووی ١٩١٥) * ١٧ ی ئاب - ئیڵ ھاگن، شێوەکار (لەدایکبووی ١٩١٤) * ٥ ئەیلوول - لودڤیگ ئیکاس، ھونەرمەند (لەدایکبووی ١٩٢٠) [١٠٧] * ٢٥ ئەیلوول – گرێت پریتز کیتێلسن، ھونەرمەند (لەدایکبووی ١٩١٧)[ * ٩ ی تشرینی یەکەم – مەتس ماتیسن ، فۆتۆگرافەری فیلم ( لەدایکبووی ١٩٢٤ ) * ٢٢ تشرین یەکەم – کجێل ستورموێن ، ئەکتەر و دەرھێنەری شانۆ ( لەدایکبووی ١٩٢١ ) * ٦ ی کانوونی یەکەم - سیڤێرت دۆنالی ، پەیکەرتاش ( لەدایکبووی ١٩٣١ ) . * ١٤ ی کانوونی یەکەم – ھاکۆن کریتی، ئەندازیاری تەلارسازی (لەدایکبووی ١٩٢٢) == لە دایک بوونی کەسە دیارەکان == == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/2010_in_Norway|سەردێڕ=2010 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ٢٠١٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|2010 in Norway}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} iq3o5s1cucdx23m6wav675zk9p08ek8 0 169313 1686385 1522598 2026-10-13T07:38:46Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686385 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ٢٠١١ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == * ٧ی کانوونی دووەم - لە ڕووداوێکی ھاتوچۆدا لە ڕێگای ئەورووپا ئی ٨ لە لاڤەنگسداڵن لە نزیک ترۆمسۆ پێنج کەس کوژران. * ١٢ی کانوونی دووەم - بڵاگەر ماریا ئەمیلی کە لەدایک بووی ڕوسییە، بەھۆی ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٢ ەوە بەشێوەیەکی نایاسایی لە نەرویژ مایەوە دەستگیرکرا. ئەمیللەی لە ٢٤ ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ لە نەرویژەوە بۆ ڕوسیا دیپۆرتکرایەوە. * ٢٢ی تەممووزی - دوو ھێرش دوا بە دوای یەک بۆسەر خەڵکی ئاسایی، دەوڵەت و کەمپێکی سیاسی لە [[ھێرشەکانی نۆرویژ (٢٠١١)|ئۆسلۆی پایتەختی نۆرویژ]]. == مردنی کەسەدیارەکان == * ١٢ی کانوونی دووەم – تێرجی ساگڤۆڵدن، زانای دەمار (لەدایکبووی ١٩٤٥) * ٢٣ی کانوونی دووەم - ئۆلی کۆپریتان، چالاکوانی سیاسی (لەدایکبووی ١٩٣٧) * ١ی شوبات – کنوت ڕیسان، ئەکتەر (لەدایکبووی ١٩٣٠) * ٦ی شوبات – ئەکسێل سیبێرگ، شوێنەوارناس (لەدایکبووی ١٩٣١) * ١٣ی شوبات - ئارنفین بێرگمان، بازدەری خلیسکێنەی سەر بەفر (لەدایکبووی ١٩٢٨). * ٢٨ی ئازار - وێنچێ فۆس، خانمەئەکتەر (لەدایکبووی ١٩١٧) * ٤ی نیسان – لیڤ یوندھیم، یەکێتی بازرگانی و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٤٩) * ١٩ی نیسان - گرێتێ ویتز، ڕاکەر (لەدایکبووی ١٩٥٣). * ٧ ی تەممووز – ئۆلاف ڤێرستو، سەرنووسەر (لەدایکبووی ١٩٥٠). * ١٨ی تەممووز - لودڤیک زاج، ڕاھێنەری بازدانی خلیسکێنەی سەر بەفری سلۆڤینی (لەدایکبووی ١٩٤٣) * ٢٢ ی ئەیلوول – کنوت ستین، پەیکەرتاش (لەدایکبووی ١٩٢٤) * ٩ ی تشرینی یەکەم – ڤیبیک فالک، خانمەئەکتەر (لەدایکبووی ١٩١٨) * ٣٠ ی تشرینی یەکەم - ڤیگلەیک ئیدێ، سەرۆکی بەرگری (لەدایکبووی ١٩٣٣) * ٩ ی کانوونی یەکەم – ئالف ڕیچارد بیورسکی، بازرگان (لەدایکبووی ١٩٢١). * ١٦ ی کانوونی یەکەم -ئولف ئاس، نیگارکێش (لەدایکبووی ١٩١٩). * ٢٩ی کانوون یەکەم – سڤین کروڤێل، سینەماکار (لەدایکبووی ١٩٤٦) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/2011_in_Norway|سەردێڕ=2011 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ٢٠١٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|2011 in Norway|٢٠١١ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 0t55dwl06p3slp5t0o9eftri8uua5v4 0 169315 1686387 1522601 2026-10-13T07:39:06Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686387 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} ڕووداوەکانی ساڵی ٢٠١٢ لە نەرویژ == ڕووداوەکان == * ١٥ ئازار - پێنج سەربازی نەرویژی لە ڕووداوێکی فڕۆکەدا لە باکووری سوید گیانیان لەدەستدا. * ٢٢ ی تەممووز - لە نەرویژ یادی یەکەمین ساڵی [[ھێرشەکانی نۆرویژ (٢٠١١)|ھێرشەکانی ساڵی ٢٠١١]] کرایەوە * ١٧ تشرینی یەکەم – نێتفلیکس بەردەست دەبێت بۆ بەکارھێنەرانی نەرویژی. * ٢٧ تەممووز - ١٢ ئاب: لە [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٢]] لە لەندەن یاریزانانی نەرویژ توانییان چوار مەدالیایی ئۆڵۆمپیاد بەدەست بھێنن کە دوو مەدالیایی زێڕی لە خۆگرتبوو. ھەروەھا، تیمی نەرویژ پاڵەوانێتی تۆپی دەستی ژنانی بردەوە. == مردنی کەسەدیارەکان == * ١٤ی کانوونی دووەم - لاس کۆلستاد، ئەکتەر (لەدایکبووی ١٩٢٢). * ١٧ی کانوونی دووەم - تۆم تێلێفسن، ئەکتەر (لەدایکبووی ١٩٣١). * ٢٥ی کانوونی دووەم - ستیگ سستەرباککەن، نووسەر (لەدایکبووی ١٩٦٦) * ١١ی شوبات - سیری بژوک، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٥٨) ١٦ شوبات - ڕۆناڵد ڕایندێستو، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٤٢). * ٤ی نیسان - ئان کارین ئیلستاد، ڕۆماننووس (لەدایکبووی ١٩٣٨) (لاشەکەی لەم بەروارەدا دۆزراوەتەوە). * ٢٨ی نیسان - شتاین جۆنسۆن، وەرزشکار و ڕاھێنەر (لەدایکبووی ١٩٢١). * ٢٩ی نیسان - ئیدار ئولستین، بازرگان (لەدایکبووی ١٩٣٤) * ١٧ی ئاب - ئاسێ بژوپۆلت، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩١٥) * ٨ ی ئەیلوول – جۆن تۆلاس، شاعیر (لەدایکبووی ١٩٣٩) * ٣ ی تشرینی دووەم – ئۆد بوریزن، نووسەر و مۆسیقاژەن (لەدایکبووی ١٩٢٦) * ٢٥ ی کانوون یەکەم– ھالدان ھیگتن، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩١٨) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/2012_in_Norway|سەردێڕ=2012 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ٢٠١٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|2012 in Norway|٢٠١٢ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} k1glprqx0t0lmfe1s9r9h1vdisft23w 0 169330 1686388 1522604 2026-10-13T07:39:16Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686388 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ٢٠١٣ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == مردنی کەسە دیارەکان == * ٨ ی کانوونی دووەم – ئەسبجورن ئارنێس، مێژوونووسی ئەدەبی (لەدایکبووی ١٩٢٣) * ٩ ی شوبات - کلێر ڤالیبرۆک، جێبەجێکاری ڕاگەیاندن (لە دایکبووی ١٩٤٠) * ١٩ی شوبات - ئێڤا بێرگ، خانمەکتەر (لە دایکبووی ١٩٢٦) * ١٥ی ئازار - ترۆند برێن، ئەکتەر (لە دایکبووی١٩٥٣) * ٢٤ی ئازار – ئینج لۆنینگ، سیاسەتمەدار (لەدایکبوی ١٩٣٨) * ١٣ی نیسان - ھیلمار میھرە، بازدەری خلیسکێنەی سەر بەفر (لە دایکبووی١٩١٥) * ١٢ی تشرینی یەکەم - ھانس ویلھێم لۆنگڤا، دیپلۆماتکار (لە دایکبووی ١٩٤٢) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/2013_in_Norway|سەردێڕ=2013 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ٢٠١٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|2013 in Norway|٢٠١٣ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} jr1cdg0gxvqpymdxq4pyz0do5mdwp1o 0 169331 1686389 1522606 2026-10-13T07:39:26Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686389 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ٢٠١٤ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == * ١ی تەممووز-١ی ئەیلوول – مانگرتنی مامۆستایانی قوتابخانە * ١٠ تشرینی یەکەم - خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی ٢٠١٤ کە لەلایەن کۆمیتەی نۆبڵی نەرویژی ئامادەکرا، بەھاوبەشی درا بە [[کایلاش ساتیارتی]] و [[مەلالە یووسفزای]] == مردنەکان == * ٥ی کانوونی دووەم – سیسل سێلێگ، خانمەئەکتەر (لەدایکبووی ١٩٢٨) * ٢٧ی ئازار - پێر لیلۆ، ئەکتەر (لەدایکبووی ١٩٢٨). * ٦ی نیسان – لیڤ دۆمەرنس، خانمەئەکتەر (لەدایکبووی ١٩٢٢) * ٢١ی تەممووز - ھارالد ھۆڤێ، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٤٩) * ١٤ی ئاب - ئادا ھاگ گریت، بێژەر (لەدایکبووی ١٩٣٤) * ١٧ی ئاب - بوررێ کنودسن، قەشە و چالاکوانی پرۆژیان (لەدایکبووی ١٩٣٧) * ٢٧ی ئاب – جان گرۆت، ژەنیاران (لەدایکبووی ١٩٤٦) * ٦ی ئەیلوول - ئۆد بۆندێڤیک، قەشە (لەدایکبووی ١٩٥٢). * ٢٣ی کانوونی یەکەم – جۆنی بێرگ، بەرھەمھێنەری تەلەڤیزیۆن (لەدایکبووی ١٩٣٤). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/2014_in_Norway|سەردێڕ=2014 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ٢٠١٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|2014 in Norway|٢٠١٤ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 8mjqxyjz5zjcurcz4vhou4ortyklzra 0 169340 1686390 1522608 2026-10-13T07:39:36Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686390 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ٢٠١٥ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == مردنی کەسە دیارەکان == * ٦ی کانوونی دووەم – ئیڵ ئیڵ ئێم بارت، فەیلەسوف (لەدایکبووی ١٩٢٨). * ١٨ی کانوونی دووەم - کجێل ئارنلجۆت ویگ، پێشکەشکاری تەلەڤیزیۆن (لەدایکبووی ١٩٢٥). * ٨ ی شوبات - ئۆلا براتێلی، ماتماتیکزان (لەدایکبووی ١٩٤٦) * ١١ی ئازار - ئینگەر سیتەر، شێوەکار (لەدایکبووی ١٩٢٩) * ٢٦ی ئازار - فرێد ڕۆبسھم، ئەکتەر (لەدایکبووی ١٩٤٣). * ٨ی ئایار - مارتین ناگ، نووسەر (لەدایکبووی ١٩٢٧). * ٩ی ئایار – ڕاگنێ تانجێن، پێشکەشکاری تەلەفزیۆنی منداڵان (لەدایکبووی ١٩٢٧) * ١٨ی حوزەیران - فرێدریک فاستونگ تۆرگێرسن، تاوانبار و شاعیر (لەدایکبووی ١٩٣٤) * ٢ی ئەیلوول -تۆن تیس شجێتە، پەیکەرتاش (لەدایکبووی ١٩٢٨) * ٥ی تشرینی دووەم - نۆرا برۆکستد، گۆرانیبێژ (لەدایکبووی ١٩٢٣). * ٢٨ی کانوونی یەکەم - ئیجێ نۆردکیڵد، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٥١) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/2015_in_Norway#cite_note-62|سەردێڕ=2015 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ٢٠١٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|2015 in Norway|٢٠١٥ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} sggmd2efsef0d3y5c9hqnzg45u2czqb 0 169341 1686391 1522610 2026-10-13T07:39:46Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686391 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ٢٠١٦ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == مردنی کەسە دیارەکان == * ١١ی کانوونی دووەم – بێرگێ فورێ، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٣٧) * ٣٠ی کانوونی دووەم – تیاس ئیخۆف، دیزاینەر (لەدایکبووی ١٩٢٦) * ٢٠ی ئازار - سڤینونگ ڤالی سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٥٩) * ٣٠ی ئازار - ئان عازیم، سەرنووسەر (لەدایکبووی ١٩٦٢). * ١٨ی حوزەیران - سڤێرە کجێلسبێرگ، موزیکژەن (لەدایکبووی ١٩٤٦). * ٢٩ی حوزەیران - گەنار گاربۆ، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٢٤). * ٢٦ی تشرینی دووەم – ئیدا بلۆم، مێژووناس (لەدایکبووی ١٩٣١) * ١٩ ی کانوونی یەکەم - ئان بۆرگ، سەماکار (لەدایکبووی ١٩٣٦) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/2016_in_Norway|سەردێڕ=2016 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ٢٠١٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|2016 in Norway|٢٠١٦ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} elx4wfuofbqgwxubnelql1luyfxcbzn 0 169342 1686410 1522612 2026-10-13T10:33:17Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686410 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ٢٠١٧ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == مردنی کەسە دیارەکان == * ٢٩ یکانونی دووەم - ویڵی فۆسلی، یاریزانی تۆپی پێ (لەدایکبووی ١٩٣١). * ٣ی ئازار - ئان کریستین سیدینس، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٥٦) * ٩ ی مارس - جاکلین نازێ تجوتا، ماتماتیکزان (لەدایکبووی ١٩٣٥). * ٧ ی نیسان – فرانس فراوندەربێرگ، شێوەکار (لەدایکبووی ١٩٣٤). * ٩ی نیسان – کنوت بۆرج، ڕۆژنامەنووس (لەدایکبووی ١٩٤٩) * ١٠ی نیسان - باب کریستنسن، خانمەئەکتەر (لەدایکبووی ١٩٢٨). * ١٢ی ئایار - ئیڤا لانگ، شێوەکار (لەدایکبووی ١٩٤٤). * ٢٤ی ئایار - ویلیام دوبۆرغ جێنسن، دیزاینەر (لەدایکبووی ١٩٣٥). * ٢٠ی حوزەیران - فرێدریک سکاگن، نووسەری تاوان (لەدایکبووی ١٩٣٦). * ١٣ی ئەیلوول - پێر فوگللی، پرۆفیسۆری پزیشکی (لەدایکبووی ١٩٤٣). * ٢١ی کانوون یەکەم - ھاڤارد کاوسلاند، موزیکژەن (لەدایکبووی ١٩٤٥). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/2017_in_Norway|سەردێڕ=2017 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ٢٠١٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|2017 in Norway|٢٠١٧ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 713c2tenyvtzg4m7wuvgf4tmky1b45w 0 169343 1686411 1522613 2026-10-13T10:33:27Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686411 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ٢٠١٨ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == مردنی کەسە دیارەکان == * ١ی کانوونی دووەم - جاھن ئۆتۆ جۆھانسن، ڕۆژنامەنووس، سەرنووسەری ڕۆژنامە، پەیامنێری بیانی و نووسەری خەیاڵی (لەدایکبووی ١٩٣٤). * ٩ ی کانوونی دووەم - ئۆدڤار نۆردلی سیاسەتمەدار و ٢١ مین سەرۆک وەزیرانی نەرویژ (لەدایکبووی ١٩٢٧). * ١٦ی کانوونی دووەم - پلال ڕشکان، فیزیازان و پێشەنگی ئینتەرنێت (لەدایکبووی ١٩٣٤). * ٥ ی شوبات - ئۆڤێ ستۆکستاد، ژەنیاسی جاز (لەدایکبووی ١٩٣٩). * ٧ ی شوبات - سکولێ واکسڤیک، پەیکەرتاش (لەدایکبووی ١٩٢٧). * ٣٠ی حوزەیران – یوھان ج. جاکۆبسن سیاسەتمەداری پارتی ناوەند، وەزیری گواستنەوە و گەیاندن (لەدایکبووی ١٩٣٧) * ١٠ی تەممووز – جان ھێنری تی ئۆڵسن، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٥٦) * ٢٩ی تەممووز - ھانس کریستن ئەمندسن، سەرنووسەر و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٥٩). * ٥ ی تشرینی یەکەم - ئیڤار ئۆدێنس، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٦٣) * ڤێرا میکاڵسن (٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٤ – ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨) ڕۆژنامەوان و نووسەری تەلەفزیۆنی نەرویژ. * ٢٠ ی کانوونی یەکەم - کلاوس ھاگیروپ، نووسەر (لەدایکبووی ١٩٤٦). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/2018_in_Norway|سەردێڕ=2018 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ٢٠١٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|2018 in Norway|٢٠١٨ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} ser9dyahz7f4re7h4dmflc93e46qyft 0 169356 1686048 1522230 2026-10-12T16:39:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686048 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٠٨ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونی کەسە دیارەکان == * ٢٢ ی کانوونی دووەم - کڕێ ھاتن، یارزانی خلیسکێنەی سەر بەفر (مردن ١٩٨٣). * ١٧ی ئازار - ئۆسکار کریستیان گۆندەرسن، سیاسەتمەدار و وەزیر (مردن ١٩٩١). * ٢ی حوزەیران - مایکڵ ستاسرود، خلیسکێنەی خێرایی و پاڵەوانی جیھان (مردن ١٩٤٠). * ٢١ی حوزەیران - ئێریک برۆفۆس، ئابوریناس، سیاسەتمەدارو وەزیر (مردن ١٩٧٩). * ٣٠ی حوزەیران - پۆر میکلبست، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٨٩). * ١ ی ئاب - گیدسکن جاکۆبسن، پێشەنگی فڕۆکەوانی (مردن ١٩٩٠). * ١٨ ئاب - ئۆلاف ئێچ ھاوگ، شاعیر (مردن ١٩٩٤) * ١٩ ی تشرینی یەکەم – گیێرۆ تڤیت، ئاوازدانەر و پیانۆژەن (مردن ١٩٨١) == مردنی کەسە دیارەکان == * ٢٨ی کانوونی دووەم - ڕاگنھیڵد یۆڵسن، نووسەر (لەدایکبووی ١٨٧٥). * ١٣ی نیسان - ئەستە ھانستین، شێوەکار، نووسەر، فێمینیست (لەدایکبووی ١٨٢٤). * ٢ی حوزەیران – ئیمار ئاب سوورێنسن، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٢٣) * ٥ی تەممووز – جونەس لی، ڕۆماننووس (لەدایکبووی ١٨٣٣) * ٢٧ی تشرینی دووەم - کنود بێرگسلین، شێوەکار و مامۆستا (لەدایکبووی ١٨٢٧). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1908_in_Norway|سەردێڕ=1908 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1908 in Norway|١٩٠٨ لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:١٩٠٨ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئەورووپا لە ١٩٠٨]] 4dq4a6r87vvtwpq5cmenztrllk32sb0 0 169357 1686050 1612026 2026-10-12T16:39:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686050 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} ڕووداوەکانی ساڵی ١٩١٠ لە نەرویژ == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونی کەسە دیارەکان == * ١١ی کانونی دووەم - تریگڤ براتێلی ، سەرۆک وەزیرانی نەرویژ بۆ دووجار ( مردن ١٩٨٤ ) * ٢٥ی کانونی دووەم - ئەلف برۆدال ، پرۆفیسۆری توێکاری ( مردن ١٩٨٨ ) * ٩ی شوبات – ڕۆناگ ئاڵتێن ، خانمەئەکتەر ( مردن ٢٠٠١ ) * ١٤ی شوبات - لیف بەستەر ، کۆمیدی ، گۆرانیبێژ و ئەکتەر ( مردن ١٩٩٥ ) * ٢٧ی نیسان – جۆهان میندەر، خاوەن بانک (مردن ١٩٨٩) * ٢٨ی نیسان - ئۆسمۆند سڤێن ، نووسەر (مردن ١٩٦٣ ) . * ٢٦ی حوزەیران - ئۆلی ئۆتۆ پاوس ، ژەنەڕاڵ و دیپلۆماتکار (مردن ٢٠٠٣) * ١٢ی تشرینی یەکەم - فێردیناند فینی ، هونەرمەند ( مردن ١٩٩٩ ) * ١٣ی تشرینی یەکەم – کلایس گیل، نووسەر، شاعیر و ئەکتەر (مردن ١٩٧٣) * ١٤ی تشرینی دووەم - جێنس بووک - گۆرانیبێژ ، هونەرمەند و دەرهێنەری شانۆیی ( مردن ١٩٩٩ ) == مردنی کەسە دیارەکان == * ٢٦ی نیسان - بیورنستجرنی بیورنسن ، نووسەر و وەرگری خەڵاتی نۆبڵی ساڵی ١٩٠٣ لە بواری ئەدەبی ( لەدایکبووی ١٨٣٢ ) . * ٢٠ی ئایار - ئۆسکار ویرگلاند ، شێوەکار ( لەدایکبووی ١٨٤٤ ) . * ٢ی تەمووز (لە ئەڵمانیا) - ئەلیاس سەندێ، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٥١) * ٣٠ی ئاب - ڤیگۆ ئوڵمان ، ڕۆشنبیر و سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٨٤٨ ) * ١٦ی سێپتەمبەر جۆن یووتیم ، مامۆستا و سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٨٤٧ ) . * ٢٤ی تشرینی یەکەم – تۆنی تۆپلیۆس، ڕۆژنامەنووسی فینلاندی کە لە نەرویژ نیشتەجێ بووە (لەدایکبووی ١٨٥٤) * ١٥ی نۆڤەمبەر – ئێمیل شرینەر، فەیلەسوف و ڕۆشنبیر (لەدایکبووی ١٨٣١) * ٢٩ ی کانونی یەکەم – هێنریک پراپ-مایەر، ئەندازیاری تەلارسازی (لەدایکبووی ١٨٣٣) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1910_in_Norway|سەردێڕ=1910 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= 25ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1910 in Norway|١٩١٠ لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:١٩١٠ بەپێی وڵات]] kebbg6i78c8j7o16gvrbwjhxvrazsjt 0 169358 1686051 1522238 2026-10-12T16:39:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686051 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩١١ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونی کەسە دیارەکان == * ١١ی کانوونی دووەم - ھارالد ھاید ستین، ئەکتەر (مردن ١٩٨٠). * ١٢ی شوبات - چارڵز ماتیسن، یاریزانی خلیسکێنی خێرایی و براوەی مەدالیای زێڕی ئۆڵۆمپیاد (مردن ١٩٩٤) * ٢٧ی ئایار - تۆرۆڵف ئیلستەر، سەرنووسەری گۆڤار، ڕۆماننووس، نووسەری تاوان و کورتە چیرۆک نووسی (مردن ٢٠٠٦). * ١ ی تشرینی یەکەم - ھارالد سندڤیک، ئەفسەری سەربازی [١٠] (مردن ١٩٩٢). * ١٢ی تشرینی یەکەم - جۆھانس لیسلێرود، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٨٩) == مردنی کەسە دیارەکان == == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1911_in_Norway|سەردێڕ=1911 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1911 in Norway|١٩١١ لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:١٩١١ بەپێی وڵات]] tiewcmzmx8tz8etccszjbtosvt8w6by 0 169376 1686070 1522242 2026-10-12T19:33:19Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686070 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩١٢ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونی کەسە دیارەکان == * ٢٧ی کانوونی دووەم – ئارنێ نێلیس، فەیلەسوف (مردن ٢٠٠٩) * ١٤ی شوبات - سیگورد ئیڤەنسۆ، نووسەر و ڕۆژنامەنووس (مردن ١٩٧٨) * ٨ی نیسان - سۆنجا ھینی، یاریزانی خلیسکێنەی سەربەفر، سێ جار مەدالیای زێڕی ئۆڵۆمپیادی بەدەست ھێناوە، پاڵەوانی جیھان و خانمەکتەر (مردن ١٩٦٩) * ١٩ ئایار - جێنس گۆندەرسن، گۆرانیبێژ، گۆرانی نووس، ئەکتەر، بەرھەمھێنەری شانۆ و دەرھێنەری شانۆ (مردن ١٩٦٩). == مردنە کەسە دیارەکان == * ١٢ی شوبات - گێرھارد ئارماور ھانسن، پزیشک (لەدایکبووی ١٨٤١). * ٤ی تەممووز - ئێمیل ستانج، دەستەی دادوەران، سیاسەتمەدارو [[سەرۆک وەزیران]]ی نەرویژ (لەدایکبووی ١٨٣٤). * ١٠ی ئاب - جێنس کارل پیتەر براندت، بزنسمان و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٤٨). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1912_in_Norway|سەردێڕ=1912 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1912 in Norway|١٩١٢ لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:١٩١٢ بەپێی وڵات]] b99clds67emwosuweeqfoco2edm36ap 0 169377 1686071 1522244 2026-10-12T19:33:29Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686071 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩١٢ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونی کەسە دیارەکان == * ٣ی نیسان - پێر بۆرتن، سەرۆک وەزیرانی نەرویژ (مردن ٢٠٠٥). * ١٢ی حوزەیران - ھێلج سیڤەرتسن، دیسکۆس فڕێدەر، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٨٦) * ٢٧ی ئاب - جۆن لارسن، تفەنگچی، میدالیستی زێڕی ئۆڵۆمپیاد و پاڵەوانی جیھان (مردن ١٩٨٩) * ١٨ی تشرینی یەکەم – ئارنێ سکوئین، دەرھێنەری فیلم و ڕۆژنامەنوس (مردن ٢٠٠٣) * ٢٣ی تشرینی یەکەم – ئۆد ئیجێم، نووسەر، ڕۆژنامەنووس و ڕەخنەگری ئەدەبی (مردن ١٩٨٨) * ٢٥ی تشرینی یەکەم – ئارڤید نیلسن، ئەکتەر، ھونەرمەند و گۆرانیبێژ (مردن ١٩٧٦) == مردنی کەسە دیار == ٩ی کانوونی دووەم - ھجالمار جۆھانسن، گەڕیدەی جەمسەری (لەدایکبووی ١٨٦٧). ١٠ی ئایار – ئەندرییەس ئوبێرت، مێژوونووسی ھونەر (لەدایکبووی ١٨٥١) ٢٦ی تەممووز – ویلھیڵم کریستۆفەر کریستۆفەرسن، دیپلۆماتکار (لەدایکبووی ١٨٣٢). ١٠ی ئەیلوول - ھاکین سی ماتیسن، خاوەن زەوی و بازرگان (لەدایکبووی ١٨٢٧). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1913_in_Norway|سەردێڕ=1913 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1913 in Norway|١٩١٣ لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:١٩١٣ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئەورووپا لە ١٩١٣]] itnfpecion8puqlx3m0wrbwb0b1tmdt 0 169385 1686072 1522246 2026-10-12T19:33:39Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686072 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵَی ١٩١٤ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونی کەس دیارەکان == * ٢٠ی ئازار - لیلی بۆلڤیکن ، دادوەر ( مردن ٢٠١١ ) * ٨ی حوزەیران - کورێ سیم ، موزیکژەن و نووسەر ( مردن ١٩٨٦ ) * ٢٣ی تەمموز - ئەلف پرویسن ، نووسەر و موزیکژەن ( مردن ١٩٧٠ ) . == مردنەکان == * ٢١ کانونی دووەم - تیۆدۆر کیتێلسن ، هونەرمەند ( لەدایکبووی ١٨٥٧ ) . * ١٩ نیسان - فرێدریک کۆلێت ، شێوەکار ( لەدایکبووی ١٨٣٩ ) . * ١ ی ئۆکتۆبەر - کیتی لانگ کیلەند ، شێوەکار ( لەدایکبووی ١٨٤٣ ) . * ٣٠ تشرینی یەکەم - یۆهان کریستۆفەر برون دەرماندروستکەر و سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٨٣٨ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1914_in_Norway|سەردێڕ=1914 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1914 in Norway|١٩١٤ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} r4jftn2zxodwhnhze4hxzmvqdf5igil 0 169386 1686073 1522248 2026-10-12T19:33:49Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686073 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ١٩١٥ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونی کەسە دیارەکان == * ١٦ی کانوونی دووەم - ئەسێ بژوگھۆلت، سیاسەتمەدار (مردن ٢٠١٢). * ١٩ی کانوونی دووەم - ھاکۆن کیلمینمارک، سیاسەتمەدارو وەزیر (مردن ٢٠٠٣) کرد. * ٣١ی کانونی دووەم – ئەندرییەس زێیر کاپڵن، سیاسەتمەدار (مردن ٢٠٠٨) * ٣ی شوبات - ھنکی کۆلستاد، ئەکتەر (مردن ٢٠٠٨) * ٣١ی ئازار - بێرگفرید فجۆسێ، سیاسەتمەدارو وەزیر (مردن ٢٠٠٤). * ١٥ی ئایار - جێنس کریستیان ھاوگ، ئەندامی بەرھەڵست و سیاسەتمەدار (مردن ٢٠٠٦). * ٢٣ی حوزەیران - جێنس بۆلینگ، ئەکتەر و دەرھێنەری شانۆ (مردن ١٩٩٢) * ٣ی ئەیلوول - کنوت نیستێد، ئاوازدانەر (مردن ٢٠١٤) * ١٥ی کانوونی یەکەم - ئۆد ئەکڕەست، ئابوریناس (مردن ٢٠٠٨) == مردنی کەسە دیارەکان == * ٢٩ی کانوونی دووەم - ئۆلی ئەندرێس ئۆڵسن، وەزیر و بەڕێوەبەری ئەدڤێنتیست (لەدایکبووی ١٨٤٥). * ١٥ی نیسان - کریستیان ئەندرییەس ئیرگنس، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٣٣). * ٢٨ی نیسان - ڤیلھێلمین ئوڵمان، چالاکوانی ئافرەتان (لەدایکبووی ١٨١٦). * ٢٨ی تەممووز - کریستۆڤەر کنودسن، قەشە، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٤٣). * ١٢ی ئاب - ھاکۆن دیتلێڤ لۆزۆو، ئەفسەری سەربازی، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٥٤). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1915_in_Norway|سەردێڕ=1915 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1915 in Norway|١٩١٥ لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:١٩١٥ بەپێی وڵات]] su2qzj0cqot15h581j5ymgbtj6cgl8y 0 169387 1686074 1522250 2026-10-12T19:33:59Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686074 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵَی ١٩١٦ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونی کەسە دیارەکان == * ١٢ی نیسان - فین لید توێژەری سەربازی و سیاسەتمەدار و وەزیر (مردن ٢٠١٤). * ٢٩ی نیسان - لارس کۆرڤالد سیاسەتمەدار و سەرۆک وەزیرانی نەرویژ (مردن ٢٠٠٦). * ١٣ی حوزەیران - داگفین مانشوکەر، ئەرشیڤست و مێژووناس (مردن ١٩٩٤). * ٢٤ی ئەیلوول – ئۆلاف گجێرێڤۆڵ، سیاسەتمەدار و وەزیر (مردن ١٩٩٤) * ١٥ی تشرینی دووەم - گرێتا گینت، گۆرانیبێژ، سەماکار و ئەکتەر (مردن ٢٠٠٠) کرد. == مردنە دیارەکان == * ١ی تشرینی یەکەم - کارل ئۆتۆ لۆڤینسکیۆلد، ئەفسەری دەریایی، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٣٩) * ئێندرێ جۆھانس کلێڤن، نیشتەجێبووی کەنەدا (لەدایکبووی ١٨٧٤). * ینگڤار نیلسن، مێژووناس و جوگرافیاناس (لەدایکبووی ١٨٤٣) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1916_in_Norway|سەردێڕ=1916 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1916 in Norway|١٩١٦ لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:١٩١٦ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئەورووپا لە ١٩١٦]] 59rozs7abc3vjqn4f6bn9qge7sepy4p 0 169388 1686076 1522252 2026-10-12T19:34:19Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686076 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩١٧ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونی کەسە دیارەکان == * ١ی شوبات – تۆر ئەسپێن، یەکێتی بازرگانی (مردن ٢٠٠٤) * ٢ ی حوزەیران - سڤێرێ براتلاند، سەرکردەی سەربازی (مردن ٢٠٠٢). * ١٤ی حوزەیران - ئاتل سێلبێرگ، ماتماتیکزان (مردن ٢٠٠٧). * ١٢ی ئاب - ئیبا ھاسلوند، ڕۆماننوس، کورتە چیرۆک نوس، شانۆنووس، نووسەر، نووسەری منداڵان، ڕەخنەگری ئەدەبی، سیاسەتمەدار (مردن ٢٠٠٩). * ٢٣ی ئەیلوول - کنوت ھاوگلاند، تێکۆشەر و دۆزەرەوەی بەرگری (مردن ٢٠٠٩) * ٧ی تشرینی یەکەم – گۆدتفرێد ھۆڵمڤانگ، وەرزشوان و خلیسکێنەی سەر بەفر (مردن ٢٠٠٦) * ٥ی کانوون یەکەم – وێنچێ فۆس، خانمەکتەر (مردن ٢٠١١) == مردنی دیار == * ١ی شوبات – جۆرج ئەندرییەس بوڵ، ئەندازیاری تەلارسازی و سەرۆکی پشکنەری بینا (لەدایکبووی ١٨٢٩) * ١٧ ئازار – سیزار پیتەر مۆلەر بۆک، پزیشکی پێست (لەدایکبووی ١٨٤٥) * ١٥ حوزەیران - کریستیان بیرکێلەند، زانا (لەدایکبووی ١٨٦٧). * ھانس کۆنراد فۆسنەیس، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٤٦). * جۆرج ئاب تیلین، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٣٧). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1913_in_Norway|سەردێڕ=1917 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1917 in Norway|١٩١٧ لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:١٩١٧ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئەورووپا لە ١٩١٧]] 4m0hi54luatb8olt63fzivkpgdz6m1e 0 169389 1686077 1522254 2026-10-12T19:34:29Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686077 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵَی ١٩١٨ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونی کەسە دیارەکان == * ٣٠ی کانوونی دووەم – ئەندیبژ بروکێ، نووسەر و شاعیر (مردن ١٩٨٥) * ١١ی شوبات - ئان ستاین اینستاد، شوێنەوارناس (مردن ١٩٩٧). * ٢١ حوزەیران - کاسپەر ئایدلاند، ئەندامی بەرخۆدێڕی (مردن ١٩٦٨). * ٤ تەممووز - ڕۆڵف سۆدەر، ئەکتەر (مردن ١٩٩٨). * ١٨ ی ئەیلوول - بێرێت برێن، خانمەئەکتەر و نووسەری منداڵ (مردن ١٩٧٦) * ٢٧ تشرین یەکەم - جێنس - ئانتۆن پوولسۆن، ئەفسەری سەربازی (مردن ٢٠١٠) * ٨ کانوون یەکەم– کارستێن بیھرین، ئەکتەر (کۆچی دوایی ١٩٩٠) == مردنی دیار == ٢٦ شوبات - ئۆتۆ جینسن، بیشۆپ، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٥٦). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1918_in_Norway|سەردێڕ=١٩١٨ in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1918 in Norway|١٩١٨ لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:١٩١٨ بەپێی وڵات]] 1u4poqd2lb85ubqgnsxqgqav5gdzuqe 0 169390 1686079 1522257 2026-10-12T19:34:49Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686079 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵَی ١٩١٨ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونی کەسە دیارەکان == * ٥ی ئازار - ھیڵگێ سیپ، سیاسەتمەدار (مردن ٢٠٠٤) * ١١ی کانوون یەکەم – ئیلسا سکجەرڤن، سیاسەتمەدار و وەزیر (مردن ٢٠٠٥) == مردنەکان == * ٤ ی مارس - سیگورد متیسن، یاریزانی خلیسکێنی خێرا و پاڵەوانی جیھان (لەدایکبووی ١٨٨٤). * ١٦ی نیسان - ئەندرز نیکۆلای کییپر، ئامارزان (لەدایکبووی ١٨٣٨). * ١٢ی حوزەیران - ئەلف کۆلێت، نووسەر (لەدایکبووی ١٨٤٤). * ٢٢ی تشرین یەکەم – کادیتا گولدبێرگ، یەکەم پەرستاری نەرویژ (لەدایکبووی ١٨٤٠). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1919_in_Norway|سەردێڕ=١٩١٩ in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1919 in Norway|١٩١٩ لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:١٩١٩ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئەورووپا لە ١٩١٩]] 8913lmo1u7j7f7u0tokqx1i853oucmd 0 169391 1686080 1522261 2026-10-12T19:34:59Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686080 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٢٠ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونی کەسە دیارەکان == * ١٠ کانوونی دووەم – ڕوت براندت، نووسەر و ژنی دووەمی ڕاوێژکاری ئەڵمانیا ویلی براندت (مردن ٢٠٠٦). * ٤ی شوبات – ئۆلێ جەی کلیپا، کیمیاگەر (مردن ٢٠٠٧) * ١٥ی شوبات - ئانکاتھارینا ڤێستیلی، نووسەری منداڵان (مردن ٢٠٠٨) * ١٧ی شوبات - ئیڤۆ کاپرینۆ، دەرھێنەر و نووسەر فیلم (مردن ٢٠٠١). * ١٩ی ئازار - کجێل ئەوکرست، نووسەر، شاعیر و ھونەرمەند (مردن ٢٠٠٢) * ٤ ینیسان – داگفین گرۆنۆسێت، نووسەر (مردن ٢٠٠٨) * ١١ی ئایار - پێر جۆرێت، پەیامنێری وەرزشی (مردن ٢٠١٩) * ٦ ی تشرینی یەکەم – ئێدوارد بیێر، مێژوونووسی ئەدەبی، ڕەخنەگری ئەدەبی و پرۆفیسۆر (مردن ٢٠٠٣) * ٩ی تشرینی یەکەم - جێنس بیۆرنبۆی، نووسەر (مردن ١٩٧٦) == مردنی کەسە دیارەکان == * ٣ی نیسان – فێرناندا نیسان(Fernanda Nissen)، ڕۆژنامەنووس، ڕەخنەگری ئەدەبی، ڕەخنەگری شانۆ، سیاسەتمەدار و پێشەنگی فێمینیست (لەدایکبووی ١٨٦٢) * ١٨ی ئایار - یۆھان ھێنریک پاچێ سۆرن، بزنسمان و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٤٣). * ئاندرییەس لۆڕیتز تاونی، ئەندازیار و بازرگان (لەدایکبووی ١٨٤٨) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1920_in_Norway|سەردێڕ=١٩٢٠ in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1920 in Norway|١٩٢٠ لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:١٩٢٠ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئەورووپا لە ١٩٢٠]] nx9b46d7sgt3qxmlwgxplzmsvn9yb6b 0 169392 1686081 1522263 2026-10-12T19:35:09Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686081 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٢١ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونی کەسە دیارەکان == * ٩ی ئازار – واندا ھجورت ھێگەر، کارکەری کۆمەڵایەتی (مردن ٢٠١٧) * ٢٤ی ئازار – کجێل ستورموێن، ئەکتەر، سسێنۆگرافو دەرھێنەری شانۆ (مردن ٢٠١٠) * ١٤ی ئایار - ئارڤێ ئۆپسال، ئەکتەری فیلم و شانۆ، گۆرانیبێژ و کۆمیدی ستانداپ (مردن ٢٠٠٧) * ١١ی حوزەیران - ئینار ھۆڵ مۆکسنس سیاسەتمەدارو وەزیر (مردن ٢٠٠٦). * ١٥ی ئاب – نیلس کریستنسن، فڕۆکەوان و ئەندازیاری فڕۆکە (مردن ٢٠١٧) * ٢٥ی کانوون یەکەم –گەنار ئێس. گەندەرسن، شێوەکار (مردن ١٩٨٣) == مردنی کەسە دیارەکان == * ٨ی شوبات - فرانسیس ھاجەروپ، پارێزەر، دیپلۆمات، سیاسەتمەدار و [[سەرۆک وەزیران]]ی نەرویژ بۆ دووجار (لەدایکبووی ١٨٥٣). * ٤ی ئایار - والدمار ھانستین، تەلارساز (لەدایکبووی ١٨٥٧). * ٢١ی تەممووز - لارس کریستیان ئیبراھیمسن، سیاسەتمەدارو وەزیر (لەدایکبووی ١٨٥٥). * ١٩ی ئەیلوول – ئێریک گلۆسیمۆدت، ئەندازیاری تەلارسازی (لەدایکبووی ١٨٨١) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1913_in_Norway|سەردێڕ=1921 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1921 in Norway|١٩٢١ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} il0yqrz3jj2gtes0gg1m5oaw3ibbmwy 0 169411 1686082 1522265 2026-10-12T19:35:19Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686082 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٢٢ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونە دیارەکان == * ١١ی شوبات - سڤین سترای سیاسەتمەدارو وەزیر (مردن ٢٠١٢). * ١٣ی تشرینی دووەم - ئاود شوێنێمان، خانمەکتەر (مردن ٢٠٠٦) . == مردنەکان == * ٧ی کانوونی دووەم – یۆرگ تۆفن ێبسن، فیزیازان (لەدایکبووی ١٨٨٨). * ٢٣ی کانوونی دووەم – ستێفان سیندینگ، پەیکەرتاش (لەدایکبووی ١٨٤٦) * ١٤ی شوبات - ماگنوس ھاڵڤۆرسن، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٥٣). * ٣ی نیسان - ئەسولڤ ئۆلسن بریگسا، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٦٦). * ١٨ی نیسان - ھجالمار ویلھێڤن و تەلارسازی و بەڕێوەبەری کۆشک و وەرزشکار (لەدایکبووی ١٨٥٠). * ١٣ی حوزەیران - فرێدریک شتانلوند، سیاسەتمەدارو وەزیر (لەدایکبووی ١٨٥٩). * ٢١ی ئاب - یۆرگن لۆڤلەند سیاسەتمەدارو [[سەرۆک وەزیران]]ی نەرویژ (لەدایکبووی ١٨٤٨). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1922_in_Norway|سەردێڕ=1922 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1922 in Norway|١٩٢٢ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 5xgrbdfbbpt4svi8wixgto213sr1ld6 0 169413 1686083 1522267 2026-10-12T19:35:29Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686083 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٢٣ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونە دیارەکان == * ٢٨ کانونی دووەم - ئێرلینگ لۆرینتزن ، بازرگانێکی نەرویجی لە بەرازیل * ١٢ ئازار - هجالمار ئەندرسن ، خلیسکێنەی خێرایی و مەدالیای زێڕی ئۆڵۆمپیادی سێانەیی ( مردن ٢٠١٣ ) . * ٢ی ئایار - ئەلبێرت نۆردێنگن ، سیاسەتمەدار ( مردن ٢٠٠٤ ) . * ٢٩ی ئایار - هارالد سڤێردروپ ، شاعیر و نووسەری منداڵ ( مردن ١٩٩٢ ) * ١٤ی حوزەیران - جاکۆب ویدێمان ، شێوەکار ( مردن ٢٠٠١ ) * ٢٥ی ئاب - ستیڤان تسچوی - مادسن ، مێژوونووسی هونەر ( مردن ٢٠٠٧ ) * ١٣ی تشرین یەکەم - ئیڤند بۆڵ ، سیاسەتمەدارو وەزیری ( مردن ٢٠١٢ ) . * ١٥ی یکانون یەکەم – جۆن ئۆلا نۆربۆم، ئابوریناس، سیاسەتمەدار و وەزیر (مردن ٢٠٢٠) == مردنەکان == * ٤ی شوبات – سڤێند بۆرچمان هێرسلب ڤۆگت، ئەندامی دەستەی داد و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٥٢) * ٩ شوبات - ئۆتۆ ئۆلی ، ی ویڵ ( لەدایکبووی ١٨٩٤ ) . * ٢٨ی نیسان - کنوت نیلسۆن پارێزگاری مینیسۆتا لە ١٨٩٣ تا ١٨٩٥ و سیناتۆری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە مینێسۆتا لە ساڵی ١٨٩٥ تا ١٩٢٣ . (لەدایکبووی ١٨٤٣) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1923_in_Norway|سەردێڕ=1923 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1923 in Norway|١٩٢٣ لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:ئەورووپا لە ١٩٢٣]] s3ba1dbq2fum246ti3t8cdvlx8h8ox6 0 169415 1686084 1522269 2026-10-12T19:35:39Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686084 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٢٤ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونە دیارەکان == * ١٩ی شوبات - بۆرغڵد نیسکین، خلیسکێنەی سەر بەفری ئاڵپاین (مردن ٢٠١٣). * ٢٣ی ئازار – بیورن جی. ئەندرسن، جیۆلۆجیست و ئەکادیمی (مردن ٢٠١٢) * ٧ی نیسان - ئیسپێن سکونبێرگ، ئەکتەر * ١٩ی نیسان – گوننار گاربۆ، ڕۆژنامەنووس، سیاسەتمەدار و باڵیۆز (مردن ٢٠١٦) * ٣ی حوزەیران – ئینگرید ئیسپێلید ھۆڤیگ، چێشتلێنەری تەلەڤیزیۆن و نووسەری چێشتلێنان (مردن ٢٠١٨) * ٣٠ی حوزەیران - مەتس ماتیسن، وێنەگر و دەرھێنەری فیلم (مردن ٢٠١٠) * ٢٢ی تەممووز - سینەماری سترای ڕیسدال، سیاسەتمەدار و [[پارێزەر]]ی دادگای باڵا (مردن٢٠١٩) * ١٩ی تشرینی دووەم - کنوت ستین، پەیکەرتاش (مردن ٢٠١١). == مردنەکان == * ١٤ی کانوونی دووەم - ئارنێ گاربۆرگ، نووسەر (لەدایکبووی ١٨٥١). * ٢١ی ئایار - ھانس گابریل نیسان بەک، پزیشک و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٤٨). * ١٠ی تشرینی یەکەم - ئێدڤار د لیلجدەھل سیاسەتمەدارو وەزیر (لەدایکبووی ١٨٤٥) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1924_in_Norway|سەردێڕ=1924 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1924 in Norway|١٩٢٤ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 6gafd9kozmruz6aapa1j428a8zx11ii 0 169423 1686086 1522271 2026-10-12T19:35:49Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686086 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٢٥ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونی کەسە دیارەکان == * ٧ی کانوونی دووەم - ڕاگنار لارسن یاریزانی تۆپی پێی نێودەوڵەتی و بەڕێوەبەر و ڕۆژنامەنووس (مردن ١٩٨٢). * ٢٧ی شوبات - ئێدڤین لاندسم، یاریزانی خلیسکێنەی سەر بەفر (مردن ٢٠٠٤). * ١٣ی ئەیلوول – ئێریک گرۆنسێت، زانای کۆمەڵایەتی و کۆمەڵناس (مردن ٢٠٠٥) * کجێل ھۆلەر، سیاسەتمەدار و وەزیر (مردن ٢٠٠٠). == مردنەکان == * ٢٢ی ئازار – نیلس کلاوس ئیڵن، ئەندازیار، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٥٥) * ٧ی نیسان – گێرھارد گران، مێژوونووسی ئەدەبی، پرۆفیسۆر، سەرنووسەری گۆڤار، نووسەر و ژیاننامەنووس (لەدایکبووی ١٨٥٦) * ١٦ی تشرین یەکەم - کریستیان کرۆژ، وێنەکێش، نووسەر و ڕۆژنامەنووس (لەدایکبووی ١٨٥٢). * یۆھان کریستن سکۆگارد، ئەفسەرو سیاسەتمەداری سەربازی (لەدایکبووی ١٨٤٧). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1925_in_Norway|سەردێڕ=1925 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1925 in Norway|١٩٢٥ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} oytels74zvlfvx8k03l3iwtx75lxgku 0 169424 1686088 1522273 2026-10-12T19:36:09Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686088 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٢٦ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == * ١١–١٤ی ئایار - ڕۆالد ئەموندسن یەکەم گەشتی ئاسمانی بەسەر جەمسەری باکووردا دەکات نۆرج سپێتسبێرگن بەجێدەھیڵێ و سێ ڕۆژ دواتر دەگات بە تێلەر لە ئەلاسکا == لەدایک بوونی کەسە دیارەکان == * ٢٥ی شوبات - ئیڤا بێرگ، خانمەکتەر (مردن ٢٠١٣). * ١ی ئازار - ئێریک بای، ڕۆژنامەنووس، ھونەرمەند و کەسایەتی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن (مردن ٢٠٠٤). * ٢٢ی نیسان - فین گۆستافسن، سیاسەتمەدار (مردن ٢٠٠٥) * ٦ی ئەیلوول - کریستین سوورلی، خانمەئەکتەر و دەرھێنەری شانۆ (مردن ٢٠١٣) * ٢٤ی تشرینی دووەم – تۆرالڤ ماورستاد، ئەکتەر و دەرھێنەری شانۆ == مردنەکان == * ١ی نیسان - ھارالد بژوک، بازرگان (لەدایکبووی ١٨٦٠) * ٢٤ ی کانوونی یەکەم - یۆھان کاستبێرگ، دەستەی دادو سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٦١). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1926_in_Norway|سەردێڕ=1926 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1926 in Norway|١٩٢٦ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 8tuc863spitjpslys1y3pn6eq8ez9ar 0 169439 1686089 1522275 2026-10-12T19:36:19Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686089 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٢٧ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونەکان == * ٥ی نیسان – ئارنێ ھۆئێل، یاریزانی بازدەری خلیسکێنەی سەر بەفر (مردن ٢٠٠٦) * ٢٤ی نیسان - ئینگەرید ڤاردوند، خانمەئەکتەر (مردن ٢٠٠٦). == مردنی دیار == * ٩ی نیسان - جۆرج ئۆسییان سارس، بایۆلۆجیزانی دەریایی (لەدایکبووی ١٨٣٧). * ٢٥ی تەممووز - کریستیان فرێدریک میشێلێت، سیاسەتمەدارو وەزیر (لەدایکبووی ١٨٦٣). * ٤ی تشرینی دووەم – ئۆلێ ئۆلسن، ئۆرگانیست، ئاوازدانەر و مۆسیقاژەنی سەربازی (لەدایکبووی ١٨٥٠) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1927_in_Norway|سەردێڕ=1927 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1927 in Norway|١٩٢٧ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} qznkzqb6ou995onx3150lptlnxkgmmf 0 169441 1686090 1522277 2026-10-12T19:36:29Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686090 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٢٨ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == * ٢٧ حوزەیران - کردنەوەی ھێڵی شەمەندەفەری ژێرزەوی بۆ وێستگەی ناشناڵ شانۆلە ئۆسلۆ * سیگرید ئەنداسێت خەڵاتی نۆبڵی پێبەخشرا بۆ ئەدەب == لەدایکبوونە دیارەکان == * ٨ی کانوونی دووەم – باب کریستنسن، خانمەکتەر (مردن ٢٠١٧) * ٩ی نیسان - ئێرلینگ نۆرڤیک، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٩٨) * ١٠ی نیسان - بێریت ئاس سیاسەتمەدار و پرۆفیسۆری دەروونناسی کۆمەڵایەتی و فێمینیست == مردن == * ١٨ی کانوونی دووەم – نۆردەھل ڕۆلفسن، نووسەر، مامۆستا، ڕۆژنامەنووس، وەرگێڕ و قسەکەر (لەدایکبووی ١٨٤٨). * ٧ی شوبات – ھێرمان جۆھان فۆس ڕیمێرس سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٤٣) * ٩ی شوبات - ئانا بوگ، فێمینیست (لەدایکبووی ١٨٦٢). * ١ی کانوون یەکەم – گوننار کنودسن، سیاسەتمەدار و دوو جار سەرۆک وەزیرانی نەرویژ (لەدایکبووی ١٨٤٨). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1928_in_Norway|سەردێڕ=1928 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1928 in Norway|١٩٢٨ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} nj740tv9ae6mnccuv7zc4vc7fgey3q5 0 169443 1686091 1522279 2026-10-12T19:36:39Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686091 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٢٩ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونە دیارەکان == * ١٠ی شوبات - ھاڵگیر برێندن، یاریزانی خلیسکێنەی سەر بەفری وڵات و خاوەنی مەدالیای زێڕی دووئۆڵەمپیک (مردن ٢٠٠٧). * ٣١ی ئایار - ھاڵڤدان لجوسەنی، شێوەکار (مردن ٢٠٠٦) * ٣٠ی ئەیلوول – کجێل ئەسکیلدسن، نووسەر * ١٣ی کانوون یەکەم – لارس سکایتۆن، سیاسەتمەدار و وەزیر == مردنەکان == * ٢٢ی شوبات - گوننار ھایبێرگ، شانۆنووس (لەدایکبووی ١٨٥٧). * ٣ی تشرینی دووەم – ئۆلاف ئوکروس، شاعیر و مامۆستا (لەدایکبووی ١٨٨٣) * ١٩ی تشرینی دووەم - تۆرلیڤ ھاناس، فەیلەسوف (لەدایکبووی ١٨٧٤). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1929_in_Norway|سەردێڕ=1929 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1929 in Norway|١٩٢٩ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} nseb4niu4lytdyunuwdmljc397vhc3v 0 169464 1686092 1522283 2026-10-12T19:36:49Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686092 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٣٠ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونە دیارەکان == * ٦ی ئایار - کجێل بایکلەند، پیانۆژەن (کۆچی دوایی لە ٢٠٠٤) * ٢٧ی ئاب - ئاسێ فۆس ئابھامسن، نووسەری منداڵان * ٢١ی حوزەیران – تریگڤی ڕێنسکەگ، زانای کۆمپیوتەر == مردنی دیا == * ٧ی کانوونی دووەم - جاکۆب بریدا بول، نووسەر (لە دایکبووی ١٨٥٣). * ٢٤ی شوبات - کریستیان تیۆدۆر ھۆڵتفۆد، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٦٣). * ١٤ی تشرینی یەکەم - ویلھێم کریستیان ماگلسن، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٦٧). * ٢٦ی تشرینی دووەم - ئۆتۆ سڤێردروپ، زانا و گەڕیدە (لەدایکبووی ١٨٥٤). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1930_in_Norway|سەردێڕ=1930 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1930 in Norway|١٩٣٠ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} gqu8r0ls8bfvphol5mkm6lc16kfzbmt 0 169492 1686093 1522285 2026-10-12T19:36:59Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686093 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٣١ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢٢ی شوبات - جۆرج جۆھانسن، نووسەر و پرۆفیسۆری ڕەوانبێژی (مردن ٢٠٠٥). * ٩ی ئایار – ئێریک دەممان، نووسەر و ژینگەپارێز * ٢٠ی حوزەیران – ئارنێ نۆردھەیم، ئاوازدانەر * ٨ی تەممووز – پۆرڤالد ستوڵتنبێرگ، سیاسەتمەدار و وەزیری (مردن ٢٠١٨) * ١ی تشرینی یەکەم - تۆرێ ھاوگن، سیاسەتمەدار == مردنەکان == * ٣١ی ئازار - کنوت ڕۆکنی یاریزانی تۆپی پێی ئەمریکی و ڕاھێنەری ئەمریکی لە دایک بووی وڵاتی نەرویژ (لەدایکبووی ١٨٨٨). * ١٤ی ئاب – ئۆلاف جۆھان سۆپ، پزیشکی میکۆلۆجی (لەدایکبووی ١٨٦٠) * سۆفوس کریستیان مونک ئارس، نووسەر (لەدایکبووی ١٨٤١). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1931_in_Norway|سەردێڕ=1931 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1931 in Norway|١٩٣١ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} j6tyflkf5n4kuse46dyne9dbhl69wjr 0 169493 1686094 1522287 2026-10-12T19:37:09Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686094 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٣٢ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٢ی شوبات -شازادە ئەسترید(مردن ٢٠١٥) * ٣١ی ئایار - ئاسترید فۆلستاد ، خانمەئەکتەر ( مردن ٢٠٠٩ ) . * ٢٢ی حوزەیران – ئۆڤێ کریستن سەندبێرگ، میوزیکژەنی کڵێسا، مۆسیقاناس و مێژووناسی بیرۆکەکان (مردن ٢٠١٩) * ٦ی ئاب - کجارتان سلێتمارک ، هونەرمەند ( مردن ٢٠٠٨ ) . * ٨ی تشرینی یەکەم - پێر سیۆدۆر هاوگن ، ئەکتەر ( مردن ٢٠١٥ ) == مردنەکان == * ٥ی ئازار – پێدەر کۆلستاد، سیاسەتمەدار و [[سەرۆک وەزیران]]ی نەرویژ (لەدایکبووی ١٨٧٨) * ١٧ی ئازار - جۆرج بروستاد ، جیمناستیک وخاوەنی مەدالیای برۆنزی ئۆڵۆمپیاد ( لەدایکبووی ١٨٩٢ ) . * ١٦ی کانونی یەکەم – ئەلبێرت گران ، ئەکتەر ( لەدایکبووی ١٨٦٢ ) . * == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1932_in_Norway|سەردێڕ=1932 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= 29ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1932 in Norway|١٩٣٢ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} p3y6zegs3olz7dnhuvqjvwxr129s8vq 0 169494 1686096 1522289 2026-10-12T19:37:29Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686096 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٣٣ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢١ نیسان – نیلس ئاس، پەیکەرتاش (مردن ٢٠٠٤) * ١٦ ئاب - ڕیولف ستین، سیاسەتمەدار (مردن ٢٠١٤). == مردنەکان == * ٢٠ ئایار – گۆندەر ئانتۆن جۆھانسن جەھرن سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٥٨) * ٢٩ حوزەیران – ئۆلاف بول، شاعیر (لەدایکبووی ١٨٨٣) * ١٠ تەممووز – ڤیلھێلم کراگ، نووسەر (لەدایکبووی ١٨٧١) * ٢٩ تشرینی دووەم – نیککا ڤۆنن، پەروەردەکار، فۆلکلۆریست و نووسەر (لەدایکبووی ١٨٣٦) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1933_in_Norway|سەردێڕ=1933 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1933 in Norway|١٩٣٣ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} ili1qnait5ml3867i3b1tf9oc7pg7r7 0 169495 1686097 1522291 2026-10-12T19:37:39Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686097 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٣٤ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢١ی حوزەیران - بێنتێ بورسوم ، خانمەئەکتەر * ٥ی تشرینی دووەم - کجێل هاڵبینگ ، نووسەری کتێبە ڕۆژئاواییەکان لەژێر ناوی ( لویس ماستەرسۆن ) (مردن ٢٠٠٤ ). * ٢٩ی کانونی یەکەم – تورید ئایورن ، سیاسەتمەدار == مردنەکان == * ٢١ی کانونی دووەم - کریستیان لانگ ڕۆلفسن ، سیاسەتمەدارو وەزیر ( لەدایکبووی ١٨٦٤ ) . * ٢١ی نیسان - کارستن بۆرچگریڤینک ، گەڕیدە جەمسەری ( لەدایکبووی ١٨٦٤ ) . * ٥ی تشرینی دووەم – هولدا گاربۆرگ، نووسەر، ڕۆماننوس، شانۆنووس، شاعیر، سەماکاری میللی و مامۆستا شانۆ (لەدایکبووی ١٨٦٢) * ١٦ی تشرینی دووەم - هاکۆن مارتن ئیڤجێنس ، سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٨٦٥ ) . * ١٩ی کانونی یەکەم – سڤین ئیلڤێستاد ، ڕۆژنامەنووس و نووسەر ( لەدایکبووی ١٨٨٤ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1934_in_Norway|سەردێڕ=1934 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1934 in Norway|١٩٣٤ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} imlcv1bkhfdjd4qt97lt6z0m3vohrue 0 169496 1686098 1522293 2026-10-12T19:37:49Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686098 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٣٥ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٠ی شوبات – گوننار ستاڵسێت، قەشە و سیاسەتمەدار * ٦ی مارس - ھێڵگێ تڤێربێرگ، ماتماتیکزان * ٦ی نیسان - ھارالد توسبێرگ کەسایەتی تەلەڤیزیۆن * ١٣ی نیسان - سۆربیان بیرنتسن سیاسەتمەدار و وەزیر * ٢٧ی ئایار – کارن کریستین فریلێ، چالاکوانی مافی ھاوڕەگەزبازان == مردنەکان == * ١٩ی کانوونی دووەم - مارتین ئۆلسن نلوم، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٥٤). * ٢٣ی شوبات – ئەندرز ڤێنجەر، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٧٢) * ١٩ی حوزەیران - ھارالد سۆھلبێرگ، شێوەکار (لەدایکبووی ١٨٦٩). * ٣ی ئەیلوول – جێنس تیڤیدت، ڕۆماننوس و کورتە چیرۆکنوس (لەدایکبووی ١٨٥٧) * ١٩ تشرینی یەکەم - ئۆدا کرۆجی، شێوەکار (لەدایکبووی ١٨٦٠). * ٤ ی کانوونی یەکەم - یۆھان ھاڵڤۆرسن، ئاوازدانەر، گەیەنەر و کەمانژەن (لەدایکبووی ١٨٦٤). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1935_in_Norway|سەردێڕ=1935 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1935 in Norway|١٩٣٥ لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:١٩٣٥ بەپێی وڵات]] cpxfuql6zxdnl08qjnixh779vjuf0j6 0 169497 1686099 1522295 2026-10-12T19:37:59Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686099 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٣٦ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢٣ کانونی دووەم – جۆن ئۆستنگ هۆڤ، وێنەگر و نووسەر (مردن ٢٠١٩) * ٨ی شوبات – فرانسیس سێجێرد، پرۆفیسۆری مێژوو (مردن٢٠١٥) * ١٤ی نیسان - ئەسترید نۆکلێبی هێیبێرگ سیاسەتمەدارو پرۆفیسۆری پزیشکی * ٢١ی نیسان - یونی لیسێ جۆنسمۆین ، نیگارکێش و نووسەری منداڵان * ٢٨ی ئەیلوول – ئان بۆرگ، سەماکەری بالێ (مردن ٢٠١٦) * ٤ ی تشرینی یەکەم - بیجارن مۆڕک ئیدئیم سیاسەتمەدار * ١٤ تشرینی دووەم - سڤین ئۆ هوبی ، ڕۆژنامەنووس ( مردن ٢٠٠٧ ) . * ٣٠ی کانوونی یەکەم - فرێدریک سکاگین ، نووسەر ( مردن ٢٠١٧ ) == مردنەکان == * ١٠ی تەمموز - ئیبراهیم بێرگ ، سیاسەتمەدارو وەزیر ( لەدایکبووی ١٨٥١ ) . * ٣٠ی تشرینی دووەم - جۆهان توری ، یەکەم نووسەری سامی بۆ بڵاوکردنەوەی کار ( لەدایکبووی ١٨٥٤ ) . * ٢٧ی کانونی یەکەم – کارل بول ئەفسەری سەربازی و سیاسەتمەدار و وەزیر ( لەدایکبووی ١٨٦٠ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1936_in_Norway|سەردێڕ=1936 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1936 in Norway|١٩٣٦ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} shjph3dm7xc0rdfx0p3g338gyj5klzi 0 169498 1686100 1522297 2026-10-12T19:38:09Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686100 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٣٧ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٣ی نیسان – بێرگێ فورێ ، مێژووناس و ئاینناس و سیاسەتمەدار * ٢ی حوزەیران - گیر کیتسا ، پرۆفیسۆری مێژووی ئەدەبی ڕووسی و وەرگێڕ و نووسەر ( مردن ٢٠٠٨ ) * ٤ی تەمموز – سۆنجا شاژنی نەرویژ * ٢٣ی تشرینی دووەم - توری (Turi Widerøe) ، یەکەم فڕۆکەوانی گواستنەوەی ئاسمانی مێینە لە نەرویژ == مردنی دیار == * ٢٧ی تەمموز - هانس دەهل ، شێوەکار ( لەدایکبووی ١٨٤٩ ) . * ٢٧ی تشرینی یەکەم - هارالد پێتەرسن ، بازرگان و سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٨٦٩ ) * ١٤ی تشرینی دووەم - هارالد ستۆرمۆین ، ئەکتەر ( لەدایکبووی ١٨٧٢ ) * ٢٣ کانونی یەکەم – نیلس کۆلێت ڤۆگت ، شاعیر ( لەدایکبووی ١٨٦٤ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1937_in_Norway|سەردێڕ=1937 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1937 in Norway|١٩٣٧ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} a4lsl9kb5tzjvh5vjlywhtcmdjabxej 0 169515 1686101 1522299 2026-10-12T19:38:19Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686101 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٣٨ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٠ی کانوونی دووەم – سۆر بجارن بۆرێ، سەرنووسەری ڕۆژنامە و سیاسەتمەدار (کۆچی دوایی ٢٠١٩) * ١٩ی کانوونی دووەم - ئان کارین ئیلستاد، نووسەر (مردن ٢٠١٢). * ١٢ی شوبات - تۆر عوبریزاد، ڕۆماننوس، شاعیر و نووسەری دۆکیومێنتاری (مردن ٢٠٢٠). * ٦ی نیسان – ئارنێ سۆللی، ژەنەڕاڵ (مردن ٢٠١٧) == مردنەکان == * ٨ی کانوونی دووەم – نیلس ڕیددێرڤۆلد جێنسن، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٦٣). * ٢٥ی ئازار - ئێدڤارد ھاجەروپ بول، دادوەر و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٥٥). * ١١ی کانوونی یەکەم- کریستیان لوس لانگ، مێژووناس، زانای سیاسی و براوەی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی (لەدایکبووی ١٨٦٩). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1938_in_Norway|سەردێڕ=1938 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1938 in Norway|١٩٣٨ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 2h3j3zy0wr9isnokdsvxkl73vfpnphb 0 169516 1686102 1522301 2026-10-12T19:38:29Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686102 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٣٩ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٥ی شوبات - ئۆلی ئێلیفێتەر ، یاریزانی خلیسکێنەی سەر بەفری وڵات ، خاوەنی مەدالیای زێڕی دووئۆڵەمپیکی و پاڵەوانی جیهانی * ٨ی مارس – ئۆلی دانبۆڵت مجوس، پزیشک و سیاسەتمەدار، سەرۆکی کۆمیتەی نۆبێلی نەرویژی * ٢٣ی ئازار – جانیک لینداک ، بازرگان * ٢٠ی نیسان - گرۆ هارلێم برونتلاند ، یەکەمین سەرۆک وەزیرانی ژن لە نەرویژ * ٢٧ی تشرینی دووەم – ئەریک بارتنس ، جوتیار و سیاسەتمەدار == مردنەکان == * ١٣ی ئەیلول – ئۆلاف دوون، ڕۆماننووس (لەدایکبووی ١٨٧٦) * ١٥ ئەیلول - جێنس براتیلی سیاسەتمەدارو [[سەرۆک وەزیران]]ی نەرویژ ( لەدایکبووی ١٨٥٦ ) . * ٢٩ی کانونی یەکەم – جۆهانس ئیرگینس، دیپلۆمات، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٦٩) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1939_in_Norway|سەردێڕ=1939 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1939 in Norway|١٩٣٩ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} fzuzm4oemu25r9j4r0ij03ydc531kzh 0 169517 1686103 1522305 2026-10-12T19:38:39Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686103 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٤٠ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == لەم ساڵەدا نەرویژ ڕووبەرووی چەندین هێرشی داگیرکاری ئەڵمانیای نازی دەبێتەوە دوای دوومانگ زۆربەی خاکی نەرویژ لە لایەن ئەڵمانیای نازی داگیر دەکرێت == لە دایک بوونە دیارەکان == * سڤین ئالساکەر ، سیاسەتمەدار * ٥ی نیسان – جۆرج ئاپێنێس ، دادپەروەر و سیاسەتمەدار * ٨ی ئایار – کارل ئێریک هار، وێنەکێش، وێنەکێش، وێنەکێش، هونەرمەندی گرافیک و نوسەر * ٢٩ی ئاب - گونار بێرگی سیاسەتمەدارو وەزیر * ٥ی تشرینی یەکەم - ئیلدرید لودن ، شاعیر * ١ی تشرینی دووەم جۆن سکوڵمن ، ئەکتەر و [[کۆمیدی]] == مردنەدیارەکان == * ١٧ی شوبات – والدمار کریستۆفەر بروگەر، جیۆلۆجیست و کانزاناسی (لەدایکبووی ١٨٥١) * ٩ی نیسان - ئۆد ئیسحاقسن ویلۆچ ، ئەفسەری دەریایی ( لەدایکبووی ١٨٨٥ ) . * ٢٦ی حوزەیران - سیڤەرین ئەندریەس هایردەهل ، پزیشک ( لەدایکبووی ١٨٧٠ ) . * ١٢ی ئاب – پۆرڤالد ئەستراپ، تەلارسازی (لەدایکبووی ١٨٧٦) * ٤ی نۆڤەمبەر - کریستیان سپاری ، سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٨٥٩ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1940_in_Norway|سەردێڕ=1940 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1940 in Norway|١٩٤٠ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} cx6et4kdj6tdc0wfk90brk5pnlrsljr 0 169518 1686104 1522307 2026-10-12T19:38:49Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686104 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٤١ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢٣ ئاب – ئۆد ڕینفێڵت، سیاسەتمەدار * ٢٦ی تشرینی یەکەم – تۆرگیر برانتزیگ، یاریزانی بازدەری خلیسکێنەی سەر بەفر و خاوەنی مەدالیای برۆنزی ئۆڵۆمپیاد == مردن == * ١٠ی ئەیلوول - ڤیگۆ ھانستین پارێزەر و سیاسەتمەدار، لەسێدارەدرا (لەدایکبووی ١٩٠٠). * ١٥ی تشرینی دووەم - فرێدریک ستانگ، سیاسەتمەدارو وەزیر (لەدایکبووی ١٨٦٧). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1941_in_Norway|سەردێڕ=1941 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1941 in Norway|١٩٤١ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} ndbb62ejkjfx125hi1zaxljrntgxpqc 0 169519 1686105 1618615 2026-10-12T19:38:59Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686105 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٤٢ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == جووە نەرویژییەکان بەهۆی سیاسەتی پاکتاوکردنی نازییەکان ڕووبەرووی دەستگیرکردن و کوشتن دەبنەوە == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٥ی شوبات – ئۆدنی ئەلێکساندەرسن، سیاسەتمەدار و وەزیر * ٩ی حوزەیران – ئیگیل میکلبست، بازرگان و [[پارێزەر]] * ٢٣ی تەممووز - سڤێرێ ئەسمەرڤیک، دەروونناس، ڕۆماننووس و نووسەری ناخەیاڵی. == مردنەکان == * ١٩ی کانوونی دووەم – سڤین ئاگرتنسالد، نووسەر، سیاسەتمەدار و سەرکردە لە بزووتنەوەی میزاجی نەرویژی (لەدایکبووی ١٨٥٠). * ٢٩ی کانوونی دووەم – ویکتۆر ئێسبێنسن، دەریاوان و دۆزەرەوە (لەدایکبووی ١٨٨١). * ١٠ی شوبات - ئۆلا تۆممێسن، سەرنووسەری ڕۆژنامە (لەدایکبووی ١٨٥١). * ٢٠ی ئایار - نینی ڕۆڵ ئانکەر، ڕۆماننوس و شانۆنووس (لەدایکبووی ١٨٧٣). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1942_in_Norway|سەردێڕ=1942 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1942 in Norway|١٩٤٢ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} ggb6urv3av0mdre3ohbalrpowd7ahv8 0 169521 1686106 1522311 2026-10-12T19:39:09Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686106 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٤٣ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونە دیارەکان == * ٣١ی کانونی دووەم - ڕاگنهیڵد نیلستون ڕۆماننوس و نوسەرو ڕەخنەگری ئەدەبی منداڵان * ١٤ی ئازار – ئۆلێ دانیال ئینرێنسن ، ، وێنەگر ، ڕۆژنامەنووس ، نووسەر و مێژووناسی پزیشکی * ٢٩ی ئایار – نینا کارین مۆنسن ، فەیلەسوف و نووسەری مۆڕاڵ * ٢٧ی تەمموز - ئینار لوترۆ ، سیاسەتمەدار * ٧ ی کانونی یەکەم – پێر فوگلی ، پرۆفیسۆری پزیشکی == مردنەدیارەکان == * ١٠ی شوبات - سڤێرێ گرانلاند ، کۆماندۆ ( لەدایکبووی ١٩١٨ ) . * ١٢ی مارس - گوستاڤ ڤیگلاند ، پەیکەرتاش ( لەدایکبووی ١٨٦٩ ) . * ١٣ی ئازار - هانا ڕسڤۆل - هۆڵمسن ، ڕوەکناس( لەدایکبووی ١٨٧٣ ) . * ٣٠ی ئەیلول – جۆهان لودویگ مۆوینکل، سیاسەتمەدار و سێ جار سەرۆک وەزیرانی نەرویژ (لەدایکبووی ١٨٧٠) * ٩ی کانون یەکەم - هارالد هاڵڤۆرسن ، سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٨٧٧ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1943_in_Norway|سەردێڕ=1943 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1943 in Norway|١٩٤٣ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 3zikafkaoymxx5a4ja942vop02ixx97 0 169522 1686107 1522313 2026-10-12T19:39:19Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686107 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٤٤ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونە دیارەکان == * ٥ی کانوونی دووەم - ئیراین فالدت، سیاسەتمەدار * ١٧ی ئازار - ئارنێ ستراند، ڕۆژنامەنووس و سیاسەتمەدار * ٣٠ی نیسان - جۆن بینگ، نووسەر و پرۆفیسۆری یاسا (کۆچی دوایی ٢٠١٤) کرد. * ٧ی حوزەیران – کجارتان فلۆگستاد، نووسەر * ١٢ی تەممووز - کجێل کریستن ڕیک، کۆمێنتەری وەرزش (کۆچی دوایی ٢٠٠٨) * ١ی تشرین یەکەم – ینگڤار نومم، گۆرانیبێژ، ئەکتەر، نووسەر و دەرھێنەر == مردنەکان == * ٢٣ کانوونی دووەم - ئێدڤار مونچ، شێوەکار و چاپکەر (لەدایکبووی ١٨٦٣). * ١٢ کانوونی یەکەم - ئەلف ھجورت، ئەندازیاری کارەبایی لە ئەمریکا (لەدایکبووی ١٨٧٧). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1944_in_Norway|سەردێڕ=1944 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1944 in Norway|١٩٤٤ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} lyus5fhkc72frz1t2x1z211nd2cxwqx 0 169541 1686108 1522315 2026-10-12T19:39:29Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686108 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٤٥ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونەدیارەکان == * ١ی کانوونی دووەم - مارتین چانچێ، شۆفێری پێشبڕکێ * ١٤ی کانوونی دووەم – لیڤ کلۆتزاو، ڕۆماننوس، شانۆنووس، ژیاننامەنووس و نووسەر * ٢٦ شوبات – مارتا کریستن، خانمەکتەر * ١ی تشرینی دووەم – سڤین فجێلھیم، بازرگان و سیاسەتمەدار == مردنی دیار == * ٥ی شوبات - لودڤیک بولەند، یەکێتی بازرگانی (لەدایکبووی ١٨٩٣). * ١٩ی شوبات - فرێدریک پریتز، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٧٨). * ١١ی ئازار - لیف ترۆنستاد زانا و ئەفسەری ھەواڵگری و ڕێکخەری سەربازی (لەدایکبووی ١٩٠٣). * ٢٧ی حوزەیران - کای ھۆڵست، شەڕڤانی بەرخۆدان (لەدایکبووی ١٩١٣) * ٢٠ی ئاب – کاتتی ئەنکەر مۆلەر، فێمینیست، داکۆکیکاری مافەکانی منداڵان (لەدایکبووی ١٨٦٨) * ٢٠ی تشرینی دووەم - جاکۆب پۆرکێلسۆن، بەرپرسی ھەڵبژێردراو، ئەفسەری دەریایی و پزیشک لە ئەمریکا (لەدایکبووی ١٨٧٦). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1945_in_Norway|سەردێڕ=1945 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1945 in Norway|١٩٤٥ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} ohr4rxfdif935l1rk7nqhz2o0ccvtjn 0 169542 1686109 1522317 2026-10-12T19:39:39Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686109 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٤٦ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونەدیارەکان == * ٣١ی کانوونی دووەم – کنوت لیستاد، ئەکتەر، گۆرانیبێژ، وەرگێڕ، سیناریۆنووس، کۆمیدی و دەرھێنەر. * ٤ی شوبات – ئەندرس تالراس، سیاسەتمەدار * ١١ی شوبات - کنوت ڤۆڵلبایک، دیپلۆماتکار و سیاسەتمەدار * ٢٣ی ئایار - ئاگێ ستارھایم، سیاسەتمەدار * ٢٣ی ئەیلوول - جۆن ھاوگلاند، شۆفێری ڕالی و پێشڕکێ * ٢٩ی ئەیلوول – تۆڤێ ستراند، سیاسەتمەدار == مردنی دیار == * ١٣ی شوبات - جۆھان ھۆڵست، پیشەساز و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٦٨). * ١٣ی کانوونی یەکەم – ئیگیل ئیدەی، ئەکتەر و دەرھێنەر (لەدایکبووی ١٨٦٨). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1946_in_Norway|سەردێڕ=1946 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1946 in Norway|١٩٤٦ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} gf73nkla39qfbzwwgi84sdr4k1z9dib 0 169543 1686188 1522319 2026-10-12T22:32:57Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686188 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٤٧ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونەدیارەکان == * ١٩ی کانوونی دووەم – فرانک ئاڕێبرۆت، ئابوریناسی سیاسی * ٩ی شوبات – ئۆلی پاوس، گۆرانیبێژ، نووسەر و شاعیر * ١٤ی شوبات - ماریت نیباک سیاسەتمەدار * ٢٠ی شوبات - تۆرستین داھلی سیاسەتمەدارو ئابووریناس * ٤ی ئازار – جان گاربێرک، ساکسۆفۆنژەن * ٣٠ی نیسان فین کالڤیک گۆرانیبێژ و ئاوازدانەر * ٥ ی تشرینی دووەم – ئیڤیند سکی، قەشە و نووسەر == مردنەکان == * ١ی ئاب - ھارالد ناتیگ، تەقەکەر و خاوەنی مەدالیای زێڕی ئۆڵۆمپیاد (لەدایکبووی ١٨٧٢). ١٨ی تشرینی یەکەم - جۆھان کاپپێلین، دادگەر و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٨٩) * ٢٠ی تشرینی دووەم - ماگنوس نیلسن، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٧١). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1947_in_Norway|سەردێڕ=1947 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1947 in Norway|١٩٤٧ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} a5edukknyoddo8afmpxz8thuleebjhf 0 169544 1686190 1522322 2026-10-12T22:33:17Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686190 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٤٨ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونەدیارەکان == * ١٥ ی کانوونی دووەم – کێنیس ھوگدال، دەروونناس و نووسەر * ٤ ی مارس - ئێرنست ھاکۆن جاھر، زمانناس * ٣ ینیسان - سۆر لیللھۆڤد، سیاسەتمەدار * ٤ ی ئایار – ئاود کڤالبێین، سیاسەتمەدار * ١١ی ئاب - لەیلا دوڤوی سیاسەتمەدار و وەزیر == مردنی دیار == * ٢٦ی نیسان - یۆھان ئۆلاف برێدال، سیاسەتمەدار و وەزیر (لە دایکبووی ١٨٦٢) * ٣٠ی ئاب - کریستین بۆنڤی، بایۆلۆجیست و یەکەمین پرۆفیسۆری ئافرەتی نەرویژی (لە دایکبووی ١٨٧٢) * ١٢ی تشرینی یەکەم - نیلس ترداڵ، مەلای ئاینی، سیاسەتمەدار و وەزیر (لە دایکبووی ١٨٧٩) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1948_in_Norway|سەردێڕ=1948 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1948 in Norway|١٩٤٨ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} ng03ofr3ogydpn5bvdx4qtby2drhkcm 0 169545 1686191 1522324 2026-10-12T22:33:27Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686191 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٤٩ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونەدیارەکان == * ٧ی کانوونی دووەم – بێنتی ئیریشن، بەڕێوەبەری ڕۆشنبیری * ٢٩ نیسان – ھیگێ فۆڵلیگ پێدرسن، نووسەری منداڵان * ٣ی ئایار – ئیسبێن ئیستێر پیرلی بێنێستد، پزیشک و سێکسناس * ٩ی کانوونی یەکەم – ئان ئینگەر، سیاسەتمەدار == مردنەکان == * ١٤ی شوبات - لیس ستاوری، پەروەردەکار (لەدایکبووی ١٨٨٢). * ٢١ی شوبات – ئەندەرس بیر ویلس فۆتۆگرافەر (لەدایکبووی ١٨٦٥) * ٢٢ی کانوونی یەکەم– ئۆلی ڕیێستاد، ئەفسەری سەربازی (لەدایکبووی ١٨٩٨) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1949_in_Norway|سەردێڕ=1949 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1949 in Norway|١٩٤٩ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} r5kkmzea9ldjot51vyzzcb43w8pe73o 0 169547 1686192 1522328 2026-10-12T22:33:37Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686192 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٥٠ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونەدیارەکان == * ٥ی کانوونی دووەم - ھەڵڤدان سیڤێرتسن، گۆرانیبێژ * ٢٨ی ئایار - ئان مارگرێت لارسن سیاسەتمەدار * ١٩ی حوزەیران – وێنچێ کڤام، گۆرانیبێژ و ئەکتەر (کۆچی دوایی کرد لە ٢٠١٩) * ٧ی ئەیلوول – ئان گرۆسڤۆلد، ڕۆژنامەنووس * ٥ی کانوونی یەکەم - بێریت بروربی، سیاسەتمەدار == مردنەکان == * ٩ی کانوونی دووەم – ئەلیس سیم، [[پارێزەر]] (لەدایکبووی ١٨٧٠) * ١١ی شوبات - ئەندرز ساندڤیگ، پزیشکی ددان و ئیتنۆلۆجیست (لەدایکبووی ١٨٦٢). * ٦ی ئازار – ڤیلھێلم دیبۆد، نووسەری گۆرانی، نووسەری [[کۆمیدی]] (لەدایکبووی ١٨٦٣) * ٦ی نیسان – سینەلوند (٨١)، ئاوازدانەر * ٢٧ی تەممووز - مارتا شتاینسڤیک، نووسەر و وەرگێڕ (لەدایکبووی ١٨٧٧). * ٣ی تشرینی یەکەم - بێتزی کجێلسبێرگ، سیاسەتمەدار و فێمینیست (لەدایکبووی ١٨٦٦) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1950_in_Norway|سەردێڕ=1950 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1950 in Norway|١٩٥٠ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} ncwmnajmwtzf9979zhjna2ulmdgz9l9 0 169556 1686193 1522330 2026-10-12T22:33:47Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686193 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٥١ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونە دیارەکان == * ١ی شوبات – ئێلین هۆرن، ئەکتەر، سیاسەتمەدار و وەزیر * ٧ ی ئەیلول - کاری لیسێ هۆڵمبێرگ سیاسەتمەدار * ١١ ی ئەیلول – ئۆد ڕیتان ، بازرگان * ٨ی کانوونی یەکەم – جان ئیگئوم ، گۆرانیبێژ - گۆرانی نووس * ١٧ی کانوونی یەکەم - سیلۆڤی گراهام ، سیاسەتمەدار == مردنەکان == * ٦ی نیسان – هالددان کلیڤ، ئاوازدانەر (لەدایکبووی ١٨٧٩) * ١٧ی ئەیلول – جۆن سکی، دادوەر (لەدایکبووی ١٨٧١) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1951_in_Norway|سەردێڕ=1951 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1951 in Norway|١٩٥١ لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:١٩٥١ بەپێی وڵات]] fa6g8eia0c06urkjr6rt8o5h0343un2 0 169558 1686194 1522332 2026-10-12T22:33:57Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686194 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٥٢ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونە دیارەکان == * ٨ی ئاب - جۆستین گادەر ، نوسەر * ١٩ ئاب - لیلیان مۆلەر ، مۆدێل و خانمەئەکتەر * ١٨ ی تشرینی دووەم – جێرد جان کریستۆفەرسن ، سیاسەتمەدار == مردنەکان == * ١٣ ئازار - جۆهان نیگاردسڤۆلد ، سیاسەتمەدار و سەرۆک وەزیرانی نەرویژ ( لەدایکبووی ١٨٧٩ ) . * ١٤ ی دیسەمبەر - فارتین ڤالن ، ئاوازدانەر ( لەدایکبووی ١٨٨٧ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1952_in_Norway|سەردێڕ=1952 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1952 in Norway|١٩٥٢ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} kjwqwsydrv3ol192q3fvfwa3i2k5mye 0 169559 1686195 1522335 2026-10-12T22:34:07Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686195 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٥٣ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونە دیارەکان == * ٦ی کانوونی دووەم – جۆن ئیبرسۆن، گیتارژەنی جاز * ٦ی ئازار – جان کژراستاد، نوسەر * ٧ کانونی یەکەم – ئارنێ نڤرا ، وێنەگر و سیاسەتمەدار ، ئەندامی ستۆرتینگ == مردن == * ١١ی کانونی دووەم - هانس ئانرود ، نوسەر ، شاعیر و شانۆنووس ( لەدایکبووی ١٨٦٣ ) . * ٢ ی نیسان - هالددان هانسن ، دەریاوان و خاوەنی مەدالیای زێڕی ئۆڵۆمپیاد ( لەدایکبووی ١٨٨٣ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1953_in_Norway|سەردێڕ=1953 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1953 in Norway|١٩٥٣ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} lgywi6hvyn119piz9nb936jrha7aw9g 0 169560 1686196 1522337 2026-10-12T22:34:17Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686196 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٥٤ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونە دیارەکان == * ٢٥ی ئازار – گرێتێ بێرگێت، سیاسەتمەدار و وەزیری (کۆچی دوایی کرد لە ٢٠١٧) * ١٠ی تەممووز – وێنچ ئەندێرسن، شێف * ٦ی تشرینی دووەم - کارین فۆسوم، نووسەر == مردنەکان == * ٢١ی کانوونی دووەم – پێر ڕیدارسۆن، ئاوازدانەر و ڕەخنەگری مۆسیقا (لەدایکبووی ١٨٧٩) * ٥ی نیسان - شازادەی تاج مارتا، شاھانە (لەدایکبووی ١٩٠١). * ١٤ی ئاب - فرێدریک لودڤیگ کۆنۆ، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٦٤). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1954_in_Norway|سەردێڕ=1954 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1954 in Norway|١٩٥٤ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 2soks5vnzbv6d5uayqn3ri6pseiglid 0 169561 1686197 1522339 2026-10-12T22:34:27Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686197 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٥٥ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونە دیارەکان == * ١٠ی نیسان - ماریت بریڤیک یاریزانی تۆپی دەست و ڕاھێنەر * ١٦ی حوزەیران – گرێتی فاریمۆ سیاسەتمەدارو بزنسمان * ١٠ی ئاب - کاری ھێنریکسن سیاسەتمەدار == مردنەکان == * ٦ ی تەممووز – ئەلفرێد نێلیس، خلیسکێنەی خێرایی (لەدایکبووی ١٨٧٧). * ٤ی ئەیلوول – کریستن گران، ئەندامی دەستەی دادوەران، و ڕەخنەگری شانۆ (لەدایکبووی ١٨٧٦) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1955_in_Norway|سەردێڕ=1955 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1955 in Norway|١٩٥٥ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} dckov0cjt6h697yfvim1qrus4xjwc48 0 169563 1686198 1522341 2026-10-12T22:34:37Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686198 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٥٦ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایکبوونە دیارەکان == * ٢٤ کانوونی دووەم - ھانی کرۆگ، گۆرانیبێژ و ئەکتەر * ١ی شوبات – بێنتی ستین ماتاین سیاسەتمەدار * ٨ ی شوبات - ئیلدار سێتری، بازرگان * ٩ ئایار – ئان ھێلین گیێلستاد، وێنەگر و دیزاینەری مۆدە * ٢٠ ئایار – ئینگڤار ئەمببیکورنسن، نووسەر * ٢ ی تشرینی یەکەم – جان ھێنریک فرێدریکسن، سیاسەتمەدار * ١٥ تشرینی دووەم - ماج بریت ئەندرسن، گۆرانیبێژ == مردنەکان == * ٦ی مارس - ئەندرز تۆدال، مامۆستا، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٨٣). * ١ی حوزەیران - جێنس بوڵ، دەستەی دادو دیپلۆماتکار (لەدایکبووی ١٨٨٦). * ١٨ی حوزەیران - نیلس کریستیان دیتلف، دیپلۆماتکار (لەدایکبووی ١٨٨١). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1956_in_Norway|سەردێڕ=1956 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1956 in Norway|١٩٥٦ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 8pxwzj9p0qscxvxpvmplllt39jsjxou 0 169571 1686069 1667899 2026-10-12T19:33:09Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686069 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٢٦}} {{Infobox Museum |name = ١٩١٢–١٩١٣ مۆزەخانەی جەنگی |image = War Museum 1912-1913 b.JPG |map_type = |latitude = |longitude = |established = ١٩٥٠ |dissolved = |location = یۆنینا، [[یۆنان]] |type = مۆزەخانەی جەنگی |visitors = |director = |curator = |publictransit = |website = }} '''١٩١٢–١٩١٣ مۆزەخانەی جەنگی''' ({{بە ئینگلیزی|1912 - 1913 War Museum}}) مۆزەخانەیەکی شاری یۆنینای یۆنانە. ئەم دامەزراوەیە لە کاتی شەڕەکانی بەڵکان وەک بارەگایەکی سەرەکی بەکار ھات. ساڵی ١٩٥٠ ئاسانکاری بۆ کراوە، پێشانگاکە چەندین تابلۆ و قەڵغان و وشکە و چەک و چەندین شتی دیکە لە خۆ دەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Military Museum of War 1912-13 {{!}} Army gr|ناونیشان=http://army.gr/en/istoria/musem/military-museum-war-1912-13|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=army.gr|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230209082752/http://army.gr/en/istoria/musem/military-museum-war-1912-13|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=THE FIRST BALKAN WAR, 1912-1913|ناونیشان=https://www.iwm.org.uk/collections/item/object/205285927|ڕێکەوتی سەردان=٩ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=Imperial War Museums|زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:War Museum 1912-1913 6380.JPG|وێنۆک|250px|ژوورێکی (١٩١٢–١٩١٣ مۆزەخانەی جەنگی)]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == *[http://www.army.gr/istoria/museums/files/balkanikwnpolemwn/index.html Official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618190812/http://www.army.gr/istoria/museums/files/balkanikwnpolemwn/index.html |date=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٩}}, only in Greek *[http://wiki.phantis.com/index.php/Battle_of_Bizani Mention in history wiki.phantis.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418035941/http://wiki.phantis.com/index.php/Battle_of_Bizani |date=١٨ی نیسانی ٢٠٢١ }} *[https://web.archive.org/web/20110708220738/http://www.dailyestimate.com/article.asp?idarticle=17481 Mention in history www.dailyestimate.com] *[//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ASearch&search=war+museum+1912&go=Go Museum's photos in Wikimedia Commons] {{تووڵی دەروازە|مێژوو|شەڕ}} {{پۆلی کۆمنز|1912–1913 War Museum}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:مۆزەخانەکان بەپێی ساڵی دامەزران]] [[پۆل:مۆزەخانەکان]] ohogmqr1618q8ikjyh9ocp51r44jx78 0 169575 1686199 1522343 2026-10-12T22:34:47Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686199 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی سالی ١٩٥٧ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == *1٦ی شوبات – سڤین نۆردین ، ئەکتەر * ١٧ی ئازار - ماری ماوستاد ، خانمە ئەکتەر . * ١٢ی نیسان - هاڵڤار پۆرسن ، یاریزانان * ٢٣ی ئایار – لارس سپونهایم ، سیاسەتمەدار * ١٢ی ئاب – ئێلین ماری ڤارس، نوسەر == مردنەکان == * ٦ی مارس – هانس جاکۆب نیلسن، ئەکتەر، دەرهێنەری شانۆ و دەرهێنەری فیلم (لەدایکبووی ١٨٩٧) * ٥ی ئایار - ئۆلاف لوهرێ ، سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٨٧٧ ) . * ١٣ی ئاب - کارل ستۆرمەر ، ماتماتیکزان و فیزیازان ( لەدایکبووی ١٨٧٤ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1957_in_Norway|سەردێڕ=1957 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1957 in Norway|١٩٥٧ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 5iozxfnsdcm9jx0jcfh19vhl0cxhrmq 0 169577 1686201 1522346 2026-10-12T22:35:07Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686201 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی سالی ١٩٥٨ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == * ٤ی شوبات – کجێل ئۆلا دال، نووسەر * ٢٥ی شوبات - یوجین ئیجیکێ ئۆبیۆرا ، لەکاتی دەستگیرکردنی پۆلیسدا گیانی لەدەستدا ( ٢٠٠٦ ) . * ١٩ی حوزەیران – سیری بژوک، سیاسەتمەدار == مردنەکان == * ٩ی شوبات – لارس ئۆسا ، هونەرمەند ( لەدایکبووی ١٨٦٠ ) . * ٢٧ی حوزەیران - ڕاگنا ویتەرگرین ، شانۆکاری شانۆ و فیلم ( لەدایکبووی ١٨٦٤ ) . * ٥ی تشرینی دووەم – گوننار لارسن، ڕۆژنامەنووس، نووسەر و وەرگێڕ (لەدایکبووی ١٩٠٠) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1958_in_Norway|سەردێڕ=1958 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1958 in Norway|١٩٥٨ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} anpfyi86maqee5o0lctq8pk6lxyzrib 0 169578 1686203 1522349 2026-10-12T22:35:27Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686203 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی سالی ١٩٥٩ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == ٢٧ی حوزەیران – پیور ئێریک لوند، نووسەر ٢١ی تشرینی یەکەم - ئەلازوگ ھاگا سیاسەتمەدار و وەزیر == مردنەکان == * ٣ی تەممووز – جۆھان بۆجەر، ڕۆماننوس و شانۆنووس (لەدایکبووی ١٨٧٢) * ١٥ی تەممووز - پیتەر ئیگ، نووسەر (لەدایکبووی ١٨٦٩). * ٥ی ئەیلوول – سیگڤالد ھاسند، توێژەری کشتوکاڵ، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٦٨) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1959_in_Norway|سەردێڕ=1959 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1959 in Norway|١٩٥٩ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 5f59pe3m5sl174tojjak0hipx69z6ov 0 169580 1686205 1522354 2026-10-12T22:35:47Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686205 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی سالی ١٩٥٩ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == * ٧ی شوبات – ئینگەن فۆس، سیاسەتمەدار * ٢٩ی ئازار - سۆنجا ماندت بارتھۆڵسن سیاسەتمەدار * ٢٧ی نیسان - ھانی ھێگ، یاریزانی پێشووی تۆپی دەست * ٢٦ی حوزەیران – ڕیگمۆر ئاسەرود، سیاسەتمەدار * ١١ی کانوونی یەکەم – فرۆد گریتن، نووسەر و ڕۆژنامەنوس == مردنەکان == * ١٥ی کانوونی دووەم - کارل فرێدریک ھۆڵمبۆی ئەندازیار (لەدایکبووی ١٨٨٢) * ٢٨ ی ئەیلوول - گابریل کیلەند، تەلارساز، شێوەکار و دیزاینەر (لەدایکبووی ١٨٧١) * ١٣ کانوونی یەکەم - کریستۆفەر ھۆرنسۆرد، سیاسەتمەدار و [[سەرۆک وەزیران]]ی نەرویژ (لە دایکبووی ١٨٥٩). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1960_in_Norway|سەردێڕ=1960 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1960 in Norway|١٩٦٠ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} ihjm21sdseetjp7u3r60n9fyk6g5xx6 0 169592 1686207 1522357 2026-10-12T22:36:07Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686207 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٦١ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونە دیارەکان == ١٢ی ئاب - کریستین کرۆن دیڤۆلد سیاسەتمەدار ٦ی ئەیلوول - پاول واکتار ساڤۆی، گیتارژەنی پێشەنگ == مردنەکان == * ٢ ی نیسان - ئارنێ تۆرۆڵف سترۆم، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٠١) * ٢٤ ئایار – ڕاچێڵ گریپ، ڕۆژنامەنووس و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٧٩) * ٣ ی تشرینی یەکەم - ئانی گریمدەڵن، پەیکەرتاش (لەدایکبووی ١٨٩٩). * ٢٢ ی تشرینی دووەم – ئۆلی ھالێسبی (لەدایکبووی ١٨٧٩) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1961_in_Norway|سەردێڕ=1961 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1961 in Norway|١٩٦١ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 6byi7ahhtir7fo0guluiqkg34h8d1bh 0 169593 1686210 1522360 2026-10-12T22:36:37Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686210 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٦٢ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونە دیارەکان == * ٢٥ کانوونی دووەم - کاری کجوناس کجۆس سیاسەتمەدار * ٤ی ئایار - ماریت ئارنستاد، پارێزەر و سیاسەتمەدار * ٥ی نیسان – بێنتێ ئینگسلاند، سەرنووسەری گۆڤار * ١٥ی ئایار – گرۆ داھڵ شاعیر و نووسەر * ١٨ی کانوونی یەکەم دۆرت سکەپێڵ، کەسایەتی تەلەڤیزیۆن و ڕۆژنامەنووس == مردنەکان == * ١١ی حوزەیران - سڤینگ ئۆ فلاتن، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٩٨). * ٧ی کانوونی یەکەم - کریستن فلاگستاد، گۆرانیبێژی ئۆپێرا (لەدایکبووی ١٨٩٥) * ٣٠ی کانوونی یەکەم – ئۆلاف بروڤیک، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٩١٢) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1962_in_Norway|سەردێڕ=1962 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1962 in Norway|١٩٦٢ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} g3ebzoj6j8xh3ahf4473l1ah6vrj38x 0 169595 1686212 1522363 2026-10-12T22:36:57Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686212 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٦١ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونە دیارەکان == * ٤ ی کانوونی دووەم – مای بریت مۆسەر زانای دەمار و براوەی خەڵاتی نۆبڵ لە زانستی فیزیۆلۆژی یان پزیشکیدا * ١٤ی نیسان - گەنڤۆر ئێڵدێگارد، سیاسەتمەدار * ٢٩ی ئاب - ھیلد فرافدرـ جانسۆن، سیاسەتمەدار == مردنی دیار == * ٧ی مارس - یواچیم ھۆڵست - جێنسن، ئەکتەری فیلم (١٨٨٠). * ١ی نیسان - ئاگنێس مۆوینکل، خانمەئەکتەر و بەرھەمھێنەری شانۆ (١٨٧٥) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1963_in_Norway|سەردێڕ=1963 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1963 in Norway|١٩٦٣ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 1tf699wurj6jj7u31gtd5kcbz88n0rx 0 169597 1686214 1522366 2026-10-12T22:37:17Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686214 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٦١ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونە دیارەکان == * ٣٠ی کانونی دووەم – ئانێت ویگ برین سیاسەتمەدار * ١ی شوبات - بوگ وێسلتۆفت، ژەنی جاز، پیانۆژەن، ئاوازدانەر و بەرهەمهێنەر * ٢٢ی ئایار - ئینجی ئهـ ندرسن ڕاهێنەری وەرزشی == مردنەکان == ناو و پیشە -ساڵی لە دایک بوون * ٢٩ی تەمموز - گوننار ڕیس - ئەندرێنسن ، شاعیر و نووسەر ( ١٨٩٦ ) * ٣١ی تەمموز - ئۆتۆ هوسکلێپ ، سیاسەتمەدار ( ١٨٩٢ ) * ٢٩ی تشرینی یەکەم - هێنری لارسن ، گەڕیدەی ئارکتیک لە کەنەدا ( ١٨٩٩ ) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1964_in_Norway|سەردێڕ=1964 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1964 in Norway|١٩٦٤ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} qzo9ua4flwtq8ce6ab3y9hx3g1ckriu 0 169598 1686216 1522370 2026-10-12T22:37:37Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686216 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٦١ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونە دیارەکان == * ٢٤ی تەمموز – مێریتێ مۆرکێن ئەندرسن، نوسەر، ڕەخنەگری ئەدەب * ٢٩ی ئاب - گیر ئینگێ سیڤەرتسن ، ئەندازیار و سیاسەتمەدار == مردنەکان == ناو و پیشە -ساڵی لە دایک بوون * ١ی شوبات - ئینار بیرنتسن ، دەریاوان وخاوەنی مەدالیای برۆنزی ئۆڵۆمپیاد ( ١٨٩١ ) . * ٢٨ی نۆڤەمبەر – ئەسلاگ ڤا، شاعیر و شانۆنووس (١٨٨٩) * ١٣ی کانوونی یەکەم - جێنس هوندسید ، سیاسەتمەدار ( ١٨٨٣ ) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1965_in_Norway|سەردێڕ=1965 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1965 in Norway|١٩٦٥ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} iqoips1f4yr0n468i8ue13o5jh1xbl7 0 169600 1686218 1522373 2026-10-12T22:37:57Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686218 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٦٦ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونە دیارەکان == * ٩ شوبات – ھارالد ئییا، کۆمیدی * ١٩ کانوونی یەکەم – سیلڤیا بروستاد، سیاسەتمەدار و وەزیر == مردنەکان == ناو و پیشە -ساڵی لە دایک بوون * ١٥ی کانوونی دووەم – بیرگەر برادلاند، سیاسەتمەدار (١٨٧٩) * ١١ی ئایار - ڕۆڵف ھۆفمۆ، سیاسەتمەدار و بەرپرسی وەرزشی (١٨٩٨) * ١٨ی حوزەیران - ئینار سکجراسن، نووسەر (١٩٠٠) * ٢٠ی ئاب - ماری ئینگۆرگ سکاو، سیاسەتمەدار (١٨٩٠) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1966_in_Norway|سەردێڕ=1966 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1966 in Norway|١٩٦٦ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} pr9uayedtfdnzs54ff3qdisdpp42b12 0 169602 1686220 1522376 2026-10-12T22:38:17Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686220 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٦٧ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونە دیارەکان == * ٨ی شوبات – کێنت بێرگەرسن ، یاریزانان * ١٥ی شوبات - ترۆندی ئیگیل سۆلتڤیدتی ، یاریزانان * ١٨ی شوبات - نینا ساندبێرگ سیاسەتمەدار * ٢١ی شوبات - ماریان ئاسن سیاسەتمەدار * ٧ ی مارس - هێلجێ سۆلبێرگ ، ڕۆژنامەنووس . * ٢٤ی نیسان - ماگنوس گرونبێرگ ، گۆرانیبێژ * ٦ی ئایار – هیدی گراند ڕۆیس، سیاسەتمەدار * ١٧ی تشرینی دووەم – مۆنس ئیڤار مجێڵدی ، یاریزانان == مردنەکان == ناو و پیشە -ساڵی لە دایک بوون * ١٥ شوبات - ڕاسموس سۆرنس ، داهێنەر ، کاتژمێری دروستکەر و تەکنیککاری ڕادیۆ ( ١٨٩٣ ) . * ٥ ئایار - هانس ئەمندسن ، ڕۆژنامەنووس و سیاسەتمەدار ( ١٨٨٥ ) * ٨ ی ئۆکتۆبەر - جۆهان شرینەر ، مێژووناس ( ١٩٠٣ ) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1967_in_Norway#cite_note-14|سەردێڕ=1967 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1967 in Norway|١٩٦٧ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} pr28zm9hh6kcs0dwmjubkjsvwatyxtq 0 169604 1686223 1522379 2026-10-12T22:38:37Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686223 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٦٨ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونە دیارەکان == * ٦ی شوبات – مۆنیکا میلاند، سیاسەتمەدار * ١٩ی ئازار - جولی کریستیانسن ، سیاسەتمەدار * ٢٧ی حوزەیران – ڕیک لیند سیاسەتمەدار * ٦ ی کانوونی یەکەم – کارل ئۆڤێ کناوسگارد ، نووسەر == مردنەکان == ناو و پیشە -ساڵی لە دایک بوون * ١١ی شوبات - هێرمان ویڵچ ، شێوەکار ( لەدایکبووی ١٨٩٢ ) . * ١٩ی ئازار - ئاگۆت دیدریکسن ، خانمەئەکتەر ( لەدایکبووی ١٨٧٤ ) . * ٢٤ی ئایار - پائل ئۆلاڤ بێرگ ، سیاسەتمەدار و وەزیر ( لەدایکبووی ١٨٧٣ ) . * ٢٩ی ئاب - ئارنێ کۆرسمۆ ، تەلارساز ( لەدایکبووی ١٩٠٠ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1968_in_Norway|سەردێڕ=1968 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1968 in Norway|١٩٦٨ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} qif9sgecd950w0ufawg0rtmtpe4u4kg 0 169606 1686225 1522383 2026-10-12T22:38:57Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686225 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٦٩ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونە دیارەکان == * ١٥ ئایار – کارستێن تۆماسێن ، ڕۆژنامەوان ساڵی ٢٠٠٨ لە هێرشی هۆتێلی کابول سێرنا کوژرا * ١ ی حوزەیران – سیڤ جینسن سیاسەتمەدار * ١١ی ئاب - ئاتل ئانتۆنسن ، [[کۆمیدی]] * ٢٧ی تشرینی دووەم - سیدێل دالین ، ڕۆژنامەنووس و نووسەری خەیاڵی تاوان . * ٢٩ی تشرینی دووەم - ئەنیکن هیتفێڵد ، سیاسەتمەدار و وەزیر == مردنەکان == * ١٦ی شوبات - ئیڤیند ستێنرسن ئینگلستاد ، شوێنەوارناس و مێژوونووسی هونەر ( لەدایکبووی ١٩٠٠ ) . * ١١ی نیسان - لودڤیگ ئیرگنس - جینسن ، ئاوازدانەر ( لەدایکبووی ١٨٩٤ ) . * ٤ی ئاب - ماری هامسون ، ئەکتەر و نووسەر ( لەدایکبووی ١٨٨١ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1969_in_Norway|سەردێڕ=1969 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1969 in Norway|١٩٦٩ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} o99zx91lu7jkksk691rc09twkhrg5pa 0 169607 1686227 1522389 2026-10-12T22:39:17Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686227 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٧٠ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونە دیارەکان == * ٤ ی کانوونی دووەم – کارل فرۆد تیلەر، نووسەر، مێژووناس و مۆسیقاژەن. * ٢٤ تەممووز – ئانجا گاربارک، گۆرانیبێژ و گۆرانی نووس == مردن == * ١٢ی ئایار – گونڤالد تۆمستاد، شەڕڤانی بەرخۆدان (١٩١٨) * ٢٣ی تشرینی دووەم - ئەلفە پرویسن، نووسەر و موزیکژەن (١٩١٤) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1970_in_Norway|سەردێڕ=1970 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1970 in Norway|١٩٧٠ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} bft8fp1hx9n2wia8chtypalqianixpf 0 169608 1686244 1522392 2026-10-13T01:32:57Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686244 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٧١ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونە دیارەکان == * ١٣ی ئایار – ئیسپێن لیند، گۆرانی نووس، بەرھەمھێنەر، گۆرانیبێژ * ٢٨ی حوزەیران – داگروند ئێریکسن، سیاسەتمەدار * ٢٠ی تەممووز - گورۆ ئەنجێل گیمسێ، سیاسەتمەدار * ١٨ی تشرینی یەکەم - ھێڵی ھێنریتی ھۆڵتن، سیاسەتمەدار == مردنەکان == * ٢ی ئایار - ئۆلاف باردا، یاریزانی شەترەح (١٩٠٩). * ٦ی ئاب - فین مۆی، سیاسەتمەدار (١٩٠٢) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1971_in_Norway|سەردێڕ=1971 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1971 in Norway|١٩٧١ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} gbq1xdn45rtt1qxeh71f1c6fmhm735j 0 169609 1686246 1522395 2026-10-13T01:33:17Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686246 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٧٢ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونە دیارەکان == * ٢٥ کانوونی دووەم – ئەنیتا ئۆستبی، سیاسەتمەدار * ٢٣ نیسان - باربرۆ لیل ھاتا جاکۆبسن سیاسەتمەدار * ١٦ حوزەیران – سینوڤ کۆنگلڤۆڵ، سیاسەتمەدار * ٢٥ی تەممووز - تایج پێترێنسن، سیاسەتمەدار == مردنەکان == * ٣٠ی تەممووز - ئارنێ سەندێ، سیاسەتمەدار، ئەفسەری سوپاو دیپلۆماتکار (١٨٨٣) * ١٩ ی تشرینی یەکەم – جاکۆب کیڵاندی، ئەندازیاری تەلارسازی (١٨٩٧) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1972_in_Norway|سەردێڕ=1972 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1972 in Norway|١٩٧٢ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} afmw56kof6dzuiguqgh8tupb3d8jthu 0 169620 1686248 1522398 2026-10-13T01:33:37Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686248 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٧٣ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٥ ی ئازار - ئێڤا کریستین ھانسن سیاسەتمەدار * ١٩ تەممووز - کریستیان بێرگ یاریزانی تۆپی دەست و ڕاھێنەر == مردنەکان == * ٣١ی کانوونی دووەم – ڕاگنار ئانتۆن کیتل فریش، ئابوریناس و براوەی خەڵاتی نۆبڵ (لەدایکبووی ١٨٩٥). * ١١ی حوزەیران – کلایس گیل، نووسەر، شاعیر و ئەکتەر (لەدایکبووی ١٩١٠) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1973_in_Norway|سەردێڕ=1973 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1973 in Norway|١٩٧٣ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} bbitin2qk9ev1obidc5dl2pvzcb6myd 0 169622 1686250 1522401 2026-10-13T01:33:57Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686250 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٧٤ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٧ی ئازار - بجێرتێ بریتیگ ، چیرۆکنووس * ٢٢ ئایار – ئان بێتی تیڤیرئیم، دیپلۆماتکار و سیاسەتمەدار == مردنەکان == * ٤ی تەمموز - فرانسیس بول ، مێژوونووسی ئەدەبی ، پرۆفیسۆر و سەرنووسەری گۆڤار ( ١٨٨٧ ) * ١٨ی ئۆکتۆبەر - ئەندرز لانگ ، سیاسەتمەدار ( . ١٩٠٤ ) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1974_in_Norway|سەردێڕ=1974 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1974 in Norway|١٩٧٤ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} aqg99n9861mtr8mt5hjqfm53m5g19ub 0 169623 1686252 1522404 2026-10-13T01:34:17Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686252 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٧٥ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٢ی ئازار - سیسیلی لیگانجەر یاریزانی تۆپی پێ * ١ی ئاب – ئانە دال تۆرپ، خانمەئەکتەر == مردنەکان == * ٢٨ی ڕێبەڕ – ئۆلا ڕاکنس ، توێژەری دەروونی و فەیلەسوف ( ١٨٨٧ ) . * ٥ی حوزەیران - ئیڤار سکوونس ، سیاسەتمەدار ( ١٨٨٨ ) . * ١٠ی ئاب - ئەندریەس باگەر ، ڕۆژنامەنووس و سەرکردەی ڕێکخراوەیی ( ١٨٩٥ ) * ٢٦ی ئاب – ئۆلاف هۆڵتێداهل ، جیۆلۆجیست ( ١٨٨٥ ) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1975_in_Norway|سەردێڕ=1975 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1975 in Norway|١٩٧٥ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} csojf61ejcf8lf76abvf2s7fgddcgkq 0 169624 1686254 1522407 2026-10-13T01:34:37Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686254 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٧٦ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٠ی ئازار – ئانە برون، گۆرانیبێژ و گۆرانی نووس * ٢٩ی تشرینی دووەم - ئەلیزابێس ھیلمۆ، یاریزانی تۆپی دەست == مردنەکان == ١٩ی ئایار - تیۆ ڤانێدھل، مامۆستا و ڕۆژنامەنووس (١٨٩١). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1976_in_Norway|سەردێڕ=1976 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1976 in Norway|١٩٧٦ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 6ib5qf6jlsrkprxh22ume44jt5fzvic 0 169625 1686256 1522410 2026-10-13T01:34:57Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686256 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٧٧ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢ی حوزەیران - ئەلیکساندرا بیڤەرفدرەد، نووسەری خەیاڵی تاوان، ڕۆژنامەنووس و سەرنووسەری ڕۆژنامە. * ٣٠ی حوزەیران - زاھید عەلی، کۆمێدیا * ٢١ی تشرینی دووەم – ئانی، ھونەرمەندی پۆپ * ٢٥ی کانوونی یەکەم – سیلێڤی لیستاگ، سیاسەتمەدار == مردن == * ٨ی شوبات - ئێڤیند گرۆڤن، ئاوازدانەر و تیئۆریست (١٩٠١) * ٧ تەممووز – نیلس کریستن لیسێو، سیاسەتمەدار و وەزیری (١٩٠٥). * ٤ ی تشرینی دووەم – فرێد کاستبێرگ، دادوەر (١٨٩٣) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1977_in_Norway|سەردێڕ=1977 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1977 in Norway|١٩٧٧ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} qcmgt4p9vyqcvpjs66u7z5vnyd9ub34 0 169627 1686258 1522413 2026-10-13T01:35:17Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686258 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٧٨ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٤ی کانوونی دووەم - ستیان ئۆھر، یاریزانانی تۆپی پێ * ١٤ی شوبات – ئێندرێ ھانسن، یاریزانانی تۆپی پێ * ٢٨ی شوبات – ئاودۆن گرۆنڤۆلد، یاریزانانی خلیسکێنەی سەر بەفری ئازاد * ١٣ی ئازار - ئێرلیند فوگلوم، سیاسەتمەدار * ٥ی ئایار – ئۆلا گیلۆ، ئاوازدانەر و پیانۆژەن * ٢٦ی تەممووز - سیلڤیا مۆی، گۆرانیبێژی ئۆپێرا * ١٤ی تشرینی یەکەم - لارس ئێریک بارتنس، سیاسەتمەدار == مردنەکان == * ١٨ی کانوونی دووەم - جۆن لینگ، [[پارێزەر]]ی و سیاسەتمەدار (١٩٠٥) * ٢٠ی ئایار - بجارن بروستاد، ئاوازدانەر و کەمانژەن (١٨٩٥) * ١٧ی تشرینی یەکەم - سیگورد ئێڤەنسۆ، نووسەر و ڕۆژنامەنووس (١٩١٢) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1978_in_Norway|سەردێڕ=1978 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1978 in Norway|١٩٧٨ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} pzhdhnzo6jibwzi8cjjqh1sxnjli9rx 0 169628 1686260 1522416 2026-10-13T01:35:37Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686260 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٧٦ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢٤ی کانوونی دووەم - ئانیتا ئۆگلێند، گۆرانیبێژ * ٨ی ئایار – ماریوس ئێرلاندسن، شۆفێری پێشبڕکێ * ٢٠ی ئایار - تۆرگیر میکاڵسن، سیاسەتمەدار == مردنەکان == * ٧ی مارس - کلاوس ئیگ، ئاوازدانەر و ڕەخنەگری مۆسیقا (١٩٠٦). * ٧ یئایار – ئێریک برۆفۆس، ئابوریناس، سیاسەتمەدار و وەزیری (١٩٠٨) * ١٦ی تشرینی یەکەم – یۆھان بۆرگن، نووسەر، ڕۆژنامەنووس و ڕەخنەگر (١٩٠٢) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1979_in_Norway|سەردێڕ=1979 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1979 in Norway|١٩٧٩ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 777cnjlqqe97hf23nde75k0woou12x1 0 169629 1686262 1522421 2026-10-13T01:35:57Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686262 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٨٠ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٢ی شوبات - مایا ڤایک، گۆرانیبێژ و گۆرانی نووس * ٢ی ئازار - ئینگرید بۆلشۆ بەردال، خانمەئەکتەر و گۆرانیبێژ و بەرھەمھێنەری فیلم * ٢ی نیسان - لوبنا جافری، سیاسەتمەدار * ١٤ی ئایار – ئەندەرس تیڤاند، سیاسەتمەدار * ١٧ی ئاب - لێنین مارلین، گۆرانیبێژ == مردنەکان == * ١٢ی نیسان - سۆنجا ویگەرت، خانمەئەکتەر (١٩١٣). * ٢٥ی کانوونی یەکەم – ئۆلاف دالگارد، فیلمساز و ئەدەب و مێژووناسی ھونەر (١٨٩٨) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1980_in_Norway|سەردێڕ=1980 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1980 in Norway|١٩٨٠ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} a2f6d4f9opk82yibcj2mi2i9dqjjkm0 0 169630 1686264 1522423 2026-10-13T01:36:17Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686264 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٨١ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢٥ی شوبات - ئان سۆلسڤیک، سیاسەتمەدار * ١٧ی ئازار - سیمن برینێ، یاریزانانی تۆپی پێ * ٢٣ی تەممووز – لیزا ئەیساتۆ، ھونەرمەند * ٢٨ی تەممووز – فرانک کجۆشاس، ئەکتەر * ١ ی ئەیلوول - ئەنگەرلیس ھانسن سیاسەتمەدار == مردنەکان == * ٣ی کانوونی دووەم – کارل ئیڤانگ، پزیشک (١٩٠٢) * ١١ی ئایار - ئۆد ھاسل، کیمیاگەرە فیزیکییەکان و براوەی خەڵاتی نۆبڵ (١٨٩٧) * ٥ی تەممووز - ئۆلاف لارسن، سەرنووسەری ڕۆژنامە و سیاسەتمەدار (١٨٩٤) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1981_in_Norway|سەردێڕ=1981 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1981 in Norway|١٩٨١ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 5q0dk6h0a0tywngpodfgvq5i5z1h4cj 0 169631 1686266 1522426 2026-10-13T01:36:37Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686266 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٨٢ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٩ی کانوونی دووەم – ماریا سۆلھایم، گۆرانیبێژ - گۆرانی نووس * ٤ی تەممووز – جولی ئەندم، سیناریۆنووس، دەرھێنەر و بەرھەمھێنەری تەلەڤیزیۆن == مردنەکان == * ٢٠ی شوبات - ئەلفەھیلد ھۆڤدان، ڕۆژنامەنووس و بەڕێوەبەری گەشتیاری (لەدایکبووی ١٩٠٤). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1982_in_Norway|سەردێڕ=1982 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1982 in Norway|١٩٨٢ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 0r4n9yo5cwa3jx3ndpqikj253zjxey5 0 169632 1686268 1522429 2026-10-13T01:36:57Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686268 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٨٣ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١١ی کانوونی دووەم – کریستیان پی. ویڵسگورد، بازرگان و سیاسەتمەدار * ١ی تەممووز - ماریت لارسن، گۆرانیبێژ و گۆرانی نووس == مردنەکان == * ١٢ی نیسان - یۆرگن جوڤێ یاریزانی تۆپی پێی نێودەوڵەتی (لەدایکبووی ١٩٠٦). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1983_in_Norway|سەردێڕ=1983 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1983 in Norway|١٩٨٣ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 8ehkc1yez3ti7kmp7jznd3qn764y1e6 0 169638 1686270 1522432 2026-10-13T01:37:17Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686270 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٨٤ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == * ٥ شوبات – ترۆندی ئۆلسن ، یاریزانان * ٢٥ی ئایار – ماریۆن ڕاڤین، گۆرانیبێژ و گۆرانی نووس * ٢٨ی ئایار - ئینا ورۆلدسن ، گۆرانیبێژ و گۆرانی نووس * ١٣ی حوزەیران – ئانا لجونگرین، سیاسەتمەدار == مردنەکان == * ٥ی نیسان - لیلمۆر ڤۆن هاننۆ ، خانمەئەکتەر و نووسەر ( لەدایکبووی ١٩٠٠ ) * ٦ی ئەیلول - لیڤ کریبێرگ ، پزیشکی نەخۆشی ( لەدایکبووی ١٨٩٦ ) * ٢٠ی تشرینی دووەم - تریگڤ براتێلی سیاسەتمەدارو دوو جار سەرۆک وەزیرانی نەرویژ ( لەدایکبووی ١٩١٠ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1984_in_Norway|سەردێڕ=1984 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1984 in Norway|١٩٨٤ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} juay7jnx93o1sst6stwyemrjq0becab 0 169639 1686272 1522435 2026-10-13T01:37:37Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686272 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٨٥ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == * ٦ ی ئازار – ئۆلاف داڵن، گۆڵپارێزی تۆپی پێ * ١٢ی نیسان - سیری نیلسن، گۆرانیبێژ - گۆرانی نووس * ١ی کانوونی یەکەم – پێتەر ئەلیاسن، یاریزانی خلیسکێنەی سەر بەفر == مردنەکان == * ١٠ی کانوونی دووەم – ئەندیبی بژوک، نووسەر و شاعیر (لەدایکبووی ١٩١٨) * ٦ی شوبات – ئینگر ھاگێروپ، نووسەر، شانۆنووس و شاعیر (لەدایکبووی ١٩٠٥) * ٢٤ نیسان - بێرنت ئینکڤالدسن، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٠٢) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1985_in_Norway|سەردێڕ=1985 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1985 in Norway|١٩٨٥ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} hplotxfttxxahb4jp8alpop8y02te3e 0 169645 1686274 1522438 2026-10-13T01:37:57Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686274 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٨٦ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == * ١٠ی شوبات - جوکیم ھیکرود یاریزانی تۆپی پێ * ١٠ی ئازار – جۆن ئارااس، یاریزانی بازدەری خلیسکێنەی سەر بەفر * ٢٢ی حوزەیران - کریستیان سپۆنی یاریزانی تۆپی دەست * ٨ ی تشرینی یەکەم – کامەلا ھێرم، یاریزانی تۆپی دەست == مردنەکان == ٤ ی تشرینی دووەم – تۆرۆلف ڕافتۆ، چالاکوانی مافی مرۆڤ و پرۆفیسۆر لە مێژووی ئابووری (لەدایکبووی ١٩٢٢) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1986_in_Norway|سەردێڕ=1986 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1986 in Norway|١٩٨٦ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} fvess9u6s896oqp607hmt53anro9ixh 0 169648 1686276 1522441 2026-10-13T01:38:17Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686276 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٨٧ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == ==مردنەکان == * ٢٦ی شوبات - کنوت فرایدنلاند ، سیاسەتمەدارو وەزیر ( لەدایکبووی ١٩٢٧ ) . * ٢٠ی ئایار – ئۆتۆ کارلمار، بەرهەمهێنەری فیلم، نووسەر و ئەکتەر (لەدایکبووی ١٩٠٢) * ٢٦ تشرینی یەکەم – بیورج لیلین ، ڕۆژنامەنووس و کۆمێنتاری وەرزشی ( لەدایکبووی ١٩٢٧ ) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1987_in_Norway|سەردێڕ=1987 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1987 in Norway|١٩٨٧ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} joqe4ce7qvp3x7c1qrirq9qq6cmkjyi 0 169652 1686279 1522444 2026-10-13T01:38:47Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686279 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٨٨ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == * ٧ شوبات – ماگنس یۆندال، یاریزانی تۆپی دەست * ١٢ نیسان - تۆن داملی ئابێرگ، گۆرانیبێژ == مردنەکان == * ١٧ی ئایار - گرێتا نیسان، خانمەئەکتەر (لەدایکبووی ١٩٠٦). * ١٤ی تەممووز - ئێریک برادلاند، دیپلۆماتکار و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩١٠). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1984_in_Norway|سەردێڕ=1988 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1988 in Norway|١٩٨٨ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} pcbrgv7eu3gb0ehajje9n9bl6kiofk5 0 169654 1686281 1522447 2026-10-13T01:39:07Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686281 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٨٨ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == ٢٩ی کانوونی دووەم - ماریتا سکامڵسرود لوند، یاریزانی تۆپی پێی خانمانی نەرویژ == مردنەکان == * ٤ی شوبات - یوھان ڕێوتز گجێرمۆئی ئابووریناس و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٩٦) * ٧ی ئایار – ئانتۆن ڕۆنبێرگ، نووسەر، ڕەخنەگری شانۆ، و دەرھێنەری شانۆ (لەدایکبووی ١٩٠٢) * ١٢ی ئاب - لیلبیل ئیبسن، سەماکار و ئەکتەر (لەدایکبووی ١٨٩٩). * ٣٠ی تشرینی دووەم - ئینگبۆرگ ڕفلینگ ھاگن، نووسەر و مامۆستا (لەدایکبووی ١٨٩٥). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1989_in_Norway|سەردێڕ=1989 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1989 in Norway|١٩٨٩ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 6bkga2ob2he6h06dyw4zji6s2al0w9u 0 169657 1686283 1522452 2026-10-13T01:39:27Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686283 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٨٨ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == * ٤ کانوونی دووەم – پال ئەندرێ ھێلند، یاریزانان * ٥ کانوونی دووەم – ئۆلی ئەممۆند سڤێن، یاریزانان * ٦ کانوونی دووەم - کریستیان ئۆپسێت، یاریزانان * ٢ی شوبات – پاتریک سڤێندسن، موزیکژەن * ٣ی شوبات - مایکل کارڵسن، یاریزانان * ١٤ی شوبات - ئادەما دیوماندی، یاریزانان == مردنەکان == * ٦ی نیسان – کارستێن بیرھین، ئەکتەر (١٩١٨) * ٢٧ی حوزەیران – ئۆلاف بێنوم، سیاسەتمەدار (١٨٩٦) * ١٠ی تشرینی یەکەم - ئێرلینگ گجون، تەلارساز (١٨٩٨). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1990_in_Norway|سەردێڕ=1990 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ١٩٩٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1990 in Norway|١٩٩٠ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} l36snjwpbyiifsb6m1bzfia88hqx51j 0 169660 1686287 1522455 2026-10-13T04:33:10Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686287 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٩١ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == * ١٥ی شوبات - کاری براتسێت یاریزانی تۆپی دەست * ٥ی ئەپریل – تیا مۆڕک یاریزانی تۆپی دەست * ٢٥ی تەممووز - ئاماندا کورتۆڤیچ یاریزانی تۆپی دەست * ٢٥ی ئەیلوول - ستاین برێدال ئۆفتێدال یاریزانی تۆپی دەست == مردنەکان == * ١٧ کانوونی دووەم – ئۆلاف، پادشای نەرویج (لەدایکبووی ١٩٠٣). * ٢١ شوبات - ئۆسکار کریستیان گۆندەرسن، سیاسەتمەدارو وەزیر (لەدایکبووی ١٩٠٨). * ٢٨ تەممووز - لارس تانجێڤیک، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٠٢). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1991_in_Norway|سەردێڕ=1991 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ١٩٩٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1991 in Norway|١٩٩١ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} dgqiwhpqznel4kh13x5zewnv2ojrgn8 0 169705 1686289 1522458 2026-10-13T04:33:30Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686289 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٩٢ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == * ١٥ی کانوونی دووەم - جۆشوا کینگ، یاریزانان * ٢٥ی کانوونی دووەم – کریستیان لاندو، یاریزانی تۆپی پێ بەرگریکار/ھێڵی ناوەڕاست * ٢٧ی کانوونی دووەم – ئیسابێل پێدرسن، یاریزانی گۆڕەپان و مەیدان * ٢٠ی شوبات – تۆماس دراگ، یاریزانان * ١٠ی ئازار - ڕوبن گابریێلسن، یاریزانی تۆپی پێ لە ھێڵی ناوەڕاست * ٣٠ی حوزەیران - فرێدریک ھاوگن یاریزانان * ٢٥ی تەممووز - مارکوس ھێنریکسن، یاریزانی تۆپی پێ لە ھێڵی ناوەڕاست == مردنەکان == * ٢٠ی کانوونی دووەم - ترۆند ھێگنا، ڕۆژنامەنووس و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٩٨). * ٢٧ی ئازار - ھارالد سێڤرود، ئاوازدانەر (لەدایکبووی ١٨٩٧). * ٦ی نیسان - ئێرلینگ ویکبۆرگ، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٩٤) * ٥ی ئەیلوول - جێنس ئاروپ سیپ، مێژووناس (لەدایکبووی ١٩٠٥) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1992_in_Norway|سەردێڕ=1992 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ١٩٩٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1992 in Norway|١٩٩٢ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} j1i8qty9hdnv5fk5ed3ob9e19u2zkc6 0 169706 1686291 1522461 2026-10-13T04:33:50Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686291 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٩٣ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == * ٨ی ئاب - ئیمیلی ئینگەر ، سیاسەتمەدار ==مردنەکان == * ٢٠ی نیسان – ئۆسڤاڵد هەرجۆ ، ئەندامی بەرخۆدێران ( لەدایکبووی ١٩١٠ ) * ١٠ی ئاب – یۆرۆنیمۆس ، گیتارژەن (لەدایکبووی ١٩٦٨) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1993_in_Norway|سەردێڕ=1993 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ١٩٩٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1993 in Norway|١٩٩٣ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 3nbsq9qal4hhp5qdr41bomae6ttvnog 0 169707 1686293 1522464 2026-10-13T04:34:10Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686293 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٨٨ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == * ١ی کانوونی دووەم - ئێمیلی ھیگ ئارنتزن، خانمە یاریزانی تۆپی دەست * ٧ی نیسان - ماریا تیڤیبێرگ، یاریزانی خلیسکێنەی سەر بەفر == مردنەکان == * ٢٩ی کانوونی دووەم – جاکۆب ڤایج، مێژووناس و لێپرسراوی مۆزەخانە (لەدایکبووی ١٩٠٥) * ٢٣ ئایار – ئۆلاف ئێچ ھاوگ، شاعیر (لەدایکبووی ١٩٠٨) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1994_in_Norway|سەردێڕ=1994 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ١٩٩٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1994 in Norway|١٩٩٤ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 75ufs52fp2uws5mdph6e0pu3keyeo21 0 169708 1686295 1522467 2026-10-13T04:34:30Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686295 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٩٥ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == * ١٨ی شوبات - کارۆلاین گراھام ھانسن، یاریزانانی تۆپی پێی ئافرەتان * ٨ی ئاب - ماڵن ڕیتان، گۆرانیبێژ == مردنەکان == * ٤ ی ئایار - ئارنێ ئارناردۆ، پێشکەشکاری سێرک (لەدایکبووی ١٩١٢). * ٢٦ی ئایار - سیگمۆند سکارد، شاعیر و نووسەر و پرۆفیسۆری بواری ئەدەب (لەدایکبووی ١٩٠٣). * ٢٥ی تشرینی دووەم - لیف بەستەر، گۆرانیبێژ و ئەکتەر (لەدایکبووی ١٩١٠). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1995_in_Norway|سەردێڕ=1995 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ١٩٩٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1995 in Norway|١٩٩٥ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} bfoh0i0i825rlv0wk6hsip3fsgoxf5b 0 169709 1686298 1522470 2026-10-13T04:35:00Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686298 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٨٨ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == * ٢٩ کانوونی دووەم - نۆرا فۆس ئەلجابری، گۆرانیبێژ * ١٥ی شوبات - سین جێنسن، یاریزانان * ٢٠ی ئازار - سیسیلی فیسکەرستراند، یاریزانان * ١٣ی نیسان – کریستۆفەر ھاڵڤۆرسن، پاسکیلسوار * ٣ی ئایار - مۆرتن کۆنرادسن، یاریزانان * ٢٨ی تەممووز – ڕاسموس تیلەر، پاسکیلسوار * ١ی تشرینی یەکەم – میلانی ستۆککێ یاریزانی تێنس == مردنەکان == * ٢٤ی کانوونی دووەم - سیگورد براتیلی، سەرۆکی کەنیسە (١٩٠٥) * ١٢ی ئایار – کریستن سند، تەلارسازی (١٨٩٥) * ٣ی تشرینی دووەم - مارتین سیم، بازرگان و ئەندامی بەرھەڵستکاری جەنگی دووەمی جیھانی (١٩١٥) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1996_in_Norway|سەردێڕ=1996 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ١٩٩٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1996 in Norway|١٩٩٦ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} gp0vrvcuiolndjd1c802l4vbfcnld9q 0 169710 1686300 1522473 2026-10-13T04:35:20Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686300 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٩٧ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == * ١٥ی شوبات - ماری دۆلڤیک مارکوسن، یاریزانان * ٦ی ئازار - ئالیشا بۆی، خانمەئەکتەر == مردنەکان == * ٤ی کانوونی دووەم – تۆرمۆد سکاژستاد، شاعیر، ڕۆماننوس، شانۆنووس، ئەکتەر و دەرھێنەری شانۆ (١٩٢٠). * ١٤ی کانوونی دووەم – ھنی مویر، سەماکار و سەماکار (١٩٢٥). * ٢ی ئاب - ھارالد کیھلێ، وێنەکێش (١٩٠٥). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1997_in_Norway|سەردێڕ=1997 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ١٩٩٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1997 in Norway|١٩٩٧ لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:ئەورووپا لە ١٩٩٧]] tes6i0sdkts6ub8s090vwrxh99s4mca 0 169711 1686302 1522476 2026-10-13T04:35:40Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686302 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٨٨ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == == مردنەکان == * ٣٠ی تەممووز - ئەکسێل بوخ، سیاسەتمەدار (١٩٣٠) * ٢٣ی ئاب – ڕۆڵف سۆدەر، ئەکتەر (١٩١٨) * ٣١ی کانوونی یەکەم - ئێرلینگ نۆرڤیک، سیاسەتمەدار (١٩٢٨) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1998_in_Norway|سەردێڕ=1998 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ١٩٩٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1998 in Norway|١٩٩٨ لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:ئەورووپا لە ١٩٩٨]] brlgjqlncibzllj2o3e7si3xghwlguf 0 169712 1686304 1522479 2026-10-13T04:36:00Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686304 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٩٩ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == == مردنەکان == * ٢٨ی ئازار - جێنس بووک - جێنسسن، گۆرانیبێژی بەناوبانگ، گۆرانی نووس، دەرھێنەری شانۆیی (١٩١٠). * ٢٢ی کانوونی یەکەم - پێر ھابیل، ئەکتەری کۆمیدی (١٩٠٢) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1999_in_Norway|سەردێڕ=1999 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ١٩٩٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|1999 in Norway|١٩٩٩ لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:ئەورووپا لە ١٩٩٩]] j57iutd3dfccyfbrr83e6704zdalcq1 0 169713 1686363 1522570 2026-10-13T07:35:36Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686363 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٨٨ لە نەرویژ''' == ڕووداوەکان == == لەدایک بوونە دیارەکان == * ٦ی شوبات – یۆرگن ستراند لارسن، یاریزانانی تۆپی پێ == مردنەکان == * ٢ی نیسان – گرێتا گینت، گۆرانیبێژ، سەماکار و ئەکتەر (١٩١٦) * ٢ی نیسان - سینوڤ ئانکەر ئاورداڵ، ھونەرمەندی ڕستن و چنین (١٩٠٨) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/2000_in_Norway|سەردێڕ=2000 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|دەیەی ٢٠٠٠}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{پۆلی کۆمنز|2000 in Norway|٢٠٠٠ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} a0sa46oxmdzkpqeq1vc1kz0j4c10dwn 0 169726 1686242 1527809 2026-10-13T00:08:58Z Bilalinfo 57400 پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار 1686242 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum|name=پێشانگای هونەری کۆری|native_name=조선미술박물관|native_name_lang=ko|logo=|logo_upright=|logo_alt=|logo_caption=|image=File:PYONGYANG CITY KIM IL SUNG SQUARE DPR KOREA OCT 2012 (8269898986).jpg|image_size=|image_upright=|alt=|caption=پێشانگای هونەری کۆری (٢٠١٢)|pushpin_map=|pushpin_relief=|pushpin_map_size=|pushpin_caption=|pushpin_label=|coordinates=<!-- {{coord|LAT|LON|display=inline,title}} -->|former_name=<!-- or |former_names= -->|established={{start date|1948|08|11|df=y}}|dissolved=<!-- {{end date|YYYY|MM|DD|df=y}} -->|location=[[پیۆنگیانگ]], [[کۆریای باکوور]]|type=مۆزەخانەی هونەری|accreditation=|key_holdings=|collections=|collection_size=|visitors=|founder=|executive_director=|leader_type=|leader=|director=|president=|ceo=|chairperson=|curator=|architect=|historian=|owner=|employees=|public_transit=|parking=<!-- or |car_park= -->|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|network=|embedded=<!-- or |nrhp= -->}} '''پێشانگای ھونەری کۆریا''' ({{بە ئینگلیزی|Korean Art Gallery}}) مۆزەخانەیەکی ھونەرییە و دەکەوێتە بەشی باشووری مەیدانی «کیم ئیل سانگ» لە ناوەندی پیونگ یانگ لە کۆریای باکوور، لە ئابی ١٩٥٤ کرایەوە.<ref>[http://www.korea-dpr.com/museums.html Democratic People's Republic of Korea - Museums]( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403071108/http://korea-dpr.com/museums.html |date= ٣ی نیسانی ٢٠١٣ }})</ref> == مێژوو == پێشانگای هونەری کۆری بۆ یەکەمجار لە ١١ی ئابی ١٩٤٨ کرایەوە، و دواتر لە ساڵی ٢٠١٠دا نۆژەنکرایەوە.<ref name="2010-kcna">{{Cite news|date=13 April 2010|url=https://kcnawatch.org/newstream/1451888648-934407172/korean-art-gallery-rebuilt/|title=نۆژەنکردنەوەی پێشانگای هونەری کۆری|newspaper=[[Korean Central News Agency]]|publisher=[[KCNA Watch]]|accessdate=30 May 2021}}</ref> تا ساڵی ٢٠٢٠، زیاتر لە ٦ ملیۆن کەس سەردانی مۆزەخانەکەیان کردووە.<ref name="2010-kcna-2">{{Cite news|date=10 March 2020|title=زیاتر لە ٦ ملیۆن کەس سەردانی پێشانگای هونەری کۆرییان کردووە|work=[[Korean Central News Agency]]|publisher=[[KCNA Watch]]|url=https://kcnawatch.org/newstream/1583903763-118551595/over-6-million-people-have-visited-korean-art-gallery/|access-date=30 May 2021}}</ref> == نەخشەسازی == مۆزەخانەکە ٢٢ پێشانگا، هۆڵێکی پێشانگا، چەند ژوورێکی پاراستن و ژوورێکی لێکۆڵینەوەی هەیە.<ref name="ministry">{{Cite web |url=http://www.korart.sca.kp/index.php/artmuseum |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210530162528/http://www.korart.sca.kp/index.php/artmuseum |archivedate=30 May 2021 |access-date=30 May 2021 |title=پێشانگای هونەری کۆری |url-status=live |publisher=وەزارەتی ڕۆشنبیریی کۆریای باکوور}} ''تێبینی: وتاری ماڵپەڕەکە بە زمانی کۆرییە. لەگەڵ ئەوەشدا، دەتوانیت لە گۆشەی سەرەوەی ڕاستەوە 'English' کورتەکل بکەیت بۆ گۆڕینی.''</ref><ref name="tourism">{{Cite web |url=http://www.tourismdprk.gov.kp/place/20 |access-date=30 May 2021 |title=پێشانگای هونەری کۆری |publisher=دەستەی گشتیی گەشتوگوزار}} ''تێبینی: وتاری ماڵپەڕەکە بە زمانی کۆرییە. لەگەڵ ئەوەشدا، دەتوانیت لە گۆشەی سەرەوەی ڕاستەوە کورتەکل بکەیت لەسەر '조선어' بۆ هێنانی لیستێکی دابەزین، و هەڵبژاردنی '영어' بۆ گۆڕینی تێکستەکە بۆ زمانی ئینگلیزی.''</ref> مۆزەخانەکە ڕووبەرێکی زیاتر لە {{convert|10000|m2|ft2}} لە خۆ دەگرێت و چەندین شێوازی جۆراوجۆری بەرهەمی هونەری لەخۆدەگرێت لەوانە تابلۆی کۆری، تابلۆی ڕۆنی، پەیکەرتاشی و چنراوەکان.<ref>{{Cite news|date=March 2, 2011|title=پێشانگای هونەری کۆری|work=[[Korean Central News Agency]]|publisher=[[KCNA Watch]]|url=https://kcnawatch.org/newstream/1451891869-250009739/korean-art-gallery/|access-date=May 30, 2021}}</ref> هەروەها دیواری گۆڕەکان هەن کە دەگەڕێنەوە بۆ پێش [[سەدەی ٤ەم|سەدەی چوارەم]].<ref name="tourism" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|نژیاروانی|کۆریای باکوور|ھونەرەکان|مێژوو|دەیەی ١٩٥٠|جوگرافیا }} {{پۆلی کۆمنز|Korean Art Gallery}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پۆل:کۆریای باکوور]] qhsk9pasijdow98syq1uz5npodzrhql 0 169912 1686126 1683358 2026-10-12T20:26:50Z Bilalinfo 57400 /* تۆڕی ماڵەوە */ 1686126 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە|image=Parinaz Izadyar 2019.jpg}}'''پەریناز ئیزەدیار''' (بە [[زمانی فارسی|فارسی]]: پریناز ایزدیار؛ لەدایکبووی ۳۰ی ئابی ۱۹۸٥) ئەکتەرێکی [[ئێران|ئێرانییە]]. بە ڕۆڵگێڕان لە زنجیرەکانی ''زەمانە'' (۲۰۱۲) و ''[[شەھرەزاد (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|شەهرزاد]]'' (۲۰۱٥–۲۰۱۸) لە دەرهێنانی [[حەسەن فەتحی]] گەیشتە ناوبانگ. لە فیلمەکانی ''[[ھەتاھەتا و یەک ڕۆژ]]'' (۲۰۱٦)، ''[[مەتری شەش و نیو]]'' (۲۰۱۹) و ''[[ژن و منداڵ (فیلم)|ژن و منداڵ]] (فیلم)'' (۲۰۲٥) لە دەرهێنانی [[سەعید ڕووستایی|سەعید ڕۆستایی]] ڕۆڵی گێڕاوە. ئیزەدیار پیشەی ئەکتەریی بە ڕۆڵگێڕان لە فیلمی ''یک مرد، یک شهر'' (۲۰۰۸) دەست پێکرد. بۆ ڕۆڵگێڕان لە ''[[ھەتاھەتا و یەک ڕۆژ]]'' (۲۰۱٦) سەرکەوتوو بوو لە وەرگرتنی [[سیمورغی بلوورین|سیمورغی بلوریی]] باشترین ئەکتەری ڕۆڵی یەکەمی ژن لە [[فێستیڤاڵی فیلمی فەجر]] و بۆ ڕۆڵگێڕان لە ''تابستان داغ'' (۲۰۱۷) و ''سه کام حبس'' (۲۰۲۰)یش پاڵێوراو بووە بۆ وەرگرتنی ئەم خەڵاتە. ڕۆڵی جەیران، هاوسەری [[ناسڕەددین شا|ناسرەدین شای]] لە زنجیرەی ''[[جەیران (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|جیران]]'' (۲۰۱۹–۲۰۲۳) گێڕا. ڕۆڵگێڕانی لە ''زن و بچه'' (۲۰۲٥) لە ڕوانگەی ڕەخنەگرانی ''دەدلاین'' و ئیندیوایەر چانسی یەکەمی بەدەستهێنانی خەڵاتی باشترین ئەکتەری ژنی [[فێستیڤاڵی فیلمی کان|فێستیڤاڵی کانی]] لە فێستیڤاڵی فیلمی کانی ۲۰۲٥دا هەبوو.<ref>{{cite web |date=2025-05-24 |url=https://www.isna.ir/news/1404030301100/نخل-های-طلای-کن-به-کدام-فیلم-ها-و-بازیگران-می-رسد |access-date=2025-08-09 |website=ایسنا |title=نخڵە زێڕینەکانی کەن بە کام فیلم و ئەکتەران دەگات؟ |publisher=ایسنا}}</ref><ref>{{cite news|date=2025-05-24|title=پێشبێنی: پەریناز ئیزەدیار دەبێتە براوەی خەڵات لە فێستیڤاڵی کەن|url=https://www.dtonline.ir/پیشبینی-پریناز-ایزدیار-برنده-جایزه-در-جشنواره-کن-میشود/|work=دنیای تصویر|access-date=2025-07-18}}</ref> لە ڕیزی گرانبەهاترین ئەکتەرە ژنەکانی ئێراندایە.<ref>{{cite web |date=22 September 2024 |url=https://www.khabaronline.ir/news/1961246 |access-date=2026-09-04 |website=خبرآنلاین |title=سەحەر دەوڵەتفەر و پەریناز ئیزەدیار بەرزترین مووچە وەردەگرن}}</ref> ئامادەبوونی لە فیلمە پڕفرۆشەکان و وەرگرتنی دوو جار خەڵاتی «باشترین ئەکتەری ژنی کاریگەر لە ڕاکێشانی بینەر»یش لە نیشانەکانی سەرکەوتنی بووە لە ڕاکێشانی بینەردا.<ref>{{cite news|url=http://fna.ir/3h798u|title=ڕێزلێنان لە ۷ ئەستێرەی هونەری حەوتەم لە سێیەمین ڕێوڕەسمی سوپاسی بەرهەمهێنەران|publisher=فارس|date=2024-01-19}}</ref> == سەرەتای ژیان و خوێندن == لە ٣٠ی ئابی ١٩٨٥ لە [[بابۆل]] لەدایکبوو. باوکی خەڵکی [[ساری]] و دایکی خەڵکی بابۆل بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=وقتی پریناز ایزدیار مازندرانی صحبت می کند !|سەردێڕ=https://www.aparat.com/v/c69j4be|وبگاه=ایسکانیوز|بازبینی=2025-12-28|توسط=آپارات}}</ref> منداڵیی لە [[ساری]] بەسەر برد و لە قۆناغی ناوەندی ھات بۆ [[تاران]]، لە قۆناغی ئامادەیی بەھۆی بارودۆخی کاری باوکی بۆ ماوەیەک چوو بۆ بابۆل و جارێکی تر گەڕایەوە بۆ تاران. خێزانەکەی دوای چەند ساڵێک کاتێک کاری باوکی لە تاران تەواو بوو گەڕانەوە بۆ باکوور بەڵام ئەو لە تاران مایەوە.<ref name="گلستان"/> ئیزەدیار لە منداڵییەوە ئارەزووی ھونەر، بەتایبەت ڕۆڵگێڕانی ھەبوو و مەبەستی بوو لە زانکۆ لە بەشی ھونەر بەردەوام بێت. لەگەڵ ئەوەشدا، بەھۆی دژایەتی خێزانەکەی کە ھانیان دەدا بۆ خوێندن لە بەشێکی تر بێجگە لە [[ئەکتەر|ڕۆڵگێڕان]]، بەشی گرافیکی ھەڵبژارد. سەرەڕای ئەمەش، ھێشتا ئارەزووی لە ڕۆڵگێڕان بوو و بڕیاری دا بە ئامادەبوونی لە تاران، بەدواداچوون بۆ چالاکییەکانی لەم بوارەدا بکات.<ref name="گلستان">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=پریناز ایزدیار، دختر شمال ایران از شهرش می‌گوید|نام خانوادگی=حسینی|نام=نگار |سەردێڕ=https://golestanema.com/news/وب‌گردی/پریناز-ایزدیار،-دختر-شمال-ایران-از-شهرش-می‌گوید |تاریخ=۱۰ شهریور ۱۳۹۴ |توسط=گلستان ما |تاریخ بازبینی=۲ خرداد ١٤٠٤ |اثر=زندگی ایده‌آل}}</ref> == فیلمۆگرافی == === سینەما === {| class="wikitable" !ساڵ !ناونیشان !دەرهێنەر !ڕۆڵ !سەرچاوە |- | rowspan="2" |2026 | style="background:#FFFFCC;" |بۆنسای |عەلی بەهراد | |<ref>{{cite news|title=آغاز فیلمبرداری «بن‌سای» با پریناز ایزدیار؛ شروین حاجی‌پور بازیگر شد؟|url=https://fararu.com/fa/news/911056/%d8%a2%d8%ba%d8%a7%d8%b2-%d9%81%db%8c%d9%84%d9%85%d8%a8%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a8%d9%86-%d8%b3%d8%a7%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d9%be%d8%b1%db%8c%d9%86%d8%a7%d8%b2-%d8%a7%db%8c%d8%b2%d8%af%db%8c%d8%a7%d8%b1-%d8%b4%d8%b1%d9%88%db%8c%d9%86-%d8%ad%d8%a7%d8%ac%db%8c-%d9%be%d9%88%d8%b1-%d8%a8%d8%a7%d8%b2%db%8c%da%af%d8%b1-%d8%b4%d8%af|access-date=8 اکتبر 2025|publisher=فرارو|date=۱۴ مهر ۱۴۰۴}}</ref> |- | style="background:#FFFFCC;" |زوزه |ئومێد شەمس | |<ref>{{cite news|url=https://hamshahrionline.ir/xbTtG|title=«زوزه» پریناز ایزدیار، هوتن شکیبا و امیر جدیدی|publisher=همشهری‌آنلاین|date=۳۰ خرداد ۱۴۰۵}}</ref> |- |2025 |[[ژن و منداڵ (فیلم)|ژن و منداڵ]] |[[سەعید ڕووستایی]] |مەھناز |<ref>{{cite news|url=https://www.etemadonline.com/بخش-فرهنگ-هنر-16/686766-پریناز-ایزدیار-پیمان-معادی-سعید-روستایی|title=پریناز ایزدیار و پیمان معادی شخصیت‌های اصلی فیلم روستایی|publisher=سینمااعتماد|date=۵ آذر ۱۴۰۳}}</ref> |- |2024 |سەدام |پەدرام پوورئامیری |سورەییا |<ref>{{cite news|url=https://www.isna.ir/news/1403022114874/عکس-رضا-عطاران-صدام-شد|title=عکس/رضا عطاران صدام شد!|publisher=ایسنا|date=۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۳}}</ref> |- |2022 |دیداری تایبەت |ئومێد شەمس |پەروانە شەمس |<ref>{{cite web |date=۱۴ بهمن ۱۴۰۰ |url=https://www.irna.ir/xjHqG4 |access-date= |title=ملاقات خصوصی امید شمس و ماهان حمید شاه‌حاتمی |publisher=خبرگزاری ایرنا}}</ref> |- | rowspan="2" |2020 |سه کام حبس |سامان سالوور |نەسیم |<ref>{{cite news|url=https://khabaronline.ir/xftfJ|title=پوستر فیلم سه کام حبس با بازی محسن تنابنده و پریناز ایزدیار/عکس|publisher=خبرآنلاین|date=۱۱ بهمن ۱۳۹۸}}</ref> |- |مغز استخوان |حەمیدڕەزا قوربانی |بەهار |<ref>{{cite news|url=https://khabaronline.ir/xhT4s|title=چهره پریناز ایزدیار روی پوستر مغزاستخوان|publisher=خبرآنلاین|date=۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۱}}</ref> |- | rowspan="3" |2019 |لتیان |عەلی تیمووری |سەلما |<ref>{{cite news|url=https://mehrnews.com/xMS3X|title=پریناز ایزدیار به لتیان پیوست|publisher=مهر|date=۱۹ آبان ۱۳۹۷}}</ref> |- |''[[مەتری شەش و نیو]]'' |[[سەعید ڕووستایی]] |ئیلھام |<ref>{{cite news|url=https://filcin.com/news/5186|title=تکرار همکاری‌های ابد و یک روز در متری شیش و نیم|publisher=فیلسین|date=۱۳ اسفند ۱۳۹۶|access-date=۱۳ ژوئیه ۲۰۲۳|archive-date=۲۱ دسامبر ۲۰۲۲|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221142608/https://filcin.com/news/5186|url-status=dead}}</ref> |- |[[سوورپێست (فیلم)|سوورپێست]] |[[نیما جاویدی]] |سوسەن کەریمی |<ref>{{cite news|url=https://cinemacinema.ir/news/پریناز-ایزدیار-به-سرخ-پوست-پیوست-همکار/|title=پریناز ایزدیار به سرخپوست پیوست|publisher=سینماسینما|date=۲۰ دی ۱۳۹۶}}</ref> |- | rowspan="2" |2018 |خوک |مانی حەقیقی |ئانی |<ref>{{cite web |date=۵ شهریور ۱۳۹۶ |url=http://www.khabaronline.ir/detail/701303/culture/cinema |language=فارسی |title=پریناز ایزدیار در جمع بازیگران فیلم «خوک» مانی حقیقی |publisher=خبر آنلاین}}</ref> |- |مقیمان ناکجا |شەهاب حسێنی | |<ref>{{cite news|سلام سینما|url=https://www.salamcinama.ir/movie/3650/مقیمان-ناکجا|title=فیلم مقیمان ناکجا|publisher=سلام سینما|date=۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۶}}</ref> |- | rowspan="3" |2017 |هت‌تریک |ڕامتین لوافی |لیدا |<ref>{{cite news|url=https://khabaronline.ir/xdvx5|title=کریستیانو رونالدو کنار پریناز ایزدیار روی پوستر یک فیلم|publisher=خبرآنلاین|date=۲۸ بهمن ۱۳۹۷}}</ref> |- |تابستان داغ |ئیبراهیم ئێرەج‌زاد |نەسڕین |<ref>{{cite news|url=https://www.isna.ir/news/00061654075/نمایش-آنلاین-تابستان-داغ-در-سوئد/|title=نمایش آنلاین تابستان داغ در سوئد|publisher=ایسنا|date=۳۰ فروردین ۱۴۰۰}}</ref> |- |ویلایی‌ها |مونیر قەیدی |خانمی خەیری |<ref>{{cite news|url=khabaronline.ir/x7nTh|title=تصاویر، پریناز ایزدیار، طناز طباطبایی، ثریا قاسمی و صابر ابر در نشست فیلم ویلایی ها|publisher=خبرآنلاین|date=۱۳ بهمن ۱۳۹۵}}</ref> |- | rowspan="2" |2016 |یک روز بخصوص |هومایۆن ئەسعدییان |سودابە |<ref>{{cite news|url=https://www.salamcinama.ir/news/6210/معرفی-کامل-فیلم-یک-روز-بخصوص-سودای-سیمرغ-سی-و-پنجمین-جشنواره-فیلم-فجر|title=معرفی کامل فیلم یک روز بخصوص/سودای سیمرغ سی و پنجمین جشنواره فیلم فجر|publisher=سلام سینما|date=۴ بهمن ۱۳۹۵}}</ref> |- |[[ھەتاھەتا و یەک ڕۆژ]] |[[سەعید ڕووستایی]] |سومییە |<ref>{{cite news|url=https://mag.cinematicket.org/7honarnamei-parinaz-izadyar/|title=یادداشتی دربارهٔ هفت هنرنمایی پریناز ایزدیار/مفسر محبت|publisher=سینماتیکت|date=۹ شهریور ۱۴۰۱}} {{بەستەری مردوو|url=https://mag.cinematicket.org/7honarnamei-parinaz-izadyar/ |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ }}</ref> |- | rowspan="3" |2015 |۳۶۰ درجه |سام قەریبیان |مەهتاب |<ref>{{cite news|url=https://www.salamcinama.ir/movie/227/360-درجه|title=فیلم ۳۶۰ درجه|publisher=سلام سینما|date=۱۷ آبان ۱۳۹۴}}</ref> |- |این سیب هم برای تو |سیروس ئەلوەند |شایستە | |- |استخر |ئیسماعیل فەلاح‌نوور |مانیا | |- |2014 |خط ویژه |موستەفا کیایی |مەرجان |<ref>{{cite news|url=https://filcin.com/film/casts/1283|title=بازیگران و عوامل خط ویژه|publisher=فیلسین|date=۱۴ اسفند ۱۳۹۲|access-date=۱۳ ژوئیه ۲۰۲۳|archive-date=۲۲ دسامبر ۲۰۲۲|archive-url=https://web.archive.org/web/20221222154811/https://filcin.com/film/casts/1283|url-status=dead}}</ref> |- |2012 |ورود آقایان ممنوع |ڕامبەد جەوان |سەحەر |<ref>{{cite news|url=https://filcin.com/film/casts/1364|title=همه بازیگران و عوامل فیلم ورود آقایان ممنوع|publisher=فیلسین|date=۲۲ بهمن ۱۳۹۲|access-date=۱۳ ژوئیه ۲۰۲۳|archive-date=۲۰ دسامبر ۲۰۲۲|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220195135/https://filcin.com/film/casts/1364|url-status=dead}}</ref> |- |2011 |در امتداد شهر |عەلی عەتەشانی |پەڕیناز | |- |2008 |یک مرد، یک شهر |حەسەن هیدایەت |کچی سەرھەنگ | |- |} === فیلمی کورت === {| class="wikitable" !ساڵ !ناونیشان !دەرهێنەر !ڕۆڵ !سەرچاوە |- |2024 |سرریز |نەهال دەشتی | |<ref>{{cite news|url=https://khorasannews.com/Newspaper/MobileBlock?NewspaperBlockID=805148|title=چهره‌ها و خبرها|publisher=روزنامه خراسان|date=۲۰ اسفند ۱۴۰۲}} {{بەستەری مردوو|url=https://khorasannews.com/Newspaper/MobileBlock?NewspaperBlockID=805148 |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ }}</ref> |- |2016 |جای منو توی اتاق بنداز |ئامیر تودەڕوستا | |<ref>{{cite news|url=https://www.fidanfilm.ir/جای-من-رو-توی-اتاق-بنداز-از-جشنواره-س/|title=فیلم کوتاه جای منو توی اتاق بنداز|publisher=فیدان|date=۲۵ شهریور ۱۳۹۵}}</ref> |- |} === زنجیرەی تۆڕی ماڵەوە === {| class="wikitable" !ساڵ !ناونیشان !دەرهێنەر !ڕۆڵ !سەرچاوە |- |2026 | style="background:#FFFFCC;" |''[[خاتوو شین (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|خاتوو شین]]'' |[[پارسا پیروزفەر|پارسا پیرووزفەر]] | |<ref>{{cite web |date=۱۱ مرداد ۱۴۰۵ |url=https://hamshahrionline.ir/xbZvn |website=همشهری‌آنلاین |language=fa |title=پارسا پیروزفر کارگردان سریال شد و نقش اول را به این خانم داد}}</ref> |- |2024 |[[ئەزازیل (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|ئەزازیل]] |[[حەسەن فەتحی]] |شووکا مێهرجوویی |<ref>{{cite news|url=https://www.mojnews.com/n/2sri|title=سانحه برای پیمان معادی|publisher=موج|date=۱۲ شهریور ۱۴۰۲}}</ref> |- |2022 |مهمونی |ئێرەج تەهماسب |وەک میوان |<ref>{{cite news|url=https://donya-e-eqtesad.com/بخش-سایت-خوان-62/3852592-پریناز-ایزدیار-به-مهمونی-ایرج-طهماسب-رفت-عکس|title=پریناز ایزدیار به مهمونی ایرج طهماسب رفت!|publisher=دنیای اقتصاد|date=۴ فروردین ۱۴۰۱}}</ref> |- |2020–2023 |[[جەیران (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|جەیران]] | rowspan="2" |[[حەسەن فەتحی]] |جیران |<ref>{{cite news|url=https://www.salamcinama.ir/news/69032/پریناز-ایزدیار-به-سريال-جیران-پيوست|title=پریناز ایزدیار به سریال جیران پیوست|publisher=سلام سینما|date=۱۳ آبان ۱۳۹۸}}</ref> |- |2015–2018 |[[شەھرەزاد (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|شەهرزاد]] |شیرین دیوانسالار |<ref>{{cite news|url=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1393/07/14/520134/مهدی-سلطانی-به-شهرزاد-فتحی-پیوست|title=مهدی سلطانی به شهرزاد فتحی پیوست|publisher=تسنیم|date=۱۴ مهر ۱۳۹۳}}</ref> |- |} === شانۆ === {| class="wikitable" !ساڵ !ناونیشان !دەرهێنەر !شوێنی ڕاپەڕاندن !ڕۆڵ !سەرچاوە |- |2018 |بینوایان |حسین پارسایی |هۆتێل ئیسپیناس پالاس |فانتین |<ref>{{cite web |author=تیوال |date= |url=https://tiw.al/ikgO |language=Fa |title=نمایش بینوایان با بازی پریناز ایزدیار}}</ref> |- |2017 |تهران زیر بال فرشتگان |عەلی سەرابی |هۆڵی سەرەکی شانۆی شار |شانۆنامەخوێن |<ref>{{cite news|url=http://www.tehranpicture.ir/fa/album/2312/نمایشنامه-خوانی-تهران-زیر-بال-فرشتگان|title=نمایشنامه خوانی تهران زیر بال فرشتگان|publisher=تهران آژانس عکس|date=۲۱ خرداد ۱۳۹۶}}</ref> |- |2015 |کابوس‌های یک پیرمرد بازنشسته |پیرووز کەرەمی |فەرهەنگسەرای سەروو |شانۆنامەخوێن |<ref>{{cite news|url=https://www.100honar.com/Theater/6342/نمایشنامه-خوانی-کابوس-های-یک-پیرمرد-بازنشسته-خاین-ترسو|title=نمایشنامه خوانی کابوس‌های یک پیرمرد بازنشسته خاین ترسو|publisher=۱۰۰هنر|date=۱۶ مرداد ۱۳۹۴}}</ref> |- |2014 |یک کلیک کوچولو |ئەحمەد سەلێمانی |شانۆی شار | |<ref>{{cite news|url=https://theater.ir/fa/movie/1131|title=یک کلیک کوچولو|publisher=ایران تئاتر|date=۳۱ تیر ۱۳۹۳}}</ref> |- |2013 |سفر به نهایت دور |محەممەد میرعەلی ئەکبەری | |شانۆنامەخوێن |<ref>{{cite web |date=4 اردیبهشت 1392 |url=http://isna.ir/fa/news/92020402802/اجراهای-تئاتر-برای-امور-خیریه |access-date=21 می 2013 |title=اجراهای تئاتر برای امور خیریه |publisher=ایسنا}}</ref> |- |} === تەلەڤیزیۆن === {| class="wikitable" !ساڵ !جۆری بەرهەم !ناونیشان !دەرهێنەر !ڕۆڵ !پەخش !سەرچاوە |- |2014 |فیلمی ڤیدیۆیی |زنده به گور |عەلی جەناب | | |<ref>{{cite web |author= |date= |url=http://www.mehrnews.com/news/2420726/زنده-به-گور-به-صداگذاری-رسید-سرهنگ-نیروی-انتظامی-بر-سر-دو |access-date= |title=«زنده به گور» به صداگذاری رسید/ سرهنگ نیروی انتظامی بر سر دو راهی |publisher=}}</ref> |- |2012 | rowspan="3" |زنجیرە |زمانه |حەسەن فەتحی |ئەرغەوان ئازەرنیا |[[کەناڵی سێ (ئێران)|کەناڵی سێ]] |<ref>{{cite web |date= |url=https://www.khabaronline.ir/news/277823/سریال-زمانه-از-نگاه-منتقدان-تجربه-موفق-کارگردان-مدار-صفر |access-date= |language=فارسی |title=سریال «زمانه» از نگاه منتقدان / تجربه موفق کارگردان «مدار صفر درجه» و «میوه ممنوعه» |publisher=خبرآنلاین}}</ref> |- | rowspan="2" |2011 |پنج کیلومتر تا بهشت |عەلیرەزا ئەفخەمی |مینا |[[کەناڵی سێ (ئێران)|کەناڵی سێ]] |<ref>{{cite news|url=https://www.salamcinama.ir/movie/zb1q/پنج-کیلومتر-تا-بهشت|title=فیلم پنج کیلومتر تا بهشت|publisher=سلام سینما|date=۲۱ بهمن ۱۳۹۰}}</ref> |- |مثل یک کابوس |شەھرام شاه حسێنی |نیگار |[[کەناڵی یەک (ئێران)|کەناڵی یەک]] |<ref>{{cite web |url=https://www.isna.ir/news/9011-18092/آغاز-پخش-سريال-مثل-يك-كابوس-با-صداي-حامد-بهداد |access-date=۴ تیر ۱۳۹۰ |title=آغاز پخش سریال «مثل یک کابوس» با صدای حامد بهداد |publisher=ایسنا}}</ref> |- | rowspan="2" |2010 |تەلەفیلم |فال قهوه |فرزاد مؤتمن |تەرگوڵ |[[کەناڵی چوار (ئێران)|کەناڵی چوار]] |<ref>{{cite web |author= |date= |url=https://www.topseda.ir/5552/دانلود-فیلم-فال-قهوه/ |access-date=2020-04-20 |website=Parinaz Izadyar |language=fa |title=Parinaz Izadyar {{!}} تله فیلم فال قهوه (انتهای بزرگراه) 1389}}</ref> |- |تەلەفیلم |گور به گور |بێهرەنگ تووفیقی | |سیمافیلم |<ref>{{cite news|url=https://www.farsnews.ir/news/8812031070%20%20%20%20/بهرنگ-توفيقي-تله‌فيلم-گوربه-گور-را-براي-نوروز-9-كليد-زد|title=بهرنگ توفیقی تله فیلم گور به گور را برای نوروز ۸۹ کلید زد|publisher=فارس|date=۳ اسفند ۱۳۸۸}}</ref> |- |2008 |فیلمی ڤیدیۆیی |همان روز |عەلیرەزا ئەمینی | | |<ref>{{cite news|url=https://telewebion.com/episode/0x1b39e91|title=فیلم سینمایی همان روز|publisher=تلوبیون|access-date=۱۴ فروردین ۱۴۰۲}} {{بەستەری مردوو|url=https://telewebion.com/episode/0x1b39e91 |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ }}</ref> |- |2007 |تەلەفیلم |ماه در سایه |سەعید ئیبراهیمی‌فەڕ |کیانا | | |- |} === دەنگ === {| class="wikitable" !ساڵ !ناونیشان !دەرهێنەر !ڕۆڵ !ڕوونکردنەوەکان !سەرچاوە |- |2023 |داستان گل |ڕادیۆ گەردوون | rowspan="3" |دەنگ |کتێب خوێن |<ref>{{cite news|url=https://www.instagram.com/p/CswIei0uPRw/?igsh=MWlsM2VhN2FpaWhiag==|title=دهمین داستان شنیدنی جایزه ارغوان با همکاری رادیوگردون|publisher=جایزه ارغوان|date=۳۱ مه ۲۰۲۳}}</ref> |- |2021 |باشو غریبه کوچک |سینمای نابینایان | |<ref>{{cite news|url=https://cinemacinema.ir/news/در-آستانه-زادروز-بهرام-بیضایی؛-انتشار/|title=در آستانه زادروز بهرام بیضایی؛ انتشار نسخه ویژه نابینایان فیلم «باشو غریبه کوچک» با صدای پریناز ایزدیار + تیزر|publisher=سینماسینما|date=۳۰ دی ۱۳۹۹}}</ref> |- |2018 |احساس رضایت |وەشانی بنکەی ڕۆشنبیریی ژیان |کتێبی دەنگی |<ref>{{cite news|url=https://fidibo.com/book/94799-کتاب-صوتی-احساس-رضایت|title=دانلود کتاب صوتی احساس رضایت با صدای پرینازایزدیار|publisher=فیدیبو|date=۲۸ آبان ۱۳۹۷}}</ref> |- |} === کلیپی گۆرانی === {| class="wikitable" !ساڵ !ناونیشان !ڕۆڵ !ڕوونکردنەوەکان !سەرچاوە |- |2017 |هوام دوباره پَسه |ئەکتەر |کلیپی گۆرانی هوام دوباره پَسه بە دەنگی [[موحسین چاوەشی|موحسین چاوشی]] |<ref>{{cite web |author= |date=۳ مرداد ۱۳۹۶ |url=http://www.ilna.ir/بخش-فرهنگ-هنر-6/515151-انتشار-کلیپ-ترانه-هوام-دوباره-پسه-با-بازی-پریناز-ایزدیار-فیلم |access-date= |title=انتشار کلیپ ترانه هوام دوباره پسه با بازی پریناز ایزدیار+فیلم |publisher=ایلنا}}</ref> |- |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Parinaz Izadyar}} * {{IMDb name|6346171}} * {{ئینستاگرام|parinazizadyar}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|ژن|ژیاننامە|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن|شانۆ}} [[پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئێرانی]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئێرانییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥]] [[پۆل:وەرگرانی سیمرغی بلوور]] [[پۆل:خانمەکتەرانی خەڵکی تاران]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنیی ئێرانی]] r9sdbmobvhrqx8zghd7bz55tabwwaxy 0 169932 1685967 1522078 2026-10-12T13:33:18Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685967 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٥٦ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١١ی کانونی دووەم - کریستیان سیندینگ ، ئاوازدانەر ( ١٩٤١ ) . * ١٧ی کانونی دووەم – جێنس براتیلی ، سیاسەتمەدار و یەکیک لە سەرۆک وەزیرانی نەرویژ ( ١٩٣٩ ) . * ٢١ی تەمموز - ئان بۆلێت هۆڵسن ، مامۆستا و چالاکی مافەکانی ژنان ( ١٩١٣ ) . * ١١ی ئەیلوول – ئۆتۆ جینسن ، سیاسەتمەدار و وەزیر (١٩١٨) == مردنەکان == * ١ی تەمموز - پێدەر جینسن فەوچالد ، سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٧٩١ ) . * ١٥ی سێپتەمبەر - سیڤەرین لۆڤینسکیلۆد سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٧٧٧ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1856_in_Norway|سەردێڕ=1856 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1856 in Norway|١٨٥٦ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 3inwmhvx1c76tnfsi6fn7cqher9nfth 0 169933 1685968 1522080 2026-10-12T13:33:28Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685968 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٥٧ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٥ ئازار - کریستیان میشێلسن، ماگناتیس، سیاسەتمەدار و یەکیک لە سەرۆک وەزیرانی نەرویژ (مردن ١٩٢٥). * ٢٧ی نیسان - تیۆدۆر کیتێلسن، ھونەرمەند (مردن١٩١٤) == مردنەکان == * ١١ی حوزەیران - جێنس ڕینینگ، قەشە (لەدایکبووی ١٧٧٨). * ١٤ی تشرینی یەکەم - جۆھان کریستیان دھھل، نیگارکێش (لەدایکبووی ١٧٨٨) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1857_in_Norway|سەردێڕ=1857 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1857 in Norway|١٨٥٧ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} m0jhfr7rv2wt193jw6eqes8inidz4v6 0 169941 1685969 1522082 2026-10-12T13:33:38Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685969 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٥٨ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٧ی شوبات - ھانس جۆرج یاکۆب ستانج سیاسەتمەدارو وەزیر (مردن ١٩٠٧). * ٢٧ی ئاب – پێر وینگ، ڕێبەری پیانۆژەن و ئاوازدانەر (مردن ١٩٣٥) == مردنەکان == == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1858_in_Norway|سەردێڕ=1858 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1858 in Norway|١٨٥٨ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} kcrpifkom80x9a3jqq8kz33mrpc1hbh 0 169942 1685970 1522084 2026-10-12T13:33:48Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685970 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} ''''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٥٩ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٤ی ئاب - کنوت ھەمسون، نووسەر، وەرگری خەڵاتی نۆبڵ لە بواری ئەدەبیات (مردن ١٩٥٢) == مردنەکان == * ١٩ کانوونی یەکەم – نیلس ئارنتزن سیم، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٧٨٢). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1859_in_Norway|سەردێڕ=1859 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1859 in Norway|١٨٥٩ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} an67ljr7a72g7tpm20vkfn9c35mtdp6 0 169943 1685971 1522088 2026-10-12T13:33:58Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685971 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٦٠ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٣ی شوبات - ڕودۆڵف کریفتینگ، پزیشک (١٩٤٢). * ٢٨ی شوبات - کارل جۆرج بارت، ماتماتیکزان و ئەندازیاری میکانیکی نەرویژی- ئەمریکی (١٩٣٩). * ٦ی نیسان – ئەندرز ھۆڤدن، سرودنووس، قەشە، نووسەر و وتاربێژ (١٩٤٣) * ٢٩ی نیسان - بێرتراند نارڤێسن، بازرگان (١٩٣٩). * ١١ی حوزەیران - ئۆدا کرۆھیچ، شێوەکار (١٩٣٥) == مردنەکان == * ٢٢ی حوزەیران - کریستیان ھێرسلب ھۆرنمان، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٧٨١). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1860_in_Norway|سەردێڕ=1860 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1860 in Norway|١٨٦٠ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 124rv4ez2ocrwfb6s2bh4h5tnax2mkp 0 169944 1685972 1522090 2026-10-12T13:34:08Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685972 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٦١ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٠ تشرینی یەکەم – فریدتجوف نانسن، دۆزەرەوە، زانا و دیپلۆماتکار، وەرگری خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی لە ساڵی ١٩٢٢ (مردن ١٩٣٠) == مردنەکان == * ٢٢ی کانوونی دووەم - پیدەر کلیککان، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٧٧٢). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1861_in_Norway|سەردێڕ=1861 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1861 in Norway|١٨٦١ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} nvc9yawvf586dpzsdksv0tfghrx1ewg 0 169945 1685973 1522092 2026-10-12T13:34:18Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685973 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٦٢ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢٢ی شوبات - هولدا گاربۆرگ ، نووسەر ، ڕۆماننوس ، شانۆنووس ، شاعیر ، مامۆستا شانۆ ( مردن ١٩٣٤ ) . * ١٤ی ئازار – ڤیلهێلم بژوگنێس، فیزیاناس و کەشناسی (کۆچی دوایی کرد ١٩٥١) * ١٥ی ئاب - فێرناندا نیسان ، ڕۆژنامەنووس ، ڕەخنەگری ئەدەبی ، ڕەخنەگری شانۆ ، سیاسەتمەدار و پێشەنگی فێمینیست ( مردن ١٩٢٠ ) == مردنەکان == * یۆرگن هێرمان ڤۆگت ، سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٧٨٤ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1862_in_Norway|سەردێڕ=1862 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1862 in Norway|١٨٦٢ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} ssgm33eisqqji3qbnk6541b0ivv5ud6 0 169946 1685974 1522094 2026-10-12T13:34:28Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685974 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٦٣ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٩ی شوبات - اکسل پوی، ماتماتیکزان (مردن ١٩٢٢). * ٢٣ی حوزەیران - کریستیان فرێدریک میشێلێت سیاسەتمەدارو وەزیری (مردن ١٩٢٧). * ٣ی ئەیلوول - ھانس ئانرود، نووسەر، شاعیر و شانۆنووس (مردن ١٩٥٣). * ١٨ی تشرینی دووەم - فرێدریک ماکۆدی لوند، مێژووناس (مردن ١٩٤٣). == مردنەکان == * ١٧ی شوبات - پیتەر سیڤەرین ستینستروپ، ئەفسەری دەریایی و بزنسمان (لەدایکبووی ١٨٠٧). * ٢٥ی ئایار – پیتەر ئاندرییەس مونچ، مێژووناس == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1863_in_Norway|سەردێڕ=1863 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1863 in Norway|١٨٦٣ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} mi1b2tne4h7tb9ki5y5xwgco6hivore 0 169947 1685975 1522096 2026-10-12T13:34:38Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685975 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٦٤ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢٢ی حوزەیران - هانس یوورگن ، ئەندازیار ، سیاسەتمەدار و وەزیر ( ١٩٥٠ ) * ١ی کانوونی یەکەم - کارستن بۆرچگریڤینک ، گەڕیدە ( ١٩٣٤ ) == مردنەکان == * ١٢ی کانونی دووەم - لارس ڕەچ ، سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٧٩٧ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1864_in_Norway|سەردێڕ=1864 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1864 in Norway|١٨٦٤ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} i9g7f6k4urbpgwxnq7z0fmdovj615cx 0 169948 1685976 1522098 2026-10-12T13:34:48Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685976 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٦٥ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٥ی کانوونی دووەم - فین بلەکستاد، جووتیار و سیاسەتمەدار (مردن ١٩٤١). * ٢١ی کانوونی دووەم - ئاگنێس شتاینگەر، شێوەکار (مردن ١٩٦٥). * ٢ی تشرینی دووەم – پاول ئۆلاف بۆدینگ، زمانناس و فۆلکلۆرست (مردن ١٩٣٨) == مردنەکان == * ١٠ی تەممووز - ئولریک ئانتۆن مۆتزفیلدت، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٠٧). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1865_in_Norway|سەردێڕ=1865 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1865 in Norway|١٨٦٥ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} jp8ix7monptn47othg6fdpbdpqv8k2k 0 169949 1685977 1522100 2026-10-12T13:34:58Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685977 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٦٦ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٥ی ئازار - جۆھان ڤەلەر، داھێنەر (١٩١٠). * ١٠ی ئایار - پۆرۆلف ھۆڵمبۆی، شێوەکار (١٩٣٥). * ١ی تشرینی دووەم - بێتزی کجێلسبێرگ، سیاسەتمەدار و فێمینیست (١٩٥٠). == مردنەکان == * ٢٠ی ئازار - ڕیکارد نۆردراک، ئاوازدانەر (لەدایکبووی ١٨٤٢). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1866_in_Norway|سەردێڕ=1866 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1866 in Norway|١٨٦٦ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} gdj6dymrw7bzefl9xwtfgryqvfa92i0 0 169950 1685978 1522102 2026-10-12T13:35:08Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685978 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٦٨ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢٠ی کانوونی دووەم - مۆنس مۆنسن، کەشتیوانی دەریایی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە میدالیای شەرەفی وەرگرت (مردن ١٩٣٠). * ١٥ی ئاب - ئاناتۆن ئاڵ، ئەکادیمی (مردن ١٩٤٣) * ٤ی تشرینی دووەم - مارتین یوولس ھاڵڤۆرسن، سەرنووسەری ڕۆژنامە و سیاسەتمەدار * ٢٧ی کانوونی یەکەم – فرێدریک ستانژ، سیاسەتمەدار و وەزیر (مردن ١٩٤١) == مردنەکان == * ٢٠ی ئازار - ڕیکارد نۆردراک، ئاوازدانەر (لەدایکبووی ١٨٤٢). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1867_in_Norway|سەردێڕ=1868 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1867 in Norway|١٨٦٧ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} pccii7zq0mq40t5szqo5hflghhuq0oy 0 169951 1685980 1522104 2026-10-12T13:35:28Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685980 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٦٨ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢٤ی ئازار - سیگڤالد ھاسند، توێژەری کشتوکاڵ و سیاسەتمەدار و وەزیر (مردن ١٩٥٩). * ٢٩ی نیسان - نیلس ینگڤار یوستڤد، پزیشک و سیاسەتمەدار (مردن ١٩٣٨) * ١٥ی ئاب - ئەندرییەس نیلسن ڕایگ، سەرنووسەر و نووسەری ڕۆژنامەی نەرویژی - ئەمریکی (مردن ١٩٥١). * ٢٤ی ئاب - ئیگیل ئیدەی، ئەکتەر و دەرھێنەر (مردن ١٩٤٦) == مردنەکان == * ٢٣ی ئایار - ھانس ھۆڵمبۆی، ڕۆشنبیر و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٧٩٨) * ١١ی ئاب - ھالدان کجێرولف، ئاوازدانەر (لەدایکبووی ١٨١٥) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1868_in_Norway|سەردێڕ=1868 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1868 in Norway|١٨٦٨ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 9e0eope104yql8t5d3kvecmzbj70w8e 0 169952 1685981 1522106 2026-10-12T13:35:38Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685981 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٦٩ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢٣ی ئازار - والدێمار ئاگەر ڕۆژنامەوان و نووسەر لە ئەمریکا (مردن ١٩٤١) * ١ی نیسان – پیتەر ئیگ، نووسەر (مردن ١٩٥٩) * ٥ی ئایار - ھجالمار کریستنسن، نووسەر (مردن ١٩٢٥). * ٨ی ئایار – ئەندریاس تۆستروپ ئوربی، سیاسەتمەدار و وەزیر (مردن ١٩٥٥) == مردنەکان == * ٢٨ی تشرینی یەکەم - گوستاڤ پیتەر بلۆم، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٧٨٥) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1869_in_Norway|سەردێڕ=1869 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1869 in Norway|١٨٦٩ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} fesqwa7hl8qerdr5wc2oyh6goe2zlmp 0 169953 1685982 1522110 2026-10-12T13:35:48Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685982 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٧٠ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٤ی ئەیلوول - ئینەر بۆرچ خاوەن زەوی و سیاسەتمەدار (١٩٥٢) * ٢٦ی تشرینی دووەم – ئەلیس سیم، پارێزەری [[پارێزەر]]ی (١٩٥٠) * ٢٩ی تشرینی دووەم - ئیڤند ھایبێرگ، ئەندازیار و بەڕێوەبەری ھێڵی ئاسن(١٩٣٩) == مردنەکان == * ٥ی کانوونی یەکەم - ھێرمان سیڤەرین لۆڤینسکیلۆد، ئاوازدانەر (لەدایکبووی ١٨١٥). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1870_in_Norway|سەردێڕ=1870 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1870 in Norway|١٨٧٠ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 4vpgadp6sttmtlt7mi6eef5cvapk99r 0 169954 1685983 1522112 2026-10-12T13:35:58Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685983 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٧١ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == ٢٢ی تەممووز - جۆن سکی، دادوەر (مردن ١٩٥١). ٢٤ی کانوونی یەکەم – ڤیلھێلم کراگ، نووسەر (مردن ١٩٣٣) == مردنەکان == ٣ی تەممووز - کارل ئەندرییەس فۆوگستاد، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٠٦) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1871_in_Norway|سەردێڕ=1871 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1871 in Norway|١٨٧١ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 9k2le17l5xqmhhg39d4ujh4vv3wr9ku 0 169956 1685984 1522114 2026-10-12T13:36:08Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685984 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٧٢ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٩ی کانوونی دووەم - ئیڤار لیکێ سیاسەتمەدار و یەکیک لە سەرۆک وەزیرانی نەرویژ (مردن ١٩٤٩) * ٦ی ئازار – جۆھان بۆجەر، ڕۆماننووس و شانۆنووس (مردن١٩٥٩) * ٧ی نیسان - ھێندریک کریستیان ئەندەرسن، پەیکەرتاش، وێنەکێش (مردن ١٩٤٠) * ٢٩ی نیسان – ئیڤیند ئالنێس، ئاوازدانەر، پیانۆژەن، ئۆرگانیست و بەڕێوەبەری کۆرس (مردن ١٩٣٢) * ٩ی حوزەیران – ئۆلاف برین، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٤٨) * ٥ی تەممووز - ستێن ھابیل، دەریاوان و خاوەنی مەدالیای زیوی ئۆڵۆمپیاد (مردن١٩٤٢) کرد. * ١٦ی تەممووز - ڕۆالد ئەمندسن گەڕیدە (مردن١٩٢٨) * ٣ی ئاب - ھاکۆن ڤی ئای، پادشای نەرویژ (مردن ١٩٥٧) * ١٩ی ئەیلوول - ڕاگنە ڤاڵد ھڤسلف، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٤٤) * ٢٥ی ئەیلوول - ئانا سێستن، پەروەردەکار (مردن ١٩٦١) * ٨ی تشرینی یەکەم - کریستین بۆنڤی، بایۆلۆجیست و یەکەم پرۆفیسۆری ئافرەت لە نەرویژ (مردن ١٩٤٨) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1872_in_Norway|سەردێڕ=1872 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1872 in Norway|١٨٧٢ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} brv18pxxbqmkd9t2d9ido7ov8q3fibe 0 169958 1685985 1522116 2026-10-12T13:36:18Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685985 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٧٣ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٩ ئازار - ینگڤار سۆنیچسن، ھونەرمەند و نیگارکێشی نەرویژی- ئەمریکی (مردن ١٩٣٨). * ١١ی ئازار – ئارنۆڵد ھۆڵمبۆی، سیاسەتمەدار و وەزیر (مردن ١٩٥٦). * ٣ی ئایار - ننی ڕۆڵ ئەنکەر، ڕۆماننوس و شانۆنووس (مردن١٩٤٢). * ١١ی ئەیلوول - ھانا ڕسڤۆل - ھۆڵمسن، ڕوەکناس (مردن ١٩٤٣). == مردنەکان == * ١١ی نیسان - کریستۆفەر ھانستین، ئەستێرەناس و فیزیاناس (لەدایکبووی ١٧٨٤). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1873_in_Norway|سەردێڕ=1873 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1873 in Norway|١٨٧٣ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 133r2k2fofbypywbdlwp5p94a6p3pwb 0 169967 1685986 1522118 2026-10-12T13:36:28Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685986 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٧٤ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٢ی نیسان - کریستن ئێدلاند، سیاسەتمەدار * ٢ی تەممووز – ئۆلووف وێسمان-کجدر، تفەنگچی چەک (١٩٤٥) * ١٤ی تەممووز – تۆرلیڤ حناس، فەیلەسوف (١٩٢٩). * ٢٤ی ئاب - ئینار ھانسن دادوەر * ٣ی ئەیلوول – کارل ستۆرمەر، ماتماتیکزان و فیزیازان (١٩٥٧) == مردنەکان == * ٦ ی تشرینی یەکەم – تۆماس تێلێفسن، پیانۆژەن و ئاوازدانەر (لە دایکبووی ١٨٢٣) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1874_in_Norway|سەردێڕ=1874 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1874 in Norway|١٨٧٤ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} hy36r2kgx5aeebe8vtjgpvwl4au0eso 0 169981 1685987 1522120 2026-10-12T13:36:38Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685987 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٧٥ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٥ی حوزەیران – ھێرمان سمیس-جۆھانسن، یاریزانی خلیسکێنەی سەر بەفری وڵات (١٩٨٧) * ٢٥ی ئاب - ئاگنێس مۆوینکل، خانمەئەکتەر و بەرھەمھێنەری شانۆ (١٩٦٣). * ١٢ی تشرینی دووەم - کریستین گیلموایدن، سیاسەتمەدار (١٩٦٩). == مردنەکان == ١٣ی حوزەیران - ئیلەرت سوندت، کۆمەڵناس (لەدایکبووی ١٨١٧). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1875_in_Norway|سەردێڕ=1875 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1875 in Norway|١٨٧٥ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 5zpzrczyu2we3iilmv50y61swamzriz 0 169983 1685988 1522122 2026-10-12T13:36:48Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685988 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٧٦ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٨ی ئایار –سۆرڤالد ئەستراپ، تەلارساز (مردن ١٩٤٠) * ١٦ی ئەیلوول - ئەلبێرت ھێڵگەررود، تفەنگشکێن و وەرگری مەدالیای زێڕی ئۆڵۆمپیاد (مردن ١٩٥٤). * ١٨ی تشرینی یەکەم – ئەریک کۆلبان، دیپلۆماتکار (مردن ١٩٥٦) * ٢١ی تشرینی دووەم - ئۆلاف دوون، ڕۆماننووس (مردن ١٩٣٩) == مردنەکان == * ٨ی ئایار - کریستیان لاسن، ڕۆژھەڵاتیست (لەدایکبووی ١٨٠٠). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1876_in_Norway|سەردێڕ=1876 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1876 in Norway|١٨٧٦ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} n61fdfu9hsy82fysyf3r5cddaboe1yh 0 169984 1685989 1522124 2026-10-12T13:36:58Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685989 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٧٧ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢٣ی ئازار - مارتا شتاینسڤیک، نووسەر و وەرگێڕ (مردن ١٩٥٠). * ٢٩ی ئازار – نیلس واڵتەرسن، داھێنەری چەک (مردن ١٩٢٥) * ١٢ی نیسان - ڕاگنڤالد ئەی نێستۆس، پارێزگاری ویلایەتی داکۆتای باکوور (مردن١٩٤٢) * ٢٦ی نیسان – ئەلفرێد نێلیس، یاریزانی خلیسکێنەی خێرایی (مردن ١٩٥٥) == مردنەکان == ٩ی تشرینی یەکەم - ئیسکیڵد بروون، دادوەر و بازرگان (١٨٠٤) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1877_in_Norway|سەردێڕ=1877 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1877 in Norway|١٨٧٧ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 8rs42z3zvmn3eifrkj02ntshca2hu26 0 169985 1685990 1522126 2026-10-12T13:37:08Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685990 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٧٨ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٩ی شوبات – کریستۆفەر ئەپدال، شاعیر و نووسەر (١٩٦١) * ٢٧ی ئایار – ئارنێ کاڤلی، شێوەکار (١٩٧٠) == مردنەکان == * ٨ ی سێپتەمبەر - ئولریک فرێدریک لانگ ، سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٨٠٨ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1878_in_Norway|سەردێڕ=1878 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1878 in Norway|١٨٧٨ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} oqa9qcdvl3rupwnk4zatae6uomrx8v2 0 169986 1685991 1522128 2026-10-12T13:37:18Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685991 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٧٩ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢٦ی کانوونی دووەم - بیرگەر برادلاند، سیاسەتمەدار (١٩٦٦). * ٢٩ی نیسان - ھێنریک ئامێلن، و سیاسەتمەدار (١٩٦١). == مردنەکان == * ٨ی نیسان - کریستیان کۆرنیلیوس پاوس، پارێزەر، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٠٠). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1879_in_Norway|سەردێڕ=1879 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1879 in Norway|١٨٧٩ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} bmzd4k70txfel74qq2yym5vwhcevxb5 0 169987 1685992 1522132 2026-10-12T13:37:28Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685992 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٨٠ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢ تەمموز - ئۆلاف بێرگەرسن ، ئەفسەری دەریایی و سیاسەتمەدار (مردن١٩٧٣ ) == مردنەکان == * ١٧ی ئاب - ئۆلێ بول ، کەمانچەژەن ( لەدایکبووی ١٨١٠) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1880_in_Norway|سەردێڕ=1880 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1880 in Norway|١٨٨٠ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} s21phdcdmzjl35gz1xev4fpexkl60pl 0 169988 1685993 1522134 2026-10-12T13:37:38Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685993 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٨١ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == ٢٥ تشرینی یەکەم - ئۆسکار براتێن، ڕۆماننوس و شانۆنووس (مردن١٩٣٩) ماری ھامسون، ئەکتەر و نووسەر (مردن ١٩٦٩) == مردنەکان == ١١ی نیسان - کریستیان ئیلستەر، ڕۆماننوس، ڕۆژنامەنووس، ڕەخنەگری ئەدەبی و ڕەخنەگری شانۆ (لەدایکبووی ١٨٤١) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1881_in_Norway|سەردێڕ=1881 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1881 in Norway|١٨٨١ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} p907ocm7vx4b5s0iyrzg4ctb5zcz3t0 0 169989 1685994 1522136 2026-10-12T13:37:48Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685994 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٨٢ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢٠ی ئایار – سیگرید ئەندایت، ڕۆماننوس، وەرگری خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبی لە ساڵی ١٩٢٨ (مردن ١٩٤٩) * == مردنەکان == * ١٩ی کانونی دووەم - ڕاسموس تۆندەر نیسن ، سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٨٢٢ ) . * ٢٢ی ئازار - پیتەر ویسل ویند کیلدال ، بازرگان ( لەدایکبووی ١٨١٤ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1882_in_Norway|سەردێڕ=1882 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1882 in Norway|١٨٨٢ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 087gkp7m4mh465h8w8un5s7lfeirjla 0 169990 1685995 1522139 2026-10-12T13:37:58Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685995 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٨٣ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٠ی شوبات - گوننار جان ،ئابووریناس و سیاسەتمەدار ( مردن ١٩٧١ ) . * ١٠ی تشرینی دووەم - ئۆلاف بول ، شاعیر ( مردن ١٩٣٣ ) == مردنەکان == == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1883_in_Norway|سەردێڕ=1883 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1883 in Norway|١٨٨٣ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} kl4jbtvdgixqpywat8oj155140livlo 0 169991 1685996 1522141 2026-10-12T13:38:08Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685996 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٨٤ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == * سەرۆک وەزیران کریستیان ئاب سێلمەر لە کار لادەبرێت * ژنان لە نەرویژ ڕێگەیان پێدرا کە بخوێنن == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٥ی کانوونی دووەم – ئانتۆن ئاۆر، بیبلۆگرافیا (١٩٢٤) * ٦ی ئەیلوول – سڤین ئیلڤێستاد، ڕۆژنامەنووس و نووسەر (١٩٣٤) == مردنەکان == * ٣ی ئەیلوول - کریستیان جێنسن، سیاسەتمەدار و وەزیر (لەدایکبووی ١٨٢٣). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1884_in_Norway|سەردێڕ=1884 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1884 in Norway|١٨٨٤ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} apo7lj7wv5t8awpg6vn8akklij6fixp 0 169992 1685997 1522143 2026-10-12T13:38:18Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685997 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٨٥ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٥ی حوزەیران – ئۆلێ مارکت، تەلارساز (مردن ١٩٧٠) * ١٣ی تشرینی یەکەم – ڤیگۆ برون، ماتماتیکزان (مردن١٩٧٨) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1885_in_Norway|سەردێڕ=1885 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1885 in Norway|١٨٨٥ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} awa9iib5o7i5gd8xrgu6ow11mpkont7 0 169993 1685998 1522145 2026-10-12T13:38:28Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685998 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٨٦ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢٥ی تشرینی دووەم - جێنس بوڵ، دیپلۆماتکار (مردن ١٩٥٦). == مردنەکان == * ٢٨ کانوونی یەکەم – پێدەر ساتر، خاوەن بانک و چاکەخواز (لەدایکبووی ١٨١٠) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1886_in_Norway|سەردێڕ=1886 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1886 in Norway|١٨٨٦ لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:ئەورووپا لە ١٨٨٦]] al0epibm60lqh9pu9ckjpjkv6rqk75u 0 169994 1685999 1522147 2026-10-12T13:38:38Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1685999 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٨٧ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٧ی کانوونی دووەم – ئۆلا ڕاکنس، شیکەرەوەی دەروونی و فەیلەسوف (مردن ١٩٧٥) * ٢٨ی نیسان - تۆماس ئاس، دەریاوان وەرگری مەدالیای زێڕی ئۆڵۆمپیاد (مردن ١٩٦١). == مردنەکان == * ١١ی ئازار - لودڤیگ ماتیاس لیندێمان، ئاوازدانەر و ئۆرگانیست (لەدایکبووی ١٨١٢). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1887_in_Norway|سەردێڕ=1887 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1887 in Norway|١٨٨٧ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} l9mqdx8sv128mb7ne18mncuw77enr68 0 169995 1686000 1522149 2026-10-12T13:38:48Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686000 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٨٨ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٤ی ئازار - کنوت ڕۆکنی، یاریزانی تۆپی پێی ئەمریکی و ڕاھێنەری ئەمریکی (١٩٣١). * ١٥ی تشرینی دووەم - ھارالد سڤێردروپ، کەشناس (١٩٥٧) . == مردنەکان == * ١٧ی حوزەیران - ھانس جینسن، بازرگان (لەدایکبووی ١٨١٧). * ئۆلی ڕیختەر، پارێزەر، سیاسەتمەدار و یەکێک لە سەرۆک وەزیرانی نەرویژ (لەدایکبووی ١٨٢٩) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1888_in_Norway|سەردێڕ=1888 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1888 in Norway|١٨٨٨ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} n2tnith3eo7q8xnelk88pz7urktuc39 0 169996 1686001 1522151 2026-10-12T13:38:58Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686001 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٨٩ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢٧ی نیسان – ئارنولف ئۆڤەرلاند، نووسەر (مردن ١٩٦٨) * ٢٥ی ئاب - ئەسلاوڤ ، شاعیر و شانۆنووس (مردن ١٩٦٥ ) == مردنەکان == * ١٦ی سێپتەمبەر - ئیڤەر ستین تۆهملی ، پارێزەر ( لەدایکبووی ١٨١٢ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1889_in_Norway|سەردێڕ=1889 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1889 in Norway|١٨٨٩ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} jzntr9oa9pxfaqm6z9shwx6nf961wgd 0 169997 1686002 1522155 2026-10-12T13:39:08Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686002 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٩٠ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٠ی تەمموز - ماری ئینگبۆرگ سکاو ، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٦٦ ) . * ١٤ی کانونی یەکەم - سیگورد هۆئێل ، نوسەر ( مردن ١٩٦٠ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1890_in_Norway|سەردێڕ=1890 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1890 in Norway|١٨٩٠ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} bg7lobvfrmeo38sq6itbkjc28wd39h7 0 169998 1686003 1550267 2026-10-12T13:39:18Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686003 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٩١ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢٤ی شوبات - تیۆ فێنادەل، مامۆستا و ڕۆژنامەنووس (١٩٧٦). * ٢٧ی شوبات - یوھانس ستوبرود، سەرنووسەری ڕۆژنامە (١٩٤٢). == مردنەکان == * ١٣ی تەممووز - جێنس ھۆڵمبۆی، سیاسەتمەدارو وەزیر (لەدایکبووی ١٨٢١). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1891_in_Norway|سەردێڕ=1891 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1891 in Norway|١٨٩١ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 9c1bp76fpkyxx9t407ts47g6kp2wwu1 0 169999 1686004 1522159 2026-10-12T13:39:28Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686004 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٩٢ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٣٠ی ئایار – یۆھانس ھایمبێک، پزیشک (١٩٧٦) * ١٧ی تشرینی یەکەم – ئۆلاف ھیندال، سیاسەتمەدار (١٩٦٣). == مردنەکان == * ١٤ تشرینی یەکەم - پیتەر نیکۆلای ئەربۆ، شێوەکار (لەدایکبووی ١٨٣١). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1892_in_Norway|سەردێڕ=1891 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1891 in Norway|١٨٩٢ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} prqp9oez2gmxpsu44t3xi74q97wre6k 0 170000 1686005 1522161 2026-10-12T13:39:38Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686005 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٩٣ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == ٢٢ی ئازار - ڕاسموس سۆرنس، داھێنەر، دروستکەری کاتژمێر و تەکنیککاری ڕادیۆ (مردن ١٩٦٧). ١٤ی تشرینی یەکەم - سیگورد ڕۆڵ، دیپلۆماتکار (مردن ١٩٤٤) == مردنەکان == ١٩ کانوونی یەکەم – ئەکسێل وینگ، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٢٧). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1893_in_Norway|سەردێڕ=1893 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1893 in Norway|١٨٩٣ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} ahfog8rk1irg1gntyyiqnpea2tja6hn 0 170001 1686012 1522163 2026-10-12T16:33:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686012 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٩٤ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٤ی ئازار – ئارنێ ڕۆستاد، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٦٩) * ٢١ی ئازار - ھانا ڕیگگن، ھونەرمەندی ڕستن و چنین (مردن١٩٧٠). * ١٥ی حوزەیران - تریگڤی گولبرانسن، ڕۆماننووس (مردن ١٩٦٢) == مردنەکان == ١٣ی تەممووز - دانیال کۆرنیلیوس، پزیشک (لەدایکبووی ١٨١٥). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1894_in_Norway|سەردێڕ=1894 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1894 in Norway|١٨٩٤ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 16p7fdt47srbfmtffgoy1ja2zajx1a1 0 170002 1686013 1522165 2026-10-12T16:33:11Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686013 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٩٥ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٣ی ئازار – ڕاگنار ئانتۆن کیتلی فریش، ئابوریناس و براوەی خەڵاتی نۆبڵ (مردن ١٩٧٣) * ٢٧ی ئازار - ئۆلی پێدەر ئەرڤێسن، ئەندازیار و ماتماتیکزان (مردن ١٩٩١) == مردنەکان == * ٦ی مارس – کالێسا کۆلێت، نووسەر و فێمینیست (لەدایکبووی ١٨١٣) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1895_in_Norway|سەردێڕ=1895 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1895 in Norway|١٨٩٥ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} riruzzsdio4xlv79yjrtc4e7vd1roc7 0 170003 1686014 1522167 2026-10-12T16:33:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686014 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٩٦ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢٧ی تەممووز - ئیڤار ئەندرسن، گۆرانیبێژی ئۆپێرا (١٩٤٠). * ٢٢ی ئەیلوول – کلاودیا ئۆلسن، سیاسەتمەدار (١٩٨٠) == مردنەکان == * ١٦ی شوبات - جێنس ئەندرییەس فریس، زمانناس و نووسەر (لەدایکبووی ١٨٢١). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1896_in_Norway|سەردێڕ=1896 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1896 in Norway|١٨٩٦ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} f8d33d7msu2se4yrbxqiwosirq6e0v8 0 170004 1686015 1522169 2026-10-12T16:33:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686015 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٩٧ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١١ی شوبات - جاکۆب کرستری کیلەند، تەلارساز (١٩٧٢) * ١٧ی نیسان - ھارالد سێڤێرود، ئاوازدانەر (١٩٩٢) * ٥ی ئەیلوول – ئۆلاف بێنوم، سیاسەتمەدار (١٩٩٠)) == مردنەکان == * ٢٥ی ئەیلوول - ھجالمار ھایبێرگ، پزیشک و پرۆفیسۆر (لەدایکبووی ١٨٣٧). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1897_in_Norway|سەردێڕ=1897 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1897 in Norway|١٨٩٧ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 3k5edb1wgqlzdrpt94bjkg9ft3atidq 0 170005 1686016 1522171 2026-10-12T16:33:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686016 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٩٨ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢٥ی کانوونی دووەم - سڤینونگ ئۆفلاتن، سیاسەتمەدار (مردن ١٩٦٢) * ٨ی ئایار - ئێرلینگ گجون، تەلارساز (مردن ١٩٩٠). * ١٩ی حوزەیران - ئۆلاف دالگارد، فیلمساز و ئەدەب و مێژوونوسی ھونەر (مردن ١٩٨٠) == مردنەکان == * ھانس ڕاسموس ئەستراپ، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٣١). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1898_in_Norway|سەردێڕ=1898 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1898 in Norway|١٨٩٨ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} ofraqch9yt80xhaapfbpk2q54d8fgq9 0 170006 1686018 1522174 2026-10-12T16:34:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686018 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٨٩٩ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٦ی ئاب - لیلبیل ئیبسن ، سەماکار و ئەکتەر ( مردن ١٩٨٩ ) . * ١٧ی ئاب - تۆرۆڵف کەندال ، سیاسەتمەدار ( مردن ١٩٨٢ ) . == مردنەکان == * ١٨ شوبات - سۆفیوس لی ، ماتماتیکزان ( لەدایکبووی ١٨٤٢ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1899_in_Norway|سەردێڕ=1899 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1899 in Norway|١٨٩٩ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} cdtqz30jkos2n77afeozuu6k9i0ybuz 0 170007 1686036 1522218 2026-10-12T16:37:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686036 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٠٠ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٨ی تەمموز - کارستێن فۆنستاد ، سیاسەتمەدار * ١٨ تشرینی بەکەم – جێنس شیڤ، رۆژنامەنوس و دیپلۆماتکار (مردن ١٩٦٢) == مردنەکان == * ١٣ی کانونی دووەم – پیتەر واگی ، کیمیاگەر و پرۆفیسۆر ( لەدایکبووی ١٨٣٣ ) . == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1900_in_Norway|سەردێڕ=1900 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1900 in Norway|١٩٠٠ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 00jmi9gtdumbjmrxq8dk39yqcs0mgrn 0 170009 1686038 1522219 2026-10-12T16:37:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686038 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٠١ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٨ی تشرینی یەکەم – ئێڤیند گرۆڤن، ئاوازدانەر و تیئۆریست مۆسیقا (مردن١٩٧٧) * ٦ی کانوونی یەکەم - ئۆد نانسن ، تەلارساز ، نووسەر و مرۆڤدۆست ( مردن ١٩٧٣) . == مردنەکان == ٣١ی کانونی دووەم – پیتەر ئەندریەس بلیکس، ئەندازیاری تەلارسازی (لەدایکبووی ١٨٣١) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1901_in_Norway|سەردێڕ=1901 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1901 in Norway|١٩٠١ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} orn2knw88agun1mx4at4umcpm7cdsoi 0 170010 1686040 1522220 2026-10-12T16:37:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686040 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٠٢ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٨ی حوزەیران - جۆن ڕۆگنێس، ئەفسەری سەربازی (١٩٤٩). * ١٢ی تشرینی یەکەم – فین مۆی، سیاسەتمەدار (١٩٧١) == مردنەکان == * ٦ی کانوونی دووەم – لارس ھێرتڤیگ، شێوەکار (لەدایکبووی ١٨٣٠). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1902_in_Norway|سەردێڕ=1902 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1902 in Norway|١٩٠٢ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} 4lb3fuslt6ne2x3ngsqnwpbs68qv9ql 0 170011 1686042 1522221 2026-10-12T16:38:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686042 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٠٣ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == ١٩ی کانوونی دووەم - دیرێ ڤا، پەیکەرتاش و شێوەکار (مردن ١٩٨٠). == مردنەکان == ١٧ی ئاب - ھانس گودێ، شێوەکار (لەدایکبووی ١٨٢٥). == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1903_in_Norway|سەردێڕ=1903 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1903 in Norway|١٩٠٣ لە نەرویژ}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} gpkfwrv1zn4k8cwj8hkzxxdyd7yaa1y 0 170013 1686044 1522222 2026-10-12T16:38:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە) 1686044 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٠٤ لە [[نەرویژ]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٨ی تشرینی یەکەم - ھێڵگا ستین، پەروەردەکار (مردن ١٩٨٣). * ئەکسێل ھایبێرگ ستانج سیاسەتمەدار و وەزیر (مردن ١٩٧٤) == مردنەکان == * یۆھان کریستیان ھیوچ، قەشە و سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٣٨) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/1904_in_Norway|سەردێڕ=1904 in Norway|زمان=ئینگلیزی|سەردان= ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو}} {{ساڵەکان لە نەرویژ}} {{ساڵەکان لە نەرویژ لەکاتی یەکگرتنی لەگەل سوید (١٨١٤–١٩٠٥)}} {{پۆلی کۆمنز|1904 in Norway|١٩٠٤ لە نەرویژ}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:ئەورووپا لە ١٩٠٤]] hwaddkxrnlf62xiv1o8tgyy286ax5if 0 170128 1686200 1522345 2026-10-12T22:34:57Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686200 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٥٨ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == * سەرھەڵدانی [[شۆڕشی ١٤ی تەممووز]] (گەلاوێژ) بە سەرکردایەتی [[عەبدولکەریم قاسم]] * کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی پاشایەتی لە عێراق و دامەزراندنی [[عێراق|کۆماری عێراق]] * [[عەبدولکەریم قاسم]] بووە یەکەم [[سەرۆک وەزیران|سەرۆک وەزیرانی]] کۆماری عێراق == لە دایک بوونە دیارەکان == * [[١ی کانوونی دووەم]]: [[غازی یاوەر]]، سیاسەتمەدار. == مردنەکان == * [[١ی کانوونی دووەم|١ کانوونی دووەم]]: [[جەمیل مەدفەعی]]، [[سیاسەتوان|سیاسەتمەدار]] (لەدایکبووی [[١٨٩٠]]) * [[١٤ی تەممووز]]: [[فەیسەڵی دووەم]] (لەدایکبووی [[١٩٣٥]]) پاشای عێراق لە [[٤ی نیسان|٤ی نیسانی]] [[١٩٣٩]] تا [[تەممووز|تەممووزی]] [[١٩٥٨]]. * [[١٥ی تەممووز|١٥ تەممووز]]: [[نووری سەعید]]، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی [[١٨٨٨]]) {{تووڵی دەروازە|عێراق| مێژوو}} {{سەرچاوەکان}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1958 in Iraq}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:١٨٩٠]] [[پۆل:١٨٨٨]] [[پۆل:١٩٥٨]] [[پۆل:١٩٣٥]] [[پۆل:١٩٣٩]] dk4af9rox49t7pbf3yvk7otqoaauqfh 0 170129 1686204 1522353 2026-10-12T22:35:37Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686204 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٦٠ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١ی کانوونی دووەم - [[بەختیار عەلی]]، نووسەر و ڕۆمان نوس * ١٢ ئەیلوول - [[بەرھەم ساڵح]]، سیاسەتمەدار == مردنەکان == * داود سەمرە، دادوەر (لەدایکبووی ١٨٧٨) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://ar.wikipedia.org/wiki/1960_في_العراق|سەردێڕ=١٩٦٠ فی العراق|زمان=عەرەبی |سەردان= ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1960 in Iraq|١٩٦٠ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} rvxcih8ciw9hwzsrjwhou4pj5ogwrzl 0 170131 1686206 1522356 2026-10-12T22:35:57Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686206 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٦١ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١ی کانوونی دووەم ،[[ئەیاز زاخۆیی]]، ھونەرمەند * ١ی کانوونی دووەم، [[علی باپیر]]، سیاسەتمەدار == مردنەکان == * ١ی کانوونی دووەم، [[تەھا ھاشمی]]، کە سایەتی سیاسی و سەربازی (لە دایکبووی ١٨٨٨) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://ar.wikipedia.org/wiki/1961_في_العراق|سەردێڕ=١٩٦١ فی العراق|زمان=عەرەبی |سەردان= ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1961 in Iraq|١٩٦١ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} 1ulztr4zyet47miglosjxmgp7weadrb 0 170132 1686209 1522359 2026-10-12T22:36:27Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686209 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی ١٩٦١ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٧ نیسان - ئیسماعیل محەمەد شەریف یاریزانی تۆپی پێی عێراق == مردنەکان == *١ی کانوونی دووەم - [[عەبدولقادر ڕەشید ئەلناسری]] ، شاعیر ( لەدایکبووی ١٩٢٠ ) . *١٨ی تشرینی دووەم ،عەبدوڵڵا سلێمان ناسراو بە [[گۆران]] ، شاعیر (لە دایکبووی ١٩٠٤ ) == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://ar.wikipedia.org/wiki/1962_%D9%81%D9%8A_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82|سەردێڕ=1962 فی العراق|زمان=عەرەبی |سەردان= ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1962 in Iraq|١٩٦٢ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} 8xsjmv7ma8mppa9lg0bkkj0kej5xz23 0 170133 1686211 1522362 2026-10-12T22:36:47Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686211 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٦٣ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١ی کانوونی دووەم - [[عەدنان کەریم]] ، گۆرانی بێژ == مردنەکان == ٩ی شوبات - [[عەبدولکەریم قاسم]] ئەفسەری سەربازی ، سەرۆک وەزیرانی عێراق ، فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەکان و یەکەم فەرمانڕەوای عێراقی دوای پاشایەتییە .( لەدایکبووی ١٩١٤ ) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1963 in Iraq|١٩٦٣ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} bec0b3zqw7imvfgnqigdwqpnyjpy9mu 0 170134 1686213 1522365 2026-10-12T22:37:07Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686213 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٦٤ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١ ی کانوونی دووەم -[[ئاڵا تاڵەبانی]] ، سیاسەتمەدار * ٢١ ئازار -[[ئەحمەد ڕازی]] یاریزانی پێشووی تۆپی پێی عێراق و سیاسەتمەدار * ١٨ی حوزەیران - [[عودەی سەددام حوسێن]] ، سیاسەتمەدار == مردنەکان == * ١ی کانونی دووەم - [[حیکمەت سولەیمان]] ، سیاسەتمەدارو یەکیک لە سەرۆک وەزیرانی عێراق( لەدایکبووی ١٨٨٩ ) . * ١٥ی ئازار - [[عەبدولوەھاب مەرجان]] ، سیاسەتمەدار( لەدایکبووی ١٩٠٩ ) * ٢٤ی کانونی یەکەم - [[بەدر شاکر سەییاب]] ، شاعیر ( لەدایکبووی ١٩٢٦ ) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} tqlyzckxcxysqzag3wmlrkau7u4zjxy 0 170138 1686215 1522369 2026-10-12T22:37:27Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686215 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٦٥ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == بەرێوەچوونی پێنجەم سەرژمێری گشتی دانیشتوانی عێراق <ref>[https://www.zamenpress.com/Detail_wtar.aspx?jimare=834 سەرژمێر عێراق و هەرێمی کوردستان ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017073938/https://www.zamenpress.com/Detail_wtar.aspx?jimare=834 |date=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ }}</ref> == لە دایک بوونە دیارەکان == == مردنەکان == ٢٨ی ئاب - ڕەشید عالی گەیلانی ، سیاسەتمەدار( لەدایکبووی ١٨٩٢ ) == سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1965 in Iraq|١٩٦٥ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} bov4d7zcsgfrb8vh76rvt6bq5c7yzcb 0 170139 1686217 1522372 2026-10-12T22:37:47Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686217 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٦٦ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == [[عەبدولسەلام عارف]] لەکاتێکدا بەسواری ھێلیکۆپتەر دەچوو بۆ باشووری عێراق، بەھۆی ڕووداوێکی گوماناوی، ھێلیکۆپتەرەکەی لە ئاسمانەوە کەوتەخوار و لەگەڵ چەند گەورە بەرپرسی عێراقی لە ئاگردا سوتا و مردن == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١ی کانوونی دووەم - [[عەدنان زورفی]] سیاسەتمەدار * ١٧ی ئایار -[[قوسەی سەددام حوسێن]] سیاسەتمەدار * ٢١ی ئەیلوول - [[نێچیرڤان بارزانی]] سیاسەتمەدار، [[سەرۆکی ھەرێمی کوردستان]] == مردنەکان == * ١٣ی نیسان - [[عەبدولسەلام عارف]]، سیاسەتمەدار، یەکێک لە [[سەرۆککۆماری عێراق]] (لەدایکبووی ١٩٢١) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} k44kv61f148myx7ywem6ahmrc6hsz2e 0 170140 1686219 1522375 2026-10-12T22:38:07Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686219 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٦٧ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == کۆتایی ھات بە دەسەڵاتی [[ناجی تاڵیب]]، وەک [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] == لە دایک بوونە دیارەکان == == مردنەکان == {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1967 in Iraq|١٩٦٧ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} 3ie1vr8pya5nalzeoq6m1xda3vh3gmk 0 170141 1686222 1522378 2026-10-12T22:38:27Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686222 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٦٨ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == حیزبی [[بەعس]] کودەتایەکیان دژی حکومەتەکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] ئەنجامدا لە کۆتایدا توانیان دەسەڵات بگرنە دەست تا ساڵی [[٢٠٠٣]] ==لە دایک بوونە دیارەکان == == مردنەکان == ١ی کانونی دووەم -[[تۆفیق سوەیدی]] سیاسەتمەدار( لەدایکبووی ١٨٩٢ ) . {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1968 in Iraq|١٩٦٨ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} ofgegbe096aytkcaryzkr32l4omc4ch 0 170142 1686224 1522382 2026-10-12T22:38:47Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686224 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٦٩ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١ی کانوونی دووەم - [[ڕەنا سەددام حوسێن]] کچی دووەمی [[سەددام حوسێن]] == مردنەکان == ٣ی ئازار - [[عەلی جەودەت ئەییووبی]] سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٨٨٦) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1969 in Iraq|١٩٦٩ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} 0iz3gxikhh6nd9blmziymi0pf3srsfr 0 170147 1686226 1551080 2026-10-12T22:39:07Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، ڕۆژژمێر-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686226 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٧٠ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == [[ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار]]١٩٧٠ لە نێوان [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] بە سەرۆکایەتی [[مەلا مستەفا بارزانی]] و حزبی [[بەعس]] واژوو کرا، ==لە دایک بوونە دیارەکان == == مردنەکان == {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|ڕۆژژمێر|کات}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} 9ca8t6rijzjhdilhal2marw2n734sz2 0 170148 1686228 1551078 2026-10-12T22:39:27Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، ڕۆژژمێر-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686228 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٧١ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == ==لە دایک بوونە دیارەکان == * [[ئەبووبەکر بەغدادی]] ، سەرۆکی رێکخراوی داعش * [[ڤیان دەخیل]] ،سیاسەتمەدار * [[سەلیم جەبووری]] ،سیاسەتمەدار == مردنەکان == {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|ڕۆژژمێر|کات}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} n8tp1wcd1s82v5k51b6wixnquhky1hy 0 170149 1686245 1551076 2026-10-13T01:33:07Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، ڕۆژژمێر-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686245 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٧٢ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == ==لە دایک بوونە دیارەکان == * ١ی کانوونی دووەمی - [[حەلا سەددام حوسێن]] بچووکترین کچی [[سەددام حوسێن]] == مردنەکان == {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1972 in Iraq|١٩٧٢ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|ڕۆژژمێر|کات}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٧٠]] [[پۆل:١٩٧٢ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٧٢]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم]] 36r08hn1qzfpi20mw2x52ex03rtn81t 0 170150 1686247 1551074 2026-10-13T01:33:27Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، ڕۆژژمێر-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686247 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٧٣ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == ==لە دایک بوونە دیارەکان == * [[بافڵ تاڵەبانی]] ، سیاسەتمەدار * [[ھۆزان مەحموود]] ، نووسەر، چالاکوانی دژەجەنگ و فێمێنیست == مردنەکان == * [[عەبدولڕەحمان بەزاز]] ، سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ٢٠ی شووباتی ١٩١٣) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|ڕۆژژمێر|کات}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} nyhiaf5xnfygsre9wisfuw1ie88y16z 0 170151 1686249 1551071 2026-10-13T01:33:47Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، ڕۆژژمێر-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686249 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٧٤ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == ==لە دایک بوونە دیارەکان == == مردنەکان == * ١٢ی مەیی - [[لەیلا قاسم]] ، چالاکی سیاسی کورد (لە دایکبووی ١٩٥٢) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|ڕۆژژمێر|کات}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} qba4plvxx1ltgzudszqzm1madd4ba5j 0 170154 1686251 1551069 2026-10-13T01:34:07Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، ڕۆژژمێر-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686251 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٧٥ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == بە میانگیریی سەرۆکی [[جەزائیر]]، ھۆری بۆمدین، [[ئێران]] و [[عێراق]] گەیشتنە رێکەوتنێکی گشتگیر لە مارچی ١٩٧٥ دا کە بە [[رێکەوتننامەی جەزائیر]] بەناوبانگە. ئەم رێکەوتننامەیە وای کرد کوردەکان بەبێ‌ یارمەتی بمێننەوە‌و [[تاران]] یارمەتییەکانی بزووتنەوەی کوردی نەدات. ڕێکەوتننامەی جەزائیر ١ حوزەیران - [[یەکێتی نیشتیمانی کوردستان]] دامەزراوە . == لەدایکبووە دیارەکان == == مردنەکان == {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1975 in Iraq|١٩٧٥ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|ڕۆژژمێر|کات}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٧٠]] [[پۆل:١٩٧٥ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٧٥]] [[پۆل:عێراق لە ١٩٧٥]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم]] twew9ysltwbpd05dwyddiiavq2dqu4t 0 170155 1686253 1522406 2026-10-13T01:34:27Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686253 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٧٦ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == == مردنەکان == [[ئەحمەد موختار بابان]] کەسایەتی سیاسی کوردی عێراقی (لەدایکبووی ١٩٠٠) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1976 in Iraq|١٩٧٦ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} at3tnoxf3gllh3iznwo5740cw27mgy0 0 170157 1686257 1522412 2026-10-13T01:35:07Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686257 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٧٨ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == ١ی کانونی دووەم - [[نەغەم نەوزات]] ، پزیشک == مردنەکان == ١ی کانونی دووەم - [[ئەرشەد عومەری]] ، سیاسەتمەدار {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1978 in Iraq|١٩٧٨ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} 2gk2cer2hgaskylii5bvlh5l688be3n 0 170159 1686259 1522415 2026-10-13T01:35:27Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686259 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٧٩ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == [[سەددام حوسێن]] بە شێوەیەکی فەرمی بووە [[سەرۆککۆماری عێراق]] == لە دایک بوونە دیارەکان == ٢ی دیسەمبەر -[[شاسوار عەبدولواحید]] == مردنەکان == ١ی ئازار - [[مستەفا بارزانی]] سیاسەتمەدار ، سەرۆکی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] (لەدایکبووی ١٩٠٣) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1979 in Iraq|١٩٧٩ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} 5mtzl4k0op81l7f8s74jl6r6fft4h5a 0 170160 1686261 1522420 2026-10-13T01:35:47Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686261 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٨٠ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == سەرھەڵدانی [[شەڕی ئێران و عێراق]] (لە ئەیلوولی ١٩٨٠ بۆ ئابی ١٩٨٨) شەڕێکی چەکداری بوو بۆ ماوەی ٨ ساڵ بەردەوام بوو == لە دایک بوونە دیارەکان == == مردنەکان == {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1980 in Iraq|١٩٨٠ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} b7v79ng37kx6hiy0x7no3i9fdmya5jq 0 170161 1686263 1522422 2026-10-13T01:36:07Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686263 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٨١ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١ی کانوونی دووەم - [[کاوە گەرمیانی]] ، ڕۆژنامە نووس * ١٢ی کانوونی یەکەم -[[ھاوار مەلا محەممەد]] ، یاریزانی تۆپی پێ == مردنەکان == * ٢٥ی حوزەیران - [[ساڵح یوسفی]] سیاسەتمەدار( لەدایکبووی ١٩١٨ ) * ٢٤ی تەمموز - [[عەلی مەردان]] ، گۆرانی بێژ ( لەدایکبووی ١٩٠٤ ) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1981 in Iraq|١٩٨١ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:١٩٨١ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٨١]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم]] qp2n5u4eptdvdklgyy9ggyuhnavd3ez 0 170162 1686265 1522425 2026-10-13T01:36:27Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686265 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٨٢ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == == مردنەکان == * ١ی کانوونی دووەم -[[موزاحیم پاچەچی]] سیاسەتمەدار (لەدایکبووی [[١٨٩١]]) * ٤ی تشرینی یەکەم - [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] سیاسەتمەدار و چوارەم [[سەرۆککۆماری عێراق]] (لەدایکبووی [[١٩١٤]]) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1982 in Iraq|١٩٨٢ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} 60j0zrlt2wxjvc8erjiryxi0yolslhs 1686404 1686265 2026-10-13T09:06:45Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1686404 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٨٢ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == == مردنەکان == * ١ی کانوونی دووەم -[[موزاحیم پاچەچی]] سیاسەتمەدار (لەدایکبووی [[١٨٩١]]) * ٤ی تشرینی یەکەم - [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] سیاسەتمەدار و چوارەم [[سەرۆککۆماری عێراق]] (لەدایکبووی [[١٩١٤]]) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1982 in Iraq|١٩٨٢ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:١٩٨٢ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٨٢]] [[پۆل:عێراق لە ١٩٨٢]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم]] 8g9w5q1md47xize5pn32uqfequp7bar 0 170163 1686267 1522428 2026-10-13T01:36:47Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686267 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٨٣ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ٢ی ئازار - [[یوونس مەحموود]] ، یاریزانی تۆپی پێی عێراق * ١٠ی حوزەیران - [[چۆپی فەتاح]] گۆرانی بێژ == مردنەکان == {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1983 in Iraq|١٩٨٣ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} 4kmide5v349os8x9g7kfpgmqanpb5bd 0 170164 1686269 1522431 2026-10-13T01:37:07Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686269 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٨٤ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٨ی حوزەیران - [[نوور سەبری]] یەکیک لە یاریزانی پێشووی [[هەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق]] * ١٢ی ئەیلول - [[نەشئەت ئەکرەم]] یەکیک لە یاریزانەکانی [[هەڵبژاردەی تۆپی پێی عێراق]] == مردنەکان == {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1984 in Iraq|١٩٨٤ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} qfzp8488bb78but5zioqrrrluw8c7hs 0 170165 1686271 1522434 2026-10-13T01:37:27Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686271 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٨٥ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١ی ئەیلوول - موئەیەد خالید یاریزانی تۆپی پێی عێراق == مردنەکان == {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1985 in Iraq|١٩٨٥ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} al2egmp0f5m7jngsyc99h26v0v8btcz 1686403 1686271 2026-10-13T09:06:35Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1686403 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٨٥ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١ی ئەیلوول - موئەیەد خالید یاریزانی تۆپی پێی عێراق == مردنەکان == {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1985 in Iraq|١٩٨٥ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:١٩٨٥ بەپێی وڵات]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم]] 2589q8f9ucyqmboigado5jo3q5up8sm 0 170166 1686273 1522437 2026-10-13T01:37:47Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686273 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٨٦ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == * کۆمەڵکوژی [[کارەساتی ئەنفال|ئەنفال]] دەستی پێکرد لە ١٩٨٦ بەسەرکردایەتی [[عەلی حەسەن ئەلمەجید]] * [[بڕیارنامەی ٥٨٢ی ئەنجومەنی ئاسایش]] لەمەڕ ئێران-عێراق == لەدایکبوونە دیارەکان == == مردنەکان == * [[تاھیر یەحیا]] -سیاسەتمەدار ، یەکێک لە سەرۆک وەزیرانی کۆماری عێراق بۆ دووخوول (لە دایکبووی ١٩١٣) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} 4otjhid5fq2u6i67sdn59kjpfseplwa 0 170167 1686275 1522440 2026-10-13T01:38:07Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686275 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٨٧ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٥ ئازار - [[کەرار جاسم]] یەکێک لە یاریزانی تۆپی پێی عێراق == مردنەکان == * ٣١ی کانوونی دووەم- [[ئیدریس بارزانی]] سیاسەتمەدار (لەدایکبووی ١٩٤٤) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1987 in Iraq|١٩٨٧ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} qv8ep9p7p7awd0cswpho04nmadh7l3o 0 170169 1686278 1522443 2026-10-13T01:38:37Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686278 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٨٨ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == * [[١٦ی ئازار]]ی [[١٩٨٨]] [[کیمیابارانی ھەڵەبجە|کیمیابارانکردنی]] شاری هەڵبجە لەلایەن حکومەتی [[بەعس]]ەوە * کۆتایی هاتنی پرۆسەی ئەنفالی کوردەکان * کۆتایی هاتنی شەری نێوان [[شەڕی ئێران و عێراق|ئێران و عێراق]] == لە دایک بوونە دیارەکان == ١١ی ئازار - [[هەڵگورد مەلا محەممەد]] ، یەکێک لە یاریزانەکانی تۆپی پێی عێراق == مردنەکان == {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1988 in Iraq|١٩٨٨ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} 5ux47fip8tdy841y117qyljx00xd9tm 1686402 1686278 2026-10-13T09:06:25Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1686402 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٨٨ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == * [[١٦ی ئازار]]ی [[١٩٨٨]] [[کیمیابارانی ھەڵەبجە|کیمیابارانکردنی]] شاری هەڵبجە لەلایەن حکومەتی [[بەعس]]ەوە * کۆتایی هاتنی پرۆسەی ئەنفالی کوردەکان * کۆتایی هاتنی شەری نێوان [[شەڕی ئێران و عێراق|ئێران و عێراق]] == لە دایک بوونە دیارەکان == ١١ی ئازار - [[هەڵگورد مەلا محەممەد]] ، یەکێک لە یاریزانەکانی تۆپی پێی عێراق == مردنەکان == {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1988 in Iraq|١٩٨٨ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٨٠]] [[پۆل:١٩٨٨ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٨٨]] [[پۆل:عێراق لە ١٩٨٨]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم]] rnm420gz05bebm62vxto3rypjrxllj8 0 170171 1686280 1553718 2026-10-13T01:38:57Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686280 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٨٩ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == * [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٨٩]] * [[بڕیارنامەی ٦٣١ی ئەنجومەنی ئاسایش]]ی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٨ی فێبرواریی ١٩٨٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئێران-عێراق * [[بڕیارنامەی ٦٤٢ی ئەنجومەنی ئاسایش]]ی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٩ی سێپتەمبەری ١٩٨٩دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئێران-عێراق == لە دایک بوونە دیارەکان == * [[پەرواز حوسێن]] گۆرانی بێژ == مردنەکان == * [[میشیل عەفلەق]] سیاسەتمەدار * [[دڵشاد مەریوانی]] نووسەر، ڕۆژنامەوان و شاعیر و ئەکتەری کورد (لە دایکبووی ١٩٤٤) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|کات}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٨٠]] [[پۆل:١٩٨٩ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٨٩]] [[پۆل:عێراق لە ١٩٨٩]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم]] gqilne6v3x8ws5brrxs9x6569vwwo8k 0 170173 1686282 1522451 2026-10-13T01:39:17Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686282 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٩٠ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == ٢ - ٤ی ئابی ١٩٩٠ - ی ١٩٩٠دەستبەسەرداگرتنی [[کووەیت]] لە لایەن حکومەتی [[بەعسیزم|بەعسەوە]] کە ئەمەش بووە هۆی دروست بوونی [[شەڕی کەنداو]] == لە دایک بوونە دیارەکان == ١ی کانوونی یەکەم - [[دوعا خەلیل ئەسوەد]] == مردنەکان == [[فەرزاد بازۆفت]] ڕۆژنامە نوس (لە دایکبووی ٢٢ی مەیی ١٩٥٨) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1990 in Iraq|١٩٩٠ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} s1eli6z3qsd9l5lgde0suwtx97nhy5e 1686401 1686282 2026-10-13T09:06:15Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1686401 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٩٠ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == ٢ - ٤ی ئابی ١٩٩٠ - ی ١٩٩٠دەستبەسەرداگرتنی [[کووەیت]] لە لایەن حکومەتی [[بەعسیزم|بەعسەوە]] کە ئەمەش بووە هۆی دروست بوونی [[شەڕی کەنداو]] == لە دایک بوونە دیارەکان == ١ی کانوونی یەکەم - [[دوعا خەلیل ئەسوەد]] == مردنەکان == [[فەرزاد بازۆفت]] ڕۆژنامە نوس (لە دایکبووی ٢٢ی مەیی ١٩٥٨) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1990 in Iraq|١٩٩٠ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:١٩٩٠ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٩٠]] [[پۆل:عێراق لە ١٩٩٠]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٩٠]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم]] s4r395b7ghkxijfyuityjue1z2riipk 0 170174 1686286 1522454 2026-10-13T04:33:00Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686286 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٩١ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == * ١ی کانوونی دووەم - [[عەلی حەسەن ئەلمەجید]] بووە وەزیری بەرگری عێراق * ١٦ی ئەیلوول- [[محەممەد حەمزە زوبەیدی]] وەک سەرۆککوەزیرانی عێراق دەستبەکار بوو * [[ڕاپەڕین]] خەلکی [[ھەرێمی کوردستان]] دژی حکوومەت == لە دایک بوونە دیارەکان == == مردنەکان == {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1991 in Iraq|١٩٩١ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} lpz4q613m1wh8v7tnfc146yon8ebk52 1686400 1686286 2026-10-13T09:06:05Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1686400 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٩١ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == * ١ی کانوونی دووەم - [[عەلی حەسەن ئەلمەجید]] بووە وەزیری بەرگری عێراق * ١٦ی ئەیلوول- [[محەممەد حەمزە زوبەیدی]] وەک سەرۆککوەزیرانی عێراق دەستبەکار بوو * [[ڕاپەڕین]] خەلکی [[ھەرێمی کوردستان]] دژی حکوومەت == لە دایک بوونە دیارەکان == == مردنەکان == {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1991 in Iraq|١٩٩١ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٩٠]] [[پۆل:١٩٩١ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٩١]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم]] ptv0tsan8o5e5d6ogekcet0nq8oylyk 0 170175 1686288 1522457 2026-10-13T04:33:20Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686288 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٩٢ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == ١ی کانوونی دووەم - [[ئەحمەد فازل]] یاریزانی تۆپی پێی عێراق ٢٥ شوبات - [[ئەحمەد ئیبراھیم خەلەف]] یاریزانی تۆپی پێی عێراق == مردنەکان == {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1992 in Iraq|١٩٩٢ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} bhhz8azmjcu1tr0e6ectv6hi4zmtfdz 1686399 1686288 2026-10-13T09:05:55Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1686399 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٩٢ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == ١ی کانوونی دووەم - [[ئەحمەد فازل]] یاریزانی تۆپی پێی عێراق ٢٥ شوبات - [[ئەحمەد ئیبراھیم خەلەف]] یاریزانی تۆپی پێی عێراق == مردنەکان == {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1992 in Iraq|١٩٩٢ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٩٠]] [[پۆل:١٩٩٢ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٩٢]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم]] 5ji3a0hnx223t93i8xoj3dg61mw84ba 0 170176 1686290 1522460 2026-10-13T04:33:40Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686290 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٩٣ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٩ی کانوونی یەکەم [[علی عەدنان]] یاریزانی تۆپی پێی عێراق * == مردنەکان == * ١ کانونی دووەم - [[خەیروڵڵا تەلفاح]] سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٩١٠ ) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1993 in Iraq|١٩٩٣ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} lxnlybhqao9cht7n7yzp0uptzyq8io3 1686398 1686290 2026-10-13T09:05:45Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1686398 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٩٣ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١٩ی کانوونی یەکەم [[علی عەدنان]] یاریزانی تۆپی پێی عێراق * == مردنەکان == * ١ کانونی دووەم - [[خەیروڵڵا تەلفاح]] سیاسەتمەدار ( لەدایکبووی ١٩١٠ ) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1993 in Iraq|١٩٩٣ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٩٠]] [[پۆل:١٩٩٣ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٩٣]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم]] 0b1pvtiwdqjy3un5y8yhbqgdpo17y5x 0 170177 1686292 1522463 2026-10-13T04:34:00Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686292 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٩٤ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١ی تەمموز – حوسێن فەلاح یاریزانی تۆپی پێی عێراق == مردنەکان == * ١٩ی تشرینی دووەم - محەمەد کازم قەزوینی (لەدایکبووی ١٩٣٠) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1994 in Iraq|١٩٩٤ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} 7a7awucx972xzk784ysmjm26mpm9f7b 1686397 1686292 2026-10-13T09:05:35Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1686397 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٩٤ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١ی تەمموز – حوسێن فەلاح یاریزانی تۆپی پێی عێراق == مردنەکان == * ١٩ی تشرینی دووەم - محەمەد کازم قەزوینی (لەدایکبووی ١٩٣٠) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1994 in Iraq|١٩٩٤ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٩٠]] [[پۆل:١٩٩٤ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٩٤]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم]] 8x2ni4s7d8vx2wb9t2y066yg6jc8b2n 0 170178 1686294 1522466 2026-10-13T04:34:20Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686294 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٩٥ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١ی تەممووز – حوسێن فەلاح یاریزانی تۆپی پێی عێراق == مردنەکان == ١٣ی تەممووز [[عەلی وەردی]] کۆمەڵناس (لە دایکبووی ١٩١٣) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1995 in Iraq|١٩٩٥ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} qbv00usrrfyakmyz5lcejnligjzgki4 1686396 1686294 2026-10-13T09:05:26Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1686396 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٩٥ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١ی تەممووز – حوسێن فەلاح یاریزانی تۆپی پێی عێراق == مردنەکان == ١٣ی تەممووز [[عەلی وەردی]] کۆمەڵناس (لە دایکبووی ١٩١٣) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1995 in Iraq|١٩٩٥ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٩٠]] [[پۆل:١٩٩٥ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٩٥]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم]] hbcmiofwdvaelkj0fsp7l27fsl7x438 0 170179 1686297 1522469 2026-10-13T04:34:50Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686297 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٩٦ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == ٢٤ی مارچ [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٩٦]] == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١ی تەمموز – حوسێن فەلاح یاریزانی تۆپی پێی عێراق == مردنەکان == ٢٣ی شووبات -[[سەددام کامل]] سیاسەتمەدار (لە دایکبووی ١٩٢٤) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1996 in Iraq|١٩٩٦ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} ajjkdz8c3ne3jdnoz0c2zmtexll09fv 1686395 1686297 2026-10-13T09:05:15Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1686395 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٩٦ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == ٢٤ی مارچ [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ١٩٩٦]] == لە دایک بوونە دیارەکان == * ١ی تەمموز – حوسێن فەلاح یاریزانی تۆپی پێی عێراق == مردنەکان == ٢٣ی شووبات -[[سەددام کامل]] سیاسەتمەدار (لە دایکبووی ١٩٢٤) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1996 in Iraq|١٩٩٦ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٩٠]] [[پۆل:١٩٩٦ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٩٦]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم]] biob4kd5ll14iambzpguqtmbld3yv2y 0 170181 1686299 1522472 2026-10-13T04:35:10Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686299 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٩٧ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == == مردنەکان == * ٢٤ی مەیی -[[محەممەد فازڵ جەمالی]] سیاسەتمەدار یەکیک لە سەرۆک وەزیرانی عێراق (لە دایکبووی ١٩٠٣) * ٢٧ی جوون -[[موحەممەد مەھدی جەواھیری]] ، شاعیر (لەدایکبووی ١٨٩٩) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1997 in Iraq|١٩٩٧ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} n4yw96v5kryajdk4g0ftud90jdbfp83 1686394 1686299 2026-10-13T09:05:06Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1686394 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٩٧ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == == مردنەکان == * ٢٤ی مەیی -[[محەممەد فازڵ جەمالی]] سیاسەتمەدار یەکیک لە سەرۆک وەزیرانی عێراق (لە دایکبووی ١٩٠٣) * ٢٧ی جوون -[[موحەممەد مەھدی جەواھیری]] ، شاعیر (لەدایکبووی ١٨٩٩) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1997 in Iraq|١٩٩٧ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٩٠]] [[پۆل:١٩٩٧ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٩٧]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم]] 884fuvrou870xwosz0hva1hev41qint 0 170182 1686301 1522475 2026-10-13T04:35:30Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686301 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٩٨ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == == مردنەکان == ٢٧ی ئەیلوول - ھادی ئەلعلاوی، بیرمەندی عێراقی. {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1998 in Iraq|١٩٩٨ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|دەیەی ١٩٩٠}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٩٠]] [[پۆل:١٩٩٨ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٩٨]] [[پۆل:عێراق لە ١٩٩٨]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم]] clkc8yv2egwpj0mm0rqfo5gu9qhvq2g 0 170183 1686303 1553612 2026-10-13T04:35:50Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، ڕۆژژمێر-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686303 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٩٩ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == * ٣ی کانوونی یەکەم - [[بڕیارنامەی ١٢٨٠ی ئەنجومەنی ئاسایش]] * ١٠ی کانوونی یەکەم - [[بڕیارنامەی ١٢٨١ی ئەنجومەنی ئاسایش]] * ١٧ی کانوونی یەکەم - [[بڕیارنامەی ١٢٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایش]] == لە دایک بوونە دیارەکان == == مردنەکان == {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1999 in Iraq|١٩٩٩ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|ڕۆژژمێر|دەیەی ١٩٩٠|کات}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٩٠]] [[پۆل:١٩٩٩ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٩٩]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم]] 6ddm24ogjgrndovbzeuguets0oh1ud9 0 170184 1686362 1522569 2026-10-13T07:35:26Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686362 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی٢٠٠٠ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == == مردنەکان == * ٨ی ئاپریل - ئیبراھیم ئەحمەد ، نووسەر، سیاسەتمەدار (لە دایکبووی ١٩١٤) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|2000 in Iraq|٢٠٠٠ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} l3ligidr4twv6by0refwyels1no0jy0 1686393 1686362 2026-10-13T09:02:57Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1686393 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی٢٠٠٠ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == == مردنەکان == * ٨ی ئاپریل - ئیبراھیم ئەحمەد ، نووسەر، سیاسەتمەدار (لە دایکبووی ١٩١٤) {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|2000 in Iraq|٢٠٠٠ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:٢٠٠٠ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئاسیا لە ٢٠٠٠]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم]] 3wucj71ha641v7h5y17tbwgkoe016qo 0 170185 1686202 1551095 2026-10-12T22:35:17Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686202 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٥٩ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == ٢٢ی ئازار - باسم قاسم یەکیک لە یاریزانی پێشووی تۆپی پێی عێراق == مردنەکان == {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1959 in Iraq|١٩٥٩ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|کات}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٥٠]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢٠ەم]] 46x4zm03kudwvxu1cpij2l0sxf3t7vl 0 170186 1686255 1522409 2026-10-13T01:34:47Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، عێراق-کۆلکە) 1686255 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''ڕووداوەکانی ساڵی١٩٧٧ لە [[عێراق]]''' == ڕووداوەکان == == لە دایک بوونە دیارەکان == ١ کانونی دووەم - عەبدوڵڵا خزر حەمەد نووسەر و توێژەری موسڵمانی کوردە == مردنەکان == {{تووڵی دەروازە |عێراق| مێژوو}} {{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|1977 in Iraq|١٩٧٧ لە عێراق}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{عێراق-کۆلکە}} pq5l2siq227n2uft2yblteye4i2katj 0 171306 1686243 1285448 2026-10-13T00:13:54Z Bilalinfo 57400 پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار 1686243 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە}} [[پەڕگە:Tabriz shahrestan.png|وێنۆک|چەپ|300px|جێگەی شارستانی تەورێز لە [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژهەڵات]]دا بە ڕەنگی نارنجی نیشان دراوە]] '''شارستانی تەورێز''' ({{بە فارسی|شهرستان تبریز}}) یەکێک لە شارستانەکانی [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژهەڵات]]ی [[ئێران]]ە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری [[تەورێز]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=https://www.rrk.ir/Laws/ShowLaw.aspx?Code=23577 |ناونیشان=https://www.rrk.ir/Laws/ShowLaw.aspx?Code=23577 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210811064226/https://www.rrk.ir/Laws/ShowLaw.aspx?Code=23577 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2021-08-11 |ڕێکەوتی سەردان=2026-10-13 |وێبگە=www.rrk.ir}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=آب گیری طرح گردشگری دریاچه شهید مدنی؛ بزودی/ به آینده ایران خوشبینم/ ایران دیگر کشور جهان سومی نیست |ناونیشان=https://nasrnews.ir/detail/48895/%D8%A2%D8%A8-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%86%D9%87-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%9B-%D8%A8%D8%B2%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%A8%DB%8C%D9%86%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D9%88%D9%85%DB%8C-%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA |ڕێکەوتی سەردان=2026-10-13 |وێبگە=آژانس خبری تحلیلی نصر |زمان=Persian}}</ref> == جوگرافیا == ڕووبەری شارستانی تەورێز بە شێوەیەکی مەزەندەیی ١٧٨۱ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە. شارستانی تەورێز لە باکوورەوە بە شارستانی ورزقان، لە باشوورەوە بە شارستانی مراغە، لە ڕۆژهەڵاتەوە بە شارستانی هریس و بۆستانئاباد، لە ڕۆژاواوە بە شارستانی ئۆسکۆ و لە باکووری ڕۆژاواوە بە شارستانی شەبستەر سنوردار دەبێت. ئەم شارستانە لە ٤٦ پلە و ٢٥ خولەک درێژایی ڕۆژهەڵات و ٣٨ پلە و ٢ خولەک پانیی باکوور لە هێڵی کەمەرەیی گرینویچ هەڵکەوتووە و بەرزیی مەزەندەکراوی لە ئاستی دەریاوە لە نێوان ۱۳۰۰ تا ۲۱۰۰ مەتر دەگۆڕێت. دیمەنێکی شارستانی گەورەی تەورێز لەسەر کێوی عەینالییەوە دیمەنێکی شاری تەورێز شارستانی لە دوو ناوچەی کوێستانی و دەشت پێکهاتووە. بەرزی لە ئاستی دەریاوە لە دەشتدا ۱۳۱۰ مەتر و لە ناوچە کوێستانییەکاندا دەگاتە تا ۲۱۰۰ مەتر. ئەم شارستانە لە باکوور و باشوورەوە بە کێوەکانی عەینالی و سەهەند دەور دراوە. == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژهەڵات]] * [[تەورێز]] == سەرچاوەکان == {{کورت}} {{پۆلی کۆمنز|Tabriz County}} {{تووڵی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:شارستانی تەورێز]] [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] rpch8svpn01k7n67drkpl09urd5h75p 0 177436 1686009 1401362 2026-10-12T15:46:23Z SakuraBot 51806 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1686009 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''زەڕافە مل کورتە'''، '''وشتر گاو''' یان '''ئۆوکاپی''' ({{بە ئینگلیزی|Okapi}}) گینلەبەرێکی بنەماڵەی [[زەڕافە]]یە. ھەرچەند لەشی ڕێگاڕێگایە وەک خەر گۆرە، بەڵام [[زەڕافە]] نێزیکترین بنەماڵەیە. ھەرچەند بە پێچەوانەی زەڕافە ملێکی کورتی ھەیە، ئەو گیاندارێکی خۆماڵی [[دارستانی بارانی]] باکووری وڵاتی [[کۆماری کۆنگۆ|کۆنگۆ]]یە. وێرانکاری [[ژینگە]]ی ئەم [[گیانەوەر]]ە بووە سۆنگەی ئەوەی کە ١٠ تا ٢٠ ھەزار لەم [[گیانەوەر]]ە بمێنێت. زەڕافەی مل کورتە [[گیانلەبەر|گیانەوەرێکە]] زیاتر بە ڕۆژدا دەگەڕێت و لەژێر دارستانگەلی کۆمای سێبەرداردا ژیان دەکات .[[گیانلەبەر|گیانەوەرێک]]ی گۆشەگیرە و ژیانێکی تاکەکەسی ھەیە. تەنیا لەکاتی خەرزکردن دێتە دەرەوە. ئەم [[گیانلەبەر|گیانەوەرە]] گیاخۆرە و لە بەرگ و چرۆی دارەکان، سیپەلە (باوەشێنە) و [[قارچک|قاچک]] دەخوات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=دلالاندر|یەکەم=بنوا|سەردێڕ=هەنبانە بۆرینەی گیانلەبەران|بڵاوکەرەوە=دانش پەژوو|ساڵ=۱۳۹۱ ھەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٦٠٠-١٠٣-٤٨٨-٦|شوێن=تھران، خیابان انقلاب|پەڕەکان=۱۱٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Aguilar|یەکەم=Brooke|سەردێڕ=Okapia johnstoni (okapi)|ناونیشان=https://animaldiversity.org/accounts/Okapia_johnstoni/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=Animal Diversity Web|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=وایتفیلد|یەکەم=پروفسور فیلیپ|سەردێڕ=گواندار|بڵاوکەرەوە=سلیس|ساڵ=۱۳۹۰ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٦٠٠-٥٧١٢-٤١-٤|شوێن=تاران|پەڕەکان=۲۰}}</ref> == پێشانگا == <gallery> [[پەڕگە:Saint-Aignan (Loir-et-Cher). Okapi.jpg|وێنۆک|نێرێک لە زووپارک دێ بۆڤال]] Okapi2.jpg| okapi from the rear arp.jpg| Aa okapis chesterzoo.jpg| Miami Metro Zoo 64.jpg| </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەفریقا|گیانلەبەران|ژینناسی}} {{گیانلەبەر-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Okapia johnstoni}} [[پۆل:زەڕافە]] [[پۆل:گیانلەبەران]] [[پۆل:زەڕافەکان]] [[پۆل:جۆرە مەترسیدارەکانی پێڕستی سووری ئای یوو سی ئێن]] [[پۆل:گواندارانی کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] [[پۆل:جۆرە مەترسیلەسەرەکانی پێڕستی سووری ئای یوو سی ئێن]] isll196i391gtqrb3gxsvqaxywm7xba 4 177584 1686155 1685956 2026-10-12T21:07:25Z Bilalinfo 57400 /* جەنگی جیھانی سێیەم (فیلم) */ داواکاریی نوێ ([[میدیاویکی:Gadget-ReqUplForm.js|ReqUplForm]]) 1686155 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/بەشی داواکاری/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(48h) |counter = 1 |maxarchivesize = 150K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 1 |minthreadstoarchive = 2 }} {{ئەرشیڤەکان}} <!------------------ دەستکاری سەرەوە مەکە -------------------------------------> بە بارکردنی ھەر وێنەیەک تۆ ڕەزامەندیت بە [[ویکیپیدیا:سیاسەتی_بەکارھێنانی_وێنەکان|سیاسەتی بارکردنی وێنە]]، بۆ چۆنییەتی داواکردنی پەڕگە بە دروستی بڕوانە ([[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/بەشی داواکاری/چۆنیەتی داواکردن|فێرکاری چۆنییەتی داواکردنی پەڕگە]]). {{Clickable button 2|ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە|گەڕانەوە بۆ سەرەتا|class=mw-ui-neutral}}{{Clickable button 2|ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/سیاسەت و ڕێسا/داواکار|سیاسەت و رێسا|class=mw-ui-neutral}}{{Clickable button 2|داواکاری نوێ پێشکەش بکە|url=https://w.wiki/3xb6|class=mw-ui-progressive}} <div class="anonymous-show boilerplate metadata" style="background:#dee; border:1px solid #00c; margin:0.5em; padding:0.5em;; padding: 1em; width:70%">'''تێبینی'''...{{ھن}} سوپاس بۆ ھەڵبژاردنی پڕۆژە، تکایە سەیرێکی [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/سیاسەت و ڕێسا/داواکار|سیاسەت و ڕێساکانی]] پڕۆژە بکە. </div><div class="user-show"> '''بەخێرھاتیت''' تکایە ئەو پەڕگەیەی ئەتەوێت باری بکەیت لێرە لە بەشێکی نوێ بەم شێوەیەی خوارەوە زانیارییەکانی تێدا بنووسە. == [[شۆفێری تاکسی (فیلم)]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Bilalinfo|لێدوان]]) ١١:٤٠، ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) | ھۆکاری داواکارییەکە = پۆستەری فەرمیی فیلمەکە بۆ سەرەوەی وتارەکە. ناساندن | ناساندن = فیلمێکی سیاسی و دراما و ئەکشنی ساڵی ٢٠١٧ی کۆریای باشوورە[٣] لە دەرھێنانی جانگ ھوون و نووسینی ئۆم یوو-نا، کە سۆنگ کانگ-ھۆ | سەرچاوەی پەڕگە = https://en.wikipedia.org/wiki/A_Taxi_Driver#/media/File:A_Taxi_Driver.jpg | زانیاریی زیاتر = | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:A Taxi Driver 2017.jpg|بینین]]) [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٤:٠٢، ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) }} == [[ماسیی ڕەشی بچکۆلە]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Bilalinfo|لێدوان]]) ١٢:٣٢، ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) | ھۆکاری داواکارییەکە = پەڕگەی نائازادە | ناساندن = یەکێکە لە چیرۆکەکانی منداڵان، لە نووسینی سەمەد بێهڕەنگی. | سەرچاوەی پەڕگە = https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:MahiSiah.jpg | زانیاریی زیاتر = | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Award-winning illustration on original cover of The Little Black Fish.png|بینین]]) [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٧:٥٨، ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) }} == [[تەقەکردن لە فۆرت ھود ٢٠٠٩]] == {{ڕەوشی داواکاری|2}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Bilalinfo|لێدوان]]) ١١:٢١، ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) | ھۆکاری داواکارییەکە = پەڕگەی نائازادە | ناساندن = | سەرچاوەی پەڕگە = https://en.wikipedia.org/wiki/2009_Fort_Hood_shooting#/media/File:Flickr_-_The_U.S._Army_-_Preparing_the_wounded_for_transport_at_Fort_Hood.jpg | زانیاریی زیاتر = | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = @[[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] {{نەکرا}} پەڕگەکە پێشووتر لە کۆمنز بارکراوەو ھەیە. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٤:٠٩، ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = }} == [[براکەم خەسرەو (فیلم)]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Bilalinfo|لێدوان]]) ٢١:٤٢، ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) | ھۆکاری داواکارییەکە = پۆستەری فەرمیی فیلمەکە بۆ سەرەوەی وتارەکە. ناساندن | ناساندن = فیلمێکی دەروونناسیی ئێرانییە لە ساڵی ٢٠١٦ لە دەرهێنانی ئیحسان بیگلەری. | سەرچاوەی پەڕگە = https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Baradaram_Khosro_Poster.jpg | زانیاریی زیاتر = | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Baradaram Khosro Poster.jpg|بینین]]) [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٦:٠٥، ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) | لێدوانەکان = }} :سەرقاڵی ئەم داواکارییەم. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٤:٢٨، ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) == [[مووسا پێغەمبەری خودا: کاتی خۆرھەڵاتن]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Bilalinfo|لێدوان]]) ١٢:٤٩، ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) | ھۆکاری داواکارییەکە = پۆستەری فەرمیی فیلمەکە بۆ سەرەوەی وتارەکە. ناساندن | ناساندن = فیلمێکی ئێرانییە لە نووسین و دەرھێنانی ئیبراھیم حاتەمی‌کیا | سەرچاوەی پەڕگە = https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Musa_Kalimullah_Be_Vaght-e_Tolue_Poster.jpg | زانیاریی زیاتر = | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Musa Kalimullah Be Vaght-e Tolue Poster.jpg|بینین]]) [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٧:٣٣، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) }} == [[فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی ترانسیلڤانیا]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Bilalinfo|لێدوان]]) ١٩:٣٧، ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) | ھۆکاری داواکارییەکە = پەڕگەی نائازادە | ناساندن = یەکەم فێستیڤالی نێودەوڵەتیی فیلمی درێژە لە ڕۆمانیا، کە ساڵانە لە پایتەختی مێژوویی ترانسیلڤانیا، کلوژ-ناپۆکا بەڕێوەدەچێت. | سەرچاوەی پەڕگە = https://en.wikipedia.org/wiki/Transilvania_International_Film_Festival#/media/File:Logo_of_Transilvania_IFF.gif | زانیاریی زیاتر = | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Logo of Transilvania IFF.gif|بینین]]) [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٧:٣٧، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) }} == [[سەڵتی پیر (فیلم)]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Bilalinfo|لێدوان]]) ٠١:٤٢، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) | ھۆکاری داواکارییەکە = پۆستەری فەرمیی فیلمەکە بۆ سەرەوەی وتارەکە. ناساندن | ناساندن = فیلمێکی درامای ئێرانیی 2024ە لە نووسین و دەرهێنانی ئۆکتای بەراهەنی. بە ڕۆڵگێڕانی حەسەن پورشیرازی، لەیلا حاتەمی، حامید بێهداد | سەرچاوەی پەڕگە = https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%BE%D8%B3%D8%B1_(%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85_%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B2)#/media/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Pirpesar_poster.jpg | زانیاریی زیاتر = | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Pirpesar poster.jpg|بینین]]) [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٧:٤٢، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) }} == [[ئەنجومەنی ڕەخنەگران و نووسەرانی سینەمای ئێران]] == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١١:٢٠، ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٣٦ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|٢١٠٧١٦٤٠٢٠}} <!-- بۆ بارکەری پێداچوونەوەکەر، تکایە دوای ئەوەی وەڵامدانەوەی داواکارییەکە، ئەم لێدوانە و ھێڵەکەی سەرەوەش بسڕەوە --> <!-- end --> {{ڕەوشی داواکاری|چاوەڕوانی}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Bilalinfo|لێدوان]]) ١١:٢٠، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) | ھۆکاری داواکارییەکە = پەڕگەی نائازادە | ناساندن = | سەرچاوەی پەڕگە = https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%85%D9%86_%D9%85%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86_%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86.jpeg | زانیاریی زیاتر = | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لێرە واژووەکەت بکە. --> }} == [[جەنگی جیھانی سێیەم (فیلم)]] == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٢١:٠٧، ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٣٦ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|٢١٠٧١٩٩٢٤٥}} <!-- بۆ بارکەری پێداچوونەوەکەر، تکایە دوای ئەوەی وەڵامدانەوەی داواکارییەکە، ئەم لێدوانە و ھێڵەکەی سەرەوەش بسڕەوە --> <!-- end --> {{ڕەوشی داواکاری|چاوەڕوانی}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Bilalinfo|Bilalinfo]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Bilalinfo|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) | ھۆکاری داواکارییەکە = پۆستەری فەرمیی فیلمەکە بۆ سەرەوەی وتارەکە. ناساندن | ناساندن = فیلمێکی درامیە لە بەررهەمهێنان و دەرهێنانی هومەن سەیدی | سەرچاوەی پەڕگە = https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%B3%D9%88%D9%85_(%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85_%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B1)#/media/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:World_War_III_Poster.jpg | زانیاریی زیاتر = | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لێرە واژووەکەت بکە. --> }} 1fl8j55oniy6359hykal0a06g2vxdxa 0 178538 1686414 1585850 2026-10-13T10:33:57Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (مێژوو-کۆلکە، کوردستان-کۆلکە) 1686414 wikitext text/x-wiki ڕووداوەکانی ساڵی ٢٠٢٠ لە [[کوردستان]]. == ڕووداوەکان == * [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٠ی پارێزگای سلێمانی|خۆپیشاندانەکانی پارێزگای سلێمانی]] == لەدایکبوونە دیارەکان == == مردنەکان == {{ئەمانەش ببینە|مردنەکان لە ٢٠٢٠}} * [[فرسەت سۆفی]]، ٤٢، سیاسەتوانی کورد، [[کۆڤید ١٩]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Corporation|یەکەم=Nalia|سەردێڕ=پارێزگاری ھەولێر کۆچی دوایی کرد|ناونیشان=https://www.nrttv.com/News.aspx?id=36915&MapID=1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=www.nrttv.com}}</ref> * [[ئەمانوڵڵا تاھیری]]، ٨٥، مۆسیقازانی کورد و مامۆستای ئامێری [[دووزەلە]]<ref name="ئیمنا ۱">[https://www.imna.ir/news/454104/ ھەواڵنێریی شار و شارۆمەندیی ئێران (ئیمنا): ''ئەمانوڵڵا تاھیری (ئامان دای) کۆچی دواییی کرد'' (بە فارسی)، نووسراو لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠؛] بازدید در ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠.</ref> * [[سابیر کوردستانی]]٦٥، گۆرانیبێژی کورد، [[کۆڤید ١٩]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://xelk.org/243040/|سەردێڕ=هونەرمەند سابیر كوردستانی بە ڤایرۆسی كۆرۆنا كۆچی دوایی كرد|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢٠|زمان=کوردی|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200919003319/https://xelk.org/243040/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> *[[سیامەند ڕەحمان]]، ٣١، کێشھەڵگری کوردی ئێران، براوەی کێبەرکێکانی پارالیمپیکی ٢٠١٢ی لەندەن و ٢٠١٦ی ڕیۆ، جەڵدەی دڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://ifpnews.com/worlds-strongest-paralympian-siamand-rahman-dies-at-31 |سەردێڕ=World's Strongest Paralympian Siamand Rahman Dies at 31 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئازاری ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200301171042/https://ifpnews.com/worlds-strongest-paralympian-siamand-rahman-dies-at-31 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> *[[جەلال مەلەکشا]] ٦٨ شاعیر، نووسەر، ڕۆژنامەوان، ڕەخنەگر، چالاکی سیاسی_کۆمەڵایەتی <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=جەلال مەلەکشا بە جەڵتەی دڵ کۆچی دواییکرد|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/3110202015|وێبگە=rudaw|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢١}}</ref> *[[جەلیل گادانی]] ٨٦ ، سیاسی و ئەندامێکی لەمێژینەی حیزبی دێموکراتی کوردستان (حدک)[[کۆڤید ١٩]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=جەلیل گادانی کۆچی دواییکرد|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/060820203|وێبگە=rudaw|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢١}}</ref> *[[کاکەمەم بۆتانی]]٨٣ نووسەرێکی کورد بوو. سەرۆکی یەکێتیی نووسەرانی کورد بووە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سەرۆکی یەکێتی نووسەرانی کورد کۆچی دواییکرد|ناونیشان=https://rojnews.news/%DA%A9%DB%86%D9%85%D9%87%E2%80%8C%DA%B5%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D8%AA%D9%89/%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8E%D8%AA%DB%8C-%D9%86%D9%88%D9%88%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%DB%86%DA%86%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%A7/|وێبگە=rojnews|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی نیسانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210420193633/https://rojnews.news/%DA%A9%DB%86%D9%85%D9%87%E2%80%8C%DA%B5%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D8%AA%D9%89/%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8C-%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8E%D8%AA%DB%8C-%D9%86%D9%88%D9%88%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%DB%86%DA%86%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%A7/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> *[[مەھاباد قەرەداغی]] ٥٤ ، نووسەر، شاعیر و وەرگێڕ ، [[کۆڤید ١٩]] <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نوسەر و شاعیر مەھاباد قەرەداغی کۆچی دوایی کرد|ناونیشان=http://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=34233|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=www.zamenpress.com}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=34233 |date=ئەیلوولی ٢٠٢٣ }}</ref> *[[نەجمەدین کەریم]] ٧١–٧٢ ، دکتۆر و کەسایەتی سیاسی ، جەڵتەی مێشک <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کۆچی دوایی دکتۆر نەجمەدین کەریم|ناونیشان=https://www.dengiamerika.com/a/5643125.html?fbclid=IwAR1vciD9pGbH5nvZXQ4oB2WiPfwC2jWM4He-MgkcbpXlWSqBfMx9fu2Pyd0|وێبگە=dengiamerika|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢١}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە |کوردستان| مێژوو}} {{ساڵەکان لە کوردستان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{کوردستان-کۆلکە}} 7hatd7wbkwezo4hqo87x98tiejjton3 0 183312 1686061 1656675 2026-10-12T19:19:25Z Horam lhwni 79678 تاکو ئیستا ٨ کۆنفرانسی خۆی بەستووە . 1686061 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی حیزب پێشکەوتوو | ناو = پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان | ناوی_خۆماڵی = | زمان١ = | ناوی_زمان١ = | زمان٢ = | ناوی_زمان٢ = | زمان٣ = | ناوی_زمان٣ = | زمان٤ = | ناوی_زمان٤ = | لۆگۆ = | ڕەنگکۆد = #1496ca | سەرکردە = | سەرۆک = | سەرۆک_ئەنجومەن = | سکرتێری_گشتی = | سکرتێری_یەکەم = | لجە = | سکرتارییەت = | وتەبێژ = [[محەممەد جەمشیدی]] | دامەزرێنەر = [[عەلی زیرەک]] | ناونیشانی_سەرکردە١ = | ناوی_سەرکردە١ = | ناونیشانی_سەرکردە٢ = | ناوی_سەرکردە٢ = | ناونیشانی_سەرکردە٣ = | ناوی_سەرکردە٣ = | ناونیشانی_سەرکردە٤ = | ناوی_سەرکردە٤ = | ناونیشانی_سەرکردە٥ = | ناوی_سەرکردە٥ = | دروشم = | دامەزراندن = [[٢٠٠٩]] | جیابوونەوە = | جیابووەتەوە_لە = | پێشینە = | یەکگرتن = | پاشینە = | شوێنگە = [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]{{ھن}}[[باشووری کوردستان]] | ڕۆژنامە = | باڵی_خوێندکار = | باڵی_گەنج = | ناوی_باڵی١ = | باڵی١ = | ناوی_باڵی٢ = | باڵی٢ = | ناوی_باڵی٣ = | باڵی٣ = | ساڵی_ئەندامێتی = | ئەندامێتی = | ئایدۆلۆژیا = [[لیبرالیزم]]<br/>[[ناسیۆنالیزم]]<br/> [[کوردایەتی]] |شوێنی_سیاسی = | ئایین = | نیشتمانی = | نێودەوڵەتی = | ئەوروپی = | پەرلەمانی_ئەوروپی = | ناونیشانی_ئینتیما١ = | ئینتیما١ = | ڕەنگەکان = | ناوی_کورسییەکان١ = | کورسییەکان١ = | ناوی_کورسییەکان٢ = | کورسییەکان٢ = | ناوی_کورسییەکان٣ = | کورسییەکان٣ = | ناوی_کورسییەکان٤ = | کورسییەکان٤ = | سونبوول = | ئاڵا = | ماڵپەر = [http://www.rojhelatnews.com/ rojhelatnews] | وڵات = ڕۆژھەڵاتی کوردستان | وڵات٢ = | بەرپێنووس = }} '''پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان''' پارتێکی سیاسی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. ئەم حیزبە لە ساڵی ٢٠٠٩ دامەزرا و ئێستاکە چالاکییەکی نەماوەتەوە. میدیای ئەم پارتە ماڵپەڕی ''ڕۆژھەڵات نیوز''ە.<ref name="کوردیپێدیا ٢">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پارتی لیبڕاڵ دێموکراتی کوردستان|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2011101012272162269|وێبگە=کوردیپێدیا|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|زمان=ckb|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210624201136/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2011101012272162269|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == مێژوو == پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان لە ڕۆژی ٦ی تەممووزی ٢٠٠٩ دامەزرا. دامەزرێنەرانی پارتەکە سێ کەس بریتی لە [[عەلی زیرەک]]، [[سمایل ڕەسووڵی]] و [[نەجمەدین ڕەسووڵی]] بوون. عەلی زیرەک بە نووسینی [[مانیفێستی لیبراڵی کورد]] و [[مانیفێستی شین: لیبرالیزمی ئینسانی]] وەکوو تیۆریسیەنی ئەم پارتە ڕۆڵێکی سەرەکیی لە دامەزراندنی پارتەکە ھەبوو.<ref name="کوردیپێدیا ١">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عەلی زیرەک|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011082415413659071&lng=22|وێبگە=کوردیپێدیا|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|زمان=ckb|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210624201232/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2011082415413659071&lng=22|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پاشان چەند کەسێکی دیکە وەکوو [[محەممەد بیگلەری]] و [[محەممەد خزری]] بوون بە ئەندامی ئەم پارتە، بەڵام ڕێژەی ئەندامانی زیادی نەکرد و پارتی لیبراڵ وەکوو پارتێکی بچووک ماوەتەوە. زۆرینەی سەرکردایەتی ئەم پارتە لە ئەندامانی [[حیزبی دێموکراتی کوردستان (حدک)|حیزبی دێموکراتی کوردستان]] (حەدەکە) بوون.<ref name="کوردیپێدیا ٢"/> پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان لە ماوەی ساڵەکانی ٢٠٠٩ ھەتا ٢٠١١ دا چالاک بوو، بەڵام لە کۆتاییەکانی ٢٠١١ تووشی ناکۆکیی ناوخۆیی بوو و لەنێوان ھەندیک لە ئەندامانی جیایی داکەوت.<ref name="کوردیپێدیا ٢"/> لە تشرینی یەکەمی ٢٠١١ چەندین کەس لە ئەندامانی ڕێبەرایەتیی پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان ڕایانگەیاند کە پارتەکە تێکەڵی [[پارتی سەربەستیی کوردستان]] بووەتەوە، بەڵام پارتی لیبراڵ ڕەتی کردەوە و درێژەی بە کاری خۆی دا.<ref name="کوردستان پۆست ١">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حیزب، ڕێکخراوە و پارتە سیاسییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ناونیشان=https://www.kurdistanpost.nu/?mod=news&id=87823|وێبگە=کوردستان پۆست|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|زمان=ckb|ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210624202036/https://www.kurdistanpost.nu/?mod=news&id=87823|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ لە ھەولێردا کۆمیتەیەکی ساخکەرەوە پێکھات کە دەیویست درێژە بە کار و چالاکییەکانی پارتەکە بدات، بەڵام ئەم پرۆسەیە باش بەڕێوە نەچوو. لەم قۆناخەش چەندین کەس لە ئەندامانی پارتەکە لەلایەن ڕێبەرایەتیی پارتی لیبراڵ لادران.<ref name="کوردیپێدیا ٢"/> پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان وەک یەکەم پارتی سیاسی لە سەر بنەمای لیبرالیزم و پارتێکی سیاسی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە لە ١٥ پووشپەری لە ساڵی ٢٠٠٩ دامەزراوە. پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان وەک پارتێکی سەربەخۆازە و لە ڕوایە دایە کە بۆکێشتن بە مافە نەتەوەیەکانی گەلەکەمان هەنگاو بە هەنگاو بڕوینە پێشەوە لەو بڕوایە داین کە گەلی كوردستان شانبەشانی نەتەوە و كەمایەتییەكانیتر بڕیار لەسەر چارەنووسی خۆی دەدات ، كە وەك شوناسێكی سەربەخۆ كار بكات، یا لە چوارچێوەی ئێرانێکی فێداراڵ و دیمۆکرات درێژە بە ژیانی سیاسیی هاوبەشی خۆی لەگەڵ نەتەوەكانی دیكەدا بدات. پارتی پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان تاکو ئیستا ٨ کۆنفرانسی خۆی بەستووە . == ھاوپەیمانیی نەتەوە بندەستەکانی ئێران == پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان لەگەڵ [[کۆمەڵەی سۆسیالدێمۆکرات]] و [[پارتی سەربەستیی کوردستان]] ھاوپەیمانیەکیان دامەزراند کە لە سەرەتادا لە ژێر ناوی ''ھاوپەیمانی سەربەخۆخوازانی کوردستان'' بوو و دواتر گوڕاو بۆ ''ھاوپەیمانیی نەتەوە بندەستەکانی ئێران''.<ref name="کوردیپێدیا ٢"/> بەڵام دواتر لەو ھاوپەیمانییە ھاتە دەرەوە و بە پێشنیاری عەلی زیرەک لەگەڵ [[یەکێتی شۆڕشگێڕانی کوردستان]] و [[پارتی ئازادی و دێموکراسی کوردستان]] ھاوپەیمانییەکی تازەتر دامەزراند.<ref name="کوردیپێدیا ٢"/> == خەباتی چەکدارانە == پارتی لیبراڵ دێمۆکراتی کوردستان لە مانگی شوباتی ٢٠١٥دا ڕاگەیاند کە باشووری کوردستان چۆڵ دەکات و لە رۆژھەڵاتی کوردستان دەست بە خەباتی سیاسی و سەربازیی خۆی دەکاتەوە. ھەروەھا ڕاگەیاند کە خەباتی چەکداری وەکوو یەکێک لە باشترین ئەگەرەکانی بەردەمی خۆی دەستنیشان دەکات.<ref name="کوردیپێدیا ٢"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان}} [[پۆل:حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان]] nnsbuerfmzx0ejg2bnoly96rflzchqu 1686065 1686061 2026-10-12T19:27:47Z Horam lhwni 79678 /* مێژوو */ 1686065 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی حیزب پێشکەوتوو | ناو = پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان | ناوی_خۆماڵی = | زمان١ = | ناوی_زمان١ = | زمان٢ = | ناوی_زمان٢ = | زمان٣ = | ناوی_زمان٣ = | زمان٤ = | ناوی_زمان٤ = | لۆگۆ = | ڕەنگکۆد = #1496ca | سەرکردە = | سەرۆک = | سەرۆک_ئەنجومەن = | سکرتێری_گشتی = | سکرتێری_یەکەم = | لجە = | سکرتارییەت = | وتەبێژ = [[محەممەد جەمشیدی]] | دامەزرێنەر = [[عەلی زیرەک]] | ناونیشانی_سەرکردە١ = | ناوی_سەرکردە١ = | ناونیشانی_سەرکردە٢ = | ناوی_سەرکردە٢ = | ناونیشانی_سەرکردە٣ = | ناوی_سەرکردە٣ = | ناونیشانی_سەرکردە٤ = | ناوی_سەرکردە٤ = | ناونیشانی_سەرکردە٥ = | ناوی_سەرکردە٥ = | دروشم = | دامەزراندن = [[٢٠٠٩]] | جیابوونەوە = | جیابووەتەوە_لە = | پێشینە = | یەکگرتن = | پاشینە = | شوێنگە = [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]{{ھن}}[[باشووری کوردستان]] | ڕۆژنامە = | باڵی_خوێندکار = | باڵی_گەنج = | ناوی_باڵی١ = | باڵی١ = | ناوی_باڵی٢ = | باڵی٢ = | ناوی_باڵی٣ = | باڵی٣ = | ساڵی_ئەندامێتی = | ئەندامێتی = | ئایدۆلۆژیا = [[لیبرالیزم]]<br/>[[ناسیۆنالیزم]]<br/> [[کوردایەتی]] |شوێنی_سیاسی = | ئایین = | نیشتمانی = | نێودەوڵەتی = | ئەوروپی = | پەرلەمانی_ئەوروپی = | ناونیشانی_ئینتیما١ = | ئینتیما١ = | ڕەنگەکان = | ناوی_کورسییەکان١ = | کورسییەکان١ = | ناوی_کورسییەکان٢ = | کورسییەکان٢ = | ناوی_کورسییەکان٣ = | کورسییەکان٣ = | ناوی_کورسییەکان٤ = | کورسییەکان٤ = | سونبوول = | ئاڵا = | ماڵپەر = [http://www.rojhelatnews.com/ rojhelatnews] | وڵات = ڕۆژھەڵاتی کوردستان | وڵات٢ = | بەرپێنووس = }} '''پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان''' پارتێکی سیاسی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. ئەم حیزبە لە ساڵی ٢٠٠٩ دامەزرا و ئێستاکە چالاکییەکی نەماوەتەوە. میدیای ئەم پارتە ماڵپەڕی ''ڕۆژھەڵات نیوز''ە.<ref name="کوردیپێدیا ٢">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پارتی لیبڕاڵ دێموکراتی کوردستان|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2011101012272162269|وێبگە=کوردیپێدیا|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|زمان=ckb|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210624201136/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2011101012272162269|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان؛ ڕوانگەیەک بۆ ئازادی و سەروەری لە مێژووی خەباتی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، پەرەسەندنی هزری جیاواز و پێکهێنانی ڕێکخراوەی نوێ، بەشێکی دانەبڕاوی هەوڵەکانی گەلەکەمانە بۆ گەیشتن بە مافە نەتەوەیی و دێموکراتییەکان. لەم چوارچێوەیەدا، «پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان» وەک ڕەوتێکی سیاسی کە لەسەر بنەماکانی لیبرالیزم داڕێژراوە، لە ڕۆژی ١٥ی پووشپەڕی ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن کۆمەڵێک کەسایەتیی ڕۆشنبیر و گەنجی ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە دامەزرا. هزر و ئامانجەکان ئەم پارتە وەک قەوارەیەکی سەربەخۆ، خۆی بە هەڵگری پەیامێکی سیاسی دەزانێت کە ئامانجەکەی تێگەیشتن و داکۆکیکردنە لە مافە ڕەواکانی نەتەوەی کورد. بنەماکانی هزری ئەم پارتە لەسەر ئەو تێڕوانینە بنیات نراوە کە گەلی کوردستان، وەک هەر نەتەوەیەکی خاوەن شوناس، دەبێت خاوەن بڕیاری چارەنووسی خۆی بێت. پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان لە تێڕوانینی سیاسیی خۆیدا، دوو ڕێچکەی سەرەکی بۆ داهاتووی سیاسیی کوردستان پێشنیار دەکات: یەکەم: بەدەستهێنانی سەربەخۆییی نەتەوەیی وەک مافێکی سروشتی و شوناسێکی سەربەخۆ. دووەم: لە ئەگەری نەگونجان، پێداگری لەسەر پێکەوەژیانی سیاسی لە چوارچێوەی ئێرانێکی فێدراڵ و دێموکراتدا، کە تێیدا گەلی کورد و سەرجەم نەتەوە و کەمایەتییەکانی دیکە، شانبەشانی یەکتر و لەسەر بنەمای یەکسانی و هاوبەشی، مافی بڕیاردانیان لەسەر چارەنووسی خۆیان هەبێت. پەیڕەوی کاری سیاسی هەنگاونان بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجانە بە ڕوانگەیەکی قۆناغبەندی و هێمنانە دەستنیشان کراوە. پارتەکە پێی وایە خەباتی سیاسی دەبێت لەسەر بنەمای ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ، فرەیی هزری و پەرەپێدانی دێموکراسی بەڕێوە بچێت. چالاکییەکانی حیزبی لەپێناو ڕێکخستنی ناوخۆیی و گەشەپێدانی پەیامە سیاسییەکانیدا، ئەم پارتە تا ئێستا توانیویەتی ٨ کۆنفرانسی گشتی ساز بکات. سازدانی ئەم کۆنفرانسانە نیشانەیەک بووە بۆ پابەندبوونی پارتەکە بە پرەنسیپەکانی بەڕێوەبردنی دێموکراتیک و گفتوگۆ لەنێوان ئەندامان و سەرکردایەتییدا؛ هەروەها هەوڵێک بووە بۆ نوێکردنەوە و ڕێکخستنەوەی ستراتیژییەکانی بەپێی گۆڕانکارییە سیاسییەکانی ناوچەکە. بە گشتی، پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان هەوڵ دەدات لە ڕێگەی هزر و ئایدۆلۆژیای لیبرالیزمەوە، گوتارێکی سیاسی پێشکەش بکات کە تێیدا ئازادیی تاک و سەروەریی نەتەوەیی بەیەکەوە گرێ دراون، تا لەو ڕێگەیەوە بتوانێت بەشدارییەکی کارا لە داهاتووی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا هەبێت. پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان وەک پارتێکی سەربەخۆازە و لە ڕوایە دایە کە بۆکێشتن بە مافە نەتەوەیەکانی گەلەکەمان هەنگاو بە هەنگاو بڕوینە پێشەوە لەو بڕوایە داین کە گەلی كوردستان شانبەشانی نەتەوە و كەمایەتییەكانیتر بڕیار لەسەر چارەنووسی خۆی دەدات ، كە وەك شوناسێكی سەربەخۆ كار بكات، یا لە چوارچێوەی ئێرانێکی فێداراڵ و دیمۆکرات درێژە بە ژیانی سیاسیی هاوبەشی خۆی لەگەڵ نەتەوەكانی دیكەدا بدات. پارتی پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان تاکو ئیستا ٨ کۆنفرانسی خۆی بەستووە . مەڵپەری پارتی لیبراڵ دیمۆکراتی کوردستان https://rojhelatnews.net == ھاوپەیمانیی نەتەوە بندەستەکانی ئێران == پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان لەگەڵ [[کۆمەڵەی سۆسیالدێمۆکرات]] و [[پارتی سەربەستیی کوردستان]] ھاوپەیمانیەکیان دامەزراند کە لە سەرەتادا لە ژێر ناوی ''ھاوپەیمانی سەربەخۆخوازانی کوردستان'' بوو و دواتر گوڕاو بۆ ''ھاوپەیمانیی نەتەوە بندەستەکانی ئێران''.<ref name="کوردیپێدیا ٢"/> بەڵام دواتر لەو ھاوپەیمانییە ھاتە دەرەوە و بە پێشنیاری عەلی زیرەک لەگەڵ [[یەکێتی شۆڕشگێڕانی کوردستان]] و [[پارتی ئازادی و دێموکراسی کوردستان]] ھاوپەیمانییەکی تازەتر دامەزراند.<ref name="کوردیپێدیا ٢"/> == خەباتی چەکدارانە == پارتی لیبراڵ دێمۆکراتی کوردستان لە مانگی شوباتی ٢٠١٥دا ڕاگەیاند کە باشووری کوردستان چۆڵ دەکات و لە رۆژھەڵاتی کوردستان دەست بە خەباتی سیاسی و سەربازیی خۆی دەکاتەوە. ھەروەھا ڕاگەیاند کە خەباتی چەکداری وەکوو یەکێک لە باشترین ئەگەرەکانی بەردەمی خۆی دەستنیشان دەکات.<ref name="کوردیپێدیا ٢"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان}} [[پۆل:حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان]] g2zk8ymc37f917s9m1c91nn64dmyods 1686068 1686065 2026-10-12T19:33:04Z Horam lhwni 79678 /* ھاوپەیمانیی نەتەوە بندەستەکانی ئێران */ 1686068 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی حیزب پێشکەوتوو | ناو = پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان | ناوی_خۆماڵی = | زمان١ = | ناوی_زمان١ = | زمان٢ = | ناوی_زمان٢ = | زمان٣ = | ناوی_زمان٣ = | زمان٤ = | ناوی_زمان٤ = | لۆگۆ = | ڕەنگکۆد = #1496ca | سەرکردە = | سەرۆک = | سەرۆک_ئەنجومەن = | سکرتێری_گشتی = | سکرتێری_یەکەم = | لجە = | سکرتارییەت = | وتەبێژ = [[محەممەد جەمشیدی]] | دامەزرێنەر = [[عەلی زیرەک]] | ناونیشانی_سەرکردە١ = | ناوی_سەرکردە١ = | ناونیشانی_سەرکردە٢ = | ناوی_سەرکردە٢ = | ناونیشانی_سەرکردە٣ = | ناوی_سەرکردە٣ = | ناونیشانی_سەرکردە٤ = | ناوی_سەرکردە٤ = | ناونیشانی_سەرکردە٥ = | ناوی_سەرکردە٥ = | دروشم = | دامەزراندن = [[٢٠٠٩]] | جیابوونەوە = | جیابووەتەوە_لە = | پێشینە = | یەکگرتن = | پاشینە = | شوێنگە = [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]{{ھن}}[[باشووری کوردستان]] | ڕۆژنامە = | باڵی_خوێندکار = | باڵی_گەنج = | ناوی_باڵی١ = | باڵی١ = | ناوی_باڵی٢ = | باڵی٢ = | ناوی_باڵی٣ = | باڵی٣ = | ساڵی_ئەندامێتی = | ئەندامێتی = | ئایدۆلۆژیا = [[لیبرالیزم]]<br/>[[ناسیۆنالیزم]]<br/> [[کوردایەتی]] |شوێنی_سیاسی = | ئایین = | نیشتمانی = | نێودەوڵەتی = | ئەوروپی = | پەرلەمانی_ئەوروپی = | ناونیشانی_ئینتیما١ = | ئینتیما١ = | ڕەنگەکان = | ناوی_کورسییەکان١ = | کورسییەکان١ = | ناوی_کورسییەکان٢ = | کورسییەکان٢ = | ناوی_کورسییەکان٣ = | کورسییەکان٣ = | ناوی_کورسییەکان٤ = | کورسییەکان٤ = | سونبوول = | ئاڵا = | ماڵپەر = [http://www.rojhelatnews.com/ rojhelatnews] | وڵات = ڕۆژھەڵاتی کوردستان | وڵات٢ = | بەرپێنووس = }} '''پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان''' پارتێکی سیاسی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. ئەم حیزبە لە ساڵی ٢٠٠٩ دامەزرا و ئێستاکە چالاکییەکی نەماوەتەوە. میدیای ئەم پارتە ماڵپەڕی ''ڕۆژھەڵات نیوز''ە.<ref name="کوردیپێدیا ٢">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پارتی لیبڕاڵ دێموکراتی کوردستان|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2011101012272162269|وێبگە=کوردیپێدیا|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|زمان=ckb|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210624201136/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2011101012272162269|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان؛ ڕوانگەیەک بۆ ئازادی و سەروەری لە مێژووی خەباتی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، پەرەسەندنی هزری جیاواز و پێکهێنانی ڕێکخراوەی نوێ، بەشێکی دانەبڕاوی هەوڵەکانی گەلەکەمانە بۆ گەیشتن بە مافە نەتەوەیی و دێموکراتییەکان. لەم چوارچێوەیەدا، «پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان» وەک ڕەوتێکی سیاسی کە لەسەر بنەماکانی لیبرالیزم داڕێژراوە، لە ڕۆژی ١٥ی پووشپەڕی ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن کۆمەڵێک کەسایەتیی ڕۆشنبیر و گەنجی ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە دامەزرا. هزر و ئامانجەکان ئەم پارتە وەک قەوارەیەکی سەربەخۆ، خۆی بە هەڵگری پەیامێکی سیاسی دەزانێت کە ئامانجەکەی تێگەیشتن و داکۆکیکردنە لە مافە ڕەواکانی نەتەوەی کورد. بنەماکانی هزری ئەم پارتە لەسەر ئەو تێڕوانینە بنیات نراوە کە گەلی کوردستان، وەک هەر نەتەوەیەکی خاوەن شوناس، دەبێت خاوەن بڕیاری چارەنووسی خۆی بێت. پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان لە تێڕوانینی سیاسیی خۆیدا، دوو ڕێچکەی سەرەکی بۆ داهاتووی سیاسیی کوردستان پێشنیار دەکات: یەکەم: بەدەستهێنانی سەربەخۆییی نەتەوەیی وەک مافێکی سروشتی و شوناسێکی سەربەخۆ. دووەم: لە ئەگەری نەگونجان، پێداگری لەسەر پێکەوەژیانی سیاسی لە چوارچێوەی ئێرانێکی فێدراڵ و دێموکراتدا، کە تێیدا گەلی کورد و سەرجەم نەتەوە و کەمایەتییەکانی دیکە، شانبەشانی یەکتر و لەسەر بنەمای یەکسانی و هاوبەشی، مافی بڕیاردانیان لەسەر چارەنووسی خۆیان هەبێت. پەیڕەوی کاری سیاسی هەنگاونان بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجانە بە ڕوانگەیەکی قۆناغبەندی و هێمنانە دەستنیشان کراوە. پارتەکە پێی وایە خەباتی سیاسی دەبێت لەسەر بنەمای ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ، فرەیی هزری و پەرەپێدانی دێموکراسی بەڕێوە بچێت. چالاکییەکانی حیزبی لەپێناو ڕێکخستنی ناوخۆیی و گەشەپێدانی پەیامە سیاسییەکانیدا، ئەم پارتە تا ئێستا توانیویەتی ٨ کۆنفرانسی گشتی ساز بکات. سازدانی ئەم کۆنفرانسانە نیشانەیەک بووە بۆ پابەندبوونی پارتەکە بە پرەنسیپەکانی بەڕێوەبردنی دێموکراتیک و گفتوگۆ لەنێوان ئەندامان و سەرکردایەتییدا؛ هەروەها هەوڵێک بووە بۆ نوێکردنەوە و ڕێکخستنەوەی ستراتیژییەکانی بەپێی گۆڕانکارییە سیاسییەکانی ناوچەکە. بە گشتی، پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان هەوڵ دەدات لە ڕێگەی هزر و ئایدۆلۆژیای لیبرالیزمەوە، گوتارێکی سیاسی پێشکەش بکات کە تێیدا ئازادیی تاک و سەروەریی نەتەوەیی بەیەکەوە گرێ دراون، تا لەو ڕێگەیەوە بتوانێت بەشدارییەکی کارا لە داهاتووی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا هەبێت. پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان وەک پارتێکی سەربەخۆازە و لە ڕوایە دایە کە بۆکێشتن بە مافە نەتەوەیەکانی گەلەکەمان هەنگاو بە هەنگاو بڕوینە پێشەوە لەو بڕوایە داین کە گەلی كوردستان شانبەشانی نەتەوە و كەمایەتییەكانیتر بڕیار لەسەر چارەنووسی خۆی دەدات ، كە وەك شوناسێكی سەربەخۆ كار بكات، یا لە چوارچێوەی ئێرانێکی فێداراڵ و دیمۆکرات درێژە بە ژیانی سیاسیی هاوبەشی خۆی لەگەڵ نەتەوەكانی دیكەدا بدات. پارتی پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان تاکو ئیستا ٨ کۆنفرانسی خۆی بەستووە . مەڵپەری پارتی لیبراڵ دیمۆکراتی کوردستان https://rojhelatnews.net «هاوپەیمانیی نەتەوە بندەستەکانی ئێران» پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان، لەگەڵ «کۆمەڵەی سۆسیالدێمۆکرات» و «پارتی سەربەستیی کوردستان» و چەند لایەنێکی عەرەب و بەلوچ، هاوپەیمانییەکیان پێکهێنا. ئەو هاوپەیمانییە لە سەرەتادا بە ناوێکی دیکەوە بوو، بەڵام دواتر بۆ «هاوپەیمانیی نەتەوە بندەستەکانی ئێران» گۆڕا. دواتر، ئەو هاوپەیمانییە لە ساڵی ٢٠١٣دا هەڵوەشایەوە. == خەباتی چەکدارانە == پارتی لیبراڵ دێمۆکراتی کوردستان لە مانگی شوباتی ٢٠١٥دا ڕاگەیاند کە باشووری کوردستان چۆڵ دەکات و لە رۆژھەڵاتی کوردستان دەست بە خەباتی سیاسی و سەربازیی خۆی دەکاتەوە. ھەروەھا ڕاگەیاند کە خەباتی چەکداری وەکوو یەکێک لە باشترین ئەگەرەکانی بەردەمی خۆی دەستنیشان دەکات.<ref name="کوردیپێدیا ٢"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان}} [[پۆل:حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان]] 8cdmiqtqrwwtthjfnb88rltz3uw9iwe 1686119 1686068 2026-10-12T20:05:17Z Horam lhwni 79678 بەسەرداچوونەوە چاکسازی (بچووک) 1686119 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی حیزب پێشکەوتوو | ناو = پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان | ناوی_خۆماڵی = | زمان١ = | ناوی_زمان١ = | زمان٢ = | ناوی_زمان٢ = | زمان٣ = | ناوی_زمان٣ = | زمان٤ = | ناوی_زمان٤ = | لۆگۆ = | ڕەنگکۆد = #1496ca | سەرکردە = | سەرۆک = | سەرۆک_ئەنجومەن = | سکرتێری_گشتی = | سکرتێری_یەکەم = | لجە = | سکرتارییەت = | وتەبێژ = [[محەممەد جەمشیدی]] | دامەزرێنەر = کۆمەڵێک لاوی شۆڕشگێڕ | ناونیشانی_سەرکردە١ = | ناوی_سەرکردە١ = | ناونیشانی_سەرکردە٢ = | ناوی_سەرکردە٢ = | ناونیشانی_سەرکردە٣ = | ناوی_سەرکردە٣ = | ناونیشانی_سەرکردە٤ = | ناوی_سەرکردە٤ = | ناونیشانی_سەرکردە٥ = | ناوی_سەرکردە٥ = | دروشم = | دامەزراندن = [[٢٠٠٩]] | جیابوونەوە = | جیابووەتەوە_لە = | پێشینە = | یەکگرتن = | پاشینە = | شوێنگە = [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]{{ھن}}[[باشووری کوردستان]] | ڕۆژنامە = | باڵی_خوێندکار = | باڵی_گەنج = | ناوی_باڵی١ = | باڵی١ = | ناوی_باڵی٢ = | باڵی٢ = | ناوی_باڵی٣ = | باڵی٣ = | ساڵی_ئەندامێتی = | ئەندامێتی = | ئایدۆلۆژیا = [[لیبرالیزم]]<br/>[[ناسیۆنالیزم]]<br/> [[کوردایەتی]] |شوێنی_سیاسی = | ئایین = | نیشتمانی = | نێودەوڵەتی = | ئەوروپی = | پەرلەمانی_ئەوروپی = | ناونیشانی_ئینتیما١ = | ئینتیما١ = | ڕەنگەکان = | ناوی_کورسییەکان١ = | کورسییەکان١ = | ناوی_کورسییەکان٢ = | کورسییەکان٢ = | ناوی_کورسییەکان٣ = | کورسییەکان٣ = | ناوی_کورسییەکان٤ = | کورسییەکان٤ = | سونبوول = | ئاڵا = | ماڵپەر = [http://www.rojhelatnews.com/ rojhelatnews] | وڵات = ڕۆژھەڵاتی کوردستان | وڵات٢ = | بەرپێنووس = }} '''پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان''' پارتێکی سیاسی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. ئەم حیزبە لە ساڵی ٢٠٠٩ دامەزرا و ئێستاکە چالاکییەکی نەماوەتەوە. میدیای ئەم پارتە ماڵپەڕی ''ڕۆژھەڵات نیوز''ە.<ref name="کوردیپێدیا ٢">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پارتی لیبڕاڵ دێموکراتی کوردستان|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2011101012272162269|وێبگە=کوردیپێدیا|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|زمان=ckb|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210624201136/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2011101012272162269|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان؛ ڕوانگەیەک بۆ ئازادی و سەروەری لە مێژووی خەباتی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، پەرەسەندنی هزری جیاواز و پێکهێنانی ڕێکخراوەی نوێ، بەشێکی دانەبڕاوی هەوڵەکانی گەلەکەمانە بۆ گەیشتن بە مافە نەتەوەیی و دێموکراتییەکان. لەم چوارچێوەیەدا، «پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان» وەک ڕەوتێکی سیاسی کە لەسەر بنەماکانی لیبرالیزم داڕێژراوە، لە ڕۆژی ١٥ی پووشپەڕی ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن کۆمەڵێک کەسایەتیی ڕۆشنبیر و گەنجی ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە دامەزرا. هزر و ئامانجەکان ئەم پارتە وەک قەوارەیەکی سەربەخۆ، خۆی بە هەڵگری پەیامێکی سیاسی دەزانێت کە ئامانجەکەی تێگەیشتن و داکۆکیکردنە لە مافە ڕەواکانی نەتەوەی کورد. بنەماکانی هزری ئەم پارتە لەسەر ئەو تێڕوانینە بنیات نراوە کە گەلی کوردستان، وەک هەر نەتەوەیەکی خاوەن شوناس، دەبێت خاوەن بڕیاری چارەنووسی خۆی بێت. پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان لە تێڕوانینی سیاسیی خۆیدا، دوو ڕێچکەی سەرەکی بۆ داهاتووی سیاسیی کوردستان پێشنیار دەکات: یەکەم: بەدەستهێنانی سەربەخۆییی نەتەوەیی وەک مافێکی سروشتی و شوناسێکی سەربەخۆ. دووەم: لە ئەگەری نەگونجان، پێداگری لەسەر پێکەوەژیانی سیاسی لە چوارچێوەی ئێرانێکی فێدراڵ و دێموکراتدا، کە تێیدا گەلی کورد و سەرجەم نەتەوە و کەمایەتییەکانی دیکە، شانبەشانی یەکتر و لەسەر بنەمای یەکسانی و هاوبەشی، مافی بڕیاردانیان لەسەر چارەنووسی خۆیان هەبێت. پەیڕەوی کاری سیاسی هەنگاونان بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجانە بە ڕوانگەیەکی قۆناغبەندی و هێمنانە دەستنیشان کراوە. پارتەکە پێی وایە خەباتی سیاسی دەبێت لەسەر بنەمای ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ، فرەیی هزری و پەرەپێدانی دێموکراسی بەڕێوە بچێت. چالاکییەکانی حیزبی لەپێناو ڕێکخستنی ناوخۆیی و گەشەپێدانی پەیامە سیاسییەکانیدا، ئەم پارتە تا ئێستا توانیویەتی ٨ کۆنفرانسی گشتی ساز بکات. سازدانی ئەم کۆنفرانسانە نیشانەیەک بووە بۆ پابەندبوونی پارتەکە بە پرەنسیپەکانی بەڕێوەبردنی دێموکراتیک و گفتوگۆ لەنێوان ئەندامان و سەرکردایەتییدا؛ هەروەها هەوڵێک بووە بۆ نوێکردنەوە و ڕێکخستنەوەی ستراتیژییەکانی بەپێی گۆڕانکارییە سیاسییەکانی ناوچەکە. بە گشتی، پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان هەوڵ دەدات لە ڕێگەی هزر و ئایدۆلۆژیای لیبرالیزمەوە، گوتارێکی سیاسی پێشکەش بکات کە تێیدا ئازادیی تاک و سەروەریی نەتەوەیی بەیەکەوە گرێ دراون، تا لەو ڕێگەیەوە بتوانێت بەشدارییەکی کارا لە داهاتووی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا هەبێت. پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان وەک پارتێکی سەربەخۆازە و لە ڕوایە دایە کە بۆکێشتن بە مافە نەتەوەیەکانی گەلەکەمان هەنگاو بە هەنگاو بڕوینە پێشەوە لەو بڕوایە داین کە گەلی كوردستان شانبەشانی نەتەوە و كەمایەتییەكانیتر بڕیار لەسەر چارەنووسی خۆی دەدات ، كە وەك شوناسێكی سەربەخۆ كار بكات، یا لە چوارچێوەی ئێرانێکی فێداراڵ و دیمۆکرات درێژە بە ژیانی سیاسیی هاوبەشی خۆی لەگەڵ نەتەوەكانی دیكەدا بدات. مەڵپەری پارتی لیبراڵ دیمۆکراتی کوردستان https://rojhelatnews.net «هاوپەیمانیی نەتەوە بندەستەکانی ئێران» پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان، لەگەڵ «کۆمەڵەی سۆسیالدێمۆکرات» و «پارتی سەربەستیی کوردستان» و چەند لایەنێکی عەرەب و بەلوچ، هاوپەیمانییەکیان پێکهێنا. ئەو هاوپەیمانییە لە سەرەتادا بە ناوێکی دیکەوە بوو، بەڵام دواتر بۆ «هاوپەیمانیی نەتەوە بندەستەکانی ئێران» گۆڕا. دواتر، ئەو هاوپەیمانییە لە ساڵی ٢٠١٣دا هەڵوەشایەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان}} [[پۆل:حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان]] dff8t2x1g30u85i4eza47h0y6u8fxu7 1686120 1686119 2026-10-12T20:08:58Z Horam lhwni 79678 1686120 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی حیزب پێشکەوتوو | ناو = پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان | ناوی_خۆماڵی = | زمان١ = | ناوی_زمان١ = | زمان٢ = | ناوی_زمان٢ = | زمان٣ = | ناوی_زمان٣ = | زمان٤ = | ناوی_زمان٤ = | لۆگۆ = | ڕەنگکۆد = #1496ca | سەرکردە = | سەرۆک = | سەرۆک_ئەنجومەن = | سکرتێری_گشتی = | سکرتێری_یەکەم = | لجە = | سکرتارییەت = | وتەبێژ = [[محەممەد جەمشیدی]] | دامەزرێنەر = کۆمەڵێک گەنجی شۆڕشگێڕ | ناونیشانی_سەرکردە١ = | ناوی_سەرکردە١ = | ناونیشانی_سەرکردە٢ = | ناوی_سەرکردە٢ = | ناونیشانی_سەرکردە٣ = | ناوی_سەرکردە٣ = | ناونیشانی_سەرکردە٤ = | ناوی_سەرکردە٤ = | ناونیشانی_سەرکردە٥ = | ناوی_سەرکردە٥ = | دروشم = | دامەزراندن = [[٢٠٠٩]] | جیابوونەوە = | جیابووەتەوە_لە = | پێشینە = | یەکگرتن = | پاشینە = | شوێنگە = [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]{{ھن}}[[باشووری کوردستان]] | ڕۆژنامە = | باڵی_خوێندکار = | باڵی_گەنج = | ناوی_باڵی١ = | باڵی١ = | ناوی_باڵی٢ = | باڵی٢ = | ناوی_باڵی٣ = | باڵی٣ = | ساڵی_ئەندامێتی = | ئەندامێتی = | ئایدۆلۆژیا = [[لیبرالیزم]]<br/>[[ناسیۆنالیزم]]<br/> [[کوردایەتی]] |شوێنی_سیاسی = | ئایین = | نیشتمانی = | نێودەوڵەتی = | ئەوروپی = | پەرلەمانی_ئەوروپی = | ناونیشانی_ئینتیما١ = | ئینتیما١ = | ڕەنگەکان = | ناوی_کورسییەکان١ = | کورسییەکان١ = | ناوی_کورسییەکان٢ = | کورسییەکان٢ = | ناوی_کورسییەکان٣ = | کورسییەکان٣ = | ناوی_کورسییەکان٤ = | کورسییەکان٤ = | سونبوول = | ئاڵا = | ماڵپەر = [http://www.rojhelatnews.com/ rojhelatnews] | وڵات = ڕۆژھەڵاتی کوردستان | وڵات٢ = | بەرپێنووس = }} '''پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان''' پارتێکی سیاسی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. ئەم حیزبە لە ساڵی ٢٠٠٩ دامەزرا و ئێستاکە چالاکییەکی نەماوەتەوە. میدیای ئەم پارتە ماڵپەڕی ''ڕۆژھەڵات نیوز''ە.<ref name="کوردیپێدیا ٢">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پارتی لیبڕاڵ دێموکراتی کوردستان|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2011101012272162269|وێبگە=کوردیپێدیا|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|زمان=ckb|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210624201136/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2011101012272162269|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان؛ ڕوانگەیەک بۆ ئازادی و سەروەری لە مێژووی خەباتی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، پەرەسەندنی هزری جیاواز و پێکهێنانی ڕێکخراوەی نوێ، بەشێکی دانەبڕاوی هەوڵەکانی گەلەکەمانە بۆ گەیشتن بە مافە نەتەوەیی و دێموکراتییەکان. لەم چوارچێوەیەدا، «پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان» وەک ڕەوتێکی سیاسی کە لەسەر بنەماکانی لیبرالیزم داڕێژراوە، لە ڕۆژی ١٥ی پووشپەڕی ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن کۆمەڵێک کەسایەتیی ڕۆشنبیر و گەنجی ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە دامەزرا. هزر و ئامانجەکان ئەم پارتە وەک قەوارەیەکی سەربەخۆ، خۆی بە هەڵگری پەیامێکی سیاسی دەزانێت کە ئامانجەکەی تێگەیشتن و داکۆکیکردنە لە مافە ڕەواکانی نەتەوەی کورد. بنەماکانی هزری ئەم پارتە لەسەر ئەو تێڕوانینە بنیات نراوە کە گەلی کوردستان، وەک هەر نەتەوەیەکی خاوەن شوناس، دەبێت خاوەن بڕیاری چارەنووسی خۆی بێت. پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان لە تێڕوانینی سیاسیی خۆیدا، دوو ڕێچکەی سەرەکی بۆ داهاتووی سیاسیی کوردستان پێشنیار دەکات: یەکەم: بەدەستهێنانی سەربەخۆییی نەتەوەیی وەک مافێکی سروشتی و شوناسێکی سەربەخۆ. دووەم: لە ئەگەری نەگونجان، پێداگری لەسەر پێکەوەژیانی سیاسی لە چوارچێوەی ئێرانێکی فێدراڵ و دێموکراتدا، کە تێیدا گەلی کورد و سەرجەم نەتەوە و کەمایەتییەکانی دیکە، شانبەشانی یەکتر و لەسەر بنەمای یەکسانی و هاوبەشی، مافی بڕیاردانیان لەسەر چارەنووسی خۆیان هەبێت. پەیڕەوی کاری سیاسی هەنگاونان بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجانە بە ڕوانگەیەکی قۆناغبەندی و هێمنانە دەستنیشان کراوە. پارتەکە پێی وایە خەباتی سیاسی دەبێت لەسەر بنەمای ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ، فرەیی هزری و پەرەپێدانی دێموکراسی بەڕێوە بچێت. چالاکییەکانی حیزبی لەپێناو ڕێکخستنی ناوخۆیی و گەشەپێدانی پەیامە سیاسییەکانیدا، ئەم پارتە تا ئێستا توانیویەتی ٨ کۆنفرانسی گشتی ساز بکات. سازدانی ئەم کۆنفرانسانە نیشانەیەک بووە بۆ پابەندبوونی پارتەکە بە پرەنسیپەکانی بەڕێوەبردنی دێموکراتیک و گفتوگۆ لەنێوان ئەندامان و سەرکردایەتییدا؛ هەروەها هەوڵێک بووە بۆ نوێکردنەوە و ڕێکخستنەوەی ستراتیژییەکانی بەپێی گۆڕانکارییە سیاسییەکانی ناوچەکە. بە گشتی، پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان هەوڵ دەدات لە ڕێگەی هزر و ئایدۆلۆژیای لیبرالیزمەوە، گوتارێکی سیاسی پێشکەش بکات کە تێیدا ئازادیی تاک و سەروەریی نەتەوەیی بەیەکەوە گرێ دراون، تا لەو ڕێگەیەوە بتوانێت بەشدارییەکی کارا لە داهاتووی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا هەبێت. پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان وەک پارتێکی سەربەخۆازە و لە ڕوایە دایە کە بۆکێشتن بە مافە نەتەوەیەکانی گەلەکەمان هەنگاو بە هەنگاو بڕوینە پێشەوە لەو بڕوایە داین کە گەلی كوردستان شانبەشانی نەتەوە و كەمایەتییەكانیتر بڕیار لەسەر چارەنووسی خۆی دەدات ، كە وەك شوناسێكی سەربەخۆ كار بكات، یا لە چوارچێوەی ئێرانێکی فێداراڵ و دیمۆکرات درێژە بە ژیانی سیاسیی هاوبەشی خۆی لەگەڵ نەتەوەكانی دیكەدا بدات. مەڵپەری پارتی لیبراڵ دیمۆکراتی کوردستان https://rojhelatnews.net «هاوپەیمانیی نەتەوە بندەستەکانی ئێران» پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان، لەگەڵ «کۆمەڵەی سۆسیالدێمۆکرات» و «پارتی سەربەستیی کوردستان» و چەند لایەنێکی عەرەب و بەلوچ، هاوپەیمانییەکیان پێکهێنا. ئەو هاوپەیمانییە لە سەرەتادا بە ناوێکی دیکەوە بوو، بەڵام دواتر بۆ «هاوپەیمانیی نەتەوە بندەستەکانی ئێران» گۆڕا. دواتر، ئەو هاوپەیمانییە لە ساڵی ٢٠١٣دا هەڵوەشایەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان}} [[پۆل:حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان]] 3p9v6ixx3gs42qnm97ebi1sdqeo9la7 1686121 1686120 2026-10-12T20:12:51Z Horam lhwni 79678 1686121 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی حیزب پێشکەوتوو | ناو = پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان | ناوی_خۆماڵی = | زمان١ = | ناوی_زمان١ = | زمان٢ = | ناوی_زمان٢ = | زمان٣ = | ناوی_زمان٣ = | زمان٤ = | ناوی_زمان٤ = | لۆگۆ = | ڕەنگکۆد = #1496ca | سەرکردە = | سەرۆک = | سەرۆک_ئەنجومەن = | سکرتێری_گشتی = | سکرتێری_یەکەم = | لجە = | سکرتارییەت = | وتەبێژ = [[محەممەد جەمشیدی]] | دامەزرێنەر = کۆمەڵێک گەنجی شۆڕشگێڕ | ناونیشانی_سەرکردە١ = | ناوی_سەرکردە١ = | ناونیشانی_سەرکردە٢ = | ناوی_سەرکردە٢ = | ناونیشانی_سەرکردە٣ = | ناوی_سەرکردە٣ = | ناونیشانی_سەرکردە٤ = | ناوی_سەرکردە٤ = | ناونیشانی_سەرکردە٥ = | ناوی_سەرکردە٥ = | دروشم = | دامەزراندن = [[٢٠٠٩]] | جیابوونەوە = | جیابووەتەوە_لە = | پێشینە = | یەکگرتن = | پاشینە = | شوێنگە = [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]{{ھن}}[[باشووری کوردستان]] | ڕۆژنامە = | باڵی_خوێندکار = | باڵی_گەنج = | ناوی_باڵی١ = | باڵی١ = | ناوی_باڵی٢ = | باڵی٢ = | ناوی_باڵی٣ = | باڵی٣ = | ساڵی_ئەندامێتی = | ئەندامێتی = | ئایدۆلۆژیا = [[لیبرالیزم]]<br/>[[ناسیۆنالیزم]]<br/> [[کوردایەتی]] |شوێنی_سیاسی = | ئایین = | نیشتمانی = | نێودەوڵەتی = | ئەوروپی = | پەرلەمانی_ئەوروپی = | ناونیشانی_ئینتیما١ = | ئینتیما١ = | ڕەنگەکان = | ناوی_کورسییەکان١ = | کورسییەکان١ = | ناوی_کورسییەکان٢ = | کورسییەکان٢ = | ناوی_کورسییەکان٣ = | کورسییەکان٣ = | ناوی_کورسییەکان٤ = | کورسییەکان٤ = | سونبوول = | ئاڵا = | ماڵپەر = [http://www.rojhelatnews.com/ rojhelatnews] | وڵات = ڕۆژھەڵاتی کوردستان | وڵات٢ = | بەرپێنووس = }} '''پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان''' پارتێکی سیاسی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. ئەم حیزبە لە ساڵی ٢٠٠٩ دامەزرا و ئێستاکە چالاکییەکی نەماوەتەوە. میدیای ئەم پارتە ماڵپەڕی ''ڕۆژھەڵات نیوز''ە.<ref name="کوردیپێدیا ٢">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پارتی لیبڕاڵ دێموکراتی کوردستان|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2011101012272162269|وێبگە=کوردیپێدیا|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|زمان=ckb|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210624201136/https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2011101012272162269|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان؛ ڕوانگەیەک بۆ ئازادی و سەروەری لە مێژووی خەباتی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، پەرەسەندنی هزری جیاواز و پێکهێنانی ڕێکخراوەی نوێ، بەشێکی دانەبڕاوی هەوڵەکانی گەلەکەمانە بۆ گەیشتن بە مافە نەتەوەیی و دێموکراتییەکان. لەم چوارچێوەیەدا، «پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان» وەک ڕەوتێکی سیاسی کە لەسەر بنەماکانی لیبرالیزم داڕێژراوە، لە ڕۆژی ١٥ی پووشپەڕی ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن کۆمەڵێک کەسایەتیی ڕۆشنبیر و گەنجی ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە دامەزرا. هزر و ئامانجەکان ئەم پارتە وەک قەوارەیەکی سەربەخۆ، خۆی بە هەڵگری پەیامێکی سیاسی دەزانێت کە ئامانجەکەی تێگەیشتن و داکۆکیکردنە لە مافە ڕەواکانی نەتەوەی کورد. بنەماکانی هزری ئەم پارتە لەسەر ئەو تێڕوانینە بنیات نراوە کە گەلی کوردستان، وەک هەر نەتەوەیەکی خاوەن شوناس، دەبێت خاوەن بڕیاری چارەنووسی خۆی بێت. پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان لە تێڕوانینی سیاسیی خۆیدا، دوو ڕێچکەی سەرەکی بۆ داهاتووی سیاسیی کوردستان پێشنیار دەکات: یەکەم: بەدەستهێنانی سەربەخۆییی نەتەوەیی وەک مافێکی سروشتی و شوناسێکی سەربەخۆ. دووەم: لە ئەگەری نەگونجان، پێداگری لەسەر پێکەوەژیانی سیاسی لە چوارچێوەی ئێرانێکی فێدراڵ و دێموکراتدا، کە تێیدا گەلی کورد و سەرجەم نەتەوە و کەمایەتییەکانی دیکە، شانبەشانی یەکتر و لەسەر بنەمای یەکسانی و هاوبەشی، مافی بڕیاردانیان لەسەر چارەنووسی خۆیان هەبێت. چالاکییەکانی حیزبی لەپێناو ڕێکخستنی ناوخۆیی و گەشەپێدانی پەیامە سیاسییەکانیدا، ئەم پارتە تا ئێستا توانیویەتی ٨ کۆنفرانسی گشتی ساز بکات. سازدانی ئەم کۆنفرانسانە نیشانەیەک بووە بۆ پابەندبوونی پارتەکە بە پرەنسیپەکانی بەڕێوەبردنی دێموکراتیک و گفتوگۆ لەنێوان ئەندامان و سەرکردایەتییدا؛ هەروەها هەوڵێک بووە بۆ نوێکردنەوە و ڕێکخستنەوەی ستراتیژییەکانی بەپێی گۆڕانکارییە سیاسییەکانی ناوچەکە. بە گشتی، پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان هەوڵ دەدات لە ڕێگەی هزر و ئایدۆلۆژیای لیبرالیزمەوە، گوتارێکی سیاسی پێشکەش بکات کە تێیدا ئازادیی تاک و سەروەریی نەتەوەیی بەیەکەوە گرێ دراون، تا لەو ڕێگەیەوە بتوانێت بەشدارییەکی کارا لە داهاتووی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا هەبێت. پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان وەک پارتێکی سەربەخۆازە و لە ڕوایە دایە کە بۆکێشتن بە مافە نەتەوەیەکانی گەلەکەمان هەنگاو بە هەنگاو بڕوینە پێشەوە لەو بڕوایە داین کە گەلی كوردستان شانبەشانی نەتەوە و كەمایەتییەكانیتر بڕیار لەسەر چارەنووسی خۆی دەدات ، كە وەك شوناسێكی سەربەخۆ كار بكات، یا لە چوارچێوەی ئێرانێکی فێداراڵ و دیمۆکرات درێژە بە ژیانی سیاسیی هاوبەشی خۆی لەگەڵ نەتەوەكانی دیكەدا بدات. مەڵپەری پارتی لیبراڵ دیمۆکراتی کوردستان https://rojhelatnews.net «هاوپەیمانیی نەتەوە بندەستەکانی ئێران» پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان، لەگەڵ «کۆمەڵەی سۆسیالدێمۆکرات» و «پارتی سەربەستیی کوردستان» و چەند لایەنێکی عەرەب و بەلوچ، هاوپەیمانییەکیان پێکهێنا. ئەو هاوپەیمانییە لە سەرەتادا بە ناوێکی دیکەوە بوو، بەڵام دواتر بۆ «هاوپەیمانیی نەتەوە بندەستەکانی ئێران» گۆڕا. دواتر، ئەو هاوپەیمانییە لە ساڵی ٢٠١٣دا هەڵوەشایەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان}} [[پۆل:حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:ڕێکخراوە کوردییەکان]] dtbym9fayd4t160ki21dr08ga9pzb4r 0 183512 1685965 1676781 2026-10-12T13:28:26Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1685965 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[پەڕگە:Li_Jue_and_Guo_Si_sack_the_capital_at_Chang'an.jpg|وێنۆک]] '''لی جوێ''' ژەنەڕال، سیاسەتمەدار، لۆردێک بوو کە لەژێر لۆرد دۆنگ ژوۆ خزمەتی ئەکرد لە سەردەمی ڕۆژھەڵاتی ھان لە مێژووی دێرینی چین، دواتر چووە جێگای دۆنگ ژوۆ وەک سەرکردەی پارێزگای لیانگ == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/Li_Jue_(Han_dynasty)|سەردێڕ=مێژووی چین|زمان=ئینگلیزی|سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}{{تووڵی دەروازە|چین|مێژوو|4=ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Li Jue}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{چین-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢ەم]] [[پۆل:پەیوەندیدارەکان بە دۆنگ ژوۆ]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی ئیمپراتۆریەتی ھان لە شێنسی]] [[پۆل:لۆردە جەنگییەکانی ئیمپراتۆریەتی ھان]] [[پۆل:ژەنەڕالەکانی ئیمپراتۆریەتی ھان لە شێنسی]] [[پۆل:مردووانی ١٩٧]] [[پۆل:مردووانی ١٩٨]] 48qz7gjqphkda78ew7aohgeqghwqq24 0 185389 1686409 1671695 2026-10-13T10:32:09Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک زیاترە) 1686409 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس-شار}} '''بوسان''' (بە [[کۆری]]: 부산؛ بە فەرمی شارەوانیی گەورەی بوسان) دووەم پڕدانیشتووانترین شاری [[کۆریای باشوور|کۆریای باشوورە]] لە دوای [[سیئۆل]]، کە ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٢٤دا زیاتر لە ٣٫٣ ملیۆن کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=공공데이터포털 |ناونیشان=http://data.busan.go.kr/index.nm?contentId=63 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220706052653/http://data.busan.go.kr/index.nm?contentId=63 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی سەردان=2026-09-13 |وێبگە=data.busan.go.kr |زمان=ko |url-status=dead }}</ref> ئەم شارە ناوەندی ئابووری، کەلتووری و پەروەردەییی باشووری ڕۆژهەڵاتی کۆریای باشوورە، و بەندەرەکەی قەرەباڵغترین بەندەری کۆریای باشوور و شەشەم قەرەباڵغترین بەندەرە لە جیهاندا. ناوچەی دەوروبەری شارەکە کە بە «ناوچەی پیشەسازیی دەریاییی باشووری ڕۆژهەڵات» ناسراوە (کە ئولسان، گێۆنگسانگی باشوور، دێگو، و بەشێک لە گێۆنگسانگی باکوور و جۆڵای باشوور دەگرێتەوە) گەورەترین ناوچەی پیشەسازییە لە کۆریای باشووردا. قەبارەی زۆری هاتووچۆی بەندەرەکەی و ڕێژەی دانیشتووانی کە لە ١ ملیۆن کەس زیاترە، بوسانی کردووەتە مەترۆپۆلیسێکی بەندەری گەورە بەپێی سیستەمی ساوسامپتۆن بۆ پۆلێنکردنی شارە بەندەرییەکان.<ref>{{Cite journal |last=Roberts |first=Toby |last2=Williams |first2=Ian |last3=Preston |first3=John |date=2021-05-19 |title=The Southampton system: a new universal standard approach for port-city classification |url=https://doi.org/10.1080/03088839.2020.1802785 |journal=Maritime Policy & Management |publisher=Routledge |volume=48 |issue=4 |pages=530–542 |doi=10.1080/03088839.2020.1802785 |issn=0308-8839}}</ref> تا ساڵی ٢٠٢٥، بەندەری بوسان بەندەری سەرەکییە لە کۆریا و شەشەم گەورەترین بەندەری کۆنتێنەرە لە جیهاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=The official website of Busan Metropolitan City. |ناونیشان=https://www.busan.go.kr/eng/bsport |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260309155006/https://www.busan.go.kr/eng/bsport |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئازاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=2026-09-13 |وێبگە=www.busan.go.kr |زمان=en |url-status=live }}</ref> بوسان دابەش کراوە بەسەر ١٥ ناوچەی کارگێڕیی سەرەکی و یەک شارۆچکە، کە بەیەکەوە نزیکەی ٣٫٦ ملیۆن کەسی تێدا دەژێت. تەواوی ناوچەی پیشەسازیی دەریاییی باشووری ڕۆژهەڵات، ڕێژەی دانیشتووانی نزیکەی ٨ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Global Metro Monitor |ناونیشان=https://www.brookings.edu/articles/global-metro-monitor/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-09-13 |وێبگە=Brookings |زمان=en-US}}</ref> ئەو بەشانەی شارەکە کە زۆرترین بیناسازی و چڕیی دانیشتووانیان تێدایە، کەوتوونەتە چەند دۆڵێکی تەسنگەوە لە نێوان ڕووبارەکانی ناکدۆنگ و سوویۆنگ، و بەشێکی زۆری ناوچەکانی شارەکە بەهۆی کێوەکانەوە لە یەکتری جیا کراونەتەوە. ڕووباری ناکدۆنگ درێژترین ڕووباری کۆریای باشوورە و کەناراوی ھایوندای بە گەورەترین کەناراو لە سەرانسەری وڵاتەکەدا ئەژمار دەکرێت. بوسان ناوەندێکە بۆ کۆنگرە و کۆبوونەوە نێودەوڵەتییەکان، کە لە ساڵی ٢٠٠٥دا میوانداریی ل[[ھاوکاریی ئابووریی ئاسیا و زەریای ھێمن|ووتکەی ئاپێکی]] کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=News) |first=경인일보(Kyeongin Daily |ڕێکەوت=2024-05-13 |سەردێڕ=관광수요 폭증, 외교역량 향상… 2005년 APEC 부산 '파급효과' |ناونیشان=https://www.kyeongin.com/article/1691404 |ڕێکەوتی سەردان=2026-09-13 |وێبگە=경인일보 |زمان=ko}}</ref> هەروەها ناوەندێکە بۆ تورنۆمێنتە وەرزشییەکان لە کۆریا؛ بەو پێیەی میوانداریی یارییەکانی ئاسیای ٢٠٠٢ و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|جامی جیهانیی فیفای]] کردووە. گەورەترین فرۆشگای گەورەی جیهانیلە سەرانسەری جیهاندا بە ناوی شینسیگای سەنتەم سیتی لەم شارەدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=One moment, please... |ناونیشان=http://community.guinnessworldrecords.com/_Largest-Department-Store/blog/411871/7691.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250226001731/http://community.guinnessworldrecords.com/_Largest-Department-Store/blog/411871/7691.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=2026-09-13 |وێبگە=community.guinnessworldrecords.com |زمان=en |url-status=live }}</ref> لە کانونی یەکەمی ٢٠١٤دا، بوسان وەک «شاری فیلم» خراوەتە سەر تۆڕی شارە داهێنەرەکانی [[یوونێسکۆ|یونسکۆ]].{{wide image|Busan Tower 360 Degree Panorama 001.jpg|1200px|پانۆڕامای بوسان لە [[بورجی بوسان]]ەوە}} == جۆگرافیا == بوسان کەوتووەتە باشووری ڕۆژھەڵاتی [[نیمچەدوورگەی کۆریا]]. کەوتووەتە سەر کەناراوەکان، کە ئەمەش کاریگەریی ھەبووە لەسەر پەرەسەندنی شارەکە خۆی. دووریی نێوان بوسان و [[سیۆل]] نزیکەی {{cvt|314|km|0}}یە. بوسان لە باکوور و ڕۆژاواوە ھاوسنوورە لەگەڵ چیا نزمەکان، لە باشوور و ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ گەرووی کۆریا. ڕووباری ناکدۆنگ کەوتووەتە لای ڕۆژاوای شارەکەوە، و گومجۆنگسان کە بەرزترین چیای شارەکەیە، لە باکوورە. ڕووباری ناکدۆنگ کە درێژترین ڕووباری کۆریای باشوورە، لە ڕۆژاواوە دەڕژێتە ناو گەرووی کۆریا. ناوچەی باشووری ڕۆژھەڵات کە لە کۆریا بە یۆنگنام ناو دەبرێت، ھەردوو پارێزگای گیۆنگسانگ و ٣ شاری گەورەی بوسان، [[دێگو|دەیگو]] و [[ئولسان]] لەخۆدەگرێت. ئولسان کەوتووەتە باکووری ڕۆژھەڵاتی بوسان. نزیکترین ناوچەی دەرەوەی وڵات بۆ بوسان تسوشیمایە لە [[ژاپۆن]]، بە دووریی نزیکەی {{Cvt|49.5|km}}. نزیکترین ناوچەی وشکانیی ژاپۆن بۆ بوسان [[فوکوئۆکا|فوکوۆکایە]]، کە بە نزیکەیی ۱۸۰&nbsp;km (۱۱۲ میل) دوورە. بوسان و فوکوۆکا جوت خوشکن. === کەشوھەوا === {{climate chart|بوسان|−0.1|8.2|34.5|1.5|10.2|49.6|5.3|13.8|89.7|10.1|18.2|140.9|14.6|22.0|155.9|18.3|24.6|188.4|22.1|27.5|326.8|23.7|29.5|266.5|19.8|26.4|160.6|14.5|22.5|79.6|8.3|16.6|50.4|2.0|10.4|33.8|float=Right}}بوسان کەوتووەتە باشووری ڕۆژھەڵاتترینی [[نیمچەدوورگەی کۆریا]]، و جۆرێکی ساردتری لە کەشوھەوای نیمچەبڕبڕەییی شێدار ھەیە، کە ھاوسنوورە لەگەڵ کەشوھەوای مۆنسۆنی لەژێر کاریگەریی مۆنسۆنی ڕۆژھەڵاتی ئاسیادا<ref>{{Cite web |url=https://www.climatestotravel.com/climate/south-korea/busan |archive-url=https://web.archive.org/web/20180904121034/https://www.climatestotravel.com/climate/south-korea/busan |archive-date=2018-09-04 |title=Busan Climate |url-status=live}}</ref> پلەی گەرمیی زۆر بەرز یاخود زۆر نزم دەگمەنن. بەرزترین پلەی گەرمیی تۆمارکراو {{cvt|38.8|C}} بووە لە ۲۹ی تەممووزی ۲۰۲٦، لەکاتێکدا نزمترین پلەی گەرمیی تۆمارکراو {{cvt|-14.0|C|F}} بووە لە ۱۳ی کانوونی دووەمی ۱۹۱٥.<ref name="KMAextremes" /> مانگی ئایار تا تەممووز، کۆتایی بەھار و سەرەتای ھاوین، بەھۆی کاریگەریی ئۆقیانووسەوە بەگشتی ساردترن لە ناوچەکانی ناوەوەی وشکانی. کۆتایی ھاوین و سەرەتای پایز، ئاب و ئەیلوول، بەگشتی گەرم و شێدارن و ڕەنگە شارەکە لەو کاتەدا تووشی تایفۆن بێت و بەگشتی باراناوی بێت. لە ۱۵ی ئەیلوولی ۱۹٥۹، تایفۆنی گەورەی سارا بە لای کەناراوەکانی شارەکەدا تێپەڕی و زیانی کارەساتباری لێکەوتەوە. ھەروەھا زیانی بە کەشتی و باڵەخانەکان گەیاند و بووە ھۆی گیانلەدەستدانی زیاتر لە ٤۸ کەس. تایفۆنی ھینامنۆر لە ٦ی ئەیلوولی ۲۰۲۲، وێرانکاریی لە بوسان دروست کرد، کە شەپۆلی بەرز، با و بارانی وێرانکەر و لافاوی لێکەوتەوە. بوسان لەنێوان ئەو شارانەی کۆریای باشووردایە کە زۆرترین ئەگەری تووشبوونیان بە تایفۆن ھەیە، ئەمەش بەھۆی شوێنەکەی لەسەر کەناراوەکانی باشوور لە درێژایی ڕێڕەوی گەڕانەوەی تایفۆنەکاندا.<ref>{{Cite journal |last1=Lee |last2=Kang |year=2025 |title=Administrative-District-Level Risk Indices for Typhoon-Induced Wind and Rainfall: Case Studies in Seoul and Busan, South Korea |journal=Atmosphere |volume=16 |issue=12 |pages=1392 |doi=10.3390/atmos16121392 |doi-access=free}}</ref> تشرینی یەکەم و تشرینی دووەم بەگشتی ئاسوودەترین مانگن، بە ئاسمانی ساماڵ و پلەی گەرمیی خۆشەوە. زستانان سارد و وشکن بە بای بەھێزەوە،جگە لە پارێزگای جێجو و چەند دوورگەیەک لە کەناراوەکانی باشوور. بوسان و ناوچەکانی نزیکی کەمترین بەفریان لێ دەبارێت بە بەراورد لەگەڵ ناوچەکانی تری کۆریا بەھۆی شوێنەکەیەوە. بەفربارین بە تێکڕا تەنھا نزیکەی ٤ ڕۆژ لە ساڵێکدا ڕوودەدات.<ref name="KMA" />{{Sister project links|Busan|voy=Busan|d=Q16520}} == سەرچاوەکان == <references /> {{Commons|Busan}}{{Wikivoyage|Busan}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{url|http://english.busan.go.kr/|Official website}} {{in lang|en}} * [https://web.archive.org/web/20100726115806/http://english.visitkorea.or.kr/enu/SI/SI_EN_3_8_3_1.jsp All About Busan]<small> – The Official Korea Tourism Guide Site</small> * {{osmrelation-inline|2396450}} {{تووڵی دەروازە|کۆریای باشوور|جوگرافیا}} [[پۆل:بوسان]] [[پۆل:شارە تایبەت و شارەوانییەکان لە کۆریای باشوور]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١ەم]] s52ut385l4ebb50r2fo1nzpxmajnc45 0 188908 1686327 1660679 2026-10-13T05:45:44Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686327 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''دوان شوچینگ''' (بە چینی:端淑卿;لەدایکبووی ١٥١٠ بۆ ١٦٠٠) [[شاعیر|شاعیری]] بوو لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتی مینگ]] == ژیان == لە خێزانێکی خوێندەوار لە دایکبووە، خوێندن و خوێندنەوە لە باوکی دوان تینگبی فێربووە، لەگەل باوکی گەشتی بۆ چەندین شوێن کردووە و کلاسیکەکانی خوێندۆتەوە. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢١}} <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{تووڵی دەروازە|چین|مێژوو|شیعر|ژیاننامە|ژن}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} {{چین-کۆلکە}} [[پۆل:شاعیرە ژنە چینییەکان]] [[پۆل:شاعیرانی ئیمپراتۆریەتیی مینگ]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٠]] [[پۆل:مردووانی ١٦٠٠]] [[پۆل:شاعیرە چینییەکانی سەدەی ١٦یەم]] [[پۆل:شاعیرانی ئانھوی]] [[پۆل:ژنە نووسەرە چینییەکانی سەدەی ١٦یەم]] [[پۆل:خەڵکی مانشان]] n9kq7s8b5gnmqp8cbs3mtmmvypzvx0l 1 190533 1686174 1664283 2026-10-12T21:36:02Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.6 1686174 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئوبونتو]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=829889 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110603184852/http://zkurd.org/?Besh=witar&kar=asayi&jimare=565 بۆ http://www.zkurd.org/?Besh=witar&kar=asayi&jimare=565 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٠٦، ٢٧ی ئابی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئوبونتو]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1131174 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170606170024/http://chawg.org/wiki/Ubuntu بۆ http://www.chawg.org/wiki/Ubuntu زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:٤٦، ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[ئوبونتو]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1660018 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https:///20200620201816/https://ubuntuunity.org/ گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20260829145034/https://ubuntuunity.org/ لە https://ubuntuunity.org/ *بەستەری ئەرشیڤ https:///20120904212323/http://www.muenchen.de/rathaus/Stadtverwaltung/Direktorium/LiMux.html گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20160527063329/http://www.muenchen.de/rathaus/Stadtverwaltung/Direktorium/LiMux.html لە https://www.muenchen.de/rathaus/Stadtverwaltung/Direktorium/LiMux.html تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢١:٣٦، ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئوبونتو]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1664282 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20260508181426/https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-devel/2022-January/041816.html بۆ https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-devel/2022-January/041816.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢١:٤٠، ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئوبونتو]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1686173 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190515081707/https://help.ubuntu.com/community/Repositories/Ubuntu بۆ https://help.ubuntu.com/community/Repositories/Ubuntu زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢١:٣٦، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) bc2612ierqbtyd76g6w7tz9t7mudymk 0 192319 1686412 1560062 2026-10-13T10:33:37Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کوردستان-کۆلکە) 1686412 wikitext text/x-wiki ڕووداوەکانی ساڵی ٢٠١٩ز لە [[کوردستان]]. == ڕووداوەکان == [[پەڕگە:Nechirvan_Barzani_meets_with_Ali_Shamkhani,_Tehan_21_January_2018_(29915)_(cropped).jpg|وێنۆک|205x205پیکسڵ|[[نێچیرڤان بارزانی|نێچیرڤان ئیدریس بارزانی]] [[سەرۆکی ھەرێمی کوردستان]].]] [[پەڕگە:Barış_Pınarı_Hârekatı_sonrası_Resulayn_(Serêkanî)_bombalanıyor.jpg|وێنۆک|211x211پیکسڵ|١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ بۆمبارانی [[سەری کانی، پارێزگای حەسیچە|'''سەرێکانیێ''']]]] * ١٠ی حوزەیرانی [[نێچیرڤان بارزانی]] وەک [[سەرۆکی ھەرێمی کوردستان]] ھەڵبژێردرا و سوێندی یاسایی خوێندەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نێچیرڤان بارزانی وەک سەرۆکی نوێی هەرێمی کوردستان سوێندی یاسایی خوارد|ناونیشان=https://www.dengiamerika.com/a/kurdistan/4952585.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=VOA|زمان=ku}}</ref> * ڕۆژی ١٠ی تەممووزی ٢٠١٩، لە پەرلەمانی کوردستان متمانە بە وەزیرەکانی کابینەی نۆیەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بەخشرا.<ref>[http://www.basnews.com/index.php/so/news/kurdistan/532667 مەسروور بارزانی و وەزیرەکانی کابینەی نوێی حکوومەت سوێندی یاساییان خوارد]، ماڵپەڕی باسنیوز، ڕۆژی ١٣ی تەممووزی ٢٠١٩ هێنراوە.</ref> لەکۆبوونەوەکەدا، [[مەسروور بارزانی]] وەک کاندیدی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] بۆ پلەی سەرۆکوەزیران ھەڵبژێردرا<ref>[https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/110620197 مەسروور بارزانی بەزۆرینەی دەنگ بە سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان ناوزەندکرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190614075329/http://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/110620197 |date=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٩ }}، ڕووداو، لە ١٤ی تەممووزی ٢٠١٩ هێنراوە.</ref> و [[قوباد تاڵەبانی]] لە [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتیی نیشتمانی کوردستان]] بەجێگرەکەی.<ref>[http://www.nuche.net/?p=138907 نێچیرڤان بارزانی پاڵپشتی خۆی بۆ مەسروور بارزانی و قوباد تاڵەبانی ڕاگەیاند] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921132833/https://www.nuche.net/?p=138907 |date=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ }}، ماڵپەڕی نووچەنێت، لە ١٤ی تەممووزی ٢٠١٩ هێنراوە.</ref> * لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩دا ھێزە ئاسمانییەکانی تورکیا بۆردوومانی ناوچە سنوورییەکانیان [[ھێرشی تورکیا بۆ سەر ڕۆژاوای کوردستان (٢٠١٩)|ئۆپراسیۆنێکیان]] دژی [[ڕۆژاوای کوردستان]] دەستپێکرد دوای کشانەی ھێزەکانی ئەمریکا بە فەرمانی [[دۆناڵد ترامپ]]. لە ئەنجامی ئەم ئۆپراسیۆنە چەندین ناوچەی کوردی کەوتنە دەست ھێزەکانی تورکیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Invasion of northeast Syria carries gain and risk for Turkey|ناونیشان=https://apnews.com/da843aef20fe402195f957c0671ed86e|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191010042957/https://apnews.com/da843aef20fe402195f957c0671ed86e|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> * [[خۆپیشاندانی شێلادزێ (٢٠١٩)]] * ٣١ی تشرینی یەکەم ھەردوو شاری [[سنە]] و [[سلێمانی]] وەک شاری داھێنەر خرانە لیستی شارە داھێنەرەکانی جیھانەوە لەلایەن [[یوونێسکۆ|ڕێکخراوی یونیسکۆ]]، سلێمانی وەک شاری [[وێژە]]، سنە وەک شاری [[مۆسیقا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بۆچی یونسکۆ (سلێمانی و سنە)ی وەک شاری داهێنانی ئەدەبی هەڵبژارد؟|ناونیشان=http://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=11707|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.zamenpress.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210921095253/https://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=11707|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * ڕۆژی ٢١ی کانوونی یەکەم [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتی نیشتمانی کوردستان]] چوارەمین کۆنگرەی خۆی ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=چوارەمین کۆنگرەی یەکێتی نیشتمانی کوردستان|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ks/عێراق/چوارەمین-کۆنگرەی-یەکێتی-نیشتمانی-کوردستان/1679938|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.aa.com.tr}}</ref> * ڕۆژی ٢٨ی کانوونی یەکەم، [[یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان|یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان]] لە شاری [[ھەولێر]] کۆنگرەی خۆی ئەنجامدا، [[سەڵاحەدین بەهائەدین|سەلاحەدین بەھائەدین]] بۆ جارێکی دیکە وەک ئەمیری یەکگرتوو ھەڵبژێردرایەوە. == لەدایکبوونە دیارەکان == == مردنەکان == [[پەڕگە:Hevrin_Khalaf.png|وێنۆک|[[ھەڤرین خەلەف]]]] * [[میر تەحسین بەگ]] (لەدایکبووی ١٥ی ئابی ١٩٣٣ - مردن ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩) میری ئێزدییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/2801201928|سەردێڕ=میر تەحسین بەگ ماوەی 75 ساڵ میری ئێزدییانی کوردستان و جیهان بوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> * [[دیار غەریب|دیار غەریب محەممەد]] (١٩٧٣ لە [[قەرەداغ]] – ٥ی تەممووزی ٢٠١٩ لە [[قەندیل|چیای قەندیل]]) ئەندامی کۆنسەی سەرۆکایەتیی [[کۆما جڤاکێن کوردستان|کۆما جڤاکێن کوردستان (کەجەکە)]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کەجەکە: هاوڕێمان دیار غەریب لەگەڵ دوو هاوڕێی دیکەی شەهیدکراوە|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/070720192|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> * [[ئیسماعیل سابووری]] (١٩٥٦ لە [[کرماشان]] - ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩ لە [[سلێمانی]]) ھونەرمەندی [[گۆرانیبێژ]]ی کوردی خەڵکی شاری کرماشان.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=درگذشت خواننده شناخته‌شده کرمانشاهی|ناونیشان=https://www.donya-e-eqtesad.com/fa/tiny/news-3537474|newspaper=روزنامه دنیای اقتصاد|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|زمان=fa}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.donya-e-eqtesad.com/fa/tiny/news-3537474 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> * [[ئەنوەر شێخانی|ئەنوەر محەممەد مەولود]] (لەدایکبووی ١٥ی حوزەیرانی ١٩٥١ لە [[ھەولێر]]، [[عێراق]] - مردن ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٩)بەرھەمھێنەر و ئەکتەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=هونەرمەند ئەنوەر شێخانی کۆچی دوایی کرد|ناونیشان=https://www.knnc.net/Details.aspx?jimare=22913|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.knnc.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210920212340/https://www.knnc.net/Details.aspx?jimare=22913|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[ھەڤرین خەلەف]] (١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٨٤– ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩) [[سیاسەتوان]] و [[ئەندازیار|ئەندازیارێکی]] کوردی [[ڕۆژاوای کوردستان]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Turkish-backed rebels accused of killing unarmed Kurdish civilians|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/2019/10/13/turkish-backed-rebels-accused-killing-unarmed-kurdish-civilians/|newspaper=The Telegraph|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|issn=0307-1235|زمان=en-GB|یەکەم=Raf|دوایین=Sanchez}}</ref> * [[ئامانج بابانی]] (٢٥ی ئابی ١٩٧٩–١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩) ڕۆژنامەوانێکی کورد بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کەیسی ئامانج بابانی و لانە محەممەد داخرا.. وردەکارییەکەى بخوێنەوە|ناونیشان=https://nasnews.com/kurd/view.php?cat=8993|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=nasnews.com|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210920213022/https://nasnews.com/kurd/view.php?cat=8993|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{ساڵەکان لە کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{کوردستان-کۆلکە}} [[پۆل:کوردستان]] c425h3qga05evurq91xhueeqnjae5qa 3 193066 1686375 1684686 2026-10-13T07:37:19Z MediaWiki message delivery 12292 /* Tech News: 2026-42 */ بەشی نوێ 1686375 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad/Tech/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(60d) |counter = 1 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 3 |minthreadstoarchive = 1 }} {{ئەرشیڤەکان}} == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC. '''Updates for editors''' * [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__EXPECTSHORTPAGE__</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>w:bol:</nowiki></code></bdi>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921] * Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640] '''Updates for technical contributors''' * Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٠١، ١٧ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30922806 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783] * In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448] '''Updates for technical contributors''' * User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{#uic:}}</nowiki></code></bdi> parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{Userlinks}}</nowiki></code></bdi>]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466] * Due to user security and privacy risks, we have disabled access to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs when specifically using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs can still be accessed and used without <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. Specified user page URLs (e.g. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>User:Myusername</nowiki></code></bdi>) can still be used with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386] * Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>librsvg</nowiki></code></bdi> to 2.60 and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ImageMagick</nowiki></code></bdi> to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:٤٣، ٢٤ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30961208 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A new format for the Community Wishlist is open for feedback. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|read the proposed ideas on Meta]]. This new process plans to improve how wishes are triaged, voted on, and prioritized in a way that is transparent and balanced across project families and language editions. This consultation is open for two weeks. '''Updates for editors''' * The latest release of the Wikipedia Android app includes updates to the Saved feature, bringing the app’s saving experience closer to iOS and Web. The update redesigns the Saved tab with an “All articles” view, removes the default “Saved” reading list, renames reading lists to “Collections,” and modernizes the article-saving experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] feature was enabled for all logged-in users on Bengali, Chinese, Czech and Vietnamese Wikipedias on August 25, after several months as a beta feature. Reading Lists will be available to all logged-in users on Arabic, French and Indonesian Wikipedias on September 1, followed by English Wikipedia on September 14, and all other Wikipedia wikis on September 28. * At the end of the month, some logged-out readers on Bengali, Czech, Persian, English, and Polish Wikipedias using the Minerva skin on mobile will see an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|updated navigation bar]] in an [[w:A/B test|A/B test]]. The test will compare the current navigation bar with a new version designed to make it easier to find information more quickly. The goal is to determine whether these changes encourage readers to return more often. This experiment will not change the experience for logged-in readers and/or editors. * Editors who maintain redirects, templates, and categories used on redirect pages now have improved ways for finding and curating redirects. Previously, redirects pages could not be searched. Two new search keywords, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>onlyredirects:</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>withredirects:</nowiki></code></bdi>, now allow redirects to be searched directly and can be combined with existing keywords such as <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>incategory:</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>intitle:</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>insource:</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089] * The ISBN lookup tools for generating citations were recently not working because of external service problems. Developers are working on solutions. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where searching for pages by category using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>deepcat</nowiki></code></bdi> could return no results or unrelated results has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859] '''Updates for technical contributors''' * The domain of URLs for thumbnails is changing from upload.wikimedia.org to thumb.wikimedia.org. The old URLs will continue to work for the foreseeable future but MediaWiki will advertise the new domain instead. URLs to other types of media such as original files, videos and transcodes will still be served from upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465] * The Wikimedia [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&title=Special%3ARestSandbox Math API] is now deprecated. These endpoints will be fully sunset by the end of September 2026. Developers who call these endpoints should transition to alternative math rendering solutions, such as the native [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] or [https://www.mathjax.org/ MathJax]. Third-party MediaWiki installations that utilize the Math extension for formula rendering are required to upgrade to v1.43+ to avoid disruption of service. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]] '''In depth''' * Read more about [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]] in a Diff post titled, [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|Custom edit suggestions for every wiki: How communities are shaping Suggestion Mode with TextMatch]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:٥٠، ٣١ی ئابی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30990659 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with improved detection of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. A second phase of improvements is planned, which will also prepare the feature for release in other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259] * The [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Article guidance]] feature will be enabled by default for junior editors on Simple English and Turkish Wikipedia starting 10 September 2026 following [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|an experiment]]. Junior editors with 0 to 99 edits will automatically see the feature when they click a red link or use the "[[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|Madde oluşturto]]" option on Turkish Wikipedia to create a new article. The change is intended to help junior editors create higher-quality articles that meet each Wikipedia’s standards. [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|Additional improvements]] will continue based on the experiment results and community feedback. * The [https://pageviews.wmcloud.org Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages, turns 10 years old this year and several new features have been added. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549] * A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|visually simplified Minerva]] navigation bar is being tested for logged-out readers using mobile web on the Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias. The experiment aims to determine whether simplifying the navigation improves reader retention. The test will run from August 31 to September 28, and no action is required from users. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is working on improving [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]]. Editors will only notice a slight change starting this week. When adding automatic reference names the numbering will start at <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:1</nowiki></code></bdi> instead of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:0</nowiki></code></bdi>. Read more on the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|project page]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704] * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] could mishandle nested nowiki tags, causing content to be lost and displaying unwanted text has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116] '''Updates for technical contributors''' * Interface administrators can configure gadgets from [[MediaWiki:Gadgets-definition]]. The definition format has been updated and no longer requires the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi> option, as gadgets are always loaded through <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi>. This simplifies gadget configuration by removing an option that is no longer necessary, making gadget definitions easier for administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٨:٤١، ٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31008437 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Future Audiences team has started a [[en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about “Google preferred sources”|discussion on English Wikipedia]] about a proposed new experiment to show a temporary notice about the new [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/original-high-quality-content-search/ Google Preferred Sources] feature to Wikipedia readers coming from Google. The experiment is to test whether this notice makes visitors come back to Wikipedia more often. Preferred Sources feature lets users choose websites they trust so Google can highlight content from those sources more prominently in Search and AI experiences. We are interested in testing this on other languages that Google supports and would welcome assistance with starting conversations on other wikis. If interested, please reach out to Future Audiences on the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Preferred sources|talk page]]. '''Updates for editors''' * The chat platform Discord is releasing a new self-service framework that websites can use to specify how their links should look when shared on Discord. The Future Audiences team is planning to start using this new framework to improve how Wikipedia links look when shared on Discord, giving better attribution and credit to contributors. The link appearance and behavior won't change in the first phase of this project as we want to first collect some baseline data to assess the impact of future changes. However, if community members who are active on Discord spot any issues, they can reach out on [[phab:tag/future-audiences/|Phabricator]] or [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Metawiki]]. * The Reader Growth team will be running an experiment to test whether [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Compact Lead|compacting article lead sections on mobiles]] with the addition of a "read more" button improves reader retention. The test will begin on September 17 on Arabic, Spanish, French, Indonesian, Italian, Japanese, Portuguese, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and will run for four weeks. * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming week. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was returning an HTTP 500 error and could not be reached, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''Updates for technical contributors''' * Developers who maintain a tool that queries the Wikimedia Commons links tables need to update their code to connect to the new x4 database cluster. The links tables have been moved from the s4 cluster to x4, and will no longer receive updates on s4. The page and redirect tables remain available on both clusters. A wiki replica for the x4 cluster will be set up afterwards. The change is being made because the s4 cluster has grown too large to operate efficiently. You can [[wikitech:Special:MyLanguage/News/2026 Commons links tables database split|read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.20|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٥:٢٨، ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31039826 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 23 September 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1790172000 14:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Special:MyLanguage/Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] '''Updates for editors''' * The Growth team tested a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]]. The new notice replaced multiple dialogs and a simultaneous welcome notification with a single message highlighting the benefits of creating an account. The experiment increased permanent account creation from 1.94% to 3.66%, an 87% relative increase. The change will now be released to all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T433551] * For Wikipedia editors using the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|"Suggestion mode" Beta Feature]], there is a [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-editcheck-experimental|new opt-in user preference]] for showing "experimental" edit checks and suggestions. These types are listed at [[Special:EditChecks#experimental-checks|Special:EditChecks]], and are intended for early developer-testing and for gathering feedback from experienced users. Administrators can change the [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|configuration details]] for each suggestion as usual. Administrators can also [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Experimental Suggestions|use this feature]] to help test their community's ideas for locally created checks and suggestions. Experimental types will have a more distinct visual style later this week. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. * The [[m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]] has been launched as a space for technical discussions and collaboration among Wikimedia communities in Central and Eastern Europe. * A new tool, [[mw:Special:MyLanguage/Language Onboarding and Development/Starter kit|Starter Kit]], is now available for new and small language Wikipedia communities. It brings together guided tasks, tools, and resources to help communities get started, monitor their progress, and collaborate with the broader Wikimedia community. Starter Kit is hosted on Wikimedia Toolforge and is designed for Wikipedias with fewer than 50,000 articles. Learn more about how Starter Kit works and how communities have been using it in [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|this Diff blog post]]. * The Reader Growth team is launching a retest of the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]]. The retest will use three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. The experiment will begin the week of September 28 and will run on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, Farsi, French, German, Indonesian, Japanese, Polish, Portuguese, Spanish, Swedish, and Vietnamese Wikipedias. * After successful rollouts to Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]] from the Reader Experience team will be available to all logged-in users on all Wikipedia wikis starting September 28. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the mentor status script repeatedly updated mentors’ status even when nothing had changed, creating unnecessary Recent Changes entries, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T436659] '''Updates for technical contributors''' * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, used to retrieve specific details about active or historical abuse filters configured on a wiki, has been updated to support the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>formatversion=2</nowiki></code></bdi> configuration parameter, thereby leading to breaking changes to the API response. All users who maintain user-scripts or other code need to check if they use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, and respond to any breaking changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T435828] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١١:٥٤، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31085309 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Users of default skins on desktop and mobile web (Vector 2022 and Minerva respectively) will now be informed if the search suggestions displayed as they type into Search come from page redirects. Previously, users could get confused when the top search suggestions did not match exactly what they had typed. The new redirect notice clarifies that these suggestions are not random, but related to the search. The suggested pages may be redirects to the most relevant destination articles being searched for. [https://phabricator.wikimedia.org/T303013] * Logged-out Wikipedia users on mobile web will begin to see a bookmark button for saving articles to their [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] instead of the current Watchstar button. When clicked, the bookmark button prompts users to log in or create an account to save an article for later. An earlier experiment found that the bookmark icon was four times more likely than the Watchstar button to encourage logged-out users to create an account. This change is part of efforts to encourage more readers to become account holders and use features that help them save and return to content. [https://phabricator.wikimedia.org/T438769] * An experiment will begin on September 29 on Spanish, Arabic, English, and French Wikipedias to simplify the experience users encounter immediately after account creation. The test will explore whether removing friction from the current Welcome Survey helps new users understand what to do next more easily. The experiment will run through the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T430058] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has put out a call for the community to suggest topics that it should consider and discuss with the Wikimedia Foundation. Editors and technical contributors are invited to add topics to [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council|the council's talk page]]. * Later this week, it will be possible for communities to configure [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit Checks and Suggestions]] so that they are [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|shown within additional namespaces]], such as a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Draft:</nowiki></code></bdi> namespace. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. * A bug in the [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] is causing the page to fail to load for users that have unseen changes on Wikimedia Commons. Developers are working on a fix. Until then, affected users can follow the workarounds described in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist#GlobalWatchlist temporarily broken for users with Wikimedia Commons|relevant]] help section. * New magic words <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:TIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:RTIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> are now available for use. They are able to change the default sorting of categories to be based on timestamp of categorization. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was not reachable has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''Updates for technical contributors''' * The datacenter switchover, scheduled on September 23, has been postponed. [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|The equinox exercise]] revealed capacity issues, preventing the switch of all services to the other datacenter. The process has been paused, prioritizing investigating that issue, to ensure that we continue to be able to serve our users reliably. A new exercise will be scheduled. Meanwhile, all traffic and edits continue to work as usual. * On September 23, a power loss briefly affected all wikis, creating intermittent issues on both reading and editing modes. This also affected Gerrit. This is unrelated to the datacenter switchover postponement. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/9fm19t8qykk8] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Produnto|Produnto]] has been deployed to mediawiki.org and [[phab:T421436|some Indic language wikis]]. We want to hear your feedback on this experimental product. Produnto allows users to use Lua modules hosted in [[gitlab:repos/lua|Wikimedia's GitLab]]. It simplifies the sharing of Lua code between wikis. Instead of copying each individual Lua module from one wiki to another, users will be able to easily share packages across all wikis. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.22|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * A [[m:Event:Cross-wiki Code Collaboration Workshop|Cross-wiki code collaboration workshop]] will be held online on October 2 at 12:30 UTC, bringing together South Asian technical contributors to learn about Produnto and begin piloting it on Hindi, Punjabi, Odia, Telugu, and Malayalam Wikipedias. Produnto is a package manager for deploying Lua modules hosted on GitLab to Wikimedia wikis, and was recently deployed on some pilot wikis. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٠:٤٦، ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31092225 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The process for this year’s Community Wishlist [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|has been published]], incorporating community feedback. The wish submission process will [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is the deadline for submitting wishes?|end on November 8]]. This year, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027/Working group|a working group (open for volunteering)]] that includes community members familiar with the technical aspect of our wikis alongside Wikimedia Foundation staff, will take care of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is triage?|triage process]]. The triage is expected to be completed by late November. Votes for wishes will start in January. '''Updates for editors''' * Editors using the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] will now see a warning when they paste text that is likely to have initially been copied from one of five external generative AI chatbots into Wikipedia. This feature is known as [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|LLM Paste Check]]. It is a type of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] that is community configurable. The check looks for markers in the copied HTML and is not using content watermark detection. Edits will also [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|be tagged]] so that patrollers can review them more closely. The feature helps newcomers add content that respects Wikipedia’s policies and makes it easier for experienced editors to identify problematic edits. Communities with local policies about LLM usage can [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Configuration|adjust the wording and policy that is linked]]. The team [[listarchive:list/translators-l@lists.wikimedia.org/message/EVHKWJ4IERZELMPIWNH3XUVUSQV5KOO4/|apologizes]] that this was rolled out without a delay for translations. * Editors can now easily [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|access the web visual editor directly from the iOS and Android apps]]. When opening the editor, users will be given a choice between visual editing and source editing. If they choose visual editing, they will be sent to a mobile web window in their phone's browser. After completing their edit, a banner will give them the option to return to the app. This enables readers to make quick contributions while casually reading. * Users of the Wikipedia Android and iOS apps will now see a one-time account creation prompt after they have used the app for two consecutive weeks. This prompt explains the benefits of having an account. It is intended to help more casual readers become logged-in users who return to the apps regularly. [https://phabricator.wikimedia.org/T434847] * Editors on [[wmnoc:conf/dblists/group1.dblist|group1 wikis]], including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Recent changes|Recent Changes]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help: Watching pages|Watchlist]] when a link to another language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on October 5 at 07:00 UTC as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make important changes easier to identify. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or concerns on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T439415] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where mentors who removed themselves from the mentorship program could still have mentees assigned to them and receive questions, has now been fixed. Mentees will now be reassigned when a mentor leaves the program. [https://phabricator.wikimedia.org/T418194] '''Updates for technical contributors''' * Wikimedia Brasil has published its [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Brasil/Arcabouço de Boas Práticas de Desenvolvimento|Development Best Practices Framework]] (ABPD). It is a guide for staff, contractors and volunteers building technical tools and projects. It covers the project lifecycle, security, accessibility, personal data protection and responsible AI use, and explains how movement-wide guidelines were adapted to a local context. They encourage other affiliates to reuse it and adapt it. Read more in the [[wmfblog:2026/09/26/wikimedia-brasils-development-best-practices-framework-technical-sustainability-as-an-organizational-responsibility|Diff post]]. * A new, canonical base URL for Wikimedia APIs will soon be introduced. The new canonical route follows a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/api/</nowiki></code></bdi> pattern and will act as an alternative path for current REST APIs (for example: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/w/rest.php/</nowiki></code></bdi>). Both versions will be callable for all existing APIs, but the new structure will be the preferred path for newly created API modules. This change will be non-breaking for most users. The existing pathways will remain available for all existing endpoint requests. However, some endpoints may return URLs following the new pattern in response bodies. Changes will be available on test wiki first, with the rollout expected to cover all wikis by the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T433535] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.23|MediaWiki]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W41"/> </div> ١٨:٤٩، ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Trizek (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31098825 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Starting October 13, wikis can change the default pattern for [[:en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]] (currently <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name=":1" /></syntaxhighlight>). They will be able to use human-readable, content-based reference names that are more helpful to contributors using the source editor (e.g. <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name="Miller2026-1" /></syntaxhighlight>). VisualEditor reference name patterns can be defined using MediaWiki system messages, JSON, templates and modules ([[:mw:Special:MyLanguage/Help:Cite/VisualEditor reference names|more information]]). Admins can enable these changes via [[Special:CommunityConfiguration/Cite-VisualEditor-Autonames|community configuration]]. This is a [[:m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist/W17|community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T436255] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to English Wikipedia on October 14 and to remaining Wikimedia Foundation wikis by end of October (likely October 21). The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. This is a [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/History|long-standing community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440243][https://phabricator.wikimedia.org/T440304] '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools]] will be removing the list view of the Watchlist and defaulting everyone to the changelog view. Previously, there were two versions of how the Watchlist is shown to mobile web users: the list view, where editors could see watched articles in a list format, and the changelog view, where editors could see changes to watched articles in a log format, controlled by a user's Advanced Mobile Control settings. This has created issues for code-base maintenance: two different displays means two sets of code to manage. By defaulting to the changelog view, we are simplifying the codebase and avoiding the likelihood of missing bugs. * The Wikipedia Android app is testing a way to listen to article introductions in the “For you” feed. A text-to-speech model reads the existing article text aloud without rewriting it or adding any content. The 30-day experiment will begin in the Wikipedia Beta app during the third week of September, then move to the regular Wikipedia Android app in October for a limited group of eligible users. A small portion of app users (those with English feeds and at least one topic interest) will have access to the feature. This experiment is part of broader efforts to give app readers options in how they consume content in order to deepen engagement and user retention. [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Listening to Wikipedia/Phase 1|Learn more]] and [[mw:Talk:Readers/Listening to Wikipedia|share feedback]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighting]] was [[phab:T288161|enabled]] by default for all logged out and newly registered users on the English Wikipedia on September 14. With no signs of adverse effects, the same change is being proposed to be made globally across all wikis in a few weeks. If you have concerns or feedback, or if your wiki would like to opt out, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror#Enabling CodeMirror by default on all WMF wikis for newbies|please see the help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440077] * [[d:Wikidata:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|Wikidata mobile statement editing]] of all datatypes will be officially launched on October 13, when it will be removed from Wikidata [[d:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] and become available to all editors. Users can [[d:Wikidata_talk:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|report bugs and share feedback]]. * Last week, language link changes were removed from [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] feeds on Wikivoyage, Wikisource, Wikiversity, Wikiquote and Wiktionary. As no adverse effects have been observed, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] plans to roll out this change globally to all Wikipedias. This is scheduled for October 13 at 07:00 UTC, after which editors will no longer see when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or ask to opt out their wiki on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440698] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where accidentally touching the graph while scrolling on the Pageviews tool on mobile could unintentionally zoom in has now been fixed. Click-and-drag zoom is now disabled on touch devices. [https://phabricator.wikimedia.org/T440075] '''Updates for technical contributors''' * There are three major changes coming to dumps: the legacy content dumps [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/thread/E6D5EU4PMSTSOI2J7A46HJ3YW2W554CS/ deprecated in January 2026] will now be sunset, the replacement [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/MediaWiki_Content_File_Exports MediaWiki Content File Exports] will be delayed to implement a “safety buffer”, and they are now also available as 7zip-compressed files. Users will need to switch the URL they download their dump from. For more information, timeline and migration instructions, see [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Legacy_content_dumps_sunset Legacy content dumps sunset]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.24|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation discovered unauthorized activity by OpenAI agents on Wikimedia projects, including edits to wikis, attempts to exploit a public note-taking tool, and heavy automated traffic. [[diffblog:2026/10/05/openai-rogue-agent-activities-found-on-wikimedia-projects/|Read the blog post on Diff]] for more details about the activity and the Foundation’s response. '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon! We’ll be meeting in lovely Tirana, Albania for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] from April 9–11, 2027. Scholarship and staff sponsorship applications are currently being [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ accepted through Pretix] and will close on October 30, 2026. General registration will open in January 2027. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٠٧:٣٧، ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31142468 --> 6u7lijltghtg5npsqj8xk2ajulmnu4n 0 212838 1686157 1674039 2026-10-12T21:08:39Z InternetArchiveBot 27288 Adding 1 book for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686157 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = چارلسی ھەشتەم | succession = [[پێڕستی پاشاکانی فەڕەنسا|پاشای فەڕەنسا]] | moretext = (زیاتر...) | image = Portrait of King Charles VIII of France (1470–1498), by anonymous artist, 16th century (cropped) 2.jpg | caption = تابلۆی پاشا چارلسی ھەشتەم لە سەدەی شازدەھەم | reign = ٣٠ی ئابی ١٤٨٣ – ٧ی نیسانی ١٤٩٨ | coronation = ٣٠ی ئایاری ١٤٨٤ (ڕیمس) | cor-type = france | predecessor = [[لویی یازدەھەم]] | reg-type = سەرپەرشتیارانی پاشایەتی | successor = [[لویی دوازدەھەم]] | regent = ئانی فەڕەنسا و [[پیتەری دووەم، دووکی بۆربن]] (١٤٨٣–١٤٩١) | spouse = {{marriage|[[ئانی بریتانی]]|کانوونی یەکەمی ١٤٩١}} | issue = *[[چارلز ئۆرلاندۆ، دۆفینی فەڕەنسا]] *فرانسیسی فەڕەنسا *چارلز، دۆفینی فەڕەنسا *فرانسیس، دۆفینی فەڕەنسا *ئانی فەڕەنسا | issue-link = #منداڵەکان | issue-pipe = وردەکارییەکان... | house = [[خانەدانی ڤالوا|ڤالوا]] | father = [[لویی یازدەھەم]] | mother = شارلۆتی ساڤۆی | birth_date = ٣٠ی حوزەیرانی ١٤٧٠ | birth_place = قەڵای ئەمبواز، فەڕەنسا | death_date = ٧ی نیسانی ١٤٩٨ (لە تەمەنی ٢٧ ساڵیدا) | death_place = قەڵای ئەمبواز، فەڕەنسا | burial_date = ١ی ئایاری ١٤٩٨ | burial_place = بازیلیکای سانت دێنیس (تەرم)<br>بازیلیکای نۆتردام دی کلێری (دڵ) | signature = Charles VIII of France signature.svg }} '''چارلسی ھەشتەم''' (بە فەڕەنسی: {{lang|fr|Charles VIII}}؛ ٣٠ی حوزەیرانی ١٤٧٠ – ٧ی نیسانی ١٤٩٨)، ناسراو بە '''خۆشەویست''' (بە فەڕەنسی: {{lang|fr|l'Affable}})، لە ساڵی ١٤٨٣ تا کاتی مردنی لە ساڵی ١٤٩٨ پاشای فەڕەنسا بوو. ئەو لە تەمەنی ١٣ ساڵیدا لە جێگەی باوکی، [[لویی یازدەھەم]]، چووە سەر تەختی پاشایەتی. خوشکە گەورەکەی، ئانی فەڕەنسا، لەگەڵ ھاوسەرەکەی [[پیتەری دووەم، دووکی بۆربن]] تا ساڵی ١٤٩١ وەک سەرپەرشتیاری پاشایەتی پێکەوە وڵاتیان بەڕێوەبرد، کاتێک پاشا گەیشتە تەمەنی ٢١ ساڵی. لە ماوەی سەرپەرشتیاریی ئاندا، گەورە دەرەبەگەکان دژی ھەوڵەکانی چڕکردنەوەی دەسەڵاتی شاھانە ڕاپەڕین لە ململانێیەکدا کە بە «شەڕی شێتانە» (١٤٨٥–١٤٨٨) ناسراوە، بەڵام حکوومەتی شاھانە سەرکەوتنی بەدەستھێنا. لە ھەنگاوێکی بوێرانەدا، چارلس لە ساڵی ١٤٩١ لەگەڵ [[ئانی بریتانی]] ھاوسەرگیریی کرد، پاش ئەوەی ئان پێشتر بە شێوەی بریکار لەگەڵ میراتگری [[ھابسبۆرگ]]، ماکسیمیلیانی یەکەم ھاوسەرگیریی کردبوو. لەبەر ئەوەی ماکسیمیلیان بە کێشەکانی جێنشینی لە شانشینی مەجارستانەوە سەرقاڵ بوو، نەیتوانی بەرگری لە داواکەی بکات. لەگەڵ ئەم ھاوسەرگیرییەدا، چارلس بووە فەرمانڕەوای بریتانی و یەکێتییەکی کەسیی لە نێوان فەڕەنسا و بریتانیدا دروست کرد، ئەمەش وای کرد فەڕەنسا لە گەمارۆدرانی تەواو لەلایەن ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی ھابسبۆرگ ڕزگاری بێت. بۆ مسۆگەرکردنی مافەکانی لەسەر تەختی [[شانشینی ناپۆلی]] کە ڕێنێی ئەنجوو بۆ باوکی بەجێھێشتبوو، چارلس زنجیرەیەک سازشی بۆ پاشاکانی دراوسێی کرد. پاشان بەھۆی ھێزی [[تۆپھاوێژ]]ی پێشکەوتووی سوپاکەی، توانی بەبێ بەرگرییەکی ئەوتۆ دەست بەسەر نیمچەدوورگەی ئیتاڵیادا بگرێت. ھاوپەیمانییەک لە دژی لەشکرکێشیی فەڕەنسا (١٤٩٤–١٤٩٨) پێکھێنرا و لە شەڕی فۆرنۆڤۆ ھەوڵیان دا سوپاکەی چارلس ڕابگرن، بەڵام شکستیان ھێنا و چارلس توانی سوپاکەی بگێڕێتەوە بۆ فەڕەنسا. چارلس لە ساڵی ١٤٩٨ لە قەڵای ئەمبواز، کە شوێنی لەدایکبوونی بوو، دوای ئەوەی سەری بە بەردەمی دەرگایەکدا کێشا، کۆچی دوایی کرد؛ ھەرچەندە لێکۆڵینەوە پزیشکییە نوێیەکان گومان لەم ڕووداوە دەکەن. لەبەر ئەوەی ھیچ کوڕێکی لە پاش خۆی بەجێنەھێشت، تەختی پاشایەتی بۆ ئامۆزاکەی، [[لویی دوازدەھەم]]، لە لقی ئۆرلێئانی [[خانەدان|خانەدانی]] ڤالوا گوازرایەوە. == سەردەمی لاوی == چارلس لە قەڵای ئەمبواز لە فەڕەنسا لەدایک بوو، تاقە کوڕی ماوەی پاشا لویی یازدەھەم بوو لە ھاوسەری دووەمی، شارلۆتی ساڤۆی.{{sfn|Fletcher|1999|p=76}} دایک و باوکی ڕۆحیی ئەو بریتی بوون لە چارلسی دووەم، دووکی بۆربن، جۆانی ڤالوا، و شازادە ئێدوارد، کوڕی [[ھێنری شەشەم]]ی ئینگلتەرا کە لە دوای لادانی باوکی لەسەر تەخت لە فەڕەنسا دەژیا. چارلس لە ٣٠ی ئابی ١٤٨٣ لە تەمەنی ١٣ ساڵیدا چووە سەر تەختی پاشایەتی.{{sfn|Kendall|1971|pp=373–374}} تەندروستیی لاواز بوو. ھاوچەرخەکانی بە کەسێکی نەرمونیان بەڵام بێسەروبەر و بۆ کاروباری دەوڵەت بە نەشیاو دایان دەنا. بەپێی وەسیەتی لویی یازدەھەم، سەرپەرشتیاریی شانشینەکە درا بە ئانی خوشکە گەورەی چارلس، کە ژنێکی زۆر ژیر بوو و باوکی بە «کەمترین ژنی گێل لە فەڕەنسادا» وەسفی کردبوو.{{sfn|Hand|2013|p=24}} ئان لەگەڵ ھاوسەرەکەی، [[پیتەری دووەم، دووکی بۆربن]] تا ساڵی ١٤٩١ کاروباری وڵاتیان بەڕێوەبرد.{{sfn|Kendall|1971|pp=373–374}}{{sfn|Fletcher|1999|p=76}} == ھاوسەرگیری == چارلس لە ٢٢ی تەممووزی ١٤٨٣ دەستگیراندار بوو لەگەڵ مارگرێتی نەمسا کە تەمەنی سێ ساڵ بوو، کچی ماکسیمیلیانی نەمسا و ماری، دووکی بۆرگۆندی.{{sfn|Drees|2000|p=339}} ئەم ھاوسەرگیرییە لەلایەن لویی یازدەھەم و ماکسیمیلیان وەک بەشێک لە ئاشتیی ئاراس لە ساڵی ١٤٨٢ لە نێوان فەڕەنسا و دووکایەتیی بۆرگۆندی ڕێکخرابوو. مارگرێت ناوچەکانی ئارتوا و فرانش کۆنتێی وەک [[جیازی]] لەگەڵ خۆی ھێنا،{{sfn|Blockmans|Prevenier|1999|p=211}} و لە دەرباری فەڕەنسادا وەک شاژنی داھاتوو پەروەردە کرا.{{sfn|Andrea|2020|p=414}} لە ساڵی ١٤٨٨، فرانسیسی دووەم، دووکی بریتانی بەھۆی ڕووداوێکی ئەسپسوارییەوە گیانی لەدەستدا و ئانی کچی کە تەمەنی ١١ ساڵ بوو وەک میراتگر بەجێما.{{sfn|Anderson|2014|p=87}} ئان لە ترسی سەربەخۆیی ناوچەکەی لە بەرامبەر تەماحی فەڕەنسا، لە ساڵی ١٤٩٠ لەگەڵ ماکسیمیلیان ھاوسەرگیرییەکی ڕێکخست. بەڵام ئانی خوشکی چارلس و ھاوسەرەکەی پیتەر دژی ئەم کارە وەستانەوە، چونکە بەم شێوەیە بنەماڵەی [[ھابسبۆرگ]] لە دوو سنوورەوە دەبوونە دراوسێی فەڕەنسا. سوپای فەڕەنسا ھێرشی کردە سەر بریتانی و کەڵکی لە سەرقاڵبوونی ماکسیمیلیان و باوکی فریدریشی سێیەم بە کێشەی جێنشینی لە مەجارستان وەرگرت. ئانی بریتانی ناچار کرا دەستبەرداری ماکسیمیلیان بێت و لەگەڵ چارلسی ھەشتەمدا ھاوسەرگیری بکات.{{sfn|Thomas|2016|p=342}} لە کانوونی یەکەمی ١٤٩١ لە قەڵای لانژێ، چارلس و ئانی بریتانی ھاوسەرگیرییان کرد. ئەم ھاوسەرگیرییە سەربەخۆیی تەواوی بە چارلس بەخشی و لەژێر دەسەڵاتی خزمەکانی دەریھێنا. چارلس دواتر مارگرێتی نەمسای لەگەڵ جیازییەکەیدا گەڕاندەوە بۆ لای خێزانەکەی، بەڵام دووکایەتیی بۆرگۆندی لە پەیمانی سێنلیسدا بۆ فەڕەنسا پارێزرا. لە دەوری پاشا کۆمەڵێک شاعیر و ڕۆشنبیر کۆببوونەوە، لەوانە مرۆڤدۆستی ئیتاڵی پوبلیۆ فاوستۆ ئەندرێلینی کە بیرۆکەکانی مرۆڤدۆستیی [[ڕینێسانس]]ی لە فەڕەنسادا بڵاوکردەوە. لە کاتی سەردانێکیدا بۆ سەر گۆڕی باوکی، چارلس چیای مۆنت ئێگویلەی بینی و فەرمانی بە کاپتن ئانتوان دی ڤیل کرد کە سەربکەوێتە سەر لووتکەی چیاکە، کە ئەمەش بە یەکێک لە سەرەتاییترین سەرکەوتنە تەکنیکییەکان بۆ سەر چیاکان لە مێژوودا دادەنرێت.<ref name="Histoire">{{cite web |url=http://montaiguille.free.fr/frames_histoire.htm |title=Histoire et Événements |publisher=Mont Aiguille |language=fr |access-date=2012-12-31 |archive-date=2016-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160520234148/http://montaiguille.free.fr/frames_histoire.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="Mont-aiguilleA">{{cite web |url=http://www.mont-aiguille.com/montaigu/histoire.html |title=L'ascension historique de 1492 |date=2009-01-12 |publisher=Mont-Aiguille.com |language=fr |trans-title=The historic ascent of 1492 |access-date=2013-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616140030/http://www.mont-aiguille.com/montaigu/histoire.html |archive-date=2009-06-16 }}</ref> == شەڕی ئیتاڵیا == بۆ پاراستنی فەڕەنسا لە ھێرشی دەرەکی، چارلس پەیماننامەی لەگەڵ ماکسیمیلیانی یەکەم (پەیمانی سێنلیس لە ٢٣ی ئایاری ١٤٩٣)،{{sfn|Mallet|Shaw|2012|p=32}} [[فێرناندۆی دووەم]] پاشای [[ئیسپانیا]] (پەیمانی بارسێلۆنا لە ١٩ی کانوونی دووەمی ١٤٩٣)، و ئینگلتەرا (پەیمانی ئاتاپل لە ٣ی تشرینی دووەمی ١٤٩٢) بەست،{{sfn|Mallet|Shaw|2012|p=13}} و بە پێدانی سازشی گەورە بێلایەنیی ئەوانی مسۆگەر کرد. پاشای ئینگلتەرا، [[ھێنری حەفتەمی ئینگلتەرا]] چارلسی ناچار کرد کە دەست لە پشتیوانیکردنی پێرکین واربێک ھەڵبگرێت. پاشان چارلس سەرچاوەکانی فەڕەنسای بۆ دروستکردنی سوپایەکی گەورە بەکارھێنا، لەوانە یەکێک لە یەکەمین یەکەکانی [[تۆپھاوێژ]]ی قورس لە ئەورووپادا. لە ساڵی ١٤٨٩، پاپا ئینۆسێنتی ھەشتەم تەختی ناپۆلی پێشکەش بە چارلس کرد، چونکە لەگەڵ فێردیناندی یەکەمی ناپۆلی لە کێشەدا بوو.{{sfn|Mallet|Shaw|2012|p=10}} کاتێک لە کانوونی دووەمی ١٤٩٤ فێردیناند مرد، ئەلفۆنسۆی دووەم بوو بە پاشای ناپۆلی و داوای دووکایەتیی میلانۆی کرد.{{sfn|Mallet|Shaw|2012|p=14}}{{sfn|Andress|2023|p=104}} لودۆڤیکۆ سفۆرزا، دووکی میلانۆ، داوای ھاوپەیمانیی لە چارلس کرد. لە ئەیلوولی ١٤٩٤، چارلس بە ٢٥،٠٠٠ سەربازەوە ھێرشی کردە سەر ئیتاڵیا. لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٤٩٤ گەیشتە پاڤیا و لە ٨ی تشرینی دووەمی ١٤٩٤ چووە نێو [[پیزا]].{{sfn|Mallet|Shaw|2012|pp=20–21}} سوپای فەڕەنسا لە ڕێگای بەرەو باشوور دەستی بەسەر شاری [[فلۆرێنس]]دا گرت. لە ٢٢ی شوباتی ١٤٩٥ سوپای فەڕەنسا بەبێ شەڕ گەیشتە ناپۆلی؛ ئەلفۆنسۆ ھەڵات و چارلس لە ٢٠ی ئایاری ١٤٩٥ تاجی پاشایەتیی ناپۆلی لەسەر نا.{{sfn|de Divitiis|2023|p=259}}{{sfn|Potter|2008|p=30}} لە [[کۆماری فلۆرانسا]]دا کەسانێک ھەبوون پێشوازییان لە چارلس کرد. دەروێشی بەناوبانگ جیرۆلامۆ ساڤۆنارۆلا پێی وابوو چارلس ئامرازی خودایە بۆ پاککردنەوەی فلۆرێنس لە گەندەڵی. بەڵام خێرایی و ھێزی پێشڕەویی فەڕەنسییەکان حاکمەکانی تری ئیتاڵیا و پاپا ئەلێکساندەری شەشەمیان ترسی خستە دڵەوە. لە ٣١ی ئازاری ١٤٩٥، ھاوپەیمانییەک لە دژی فەڕەنسا بە ناوی «کۆمەڵەی ڤێنیز» پێکھێنرا کە میلانۆ، [[کۆماری ڤێنیز]]، فلۆرێنس، ئیسپانیا و ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆزی لەخۆ دەگرت. چارلس بۆ گەڕانەوەی بەرەو فەڕەنسا ناچار بوو بە خاکی ئەواندا تێپەڕێت. لە شەڕی فۆرنۆڤۆ لە تەممووزی ١٤٩٥، کۆمەڵەی ڤێنیز نەیتوانی ڕێگری لە گەڕانەوەی سوپای فەڕەنسا بکات، بەڵام لە ھەمان کاتدا سەربازگەکانی فەڕەنسا لە ناپۆلی لەلایەن ھێزەکانی ئیسپانیاوە بە سەرکردایەتیی [[فێرناندۆی دووەم]] تێکشکێنران.{{sfn|Mallet|Shaw|2012|pp=31–33}} بەم شێوەیە چارلس سەرجەم دەستکەوتەکانی لە ئیتاڵیادا لەدەست دا. == مردن == چارلس لە ساڵی ١٤٩٨، دوو ساڵ و نیو دوای کشانەوەی لە ئیتاڵیا، بەھۆی ڕووداوێکەوە کۆچی دوایی کرد. کاتێک لە قەڵای ئەمبواز دەچوو بۆ سەیرکردنی یارییەکی تۆپی تێنس (ژو دی پۆم)، سەری بە بەردەمی دەرگایەکدا کێشا.<ref>{{cite book |last=Gillmeister |first=Heiner |title=Tennis: A Cultural History |publisher=Leicester University Press |year=1998 |page=21 |isbn=978-0718501471 }}</ref> لە دەوروبەری کاتژمێر ٢:٠٠ی دوای نیوەڕۆ لە کاتی گەڕانەوەی لە یارییەکە، لەناکاو بێھۆش بوو و دوای نۆ کاتژمێر گیانی لەدەستدا. لێکۆڵینەوەیەکی پزیشکی لە ساڵی ٢٠٢١ گومانی خستە سەر ئەم گێڕانەوەیە و ئاماژەی بەوە کرد کە بەرکەوتنێکی لەو شێوەیە ناتوانێت برینێکی کوشندە دروست بکات، بەڵکوو ئەگەری ھەیە چارلس بەھۆی تێکچوونی دەمارەکان و نەخۆشیی [[پەرکەم]] بەھۆی سیفلیسەوە گیانی لەدەستدابێت.<ref>{{Cite journal |last1=Zanello |first1=Marc |last2=Roux |first2=Alexandre |last3=Gavaret |first3=Martine |last4=Bartolomei |first4=Fabrice |last5=Huberfeld |first5=Gilles |last6=Charlier |first6=Philippe |last7=Georges-Zimmermann |first7=Patrice |last8=Carron |first8=Romain |last9=Pallud |first9=Johan |date=2021-12-01 |title=King Charles VIII of France's Death: From an Unsubstantiated Traumatic Brain Injury to More Realistic Hypotheses |journal=World Neurosurgery |volume=156 |pages=60–67 |doi=10.1016/j.wneu.2021.09.056 |issn=1878-8769 |pmid=34537407 }}</ref> چارلس فەڕەنسای لە دوای خۆی لە قەرز و بێسەروبەریدا بەجێھێشت. بەڵام لەشکرکێشییەکەی بۆ سەر ئیتاڵیا پەیوەندییە کەلتوورییەکانی بەھێز کرد و بووە ھۆی بووژانەوەی ھونەر و ئەدەبی فەڕەنسی لە سەردەمی [[ڕینێسانس]]دا.<ref name="Rorimer1954">{{Cite journal |last=Rorimer |first=James J. |date=1954 |title=The Glorification of Charles VIII |url=https://www.jstor.org/stable/3257546 |journal=The Metropolitan Museum of Art Bulletin |volume=12 |issue=10 |pages=281–299 |doi=10.2307/3257546 |jstor=3257546 |issn=0026-1521 }}</ref> لەبەر ئەوەی تەواوی منداڵەکانی پێش خۆی کۆچی دواییان کردبوو، چارلس دوا پاشای لقی سەرەکیی خانەدانی ڤالوا بوو. لە دوای مردنی، تەختی پاشایەتی بۆ ئامۆزاکەی، [[لویی دوازدەھەم]] گوازرایەوە.<ref name="Rorimer1954"/> ئانی شاژن گەڕایەوە بۆ بریتانی تا سەربەخۆیی ناوچەکەی بپارێزێت، بەڵام لویی دوازدەھەم ھاوسەرگیریی ٢٤ ساڵەی خۆی لەگەڵ جۆانی خوشکی چارلس ھەڵوەشاندەوە و لەگەڵ ئاندا ھاوسەرگیریی کرد.<ref>{{cite book |last=Baumgartner |first=Frederic J. |title=Louis XII |url=https://archive.org/details/louisxii0000baum |publisher=St. Martin Press |year=1996 |page=79 |isbn=978-0312120726 }}</ref> == منداڵەکان == چارلس و ئان ئەم منداڵانەیان بوو: * چارلز ئۆرلاندۆ، دۆفینی فەڕەنسا (١١ی تشرینی یەکەمی ١٤٩٢ – ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٤٩٥)، لە تەمەنی سێ ساڵیدا بەھۆی نەخۆشیی سورێژەوە مرد.{{sfn|Broomhall|2004|p=188}} لە کاتدراڵی تورس نێژراوە. * فرانسیس (ئابی ١٤٩٣)، بەر لە وادەی خۆی و بە مردوویی لەدایک بوو. * کچێکی بێناو (ئازاری ١٤٩٥)، بە مردوویی لەدایک بوو.{{sfn|Broomhall|2004|p=189}} * چارلز، دۆفینی فەڕەنسا (٨ی ئەیلوولی ١٤٩٦ – ٢ی تشرینی یەکەمی ١٤٩٦).{{sfn|Gobry|2012}} * فرانسیس، دۆفینی فەڕەنسا (تەممووزی ١٤٩٧)، چەند کاتژمێرێک دوای لەدایکبوونی کۆچی دوایی کرد.{{sfn|Broomhall|2004|p=189}} * ئانی فەڕەنسا (٢٠ی ئازاری ١٤٩٨)، لە ڕۆژی لەدایکبوونیدا لە قەڵای پلێسی لێ تورس کۆچی دوایی کرد.{{sfn|Broomhall|2004|p=189}} == لە میدیاکاندا == * شانۆنامەی ئینگلیزیی ساڵی ١٦٧١ بە ناوی ''چارلسی ھەشتەمی فەڕەنسا'' لە نووسینی جۆن کراونی باسی سەردەمی دەسەڵاتی ئەو دەکات. * لە زنجیرەی ساڵی ٢٠١١ی [[شۆوتایم (تۆڕی تەلەڤیزیۆنی)|شۆوتایم]] بە ناوی ''بۆرجیاکان''، ئەکتەری فەڕەنسی میشێل مولەر ڕۆڵی چارلسی ھەشتەمی گێڕاوە. * لە درامای مێژوویی ساڵی ٢٠١١ی ''بۆرجیا''، سیمۆن لارڤارۆن ڕۆڵی چارلسی ھەشتەمی گێڕاوە. * لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ئیسپانیی ''ئیزابێل'' لە ساڵی ٢٠١٢، ئێکتۆر کاربایۆ ڕۆڵی چارلسی ھەشتەمی گێڕاوە.<ref>{{cite web |url=https://www.lavanguardia.com/television/series/20131125/54394832286/isabel-fichajes-tercera-temporada.html |title='Isabel' se refuerza de cara a la tercera temporada |date=2013-11-25 |website=La Vanguardia |language=es |access-date=2024-10-24 }}</ref> * لە کورتەزنجیرەی ساڵی ٢٠١٧ی ئەڵمانی-نەمساویی ''ماکسیمیلیان''، ئەکتەری فەڕەنسی ماکس بێسێت دی مالگلایڤ ڕۆڵی چارلسی گەنجی گێڕاوە. == ئەمانەش ببینە == * [[شانشینی ناپۆلی]] * [[شانشینی قودس]] * [[ڕینێسانس]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{s-start}} {{s-hou|[[خانەدانی ڤالوا]]|٣٠ی حوزەیرانی|١٤٧٠|٧ی نیسانی|١٤٩٨}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[لویی یازدەھەم]]}} {{s-ttl|title=[[پێڕستی پاشاکانی فەڕەنسا|پاشای فەڕەنسا]]|years=٣٠ی ئابی ١٤٨٣ – ٧ی نیسانی ١٤٩٨}} {{s-aft|after=[[لویی دوازدەھەم]]}} |- {{s-bef|before=ئەلفۆنسۆی دووەمی ناپۆلی}} {{s-ttl|title=[[شانشینی ناپۆلی|پاشای ناپۆلی]]|years=١٤٩٥}} {{s-aft|after=فێردیناندی دووەمی ناپۆلی}} |- {{s-roy|fr}} {{s-bef|before=فرانسیس}} {{s-ttl|title=دۆفینی فەڕەنسا|years=١٤٧٠–١٤٨٣}} {{s-aft|after=[[چارلز ئۆرلاندۆ، دۆفینی فەڕەنسا|چارلز ئۆرلاندۆ]]}} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:چارلسی 08ی فەڕەنسا}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|فەڕەنسا}} [[پۆل:چارلسی ھەشتەمی فەڕەنسا| ]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٤٧٠]] [[پۆل:مردووانی ١٤٩٨]] [[پۆل:پاشاکانی فەڕەنسا لە سەدەی ١٥یەمدا]] [[پۆل:خانەدانی ڤالوا]] [[پۆل:مردووانی بەھۆی برینداریی سەر]] [[پۆل:فەرمانڕەوا مناڵەکان لە سەدەکانی ناوین]] hcg31xk17u8q4g79p2g551f8eswrrql 0 220836 1686017 1667863 2026-10-12T16:33:51Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە، تەلەڤیزیۆن-کۆلکە، مێژوو-کۆلکە) 1686017 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس |وێنە=1899NetflixPosterEnglish.jpg}} '''١٨٩٩''' ({{بە ئینگلیزی|1899}}) زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنی [[زانستی خەیاڵی]] و نھێنی [[ئەڵمانیا|ئەڵمانی]]یە کە لەلایەن [[یانتجی فریس]] و [[بێرن بۆ ئۆدار]]ەوە دروست کراوە، بۆ یەکەمجار لە [[نێتفلیکس|نیتفلێکس]] لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ نمایشکرا، زیاتر پێداچوونەوەی ڕەخنەگرانی ئەرێنی وەرگرتووە، زنجیرەکە لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٣ ھەڵوەشایەوە دوای نمایشکردنی ٨ ئەڵقە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Netflix on X: "The new mystery series from the creators of DARK. 1899 premieres November 17" / X|ناونیشان=https://twitter.com/netflix/status/1573736524650348544|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Twitter|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢١ |سەردێڕ='Dark' Producers Prep New Multi-Language Drama '1899' for Netflix - Variety |ناونیشان=https://variety.com/2018/tv/news/netflix-dark-creators-1899-baran-bo-odar-jantje-friese-1203027167/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ |وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210330193316/https://variety.com/2018/tv/news/netflix-dark-creators-1899-baran-bo-odar-jantje-friese-1203027167/ |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> == بنچینە == زنجیرەکە لە ساڵی [[١٨٩٩]] و لە وەرچەرخانی سەدەی نوێدا دەسورێتەوە، باس لە کۆمەڵێک [[پەنابەر|کۆچبەری]] [[ئەورووپا|ئەورووپی]] دەکات کە لە [[لەندەن]]ەوە بە کەشتییەکی ھەڵم بە ناوی [[کێربرێس]]ەوە گەشت دەکەن بۆ دەستپێکردنی ژیانێکی نوێ لە شاری [[نیویۆرک]]، سەرنشینەکان لە گەشبینیدا یەکدەگرن سەبارەت بەوەی کە داھاتوو چی بەدوای خۆیدا دەھێنێت تا ڕووبەڕووی کەشتییەکی دیکەی کۆچبەران دەبنەوە کە ناوی [[پرۆمیتێوس]]ە بێ ئامانج لە دەریادا دەسوڕێتەوە، گەشتێکی تا ئێستا ئاڵۆز نەبووە بەڵام پاشان بۆ خاکێکی بەڵێندراو دەگۆڕێت بۆ کابوسێکی ترسناک لە ستافەکە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|تەلەڤیزیۆن|ئەڵمانیا|دەیەی ٢٠٢٠|مێژوو|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{فیلم-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{مێژوو-کۆلکە}} [[پۆل:پەخشی تەلەڤیزیۆنی ڕووداوەکانی دەکەوێتە ناو شاری نیویۆرک]] 3jazaemhp2sb1zuhr10g20znwj5q1ml 0 221477 1686335 1502066 2026-10-13T05:47:04Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686335 wikitext text/x-wiki '''دوای بازاڕی ئۆتۆمبێل''' بازاڕی لاوەکی پیشەسازی ئۆتۆمبێلە، پەیوەندی بە بەرھەمھێنان و دووبارە دروستکردنەوە و دابەشکردنەوە و فرۆشتنی تاکەکەسی و دانانی ھەموو پارچەی ئۆتۆمۆبیل و ماددە کیمیایییەکان و ئامێرەکان و ئیکسسواراتەکانی ئۆتۆمبێلەوە ھەیە، دوای فرۆشتنی ئۆتۆمبێلەکە لەلایەن بەرھەمھێنەری ئامێرە ئەسڵییەکان (OEM) بۆ بەکاربەر. ئەو پارچە و ئیکسسوارات و ھتد بۆ فرۆشتن لەوانەیە لەلایەن OEM دروستکرابن یان نا. بەپێی ڕاپۆرتێکی ئیدارەی بازرگانی نێودەوڵەتی لە وەزارەتی بازرگانی ئەمریکا، "پارچەی ئافتەرمارکێت بەسەر دوو بەشدا دابەشکراوە: پارچەی گۆڕین و ئیکسسوارات. پارچەی گۆڕاو بریتییە لەو پارچە ئۆتۆمبێلانەی کە دروستکراون یان دووبارە دروستکراونەتەوە بۆ گۆڕینی پارچەی OE لەگەڵ لەبەرکردن یان تێکچوونیان. ئیکسسوارات". ئەو پارچانەن کە بۆ ئاسوودەیی، ئاسانکاری، کارایی، سەلامەتی، یان خۆکارکردن دروستکراون، و بۆ زیادکردن دیزاین کراون دوای فرۆشتنی ئەسڵی ئۆتۆمبێلی ماتۆڕ."''"<ref name="ITA">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠٠٩|سەردێڕ=US Automotive Parts Industry Annual Assessment|ناونیشان=http://trade.gov/mas/manufacturing/OAAI/build/groups/public/@tg_oaai/documents/webcontent/tg_oaai_003759.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150412001450/http://trade.gov/mas/manufacturing/OAAI/build/groups/public/%40tg_oaai/documents/webcontent/tg_oaai_003759.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٥ی شوباتی ٢٠١٥}}</ref>دوای بازاڕ پێکدێت لە پارچەکان بۆ جێگرەوە، پێکدادان، دەرکەوتن، و کارکردن. دوای بازاڕەکە بەشە جۆراوجۆرەکانی تایبەتمەندی و نرخە جیاوازەکان دابین دەکات بۆ نزیکەی ھەموو بەرھەم و مۆدێلی ئۆتۆمبێل. == قەبارەی دوای بازاڕی ئۆتۆمۆبیل == بازاڕی دواتری ئۆتۆمبێلی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بە بەھای ٣٨٣ ملیار دۆلار (٢٠٢٠) خەمڵێنراوە، کە زیاتر لە ٢٫٣٪ بەشداری دەکات لە بەرھەمی ناوخۆیی. دوای بازاڕەکە ٤٫٤ ملیۆن کەس کاردەکەن کە لە بەرھەمھێنەران، دابەشکەران، فرۆشیارەکان و دوکانەکانی چاککردنەوە کاردەکەن.<ref name="aaia">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠٢٠|سەردێڕ=scope & impact|ناونیشان=https://www.autocare.org/data-and-information|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٢}}</ref>لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، فرۆشی ئۆنلاین لە کەرەستەکانی دوای بازاڕ ساڵ بە ساڵ زیادبوونی دەرخست [[سینگاپوور|سەنگاپورە،]] کە پیشەسازی ئۆتۆمبێلی ناوخۆیی نییە، شوێنێکی گرنگە بۆ ئەو کۆمپانیایانەی کە پارچەکانی ئۆتۆمبێل و کەلوپەلەکانیان ھەناردەکردووە بەھۆی بەرزی داھاتی ئۆتۆمبێل کە بەھۆی تایبەتمەندییەکانی یاساکانی شۆفێرییەوە سەرچاوەی گرتووە. (بە کورتی، خاوەن ئۆتۆمۆبیلەکان بە شێوەیەکی یاسایی پێویستە ئۆتۆمبێلەکانیان لە دەست بدەن دوای دە ساڵ لە بەکارھێنان و سیستەمی قەرەبووکردنەوەی سەنگاپوورە بۆ قەرەبووکردنەوەی تێچووی تۆمارکردنی ئۆتۆمبێلی نوێ ھاندەر بووە بۆ زیادبوونی ھاتوچۆی زیاتر)<ref name="sing">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ng|یەکەم=Haw Cheng|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Singapore: Automobiles and Vehicle Parts & Accessories|ناونیشان=http://www.aftermarketsuppliers.org/Doc-Vault/OAC/Singapore-Automotive-Report.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140320095812/http://www.aftermarketsuppliers.org/Doc-Vault/OAC/Singapore-Automotive-Report.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[U.S. Commercial Service]]|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref>بەرزترینن داھاتی ئۆتۆمبێل و پەسەندکردنی بەشە نوێکان واتای ئەوەیە کە بازاڕ بۆ بەشە نوێتر و نوێکراوەکانی ئۆتۆمبێل زۆر بچووکە. لەگەڵ خواستێکی بەر. بەرھەمەکانی چاودێری ئۆتۆمبێل، شتی ڕێزلێنان، و پارچەکانی نوێ، بازاڕی دوای ئۆتۆمبێلی سەنگاپورە گەورەیە. لەڕاستیدا، سببنگاپورە بووە بە بنکەیەکی سەرەکی بەرھەمھێنانی پێکھاتەی ئۆتۆمبێل، وەک چەن ایکۆمپانیایەکی فرە نەتەوەیی (MNC) نووسینگەی کڕینی نێودەوڵەتییان دمەزراندوواوەندەکانیوەندەکانی دابەشکردنی [[باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]].<ref name="sing"/>لە [[کەنەدا|کەنەدا،]] بازاڕی دوای ئۆتۆمۆبێل پیشەسازییەکی ١٩٫٤ ملیار دۆلاری سییە کە نزیکەی ٤٢٠٬٠٠٠ کەس کاریان تێدا کردووە.<ref name="aiaCanada">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠١٢|سەردێڕ=About AIA|ناونیشان=http://www.aiacanada.com/about.cfm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131203010703/http://www.aiacanada.com/about.cfm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> لە [[ئوسترالیا|ئوسترالیا،]] پیشەسازی دوای بازاڕی ئۆتۆمۆبیل لە ساڵی ٢٠١٣ خەمڵێنرا کە داھاتی ٥٫٢ ملیار [[دۆلاری ئوسترالی|دۆلاری]] ئەمریکی دروست کردووە، لەگەڵ ٢١٠٠٠ کارمەند و ١٤٠٠ بەرھەمھێنەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠١٣|سەردێڕ=AAAA submission to the Productivity Commission|ناونیشان=http://www.pc.gov.au/__data/assets/pdf_file/0015/130191/sub054-automotive.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140212092552/http://www.pc.gov.au/__data/assets/pdf_file/0015/130191/sub054-automotive.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی شوباتی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref>لە [[ئەورووپا|ئەورووپا،]] کۆی کۆی قەبارەی بازاڕی سەربەخۆ (IAM) گەیشتە ١٢٧ ملیار یۆرۆ لە ساڵی ٢٠١٥ (بەرزانەکانی بەکارھێنەر بەبێ کار و باج). لەو کاتەدا ٥٤ بازرگان ھەبوون کە داھاتی ساڵانەیان زیاتر بوو لە ١٠٠ ملیۆن یۆرۆ لە ئەورووپا، ٦ لەوانە زیاتر لە ١ ملیار یۆرۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠١٧|سەردێڕ=The Car Aftermarket in Europe 2017|ناونیشان=https://www.wolk-aftersales.com/news-zu-wolk-after-sales-experts/car-aftermarket-in-europe-2017.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Wolk After Sales Experts GmbH}}</ref> == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|ئۆتۆمۆبیل}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئۆتۆمۆبیل]] d8s8cxuh5jcsl4lq0bq387o9b4czwcl 0 225981 1686365 1363431 2026-10-13T07:35:56Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (عێراق-کۆلکە) 1686365 wikitext text/x-wiki ئەمانەی خوارەوە ئەو ڕووداوانە دەخاتە ڕوو کە لە ماوەی '''[[٢٠٠١|ساڵی ٢٠٠١]] لە [[ڕژێمی بەعس|کۆماری عێراق]]''' ڕوویانداوە . == پێگە سەرەکییەکان == * [[سەرۆک کۆماری عێراق|سەرۆک کۆمار]] : [[سەددام حوسێن|سەدام حسێن]] * [[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆک وەزیران]] : [[سەددام حوسێن|سەدام حسێن]] * جێگری سەرۆک : تەها موحیدین مەعروف * جێگری سەرۆک : تەها یاسین ڕەمەزان == ڕووداوەکان == === شوبات === * 16ی شوبات - [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] . هەڵمەتی بۆردوومانکردنی بۆ سەر عێراق دەست پێکرد بەمەبەستی لەکارخستنی تۆڕی بەرگری ئاسمانی عێراق. * ١٧ی شوبات - [[بەغدا]] لەلایەن فڕۆکە جەنگییەکانی ئەمریکا و بەریتانیا بۆردومان کرا و بەهۆیەوە سێ کەس کوژران. * ١٩ی شوبات - [[جیھانی عەرەب|جیهانی عەرەبی]] و [[ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان]] ڕەخنەیان لە هێرشەکانی ئەمریکا و بەریتانیا بۆ سەر عێراق کرد. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠٠١|سەردێڕ=February 2001|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/world_at_one/our_archive/1153981.stm|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref> * 20ی شوبات - ڕەخنەگرانی هەڵمەتەکانی بەریتانیا و ئەمریکا بانگەشەی ئەوە دەکەن کە وەزیرانی دەرەوە پلانیان هەیە سزاکانی سەر عێراق وردتر بکەنەوە . <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ٢٠٠١|سەردێڕ=Iraq sanctions to be eased|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/world_at_one/programme_highlights/1180432.stm|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref> === ئاب === * ٢٧ی ئاب - فڕۆکەیەکی [[فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان|ببێ فڕۆکەوانی]] [[ھێزە چەکدارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|سەربازی ئەمریکی]] [[ئێم کیو-١ پریداتۆر]] نەیتوانی لە ئەرکێکی ڕۆتینی سیخوڕی بگەڕێتەوە، عێراق بانگەشەی ئەوە كرد کە خستوویەتییە خوارەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٠١|سەردێڕ=U.S. pilotless spy plane lost over Iraq, Pentagon sources say|ناونیشان=http://edition.cnn.com/2001/WORLD/meast/08/27/iraq.shootdown/index.html|بڵاوکەرەوە=CNN}}</ref> === ئەیلول === * ١١ی ئەیلول - ٢٩٩٦ کەس لە [[ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول|هێرشەکانی ١١ی ئەیلولدا بۆ]] سەر ناوەندی بازرگانی جیهانی لە [[نیویۆرک|شاری نیویۆرک]] و [[پنتاگۆن|پێنتاگۆن]] لە شاری ئارلینگتۆن لە ویلایەتی ڤێرجینیا و شانکسڤیل، لە ویلایەتی پێنسیلڤانیا کوژران . [[سەددام حوسێن]] یەکسەر ڕایدەگەیەنێت کە [[ڕژێمی بەعس|حکومەتەکەی]] هیچ بەشدار نەبووە لە هێرشەکە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١|سەردێڕ=U.S. spy drone missing over Iraq|ناونیشان=http://edition.cnn.com/2001/WORLD/meast/09/11/iraq.shootdown/|بڵاوکەرەوە=CNN}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{ساڵەکان لە عێراق}}{{تووڵی دەروازە|عێراق|دەیەی ٢٠٠٠}} {{DEFAULTSORT:٢٠٠١ لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|2001 in Iraq}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:عێراق]] [[پۆل:٢٠٠١ بەپێی وڵات]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:عێراق لە ٢٠٠١]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ٢٠٠٠]] lkwgyhmaljelem8rhcwztpofhg64umk 0 225987 1686367 1522575 2026-10-13T07:36:16Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (عێراق-کۆلکە) 1686367 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} * [[سەرۆک کۆماری عێراق|سەرۆک]] - [[سەددام حوسێن|سەدام حسێن]] * [[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆک وەزیران]] - [[سەددام حوسێن|سەدام حسێن]] ** جێگری سەرۆک : تەها موحیدین مەعروف ** جێگری سەرۆک : تەها یاسین ڕەمەزان == ڕووداوەکان == * ٥ی تەمموز - سەدام حسێن جارێکی دیکە پێشنیارەکانی پشکنینی چەکی [[نەتەوە یەکگرتووەکان|نەتەوە یەکگرتووەکانی]] ڕەتکردەوە. === ئاب === * 2ی ئاب - سەدام حسێن، سەرۆکی پشکنەری چەک هانس بلیکس بانگهێشتی عێراق دەکات بۆ گفتوگۆکردن لەسەر ئەو پرسانەی کە ماونەتەوە لە چەکداماڵین. === ئەیلول === === تشرینی یەکەم === * * ١٦ی تشرینی یەکەم - [[جۆرج دەبلیوو بوش|جۆرج بوش]] سەرۆکی ئەمریکا بڕیارنامەی شەڕی عێراقی واژۆ کرد. === تشرینی دووەم === * * ١٨ی تشرینی دووەم - پشکنەرانی چەکی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] بە سەرۆکایەتی هانس بلیکس گەیشتنە عێراق. * == سەرچاوەکان == {{Reflist}}{{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|2002 in Iraq}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|دەیەی ٢٠٠٠}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:ئاسیا لە ٢٠٠٢]] [[پۆل:٢٠٠٢ بەپێی وڵات]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:عێراق لە ٢٠٠٢]] nitj8j8nqvhpjc783fuxdx4h4lhzy7w 0 225988 1686369 1522578 2026-10-13T07:36:36Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (عێراق-کۆلکە) 1686369 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} ئەمانەی خوارەوە ڕووداوەکانی ساڵی '''[[٢٠٠٣|2003]] لە [[عێراق]]''' دەخاتە ڕوو . == پێگە سەرەکییەکان == * [[سەرۆک کۆماری عێراق|سەرۆک]] - [[سەددام حوسێن|سەدام حسێن]] (تا ٩ی نیسان) * [[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆک وەزیران]] – [[سەددام حوسێن|سەدام حسێن]] (تا ٩ی نیسان) * جێگری سەرۆک - تەها موهی ئەلدین معروف (تا مانگی ئایار) * جێگری سەرۆک - تەها یاسین ڕەمەزان (تا مانگی ئایار) '''حکومەتی ئینتقالی:''' * سەرۆکی دەوڵەت - ** [[ھاوپەیمانیی دەسەڵاتی کاتی لە عێراق|بەڕێوەبەری حکومەت]] –[[جەی گارنەر]] (٩ی نیسان-٦ی ئایار) [[پۆل برێمەر]] * بەرپرسی حکومەت - *# [[محەممەد بەحرولعلوم]], [[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆکی ئەنجومەنی حوکمڕانی عێراق]] (١٣ی تەمموز – ٣١ی تەمموز) *# [[ئیبراھیم جەعفەری|ئیبراهیم ئەلجەعفەری]], [[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆکی ئەنجومەنی حوکمڕانی عێراق]] (١ی ئاب – ٣١ی ئاب) *# ئەحمەد چەلەبی, [[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆکی ئەنجومەنی حوکمڕانی عێراق]] (١ی ئەیلول – ٣٠ی ئەیلول) *# [[ئەیاد عەلاوی|ئەیاد عەللاوی]], [[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆکی ئەنجومەنی حوکمڕانی عێراق]] (١ی تشرینی یەکەم – ٣١ی تشرینی یەکەم) *# [[جەلال تاڵەبانی]] ، [[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆکی ئەنجومەنی حوکمڕانی عێراق]] (١ی تشرینی دووەم – ٣٠ی تشرینی دووەم) *# عەبدولعەزیز ئەلحەکیم, [[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆکی ئەنجومەنی حوکمڕانی عێراق]] (١ی کانوونی دووەم – ٣١ی کانوونی دووەم) == ڕووداوەکان == === کانوونی دووەم === * ٧ی کانوونی دووەم - [[جاک شیراک]] [[سەرۆک کۆماری فەڕەنسا|سەرۆکی]] [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] لە پەیامێکی [[ساڵی تازە|سەری]] ساڵیدا بۆ هێزەکانی فەرەنسا ڕایگەیاند، پێویستە ئامادەبن بۆ چالاککردن ئەگەر نەتەوە یەکگرتووەکان بڕیار لەسەر کردەوەی سەربازی لە عێراق بدات. * ٩ی کانوونی دووەم- هانس بلیکس سەرۆکی پشکنەری چەکی نەتەوە یەکگرتووەکان و محمد مستەفا سەرۆکی [[ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی|ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی]] ڕاپۆرتێکیان پێشکەش بە [[ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان|ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کرد]] . * ١٨ی کانوونی دووەم-کۆبوونەوەی جەماوەری بۆ ناڕەزایەتییەکان دژی شەڕی عێراق، لە شارە جیاوازەکانی وڵاتانی جیهان لەوانە [[تۆکیۆ]] ، [[مۆسکۆ]] ، [[پاریس]] ، [[لەندەن]] ، [[مۆنتریال]] ، [[ئۆتاوا]] ، [[تۆرۆنتۆ]] ، [[کۆلن|کۆڵن]] ، [[بۆن، ئەڵمانیا|بۆن]] ، [[یۆتۆبۆری|گۆتێبۆرگ]] ، [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] و [[قاھیرە|قاهیرە]] . و لە [[واشینگتن دی سی|واشنتۆن دی سی]] و [[سان فرانسیسکۆ|سانفرانسیسکۆ لە کالیفۆرنیا]] ئەنجامدا. * ٢٠ی کانوونی دووەم- لە چوارچێوەی پلانی داگیرکردنی عێراق، جیۆف هون وەزیری بەرگری [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] ڕایدەگەیەنێت کە ٢٦ هەزار سەرباز و ئامێری بەریتانیا کە ١٢٠ تانکی تێدایە دەنێردرێت بۆ [[کووەیت]] ، پەیوەندی بەو ٥ هەزار سەربازەوە دەکەن کە پێشتر لە ڕێگادان بۆ ئەوێ. * 23ی کانوونی دووەم- ٣٥٠ سەربازی [[ئوسترالیا]] گەشتەکەیان بەرەو عێراق دەستپێکرد، پەیوەندییان بە سەربازانی ئەمریکا و بەریتانیاوە کرد کە پێشتر لەوێ کۆبوونەتەوە. * ٣٠ی کانوونی دووەم- سەرکردەکانی بەریتانیا، [[ئیسپانیا]] ، [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]] ، [[پورتوگال]] ، [[مەجارستان]] ، [[پۆڵەندا]] ، [[دانمارک|دانیمارک]] ، و [[کۆماری چیک]] بەیاننامەیەکیان بڵاوکردەوە، ، پشتگیری خۆیان نیشاندا بۆ پلانەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] بۆ داگیرکردنی عێراق . === تەممووز === ٢٢ی تەممووز - ئەندامانی هێزی ئاسمانی 101 لە میانی شەڕێکی سێ کاتژمێری لە [[مووسڵ]] [[عودەی سەددام حوسێن|عودەی]] و [[قوسەی سەددام حوسێن|قوسەیان]] کوشت. == مردن == * ٢٢ی ئازار - [[تێری لۆید]] تەمەن ٥٠ ساڵ، پەیامنێری ئای تی ئێن لە باشووری عێراق کوژرا * ٦ی نیسان - لانس کۆرپۆڕاڵ یان مالۆن ، سەربازێکی لەدایکبووی [[دەبڵین|دبلن]] لە فەوجەکەی [[پاسەوانی ئێرلەندا|پاسەوانی ئێرلەندای]] [[سوپای بەریتانیا]] ، لە عێراق کوژرا * ٢٢ی تەمموز - [[عودەی سەددام حوسێن]], [[مووسڵ|موسڵ]] * ٢٢ی تەمموز - [[قوسەی سەددام حوسێن]] ، موسڵ * ١٩ی ئاب - سێرجیۆ ڤیێرا دی مێلۆ, بەڕازیلیەکان [[دیپلۆمات|دیپلۆماتکاری]] [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] * ٢٥ی ئەیلول - ئەقیلە هاشمی ئەندامی ئەنجومەنی حوکمڕانی کاتی عێراق == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{ساڵەکان لە عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|2003 in Iraq}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|دەیەی ٢٠٠٠}} {{عێراق-کۆلکە}} [[پۆل:عێراق لە دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:٢٠٠٣ بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئاسیا لە ٢٠٠٣]] [[پۆل:عێراق لە ٢٠٠٣]] [[پۆل:عێراق لە ساڵەکانی سەدەی ٢١ەم]] s48ncta6krpd7m8l9n4yw5fa2zw7g1e 0 227274 1686186 1679288 2026-10-12T22:03:45Z InternetArchiveBot 27288 Adding 19 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686186 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | title = ئیمپراتۆری [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] | name = تراجان | full name = مارکۆس ئولپیۆس نێرڤا تریانۆس | image = Traianus Glyptothek Munich 72.jpg | caption = پەیکەری مەڕمەڕیی تراجان لە مۆزەخانەی گلیپتۆتێک، میونشن | reign = ٢٨ی کانوونی دووەمی ٩٨ – ٩ی ئابی ١١٧<br>({{age in years and days|98|1|28|117|8|9}}) | predecessor = [[نێرڤا]] | successor = [[ھادریان]] | spouse 1 = [[پۆمپێیا پلۆتینا]] | issue = [[ھادریان]] (ھەڵگیراوە) | dynasty = [[خانەدان|خانەدانی]] نێرڤا-ئەنتۆنین | father = مارکۆس ئولپیۆس تریانۆس<br>[[نێرڤا]] (باوکی ھەڵگرەوە) | mother = مارسیا | birth_date = ١٨ی ئەیلوولی ٥٣ | birth_place = ئیتالیکا، ھیسپانیا بێتیکا، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] (ئەمڕۆ [[ئیسپانیا]]) | death_date = ٩ی ئابی ١١٧ (تەمەنی ٦٣ ساڵ) | death_place = سێلینۆس، [[کیلیکیە]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] (ئەمڕۆ [[تورکیا]]) | burial_place = [[ڕۆما]]، ژێر ستوونی تراجان لە کۆڕبەندی تراجان }} '''تراجان''' (بە [[زمانی لاتینی|لاتینی]]: ''Marcus Ulpius Traianus''؛ دواتر: ''Caesar Nerva Traianus Augustus''؛ ١٨ی ئەیلوولی ٥٣ – ٩ی ئابی ١١٧) لە ساڵانی ٩٨ تا ١١٧ی زایینی ئیمپراتۆری ڕۆم بووە.<ref>{{cite book |last=Cooley |first=Alison E. |title=The Cambridge Manual of Latin Epigraphy |publisher=[[چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد|Cambridge University Press]] |year=2012 |page=492 |isbn=978-0-521-84026-2}}</ref> ئەو وەک دووەمین فەرمانڕەوا لە پێڕستی «پێنج ئیمپراتۆرە باشەکە»ی خانەدانی نێرڤا-ئەنتۆنین لە مێژوودا ناسراوە. تراجان لە خێزانێکی غەیرە پیاوسالاری لە پارێزگای ھیسپانیا لەدایکبووە،<ref name="Bennett-12">Julian Bennett, Trajan: Optimus Princeps, 2nd Edition, Routledge 2000, 12.</ref> و لە سەردەمی ئیمپراتۆر دۆمیتیاندا ناوبانگی سەربازیی بەدەستھێناوە. وەک کارگێڕێکی دەستپاک و سەرکردەیەکی سەربازیی لێھاتوو ناسرابوو، کە لە سەردەمی ئەودا [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] گەیشتە ئەوپەڕی فراوانبوونی خاکی خۆی لە مێژوودا.<ref name="Britannica Trajan">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/biography/Trajan |title=Trajan |last=Hammond |first=Mason |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=2019-06-21}}</ref> لەبەر دەستکەوتە گەورەکانی و ڕەوشتی فەرمانڕەوایی، لەلایەن ئەنجومەنی پیرانی ڕۆماوە نازناوی فەرمیی ''ئۆپتیمۆس پرینسێپس'' (باشترین فەرمانڕەوا)ی پێ بەخشرا.<ref name="Bennett-12"/> تراجان کە وەک ژەنەڕاڵێک لە سوپای ڕۆمدا بەدرێژایی سنووری ئەڵمانیا خزمەتی دەکرد، بە سەرکەوتوویی ڕاپەڕینی ئەنتۆنیۆس ساتورنینۆسی لە ساڵی ٨٩دا دژی دۆمیتیان کۆتایی پێھێنا. لە ئەیلوولی ٩٦دا، دۆمیتیان تیرۆر کرا و جێنشینەکەی نێرڤا بوو، کە سیناتۆرێکی پیر و بێ منداڵ بوو و بەدڵی سەربازان نەبوو. دوای ساڵێکی کورت و پڕ لە گێژاو لە دەسەڵاتدا، ڕاپەڕینێکی ئەندامانی [[پاسەوانی پریتۆرین|پاسەوانی پریتۆریان]] نێرڤای ناچار کرد کە تراجان کە لەنێو سەربازاندا زۆر بەناوبانگ و خۆشەویست بوو وەک میراتگر و جێنشینی خۆی ھەڵبژێرێت. نێرڤا لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٩٨ کۆچی دوایی کرد، و تراجان بێ ھیچ ڕێگرییەک شوێنی گرتەوە.<ref name="Bennett-12"/> وەک فەرمانڕەوایەکی شارستانی، تراجان سەرپەرشتیی پڕۆژەی بیناسازیی بەرفراوانی لە تەواوی ئیمپراتۆریەتەکەدا کرد؛ لەوانە دروستکردنی کۆڕبەندی تراجان، بازاڕی تراجان و ستوونی تراجان لە شاری ڕۆما. ھەروەھا بەرنامەی چاودێریی کۆمەڵایەتیی ناسراو بە ''ئالیمێنتا'' (Alimenta)ی بەرفراوان کرد بۆ دابینکردنی خۆراک و پەروەردە بۆ منداڵانی ھەژار و بێباوک لە ئیتاڵیادا. لە بواری سەربازیدا، شانشینی نەباتایای داگیر کرد و خستییە سەر ئیمپراتۆریەتەکە، ناوچەی داسیای بە تەواوی کۆنترۆڵ کرد کە سامانێکی زۆری زێڕی خستە دەستی ڕۆما، و شەڕەکەی دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] بە گرتنی پایتەختەکەی [[تیسفۆن]] و لکاندنی [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|ئەرمەنستان]] و مێزۆپۆتامیا گەیاندە ئەنجام. لە ئابی ساڵی ١١٧دا، لەکاتی گەڕانەوەیدا بۆ ڕۆما، تراجان لە شاری سێلینۆس لە ناوچەی [[کیلیکیە]] نەخۆش کەوت و بەھۆی جەڵتەی مێشکەوە کۆچی دوایی کرد. لەلایەن ئەنجومەنی پیرانەوە خرایە ڕیزی خوداوەندەکان و [[ھادریان]] کە کوڕی ھەڵگیراوەی بوو شوێنی گرتەوە. == سەرچاوە مێژووییەکان == زۆربەی ئەو دەقە مێژووییانەی کە لەلایەن ھاوچەرخانی تراجانەوە سەبارەت بە جەنگەکانی نووسرابوون لەناوچوون. پەڕتووکی ''داکیکا'' (Dacica) کە لەلایەن خودی تراجان یان بە ناوی ئەوەوە سەبارەت بە جەنگەکانی داسیا بە شێوازی پەڕتووکی [[جولیوس سێزار]] نووسرابوو، تەنیا یەک ڕستەی لێ ماوەتەوە.<ref name="Strobel-14">{{cite book |last=Strobel |first=Karl |title=Kaiser Traian: Eine Epoche der Weltgeschichte |location=Regensburg |publisher=F. Pustet |year=2010 |page=14 |isbn=978-3-7917-2172-9 |language=de}}</ref> ھەروەھا پەڕتووکی ''گێتیکا'' کە لەلایەن تیتوس ستاتیلیوس کریتۆن، پزیشکی تایبەتیی تراجانەوە نوسرابوو، تەنیا چەند پارچەیەکی کەمی ماوەتەوە. پەڕتووکی ''پارتیکا''ی مێژوونووس ئاریان کە لە ١٧ بەرگدا باسی جەنگەکانی تراجانی دژی ئەشکانییەکان دەکرد، بە ھەمان شێوە فەوتاوە.<ref name="Strobel-14"/> گرنگترین سەرچاوەی ماوە سەبارەت بە مێژووی سیاسیی دەسەڵاتی تراجان، بەرگی ٦٨ی پەڕتووکی ''مێژووی ڕۆما''یە کە لەلایەن مێژوونووسی یۆنانی کاسیۆس دیۆوە نووسراوە، گەرچی زۆربەی بەشەکانی ئەم بەرگەش لە ڕێگەی کورتکراوەکانی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]یەوە گەیشتوونەتە دەستمان.<ref>{{cite book |last=Strobel |first=Karl |title=Kaiser Traian: Eine Epoche der Weltgeschichte |location=Regensburg |publisher=F. Pustet |year=2010 |page=15 |isbn=978-3-7917-2172-9 |language=de}}</ref> لە پاڵ ئەمەشدا، وتاری ستایشئامێزی پلینی بچووک (Panegyricus) و وتارەکانی دیۆ کریستۆستۆم لە سەرچاوە ھاوچەرخە بەنرخەکانن کە وێنەی حوکمڕانی و ئایدۆلۆژیای دەسەڵاتی تراجان پیشان دەدەن.<ref name="Bennett-xii">{{cite book |last=Bennett |first=Julian |title=Trajan. Optimus Princeps |location=Bloomington |publisher=Indiana University Press |year=2001 |pages=xii–xiii |isbn=978-0-253-21435-5}}</ref> بەرگی دەیەمی نامەکانی پلینی بچووک کە نامەگۆڕینەوە فەرمییەکانی نێوان خۆی و تراجان لەخۆ دەگرێت، ڕوانگەیەکی دەگمەن لەسەر چۆنییەتیی بەڕێوەبردنی پارێزگاکانی ڕۆما پێشکەش دەکات.<ref>{{cite journal |last=Sherwin-White |first=A. N. |date=1962-11-01 |title=Trajan's Replies to Pliny: Authorship and Necessity |journal=The Journal of Roman Studies |volume=52 |issue=1–2 |pages=114–125 |doi=10.2307/297882}}</ref> بەھۆی کەمیی دەقە ئەدەبییەکان، دۆزینەوە شوێنەوارییەکان، بەردنووسەکان و دراوە دۆزراوەکان ڕۆڵێکی گرنگ لە ساغکردنەوەی ڕووداوەکانی سەردەمی تراجاندا دەگێڕن.<ref name="Bennett-xii"/> == سەرەتای ژیان == مارکۆس ئولپیۆس تریانۆس لە ١٨ی ئەیلوولی ٥٣ی زایینی لە شارۆچکەی ئیتالیکا لە نزیک شاری [[سێڤیلیا]]ی ئێستا لە پارێزگای ھیسپانیا بێتیکا (باشووری [[ئیسپانیا]]ی ئەمڕۆ لە ھەرێمی [[ئەندەلوس (ھەرێم)|ئەندەلوس]]) لەدایک بووە.<ref>{{cite book |last=Syme |first=Ronald |title=Tacitus |url=https://archive.org/details/tacitus0002unse |location=Oxford |publisher=[[چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد|Clarendon Press]] |year=1958 |pages=30–44 |isbn=978-0-19-814327-7}}</ref> شارۆچکەی ئیتالیکا لە ساڵی ٢٠٦ی پێش زایین وەک نیشتەجێگەیەکی سەربازی بۆ سەربازە دێرینەکانی ڕۆما لەلایەن سکیپیۆ ئەفریقانۆسەوە دامەزرابوو.<ref name="Appian">{{cite web |last=Appian |title=The Spanish Wars |website=Livius.org |year=2005 |url=https://www.livius.org/sources/content/appian/appian-the-spanish-wars |access-date=2026-01-30}}</ref> باوباپیرانی تراجان لە خێڵی ئولپیا بوون و لە بنەڕەتدا خەڵکی شاری تودەر (تۆدیی ئێستا) بوون لە ناوچەی [[ئومبریا]] لە ناوەندی ئیتاڵیا.<ref>{{cite book |last=Birley |first=Anthony R. |title=Hadrian: The Restless Emperor |url=https://archive.org/details/hadrianrestlesse00birl |location=Abingdon |publisher=Routledge |year=2013 |page=[https://archive.org/details/hadrianrestlesse00birl/page/12 12] |isbn=978-0-415-16544-0}}</ref> باوکی ناوی مارکۆس ئولپیۆس تریانۆس بوو، سیناتۆرێکی دیار و فەرماندەی بەناوبانگی فەیلەقی دەیەمی فرێتێنسیس بوو لە کاتی جەنگی یەکەمی جولەکە و ڕۆمدا لە سەردەمی ئیمپراتۆر ڤێسپاسیاندا، و دواتریش کرا بە پاتریسیان و کۆنسوڵی ڕۆم.<ref>{{cite book |last=Strobel |first=Karl |title=Kaiser Traian: Eine Epoche der Weltgeschichte |location=Regensburg |publisher=F. Pustet |year=2010 |page=40 |isbn=978-3-7917-2172-9 |language=de}}</ref> دایکی تراجان ناوی مارسیا بوو، ژنە ئەشرافزادەیەکی ڕۆمانی بوو لە خێڵی مارسیا و خوشکی تیتوسی ئیمپراتۆری دواتری فلیڤییەکان بوو.<ref>{{cite book |last=Strobel |first=Karl |title=Kaiser Traian: Eine Epoche der Weltgeschichte |location=Regensburg |publisher=F. Pustet |year=2010 |page=41 |isbn=978-3-7917-2172-9 |language=de}}</ref> تراجان خوشکێکی گەورەتری ھەبوو بە ناوی ئولپیا مارسیانا و خێزانی باوکی پەیوەندیی سیاسی و ھاوپەیمانیی بەھێزیان لە ڕۆما و پارێزگاکاندا دروست کردبوو.<ref>{{cite journal |last=Syme |first=Ronald |year=1964 |title=Hadrian and Italica |journal=The Journal of Roman Studies |volume=54 |pages=142–149 |doi=10.2307/298660}}</ref> === کاروانی سەربازی === وەک گەنجێک، تراجان لە پلە سەربازییەکانی سوپای ڕۆمدا پێشکەوتنی بەدەستھێنا و لە مەترسیدارترین ناوچە سنوورییەکانی ئیمپراتۆریەتەکەدا خزمەتی کرد. لە ساڵانی ٧٦–٧٧ی زایینی لە پارێزگای سووریا وەک تریبیۆنی سەربازی خزمەتی کرد کاتێک باوکی فەرمانڕەوای ئەوێ بوو. دواتر گوازرایەوە بۆ سەر سنوورەکانی ڕووباری [[ڕاین]].<ref name="Bennett-22">{{cite book |last=Bennett |first=Julian |title=Trajan. Optimus Princeps |location=Bloomington |publisher=Indiana University Press |year=2001 |pages=22–23 |isbn=978-0-253-21435-5}}</ref> لە دەوروبەری ساڵی ٨٦دا، ئایلیۆس ئافەری ئامۆزای تراجان کۆچی دوایی کرد و منداڵە بچووکەکانی بە ناوەکانی [[ھادریان]] و پاولینای بە بێباوکی بەجێھێشت؛ تراجان و پوبلیۆس ئاسیلیۆس ئاتیانوس بوونە سەرپەرشتیاری یاسایی منداڵەکان.<ref>{{cite book |last=Garzetti |first=Albino |title=From Tiberius to the Antonines: A History of the Roman Empire AD 14-192 |location=Abingdon |publisher=Routledge |year=2014 |page=378 |isbn=978-1-138-01920-1}}</ref> لە ساڵی ٨٩دا، وەک فەرماندەی فەیلەقی حەوتەمی جێمینا لە ھیسپانیا، تراجان بە سوپاکەیەوە بە خێرایی بەھانای ئیمپراتۆر دۆمیتیانەوە چوو بۆ سەرکوتکردنی یاخیبوونی ئەنتۆنیۆس ساتورنینۆس لە ئەڵمانیای باڵا.<ref>{{cite book |last=Bennett |first=Julian |title=Trajan. Optimus Princeps |location=Bloomington |publisher=Indiana University Press |year=2001 |page=43 |isbn=978-0-253-21435-5}}</ref> لە ساڵی ٩١دا بەرزکرایەوە بۆ پۆستی [[کۆنسوڵی ڕۆم]] لەپاڵ مانیۆس ئاسیلیۆس گلابریۆ.<ref name="Bennett-22"/> لە دەوروبەری ئەم کاتەدا ئەندازیار و تەلارسازی بەناوبانگ [[ئەپۆلۆدۆڕوسی دیمەشقی]] لەگەڵ خۆی ھێنایە [[ڕۆما]]، و لەگەڵ ژنە دەستڕۆیشتووی ڕۆمانی [[پۆمپێیا پلۆتینا]] ھاوسەرگیریی کرد، گەرچی لە تەواوی ژیانیاندا منداڵیان نەبوو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/biography/Pompeia-Plotina |title=Pompeia Plotina |encyclopedia=Britannica |access-date=2017-01-26}}</ref> === گەیشتن بە دەسەڵات === دوای کوژرانی دۆمیتیان لە ئەیلوولی ٩٦، نێرڤا بوو بە ئیمپراتۆر بەڵام لەلایەن لەشکرەوە ڕێزی لێ نەدەگیرا. کاتێک پاسەوانی پریتۆرین یاخی بوون و نێرڤایان ناچار کرد بکوژانی دۆمیتیان لەسێدارە بدات، نێرڤا بۆ مانەوە لە دەسەڵات پێویستی بە پشتیوانیی جەنەراڵێکی بەھێز بوو.<ref>{{cite book |last=Alston |first=Richard |title=Aspects of Roman History 31BC-AD117 |location=Abingdon |publisher=Routledge |year=2014 |page=261 |isbn=978-0-415-61120-6}}</ref> لە ھاوینی ٩٧دا، نێرڤا بە فەرمی تراجانی وەک کوڕی ھەڵگیراوە و جێنشینی خۆی دیاری کرد.<ref>{{cite book |last=Bennett |first=Julian |title=Trajan. Optimus Princeps |location=Bloomington |publisher=Indiana University Press |year=2001 |pages=45–46 |isbn=978-0-253-21435-5}}</ref> ھادریان، ئیمپراتۆری داھاتوو، ھەواڵی ھەڵبژاردنەکەی گەیاندە تراجان لەسەر سنووری ڕاین.<ref>{{cite book |last=Birley |first=Anthony R. |title=Hadrian: The Restless Emperor |url=https://archive.org/details/hadrianrestlesse00birl |location=Abingdon |publisher=Routledge |year=2013 |page=[https://archive.org/details/hadrianrestlesse00birl/page/34 34] |isbn=978-0-415-16544-0}}</ref> کاتێک نێرڤا لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ٩٨ کۆچی دوایی کرد، تراجان بێ ھیچ ناکۆکییەک بوو بە ئیمپراتۆر. لە جیاتی ئەوەی دەستبەجێ بگەرێتەوە بۆ ڕۆما، تراجان ماوەیەک لەسەر سنوورەکانی ڕاین و [[دانووب]] مایەوە تا سنوورەکان تۆکمە بکات و پشکنین بۆ یەکە سەربازییەکان بکات، کە نیشاندەری ڕوانگەی ستراتیژیی ئەو بوو بۆ ئاسایشی ئیمپراتۆریەتەکە.<ref>{{cite book |last=Grainger |first=John D. |title=Nerva and the Roman Succession Crisis of AD 96–99 |location=Abingdon |publisher=Routledge |year=2004 |page=111 |isbn=978-0-415-34958-1}}</ref> پێش گەڕانەوەی بۆ پایتەخت، فەرمانی دا بە کاسپێریوس ئایلیانوس، فەرماندەی یاخیبووی پاسەوانی پریتۆرین، کە بچێتە ئەڵمانیا و لەوێ لەسێدارەی دا.<ref>{{cite book |last=Bennett |first=Julian |title=Trajan. Optimus Princeps |location=Bloomington |publisher=Indiana University Press |year=2001 |page=52 |isbn=978-0-253-21435-5}}</ref> == سەردەمی دەسەڵاتداری (٩٨–١١٧) == تراجان لە ساڵی ٩٩ بە شێوەیەکی سادە و بێ خۆدەرخستن چووە نێو شاری ڕۆماوە؛ لەسەر پێ دەڕۆیشت و لەگەڵ خەڵک و سیناتۆرەکاندا تەوقەی دەکرد.<ref>{{cite book |editor1-last=Jones |editor1-first=Peter V. |editor2-last=Sidwell |editor2-first=Keith C. |title=The World of Rome: An Introduction to Roman Culture |url=https://archive.org/details/worldofromeintro0000unse |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1997 |page=[https://archive.org/details/worldofromeintro0000unse/page/254 254] |isbn=0-521-38421-4}}</ref> دوای چوونەژوورەوەی، بەخششی دارایی ڕاستەوخۆی بەسەر ھاووڵاتیاندا دابەش کرد.<ref>{{cite book |last=Alston |first=Richard |title=Aspects of Roman History 31BC-AD117 |location=Abingdon |publisher=Routledge |year=2014 |pages=200–206 |isbn=978-0-415-61120-6}}</ref> === پەیوەندی لەگەڵ ئەنجومەنی پیران === تراجان ھەوڵی دا پەیوەندییە گرژەکانی نێوان ئیمپراتۆر و ئەنجومەنی پیران چاک بکاتەوە، کە لە سەردەمی دۆمیتیاندا تێکچووبوو. سوێندی خوارد کە ھەرگیز فەرمانی کوشتنی ھیچ ئەندامێکی ئەنجومەنی پیران دەرنەکات بێ دادگاییکردنێکی فەرمی لەلایەن سیناتۆرەکانەوە. لە وتارێکدا لە دەستپێکی سێیەمین خولی کۆنسوڵی خۆیدا لە ١ی کانوونی دووەمی ١٠٠، داوای لە سیناتۆرەکان کرد بەشداری لە بەڕێوەبردنی ئیمپراتۆریەتەکەدا بکەن.<ref>{{cite book |last=Rees |first=Roger |title=Latin Panegyric |location=Oxford |publisher=[[چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد|Oxford University Press]] |year=2012 |page=121 |isbn=978-0-19-957671-5}}</ref> گەرچی لە ڕاستیدا دەسەڵاتی ڕەھا لە دەستی تراجاندا کۆببووەوە، ڕێزگرتنی لە دابونەریت و شکۆی ئەنجومەنی پیران وای لێکرد وەک حاکمێکی دادپەروەر سەیر بکرێت نەک دیکتاتۆر.<ref>{{cite book |last=Veyne |first=Paul |title=L'Empire Gréco-Romain |location=Paris |publisher=Seuil |year=2005 |pages=37–38 |isbn=978-2-02-057798-4 |language=fr}}</ref> === ئۆپتیمۆس پرینسێپس (باشترین فەرمانڕەوا) === بەھۆی میانڕەوی و دادپەروەریی لە بەڕێوەبردنی وڵات و گەڕاندنەوەی زەوی و ماڵە زەوتکراوەکانی دەستی دۆمیتیان بۆ خاوەنەکانیان، تراجان لەنێو ھەموو چینەکاندا خۆشەویست بوو.<ref>{{cite book |last=Salmon |first=Edward Togo |title=A History of the Roman World: From 30 BC to AD 138 |date=2004 |publisher=Taylor and Francis |location=Hoboken |page=274 |isbn=978-0-415-04504-9}}</ref> لە ساڵی ١٠٥ بەدواوە، ئەنجومەنی پیران بە فەرمی نازناوی مەزنی ''ئۆپتیمۆس'' (بە واتای باشترین)ی پێ بەخشی کە لەسەر دراوەکانیشی نەخشێنرا.<ref>{{cite book |last=Forbis |first=Elizabeth |title=Municipal virtues in the Roman Empire: the evidence of Italian honorary inscriptions |date=1996 |publisher=Teubner |location=Stuttgart |pages=23–24 |isbn=978-3-519-07628-5}}</ref> وتاربێژی یۆنانی دیۆ کریستۆستۆم ستایشی تراجانی دەکرد وەک نموونەی پاشایەکی فەلسەفی کە دەسەڵاتەکەی لەسەر بنەمای دۆستایەتی و خزمەتکردنی گشتی بنیات ناوە.<ref>{{cite book |last=Swain |first=Simon |title=Dio Chrysostom: politics, letters, and philosophy |url=https://archive.org/details/diochrysostompol0000unse |date=2002 |publisher=[[چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد|Oxford University Press]] |location=Oxford |page=[https://archive.org/details/diochrysostompol0000unse/page/90 90] |isbn=978-0-19-925521-4}}</ref> === پەیوەندییەکانی یۆنان و ڕۆم === لە کاتی حوکمڕانیدا، تراجان پێگەی دەستڕۆیشتووە یۆنانییەکانی بەھێز کرد و ژمارەیەکی بەرچاویان گەیشتنە ڕیزی ئەنجومەنی پیرانی ڕۆما؛ لانیکەم چواردە سیناتۆری نوێ لە ڕۆژھەڵاتەوە دەستنیشان کران، لەوانە گایۆس یولیۆس سێڤێرۆس و فیلۆپاپۆس لە بنەماڵەی شاھانەی کۆماجین.<ref>{{cite book |last=Goodman |first=Martin |title=The Roman World 44 BC–AD 180 |url=https://archive.org/details/romanworld44bcad0000good_h9f4 |publisher=Routledge |location=Abingdon |year=2013 |page=[https://archive.org/details/romanworld44bcad0000good_h9f4/page/120 120] |isbn=978-0-415-55978-2}}</ref> پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ مێژوونووس [[پلوتارک]] لە دێلفی ھەبوو و داواکارییەکانی پەسەند دەکرد.<ref>{{cite book |editor-last=Blois |editor-first=Lukas de |title=The statesman in Plutarch's works |url=https://archive.org/details/statesmaninpluta0000unse |date=2004 |publisher=Brill |location=Leiden |page=[https://archive.org/details/statesmaninpluta0000unse/page/28 28] |isbn=978-90-04-13795-0}}</ref> ==== پڕۆژە بیناسازییەکانی دەستڕۆیشتووانی خۆجێیی ==== شارەکانی [[یۆنان لە سەردەمی ڕۆمدا|یۆنانی ڕۆمی]] کێبڕکێی توندیان لەنێواندا بوو لەسەر بەدەستھێنانی نازناو لەلایەن ئیمپراتۆرەوە، کە زۆرجار دەبووە ھۆی خەرجکردنی پارەیەکی بێشومار لە دروستکردنی باڵەخانە و ھۆڵی وەرزشی گەورە کە پێویست نەبوون.<ref>{{cite book |last=Hooper |first=Finley |title=Roman Realities |url=https://archive.org/details/romanrealities0000hoop |publisher=Wayne State University Press |location=Detroit |year=1980 |page=[https://archive.org/details/romanrealities0000hoop/page/429 429] |isbn=978-0-8143-1594-1}}</ref> ئەم کێبڕکێیە داراییەی شارەکانی وەک پروسا تووشی قەرزاری و پشێویی دارایی کردبوو، بەجۆرێک تراجان نووسی: «ئەم یۆنانییە داماوە ھەموویان ھۆڵی وەرزشییان خۆشدەوێت... دەبێت بەوە ڕازی بن کە بەشی پێداویستییە ڕاستەقینەکانیان دەکات».<ref>{{cite book |last=Hooper |first=Finley |title=Roman Realities |publisher=Wayne State University Press |location=Detroit |year=1980 |page=429 |isbn=978-0-8143-1594-1}}</ref> ==== چاکسازە ئیمپراتۆرییەکان (Correctores) ==== بۆ چارەسەرکردنی گەندەڵی و بەفیڕۆدانی سامانی شارە ئازادەکانی یۆنان، تراجان پۆستێکی نوێی بە ناوی «کۆرێکتۆر» (چاکساز یان پشکنەر) داھێنا تا پشکنین بۆ شێوازی بەڕێوەبردن و دارایی ئەو شارانە بکەن.<ref>{{cite book |last=McLean |first=Bradley Hudson |title=An Introduction to Greek Epigraphy of the Hellenistic and Roman Periods |publisher=University of Michigan Press |year=2002 |page=334 |isbn=978-0-472-11238-8}}</ref> پۆستی کۆرێکتۆر دەدرا بە سیناتۆرە ھەرە دیار و بەئەزموونەکان و وەک ڕێگەیەک بەکاردەھات بۆ کۆنترۆڵکردنی سەرپێچیی دەستڕۆیشتووە خۆجێییەکان و پاراستنی سەقامگیریی ئابووریی ئیمپراتۆریەتەکە.<ref>{{cite journal |last=Guerber |first=E. |year=1997 |title=Les correctores dans la partie hellénophone de l'empire Romain |journal=Anatolia Antiqua |volume=5 |issue=5 |pages=211–228 |language=fr}}</ref> === پڕۆژەکانی بیناسازی === تراجان بیناسازێکی گەورە و لێھاتوو بوو. بە یارمەتیی ئەندازیاری بلیمەت [[ئەپۆلۆدۆڕوسی دیمەشقی]] چەندین پڕۆژەی ئەندازیاریی بێوێنەی ئەنجام دا: * [[پردی تراجان]]: پردێکی درێژ بەسەر ڕووباری [[دانووب]]دا بوو کە بە یەکێک لە گەورەترین دەستکەوتە ئەندازیارییەکانی جیھانی دێرین دادەنرێت و سوپای ڕۆمی بە خێرایی دەگەیاندە ناو خاکی داسیا.<ref>{{cite book |last=Austin |first=N. J. E. |last2=Rankov |first2=N. B. |title=Exploratio: Military & Political Intelligence in the Roman World |url=https://archive.org/details/enemiesofromanor0000macm_x5p7 |publisher=Routledge |location=London |year=2002 |page=[https://archive.org/details/enemiesofromanor0000macm_x5p7/page/177 177] |isbn=978-0-415-08621-9}}</ref> * کەناڵی دەروازەی ئاسنین بە درێژایی ڕووباری دانووب بۆ ئاسانکاریی کەشتیوانی.<ref>{{cite journal |last=Šašel |first=Jaroslav |year=1973 |title=Trajan's Canal at the Iron Gate |journal=The Journal of Roman Studies |volume=63 |pages=80–85 |doi=10.2307/299167}}</ref> * کۆڕبەندی تراجان لە شاری [[ڕۆما]] کە گەورەترین کۆڕبەندی شارەکە بوو؛ لەخۆگری بازاڕی تراجان، باسیلیکا ئولپیا، و ستوونی بەناوبانگی تراجان بوو کە لە بەردی مەڕمەڕ دروستکرابوو و دیمەنی سەرکەوتنەکانی جەنگی داسیای لەسەر نەخشێندرابوو.<ref>{{cite journal |last=Packer |first=James |year=1998 |title=Trajan's Glorious Forum |url=https://archive.org/details/sim_archaeology_january-february-1998_51_1/page/32 |journal=Archaeology |volume=51 |issue=1 |pages=32–41}}</ref> * چاککردن و دروستکردنی ڕێگاکانی ئیمپراتۆریەت، لەوانە «ڤیا تراجانا» (Via Traiana) لە ئیتاڵیا و «ڤیا تراجانا نۆڤا» لە ڕۆژھەڵات لە نێوان [[دیمەشق]] و شاری [[عەقەبە]] لەسەر کەناری [[دەریای سوور]].<ref>{{cite book |last=Katz |first=Dikla Rivlin |title=A Question of Identity |publisher=Walter de Gruyter |location=Berlin |year=2019 |page=304 |isbn=978-3-11-061248-6}}</ref> * لە میسر، تراجان قەڵای بابلیۆنی کۆنی لە قاھیرەی کۆن دروست کردەوە و کەناڵێکی ئاوی لە نێوان ڕووباری [[نیل]] و دەریای سوور لێدا، ھەروەھا وێنەی وەک [[فیرعەون]] لەسەر پەرستگاکانی دێندێرا و ئیسنا نەخشێنراوە.<ref>{{cite book |last=Beard |first=Mary |title=SPQR: A History of Ancient Rome |url=https://archive.org/details/spqrhistoryofanc0000bear_v4f6 |publisher=Profile |year=2015 |page=[https://archive.org/details/spqrhistoryofanc0000bear_v4f6/page/n441 424] |isbn=978-1-84765-441-0}}</ref> === یاری و کات بەسەربردنە گشتییەکان === تراجان سەرمایەیەکی زۆری لە کات بەسەربردنی جەماوەردا خەرج کرد. یاریگای سێرکوس ماکسیموسی لە ڕۆما نۆژەن کردەوە و فراوانی کرد بە شێوەیەک جێگەی ٥،٠٠٠ بینەری زیاتری گرتەوە و کورسییە دارینەکانی گۆڕی بۆ کورسیی بەردین تا لە ئاگرکەوتنەوە پارێزراو بن.<ref>{{cite book |last=Humphrey |first=John H. |title=Roman Circuses: Arenas for Chariot Racing |publisher=University of California Press |year=1986 |pages=80–129 |isbn=978-0-520-04921-5}}</ref> لە نێوان ساڵانی ١٠٨ بۆ ١٠٩، دوای سەرکەوتنە مەزنەکەی لە داسیا، یارییەکی گەورەی بۆ ماوەی ١٢٣ ڕۆژ ساز کرد کە تێیدا ١٠،٠٠٠ گلادیاتۆر شەڕیان کرد و بە ھەزاران ئاژەڵی کێوی کوژران.<ref>{{cite book |author=Cassius Dio |title=Roman History - Book 68 |publisher=[[چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد|Harvard University Press]] |year=1925 |page=391 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/68*.html}}</ref> وتاربێژ فرۆنتۆ ستایشی کرد کە بایەخی یەکسانی بە کاروباری گرنگی دەوڵەت و یارییە گشتییەکان دەدا بۆ دڵخۆشکردنی جەماوەر.<ref>{{cite book |editor-last=Giardina |editor-first=Andrea |title=The Romans |url=https://archive.org/details/romans0000unse_e2i9 |publisher=University of Chicago Press |year=1993 |page=[https://archive.org/details/romans0000unse_e2i9/page/272 272] |isbn=0-226-29049-2}}</ref> === مەسیحییەکان === لە کاتی حوکمڕانیی تراجاندا، نامەگۆڕینەوەیەکی گرنگ لە نێوان پلینی بچووک (والی پارێزگای بیتینیا و پۆنتۆس) و ئیمپراتۆر تراجاندا لە دەوروبەری ساڵی ١١٢ سەبارەت بە مامەڵەکردن لەگەڵ مەسیحییەکان ئەنجام درا. تراجان سیاسەتێکی دیاریکراوی داڕشت: نابێت بەدوای مەسیحییەکاندا بگەڕێن یان بەپێی نامەی بێناو و تۆمەتی نەناسراو دەستگیریان بکەن، بەڵام ئەگەر کەسێک بە فەرمی تۆمەتبار کرا و دانی نا بەوەی مەسیحییە و ئامادە نەبوو قوربانی بۆ خوداوەندەکانی ڕۆما بکات، دەبێت سزا بدرێت؛ ئەگەر پەشیمان بووەوە و پەرستشی بۆ خوداوەندەکان کرد، دەبێت ئازاد بکرێت.<ref>{{cite book |last=Benko |first=Stephen |title=Pagan Rome and the Early Christians |url=https://archive.org/details/paganromeearlych0000benk_l8w5 |publisher=Indiana University Press |location=Bloomington |year=1986 |pages=[https://archive.org/details/paganromeearlych0000benk_l8w5/page/n21 6]–7 |isbn=0-253-20385-6}}</ref> === دراو و خۆشگوزەرانیی کۆمەڵایەتی === لە ساڵی ١٠٧دا، تراجان ڕێژەی زیوی لە دراوی دیناری ڕۆمانیدا کەم کردەوە لە ٩٣.٥٪ بۆ ٨٩.٠٪ (کێشی زیوەکە لە ٣.٠٤ گرامەوە دابەزی بۆ ٢.٨٨ گرام).<ref>{{cite book |last=Petit |first=Paul |title=Pax Romana |url=https://archive.org/details/isbn_9780520021716 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |year=1976 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780520021716/page/188 188] |isbn=978-0-520-02171-6}}</ref> ئەم دابەزاندنە لەگەڵ ئەو بڕە زۆڕەی زێڕ و زیو کە لە جەنگی داسیاوە بەدەستھاتبوو، ڕێگەی پێدا ژمارەیەکی بێشومار دراوی نوێ لێبدات و پڕۆژە مەدەنی و سەربازییەکانی جێبەجێ بکات.<ref>{{cite book |last=Petit |first=Paul |title=Pax Romana |url=https://archive.org/details/isbn_9780520021716 |location=Berkeley |publisher=University of California Press |year=1976 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780520021716/page/188 188] |isbn=978-0-520-02171-6}}</ref> ھەروەھا تراجان پڕۆگرامی خۆشگوزەرانیی «ئالیمێنتا» (Alimenta)ی لە سەرتاسەری ئیتاڵیادا دامەزراند کە ھاوکاریی دارایی و خۆراکی پێشکەش بە منداڵانی ھەژار و بێباوک دەکرد تا پەروەردە بکرێن. سەرمایەی ئەم پرۆگرامە لە تاڵانیی جەنگەکانی داسیا و لە ڕێگەی پێدانی قەرزی خانووبەرە بە خاوەن زەوییە ئیتاڵییەکان دابین دەکرا، کە سوودی قەرزەکان ڕاستەوخۆ دەچووە سندووقی پرۆگرامی ئالیمێنتاوە.<ref>{{cite book |editor1-last=Rich |editor1-first=John |editor2-last=Wallace-Hadrill |editor2-first=Andrew |title=City and Country in the Ancient World |publisher=Routledge |location=London |year=2003 |page=158 |isbn=0-203-41870-0}}</ref> == ھەڵمەتە سەربازییەکان == === داگیرکردنی داسیا === ناوچەی داسیا (ڕۆمانیای ئەمڕۆ) کە لەلایەن پاشا دێسێبالۆسەوە فەرمانڕەوایی دەکرا، لە سەردەمی دۆمیتیانەوە بووبووە مەترسییەکی گەورە لەسەر سنوورەکانی ئیمپراتۆریەت. تراجان لە ئایاری ١٠١ ھەڵمەتی یەکەمی دەستپێکرد، بە سوپاکەیەوە لە ڕووباری دانووب پەڕییەوە و لە جەنگی تاپایدا شکستی بە سوپای داسیا ھێنا.<ref>{{cite book |last=Le Roux |first=Patrick |title=Le Haut-Empire Romain en Occident |location=Paris |publisher=Seuil |year=1998 |page=73 |isbn=978-2-02-025932-3 |language=fr}}</ref> لە زستانی دواتردا دێسێبالۆس ھێرشێکی پێچەوانەی کردە سەر مویسیا بەڵام تێکشکێنرا و ناچار کرا مەرجەکانی ئاشتی پەسەند بکات.<ref>{{cite book |last=Bennett |first=Julian |title=Trajan. Optimus Princeps |location=Bloomington |publisher=Indiana University Press |year=2001 |pages=94–95 |isbn=978-0-253-21435-5}}</ref> تراجان گەڕایەوە بۆ ڕۆما و نازناوی «داکیکوس»ی وەرگرت.<ref>{{cite book |last=Bennett |first=Julian |title=Trajan. Optimus Princeps |location=Bloomington |publisher=Indiana University Press |year=2001 |page=96 |isbn=978-0-253-21435-5}}</ref> دێسێبالۆس بە خێرایی دەستی کردەوە بە چەکدارکردنەوە و پێشێلکردنی پەیماننامەکە. لەبەر ئەوە، تراجان لە ساڵی ١٠٥ ھەڵمەتی دووەمی دەستپێکرد؛ پایتەختی داسیا، سارمایزێگێتوسا ڕێگیای گەمارۆ دا و وێرانی کرد. دێسێبالۆس ھەڵات بەڵام کاتێک سوارچاکانی ڕۆم گەمارۆیان دا، خۆی کوشت تا بە دیلی نەکەوێتە دەستیان.<ref>{{cite book |last=Flower |first=Harriet I. |title=The Art of Forgetting: Disgrace & Oblivion in Roman Political Culture |publisher=University of North Carolina Press |year=2006 |page=253 |isbn=978-0-8078-3063-5}}</ref> تراجان شارێکی نوێی بە ناوی ئولپیا تراجانا سارمایزێگێتوسا لە شوێنێکی نزیکتر دروست کرد و داسیای کردە پارێزگایەکی ڕۆمانی و کۆلۆنیستە ڕۆمانییەکانی لێ نیشتەجێ کرد. داگیرکردنی داسیا و کانە زێڕەکانی ناوچەی [[ترانسیلڤانیا]] سامانی خەزێنەی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی بە ڕێژەیەکی بێشومار زیاد کرد.<ref>{{cite book |last=Le Roux |first=Patrick |title=Le Haut-Empire Romain en Occident |location=Paris |publisher=Seuil |year=1998 |pages=241–242 |isbn=978-2-02-025932-3 |language=fr}}</ref> === لکاندنی نەباتایا === لە ساڵی ١٠٦دا ڕابێلی دووەمی پاشای نەباتایا کۆچی دوایی کرد. سوپای ڕۆم بە خێرایی لە سووریا و میسرەوە پێشڕەوییان کرد بەرەو باشوور و تەواوی [[شانشینی نەباتایا]]یان خستە ژێر ڕکێفی خۆیان بەبێ ئەوەی بەرگرییەکی ئەوتۆیان لێ بکرێت. ناوچەی داگیرکراو بە شێوەی پارێزگای عەرەبی پێترایا (Arabia Petraea) کە ناوەندەکەی لە شاری [[پێترا]] و بۆسرا بوو ڕێکخرا، و ڕێگای بازرگانیی نێوان کەناراوەکانی شام و کەنداوی عەقەبە کەوتە دەست ڕۆمەکان.<ref>{{cite book |last=Bennett |first=Julian |title=Trajan. Optimus Princeps |location=Bloomington |publisher=Indiana University Press |year=2001 |pages=172–182 |isbn=978-0-253-21435-5}}</ref> === ھەڵمەتی دژی ئەشکانییەکان === لە ساڵی ١١٣، کاتێک پاشای ئەشکانییەکان، خوسرەوی یەکەم (ئۆسرۆیس) بەبێ ڕەزامەندیی ڕۆما پارتاماسیریسی لەسەر تەختی ئەرمەنستان دانا و پەیماننامەی کۆنی سەردەمی [[نیرۆ]]ی پێشێل کرد، تراجان ھەڵمەتێکی سەربازیی گەورەی لە دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] دەستپێکرد.<ref>{{cite book |last=Campbell |first=Brian |chapter=War and Diplomacy: Rome & Parthia 31 BC – AD 235 |editor1-last=Rich |editor1-first=John |editor2-last=Shipley |editor2-first=Graham |title=War and Society in the Roman World |publisher=Routledge |location=London |year=1993 |page=234 |isbn=0-203-07554-4}}</ref> ==== ھۆکاری جەنگەکە ==== جگە لە مەسەلەی ئەرمەنستان، مێژوونووسان پێیان وایە تراجان ئامانجی ئابووریی ھەبووە بۆ کۆنترۆڵکردنی ڕێگاکانی بازرگانی لە کەنداوی فارس و ھیندستان لە ڕێگەی شارەکانی مێزۆپۆتامیا و شاری شاراکس سپاسینۆ.<ref>{{cite book |last=Young |first=Gary K. |title=Rome's Eastern Trade |url=https://archive.org/details/romeseasterntrad0000youn |location=Abingdon |publisher=Routledge |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/romeseasterntrad0000youn/page/176 176]–181 |isbn=978-0-203-47093-0}}</ref> ھەروەھا شەیدابوونی تراجان بە ناوبانگی سەربازی و لاساییکردنەوەی سەرکەوتنەکانی [[ئەسکەندەری مەزن]] لە ڕۆژھەڵاتدا ھۆکارێکی تری ھەڵگیرساندنی شەڕەکە بووە.<ref>{{cite book |last=Bennett |first=Julian |title=Trajan. Optimus Princeps |location=Bloomington |publisher=Indiana University Press |year=2001 |pages=188–199 |isbn=978-0-253-21435-5}}</ref> ==== بەڕێوەچوونی جەنگەکە ==== تراجان لە ساڵی ١١٤ چووە نێو ئەرمەنستان و پارتاماسیریسی لەسەر تەخت لابرد، و ئەرمەنستانی وەک پارێزگایەکی ڕۆمانی ڕاگەیاند.<ref>{{cite book |last=Bennett |first=Julian |title=Trajan. Optimus Princeps |location=Bloomington |publisher=Indiana University Press |year=2001 |pages=194–195 |isbn=978-0-253-21435-5}}</ref> جەنەراڵەکەی لوسیۆس کوێتوس بەرەو ڕۆژھەڵات پێشڕەوی کرد تا ناوچەی [[پارێزگای گێڵان|گێڵان]] لە نزیک [[دەریای قەزوین]]. لە ساڵی ١١٥دا، تراجان بەرەو باشوور بە درێژایی ڕووبارەکانی [[دیجلە]] و [[فورات]] لە مێزۆپۆتامیادا ڕۆیشت، شارەکانی [[نسێبین]] و [[پرسووس]]ی گرت، و لە بەھاری ١١٦ پایتەختی ئەشکانییەکان، شاری [[تیسفۆن]] و شاری سەلەوکیا لەسەر دیجلەی گرت و تاڵانی کردن.<ref>{{cite book |last=Bennett |first=Julian |title=Trajan. Optimus Princeps |location=Bloomington |publisher=Indiana University Press |year=2001 |pages=197–199 |isbn=978-0-253-21435-5}}</ref> تراجان بە کەشتی بە ڕووباری دیجلەدا دابەزی بەرەو [[کەنداوی عەرەب|کەنداوی فارس]] و دەسەڵاتی ڕۆمای لەوێ سەپاند. بەڵام لە ھەمان کاتدا کە گەیشتە کەناراوەکانی کەنداو، یاخیبوونێکی گەورە لە شارە داگیرکراوەکانی باکووری مێزۆپۆتامیا و ئەرمەنستان سەریھەڵدا. قەڵای [[ھاترا]] لە بەرامبەر گەمارۆدانی تراجاندا خۆڕاگری کرد و تراجان تووشی شەکەتی و گەرمابردوویی بوو.<ref>{{cite book |last=Bennett |first=Julian |title=Trajan. Optimus Princeps |location=Bloomington |publisher=Indiana University Press |year=2001 |page=200 |isbn=978-0-253-21435-5}}</ref> تراجان ناچار بوو پاشەکشە بکات و پارتاماسپاتێسی کوڕی خوسرەوی وەک پاشایەکی دەستبەستراوی ڕۆما لەسەر تەختی ئەشکانییەکان دانا تا بەشێک لە دەستکەوتەکانی بپارێزێت.<ref>{{cite book |last=Mommsen |first=Theodor |title=A History of Rome Under the Emperors |location=London |publisher=Routledge |year=1999 |page=289 |isbn=978-0-203-97908-2}}</ref> === ڕاپەڕینی دیاسپۆرا (جەنگی کیتۆس) === لە نێوان ساڵانی ١١٥ بۆ ١١٧، کۆمەڵگە جولەکەکانی نیشتەجێی میسر، قوبرس، قیروان و باکووری مێزۆپۆتامیا دژی حوکمی ڕۆما ڕاپەڕین، کە بە «ڕاپەڕینی دیاسپۆرا» یان جەنگی کیتۆس ناسراوە.<ref>{{cite book |last=Bloom |first=James J. |title=The Jewish revolts against Rome, A.D. 66-135 |url=https://archive.org/details/jewishrevoltsaga0000bloo |publisher=McFarland & Co |location=Jefferson, N.C |year=2010 |pages=[https://archive.org/details/jewishrevoltsaga0000bloo/page/190 190]–194 |isbn=978-0-7864-6020-5}}</ref> ڕاپەڕینەکە بە توندوتیژییەکی زۆر و کوشتار لە ھەردوولا بەڕێوەچوو؛ تراجان لوسیۆس کوێتوس و مارکیۆس توربۆی ڕاسپارد بۆ سەرکوتکردنی توندی ئەم یاخیبوونانە، کە وای لە تراجان کرد بەشێکی زۆری سەربازەکانی لە بەرەی جەنگی ئەشکانییەکان بکشێنێتەوە.<ref>{{cite book |last=Bloom |first=James J. |title=The Jewish revolts against Rome, A.D. 66-135 |url=https://archive.org/details/jewishrevoltsaga0000bloo |publisher=McFarland & Co |location=Jefferson, N.C |year=2010 |pages=[https://archive.org/details/jewishrevoltsaga0000bloo/page/195 195]–196 |isbn=978-0-7864-6020-5}}</ref> == مردن == لە بەھاری ١١٧دا، باری تەندروستیی تراجان بە توندی تێکچوو و بە کەشتی بەرەو ڕۆما بەڕێکەوت. لەکاتی گەیشتنی بە شاری سێلینۆس لە کەناراوەکانی [[کیلیکیە]] لە باشووری ئەناتۆلیا، بەھۆی جەڵتەی مێشک و نەخۆشییەوە لە دەوروبەری ٩ی ئابی ١١٧ لە تەمەنی ٦٣ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.<ref>{{cite book |last=Burgess |first=Richard W. |title=Roman imperial chronology and early-fourth-century historiography |publisher=Steiner |location=Stuttgart |year=2014 |pages=54–56 |isbn=978-3-515-10732-7}}</ref> خۆڵەمێشی تەرمەکەی برایەوە بۆ ڕۆما و بە شێوەیەکی ناوازە لە ژوورێکی بچووک لە ژێر پێ بنکەی ستوونی تراجاندا بە خاک سپێردرا، کە پێچەوانەی یاسای کۆنی ڕۆما بوو سەبارەت بە نەشتنی مردوو لە ناو سنووری پیرۆزی شاری ڕۆمادا (پۆمێریۆم).<ref name="Britannica Trajan"/> لەلایەن ئەنجومەنی پیرانەوە وەک خوداوەند (Divus Traianus) ڕاگەیەندرا.<ref name="Bennett-12"/> == جێنشینی == لە کاتی مردنی تراجاندا، پلۆتینای ھاوسەری ڕایگەیاند کە تراجان لەسەر جێگای مەرگ [[ھادریان]]ی ئامۆزای وەک کوڕی ھەڵگیراوە و میراتگری خۆی دەستنیشان کردووە.<ref>{{cite book |last=Birley |first=Anthony R. |title=Hadrian: The Restless Emperor |url=https://archive.org/details/hadrianrestlesse00birl |location=Abingdon |publisher=Routledge |year=2013 |pages=[https://archive.org/details/hadrianrestlesse00birl/page/75 75]–78 |isbn=978-0-415-16544-0}}</ref> کاسیۆس دیۆ ئاماژە بە دەنگۆیەک دەکات کە پلۆتینا لە مەرگی تراجانی شاردووەتەوە تا بەڵگەنامەی ھەڵگرتنەوەی ھادریان واژۆ بکات.<ref>{{cite book |author=Cassius Dio |title=Roman History - Book 68 |publisher=[[چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد|Harvard University Press]] |year=1925 |page=431 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/68*.html}}</ref> ھادریان دوای دەستبەکاربوونی، بڕیاری دا دەستبەرداری خاکە تازە داگیرکراوەکانی ئەودیوی فورات لە مێزۆپۆتامیا، ئاشوور و ئەرمەنستان بێت، چونکە پاراستنی ئەو خاکە دوورانە سەرمایە و لەشکرێکی گەورەی دەویست کە لە توانای دەوڵەتدا نەمابوو؛ بەڵام ناوچەی داسیای ھێشتەوە.<ref>{{cite book |last=Luttwak |first=Edward N. |title=The Grand Strategy of the Roman Empire |location=Baltimore |publisher=Johns Hopkins University Press |year=1979 |page=110 |isbn=978-0-8018-2158-5}}</ref> == میرات و ناوبانگ == ناوبانگی تراجان بۆ سەدان ساڵ لە مێژوودا بە بەرزی مایەوە. لە سەدەی چوارەمی زایینیدا، ئەنجومەنی پیرانی ڕۆما ھەموو ئیمپراتۆرێکی نوێیان بەم نزایە پیرۆزبایی لێدەکرد: «''felicior Augusto, melior Traiano''» (لە [[ئەگوستوس]] بەختەوەرتر بێت و لە تراجان باشتر بێت).<ref>{{cite book |author=Eutropius |title=Breviarium ab urbe condita |year=1886 |location=London |publisher=George Bell & Sons |page=8.5.3}}</ref> ئیمپراتۆر [[کۆنستانتینی مەزن]] بە گاڵتەوە ناوی نابوو «گیای سەر ھەموو دیوارێک»، چونکە لە زۆربەی شار و بیناکانی ئیمپراتۆریەتدا ناوی تراجان لەسەر کێلەکان نەخشێندرابوو.<ref>{{cite book |last=Burgess |first=Richard W. |title=Roman imperial chronology |publisher=Steiner |year=2014 |page=60 |isbn=978-3-515-10732-7}}</ref> === وێنەکێشان و پەیکەرسازی === ھەموو ئیمپراتۆرەکانی پێش تراجان (جگە لە کورتە ماوەیەک لە سەردەمی نیرۆدا) بە ڕیشتاشراوی و بەپێی دابونەریتی ڕۆمانی کۆن دەردەکەوتن. تراجانیش ھەمیشە بە ڕیشتاشراوی نەخشێنراوە، بەڵام جێنشینەکەی، [[ھادریان]] دابونەریتی ھێشتنەوەی [[ڕیش]]ی لەنێو ئیمپراتۆرەکاندا باو کرد.<ref>{{cite web |last1=Gschwantler |first1=Kurt |title=Emperor Trajan - Masterpieces in the Collection of Greek and Roman Antiquities |url=https://artsandculture.google.com/asset/emperor-trajan/VAFRbvyPL4JQ4A |website=Google Arts & Culture |publisher=Kunsthistorisches Museum |location=Vienna |year=2011 |access-date=2021-05-08}}</ref> === پەیوەندی بە پاپا گریگۆریی یەکەمەوە === لە [[سەدەکانی ناوین]]دا ئەفسانەیەکی باو لە ئەورووپادا بڵاوبووەوە کە گوایە پاپا گریگۆریی یەکەم لەبەر ڕەوشت و دادپەروەریی تراجان لەگەڵ بێوەژنێکدا، دوعای خێری بۆ کردووە و بەم ھۆیەوە لە دۆزەخ ڕزگاری بووە و کراوەتە مەسیحی.<ref name="gordon">{{cite journal |last1=Whatley |first1=Gordon |date=1984-01-01 |title=The Uses of Hagiography: The Legend of Pope Gregory and the Emperor Trajan in the Middle Ages |journal=Viator |volume=15 |issue=1 |pages=25–64 |doi=10.1484/J.VIATOR.2.301432}}</ref> ئەم چیرۆکە لەلایەن زانایانی مەسیحیی وەک [[تۆماس ئەکویناس]] و [[پیتەر ئەبیلارد]] تاوتوێ کرا. لە پەڕتووکی مەزنی [[کۆمیدیای یەزدانی]]دا، [[دانتێ ئەلیگیێری]] تراجان لە بەشی بەھەشت (لە بەھەشتی شەسەمی ھەسارەی [[جووپیتەر]]) لەپاڵ پیاوچاکان و دادپەروەراندا دادەنێت.<ref name="gordon"/> === لە سەردەمەکانی دواتردا === لە سەردەمی [[ڕینێسانس]]دا، [[نیکۆلۆ مەکیاڤێلی]] ستایشی سیستمی ھەڵبژاردنی جێنشینی لە نێوان نێرڤا و مارکۆس ئۆریلیۆسدا کرد.<ref>{{cite book |last=Machiavelli |first=Niccolò |title=Discourses on Livy |year=1531 |page=I.10.4}}</ref> مێژوونووسی سەردەمی ڕۆشنگەری ئێدوارد گیبۆن دەستەواژەی «پێنج ئیمپراتۆرە باشەکە»ی لەسەر ئەم قۆناغە بەناوبانگ کرد کە تراجان دووەمیان بوو.<ref>{{cite book |last=Nelson |first=Eric |title=The Complete Idiot's Guide to the Roman Empire |url=https://archive.org/details/completeidiotsgu0000nels_z7e5 |publisher=Alpha Books |year=2002 |pages=[https://archive.org/details/completeidiotsgu0000nels_z7e5/page/207 207]–209 |isbn=978-0-02-864151-5}}</ref> گەرچی مێژوونووسی ئەڵمانی [[تیۆدۆر مۆمسێن]] ڕەخنەی لە شەیدابوونی تراجان بۆ جەنگ و داگیرکاری گرتووە، زۆربەی مێژوونووسان دەسەڵاتی تراجان وەک لوتکەی دەسەڵات و شکۆی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم دەبینن.<ref>{{cite book |last=Mommsen |first=Theodor |title=A History of Rome Under the Emperors |location=London |publisher=Routledge |year=1999 |pages=290–488 |isbn=978-0-203-97908-2}}</ref> === لە کلتووری ڕۆمانیادا === لە [[ڕۆمانیا]]، تراجان (بە زمانی ڕۆمانیایی: ''Traian'') وەک یەکێک لە باوکانی دامەزرێنەری [[نەتەوە]]ی ڕۆمانیا تەماشا دەکرێت؛ بەھۆی ئەوەی داگیرکردنی داسیا و ھێنانی ڕۆمانییەکان بووە ھۆی تێکەڵبوونی کلتووری داسی و ڕۆمانی و دروستبوونی زمانی ڕۆمانیایی کە زمانێکی لاتینییە.<ref>{{cite web |date=2023-11-23 |title=Dacia - Europe, Map, Culture, & History |url=https://www.britannica.com/place/Dacia |access-date=2024-01-09 |website=Britannica}}</ref> === لە ئەفسانەی جولەکەدا === لە دەقە کۆنەکانی تەلموود و مێدرایشدا، لەبەر سەرکوتکردنی توندی ڕاپەڕینی جولەکەکان لە سەردەمەکەیدا، تراجان بە نەفرەتی «با ئێسکەکانی تێکبشکێنرێت» (بە [[زمانی عیبری]]: שְׁחִיק עֲצָמוֹת) ناوزەند دەکرێت.<ref>{{cite web |url=https://www.sefaria.org/Esther_Rabbah%2C_Petichta.3 |title=Esther Rabbah: Petikhta, par. 3 |website=sefaria.org |access-date=2022-02-22}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] * [[ھادریان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{DEFAULTSORT:Trajan}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|سیاسەت}} [[پۆل:تراجان]] [[پۆل:ئیمپراتۆرەکانی ڕۆما]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٥٣]] [[پۆل:مردووانی ١١٧]] [[پۆل:ئیمپراتۆرە ڕۆمانییەکانی سەدەی یەکەم]] [[پۆل:ئیمپراتۆرە ڕۆمانییەکانی سەدەی دووەم]] [[پۆل:کۆنسوڵەکانی ڕۆما لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتدا]] [[پۆل:فیرعەونە ڕۆمانییەکان]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی کۆمیدیای یەزدانی]] [[پۆل:کەسایەتییە خوداوەندکراوەکانی ڕۆمای کۆن]] f00bl424p3otfll2p07p21p0zh5rs66 0 227913 1685963 1517134 2026-10-12T12:12:30Z Bilalinfo 57400 پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار 1685963 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} '''[[سەما]] لە [[ئێران]]''' مێژوویەکی دوور و درێژی هەیە. سەما و مۆسیقا هەمیشە بۆ خۆشی و شادی ئێواران و هاندانی هەستی جەنگی و هەستیاری لای ئێرانییەکان لە ھەموو سەردەمەکاندا جێی بایەخ بووە. سەما لەم وڵاتەدا لە ئاھەنگەکانی ساڵنامە و بۆنە نیشتمانی و سیاسی و ئایینی و کشتوکاڵییەکان و لە ڕێوڕەسمی خێڵەکی و ھەروەھا لە ڕێوڕەسمەکانی دیکەی وەک [[خەتەنەکردنی کوڕان|خەتەنەکردن]] و ئاهەنگی هاوسەرگیریدا ئەنجام دەدرێت . مێژووی سەما لە ئێراندا دەگاتە ھەزارەی پێنجەم و شەشەمی پێش زایین. ئێران یەکێک بوو لەو ئیمپراتۆریەتە کۆنانەی کە سەمای بڵاوکردەوە. لە [[مێژووی ئێرانی کۆن|ئێرانی کۆن]] سەماکردن لە دەرباری [[ماد|پاشاکانی ماد]] لە نووسینە مێژووییەکانی یۆنانیدا باسکراوە. یەکەم جار لە نێو [[فارسەکان|فارسەکاندا]] باسی سەما لە کتێبەکانی [[زەینەفۆن|زینۆفۆن]], مێژوونووسێکی یۆنانی بووە. لە [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|سەردەمی ئیمپراتۆریەتی هەخامەنەکاندا،]] لە ئێوارانی چین و توێژە جیاجیاکانی خەڵکی ئێراندا هەڵپەڕکێ و گۆرانی و مۆسیقا بۆ خۆشی و شادی هەبووە و لەم قۆناغەدا جگە لە فێربوونی خوێندنەوە، بنەماکانی ھەڵپەڕکێ لە ئێرانیشدا فێر دەکران . دوای لەشکرکێشی [[ئەسکەندەری مەزن|ئەسکەندەر]] بۆ سەر ئێران، [[یۆنانی کۆن|شارستانیەتی یۆنانی]] لە سەرتاسەری خاکەکانی ھەخامەکاندا بڵاوبووەوە و کاریگەری لەسەر سەما لە ئیمپراتۆریەتەکەدا هەبوو. [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانیەکان]] زۆر ڕێزیان لە مۆسیقا و هاوەڵەکانی دەگرت. پاشاکانی ئەم سەردەمە حەزیان لە مۆسیقا بوو، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی گرنگی بە سەماش بدرێت. تابلۆی دیواری سەدەی شەشەمی پەنجکەنت بەڵگەی دەرکەوتنی ڕێوڕەسمی سەما لە [[ڕۆژھەڵاتی ئێران|ڕۆژهەڵاتی ئێران]] دەدەن . قەدەغەکردنی سەمای ئایینی لە ئێراندا لەگەڵ بڵاوبوونەوەی [[ئیسلام]] هاتە ئاراوە و بەهۆی ڕووداوە مێژووییە جۆراوجۆرەکانەوە هاندەری بوو. لە [[ئێرانی سەفەوی|سەردەمی سەفەویدا]] [[حەرام|قەدەغەکردنی]] مۆسیقا ڕێگری لە پێشکەوتنی ئەم هونەرە دەکرد، بەڵام بە شێوەیەکی سنووردار گرنگی بە مۆسیقا و سەما دەدرا. لە سەردەمی [[ئێرانی قاجار|قاجار]] و سەفەویدا کوڕان جلوبەرگی کچانیان لەبەر دەکرد و بۆ هەڵپەڕکێ و گۆرانی بەکاریان دەهێنا. لە سەرەتای [[پەھلەوی ئێران|سەردەمی پەهلەویدا]] جۆرێک لە سەمای ئێرانی سەریهەڵدا و لەگەڵ پەرەسەندنی [[سینەمای ئێران|سینەمای بازرگانی ئێرانی]] ، بەربڵاو بوو بۆ دابینکردنی بنەمای دروستکردنی ژانرە جۆراوجۆرەکانی وەک ڕوحودزی ، مەترابی، بابا کەرەم ، تاھرونی و شاتری. لە ماوەی شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا ڕێوشوێنی لێکۆڵینەوەی جددی سەما لە ئێران ئەنجامدرا. ڕێکخراوی بەناوبانگی بالێی نیشتمانی ئێران لە ساڵی 1967 لە هۆڵی ڕۆداکی کرایەوە . [[تاران]] بووە میوانداری بەرهەمە ئاست بەرزەکان و بە بەدەستهێنانی پێگەیەکی بەناوبانگی نێودەوڵەتی، هونەرمەندانی بەناوبانگی بیانی بۆ نمایشکردن هاتنە ئێران. سەمای پیشەیی لەم وڵاتەدا لە سەردەمی [[محەممەد ڕەزا پەھلەوی|محەمەد ڕەزا شادا]] ڕێز و جەماوەری خۆی وەرگرتەوە . نمایشی سەمای ناتەقلیدی لەسەر بنەمای نموونەی ئەوروپی لە شانۆکانی ئەم قۆناغەدا پێشکەش دەکرا. جگە لە سەمای غەیرە ڕەسەن، بەرنامەی زۆر بۆ سەمای ڕەسەن و نەریتی ئێران هەبووە و سەمای نەریتیش زیندوو کرایەوە. ئەو سیستمە نوێیە پەروەردەییەی لەو ماوەیەدا بنیات نراوە، خزمەتی سەمای ئێرانی دەکرد و ڕێکخراو و گرووپی جۆراوجۆری هەڵپەڕکێی گشتی و تایبەت دروست بوون. ژێرخانی هاوچەرخی ئەم خولە هاوکات لەگەڵ لێکۆڵینەوەکان توانی خولێکی سەرکەوتوو بۆ سەمای ئێرانی دروست بکات. == ناو == ''رقص'' (سەما) واژەیەکی [[زمانی عەرەبی|عەرەبییە]] بۆ ئاماژەکردن بە ئەم هونەرە لە [[ئێران]] و وردەوردە توانی ببێتە خاوەنی پێگەیەکی تایبەت لە [[زمانی فارسی|زمانی فارسیدا]]. وشەی فارسیی ڕەقص، واتە "پایکوبی"، "وشت"، "رامشگری"، کارپێکردنە گشتییەکەی لەدەست داوە.<ref name=":122">{{Cite web |last=Friend PhD |first=Robyn C. |date=2002 |url=http://thebestofhabibi.com/volume-18-no-2-september-2000/spirituality-in-iran/ |archivedate=١۷ ژوئیه ۲۰۱۴ |access-date=July 14, 2014 |website=The Best of Habibi, A Journal for Lovers of Middle Eastern Dance and Arts |title=ڕۆحییەت لە مۆسیقای ئێرانی و سەما، گفتوگۆ لەگەڵ مرتەزا ڤارزی |publisher=شارین ئەل سەفی |dead-url=no|سەردێڕ=}}</ref> == سەرچاوەکان== {{بیرخستنەوەی ویکیی فارسی | سەردان = ١٧ی شوباتی ٢٠٢٣}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} <references /> [[پۆل:سەما]] [[پۆل:سەما فۆلکلۆرییەکان]] [[پۆل:سەماکان]] kmvh2v8dgp8k69y62dsvodod9vo9tkg 10 238068 1686010 1681429 2026-10-12T16:19:39Z Épine 19745 1686010 wikitext text/x-wiki {{ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان/٢٠٢٠/کانوونی دووەم}} <noinclude> [[پۆل:وتاری ھەڵبژێردراو]] </noinclude> h7bfjw32wrjmyj57dq7y849p18mid3k 0 239212 1686078 1667898 2026-10-12T19:34:39Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کتێب-کۆلکە، وێژە-کۆلکە، میسر-کۆلکە) 1686078 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٢٦}} '''١٩١٩''' [[ڕۆمان]]ێکە لە نووسینی نووسەری میسری ئەحمەد مووڕاد، لەلایەن دار ئەلشورووقەوە لە ساڵی ٢٠١٤ بڵاوکراوەتەوە<ref>https://web.archive.org/web/20200206175846/http://www.qraatlak.com:80/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%8A%D8%A9-1919-%D9%84%D9%84%D9%83%D8%A7%D8%AA%D8%A8-%D8%A3%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AF/</ref> دواتر گۆڕدرا بۆ فیلمێک بە ناوی «کیرە والجن» ، کە کەریم عەبدوولعەزیز و ئەحمەد عز ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەگێڕن و لە ساڵی ٢٠٢٢ نمایشکرا. == نووسەری ڕۆمان == ئەحمەد مووڕاد، [[نووسەر]] و [[وێنەگر]] و [[گرافیک دیزاین]]ەر. لە ساڵی ١٩٧٨ی زایینی لە [[قاھیرە]] لە دایکبووە. دەرچووی زانکۆی «لیسیە الحریە» پێش ئەوەی پەیوەندی بە پەیمانگای باڵای سینەما لە بەشی سینەماکارییەوە بکات، لە ساڵی ٢٠٠١ دەرچووە. فیلمەکانی بە ناوی «سەرگەردانەکان - سێ کاغەزەکە - لە ڕۆژی حەوتەمدا» خەڵاتی کورتە فیلمی لە [[فیستیڤاڵ|میھرەجان]]ەکانی [[ئینگلتەرا]] و [[فەڕەنسا]] و [[ئۆکرانیا]] بەدەستھێنا. ڕۆمانی «ڤێرتیگۆ» (٢٠٠٧) چاپکرا و بڵاوکرایەوە، و وەرگێڕدرایە سەر زمانی [[ئینگلیزی]] و [[فەڕەنسی]] و [[ئیتاڵی]] و لە ساڵی ٢٠١٢دا گۆڕدرا بۆ زنجیرەیەک. ڕۆمانی «خۆڵی ئەڵماس»ی لەلایەن دار ئەلشورووقە (٢٠١٠)ی بڵاوکردەوە، کە وەرگێڕدراوە بۆ زمانی ئیتاڵی، جگە لە ڕۆمانی «فیلی شین» (٢٠١٢).<ref>https://web.archive.org/web/20211109080347/https://elcinema.com/person/2012950/</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|وێژە|کتێب|میسر|دەیەی ٢٠١٠|ڕۆمان|ڕۆمانەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کتێب-کۆلکە}} {{وێژە-کۆلکە}} {{میسر-کۆلکە}} co7nxr2bewxazab41z0vmf7qgwvki7k 4 241625 1686147 1685662 2026-10-12T21:01:05Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1686147 wikitext text/x-wiki {{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}} {{چینی ناوەند}} پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}} بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}} لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}} '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠١، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC)'' {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بۆتە چالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن |- | ١ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦]] || ١٠٣٥٩١ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/SakuraBot|١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦]] || ٥٠٨٥١ || bot || ١٧ی ئابی ٢٠٢٢ |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦]] || ٣٧٧٥٤١ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠ |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦]] || ٣٥٨٦ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:CdRBot|CdRBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/CdRBot|١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦]] || ٦٥٩٣ || bot || ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ |- | ٦ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦]] || ٢١٣١٧ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩ |- | ٧ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦]] || ٨٦٣٣ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] q61enl7clapr2t5l6ukc3xaram0hh7m 0 243089 1686160 1679205 2026-10-12T21:11:10Z Bilalinfo 57400 /* فیلمۆگرافی */ 1686160 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ئاماژەی زیاتر|date=تشرینی یەکەم ٢٠٢١}} }} {{زانیاریدانی ئەکتەر |ناو= موحسین تەنابەندە |وێنە= Mohsen Tanabandeh 2019.jpg |مێژووی لەدایکبوون=١٥ی نیسانی ١٩٧٥ |شوێنی لەدایکبوون = [[تاران]] |مێژووی مردن= |شوێنی مردن= |درێژی= |ئایین= [[موسڵمانی شیعە]] |نەتەوە=[[فارس]] |ساڵانی ئیشکردن= ٢٠٠٢-ئێستا |ھاوسەر= ڕۆشەنگ گوڵپا }} <references /> '''موحسین تانەبەندە''' (لەدایکبووی ١٥ی نیسانی ١٩٧٥) ئەکتەر و دەرھێنەر و سیناریۆنووسی ئێرانییە. لە ساڵی ٢٠٢٢ خەڵاتی ئۆریزۆنتی بۆ باشترین ئەکتەر لە ٧٩ەمین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی ڤێنیز بەدەستھێنا بەھۆی نواندن لە جەنگی جیھانی سێیەم (٢٠٢٢). خەڵاتی جۆراوجۆری وەرگرتووە، لەوانە سێ خەڵاتی کریستاڵ سیمۆرگ و چوار خەڵاتی حافز. ھونەرمەند موحسین تنباندە لە ڕێکەوتی ١٥ نیسانی ١٩٧٥ لە تارانی پایتەختی ئێران لە دایک بووە. دووەم گەورەترین ئەندامی خێزانەکەیەتی، کە سێ براو سێ خوشکی تری ھەیە. بەھۆی پیشەی باوکییەوە ھەر لە منداڵییەوە ڕو دەکەنە شاری ئیسلامشەھر و ھەر لەوێش قوتابخانە تەواو دەکات. پێش ئەوەی بچێتە زانکۆ یەکەم کاری نواندنی خۆی کردووە. لەپاش چەندین نواندن لەگەڵ دەرھێنەرەکەیدا، بڕیار دەدات ڕوکاتە دونیای سینەما. یەکەم ئەزموونی ساڵی ٢٠٠٣ لە فیلمی ''کلوە بەفرەکان'' بوو. ھونەرمەند چەندین خەڵاتی وەرگرتووە. لەوانە باشترین ڕۆڵ لە فیلمی ''حەوت خولەک تا پاییز''، ''جاڵجاڵۆکە''. لە ساڵی ٢٠١٥ ھاوسەرگیری لەگەڵ ڕۆشەنگ گوڵپا کردووە.<ref>[[:fa:محسن تنابنده|ویکیپێدیای فارسی]]</ref> == فیلمۆگرافی == === فیلمەکان === {| class="wikitable sortable" |- ! ساڵ ! فیلم ! ڕۆڵ ! class="unsortable" | خەڵات |- | ٢٠٠٣ | ''تەنیش ڕووبار'' | دەرھێنەر | نییەتی |- | ٢٠٠٣ | ''کلوە بەفر'' | بەھنام | نییەتی |- | ٢٠٠٥ | ''چەندی تێ دەچیت بۆ گریان'' | نووسەر | نییەتی |- | ٢٠٠٥ | ''چەند کیلۆ خورما بۆ پرسە'' | صەدری | نییەتی |- | ٢٠٠٥ | ''ئۆفساید'' | بلیت فرۆش | نییەتی |- | ٢٠٠٦ | ''بەھۆی سوێند'' | ئابی | کورتە فیلم. نییەتی |- | ٢٠٠٦ | ''ئەگەر دەتوانن من بگرن'' | نووسەر | نییەتی |- | ٢٠٠٧ | ''شوتی شەوی یەڵدا'' | غوفار | کورتە فیلم. نییەتی |- | ٢٠٠٧ | ''سەردەمێک بۆ خۆشەویستی'' | ئەمیری | نییەتی |- | ٢٠٠٧ | ''شیھیدبون بۆ خودا'' | شێخ عەلی محەممەد | نییەتی |- | ٢٠٠٨ | ''کوڕانی سەرباز نایەنە دنیا'' | نووسەر | سیمرخی بلوری بۆ باشترین ئەکتەر |- | ٢٠٠٩ | ''حەوت خولەک تا پاییز'' | نیما | سیمرخی بلوری بۆ باشترین ئەکتەر |- | ٢٠٠٩ | ''بەردی یەکەم'' | حەسەن علی | نییەتی |- | ٢٠٠٩ | ''نەخێر'' | مەحموود | سیمرخی بلوری بۆ باشترین ئەکتەر |- | ٢٠٠٩ | ''سان پێتەرسبوگ'' | کەریم | نییەتی |- | ٢٠١٣ | ''١٠٠ چرا'' | فەرزین | نییەتی |- | ٢٠١٤ | ''بەرگەری ئێران'' | فەتحوڵڵا | نییەتی |- | ٢٠١٤ | ''گینس'' | بیک | نییەتی |- | ٢٠١٥ | ''محمد رسول اللە'' | ساموئێل | نییەتی |- | ٢٠١٥ | ''فیڕاری'' | نادر | باشترین ئەکتەر، فێستیڤاڵی میللی شار |- | ٢٠١٧ | ''شکانی بیست ئێسک لەیەک کاتدا'' | عەضیم | باشترین ئەکتەر، فێستیڤاڵی میللی ھند، ئوستوڕالیا |- | ٢٠١٨ | ''سوێند'' | | باشترین دەرھێنان |- | ٢٠١٩ | ''سێ ھەناسەی پەنگخواردوو'' | موجتەبی | باشترین ئەکتەر، فێستیڤاڵی سلێمانی ٢٠٢١ |- | ٢٠١٩ | ''جاڵجاڵۆکە'' | سەعید حەنایی | |- | ٢٠٢٠ | ''سەردەمێک لە ئابادان'' | مصیب | |- | ٢٠٢١ | ''پاڵەوان'' | بەھرام | |- | ٢٠٢٢ | ''[[جەنگی جیھانی سێیەم (فیلم)|جەنگی جیھانی سێھەم]]'' | شەکیبب | باشترین ئەکتەر، فێستیڤاڵی وینز، تۆکیۆ، ئیستەنبوڵ |- |٢٠٢٤ |مەنجەڵی بوخار (زودپز) | | |} === دراما === {| class="wikitable sortable" |- ! ساڵ ! فیلم ! ڕۆڵ ! class="unsortable" | خەڵات |- | ٢٠١٠–٢٠٢٠ | ''پایتەخت ١-٢-٣-٤-٥-٦'' | نەقی مەعمولی | نییەتی |- | ٢٠١٣ | ''شاھگوش'' | ئیسماعیل | نییەتی |- | ٢٠١٤ | ''ئەبڵە'' | نەنە ھۆشەنگ | نییەتی |- | ٢٠٢٣ | ''[[ئازادم بکە (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|ئازادم کە، وازم لێبێنە]]'' | حاتەم نائیب سوورخی | نییەتی |- |٢٠٢٣ |نیشتمان (سەر زەوی دایک) |حەمید ڕەزا | |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}} * [https://namnak.com/محسن-تنابنده.p1565 نامنەک] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231017064834/https://namnak.com/%D9%85%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%AA%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%86%D8%AF%D9%87.p1565 |date=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ }} {{پۆلی کۆمنز|Mohsen Tanabandeh}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|فیلم|تەلەڤیزیۆن|شانۆ}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} [[پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٥]] dpgtanr1ae2nfz02hy6rxp48m4k67jo 0 244391 1686277 1363428 2026-10-13T01:38:27Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە) 1686277 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی فیلم |ناو= ١٩٨٨ |وێنە= ١٩٨٨ (فیلم).jpg |دەرھێنەر = ھێژوان زەندی |بەرھەمھێنەر= ڕێمان شەوکەت |نووسین= ھێژوان زەندی |چەشن={{plainlist| مێژوویی {{ھن}} جەنگ }} |موزیک= نەورۆز تەنیا |دەستکاری= ئەمیر غوڵامی |ڕێکەوتی دەرچوون= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ |ماوەی فیلم= ٨٠ خولەک |وڵات= [[کوردستان]] |زمان= {{plainlist| * [[زمانی کوردی|کوردی]] * [[زمانی فارسی|فارسی]] * [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] }} |تێچوون=١ ملیۆن دۆلار }} '''١٩٨٨''' [[فیلم]]ێکی مێژوویی - جەنگیی [[کوردی]]یە، ساڵی ٢٠٢٣ بەرھەم ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=فیلمی 1988 نمایش دەکرێت|ناونیشان=http://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=155343&Jor=5|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.wishe.net}}</ref> لە دەرھێنان و نووسینی [[ھێژوان زەندی]] و بەرھەمھێنانی ڕێمان شەوکەتە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Corporation|یەکەم=Nalia|سەردێڕ=ترایلەری فیلمی سینەمایی کوردی ١٩٨٨ بڵاوبوویەوە و بەمزووانە لەسەر شاشەی سینەماکان پەخش دەکرێت|ناونیشان=http://www.nrttv.com/nrt2/detail2/14213|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=nrttv.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Corporation|یەکەم=Nalia|سەردێڕ=بۆ ھەفتەی چوارەم؛ نمایشی فیلمی ١٩٨٨ لە سینەماکان بەردەوامە|ناونیشان=http://www.nrttv.com/detail/31665|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=nrttv.com}}</ref> ئەکتەران [[شەماڵی عەبەڕەش]]، [[حەمید یووسف]]، [[ئەیام ئەکرەم]]، [[قادر جەلال]] و [[دڵنیا محەممەدی]] ڕۆڵی سەرەکی تێدا دەبینن. فیلمەکە باس لە [[کیمیابارانی ھەڵەبجە]] دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=“وەرن لە نزیکەوە 1988 ببینن و لە دوورەوە بڕیار مەدەن”|ناونیشان=https://964.krd/123776/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=+964}}</ref> ١٩٨٨ بوو بە براوەی باشترین فیلمی ساڵی ٢٠٢٣ لەلایەن دەزگای میدیایی کوردیش وۆڵد سینگەرسەوە. == کاست == * [[حەمید یووسف]] بە ڕۆڵی تۆڵە * [[قادر جەلال]] بە ڕۆڵی [[عومەری خاوەر]] * [[شەماڵی عەبەڕەش]] بە ڕۆڵی مام عەبدوڵڵا * [[دڵنیا محەممەدی]] بە ڕۆڵی شیلان * [[ئەیام ئەکرەم]] بە ڕۆڵی نەجمەدین == نمایشکردن == * یەکەم ڕۆژی نمایشکە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە شارەکانی: سلێمانی، ھەولێر، کەرکووک، دھۆک، ھەڵەبجە و کەلار بوو. * لە ڕۆژانی داھاتووشدا لە سۆران، چەمچەماڵ، قەڵادزێ، کۆیە نمایش بەردەوام بوو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{IMDb title|tt30021368}} {{تووڵی دەروازە|فیلم}} {{فیلمە کوردییەکان}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٣]] [[پۆل:فیلمە کوردییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی]] irnk8wtnpzhqgzyue2qhvch7eln6g11 0 252647 1686085 1550481 2026-10-12T19:35:44Z Bilalinfo 57400 پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار 1686085 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[کەنەدا]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] پەیوەندییەکی درێژخایەن و ئاڵۆزیان هەبووە کە کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر مێژوو، ئابووری و فەرهەنگی یەکتر داناوە.<ref>- {{Cite journal |last=Mckenna |first=Peter |date=1999 |title=کانادا، ویلایەتە یەکگرتووەکان، و ڕێکخراوی وڵاتانی ئەمریکی |journal=ئەمریکان ڕیڤیو ئۆف کەنەدیان ستەدیز |volume=29 |issue=3 |pages=473–493 |doi=10.1080/02722019909481638 |issn=0272-2011 |quote=this important and complex relationship,}} - {{Cite web |url=https://global.oup.com/academic/product/reconcilable-differences-a-history-of-canada-us-relations-9780195447071?cc=us&lang=en& |website=ئۆکسفۆرد یونیڤێرسیتی پرێس |quote=Reconcilable Differences provides students with a contemporary look at the often complex relationship between Canada and the United States from 1763 to today, using the most recent scholarship available. |title=جیاوازییە پێکهاتووەکان: مێژووی پەیوەندییەکانی کانادا و ئەمریکا}} - {{Cite web |date=June 11, 2020 |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/canada-and-the-united-states |website=دە کەنەدیان ئینسایکڵۆپیدیا |quote="The Americans are our best friends whether we like it or not." This statement, uttered in the House of Commons by Robert Thompson, the leader of the Social Credit Party, early in the 1960s, perhaps best captures the essence of Canada's complex relationship with its nearest neighbor. |title=کانادا و ویلایەتە یەکگرتووەکان}} - {{Cite web |last1=Shull |first1=Aaron |last2=Tandt |first2=Michael Den |date=December 13, 2021 |url=https://www.cigionline.org/articles/is-us-president-joe-biden-good-or-bad-for-canada/ |website=سەنتەری داھێنانی گۆڕانکاری نێودەوڵەتی |quote=Canadians have a complex relationship with the United States. |title=ئایا سەرۆکی ئەمریکا جۆ بایدن بۆ کانادا باشە یان خراپ؟}} - {{Cite web |date=September 18, 2018 |url=https://lawjournal.mcgill.ca/article/dispute-resolution-in-the-canada-united-states-free-trade-agreement-one-element-of-a-complex-relationship/ |website=گۆڤاری یاسایی مەگیل |title=چاره‌سه‌ركردنی ململانێکان لە ڕێککەوتنامەی بازرگانی ئازادی کانادا-ویلایەتە یەکگرتووەکان: ڕەگەزێک لە پەیوەندییەکی ئاڵۆز}} - {{Cite web |last=Hale |first=Geoffrey |date=November 1, 2012 |url=https://www.ubcpress.ca/so-near-yet-so-far |quote=How do politicians, diplomats, and interest groups negotiate the tangled web of Canada–US relations? So Near Yet So Far provides an in-depth look at the multiple dimensions of this complex relationship.. |title=ئەوەندە نزیک بەڵام ئەوەندە دوور |publisher=یوو بی سی پرێس}} - {{Cite web |date=August 1, 2018 |url=https://www.cgai.ca/a_canadian_agenda_for_the_usa |website=دامەزراوەی کەنەدی بۆ کاروباری جیهانی |quote=Complex and Complicated but Mutually-Beneficial Relationship Ours is a very complex relationship building, as John F. Kennedy remarked, on ties of history, geography, economics, security, and deep people-to-people relationships. |title=ئەجێندایەکی کەنەدی بۆ ئەمریکا: ئۆباما و ئەودیوتریش}} - {{Cite web |date=January 16, 2013 |url=https://usstudies.arts.ubc.ca/ |quote=The U.S. Studies Program at The University of British Columbia will significantly increase our understanding of the United States and its institutions and policies through critical research, teaching, and public outreach, making a tremendous contribution to Canada's complex relationship with the U.S. |title=بەرنامەی کۆڵینەوەکانی ئەمریکا |publisher=بەرنامەی کۆڵینەوەکانی ئەمریکا، زانکۆی بریتیک کۆلۆمبیا}}</ref> ئەم دوو وڵاتە لە مێژوودا خۆیان بە یەکێک لە «نزیکترین ھاوپەیمانەکان» داناوە.<ref>- {{Cite web |last=Canada |first=Global Affairs |date=2022-11-24 |url=https://www.international.gc.ca/transparency-transparence/indo-pacific-indo-pacifique/index.aspx?lang=eng |access-date=2023-10-21 |website=GAC |title=ستراتیژیی ھیندۆ-پاسفیکی کانادا}} - {{Cite web |author=The White House |date=2021-02-24 |url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/briefing-room/speeches-remarks/2021/02/23/remarks-by-president-biden-and-prime-minister-trudeau-of-canada-in-joint-press-statements/ |access-date=2023-10-21 |language=en-US |title=وتەکانی سەرۆک بایدن و سەرۆک وەزیران ترودۆی کانادا لە ڕاگەیەندراوە ڕۆژنامەوانییە ھاوبەشەکاندا |publisher=کۆشکی سپی}}</ref><ref name="ally">{{cite web |last1=Colvin |first1=Jill |last2=Sanders |first2=Linley |date=28 March 2025 |url=https://apnews.com/article/trump-poll-allies-enemies-friends-canada-uk-eu-tariffs-5fbb1aa714d60162919d131db40b222b |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328082315/https://apnews.com/article/trump-poll-allies-enemies-friends-canada-uk-eu-tariffs-5fbb1aa714d60162919d131db40b222b |archive-date=28 March 2025 |access-date=28 March 2025 |work=ئەسۆشییەتد پرێس |title=ئێستا ئەمریکییەکی کەمتر کانادا وەک ھاوپەیمانێکی نزیکی ئەمریکا دەبینن لەکاتێکدا ترامپ گوشار دەخاتە سەر ھاوبەشییەکی دێرین}}</ref> سنوورێکی درێژیان هەیە لەنێوان دوو دەوڵەتی سەروەردا [[سنووری کەنەدا–ویلایەتە یەکگرتووەکان|درێژترین سنوور]] ({{convert|8,891|km|mi|0|abbr=on}})،<ref>{{cite news|title=سنووری کانادا-ئەمریکا: بەپێی ئامارەکان|url=https://www.cbc.ca/news/canada/the-canada-u-s-border-by-the-numbers-1.999207|website=cbc.ca|publisher=سی بی سی / ڕادیۆ-کانادا|access-date=March 23, 2016|date=December 7, 2011}} - {{Cite web |url=http://thelongestlistofthelongeststuffatthelongestdomainnameatlonglast.com/long263.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704012434/http://thelongestlistofthelongeststuffatthelongestdomainnameatlonglast.com/long263.html |archive-date=July 4, 2015 |access-date=April 1, 2008 |title=درێژترین سنووری جیهان |url-status=usurped}}</ref> و یەکێک لە گەورەترین ھاوبەشییە بازرگانییە دووقۆڵییەکان لە جیهاندا پێکدەھێنن.<ref name="y783">{{cite web |url=https://ustr.gov/countries-regions |access-date=October 3, 2026 |website=نوێنەری بازرگانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان |title=وڵاتان و ناوچەکان}}</ref> ئەمریکییەکان کەنەدا وەک یەکێک لە پەسەندکراوترین وڵاتانی خۆیان پۆلێن دەکەن<ref>{{Cite web |last=Brenan |first=Megan |date=2023-03-21 |url=https://news.gallup.com/poll/472421/canada-britain-favored-russia-korea-least.aspx |access-date=2023-10-21 |website=[[گالۆپ]] |language=en |title=کانادا و بریتانیا زۆرترین پەسەندکراون لە ئەمریکا؛ ڕووسیا و کۆریای باکوور کەمترینن}}</ref> و لە مێژوودا، زۆرینەی کەنەدییەکان ڕوانگەیەکی ئەرێنییان بەرامبەر ویلایەتە یەکگرتووەکان هەبووە.<ref name="p816">{{cite web |last1=Ramones |first1=Sofia Hernandez |last2=Schulman |first2=Jonathan |last3=Prozorovsky |first3=Andrew |date=July 24, 2025 |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/07/24/canadians-opinions-of-the-us-and-its-president-are-at-or-near-historic-lows/ |access-date=November 27, 2025 |website=سەنتەری توێژینەوەی پیو |title=تێڕوانینی کەنەدییەکان بۆ ئەمریکا و سەرۆکەکەی لە نزمترین ئاستی مێژووییدایە یان نزیکە لێیەوە}}</ref> سەڕەڕای ئەوەی هەردوو وڵات بەردەوامن لە بوون بە ھاوبەشی ئاسایشی و ستراتیژی نزیک،<ref>{{Cite news|last=Norman|first=Pippa|date=September 1, 2026|title=پلەدارێکی باڵای سەربازی دەڵێت کانادا و ئەمریکا لە بەرەی سەربازیدا بە نزیکی دەمێننەوە با وجودی بەرزبوونەوەی گرژییە سیاسییەکان|url=https://www.theglobeandmail.com/business/economy/article-canada-us-remain-close-military-rising-political-tensions-top-soldier/|access-date=2026-09-02|work=[[دە گلۆب ئاند مەیل]]|language=en-CA}}</ref> پەیوەندییە سیاسی و ئابوورییەکان بە خێرایی تێکچوون لە سەردەمی خولی دووەمی سەرۆکایەتیی [[دۆناڵد ترامپ]] بەھۆی جەنگی بازرگانیی ٢٠٢٥ی ئەمریکا لەگەڵ کەنەدا و ھەڕەشەکانی لکاندنی کەنەدا بە ئەمریکا،<ref name="y194">{{cite web |last=Malone |first=Kelly Geraldine |date=2025-12-26 |url=https://globalnews.ca/news/11591296/canada-united-states-relationship-2025/ |access-date=2026-02-15 |website=گلۆباڵ نیوز |title='ئەو ساڵەی کە پێڵاوەکە کەوت': پەیوەندیی کانادا-ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٢٥}}</ref> لەگەڵ ڕاپرسییەکانی ساڵی ٢٠٢٥ کە ئاماژە بە زیادبوون و بێباوەڕیی بێپێشینە و تێڕوانینی نەرێنی کەنەدییەکان بەرامبەر بە حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان دەکەن.<ref name="p816" /><ref name="c368">{{cite web |last1=Vigers |first1=Benedict |date=2025-08-14 |url=https://news.gallup.com/poll/693443/canadians-sour-leadership-warm-own.aspx |access-date=2026-02-15 |website=Gallup.com |title=کەنەدییەکان سەبارەت بە سەرکردایەتیی ئەمریکا سارد دەبنەوە، بەرامبەر ئەوەی خۆیان گەرم دەبن}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-19 |url=https://www.politico.com/news/2026/02/19/5-charts-show-just-how-badly-the-us-has-torpedoed-its-relationship-with-canada-00787084 |access-date=2026-05-20 |website=پۆلیتیکۆ |language=en |title=سەیر بکە کەنەدییەکان ئێستا چەندە ڕقیان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەبێتەوە}}</ref> لە کۆتایی [[جەنگی جیھانیی دووەم|جەنگی جیهانیی دووەمەوە]]، ئابووری و زنجیرەی دابینکردنی هەردوو وڵات بەرەو یەکگرتنێکی زیاتر پەرەیان سەند.<ref name="h641">{{cite web |last1=Canada |first1=Global Affairs |date=August 28, 2023 |url=https://www.international.gc.ca/transparency-transparence/state-trade-commerce-international/2024.aspx?lang=eng |access-date=December 18, 2024 |website=GAC |title=دۆخی بازرگانی ٢٠٢٤: زنجیرەکانی دابینکردن}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٤دا، ڕۆژانە نزیکەی ٣٢٨,٠٠٠ کەس و ٣.٦ ملیار دۆلار (٢.٦ ملیار دۆلاری ئەمریکی) لە کاڵا و خزمەتگوزارییەکان سنووری کەنەدا و ئەمریکایان تێپەڕاند کە لە ئەنجامدا ساڵانە گەیشتە نزیکەی ١.٣ تریلیۆن دۆلار.<ref name="n351">{{cite web |date=March 28, 2019 |url=https://www.international.gc.ca/country-pays/us-eu/relations.aspx?lang=eng#a4 |access-date=September 16, 2026 |website=GAC |title=پەیوەندییەکانی کانادا و ویلایەتە یەکگرتووەکان}}</ref> ئەم هاوبەشییە ئابوورییە نزیکە بەهۆی بەرژەوەندییە ئابوورییە هاوبەشەکان و ڕێککەوتنە بازرگانییە دووقۆڵییە پێشووە بەهێزەکانەوە ئاسانکاری بۆ کرابوو.<ref name="u59i6">{{cite web |date=2019-03-28 |url=https://www.international.gc.ca/country-pays/us-eu/relations.aspx?lang=eng |access-date=2024-12-20 |website=GAC |title=پەیوەندییەکانی کانادا و ویلایەتە یەکگرتووەکان}}</ref> [[ڕێککەوتنی بازرگانی ئازادی ئەمریکای باکوور|رێککەوتنی بازرگانیی ئازادی باکووری ئەمریکا]] (نافتا) و جێگرەوەکەی، [[ڕێککەوتننامەی ویلایەتە یەکگرتووەکان، مەکسیک و کەنەدا|ڕێککەوتنی ئەمریکا-مەکسیک-کەنەدا]] (USMCA)، ڕۆڵێکی سەرەکییان هەبووە لە پەرەپێدانی هاوکاری و تێکەڵاوکردنی ئابووری لە نێوان هەردوو نەتەوەکەدا. پڕۆژە سنووربەزێنەکان، وەک هێڵەکانی پەیوەندی، قیرتاوکراوەکان، پردەکان و بۆڕییەکان، بوونەتە هۆی دروستبوونی تۆڕی وزەی هاوبەش و سیستمی گواستنەوە.<ref name="t503">{{cite web |date=2022-09-30 |url=https://www.state.gov/u-s-relations-with-canada/ |access-date=2024-12-20 |website=وەزارەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان |title=پەیوەندییەکانی ئەمریکا لەگەڵ کانادا}}</ref> وڵاتان دەزگای پشکنینی هاوبەشیان دامەزراندووە، زانیارییەکان ئاڵوگۆڕ دەکەن، و بوونەتە هۆی ڕێکخستنی هاوسەنگ لەسەر خۆراک و کاڵا دروستکراوەکان.<ref name="z659">{{cite web |date=2020-06-11 |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/canada-and-the-united-states |access-date=2024-12-20 |website=دە کەنەدیان ئینسایکڵۆپیدیا |title=کانادا و ویلایەتە یەکگرتووەکان}}</ref> سەرەڕای ئەم ڕاستییانە، ناکۆکییە دووبارەبووەوە و پەرەسەندنەکان بریتی بوون لە ناکۆکییە بازرگانییەکان، نیگەرانییە ژینگەیییەکان، نادڵنیایی سەبارەت بە هەناردەی نەوت، کۆچبەریی نایاسایی، هەڕەشەکانی تیرۆر و قاچاخچییەتیی ماددە هۆشبەرەکان. ناکۆکییەکی بازرگانی بۆ چەندین دەیە بوونی هەبووە و بووەتە هۆی یەکێک لە گەورەترین و بەردەوامترین ناکۆکییە بازرگانییەکان لە نێوان هەردوو نەتەوەکەدا.<ref name="i219">{{cite web |last=Rolston |first=Simon |date=February 7, 2006 |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/softwood-lumber-dispute |access-date=October 3, 2026 |title=ناکۆکیی دارتاشی نەرم |publisher=دە کەنەدیان ئینسایکڵۆپیدیا}}</ref> هاوکاری سەربازی نزیک بوو لە کاتی جەنگی جیهانیی دووەمدا و بەردەوام بوو بە درێژایی [[جەنگی سارد]]، بە شێوەی دووقۆڵی لە ڕێگەی نۆرادەوە و بە شێوەی فرەلایەنە لە ڕێگەی [[ناتۆ|ناتۆوە]]. لەگەڵ ئەوەشدا، کەنەدا بۆ ماوەیەکی زۆر ڕەتی کردووەتەوە بەشداری لەو ئۆپەراسیۆنە سەربازییانەی ئەمریکادا بکات کە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە پەسەند نەکراون،<ref>{{multiref2|{{cite book |last1=Mingst |first1=K. |last2=Karns |first2=M.P. |title=نەتەوە یەکگرتووەکان لە سەردەمی پاش جەنگی سارد، چاپی دووەم |publisher=تەیلۆر ئەند فڕانسیس |year=2019 |isbn=978-1-000-30674-3 |url=https://books.google.com/books?id=Kk2fDwAAQBAJ&pg=PT63 |page=63}}|{{cite journal |last=Massie |first=Justin |title=بۆچی کانادا دەچێتە جەنگەوە: ڕوونکردنەوەی بەشداری لە شەڕدا لە هاوپەیمانییە بە سەرۆکایەتیی ئەمریکا |journal=گۆڤاری کەنەدی بۆ زانستی سیاسی |publisher=کەمبریج یونیڤێرسیتی پرێس (CUP) |volume=52 |issue=3 |date=April 30, 2019 |doi=10.1017/s0008423919000040 |pages=575–594}}}}</ref> وەکو [[جەنگی ڤیێتنام]]، [[داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣]] و [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|جەنگی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦]].<ref name="Massie 2019 pp. 575–594">{{cite journal |last=Massie |first=Justin |date=2019-04-30 |title=بۆچی کانادا دەچێتە جەنگەوە: ڕوونکردنەوەی بەشداری لە شەڕدا لە هاوپەیمانییە بە سەرۆکایەتیی ئەمریکا |journal=گۆڤاری کەنەدی بۆ زانستی سیاسی |publisher=کەمبریج یونیڤێرسیتی پرێس (CUP) |volume=52 |issue=3 |pages=575–594 |doi=10.1017/s0008423919000040 |issn=0008-4239}}</ref> ئاشتیپارێزیی کەنەدی تایبەتمەندییەکی بەرچاوە کە کەنەدییەکان پێیان وایە سیاسەتی دەرەوەی سەربازیی ئەوان لە ئەمریکا جیا دەکاتەوە.<ref name="Gutiérrez-Haces 2018 s015">{{cite book|last=Gutiérrez-Haces|first=Maria Teresa|url=https://books.openedition.org/uop/1488?lang=en|title=ناسنامە و جیاوازی لە سیاسەتی دەرەوەی کەنەدیدا|date=Nov 6, 2018|publisher=یوونیڤێرسیتی ئۆف ئۆتاوا پرێس|isbn=978-0-7766-2722-9|series=Collection internationale d'Études canadiennes &#124; International Canadian Studies Series|pages=231–250}}</ref><ref name="Carroll 2016 pp. 167–176">{{cite journal |last=Carroll |first=Michael K |year=2016 |title=ئاشتیپارێزی: ڕابردووی کانادا، بەڵام نە ئێستا و نە داهاتووی؟ |url=http://www.jstor.org/stable/44631172 |journal=گۆڤاری نێونەتەوەیی |publisher=[Sage Publications, Ltd., Canadian International Council] |volume=71 |issue=1 |pages=167–176 |doi=10.1177/0020702015619857 |issn=0020-7020 |jstor=44631172 |access-date=February 28, 2024}}</ref><ref name="Anon. u211">{{cite web |url=https://www.environicsinstitute.org/docs/default-source/project-documents/canada-s-world-survey/canada%27s-current-role-in-world.pdf?sfvrsn=d5590018_4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240304065232/https://www.environicsinstitute.org/docs/default-source/project-documents/canada-s-world-survey/canada%27s-current-role-in-world.pdf?sfvrsn=d5590018_4 |archive-date=March 4, 2024 |access-date=March 5, 2024 |title=ڕۆڵی ئێستای کانادا لە جیهاندا |publisher=پەیمانگەی ئێڤیرۆنیکس بۆ توێژینەوەی ڕاپرسی |url-status=dead}}</ref> [[دژە ئەمریکیزم]] کەنەدی و هەستی دژە-کەنەدیی ئەمریکی بە چەندین شێوە دەرکەوتوون، کە بەهۆی سروشتی نایەکسانی پەیوەندییەکەوە لە سیاسەتەوە<ref name="Doran Sewell 1988 pp. 105–119" /> تاوەکو فەرهەنگ<ref name="Anon. x583" /> دەگرێتەوە.<ref>{{Cite journal |last=Doran |first=Charles F. |last2=von Riekhoff |first2=Harald |last3=Neuhold |first3=Hanspeter |date=1994 |title=ژیان لەگەڵ نایەکسانیدا |url=https://academic.oup.com/isr/article-lookup/doi/10.2307/222720 |journal=مێرشون اینتەرناشناڵ ستەدیز ڕیڤیو |volume=38 |issue=2 |pages=260 |doi=10.2307/222720 |url-access=subscription}}</ref> پێناسەکردنی خۆیان وەک «نا ئەمریکی» بەشێکە لە ناسنامەی کەنەدییدا.<ref name="p544">{{cite journal |last=Kymlicka |first=Will |year=2003 |title=سیاسەتی ناسنامە - II: کەنەدیبوون |url=http://www.jstor.org/stable/44483035 |journal=گۆڤنمنت ئەند ئۆپۆزیشن |publisher=کەمبریج یونیڤێرسیتی پرێس |volume=38 |issue=3 |pages=357–385 |doi=10.1111/1477-7053.t01-1-00019 |issn=0017-257X |jstor=44483035 |url-access=subscription |access-date=2025-01-19}}</ref><ref name="j152">{{cite journal |last=Raney |first=Tracey |date=2010 |title=بە تەواوەتی نا-ئەمریکی؟ بەراوردکردنی ڕای گشتی لەسەر ناسنامەی نیشتمانی لە کانادای ئینگلیزی-زمان و ویلایەتە یەکگرتووەکان |journal=گۆڤاری نێونەتەوەیی بۆ توێژینەوەکانی کانادا |issue=42 |page=105 |doi=10.7202/1002174ar |issn=1180-3991}}</ref> لەگەڵ [[شۆڕشی ئەمریکا|شۆڕشی ئەمریکاوە]]، کاتێک لایەنگرانی پاشایەتی لەنێوان ساڵانی ١٧٨٢-١٧٨٣ لە نۆڤا سکۆشا و کیوبیک (لە کەنەدای ئێستادا) نیشتەجێ کرانەوە،<ref name=":1">{{Cite web |last=Immigration |first=Refugees and Citizenship Canada |date=2009-09-01 |url=https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/corporate/publications-manuals/discover-canada/read-online/canadas-history.html |access-date=2026-01-12 |website=www.canada.ca |title=دۆزینەوەی کانادا - مێژووی کانادا}}</ref> توخمێک لە کەنەدا هۆشداریان داوە لە دژی دەسەڵاتداری یان لکاندنی ئەمریکی. [[شەڕی ١٨١٢|جەنگی ١٨١٢]] هەوڵێکی تری لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە بینی بۆ داگیرکردنی کەنەدا، و هێرشکردن لە سنوورەکەدا لە هەردوو ئاراستەوە، بەڵام جەنگەکە بە سنوورێکی گۆڕانکارینەکراو کۆتایی هات.<ref>{{Cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/war-of-1812 |access-date=2023-10-25 |website=www.thecanadianencyclopedia.ca |language=en |title=جەنگی ١٨١٢}}</ref> [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] وازی لە هاوکاریکردنی هێرشەکان بۆ سەر ویلایەتە یەکگرتووەکان هێنا، و ویلایەتە یەکگرتووەکان هەرگیز جارێکی تر هەوڵی داگیرکردنی کەنەدای نەدا.<ref>جۆن هێرد تۆمپسون، ''کانادا و ویلایەتە یەکگرتووەکان: هاوپەیمانە دوودڵەکان'' (٢٠٠٨).</ref> لەگەڵ بڕیاردانی بەریتانیا بۆ کشانەوە، مەترسییەکانی دەستبەسەرداگرتنی ئەمریکی ڕۆڵیان هەبوو لە یەکێتیی کەنەدی (١٨٦٧). == بەراوردی وڵاتان == {| class="wikitable" | !'''کەنەدا''' !'''ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا''' |- |'''ئاڵا''' | style="text-align:center" |{{Flagicon|Canada|size=135px}} | style="text-align:center" |{{Flagicon|United States|size=135px}} |- |'''ژمارەی دانیشتوان''' |٤١,٦٥١,٦٥٣ |342,505,000 |- |'''ڕووبەر''' |{{convert|9,984,670|km2|mi2|abbr=on}} |{{convert|9,833,520|km2|mi2|abbr=on}} |- |'''چڕیی دانیشتوان''' |{{convert|4.2|/sqkm|/sqmi|abbr=on}} |{{convert|34.7|/sqkm|/sqmi|abbr=on}} |- |'''پایتەخت''' |[[ئۆتاوا]] |[[واشینگتن دی سی|واشنتۆن دی سی]] |- |'''گەورەترین شار''' |[[تۆرۆنتۆ]] – ٢,٧٩٤,٣٥٦ (٦,٢٠٢,٢٢٥ مەترۆ) |[[نیویۆرک]] – ٨,٦٠٠,٧١٠ (١٩,٠٠٦,٧٩٨ مەترۆ) |- |'''حوکمڕانی''' |[[فیدراڵیزم|فیدراڵی]] [[سیستمی سەرۆکایەتی|پەرلەمانیی پاشایەتیی دەستووری]] |[[فیدراڵیزم|فیدراڵی]] [[سیستمی سەرۆکایەتی|سەرۆکایەتیی]] کۆماری دەستووری |- |'''یەکەم سەرکردە''' |[[ڤیکتۆریا (شاژن)]] جۆن ئەی. ماکدۆناڵد (سەرۆک وەزیران) |[[جۆرج واشینگتن|جورج واشنتۆن]] |- |'''سەرکردەکانی ئێستا''' |[[چارڵسی سێیەم]] (پاشا) [[مارک کارنی]] (سەرۆک وەزیران) |[[دۆناڵد ترامپ]] |- |'''زمانە فەرمییەکان''' |[[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] و [[زمانی فەڕەنسی|فەڕەنسی]] |[[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] |- |'''بەرھەمی ناوخۆیی (PPP)''' | * [[دۆلاری ئەمریکی]] ٢.٧٢٣ تریلیۆن<ref>{{cite web |date=November 13, 2025 |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |access-date=November 13, 2025 |website=www.imf.org |title=بنکەدراوەی پێشبینیی ئابووریی جیهانی، خولی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥. (کانادا) |publisher=[[ئاسایشی دراوی نێودەوڵەتی]]}}</ref> ** ٦٥,٥٠٠ دۆلار بۆ هەر کەسێک | * ٣٠.٦١٦ تریلیۆن دۆلاری ئەمریکی<ref>{{cite web |date=November 13, 2025 |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |access-date=November 13, 2025 |website=www.imf.org |title=بنکەدراوەی پێشبینیی ئابووریی جیهانی، خولی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥. (ویلایەتە یەکگرتووەکان) |publisher=[[ئاسایشی دراوی نێودەوڵەتی]]}}</ref> ** ٨٩,٥٩٩ دۆلار بۆ هەر کەسێک |- |} == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://history.state.gov/countries/canada مێژووی پەیوەندییەکانی کانادا و ئەمریکا] * [https://www.international.gc.ca/country-pays/us-eu/washington.aspx?lang=eng باڵیۆزخانەی کانادا لە واشنتۆن دی سی] * [https://ca.usembassy.gov/ باڵیۆزخانە و کونسوڵخانەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە کانادا] * [http://www.canadianassociationny.org/ کۆمەڵەی کەنەدیی نیویۆرک] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200207113239/http://www.canadianassociationny.org/|date=February 7, 2020}} * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/canada-and-the-united-states کانادا و ویلایەتە یەکگرتووەکان، لەلایەن ستێڤن ئەزی و جەی. ئێڵ. گراناتستاین] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170813115958/http://www.thecanadianencyclopedia.com/en/article/canada-and-the-united-states/|date=August 13, 2017}} * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/canadian-american-relations پەیوەندییەکانی کەنەدی-ئەمریکی، لەلایەن جۆن ئینگلیش] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809181532/http://www.thecanadianencyclopedia.com/en/article/canadian-american-relations/|date=August 9, 2017}} * ibiblio.org: [https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-SS-Canada/index.html ''پەیوەندییە سەربازییەکانی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و کانادا، ١٩٣٩-١٩٤٥''] (ناوەندی مێژووی سەربازیی سوپای ئەمریکا) * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان =٦ی ئایاری ٢٠٢٤}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|سیاسەت|کەنەدا|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Relations of Canada and the United States}} [[پۆل:پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکا-کەنەدا]] ro8plbkyvaid6nqzhovf93hgq6ofhhs 0 254845 1686187 1485297 2026-10-12T22:25:08Z Bilalinfo 57400 پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار 1686187 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئاڕ جەی میت''' ({{بە ئینگلیزی| RJ Mitte، لەدایکبووی ٢١ی ئابی ١٩٩٢}}) ئەکتەرێکی ئەمریکییە، و بەشداری لە چەندین فیلمی [[سینەمای ویلایەتە یەکگرتووەکان]] کردووە. لە شاری [[جاکسن، میسیسیپی]] لەدایک بووە و گەورە بووە، لە تەمەنی سێ ساڵیدا تووشی نەخۆشیی ئیفلیجیی مێشک بوو. لە ساڵی ٢٠٠٦ ڕووی لە [[لۆس ئانجلەس|لۆس ئەنججلس]] کرد و لەگەڵ بەڕێوەبەرێکی بەھرە کەسییەکان کاری کرد بۆ دۆزینەوەی دەرفەتی نواندن کە تێیدا پەککەوتنەکەی بتوانێت پەروەردەی بینەران بکات. دوای ڕۆڵگێڕانی لاوەکی لە [[کۆمیدیای دۆخی|سیتکۆمەکاندا]]، بۆیەکەمجار بە ڕۆڵی سەرەکی وەک [[واڵتەر وایت جونیۆر]] لە زنجیرە درامای تەلەڤیزیۆنیی [[ئەی ئێم سی (کەناڵی تەلەڤیزیۆنی)|ئەی ئێم سی]] بە ناوی ''[[گۆڕانی خراپ]]'' (٢٠٠٨–٢٠١٣) بەناوبانگ بوو. ڕۆڵی لە زنجیرە درامای ھەرزەکاران و خێزانیی کەناڵی ئەی بی سی فامیلی بە ناوی ''لە لەدایکبووندا گۆڕدراو'' (٢٠١٤) و زنجیرە تەلەڤیزیۆنیی تێکەڵەی لایڤ-ئاکشن/ئەنیمەیشنی پێگەیشتووانی [[نێتفلیکس]] بە ناوی ''پاسەوانانی دادپەروەری'' (٢٠٢٢) گێڕا. لە فیلمەکانی وەک ''کێ شۆفێری دۆگ دەکات؟'' (٢٠١٦)، ''کاتی ھاوبەش'' (٢٠١٨)، کۆمیدیای سەربەخۆی ''وەستان بۆ سۆنی'' (٢٠١٩)، ''ژووری بەڕوو'' (٢٠٢٠)، و ''سەرکەوتن'' (٢٠٢١) دەرکەوت. میت داکۆکی لە تووشبووانی ئیفلیجیی مێشک و پەککەوتنەکانی تر دەکرد. وتەبێژی سندیکای ئەکتەرانی شاشە بوو بۆ ئەکتەرانی خاوەن پێداویستیی تایبەت، و باڵیۆزی بەناوبانگی ڕێکخراوی ئیفلیجیی مێشکی ئەمریکی بوو. لە ساڵی ٢٠١۳ خەڵاتی ھاڕۆڵد ڕەسڵی لەلایەن SAG-AFTRA وەرگرت. == ژیانی سەرەتایی == لە ٢١ی ئابی ١٩٩٢ لە [[جاکسن، میسیسیپی]] لەدایک بووە.<ref>{{cite news|date=October 10, 2016|title=ڕۆی میت لە زنجیرەی 'گۆڕانی خراپ' لەبارەی ژیان لەگەڵ ئیفلیجیی مێشکەوە|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cc-cbcJVw00&t=0|access-date=August 8, 2017|work=[[یوتیوب]]}}</ref><ref>{{cite web |date=August 18, 2017 |url=https://madison.com/birthday-rj-mitte/image_068cebe8-8444-11e7-a527-c371fb35595e.html |title=رۆژی لەدایکبوون: رۆی میت}}</ref> بە [[نەشتەرگەری قەیسەریە|نەشتەرگەریی قەیسەریی]] بەپەلە لەدایک بوو و لە کاتی لەدایکبوونیدا هەناسەی نەدەدا، کە ئەمەش بووە هۆی زیانێکی هەمیشەیی بە [[مێشک|مێشکی]].<ref>{{cite web |url=https://www.smh.com.au/entertainment/celebrity/r-j-mitte-i-have-devoted-my-life-to-my-mom-and-my-sister-20190822-p52jty.html |website=www.smh.com.au |title=ڕۆی میت: 'ژیانی خۆم تەرخان کردووە بۆ دایکم و خوشکەکەم'}}</ref> چەند هەفتەیەک دواتر لەلایەن رۆی فرانك میت جونیۆر و داینا میتەوە هەڵگیرایەوە، کە دواتر جیابوونەوە. لە تەمەنی سێ ساڵیدا تووشی ئیفلیجیی مێشک بوو، و پزیشکان قاچەکانیان خستە ناو جبسەوە بۆ ماوەی شەش مانگ بۆ ڕاستکردنەوەی پێیەکانی.<ref>{{Cite web |date=9 June 2020 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Cc-cbcJVw00&t=0 |website=یوتیوب |title=ڕۆی میت لە زنجیرەی 'گۆڕانی خراپ' لەبارەی ژیان لەگەڵ ئیفلیجیی مێشکەوە}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{commons}} {{IMDb name|2666409}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|تەلەڤیزیۆن}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|RJ Mitte}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] 1i3671rwfols8gd5p3gfgtshleoxky9 1686221 1686187 2026-10-12T22:38:26Z Bilalinfo 57400 پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار 1686221 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئاڕ جەی میت''' ({{بە ئینگلیزی| RJ Mitte، لەدایکبووی ٢١ی ئابی ١٩٩٢}}) ئەکتەرێکی ئەمریکییە، و بەشداری لە چەندین فیلمی [[سینەمای ویلایەتە یەکگرتووەکان]] کردووە. لە شاری [[جاکسن، میسیسیپی]] لەدایک بووە و گەورە بووە، لە تەمەنی سێ ساڵیدا تووشی نەخۆشیی ئیفلیجیی مێشک بوو. لە ساڵی ٢٠٠٦ ڕووی لە [[لۆس ئانجلەس|لۆس ئەنججلس]] کرد و لەگەڵ بەڕێوەبەرێکی بەھرە کەسییەکان کاری کرد بۆ دۆزینەوەی دەرفەتی نواندن کە تێیدا پەککەوتنەکەی بتوانێت پەروەردەی بینەران بکات. دوای ڕۆڵگێڕانی لاوەکی لە [[کۆمیدیای دۆخی|سیتکۆمەکاندا]]، بۆیەکەمجار بە ڕۆڵی سەرەکی وەک [[واڵتەر وایت جونیۆر]] لە زنجیرە درامای تەلەڤیزیۆنیی [[ئەی ئێم سی (کەناڵی تەلەڤیزیۆنی)|ئەی ئێم سی]] بە ناوی ''[[گۆڕانی خراپ]]'' (٢٠٠٨–٢٠١٣) بەناوبانگ بوو. ڕۆڵی لە زنجیرە درامای ھەرزەکاران و خێزانیی کەناڵی ئەی بی سی فامیلی بە ناوی ''لە لەدایکبووندا گۆڕدراو'' (٢٠١٤) و زنجیرە تەلەڤیزیۆنیی تێکەڵەی لایڤ-ئاکشن/ئەنیمەیشنی پێگەیشتووانی [[نێتفلیکس]] بە ناوی ''پاسەوانانی دادپەروەری'' (٢٠٢٢) گێڕا. لە فیلمەکانی وەک ''کێ شۆفێری دۆگ دەکات؟'' (٢٠١٦)، ''کاتی ھاوبەش'' (٢٠١٨)، کۆمیدیای سەربەخۆی ''وەستان بۆ سۆنی'' (٢٠١٩)، ''ژووری بەڕوو'' (٢٠٢٠)، و ''سەرکەوتن'' (٢٠٢١) دەرکەوت. میت داکۆکی لە تووشبووانی ئیفلیجیی مێشک و پەککەوتنەکانی تر دەکرد. وتەبێژی سندیکای ئەکتەرانی شاشە بوو بۆ ئەکتەرانی خاوەن پێداویستیی تایبەت، و باڵیۆزی بەناوبانگی ڕێکخراوی ئیفلیجیی مێشکی ئەمریکی بوو. لە ساڵی ٢٠١۳ خەڵاتی ھاڕۆڵد ڕەسڵی لەلایەن SAG-AFTRA وەرگرت. == ژیانی سەرەتایی == لە ٢١ی ئابی ١٩٩٢ لە [[جاکسن، میسیسیپی]] لەدایک بووە.<ref>{{cite news|date=October 10, 2016|title=ڕۆی میت لە زنجیرەی 'گۆڕانی خراپ' لەبارەی ژیان لەگەڵ ئیفلیجیی مێشکەوە|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cc-cbcJVw00&t=0|access-date=August 8, 2017|work=[[یوتیوب]]}}</ref><ref>{{cite web |date=August 18, 2017 |url=https://madison.com/birthday-rj-mitte/image_068cebe8-8444-11e7-a527-c371fb35595e.html |title=رۆژی لەدایکبوون: رۆی میت}}</ref> بە [[نەشتەرگەری قەیسەریە|نەشتەرگەریی قەیسەریی]] بەپەلە لەدایک بوو و لە کاتی لەدایکبوونیدا هەناسەی نەدەدا، کە ئەمەش بووە هۆی زیانێکی هەمیشەیی بە [[مێشک|مێشکی]].<ref>{{cite web |url=https://www.smh.com.au/entertainment/celebrity/r-j-mitte-i-have-devoted-my-life-to-my-mom-and-my-sister-20190822-p52jty.html |website=www.smh.com.au |title=ڕۆی میت: 'ژیانی خۆم تەرخان کردووە بۆ دایکم و خوشکەکەم'}}</ref> چەند هەفتەیەک دواتر لەلایەن رۆی فرانك میت جونیۆر و داینا میتەوە هەڵگیرایەوە، کە دواتر جیابوونەوە. لە تەمەنی سێ ساڵیدا تووشی ئیفلیجیی مێشک بوو، و پزیشکان قاچەکانیان خستە ناو جبسەوە بۆ ماوەی شەش مانگ بۆ ڕاستکردنەوەی پێیەکانی.<ref>{{Cite web |date=9 June 2020 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Cc-cbcJVw00&t=0 |website=یوتیوب |title=ڕۆی میت لە زنجیرەی 'گۆڕانی خراپ' لەبارەی ژیان لەگەڵ ئیفلیجیی مێشکەوە}}</ref> بە تێپەڕبوونی کات، جەستەی لەڕێگەی وەرزش و ڕاھێنانەوە بەھێزتر بوو. لە ساڵانی ھەرزەکارییدا ئیتر پێویستی بە ھیچ ئامێرێکی پیاسەکردن نەبوو.<ref name="CST">{{cite web |author=ناتاشا واسینۆسکی |date=October 10, 2013 |url=https://www.suntimes.com/lifestyles/23075431-423/breaking-bads-rj-mitte-talks-about-living-with-cerebral-palsy.html |work=[[شیکاگۆ سەنتایمز]] |title=رۆی میت لە زنجیرەی 'گۆڕانی خراپ' لەبارەی ژیان لەگەڵ ئیفلیجیی مێشکەوە دەدوێت}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٦دا، لەگەڵ خێزانەکەی کۆچی کرد بۆ لۆس ئەنججلس، کالیفۆرنیا، چونکە خوشکە بچووکەکەی، لاسینان کارێر، دەرفەتێکی کاری لە بەرھەمھێنانی فیلمێکدا دەستکەوت.<ref>{{cite news|last1=کالابڕۆ|first1=تینا|title=ئەکتەری «گۆڕانی خراپ» ڕۆی میت بۆی دەرکەوت کە «ڕۆڵی نموونەیی» ئامادەی کردووە بۆ ئەوەی ببێتە چالاکوان|url=https://www.post-gazette.com/tv-radio/2010/03/17/Breaking-Bad-actor-RJ-Mitte-finds-perfect-role-prepared-him-to-become-an-activist/stories/201003170257|access-date=October 20, 2015|work=[[پیتسبۆرگ پۆست-گازێت]]|date=March 17, 2010}}</ref><ref>{{cite news|last1=تێرنکویست|first1=کریستی|title=ڕۆی میت بەشداربووی «گۆڕانی خراپ» لەبارەی تواناکان، کەمئەندامییەکان و وێنەگرتن لە پۆرتلاند دەدوێت|url=https://www.oregonlive.com/movies/2010/10/breaking_bad_costar_rj_mitte_o.html|access-date=October 20, 2015|work=[[د ئەریگۆنیەن]]|date=October 21, 2010}}</ref> دوای جیابوونەوەی دایک و باوکی، لەلایەن دایکیەوە گەورە کرا. دوای ئەوەی دایکی تووشی ئیفلیجی بوو، میت لە تەمەنی ١٣ ساڵیدا بەرپرسیارەتیی دارایی خێزانەکەی لە ئەستۆ گرت، کە تا ئەو کاتە خوشکەکەشی دەگرتەوە کە لە تەمەنی ١١ ساڵیدا لەدایک بووبوو. تا ساڵی ٢٠١٥، بەردەوام بوو لە بەرپرسیارەتیی دارایی بۆ ھەردوو دایک و خوشکەکەی.<ref>{{Cite news|last=فێرگوسۆن|first=دۆنا|date=2016-02-17|title=ڕۆی میت: «گۆڕانی خراپ تەنانەت منی نەکردە ملیۆنێرێک»|language=en-GB|work=دەیلی تێلیگراف|url=https://www.telegraph.co.uk/money/fame-fortune/rj-mitte-breaking-bad-didnt-even-make-me-a-millionaire/|access-date=2022-04-03|issn=0307-1235}}</ref> == فیلمۆگرافی == === فیلم === {| class="wikitable sortable" !ساڵ !ناونیشان !ڕۆڵ !تێبینییەکان |- |٢٠١١ |''قەدپاڵ'' | |فیلمی کورت |- |٢٠١٣ |''ماڵی دواین شتەکان'' |تیم | |- |٢٠١٥ |''دیکسیلەند'' |سی جی | |- |٢٠١٦ |''کێ شۆفێری دۆگ دەکات؟'' |دۆگ | |- |٢٠١٧ |''بیرکردنەوە'' |برێندان | |- | rowspan="3" |٢٠١٨ |''کاتی ھاوبەش'' |تۆم | |- |''کوپیدی خانەنشینکراو'' |ڕۆی |فیلمی کورت |- |''ڕووبارەکە خوێناوی دەبێت.'' |ئەفسەر تۆماس | |- | rowspan="2" |٢٠١٩ |''وەستان بۆ سۆنی'' |تراڤیس | |- |''کارۆلی زەنگەکان'' |سکۆت جۆنسن |<ref>{{cite web |url=https://specialneedsresourcefoundationofsandiego.com/inclusion-films-produces-the-award-winning-film-carol-of-the-bells/ |title=دامەزراوەی فیلمی ئینکلۆژن فیلمی خەڵاتکراوی کارۆلی زەنگەکان بەرهەم دەهێنێت |publisher=بنکەی ڕەسەنە پێویستە تایبەتەکانی سان دیێگۆ}}</ref> |- | rowspan="2" |٢٠٢٠ |''یارییەک نییە'' |خۆی |دیکۆمێنتاری |- |''ژووری بەڕوو'' |ستێڤ | |- |٢٠٢١ |''سەرکەوتن'' |مایك |هەروەھا وەک بەرھەمھێنەری جێبەجێکار<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/COWkLCBnnBc/ |website=instagram.com |title=ئەمڕۆ بڵاوبووەوە! لە سینەماکانی سینیمارک «سەرکەوتن» چیرۆکی قوتابییەکی پۆلی کۆتایی ئامادەیی لە دەیەی ١٩٨٠ دەگێڕێتەوە کە دەیەوێت ببێتە ئەندامی تیمی زۆرانبازی. لەبەر ئەوەی تووشی ئیفلیجیی مێشکە، تەنانەت پێگەیشتووەکانیش کە سەرسامن بە بڕیارەکەیان — وەک ڕاهێنەر وارن (تیرێنس هاوارد)، کە وانەی وەرزش بە مایك دەڵێتەوە، و باوکی تەنهای مایك (جۆناتان شایک) — لە سەرەتادا باوەڕ ناکەن کە ئەو بتوانێت ئەمە بکات. لە دەرهێنانی برێت لێنارد، فیلمەکە لە ئەزموونەکانی سیناریۆنووسەکەیەوە سەرچاوەی گرتووە، مایکل د. کۆفی. سەرکەوتن بە پۆلێنکردنی PG-13. توندوتیژیی زۆرانبازی. ماوەی نمایش: ١ کاتژمێر و ٤٠ خولەک. لە سینەماکاندا.}}</ref> |- |٢٠٢٣ |''نەبینراو'' |تۆمی ئۆڵسن |<ref>{{cite web |date=March 16, 2023 |url=https://deadline.com/2023/03/rj-mitte-movie-the-unseen-release-date-gravitas-ventures-1235301702/ |website=deadline.com |title=فیلمی تریلەری جێنیفەر ئەی گۆدمن «نەبینراو» بە بەشداریی ڕۆی میت ئەکتەری «گۆڕانی خراپ» لەلایەن گراڤیتاس ڤێنچەرزەوە کڕدرا}}</ref> |- |٢٠٢٥ |''وێستهمپتن'' |فیتز | |} === تەلەفیزیۆن === {| class="wikitable sortable" !ساڵ !ناونیشان !ڕۆڵ !تێبینییەکان |- |٢٠٠٦ |''هەمووان ڕقیان لە کریسە'' |ئەندامی ئامادەبووان |بێناونیشان؛ ئەڵقە: «هەمووان ڕقیان لە هەڵبژاردنەکانە»<ref>{{Cite web |date=2014-10-30 |url=https://untitled-magazine.com/rj-mitte-opens-up-about-living-with-a-disability-acting-dating-and-hollywood-exclusive-interview/ |access-date=2026-10-12 |language=en-US |title=ڕۆی میت لەبارەی ژیان لەگەڵ کەمئەندامی، نواندن، پەیوەندیی خۆشەویستی و هۆلیوود دەدوێت - چاوپێکەوتنی تایبەت {{!}} گۆڤاری ئەنتیتڵد}}</ref> |- |٢٠٠٧ |''هانا مۆنتانا'' |یاریزانی قوتابخانە |بێناونیشان؛ ئەڵقە: «بیگەرەوەی قوتابخانە»<ref>{{cite web |last=کلێمنتس |first=ئیرین |date=September 18, 2013 |url=https://www.huffpost.com/entry/rj-mitte-miley-cyrus_n_3947385 |access-date=1 September 2023 |website=هافینگتۆن پۆست |title=ڕۆی میت و مایلی سایرس پێکەوە لە «هانا مۆنتانا» دەرکەوتن}}</ref> |- |٢٠٠٨–٢٠١٣ |''[[گۆڕانی خراپ]]'' |[[واڵتەر وایت جونیۆر]] |ڕۆڵی سەرەکی |- |٢٠١٣ |''ڤێگاس'' |ڕەس ئۆستەر |ئەڵقە: «پایوتس» |- |٢٠١٤ |''لە لەدایکبووندا گۆڕدراو'' |کامپبێڵ بینگمان |ڕۆڵی دووبارەبووەوە؛ ٩ ئەڵقە |- |٢٠١٦ |''رۆبۆت چیکن'' |واڵتەر وایت جونیۆر (دەنگ) |ئەڵقە: «خۆراک»<ref>{{cite web |last=ڕۆن |first=جەیک |date=<!--دیاری نەکراوە--> |url=https://www.movieranker.com/articles/rj-mitte-exclusive |access-date=September 1, 2023 |website=مووی ڕانکەر |title=تایبەت: ڕۆی میت ئامادەیە بۆ گوتنی دەنگی «واڵتەر وایت جونیۆر» لە فیلمێکی رۆبۆت چیکن}}</ref> |- | rowspan="2" |٢٠١٧ |''دوورگەی بەناوبانگان لەگەڵ بێر گریڵس'' |بەشداربوو |وەرزی ٢ |- |''چانس'' |نەخۆش لە کۆنفرانسدا |ئەڵقە: «بەرهەمە کۆکراوەکانی ویلیام شەکسپیر» |- |٢٠١٨ |''ئەم نزیکانە'' |سۆلۆمۆن |ئەڵقە: «ئێمە کێین» |- |٢٠١٩ |''ئۆپۆکالایپسی ئێستا'' |لیف |ڕۆڵی دووبارەبووەوە؛ ٢ ئەڵقە |- |٢٠٢٢ |''پاسەوانانی دادپەروەری'' |میند مەستەر |ڕۆڵی سەرەکی |} === کلیپە مۆسیقییەکان === {| class="wikitable sortable" !ساڵ !ناونیشان !هونەرمەند !تێبینییەکان |- | rowspan="2" |٢٠١٣ |«پەنجەی مردوو» |هۆلیوود ئەندید | |- |«ئاهەنگ بگێڕە وەکو ئەوەی سبەی کۆتایی جیهان بێت» |ستیل پانتەر | |- | rowspan="2" |٢٠١٦ |«ئەگەر بەرزببمەوە» |ناسان باث تیڤس | |- |«لە تاریکیدا» |٣ دۆرز دەون | |- | rowspan="1" |٢٠٢٤ |«هەرگیز بەڕاستی نەدەزانی» |کامرۆن مارلۆوی |<ref>{{cite web |date=December 6, 2024 |url=https://www.antimusic.com/p/24/1206kameron_marlowe_recruits_breaking_bad_star_for_never_really_know_video.shtml |website=www.antimusic.com |title=کامرۆن مارلۆوی ئەکتەری گۆڕانی خراپ بۆ کڵێپی «هەرگیز بەڕاستی نەدەزانی» بەکار دەهێنێت}}</ref> |- |} == خەڵاتەکان و کاندیدکردنەکان == {| class="wikitable sortable" !خەڵات !ساڵ !پۆل !پرۆژە !ئەنجام |- |خەڵاتەکانی دەستڕگەیشتن بە میدیا |٢٠١٣ |خەڵاتی SAG-AFTRA ھاڕۆڵد ڕەسڵ |''[[گۆڕانی خراپ]]''|| {{included|Awarded}}<ref name="2013MAA"/> |- | rowspan="3" |[[خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرەکانی شاشە]] |٢٠١٢ |باشترین کۆمەڵە لە زنجیرە درامایەکدا |''[[گۆڕانی خراپ]]''|| {{nom}}<ref name="18SAGA">{{cite web|url=https://www.sagawards.org/awards/nominees-and-recipients/18th-annual-screen-actors-guild-awards|title=١٨ەمین خەڵاتی ساڵانەی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە|date=January 29, 2012|work=[[خەڵاتەکانی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە]]}}</ref> |- |٢٠١٣ |باشترین کۆمەڵە لە زنجیرە درامایەکدا |''[[گۆڕانی خراپ]]''|| {{nom}}<ref name="19SAGA">{{cite web|url=https://www.sagawards.org/awards/nominees-and-recipients/19th-annual-screen-actors-guild-awards|title=١٩ەمین خەڵاتی ساڵانەی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە|date=January 27, 2013|work=[[خەڵاتەکانی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە]]}}</ref> |- |٢٠١٤ |باشترین کۆمەڵە لە زنجیرە درامایەکدا |''[[گۆڕانی خراپ]]''|| {{won}}<ref name="20SAGA">{{cite web|url=https://www.sagawards.org/awards/nominees-and-recipients/20th-annual-screen-actors-guild-awards|title=٢٠ەمین خەڵاتی ساڵانەی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە|date=January 18, 2014|work=[[خەڵاتەکانی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە]]}}</ref> |- |خەڵاتی هونەرمەندی گەنج |٢٠١٢ |باشترین ڕۆڵگێڕان لە زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیدا - ئەکتەری گەنجی دووبارەبووەوە تەمەن ١٧–٢١ |''[[گۆڕانی خراپ]]''|| {{nom}}<ref name="34YAA">{{cite web|url=http://www.youngartistawards.org/noms34.html|title=٣٤ەمین خەڵاتی ساڵانەی هونەرمەندی گەنج|date=May 5, 2013|work=[[خەڵاتی هونەرمەندی گەنج]]}}</ref> |} == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{commons}} {{IMDb name|2666409}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|تەلەڤیزیۆن}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|RJ Mitte}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] g2na68xbvbc7ct8akwej8iab8wumm5u 1686406 1686221 2026-10-13T09:07:05Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1686406 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئاڕ جەی میت''' ({{بە ئینگلیزی| RJ Mitte، لەدایکبووی ٢١ی ئابی ١٩٩٢}}) ئەکتەرێکی ئەمریکییە، و بەشداری لە چەندین فیلمی [[سینەمای ویلایەتە یەکگرتووەکان]] کردووە. لە شاری [[جاکسن، میسیسیپی]] لەدایک بووە و گەورە بووە، لە تەمەنی سێ ساڵیدا تووشی نەخۆشیی ئیفلیجیی مێشک بوو. لە ساڵی ٢٠٠٦ ڕووی لە [[لۆس ئانجلەس|لۆس ئەنججلس]] کرد و لەگەڵ بەڕێوەبەرێکی بەھرە کەسییەکان کاری کرد بۆ دۆزینەوەی دەرفەتی نواندن کە تێیدا پەککەوتنەکەی بتوانێت پەروەردەی بینەران بکات. دوای ڕۆڵگێڕانی لاوەکی لە [[کۆمیدیای دۆخی|سیتکۆمەکاندا]]، بۆیەکەمجار بە ڕۆڵی سەرەکی وەک [[واڵتەر وایت جونیۆر]] لە زنجیرە درامای تەلەڤیزیۆنیی [[ئەی ئێم سی (کەناڵی تەلەڤیزیۆنی)|ئەی ئێم سی]] بە ناوی ''[[گۆڕانی خراپ]]'' (٢٠٠٨–٢٠١٣) بەناوبانگ بوو. ڕۆڵی لە زنجیرە درامای ھەرزەکاران و خێزانیی کەناڵی ئەی بی سی فامیلی بە ناوی ''لە لەدایکبووندا گۆڕدراو'' (٢٠١٤) و زنجیرە تەلەڤیزیۆنیی تێکەڵەی لایڤ-ئاکشن/ئەنیمەیشنی پێگەیشتووانی [[نێتفلیکس]] بە ناوی ''پاسەوانانی دادپەروەری'' (٢٠٢٢) گێڕا. لە فیلمەکانی وەک ''کێ شۆفێری دۆگ دەکات؟'' (٢٠١٦)، ''کاتی ھاوبەش'' (٢٠١٨)، کۆمیدیای سەربەخۆی ''وەستان بۆ سۆنی'' (٢٠١٩)، ''ژووری بەڕوو'' (٢٠٢٠)، و ''سەرکەوتن'' (٢٠٢١) دەرکەوت. میت داکۆکی لە تووشبووانی ئیفلیجیی مێشک و پەککەوتنەکانی تر دەکرد. وتەبێژی سندیکای ئەکتەرانی شاشە بوو بۆ ئەکتەرانی خاوەن پێداویستیی تایبەت، و باڵیۆزی بەناوبانگی ڕێکخراوی ئیفلیجیی مێشکی ئەمریکی بوو. لە ساڵی ٢٠١۳ خەڵاتی ھاڕۆڵد ڕەسڵی لەلایەن SAG-AFTRA وەرگرت. == ژیانی سەرەتایی == لە ٢١ی ئابی ١٩٩٢ لە [[جاکسن، میسیسیپی]] لەدایک بووە.<ref>{{cite news|date=October 10, 2016|title=ڕۆی میت لە زنجیرەی 'گۆڕانی خراپ' لەبارەی ژیان لەگەڵ ئیفلیجیی مێشکەوە|url=https://www.youtube.com/watch?v=Cc-cbcJVw00&t=0|access-date=August 8, 2017|work=[[یوتیوب]]}}</ref><ref>{{cite web |date=August 18, 2017 |url=https://madison.com/birthday-rj-mitte/image_068cebe8-8444-11e7-a527-c371fb35595e.html |title=رۆژی لەدایکبوون: رۆی میت}}</ref> بە [[نەشتەرگەری قەیسەریە|نەشتەرگەریی قەیسەریی]] بەپەلە لەدایک بوو و لە کاتی لەدایکبوونیدا هەناسەی نەدەدا، کە ئەمەش بووە هۆی زیانێکی هەمیشەیی بە [[مێشک|مێشکی]].<ref>{{cite web |url=https://www.smh.com.au/entertainment/celebrity/r-j-mitte-i-have-devoted-my-life-to-my-mom-and-my-sister-20190822-p52jty.html |website=www.smh.com.au |title=ڕۆی میت: 'ژیانی خۆم تەرخان کردووە بۆ دایکم و خوشکەکەم'}}</ref> چەند هەفتەیەک دواتر لەلایەن رۆی فرانك میت جونیۆر و داینا میتەوە هەڵگیرایەوە، کە دواتر جیابوونەوە. لە تەمەنی سێ ساڵیدا تووشی ئیفلیجیی مێشک بوو، و پزیشکان قاچەکانیان خستە ناو جبسەوە بۆ ماوەی شەش مانگ بۆ ڕاستکردنەوەی پێیەکانی.<ref>{{Cite web |date=9 June 2020 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Cc-cbcJVw00&t=0 |website=یوتیوب |title=ڕۆی میت لە زنجیرەی 'گۆڕانی خراپ' لەبارەی ژیان لەگەڵ ئیفلیجیی مێشکەوە}}</ref> بە تێپەڕبوونی کات، جەستەی لەڕێگەی وەرزش و ڕاھێنانەوە بەھێزتر بوو. لە ساڵانی ھەرزەکارییدا ئیتر پێویستی بە ھیچ ئامێرێکی پیاسەکردن نەبوو.<ref name="CST">{{cite web |author=ناتاشا واسینۆسکی |date=October 10, 2013 |url=https://www.suntimes.com/lifestyles/23075431-423/breaking-bads-rj-mitte-talks-about-living-with-cerebral-palsy.html |work=[[شیکاگۆ سەنتایمز]] |title=رۆی میت لە زنجیرەی 'گۆڕانی خراپ' لەبارەی ژیان لەگەڵ ئیفلیجیی مێشکەوە دەدوێت}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٦دا، لەگەڵ خێزانەکەی کۆچی کرد بۆ لۆس ئەنججلس، کالیفۆرنیا، چونکە خوشکە بچووکەکەی، لاسینان کارێر، دەرفەتێکی کاری لە بەرھەمھێنانی فیلمێکدا دەستکەوت.<ref>{{cite news|last1=کالابڕۆ|first1=تینا|title=ئەکتەری «گۆڕانی خراپ» ڕۆی میت بۆی دەرکەوت کە «ڕۆڵی نموونەیی» ئامادەی کردووە بۆ ئەوەی ببێتە چالاکوان|url=https://www.post-gazette.com/tv-radio/2010/03/17/Breaking-Bad-actor-RJ-Mitte-finds-perfect-role-prepared-him-to-become-an-activist/stories/201003170257|access-date=October 20, 2015|work=[[پیتسبۆرگ پۆست-گازێت]]|date=March 17, 2010}}</ref><ref>{{cite news|last1=تێرنکویست|first1=کریستی|title=ڕۆی میت بەشداربووی «گۆڕانی خراپ» لەبارەی تواناکان، کەمئەندامییەکان و وێنەگرتن لە پۆرتلاند دەدوێت|url=https://www.oregonlive.com/movies/2010/10/breaking_bad_costar_rj_mitte_o.html|access-date=October 20, 2015|work=[[د ئەریگۆنیەن]]|date=October 21, 2010}}</ref> دوای جیابوونەوەی دایک و باوکی، لەلایەن دایکیەوە گەورە کرا. دوای ئەوەی دایکی تووشی ئیفلیجی بوو، میت لە تەمەنی ١٣ ساڵیدا بەرپرسیارەتیی دارایی خێزانەکەی لە ئەستۆ گرت، کە تا ئەو کاتە خوشکەکەشی دەگرتەوە کە لە تەمەنی ١١ ساڵیدا لەدایک بووبوو. تا ساڵی ٢٠١٥، بەردەوام بوو لە بەرپرسیارەتیی دارایی بۆ ھەردوو دایک و خوشکەکەی.<ref>{{Cite news|last=فێرگوسۆن|first=دۆنا|date=2016-02-17|title=ڕۆی میت: «گۆڕانی خراپ تەنانەت منی نەکردە ملیۆنێرێک»|language=en-GB|work=دەیلی تێلیگراف|url=https://www.telegraph.co.uk/money/fame-fortune/rj-mitte-breaking-bad-didnt-even-make-me-a-millionaire/|access-date=2022-04-03|issn=0307-1235}}</ref> == فیلمۆگرافی == === فیلم === {| class="wikitable sortable" !ساڵ !ناونیشان !ڕۆڵ !تێبینییەکان |- |٢٠١١ |''قەدپاڵ'' | |فیلمی کورت |- |٢٠١٣ |''ماڵی دواین شتەکان'' |تیم | |- |٢٠١٥ |''دیکسیلەند'' |سی جی | |- |٢٠١٦ |''کێ شۆفێری دۆگ دەکات؟'' |دۆگ | |- |٢٠١٧ |''بیرکردنەوە'' |برێندان | |- | rowspan="3" |٢٠١٨ |''کاتی ھاوبەش'' |تۆم | |- |''کوپیدی خانەنشینکراو'' |ڕۆی |فیلمی کورت |- |''ڕووبارەکە خوێناوی دەبێت.'' |ئەفسەر تۆماس | |- | rowspan="2" |٢٠١٩ |''وەستان بۆ سۆنی'' |تراڤیس | |- |''کارۆلی زەنگەکان'' |سکۆت جۆنسن |<ref>{{cite web |url=https://specialneedsresourcefoundationofsandiego.com/inclusion-films-produces-the-award-winning-film-carol-of-the-bells/ |title=دامەزراوەی فیلمی ئینکلۆژن فیلمی خەڵاتکراوی کارۆلی زەنگەکان بەرهەم دەهێنێت |publisher=بنکەی ڕەسەنە پێویستە تایبەتەکانی سان دیێگۆ}}</ref> |- | rowspan="2" |٢٠٢٠ |''یارییەک نییە'' |خۆی |دیکۆمێنتاری |- |''ژووری بەڕوو'' |ستێڤ | |- |٢٠٢١ |''سەرکەوتن'' |مایك |هەروەھا وەک بەرھەمھێنەری جێبەجێکار<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/COWkLCBnnBc/ |website=instagram.com |title=ئەمڕۆ بڵاوبووەوە! لە سینەماکانی سینیمارک «سەرکەوتن» چیرۆکی قوتابییەکی پۆلی کۆتایی ئامادەیی لە دەیەی ١٩٨٠ دەگێڕێتەوە کە دەیەوێت ببێتە ئەندامی تیمی زۆرانبازی. لەبەر ئەوەی تووشی ئیفلیجیی مێشکە، تەنانەت پێگەیشتووەکانیش کە سەرسامن بە بڕیارەکەیان — وەک ڕاهێنەر وارن (تیرێنس هاوارد)، کە وانەی وەرزش بە مایك دەڵێتەوە، و باوکی تەنهای مایك (جۆناتان شایک) — لە سەرەتادا باوەڕ ناکەن کە ئەو بتوانێت ئەمە بکات. لە دەرهێنانی برێت لێنارد، فیلمەکە لە ئەزموونەکانی سیناریۆنووسەکەیەوە سەرچاوەی گرتووە، مایکل د. کۆفی. سەرکەوتن بە پۆلێنکردنی PG-13. توندوتیژیی زۆرانبازی. ماوەی نمایش: ١ کاتژمێر و ٤٠ خولەک. لە سینەماکاندا.}}</ref> |- |٢٠٢٣ |''نەبینراو'' |تۆمی ئۆڵسن |<ref>{{cite web |date=March 16, 2023 |url=https://deadline.com/2023/03/rj-mitte-movie-the-unseen-release-date-gravitas-ventures-1235301702/ |website=deadline.com |title=فیلمی تریلەری جێنیفەر ئەی گۆدمن «نەبینراو» بە بەشداریی ڕۆی میت ئەکتەری «گۆڕانی خراپ» لەلایەن گراڤیتاس ڤێنچەرزەوە کڕدرا}}</ref> |- |٢٠٢٥ |''وێستهمپتن'' |فیتز | |} === تەلەفیزیۆن === {| class="wikitable sortable" !ساڵ !ناونیشان !ڕۆڵ !تێبینییەکان |- |٢٠٠٦ |''هەمووان ڕقیان لە کریسە'' |ئەندامی ئامادەبووان |بێناونیشان؛ ئەڵقە: «هەمووان ڕقیان لە هەڵبژاردنەکانە»<ref>{{Cite web |date=2014-10-30 |url=https://untitled-magazine.com/rj-mitte-opens-up-about-living-with-a-disability-acting-dating-and-hollywood-exclusive-interview/ |access-date=2026-10-12 |language=en-US |title=ڕۆی میت لەبارەی ژیان لەگەڵ کەمئەندامی، نواندن، پەیوەندیی خۆشەویستی و هۆلیوود دەدوێت - چاوپێکەوتنی تایبەت {{!}} گۆڤاری ئەنتیتڵد}}</ref> |- |٢٠٠٧ |''هانا مۆنتانا'' |یاریزانی قوتابخانە |بێناونیشان؛ ئەڵقە: «بیگەرەوەی قوتابخانە»<ref>{{cite web |last=کلێمنتس |first=ئیرین |date=September 18, 2013 |url=https://www.huffpost.com/entry/rj-mitte-miley-cyrus_n_3947385 |access-date=1 September 2023 |website=هافینگتۆن پۆست |title=ڕۆی میت و مایلی سایرس پێکەوە لە «هانا مۆنتانا» دەرکەوتن}}</ref> |- |٢٠٠٨–٢٠١٣ |''[[گۆڕانی خراپ]]'' |[[واڵتەر وایت جونیۆر]] |ڕۆڵی سەرەکی |- |٢٠١٣ |''ڤێگاس'' |ڕەس ئۆستەر |ئەڵقە: «پایوتس» |- |٢٠١٤ |''لە لەدایکبووندا گۆڕدراو'' |کامپبێڵ بینگمان |ڕۆڵی دووبارەبووەوە؛ ٩ ئەڵقە |- |٢٠١٦ |''رۆبۆت چیکن'' |واڵتەر وایت جونیۆر (دەنگ) |ئەڵقە: «خۆراک»<ref>{{cite web |last=ڕۆن |first=جەیک |date=<!--دیاری نەکراوە--> |url=https://www.movieranker.com/articles/rj-mitte-exclusive |access-date=September 1, 2023 |website=مووی ڕانکەر |title=تایبەت: ڕۆی میت ئامادەیە بۆ گوتنی دەنگی «واڵتەر وایت جونیۆر» لە فیلمێکی رۆبۆت چیکن}}</ref> |- | rowspan="2" |٢٠١٧ |''دوورگەی بەناوبانگان لەگەڵ بێر گریڵس'' |بەشداربوو |وەرزی ٢ |- |''چانس'' |نەخۆش لە کۆنفرانسدا |ئەڵقە: «بەرهەمە کۆکراوەکانی ویلیام شەکسپیر» |- |٢٠١٨ |''ئەم نزیکانە'' |سۆلۆمۆن |ئەڵقە: «ئێمە کێین» |- |٢٠١٩ |''ئۆپۆکالایپسی ئێستا'' |لیف |ڕۆڵی دووبارەبووەوە؛ ٢ ئەڵقە |- |٢٠٢٢ |''پاسەوانانی دادپەروەری'' |میند مەستەر |ڕۆڵی سەرەکی |} === کلیپە مۆسیقییەکان === {| class="wikitable sortable" !ساڵ !ناونیشان !هونەرمەند !تێبینییەکان |- | rowspan="2" |٢٠١٣ |«پەنجەی مردوو» |هۆلیوود ئەندید | |- |«ئاهەنگ بگێڕە وەکو ئەوەی سبەی کۆتایی جیهان بێت» |ستیل پانتەر | |- | rowspan="2" |٢٠١٦ |«ئەگەر بەرزببمەوە» |ناسان باث تیڤس | |- |«لە تاریکیدا» |٣ دۆرز دەون | |- | rowspan="1" |٢٠٢٤ |«هەرگیز بەڕاستی نەدەزانی» |کامرۆن مارلۆوی |<ref>{{cite web |date=December 6, 2024 |url=https://www.antimusic.com/p/24/1206kameron_marlowe_recruits_breaking_bad_star_for_never_really_know_video.shtml |website=www.antimusic.com |title=کامرۆن مارلۆوی ئەکتەری گۆڕانی خراپ بۆ کڵێپی «هەرگیز بەڕاستی نەدەزانی» بەکار دەهێنێت}}</ref> |- |} == خەڵاتەکان و کاندیدکردنەکان == {| class="wikitable sortable" !خەڵات !ساڵ !پۆل !پرۆژە !ئەنجام |- |خەڵاتەکانی دەستڕگەیشتن بە میدیا |٢٠١٣ |خەڵاتی SAG-AFTRA ھاڕۆڵد ڕەسڵ |''[[گۆڕانی خراپ]]''|| {{included|Awarded}}<ref name="2013MAA"/> |- | rowspan="3" |[[خەڵاتی ڕێکخراوی ئەکتەرەکانی شاشە]] |٢٠١٢ |باشترین کۆمەڵە لە زنجیرە درامایەکدا |''[[گۆڕانی خراپ]]''|| {{nom}}<ref name="18SAGA">{{cite web|url=https://www.sagawards.org/awards/nominees-and-recipients/18th-annual-screen-actors-guild-awards|title=١٨ەمین خەڵاتی ساڵانەی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە|date=January 29, 2012|work=[[خەڵاتەکانی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە]]}}</ref> |- |٢٠١٣ |باشترین کۆمەڵە لە زنجیرە درامایەکدا |''[[گۆڕانی خراپ]]''|| {{nom}}<ref name="19SAGA">{{cite web|url=https://www.sagawards.org/awards/nominees-and-recipients/19th-annual-screen-actors-guild-awards|title=١٩ەمین خەڵاتی ساڵانەی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە|date=January 27, 2013|work=[[خەڵاتەکانی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە]]}}</ref> |- |٢٠١٤ |باشترین کۆمەڵە لە زنجیرە درامایەکدا |''[[گۆڕانی خراپ]]''|| {{won}}<ref name="20SAGA">{{cite web|url=https://www.sagawards.org/awards/nominees-and-recipients/20th-annual-screen-actors-guild-awards|title=٢٠ەمین خەڵاتی ساڵانەی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە|date=January 18, 2014|work=[[خەڵاتەکانی سەندیکای ئەکتەرانی شاشە]]}}</ref> |- |خەڵاتی هونەرمەندی گەنج |٢٠١٢ |باشترین ڕۆڵگێڕان لە زنجیرەیەکی تەلەڤیزیۆنیدا - ئەکتەری گەنجی دووبارەبووەوە تەمەن ١٧–٢١ |''[[گۆڕانی خراپ]]''|| {{nom}}<ref name="34YAA">{{cite web|url=http://www.youngartistawards.org/noms34.html|title=٣٤ەمین خەڵاتی ساڵانەی هونەرمەندی گەنج|date=May 5, 2013|work=[[خەڵاتی هونەرمەندی گەنج]]}}</ref> |} == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == {{commons}} {{IMDb name|2666409}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|تەلەڤیزیۆن}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|RJ Mitte}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٢]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە لویسینیا]] [[پۆل:دوایین مردنەکان]] iitp10s0zeyyca7ingo2566hdkwj8n3 0 255105 1686110 1678049 2026-10-12T19:40:33Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.6 1686110 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''ئادەم دیڤاین''' ({{بە ئینگلیزی|Adam DeVine}}؛ لەدایکبووی ٧ی تشرینی دووەمی ١٩٨٣ لە [[واتەرو، ئایۆوا]]) [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]]یە. لە ٢٠٠٦ دەستی بە چالاکی کردووە. بەشداریی لە فیلمەکانی [[ئاوازی دەنگی تەواو ٢]] و [[ئاوازی دەنگی تەواو]]دا کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> ==ژیانی سەرەتایی== دیڤاین لە [[واتەرلوو، ئایۆوا]] لەدایکبووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Steffen |یەکەم=Amie |ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |سەردێڕ=Waterloo Native Becomes a 'Workaholic' |ناونیشان=http://wcfcourier.com/entertainment/waterloo-native-becomes-a-workaholic/article_6a50362c-45ec-11e1-8f4f-0019bb2963f4.html |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |وێبگە=Waterloo Cedar Falls Courier |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160629065017/http://wcfcourier.com/entertainment/waterloo-native-becomes-a-workaholic/article_6a50362c-45ec-11e1-8f4f-0019bb2963f4.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦ |url-status=dead}}</ref><ref name="Omaha">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Fishbach |یەکەم=Bob |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠١٣|سەردێڕ=Adam DeVine, Omaha native, scores recurring role in 'Modern Family' |ئیش=[[Omaha World-Herald]] |ناونیشان=http://www.omaha.com/article/20130809/GO/308099869 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20131016111731/http://www.omaha.com/article/20130809/GO/308099869 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Devine |یەکەم=Adam |ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Watch HoUse PaRty tonight as a bday present to me! Ill give u the gift of @RonFunches @BrentMorin and @DrennonDavis. |ناونیشان=https://www.twitter.com/ADAMDevine/status/398611948704522241 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Twitter]]}}</ref> کوڕی دێنیس و پێنی دیڤاینە.<ref name="Omaha" /> ئەو لە [[ئۆماھا، نیبراسکا]] گەورە بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Reist |یەکەم=Margaret Reist |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ |سەردێڕ=Nebraska native Adam Devine defines his home state's slang |ناونیشان=https://journalstar.com/news/local/nebraska-native-adam-Devine-defines-his-home-state-s-slang/article_693352e7-e8de-5ffc-b207-b3371b4c8253.html |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٠ |newspaper=[[Lincoln Journal Star]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191208014006/https://journalstar.com/news/local/nebraska-native-adam-devine-defines-his-home-state-s-slang/article_693352e7-e8de-5ffc-b207-b3371b4c8253.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |url-status=dead}}</ref> و لە ساڵی ٢٠٠٢ لە [[خوێندنگەی ئامادەیی میلارد ساوس]] دەرچووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Fry |یەکەم=Melissa |ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Omaha actor to appear on episode of 'Modern Family' |ئیش=KETV NewsWatch 7 |ناونیشان=https://www.ketv.com/article/omaha-actor-to-appear-on-episode-of-modern-family/7642590 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢١|وتەگێڕانەوە=Adam Devine grew up in Omaha and graduated from Millard South High School in 2002.}}</ref> ئەو چووەتە [[کۆلێژی ئۆرەنج کۆست]]؛ ھاوڕێ و نواندنکاری ھاوکاری داھاتووی [[بلەیک ئاندەرسن]] لەوێ ھاوپۆلی بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=HuffPost Live |ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠١٣|سەردێڕ='Workaholics' Cast Tells Origins Of 'Get Weird' |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211107/gt9VaUl_G8E |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[YouTube]]}}{{cbignore}}</ref> لە حوزەیرانی ١٩٩٥، کاتێک دیڤاین تەمەنی ١١ ساڵ بوو، بە پاسکیلەکەیەوە بە شەقامێکی ئۆماھادا دەڕۆیشت. دوای ئەوەی چاوەڕێی سێ بارھەڵگری چیمەنتۆی کرد تێپەڕن، بارھەڵگرێکی چوارەم، کە بەھۆی ھاتووچۆی ئاراستەی پێچەوانەوە نەیبینیبوو، کاتێک لە شەقامەکەدا بوو لێیدا. دوو تایەی یەکەمی بارھەڵگرە ٤٢ تۆنییەکە بەسەریدا ڕۆیشتن و ٥٠٠ پێ (١٥٠ مەتر) خلیسکا. بێھۆش بوو، تووشی [[شۆکی توند]] بوو، و کەوتە [[کۆما]]وە. بەپەلە گەیەنرایە [[چاودێریی ورد]]، لەوێ دوای دوو ھەفتە بەئاگا ھاتەوە. ھەموو [[ئێسک]]ەکانی ھەردوو قاچی شکا بوون، و قاچەکانی لە خوار ئەژنۆیەوە پان ببوونەوە. پێستی قاچەکانی داڕما بوو، [[سستبوونی سییەکان|سییەکی داڕماو]]، چەند [[پەراسوو]]یەکی شکاوی ھەبوو، و تووشی چەندین ھەوکردن بوو. لەو کاتەدا نەدەزانرا کە ئایا جارێکی تر دەتوانێت ڕێ بکات یان نا، و لە ماوەی چەند ساڵی دواتردا ٢٦ نەشتەرگەریی بۆ ئەنجامدرا و زۆربەی کاتەکانی لەسەر کورسیی کەمئەندامان بەسەر دەبرد. بەھۆی سەختیی برینەکانیەوە، دیڤاین لە ژێر مەترسییەکی زۆری بڕینەوەی قاچەکانیدا بوو، و تووشی [[سستبوونی فرەئەندامەکان]] ببوو. ئەوە دەرکەوت کە ھۆکاری ئەوەی نەکوژرا ئەوە بوو کە پاسکیلەکەی تەواوی ھێزی بارھەڵگرەکەی بەرکەوتبوو.<ref name="ketv.com" /> دیڤاین جووڵەی تەواوەتی بۆ گەڕایەوە بەڵام تا ئێستاش شوێنەواری برینی زۆر لەسەر قاچەکانی ماوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Adam DeVine Biography |ناونیشان=https://www.tvguide.com/celebrities/adam-Devine/bio/324819 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130115183122/http://www.tvguide.com/celebrities/adam-Devine/bio/324819 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|وێبگە=[[TV Guide]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|دوایین=Franich |یەکەم=Darren |ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=Adam Devine's origin story: Getting hit by a cement truck |ناونیشان=https://ew.com/article/2016/07/08/adam-Devine-origin-story-getting-hit-cement-truck/ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٠|magazine=[[Entertainment Weekly]]}}</ref> ئەو وتی، «بەڕاستی سەخت بوو چونکە دەبوو دووبارە فێری ڕۆیشتن، وەستان، دانیشتن و ھەموو شتێک ببمەوە. قاچەکانم بە تەواوی تێکچووبوون. پێم وایە ئەو ئەزموونە یارمەتیدام تێبگەم کە ھەموو شتێک ئەگەری ھەیە.»<ref name="ketv.com">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fry |یەکەم=Melissa |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠١٦|سەردێڕ=Adam Devine visits UNL to promote new movie |ناونیشان=http://www.ketv.com/article/adam-Devine-visits-unl-to-promote-new-movie-1/7659841 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200726151633/https://www.ketv.com/article/adam-devine-visits-unl-to-promote-new-movie-1/7659841 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=[[KETV]]}}</ref> بۆ بەسەربردنی کاتەکانی پەیوەندی بە ڕادیۆ ناوخۆییەکەیانەوە دەکرد و لاسایی کەسایەتییە ناودارەکانی دەکردەوە بۆ ئەوەی خۆی و کەسانی تری پێ کاتبەسەر ببات.<ref name=":0">Shepard, D. (Host). (2019). ''[https://web.archive.org/web/20191008093217/https://armchairexpertpod.com/pods/adam-devine Armchair Expert]'' [Audio podcast].</ref> دوای گەڕانەوەی بۆ خوێندنگە، تووشی چەوساندنەوە دەبوو، بەڵام وەک ڕێگەیەک بۆ دوورخستنەوەی سەرنج لە برینەکانی، نوکتەی دەگێڕایەوە. دواتر وتی کە ئەزموونەکانی بوونەتە ھۆی ئەوەی کۆمیدیا وەک ڕێگەیەک بۆ کۆکردنەوەی خەڵک ببینێت.<ref name=":0" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|2796745}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن}} {{پۆلی کۆمنز|Adam DeVine}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣]] [[پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] t7dhwilk52kb6eyf91kyuj1366616yz 0 258084 1686326 1502056 2026-10-13T05:45:34Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686326 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''دوان ئالن''' ({{بە ئینگلیزی|Duane Allen}}؛ ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٧ لە [[ئەلھامبرا، کالیفۆرنیا]] – ٧ی ئایاری ٢٠٠٣ لە [[پاسادینا، کالیفۆرنیا]]) [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0020471}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٧]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٣]] atoozd0yet2zb6o9wszi5cfrv7izbdo 0 258085 1686329 1502059 2026-10-13T05:46:04Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686329 wikitext text/x-wiki {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''دوان چاپمان''' ({{بە ئینگلیزی|Duane Chapman}}؛ لەدایکبووی ٢ی شوباتی ١٩٥٣ لە [[دێنڤەر]]) [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]]یە. لە ١٩٧٣ دەستی بە چالاکی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|1738062}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Duane Chapman}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٣]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئینگلیز]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:بەشداریکەران لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی ڕاستی ئەمریکی]] [[پۆل:خەڵکی ھۆنۆلولو، ھاوایی]] 1dlnjq4oehy4qd46z0t4epyfgkpc7vd 0 258086 1686328 1651936 2026-10-13T05:45:54Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686328 wikitext text/x-wiki {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''دوان ویتاکەر''' ({{بە ئینگلیزی|Duane Whitaker}}؛ لەدایکبووی ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٥٩ لە [[لوبۆک، تێکساس]]) [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]]یە. لە ١٩٧٩ دەستی بە چالاکی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0924261}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Duane Whitaker}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تێکساس]] 5c2mjbc4l3arr426v8r2yrgbxprpaim 0 268251 1685962 1486194 2026-10-12T12:03:12Z Bilalinfo 57400 پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار 1685962 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئۆکسنارد''' ({{بە ئینگلیزی|Oxnard}}) شارێکە دەکەوێتە ویلایەتی [[کالیفۆرنیا]]، [[ئەمریکا]]، و ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٢٠ "٢١٠٬٨٩٩" کەس بووە. کەوتووەتە پەڕاوی ڕۆژئاوای دەشتی ئۆکسناردی بەپیت، لە تەنیشت کێڵگە کشتوکاڵییەکانی شوتی، لۆبیا و بەرهەمە سەوزەیییەکانی دیکە. ئۆکسنارد ناوەندێکی گواستنەوەی سەرەکییە لە کالیفۆڕنیای باشوور، کە ئەمپلاک، یوونیۆن پاسیفیک، مێترۆلینک، گڕێیھاوند و ئینتەرکالیفۆرنیاس. هەروەها فڕۆکەخانەیەکی ناوچەیی بچووکی هەیە بەناوی فڕۆکەخانەی ئۆکسنارد (OXR). شارۆچکەکە هەروەها پەیوەندییەکی بەرچاوی لەگەڵ کێڵگە نەوتییە نزیکەکانی کێڵگەی نەوتی ئۆکسنارد و کێڵگەی نەوتی وێست مۆنتالڤۆ هەیە. چڕی بەرزی چالاکییەکانی نەوت، پیشەی و کشتوکاڵی لە دەوروبەری شارەکە بووەتە هۆی چەندین کێشەی ژینگەیی.<ref name=":0">{{Cite news|date=July 9, 2017|title=دانیشتووانی ئۆکسنارد بەگژ کۆمەڵە خەڵوز، وێستگەکانی دەسەڵات و کێڵگە نەوتییەکاندا دەچنەوە کە کەناراوەکانی شارۆچکەکەیان ناشرین کردووە|url=https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-oxnard-coast-20170605-story.html|access-date=May 26, 2022|newspaper=لۆس ئانجلەس تایمس|language=en-US}}</ref> ژمارەی دانیشتووانی ئۆکسنارد لە ساڵی 2020دا 202,063 کەس بووە،<ref>{{cite web |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/oxnardcitycalifornia,US/PST045219 |access-date=September 9, 2021 |title=زانیارییە خێراکانی نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئۆکسنارد (شار)}}</ref> و بەشێکی زۆریان لاتینۆن.<ref name=":0" /> پڕدانیشتووترین شاری ناوەندی ئاماری دەڤەری ئۆکسنارد-تۆزاند ئۆکس-ڤێنتۆرا، کالیفۆڕنیایە. == کتێبخانە == شارەکە سیستەمێکی کتێبخانەی گشتیی بێبەرامبەر بەڕێوە دەبات کە سێ لقی هەیە: کتێبخانەی سەرەکیی ناوەند، لقی کۆلۆنیا و لقی ساوث ئۆکسنارد.<ref>{{Cite web |url=https://www.oxnard.gov/cultural-community-services/oxnard-public-library |access-date=October 20, 2020 |website=www.oxnard.gov |title=لقی کتێبخانەی ساوث ئۆکسنارد — شارۆچکەی ئۆکسنارد}}</ref> هەندێک لە بەشەکانی کتێبخانەکە سەنتەری ئەرکی ماڵەوە و ناوەندێکی چاودێریی ڕۆژانەی نزیک لەخۆ دەگرن. == سەرچاوەکان == {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢١ی ئابی ٢٠٢٤}} <references /> {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|جوگرافیا|شارەکان|مێژوو|کالیفۆڕنیا}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Oxnard, California}} [[پۆل:شار و شارۆچکەکانی کالیفۆرنیا]] bbvh4zsissgsth37gn1nd9g63t3282m 0 268321 1686030 1551174 2026-10-12T16:36:01Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686030 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''١٨ی موحەڕڕەم''' یان '''١٨ی موحەڕڕەم حەرام''' یان '''١/١٨ (دووەم ڕۆژی مانگی یەکەم)''' دووەم ڕۆژی ساڵە بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی|ساڵنامەی کۆچی مانگی (عەرەبی)]] . ٣٣٦ یان ٣٣٧ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ. ==ڕووداوەکان== ==لەدایکبوون== ==مردن== == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == * [http://islamstory.com/ar/حدث-فی-شھر-المحرم ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی موحەڕەمدا ڕوویدا.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:موحەڕڕەم]] 2s5r8cngai1mkxay77purnjzjut9v6v 0 268323 1686315 1551029 2026-10-13T04:37:50Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686315 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''١٩ی موحەڕڕەم''' یان '''١٩ی موحەڕڕەم حەرام''' یان '''١/١٩ (دووەم ڕۆژی مانگی یەکەم)''' دووەم ڕۆژی ساڵە بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی|ساڵنامەی کۆچی مانگی (عەرەبی)]] . ٣٣٥ یان ٣٣٦ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ. ==ڕووداوەکان== ==لەدایکبوون== ==مردن== == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == * [http://islamstory.com/ar/حدث-فی-شھر-المحرم ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی موحەڕەمدا ڕوویدا.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:موحەڕڕەم]] pmdbuqtjb0x5urj752guo2p3vzz6ojc 0 268326 1686430 1550956 2026-10-13T10:36:43Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686430 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''٢٠ی موحەڕڕەم''' یان '''٢٠ی موحەڕڕەم حەرام''' یان '''١/٢١ (دووەم ڕۆژی مانگی یەکەم)''' دووەم ڕۆژی ساڵە بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی|ساڵنامەی کۆچی مانگی (عەرەبی)]] . ٣٣٤ یان ٣٣٥ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ. ==ڕووداوەکان== ==لەدایکبوون== ==مردن== == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == * [http://islamstory.com/ar/حدث-فی-شھر-المحرم ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی موحەڕەمدا ڕوویدا.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:موحەڕڕەم]] acwaw32glvfjvrrted6las2fg11bw32 0 268329 1686447 1550942 2026-10-13T10:39:33Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686447 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''٢١ی موحەڕڕەم''' یان '''٢١ی موحەڕڕەم حەرام''' یان '''١/٢١ (دووەم ڕۆژی مانگی یەکەم)''' دووەم ڕۆژی ساڵە بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی|ساڵنامەی کۆچی مانگی (عەرەبی)]] . ٣٣٣ یان ٣٣٤ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ. ==ڕووداوەکان== ==لەدایکبوون== ==مردن== == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == * [http://islamstory.com/ar/حدث-فی-شھر-المحرم ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی موحەڕەمدا ڕوویدا.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:موحەڕڕەم]] 58j02nvhgor65jabbauonmesgly9sp1 0 271600 1686360 1522551 2026-10-13T07:35:06Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (فیلم-کۆلکە، ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە) 1686360 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس |وێنە = 1stOscars 1929.jpg }} ڕێوڕەسمی '''١ەمین خەڵاتەکانی ئەکادیمیا''' یان '''ئۆسکار''' ({{بە ئینگلیزی|1st Academy Awards}}) لەلایەن [[ئەکادیمیای زانستەکان و ھونەرەکانی وێنەی جوڵاو]] (ئەی ئێم پی ئەی ئێس) پێشکەش کرا و لەلایەن سەرۆکی ئەم ئەکادیمیایەوە، [[داگلاس فێربەنکس]]<nowiki/>ەوە بەڕێوەبرا، باشترین فیلمەکانی لە ١ی ئابی ١٩٢٧ەوە تا ٣١ی تەممووزی ١٩٢٨ ڕێزلێنا. ڕێوڕەسمەکە لە ١٦ی ئایاری ١٩٢٩دا لە نانخواردنێکی تایبەتدا لە [[ھۆتێلی ھۆڵیوود ڕۆزڤێڵت]] لە [[لۆس ئانجلەس]]، کالیفۆرنیا بەڕێوەچوو. بلیتەکان بە نرخی ٥ دۆلار بوون (کە بەرامبەر بە ٨٩ دۆلارە لە ساڵی ٢٠٢٣دا، بە لەبەرچاوگرتنی ھەڵاوسانی پارە)؛ ٢٧٠ کەس بەشداری ڕووداوەکەیان کرد کە ١٥ خولەکی خایاند. ئەمە تەنھا ڕێوڕەسمی خەڵاتی ئەکادیمییە کە لە ڕادیۆ یان تەلەڤیزیۆن پەخش نەکرا؛ پەخشی ڕادیۆیی بۆ [[٢ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار]] دەستپێکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1930/memorable-moments|سەردێڕ=The 2nd Academy Awards Memorable Moments|بڵاوکەرەوە=Academy of Motion Picture Arts and Sciences|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210104221602/https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1930/memorable-moments}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|1929 Academy Awards}} {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیلم|دەیەی ١٩٢٠}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{فیلم-کۆلکە}} {{ویلایەتە یەکگرتووەکان-کۆلکە}} 1v2m0bnuponw2t62scba5v9qz5ass3n 0 272995 1686338 1502071 2026-10-13T05:47:34Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686338 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''دوای شۆک''' ({{بە ئینگلیزی|After the Shock}}) فیلمێکی [[فیلمی درامای|درامای]] ئەمریکییە لە ساڵی ١٩٩٠. تێچووی فیلمەکە و داھاتی فیلمەکە لە [[بۆکس ئۆفیس]] بەردەست نییە. لە ڕێکەوتی (١٢ی تشرینی دووەمی ١٩٩٠) لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بڵاوکرایەوە، و ماوەی فیلمەکە ١٠٠ خولەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} [[پۆل:فیلمەکانی ١٩٩٠]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ١٩٩٠]] [[پۆل:فیلمەکانی دەیەی ١٩٩٠ کە بە زمانی ئینگلیزین]] [[پۆل:فیلمە کارەساتییەکانی دەیەی ١٩٩٠]] [[پۆل:فیلمە کارەساتییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە بومەلەرزە]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە ١٩٨٩ داندراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە سان فرانسیسکۆ داندراون]] [[پۆل:فیلمەکانی پاراماونت پیکچەرز]] 65bd4cdfcm2271j7dse3lftvftqsuaz 0 276277 1686159 1684761 2026-10-12T21:09:46Z InternetArchiveBot 27288 Adding 1 book for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686159 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Nordic_countries_orthographic.svg }}'''وڵاتانی باکوور''' ناوێکە کە بە ناوچەیەکی جوگرافی دراوە کە بەسەر [[ئەورووپای باکوور|باکووری ئەورووپا]] و باکووری [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک|زەریای ئەتڵەسیدا]] درێژ دەبێتەوە و وڵاتانی [[ئایسلەند]] و [[دانمارک]] و [[سوێد]] و [[فینلاند]] و [[نەرویژ]] لەخۆدەگرێت جگە لە ناوچەکانی سەر بەم وڵاتانە، کە بریتین لە ئالاند و [[گرینلەند]] و [[دوورگەکانی فارۆ]]. زاراوەی [[سکاندیناڤیا]] ھەندێک جار لە [[زمانی ئینگلیزی]]دا بۆ ئاماژەکردن بە وڵاتانی باکوور بەکاردێت، ھەرچەندە گرینلاند بەدەر دەکات و زۆرجار مەبەست لێی تەنھا بۆ وڵاتانی دانیمارک، سوێد و نەرویژ.<ref>[[mwod:Scandinavia|"Scandinavia"]]. </ref> پێنج وڵاتی ناوچەکە و سێ ھەرێمە ئۆتۆنۆمەکەیان مێژوویەکی ھاوبەشیان ھەیە، گەلەکانیان نەریت و کولتووری ھاوشێوە و نزیکیان ھەیە، لەنێویاندا سیستەمی سیاسی و کۆمەڵایەتی جیاوازیان. ھەرچەندە وڵاتانی باکوور لەلایەن یەک لایەنی سیاسییەوە نوێنەرایەتی ناکرێت، بەڵام بە ھاوبەشی لە ئەنجومەنی باکووردا کاردەکەن. کۆی ژمارەی دانیشتووانی وڵاتانی باکوور ٢٥ ملیۆن کەسە، کە لەسەر ڕووبەرێکی زەوی دەژین کە بە زیاتر لە ٣.٥ [[کیلۆمەتر چوارگۆشە|کیلۆمەتر]] دووجا درێژ دەبێتەوە (تەنھا گرینلاند نزیکەی ٦٠٪ی ئەم ڕووبەرەی داگیرکردووە). == مێژوو == === مێژووی سەرەتایی و سەدەکانی ناوین === {{Further|پێشمێژووی سکاندیناڤیا}} [[پەڕگە:Margaret of Denmark, Norway & Sweden (1389) effigy 2010 (2).jpg|وێنۆک|ڕاست|پەیکەری [[مارگرێتی یەکەمی دانمارک|شاژن مارگرێت]]، دامەزرێنەر و فەرمانڕەوای [[یەکێتیی کالمار]]]] [[پەڕگە:Kalmar Union ca. 1400.svg|وێنۆک|یەکێتیی کالمار، {{circa|١٤٠٠}}]] بەڵگەیەکی کەم لە وڵاتانی نۆردیک لە سەردەمی بەردین، سەردەمی بڕۆنز، یان سەردەمی ئاسن ماوەتەوە جگە لە ژمارەیەکی سنووردار لەو ئامرازانەی لە بەرد، بڕۆنز و ئاسن دروست کراون، ھەندێک خشڵ و ڕازاندنەوە، و کەڵەکەبەردی گۆڕەکان. بەڵام، یەکێک لە کۆمەڵە گرنگەکان کە بوونی ھەیە کۆمەڵەیەکی بەربڵاو و دەوڵەمەندە لە نەخشەبەردینەکان کە بە [[نەخشەبەردین]] ناسراون. [[گۆتەکان]]، کە بنەچەیان لە باشووری سکاندیناڤیا بوو و دواتر دابەش بوون بۆ [[ڤیزیگۆتەکان]] و [[ئۆسترۆگۆتەکان]]، دەزانرێت کە یەکێک بوون لە [[گەلانی جێرمەن]] کە دواتر پەیوەندییان بە [[ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمیی ڕۆژاوا]] و سەردەرھێنانی [[ئەورووپای سەدەکانی ناوین]]ەوە ھەبوو. بەڵام ئەمانە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی ڕۆژاوا|کەلتووری لاتینیی ڕۆما]]یان وەرگرت.<ref name="EBOgoth">{{cite web |url= https://www.britannica.com/topic/Goth |title= Goth |website= [[Encyclopædia Britannica Online]] |publisher= [[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |date= 2015 |access-date= 31 March 2020 |archive-date= 2 November 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211102053024/https://www.britannica.com/topic/Goth |url-status= live }}</ref> وڵاتانی نۆردیک بۆ یەکەم جار لە سەردەمی [[سەردەمی ڤایکینگ]]دا کەوتنە پەیوەندییەکی بەردەوامتر لەگەڵ تەواوی [[ئەورووپا]]دا. باشووری فینلاند و بەشەکانی باکووری سوێد و [[نەرویژ]] ئەو ناوچانە بوون کە ڤایکینگەکان زیاتر تەنھا بازرگانییان تێدا دەکرد و ھێرشیان دەکردە سەریان، لە کاتێکدا نیشتەجێگە بەردەوامەکانی ڤایکینگەکان لە ناوچەی نۆردیک لە باشووری نەرویژ و سوید، دانمارک و دوورگەکانی فارۆ و ھەروەھا بەشێک لە ئایسلەند، گرینلاند و [[ئۆسێلییەکان|ئیستۆنیا]] بوون. ئەورووپای مەسیحی بە کاری چڕی بانگخوازی وەڵامی ھێرش و داگیرکارییەکانی ڤایکینگەکانی دایەوە. بانگخوازەکان دەیانویست خاکە نوێیەکان لەلایەن پاشا مەسیحییەکانەوە فەرمانڕەوایی بکرێن کە یارمەتیدەر دەبوون لە بەھێزکردنی کڵێسادا. دوای گۆڕینی ئایین بۆ مەسیحییەت لە سەدەی یازدەھەمدا، سێ شانشینی باکوور لە ناوچەکەدا سەریان ھەڵدا: دانمارک، نەرویژ و سوید. ئایسلەند سەرەتا بوو بە [[کۆمۆنوێڵسی ئایسلەندی|کۆمۆنوێڵسێک]] پێش ئەوەی لە سەرەتای سەدەی سێزدەھەمدا بکەوێتە ژێر دەسەڵاتی نەرویژەوە. چەندین دەسەڵاتی عەلمانی ھەبوون کە ئامانجیان بوو فینلاند بخەنە ژێر فەرمانڕەواییی خۆیانەوە، بەڵام لە ڕێگەی [[شەڕی خاچپەرستیی دووەمی سویدی|دووەم]] و [[شەڕی خاچپەرستیی سێیەمی سویدی]] لە بەشی کۆتاییی سەدەی سێزدەھەمدا و لە ڕێگەی [[داگیرگەکردنی سویدی بۆ فینلاند|داگیرگەکردن]]ی ھەندێک ناوچەی کەناراویی فینلاند بە سویدییە مەسیحییەکان، [[فینلاند لەژێر دەسەڵاتی سویددا|فەرمانڕەواییی سوید بەسەر فینلانددا]] پلە بە پلە جێگیر بوو.<ref>{{cite web|url=https://www.hel.fi/hel2/kaumuseo/rakennusinventoinnit/raportit/kyl_paikkainventointi.pdf|title=Helsingin keskiaikaiset ja uuden ajan alun kylänpaikat 2011, Inventointiraportti 2011. Museovirasto|last=V.-P. Suhonen and Janne Heinonen|date=2011|access-date=1 February 2018|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308134802/https://www.hel.fi/hel2/kaumuseo/rakennusinventoinnit/raportit/kyl_paikkainventointi.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|title=Ruotsin itämaa|last=Tarkiainen|first=Kari|publisher=Svenska litteratussällskapet i Finland|year=2010|isbn=9789515832122|location=Porvoo|pages=122–125}}</ref> لە سەردەمی [[سەدەکانی ناوین]]دا، زیادبوونی بازرگانی بەو واتایە بوو کە وڵاتانی نۆردیک زیاتر لەگەڵ ئەورووپادا تێکەڵ بوون و کۆمەڵگەی نۆردیک زیاتر بوو بە [[ئەورووپای کیشوەری|کیشوەری]]. پاشایەتییەکان لە سەدەکانی دوازدەھەم و سێزدەھەمدا پێگەی خۆیان لە ڕێگەی سەپاندنی باج بەسەر جووتیاراندا بەھێز کرد و چینێکی خانەدانیش سەری ھەڵدا. لە کۆتاییی سەدەکانی ناویندا، تەواوی ناوچەی نۆردیک لە ڕووی ڕامیارییەوە لەناو [[یەکێتیی کالمار]]ی سستدا یەکخران. لە ساڵی ١٤٧٢دا، [[ئۆرکنی]] و [[شێتڵاند]] لە یەکێتییەکە گواسترانەوە، لە دانمارکەوە بۆ [[سکۆتلاند]]، و لە کاتێکدا کاریگەرییەکی نۆردیک لەسەر ئەو کۆمەڵەدوورگانە دەمێنێتەوە،<ref>{{cite web |title=The Norse influence on Shetland culture |url=https://www.shetland.org/blog/norse-influence-shetland-culture |publisher=Visit Shetland |access-date=22 January 2026 |archive-date=2 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260202112751/https://www.shetland.org/blog/norse-influence-shetland-culture |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Carrell |first1=Severin |title=‘It’s a bit of fun’: Orkney residents savour idea of joining Norway |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/jul/04/orkney-residents-savour-idea-of-joining-norway |publisher=The Guardian |access-date=22 January 2026}}</ref> ئەوان ئەمڕۆ بە شێوەیەکی گشتی بە نۆردیک دانانرێن. بەرژەوەندییە جیاوازەکان و بەتایبەتی ناڕەزایەتیی سوید لە باڵادەستیی دانمارک بووە ھۆی ململانێیەک کە لە دەیەی ١٤٣٠یەکانەوە بەرەو پێشەوە کۆسپی بۆ یەکێتییەکە دروست کرد تا ھەڵوەشاندنەوەی کۆتایی لە ساڵی ١٥٢٣دا. دوای ھەڵوەشاندنەوەکە، دانمارک و نەرویژ، بە ئایسلەندیشەوە، یەکێتییەکی کەسییان لە نێوان دوو شانشینەکەدا پێکھێنا بە ناوی [[دانمارک–نەرویژ]]، لە کاتێکدا قۆناغی سەرکەوتووی [[مێژووی سوید (١٥٢٣–١٦١١)|پاشاکانی ڤاسا]] لە سوید و فینلاند دەستی پێکرد. [[چاکسازیی لۆتەری]] ڕۆڵێکی گەورەی گێڕا لە دامەزراندنی دەوڵەتە سەرەتایییە مۆدێرنەکان لە دانمارک–نەرویژ و سویددا. === سەردەمی سەرەتای مۆدێرن و پیشەسازیبوون === سوید لە ماوەی [[شەڕی سی ساڵە]]دا زۆر سەرکەوتوو بوو، لە کاتێکدا دانمارک شکستی ھێنا. سوید دەرفەتێکی بۆ گۆڕینی دەسەڵات لە ناوچەکەدا بینی. دانمارک–نەرویژ خاکێکی ھەڕەشەئامێزیان ھەبوو کە دەوری سویدی دابوو و باجەکانی دەربەند مایەی بێزارییەکی بەردەوام بوون بۆ سویدییەکان. لە ساڵی ١٦٤٣دا، [[ئەنجومەنی تایبەتیی سوید]] دیاریی کرد کە دەستکەوتی خاکی سوید لە شەڕێکی چاوەڕوانکراو دژ بە دانمارک–نەرویژ چانسی باشی ھەیە. زۆری پێ نەچوو دوای ئەوە، سوید ھێرشی کردە سەر دانمارک–نەرویژ. شەڕەکە ھەروەک چاوەڕوان دەکرا بە سەرکەوتنی سوید کۆتاییی ھات و بەپێی [[پەیماننامەی دووەمی برۆمسێبرۆ (١٦٤٥)|پەیماننامەی برۆمسێبرۆ]] لە ساڵی ١٦٤٥دا، دانمارک–نەرویژ ناچار بوون دەستبەرداری ھەندێک لە خاکەکانیان ببن، لەوانەش ناوچەکانی نەرویژ [[یەمتلاند]]، [[ھێریێدالین]] و [[شارەوانیی ئێلڤدالین|ئیدرێ و سێرنا]]، ھەروەھا دوورگەکانی دانمارک لە [[دەریای باڵتیک]]: [[گۆتلاند]] و [[سارێما|ئۆسێل]]. بەم شێوەیە شەڕی سی ساڵە دەستپێکی [[ئیمپراتۆرییەتی سوید|سەرھەڵدانی سوید وەک زلھێزێک]] بوو، لە کاتێکدا سەرەتای دابەزینی دانمارکییەکان بوو. تا ڕادەیەک لە سەدەی شازدەھەم و بە دڵنیایییەوە لە سەدەی حەڤدەھەمدا، ناوچەی نۆردیک ڕۆڵێکی گەورەی لە ڕامیاریی ئەورووپادا لە بەرزترین ئاستدا گێڕا. ململانێ بۆ باڵادەستی بەسەر دەریای باڵتیک و دەرفەتە بازرگانییەکانی لە نێوان دانمارک–نەرویژ و سویددا پەرەی سەند، کە دەستی کرد بە کارکردنە سەر نەتەوە دراوسێکانی. سوید لە درێژخایەندا سەرکەوت و بوو بە زلھێزێکی گەورەی ئەورووپی کاتێک دەسەڵاتی خۆی فراوان کرد بۆ ناوچە کەناراوییەکان لە [[ڕووسیا]]ی ئەمڕۆ، [[ئیستۆنیا]]، [[لاتڤیا]]، و – دوای شەڕی سی ساڵە – ھەروەھا بۆ نێو [[پۆمێرانیا]] و ناوچەکانی دیکەی باکووری [[ئەڵمانیا]]. [[سوێد]] ھەروەھا لە ماوەی [[شەڕەکانی باکوور]] لە ناوەڕاستی سەدەی حەڤدەھەمدا ناوچەیەکی بەرفراوانی لە دانمارک–نەرویژ داگیر کرد. سوێد چەندین ململانێشی لەگەڵ ڕووسیا لەسەر فینلاند و ناوچە ڕۆژھەڵاتییەکانی دیکەی وڵاتەکە ھەبوو و دوای [[شەڕی گەورەی باکوور]] (١٧٠٠–١٧٢١) سوید زۆربەی خاکەکانی دەرەوەی سنووری کۆنی سویدی لەدەست دا بۆ ڕووسیا، کە دواتر بوو بە زلھێزە گەورە نوێیەکە لە باکووری ئەورووپا. دوای [[شەڕەکانی ناپۆلیۆن]] (١٨٠٣–١٨١٥)، نەخشەی ڕامیاریی وڵاتانی نۆردیک دووبارە گۆڕدرا. لە ساڵی ١٨٠٩دا، فینلاند، کە ئەوکات لەژێر فەرمانڕەواییی سویددا بوو، لەلایەن [[ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا]]وە لە [[شەڕی فینلاند]]دا داگیر کرا، دوای ئەوە فینلاند بوو بە [[میرنشینی گەورەی فینلاند]]ی ئۆتۆنۆم. لە بەرامبەردا، سوید لە ساڵی ١٨١٤دا لە [[شەڕی سوید و نەرویژ (١٨١٤)|شەڕی سوید و نەرویژ]]دا نەرویژی لە دانمارک داگیر کرد و [[یەکێتیی نێوان سوید و نەرویژ]]ی دەست پێکرد. ئایسلەند، دوورگەکانی فارۆ و گرینلاند، کە لە سەدەی ھەژدەھەمدا دووبارە داگیرگەکرا بوونەوە، بوون بە دانمارکی. گەشەی دانیشتووان و پیشەسازیبوون لە سەدەی نۆزدەھەمدا گۆڕانکارییان بۆ وڵاتانی نۆردیک ھێنا و چینە کۆمەڵایەتییە نوێیەکان سیستمە ڕامیارییەکانیان بەرەو دیموکراسی ئاراستە کرد. ڕامیاریی نێونەتەوەیی و [[نەتەوایەتی]] ھەروەھا پێشمەرجەکانی بۆ سەربەخۆییی دواتری [[ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی نێوان نەرویژ و سوید|سەربەخۆییی نەرویژ لە ساڵی ١٩٠٥]]، [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی فینلاند|فینلاند لە ساڵی ١٩١٧]] و [[ڕیفراندۆمی دەستووریی ئایسلەند (١٩٤٤)|ئایسلەند لە ساڵی ١٩٤٤]] خولقاند. === سەردەمی کۆتایی مۆدێرن و سەردەمی ھاوچەرخ === [[پەڕگە:The Prime Ministers of the Nordic Countries in October 2014 (cropped).jpg|وێنۆک|سەرۆک وەزیرانی وڵاتانی نۆردیک لە کۆبوونەوەی [[ئەنجومەنی نۆردیک]] لە ساڵی ٢٠١٤ لە [[ستۆکھۆڵم]]]] لە ماوەی دوو شەڕە جیھانییەکە و [[شەڕی سارد]]دا، پێنج دەوڵەتە بچووکەکەی نۆردیک ناچار کران بە ھەنگاوی ھاوسەنگکردنی سەخت، بەڵام سەربەخۆییی خۆیان پاراست و دیموکراسییە ئاشتیخوازەکانیان پەرە پێدا. دەوڵەتانی نۆردیک لە ماوەی [[شەڕی یەکەمی جیھانی]]دا بێلایەن بوون، بەڵام لە ماوەی [[شەڕی دووەمی جیھانی]]دا ئیتر نەیانتوانی لە ڕامیاریی جیھان بەدوور بن. [[یەکێتیی سۆڤیەت]] لە ساڵی ١٩٣٩دا ھێرشی کردە سەر فینلاند و فینلاند بەدوای [[شەڕی زستان]]دا دەستبەرداری بەشێک لە خاکەکەی بوو. لە ساڵی ١٩٤١دا، فینلاند [[شەڕی بەردەوامی|ھێرشێکی تۆڵەسەندنەوە]]ی ھاوکات لەگەڵ ھێرشی ئەڵمانیا بۆ سەر یەکێتیی سۆڤیەت دەست پێکرد. بەڵام خاکی زیاتر لەدەست چوو و بۆ چەندین ساڵی دواتر ڕامیاریی دەرەوەی فینلاند لەسەر بنەمای [[فینلاندیزەکردن|ڕازیکردنی یەکێتیی سۆڤیەت]] بوو، ھەرچەندە فینلاند لە پاراستنی شێوازی حوکمڕانیی دیموکراتیی خۆیدا سەرکەوتوو بوو. [[دانمارک لە شەڕی دووەمی جیھانیدا|دانمارک]] و [[نەرویژ لە شەڕی دووەمی جیھانیدا|نەرویژ]] لە ساڵی ١٩٤٠دا لەلایەن ئەڵمانیاوە داگیر کران. ھاوپەیمانان بە داگیرکردنی ئایسلەند، دوورگەکانی فارۆ و گرینلاند وەڵامیان دایەوە. [[سوید لە شەڕی دووەمی جیھانیدا|سوید]] توانی بە شێوەیەکی فەرمی بێلایەنیی خۆی لە ململانێی تەوەر/ھاوپەیماناندا بپارێزێت و خۆی لە دوژمنکاریی ڕاستەوخۆ بەدوور بگرێت، بەڵام لە کارکرددا لەگەڵ ویستەکانی دەسەڵاتی باڵادەست خۆی گونجاند – سەرەتا ئەڵمانیا، دواتر ھاوپەیمانان. بەڵام لە ماوەی شەڕی زستان لە نێوان فینلاند و ڕووسیادا لە ١٩٣٩–١٩٤٠، سوید پشتگیریی فینلاندی کرد و خۆی وەک «ناشەڕکەر» نەک بێلایەن ڕای گەیاند. بە بەراورد لەگەڵ بەشە گەورەکانی ئەورووپا، ناوچەی نۆردیک لە ماوەی شەڕی دووەمی جیھانیدا کەمتر زیانی بەرکەوت، کە ئەوەش بەشێکی گەشەسەندنی ئابووریی بەھێزی دوای شەڕ ڕوون دەکاتەوە. [[بزووتنەوەی کرێکاری]] – چ سەندیکاکان و چ پارتە ڕامیارییەکان – ئامادەیییەکی ڕامیاریی گرنگ بوو لە سەرتاسەری وڵاتانی نۆردیک لە سەدەی بیستەمدا. پارتە سۆسیال دیموکراتە گەورەکان باڵادەست بوون و دوای شەڕی دووەمی جیھانی وڵاتانی نۆردیک دەستیان کرد بە خزمەتکردن وەک [[مۆدێلی نۆردیک|مۆدێلێک]] بۆ دەوڵەتی خۆشگوزەرانی. لە ڕووی ئابوورییەوە، پێنج وڵاتەکەی نۆردیک بە تووندی پشتیان بە بازرگانیی دەرەکی دەبەست و بۆیە لە پاڵ بلۆکە بازرگانییە گەورەکاندا جێگیر بوون. دانمارک یەکەم وڵات بوو کە لە ساڵی ١٩٧٢دا پەیوەندی بە [[کۆمەڵگەی ئابووریی ئەورووپا]] (EEC) کرد و دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٩٣دا بوو بە [[یەکێتیی ئەورووپا]] (EU)، فینلاند و سویدیش لە ساڵی ١٩٩٥دا چوونە ناویەوە. نەرویژ و ئایسلەند ئەندامی [[کۆمەڵەی بازرگانیی ئازادی ئەورووپا]] (EFTA)ن. ھەرچۆنێک بێت، ھەموو وڵاتانی نۆردیک ئەندامی [[ناوچەی ئابووریی ئەورووپا]] (EEA)ن. دوای [[ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت]] لە دەیەی ١٩٩٠ەکاندا، وڵاتانی نۆردیک لە ڕێگەی کردنەوەی نووسینگەکانی ئەنجومەنی وەزیرانی نۆردیک لەو سێ وڵاتەدا، دەستیان بە ھاوبەشی لەگەڵ [[دەوڵەتانی باڵتیک]]ی دراوسێی تازە ئازادکراو ([[ئیستۆنیا]]، [[لاتڤیا]] و [[لیتوانیا]]) کرد.<ref>{{Cite web|url=https://www.norden.org/en/estonia-latvia-and-lithuania|title=Estonia, Latvia and Lithuania &#124; Nordic cooperation|website=www.norden.org|access-date=1 February 2024|archive-date=25 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925081113/https://www.norden.org/en/estonia-latvia-and-lithuania|url-status=live}}</ref> [[کۆمەڵەی باڵتیک]] دەستی کرد بە کارکردن لەگەڵ ئەنجومەنی نۆردیک بۆ پێکھێنانی [[ھەشتی نۆردیک-باڵتیک]] لە ساڵی ١٩٩٢دا،<ref>{{Cite web|url=https://www.vm.ee/en/international-relations-estonian-diaspora/regional-cooperation/nordic-baltic-cooperation-nb8|title=Nordic-Baltic Cooperation (NB8) &#124; Välisministeerium|website=www.vm.ee|access-date=1 February 2024|archive-date=19 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719143128/https://www.vm.ee/en/international-relations-estonian-diaspora/regional-cooperation/nordic-baltic-cooperation-nb8|url-status=live}}</ref> لە کاتێکدا کۆمپانیا گەورەکانی باڵتیک لە کەرتەکانی وەک بانکداری یان پەیوەندییەکان لەلایەن کۆمپانیاکانی نۆردیکەوە کڕدرانەوە.<ref>{{Cite web|url=https://www.baltictimes.com/news/articles/3708/|title=Swedes poised to become Baltic banking leaders|website=www.baltictimes.com|access-date=1 February 2024|archive-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105210224/http://www.baltictimes.com/news/articles/3708/|url-status=live}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٩دا، ئیستۆنیا دەستی کرد بە بەرەوپێشبردنی [[ناسنامەی نۆردیک لە ئیستۆنیا|کەلەپووری نۆردیکی خۆی]]<ref>{{Cite web|url=https://vm.ee/en/news/estonia-nordic-country|title=Estonia as a Nordic Country &#124; Välisministeerium|website=vm.ee|access-date=1 February 2024|archive-date=1 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240201112103/https://vm.ee/en/news/estonia-nordic-country|url-status=live}}</ref> لە کاتێکدا حکوومەتی سوید پەشیمانیی خۆی دەربڕی سەبارەت بە [[دیپۆرتکردنەوەی سویدی بۆ سەربازانی باڵتیک|دیپۆرتکردنەوەی سەربازانی ئیستۆنی و لاتڤی بۆ یەکێتیی سۆڤیەت]] لە ساڵی ١٩٤٦دا.<ref>''[[Svenska Dagbladet]]'' 21 and 22 June 1994</ref><ref>''[[Dagens Nyheter]]'' 21 and 22 June 1994</ref> دوای [[داگیرکاریی ڕووسیا بۆ سەر ئوکراینا]]، فینلاند لە ساڵی ٢٠٢٣دا پەیوەندی بە ناتۆوە کرد، ھەروەکوو سویدیش ساڵێک دواتر کردی.<ref>{{Cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_213448.htm |title=Finland joins NATO as 31st Ally |access-date=1 February 2024 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404142906/https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_213448.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last=Kiderlin|first=Sophie|url=https://www.cnbc.com/2024/03/07/sweden-formally-joins-nato-military-alliance-ending-decades-of-neutrality.html|title=Sweden formally joins NATO military alliance, ending centuries of neutrality|website=[[CNBC]]|publisher=[[NBCUniversal Media Group]]|date=7 March 2024|access-date=7 March 2024|archive-date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307164516/https://www.cnbc.com/2024/03/07/sweden-formally-joins-nato-military-alliance-ending-decades-of-neutrality.html|url-status=live}}</ref> == جوگرافیا == [[پەڕگە:Norden satellite.jpg|وێنۆک|نەخشەی مانگی دەستکردی بەشی ئەورووپیی وڵاتانی نۆردیک، جگە لە [[یان مایەن]] و [[سڤالبارد]]]] [[پەڕگە:Oresundsbron 2009-09-17, Johannes Jansson.jpg|وێنۆک|[[پردی ئۆرسوند]] لە نێوان [[مالمۆ]] لە سوید و [[کۆپنھاگن]] لە دانمارک]] وڵاتانی نۆردیک و ناوچە خۆبەڕێوەبەرەکان بەپێی ڕیزبەندیی ئەلفوبێ – ژمارەی دانیشتووان (٢٠١٨)، ڕووبەر (کم^٢) و چڕیی دانیشتووان (کەس/کم^٢): {|class="sortable wikitable" style="text-align: center" |- !وڵات!!دانیشتووان!!ڕووبەر!!چڕیی دانیشتووان |- |[[دانمارک]]||٥٬٨٠٦٬٠١٤||٤٢٬٩٣٣||١٣٥ |- |[[دوورگەکانی فارۆ]]||٥٠٬٣٢٢||١٬٣٩٣||٣٦ |- |[[فینلاند]]||٥٬٥٢٠٬٥٣٥||٣٣٨٬٤٢٤||١٦ |- |[[ئایسلەند]]||٣٥٥٬٦٢٠||١٠٢٬٧٧٥||٣٫٥ |- |[[نەرویژ]]||٥٬٣٢٣٬٩٣٣||٣٨٥٬٢٠٣||١٤ |- |[[سوید]]||١٠٬٣١٣٬٤٤٧||٤٥٠٬٢٩٥||٢٣ |- |[[ئۆلاند]]||٢٩٬٨٨٤||١٬٥٨٠||١٨ |- !'''سەرجەم'''!!٢٧٬٣٠١٬٥٣١!!١٬٣٢٢٬٦٠٣!!٢١ |- ! colspan="4" style="text-align: center;" | '''سەرچاوە:'''<ref>Inhabitants and area taken from our articles [[Denmark]], [[Finland]], [[Iceland]], [[Norway]] and [[Sweden]], where these numbers have sources. Population density is calculated based on those figures. Faroe Islands and Greenland are not included in Denmark. Svalbard also excluded. Population density rounded to closest integer, with exception of Iceland where the number is rounded to closes "half people per square kilometre" (as that is very low)</ref> |} دانمارک بە جیاوازییەکی زۆر پڕدانیشتووانترین وڵاتە، لە کاتێکدا سوید، نەرویژ و فینلاند کەمتر چڕیی دانیشتووانیان ھەیە و لەم ڕوانگەیەوە لە یەکتر دەچن. ئایسلەند ھەم کەمترین دانیشتووان و ھەم بە جیاوازییەکی زۆر کەمترین چڕیی دانیشتووانی ھەیە. بەڵام ڕووبەرێکی بەرفراوان لە فینلاند، نەرویژ و سوید، وەک زۆربەی ئایسلەند، بێدانیشتووانن. لە دانمارکدا ناوچەی لەو شێوەیە بوونی نییە. دانمارک چڕیی دانیشتووانی لە دەوروبەری تێکڕای کیشوەرەکەدایە، بەرزترە بۆ نموونە لە فەڕەنسا و پۆڵەندا بەڵام کەمترە لە چاو شانشینی یەکگرتوو، ئیتاڵیا یان ئەڵمانیا. فینلاند، نەرویژ و سوید چڕیی دانیشتووانیان کەمێک لە ویلایەتە یەکگرتووەکان کەمترە، بەڵام لە کەنەدا بەرزترە. بە ژمارەی خەمڵێنراو، چڕیی دانیشتووانی ئایسلەند لە ھی کەنەدا دەچێت. === ڕووبەری وشکانی و ئاو === {{Further|ناوچەی ئابووریی تایبەت}} [[پەڕگە:Share of total area in the Nordic countries in 2012.jpg|وێنۆک|پشکی ڕووبەری گشتی لە وڵاتانی نۆردیک لە ساڵی ٢٠١٢دا]] ئەم پێڕستە [[خاکی پاشکۆ|خاکە پاشکۆکان]] لە چوارچێوەی [[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتە سەروەرەکانیان]]دا دەگرێتەوە (بە خاکە بێدانیشتووانەکانیشەوە)، بەڵام داواکارییەکان لەسەر [[ئانتارکتیکا]] ناگرێتەوە. EEZ+TIA بریتییە لە ناوچەی ئابووریی تایبەت (EEZ) لەگەڵ [[پێڕستی وڵاتان و خاکە دەرەکییەکان بەپێی ڕووبەری گشتی|ڕووبەری گشتیی ناوخۆیی]] (TIA) کە وشکانی و ئاوە ناوخۆیییەکان لەخۆ دەگرێت. {|class="sortable wikitable" style="text-align: center" !پلە!!وڵات!!ڕووبەر!!EEZ!!ڕەفە!!EEZ+TIA |- |١||align=left|سوید||٤٤٧٬٤٢٠||١٦٠٬٨٨٥||١٥٤٬٦٠٤||٦٠٢٬٢٥٥ |- |٢||align=left|نەرویژ||٣٨٥٬٢٠٣||٢٬٣٨٥٬١٧٨||٤٣٤٬٠٢٠||٢٬٧٧٠٬٤٠٤ |- |٣||align=left|فینلاند||٣٣٨٬٥٣٤||٨٧٬١٧١||٨٥٬١٠٩||٤٢٥٬٥٩٠ |- |٤||align=left|ئایسلەند||١٠٣٬٤٤٠||٧٥١٬٣٤٥||١٠٨٬٠١٥||٨٥٤٬٣٤٥ |- |٥||align=left|دانمارک (بە [[گرینلاند]]یشەوە)||٢٬٢١٠٬٥٧٩||٢٬٥٥١٬٢٣٨||٤٩٥٬٦٥٧||٤٬٧٦١٬٨١١ |- !colspan=2|سەرجەم (جگە لە گرینلاند)||١٬٣١٨٬١٥٨||٣٬٧٥١٬٥٦٣||-||٥٬٠٦٤٬٠٦٥ |- !colspan=2|سەرجەم||٣٬٤٨٤٬٢٤٤||٥٬٩٣٥٬٨١٧||١٬٢٧٧٬٤٠٥||٩٬٤١٤٬٤٠٥ |} === دانمارک === [[پەڕگە:Territorial waters - Denmark.svg|وێنۆک|upright=1.35|ناوچە ئابوورییە تایبەتەکان و ئاوە ھەرێمییەکانی [[شانشینی دانمارک]]]] شانشینی دانمارک خاکی حوکمی خۆجێییی (''hjemmestyre'') [[دوورگەکانی فارۆ]] و خاکی خۆبەڕێوەبەریی (''selvstyre'') [[گرینلاند]] لەخۆ دەگرێت. {|class="wikitable" style="text-align:right" |- ! style="background:#e9e9e9; text-align:left;" | ناوچە ! style="background:#e9e9e9;" | EEZ و TW<br />ڕووبەر (کم^٢)<ref name="DKEEZ">{{cite web|url=http://www.um.dk/da/menu/Udenrigspolitik/FredSikkerhedOgInternationalRetsorden/Folkeret/Havret/|archive-url=https://web.archive.org/web/20081123220949/http://www.um.dk/da/menu/Udenrigspolitik/FredSikkerhedOgInternationalRetsorden/Folkeret/Havret/|url-status=dead|title=Danish foreign ministry|archive-date=23 November 2008}}</ref> ! style="background:#e9e9e9;" | ڕووبەری وشکانی ! style="background:#e9e9e9;" | سەرجەم |- | style="text-align:left"|دانمارک | ١٠٥ ٩٨٩ | ٤٢ ٣٩٤ | ١٤٩ ٠٨٣ |- | style="text-align:left"|[[دوورگەکانی فارۆ]] | ٢٦٠ ٩٩٥ | ١ ٣٩٩ | ٢٦٢ ٣٩٤ |- | style="text-align:left"|گرینلاند | ٢ ١٨٤ ٢٥٤ | ٢ ١٦٦ ٠٨٦ | ٤ ٣٥٠ ٣٤٠ |- | style="text-align:left"|'''سەرجەم''' | '''٢ ٥٥١ ٢٣٨''' | '''٢ ٢١٠ ٥٧٩''' | '''٤ ٧٦١ ٨١٧''' |} وڵاتانی نۆردیک پێکەوە ڕووبەرێکی نزیکەی ٣٫٥&nbsp;ملیۆن کیلۆمەتری چوارگۆشەیان ھەیە و جوگرافیاکەیان زۆر جۆراوجۆرە. ناوچەکە ئەوەندە بەرفراوانە کە پێنج [[ناوچەی کات|ناوچەی کاتی]] دەگرێتەوە. لە ڕۆژھەڵاتەوە ناوچەکە ھاوسنوورە لەگەڵ ڕووسیا، و لە ڕۆژاواشەوە لە ڕۆژێکی ڕووندا کەناراوەکانی کەنەدا لە گرینلاندەوە دەبینرێن. تەنانەت بەبێ گرینلاند و دوورگە نەرویژییەکانی [[سڤالبارد]] و [[یان مایەن]]، بەشەکەی تری وڵاتانی نۆردیک نزیکەی ١٫٣&nbsp;ملیۆن کیلۆمەتری چوارگۆشە دەگرێتەوە. ئەمەش نزیکەی ھەمان ڕووبەری فەڕەنسا، ئەڵمانیا و ئیتاڵیایە پێکەوە. لە باشوورەوە، وڵاتەکان لەگەڵ [[دەوڵەتانی باڵتیک]]، پۆڵەندا، ئەڵمانیا و شانشینی یەکگرتوو دراوسێن، لە کاتێکدا لە باکوورەوە [[زەریای بەستەڵەکی باکوور]] ھەیە.<ref name="auto">{{cite book |last=Haagensen |first=Klaus Munch |year=2013 |title=Nordic Statistical Yearbook |publisher=Nordic Council |page=24 |isbn=978-92-893-2481-6 }}</ref> تایبەتمەندییە سروشتییە دیارەکانی وڵاتانی نۆردیک بریتین لە [[فیۆردەکانی نەرویژ]]، [[دەریای ئارکیپێلاگۆ]] لە نێوان فینلاند و سوید، [[زەویناسیی ئایسلەند|چالاکیی بەرفراوانی گڕکانی و گەرمیی زەوی لە ئایسلەند]]، و گرینلاند، کە گەورەترین دوورگەی جیھانە. باشووریترین خاڵی وڵاتانی نۆردیک [[گێدسێر]]ە، لەسەر دوورگەی [[فاڵستەر]] لە دانمارک. باکووریترین خاڵ [[دوورگەی کافێکلوبێن]]ە لە گرینلاند، کە ھاوکات باکووریترین خاڵی وشکانییە لەسەر زەوی. گەورەترین شارەکان و پایتەختەکانی وڵاتانی نۆردیک لە بەشەکانی باشووری ناوچەکەدا ھەڵکەوتوون، جگە لە [[ڕیکیاڤیک]]، پایتەختی ئایسلەند. [[ھێلسینکی]]، [[ئۆسلۆ]] و [[ستۆکھۆڵم]] ھەموویان نزیکن لە ھەمان ھێڵی پانتایی لەگەڵ باشووریترین خاڵی گرینلاند، [[دوورگەی ئێگەر]] (''Itilleq''): نزیکەی [[٦٠°ی باکوور]]. === بەرز و نزمی === {{See also|دەشتەکانی مودوس|دەشتی نیمچەتەختی ژێر-کامبریان}} تەواوی دانمارک و زۆربەی فینلاند لە خوار ٢٠٠ مەترەوەن و بەرز و نزمیی ھەردووکیان تا ڕادەیەک تەختە. لە دانمارکدا، [[مۆرین|مۆرینەکان]] و [[دۆڵی تونێلی|دۆڵە تونێلییەکان]] ھەندێک [[تۆپۆگرافیای بەرز و نزم|بەرز و نزمی]] بە سروشتی ناوچەکە دەبەخشن لە کاتێکدا لە فینلاند دەوروبەری دەریاچەکانی [[پیێلینێن]] و [[دەریاچەی پایانی|پایانی]] ھەندێک بەرز و نزمیی مامناوەند نیشان دەدەن. ناوچەی فینلاندی کە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی [[کەنداوی بۆتنیا]] وەک گەورەترین دەشت لە وڵاتانی نۆردیکدا بەرچاو دەکەوێت.<ref name=Rudberg/> [[چیاکانی سکاندیناڤیا]] زاڵن بەسەر سروشتی نەرویژدا. بەشی باشووری چیاکانی سکاندیناڤیا لە بەشی باکووری پانترە و لوتکەی بەرزتری تێدایە. ھەروەھا بەشی باشووری زنجیرەیەک لە [[ڕووی پالێیک|فەلاتەکان و دەشتە کەمێک شەپۆلاوییەکان]] لەخۆ دەگرێت. بەشە ڕۆژاوایییەکانی چیاکان بەھۆی فیۆردەکانەوە لەت کراون، کە سروشتێکی سەرنجڕاکێش پێکدەھێنن. دەکرێت سروشتی سوید وەک تێکەڵەیەک لە ھی نەرویژ، فینلاند و دانمارک وەسف بکرێت. جگە لە [[کەناری بەرز]]، ناوچە کەناراوییەکانی سوید نزمایی پێکدەھێنن. سوید سێ ناوچەی بەرزاییی ھەیە، [[بەرزایییەکانی باشووری سوید]]، چیاکانی سکاندیناڤیا و [[ناوچەی نۆرلاند]] کە درێژکراوەی ڕۆژھەڵاتی چیاکانی سکاندیناڤیایە.<ref name=Rudberg/> بەرزایییەکانی باشووری سوید و ناوچەی نۆرلاند بەھۆی [[نزماییی ناوەندی سوید]]ەوە لە یەکتر جیا دەکرێنەوە. بەرز و نزمیی ئایسلەند لە نێوان وڵاتانی نۆردیکدا جیاوازە بەوەی کە بەرزایییەکی کاسەییشێوەیە.<ref name=Rudberg>{{cite book |last=Rudberg |first=Sten |author-link=Sten Rudberg |year=1960 |title=Geography of Norden |url=https://archive.org/details/geographyofnorde0000smme_x0m7 |chapter=Geology and Morphology |pages=[https://archive.org/details/geographyofnorde0000smme_x0m7/page/n30 27]–40|editor-last=Somme|editor-first=Axel|editor-link=Axel Sømme }}</ref> === کەشوھەوا === {{main|کەشوھەوای وڵاتانی نۆردیک}} [[پەڕگە:Average temperatures in the capitals of the Nordic countries in 2012.jpg|وێنۆک|تێکڕای پلەکانی گەرما لە پایتەختەکانی وڵاتانی نۆردیک لە ساڵی ٢٠١٢دا]] سەرەڕای ھەڵکەوتەی باکوورییان، وڵاتانی نۆردیک بە گشتی کەشوھەوایەکی مامناوەندیان ھەیە بە بەراورد لەگەڵ ئەو وڵاتە ترانەی لەسەر ئاستی جیھان ھەمان ھێڵی بازنەیی ھاوبەشیان ھەیە. کەشوھەوا لە وڵاتانی نۆردیکدا زیاتر لەژێر کاریگەریی ھەڵکەوتەی باکوورییاندایە، بەڵام بەھۆی نزیکی لە زەریا و [[تەوژمی کەنداو]] کە تەوژمی گەرمی زەریا لە نووکی فلۆریداوە دەھێنێت، کەشوھەواکەی نەرمتر دەبێتەوە. تەنانەت لە باکووری دووریشدا، زستانەکان دەکرێت تا ڕادەیەک مامناوەند بن، ھەرچەندە لە باکووری [[بازنەی جەمسەری]]دا ناوچەی کەشوھەوا زیاتر نیمچەجەمسەرییە بە زستانی سەخت و ھاوینی کورتەوە. لە گرینلاند و سڤالبارد کەشوھەوا جەمسەرییە. دەریا کاریگەرییەکی زۆری لەسەر کەشوھەوای ناوچە کەناراوییەکانی ڕۆژاوای ئایسلەند، نەرویژ، دانمارک و سوید ھەیە. بارین زۆرە و داپۆشینی بەفر لە وەرزی زستاندا دەگمەنە. ھاوینەکانیش بە گشتی فێنکن. ھەرچەندە مرۆڤ لە زەریای ئەتڵەسی و تەوژمی کەنداو دوور بکەوێتەوە، لە وەرزی زستاندا ساردتر دەبێت. فینلاند، زۆربەی سوید و بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی نەرویژ لەژێر کاریگەریی کیشوەرە بەرفراوانەکەی ڕۆژھەڵاتدان کە دەبێتە ھۆی ھاوینی گەرم و درێژ و زستانی ساماڵ و سارد، کە زۆرجار بەفر دەبارێت. بۆ نموونە، [[بێرگن]] لە کەناراوەکانی ڕۆژاوای نەرویژ بە شێوەیەکی ئاسایی لە مانگی شوباتدا پلەی گەرمییەکەی لە سەرووی سفرەوەیە، لە کاتێکدا ھێلسینکی لە فینلاند بە شێوەیەکی ئاسایی لە ھەمان مانگدا پلەی گەرمییەکەی ٧–٨&nbsp;°C لە خوار سفرەوە دەبێت.<ref>{{cite book |last=Haagensen |first=Klaus Munch |year=2013 |title=Nordic Statistical Yearbook |publisher=Nordic Council |pages=23–26 |isbn=978-92-893-2481-6 }}</ref> بارودۆخی کەشوھەوا و جۆری زەوی شێوازی بەکارھێنانی زەوییان لە وڵاتانی نۆردیک دیاری کردووە. لە خاکی سەرەکیی دانمارک کە چڕیی دانیشتووانی بەرزە، بە زەحمەت سروشتی کێوی ماوەتەوە. زۆربەی دارستانە دەگمەنەکان دەستکردن و نزیکەی لەسەدا ٦٠ی تەواوی ڕووبەری دانمارک [[زەویی کێڵراو|کێڵراوە]] یان وەک باخچە و پارک دەستنیشان کراوە. لە لایەکی ترەوە، لە وڵاتانی تری نۆردیکدا سروشتی کێویی زۆر ماوەتەوە. تەنھا لە نێوان ٠ بۆ ٩ لەسەدی زەوی لە وڵاتانی تری نۆردیکدا کێڵراوە. نزیکەی ١٧ لەسەدی ڕووبەری وشکانی لە ئایسلەند بۆ لەوەڕگە و مێرگی ھەمیشەیی بەکاردەھێنرێت و ھەریەکە لە فینلاند، نەرویژ و ھەروەھا سویدیش خاوەنی ڕووبەری گەورەی دارستانن.<ref>{{cite book |last=Haagensen |first=Klaus Munch |year=2013 |title=Nordic Statistical Yearbook |publisher=Nordic Council |page=25 |isbn=978-92-893-2481-6 }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئەورووپا|سوێد|نەرویژ|دانمارک|فینلاند|گرینلەند|ئایسلەند}} {{پۆلی کۆمنز|Nordic region}} [[پۆل:جوگرافیای ئەورووپا]] [[پۆل:جوگرافیای ئەمریکای باکوور]] [[پۆل:ھەرێمەکانی ئەورووپا]] n6nlv46ti2sfv8wk16wabz9ia108grq 0 277905 1686415 1667889 2026-10-13T10:34:12Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (کایەی ڤیدیۆیی-کۆلکە، کۆمپیوتەر-کۆلکە، ماتماتیک-کۆلکە) 1686415 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''٢٠٤٨''' ({{بە ئینگلیزی|2048}}) [[کایەی ڤیدیۆیی|یارییەکی ڤیدیۆیی]] جۆری مەتەڵە، لە ٩ی ئازاری ٢٠١٤ بڵاوکرایەوە، و لەسەر وێب و [[مۆبایل]] و [[ئەندرۆید|ئامێرەکانی ئەندرۆید]] بەردەستە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Tim |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠١٤|ناونیشان=http://indiegames.com/2014/03/2048_gabriele_cirulli.html|سەردێڕ=IndieGames.com Free Game Pick: 2048 (Gabriele Cirulli) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180714070500/http://indiegames.com/2014/03/2048_gabriele_cirulli.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٤}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://github.com/Tiehuis/2048-cli|سەردێڕ=tiehuis/2048-cli |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190717212310/https://github.com/tiehuis/2048-cli |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٩|وێبگە=Github}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Patrick Klepek |ناونیشان=https://www.kotaku.com.au/2015/04/the-messy-story-behind-a-game-clone/|سەردێڕ=The Messy Story Behind A Game Clone |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180617192947/https://www.kotaku.com.au/2015/04/the-messy-story-behind-a-game-clone/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨|وێبگە=kotaku.com.au}}</ref> یارییەکە لەلایەن [[غبريل سيرلي|گابرێل سێرلی]] پەرەی پێدراوە . ٢٠٤٨ کە لە سەرەتادا بە [[جاڤاسکریپت|جاڤاسکریپت]] [[سی ئێس ئێس|و سی ئێس ئێس]] نووسراوە، لە ۹ی ئازاری ٢٠١٤، وەک [[بەرنامەی خۆڕایی و سەرچاوەکراوە|نەرمەکاڵای سەرچاوە کراوەی ئازاد]] ، لە ژێر مۆڵەتی ئێم ئی تی بڵاوکرایەوە.سکریپتەکەی بە [[سی++|سی ++]] و [[ڤالا (زمانی پرۆگرامسازی)|ڤالا]] بەردەستە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://packages.debian.org/stretch/2048-qt|سەردێڕ=Debian -- Error |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190131041023/https://packages.debian.org/stretch/2048-qt |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|وێبگە=packages.debian.org}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://wiki.gnome.org/Apps/2048|سەردێڕ=Apps/2048 – GNOME Wiki Archive |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190117023259/https://wiki.gnome.org/Apps/2048 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|وێبگە=wiki.gnome.org}}</ref>هەروەها وەشانی بۆ ئیمۆلیتەری [[لینوکس]] هەیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://github.com/Tiehuis/2048-cli|سەردێڕ=tiehuis/2048-cli |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190717212310/https://github.com/tiehuis/2048-cli |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٩|وێبگە=github}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|2048 (video game)}} {{تووڵی دەروازە|کایەی ڤیدیۆیی|ئینتەرنێت|ماتماتیک|دەیەی ٢٠١٠}} {{کایەی ڤیدیۆیی-کۆلکە}} {{کۆمپیوتەر-کۆلکە}} {{ماتماتیک-کۆلکە}} [[پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠١٤]] [[پۆل:یارییەکانی ئەندرۆید]] [[پۆل:یارییەکانی ئای ئۆ ئێس]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییە مەتەڵامێزەکان]] jlv7t3167ai28y17mrqrrh4x5a5sysg 0 279867 1686231 1606253 2026-10-12T23:30:40Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.6 1686231 wikitext text/x-wiki {{Infobox video game | title = ئەساسنز کرید شادۆوز{{ھن}}Assassin's Creed Shadows | image = Assassin's_Creed_Shadows_cover.png | developer = [[یوبی سۆفت کوبێک]] | publisher = [[یوبی سۆفت]] | series = [[ئەساسنز کرید (زنجیرەی کایەی ڤیدیۆیی)|ئەساسنز کرید]] | engine = [[یوبی سۆفت ئەنڤیڵ]] | platforms = [[مایکرۆسۆفت ویندۆز]]{{ھن}}[[پلەی ستەیشن ٥|پلەیستەیشن ٥]]{{ھن}}[[ئێکس بۆکس سیریز ئێکس و سیریز ئێس]]{{ھن}}[[مەک ئۆئێس]]{{ھن}}[[ئایپاد ئۆ ئێس]] | released = ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ | genre = [[کایەی ئەکشن-سەرکێشی|ئەکشن-سەرکێشی]] | modes = [[تاک-یاریزان (کایەی ڤیدیۆیی)|تاک-یاریزان]] }} '''ئەساسنز کرید شادۆوز''' (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Assassin's Creed Shadows'') (بە [[زمانی کوردی|کوردی]]: ''ڕێبازی بکوژ سێبەرەکان'') یارییەکی جۆری کایەی ڕۆڵگێڕانی شەڕکەرە، لەلایەن یوبی سۆفت کوبێک گەشەی پێدراوە و لەلایەن [[یوبی سۆفت]] بڵاوکراوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=پەڕەی فەرمی یوبی سۆفت شادۆوز لە ماڵپەڕی یوبی سۆفت |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Assassin's Creed Shadows |ناونیشان=https://www.ubisoft.com/en-us/game/assassins-creed/shadows}}</ref> چواردەھەمین بەشی بڵاوکراوەی [[ئەساسنز کرید (زنجیرەی کایەی ڤیدیۆیی)|زنجیرە یارییەکانی ئەساسینز کریدە]] دوای ''[[ئەساسنز کرید میراژ|ئەساسنز کرید میراژی]]'' ساڵی ٢٠٢٣، ھەروەھا یەکەم یارییە لە زنجیرە یارییەکانی [[ئەساسنز کرید (زنجیرەی کایەی ڤیدیۆیی)|''ئەساسنز کرید'']] کە لە سەکۆی ''ئەساسنز کرید ئینفنتیدا'' ھەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Gerald Lynch |ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Assassin's Creed Infinity - everything we know so far |ناونیشان=https://www.techradar.com/news/assassins-creed-infinity-what-you-need-to-know-about-the-new-assassins-creed-platform}}</ref> ڕووداوەکانی یارییەکە باسی سەدەی شازدەھەمی ژاپۆن دەکات تاکو کۆتای [[سەردەمی سێنگۆکو]]، یارییەکە تیشک دەخاتە سەر خەباتی ھەزاران ساڵەی [[حەشاشین|حەشاشەکان]]، کە جەنگاون لە پێناو ئاشتی و ئازادی، دژ بە [[سوارچاکانی پەرستگا]]. یارییەکە باس لە دوو پاڵەوان دەکات، (ناوێ) [[نینجا|نینجایەکی]] ژنە، و (یاسوکێ) کە [[سامورای|سامورایەکی]] [[ئەفریقا|ئەفریقییە]] ئیلھامی لە کەسایەتێکی مێژووی وەرگیراوە کە ھەمان ناوی ھەبووە. ھەردوو کارەکتەرەکە شێوازای جیاوازی یاریکردنیان ھەیە ئەمەش وادەکات چێژێکی جیاواز بداتە یاریکەر. لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ بۆ [[پلەیستەیشن ٥]]، [[مایکرۆسۆفت ویندۆز|ویندۆز]]، [[ئێکس بۆکس سیریز ئێکس و سیریز ئێس]]، [[مەک ئۆئێس]] و [[ئایپاد ئۆ ئێس]] بڵاوکراوەتەوە. == یاریکردن == ''ئەساسنز کرید شادۆوز'' [[کایەی ئەکشن-سەرکێشی|ئەکشن-سەرکێشی]] دزێوە ھاوشێوەی بەشەکانی پێشووتری. لەسەر وەشانی نوێکراوەی بزوێنەری [[ئەنڤیڵ]] پەرەیپێدراوە، بە بەکارھێنانی ڕووناکی بزۆک و کارلێکی ژینگەیی لەگەڵ بەرەوپێشبردنی نوێ وەک شکان و تێکچوونی توخمەکان لەگەڵ ھەربەرکەوتنێک، ھەروەھا ڕێگە بە یاریکەر دەدات کە دەسکاری سێبەرەکان بکات و پەت و قولاپ بەکاربێنێت بۆ [[پارکۆڕ]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Purslow, Matthew |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Assassin’s Creed Shadows: 50 Details You Need To Know |ناونیشان=https://www.ign.com/articles/assassins-creed-shadows-50-details-you-need-to-know}}</ref> جیھانی کراوەی یارییەکە لە قەبارەدا ھاوشێوەی [[ئەساسنز کرید ئۆریجنز|''ئەساسنز کرید ئۆریجنزە'']]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Dinsdale, Ryan |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Assassin's Creed Shadows will be roughly the same size as Assassin's Creed Origins |ناونیشان=https://me.ign.com/ar/assassins-creed-codename-red/174187/news/assassins-creed-shadows-stkwn-bnfs-hjm-assassins-creed-origins-tqryban}}</ref> جیھانی یارییەکە بە درێژایی وەرزەکان بەرەوپێش دەچێت، ھەموو وەرزەکان کاریگەریان بەسەر شێوازی یاریکردن دەبێت، وەک ئاوی بەستوو و چلورەکردن لە زستان و درێژبوون گیا و گەشەکردنی گوڵی ڕەنگاوڕەنگ لە بەھاردا، ئەرکەکان لەسەر یەک ھیڵی یەک بەدوای یەک نینە، بۆ ئەوەی ببێتە ھاندانێک بۆ یاریکەر کە خۆی بەدوای ئامانجەکاندا بگەرێت و ئامانجەکان بکوژێت بە ئازادی، لەم بەشەشدا منارەی بینین یان خاڵی بینین(vantage points) بوونیان ھەیە بەڵام جیاوازتر لە بەشەکانی پێشوو تەنھا بۆ یارمەتیدانی یاریکەرە بۆ پشکینی ژینگەی یارییەکە و بینی خاڵە گرنگەکان، نەک نەخشەی یارییەکە بە ئامانجە جیاوازەکان پربکرێتەوە.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Purslow, Matthew |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Assassin’s Creed Shadows: Inside Ubisoft’s Ambitious Open World Japan |ناونیشان=https://www.ign.com/articles/assassins-creed-shadows-inside-ubisofts-ambitious-open-world-japan}}</ref> لەجیاتی ئەوە دەتوانیت تۆڕێکی [[سیخوڕی]] دروست بکەیت و ڕاھێنانیان پێبکەیت بۆ وەرگرتنی زانیاری ھەواڵگری یان بەرتیلدان بە بەرپرسەکان بۆ دۆزینەوەی شوێنی ئامانجەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Selway, Jake |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Assassin's Creed Shadows' Changing Open-World and Spy System Explained |ناونیشان=https://gamerant.com/assassins-creed-shadows-open-world-changes-spy-system-feature-explained/}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Morgan Park |ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Assassin's Creed Shadows has the best-looking AC combat in ages, and I love that you can crawl through grass |ناونیشان=https://www.pcgamer.com/games/rpg/assassins-creed-shadows-previwe-summer-game-fest-2024/}}</ref> ئەم بەشەی یارییەکە تایبەتمەندی نوێی یاریکردن بە یاریکەر دەناسێنێت، کە بریتییە لە ڕۆیشتن بە شێوەی خۆخشاندن بەسەر زەویدا لەکاتی دروستبوونی تەنگژە و ئاستەنگی، ھەروەھا کارەکتەری یارییەکە دەتوانێت لەناو ئاودا پشت بە شوڵی بامبۆ ببەستێت بۆ ھەناسەدان لە قووڵایی ئاوەکە.<ref name=":0"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Rob Dwiar |ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Assassin's Creed Shadows preview: a bold, beautiful, and brutal journey across Feudal Japan |ناونیشان=https://www.techradar.com/gaming/assassins-creed-shadows-preview}}</ref> ھەروەھا دیدگای ھەڵۆ(ئیگڵ ڤیژن) گەراوەتەوە کە بەھۆی ئەوە و دەتوانیت دوژمنەکانت بە ڕەنگی سوور لەودیو دیوارەکانەوە ببینیت.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=بەکوردی: "ئەساسنز کرید شادۆوز" ھاوشێوەی چاوپێکەوتنێکی تایبەتە لەگەڵ دوو پاڵەوانی سەرەکی "سامورای یاسوکێ" و "نینجا ناوێ"، کە لە سەردەمی پشێویەکەی "ئازوچی مۆمۆ یاما"دا دەژین، کە دەبێتە چاوپێداخشاندنەوەیەک بە ژاپۆنی دروستکراوی واقیعی |یەکەم=Assassin's Creed Shadows" features an exclusive interview with the dual protagonists of the samurai Yasuke and the ninja Naoe, who live in the chaotic Azuchi-Momoyama period, approaching a realistically recreated Japan! |سەردێڕ=『アサシン クリード シャドウズ』混乱の安土桃山時代を生きる侍・弥助と忍・奈緒江のダブル主人公、リアルに再現された日本に迫る国内独占インタビューを公開！ |ناونیشان=https://www.famitsu.com/article/202405/5194}}</ref> جگە لەوەش کۆمەڵێک چەکی ھەڵبژێردراوی مێژووی لە یارییەکەدا ھەن کە بە شێوەیەکی ورد دروستکراونەوە، وەک شمشێری کاتانا، دارەستوری کانابۆ، ڕمی یاری، شوریکین، کونای و کوساریگاما. ھەموو چەکەکان درەختی کارامەیی(skill tree)یان لەگەڵە، کە یارمەتی یاریکەر دەدات بۆ باشترکردنی کارامەیی چەکەکی بەپێی کات.<ref name=":0"/> یاریکەران توانای گۆڕینی کارەکتەرەکانیان ھەیە کاتێک لە ئەرکە جیاوازەکان بەرەوپێش دەچن. شێوازی شەڕکردنی (یاسوکێ) ژینگەیەکی وێرانکەر لەخۆدەگرێت کە توانایەکی بەھێزی شەرکردنی ھەیە و ئەزموونێکی شەرکردنی سینەمایی دەبەخشێتە بینەر، سەرەڕای بەکارھێنانی تفەنگی شمخاڵ یان Arquebus، کە توانای شەڕکردنی بەھێزی دوور مەودا دەبەخشێت. لە ھەمان ماتدا (ناوێ) توانای ئەوەی ھەیە تیغە شاراوەکەی دەستی قەوسبکاتەوە بۆئەوەی وەک چەقۆی تانتۆ بەکاریبھێنێت لە کوشتنەکانیدا، ھەروەھا کوساریگاما بەکاردەھێنێت بۆ خۆپاراست لە ھیربەش بە بەکارھێنانی زنجیرەکەی بۆ کردنەوەی مەودایەکی فراوانتر. سەرەڕای ئەوەش تاکتیکی دزێو بەکاردەھێنێت بۆ ئەوەی شوازێکی کوشندە نیشان بدات، و خۆی لە دارەڕای خانووەکان دەشارێتەوە و لەودیو بەربەستە کاغەزییەکانی خانووەکانی ژاپۆن بۆسە بۆ دوژمنەکانی دادەنێت.<ref name=":0"/> ''لە ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ کۆمپانیای یوبی سۆفت زانیاری زیاتری بڵاوکردەوە لەسەر میکانیکە نوێ و بەرەوپێسبراوەکانی یاریکردن:''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=ubisoft |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Assassin's Creed Shadows - Stealth Gameplay Overview |ناونیشان=https://www.ubisoft.com/en-gb/game/assassins-creed/news/1lmnk4XTnnqRh1foViGYPR/assassins-creed-shadows-stealth-gameplay-overview}}</ref> * '''فەلسەفەی دزێوی:''' پێشکەوتنێکی تەواو بنچینەیی لە شیوازی میکانیکی دزێوی کراوە بەراورد بە بەشەکانی پێشوتری یارییەکە. لە ''ئەساسنز کرید شادۆوز'' یاریکەر پێویستە بە شێوازێکی تاکتیکی تر پشت بە ژیرییەکانی یاسوکێ و ناۆێ ببەستێت، بەوپێیەی لەم بەشەدا سیستەمی ھەڵۆی ماڵی(pet eagle) لابراوە، کە لە بەشەکانی پێشوتری وەک: ئۆریجنز، [[ئەساسنز کرید ئۆدیسی|ئۆدیسی]] و ڤالھالا بەکاردەھێنرا. بینای ھەڵۆی کلاسیک ئێستا دەتوانێت دوژمنەکان لەودیو دیوار و بەربەستەکان بدۆزێتەوە و ھەروەھا دەنگەکانیشیان لێکجیادەکاتەوە. ھەردوو کارەکتەرەکە توانای ئەوەیان ھەیە کە بچنە ناو دۆخێکی نوێوە بە ناوی "دۆخی لێوردبوونەوە (Observe)" کە ڕێگایەکی خێرا و ئاسانە بۆ وەرگرتنی زانیاری لەسەر ئامانجەکانی بەردەمیان. ئەم دۆخە نوێیە لەسەر "خاڵە بەرزەکانی بینی(vantage points)ش" کاردەکات بەمشێوەیەش یاریکەر دەتوانێت لەنزیکەوە شوێنە تازە دۆزراوەکان بپشکنێت. * '''جووڵە [[نینجا|شینۆبییەکان]]:''' بۆ یەکەمجار لە زنجیرە یارییەکەدا، خۆشاردنەوە لەناو تاریکیدا وادەکات کە دوژمنی بەرامبەر نەتبینێت. ئەمەش وادەکات کە لە ماوەی شەودا ھەموو شوێنێک تاریک ببێتە شوێنی خۆ حەشاردان و خۆ پێشخستن لە ناوەوە و دەرەوەی شوێنەکان. بۆ ئەم مەبەستەش یاریکەران تاریکی وەک تاکتیکی یارییەکە بۆ بەرژەوەندی خۆیان بەکاربێنن بۆ لەناوبردنی دوژمنەکانیان، یان دەرفەت بۆخیان دروست بکەن بە لەناوبردن و کوژاندنەوەی فانۆس و ڕووناکییەکان بە چەکی ھاوێژەری شوریکینس. ڕۆیشتن و جووڵە بە ھەڵتروشکاوی (خۆچەماندنەوە) زۆر کاریگەرترە لە ناوەوەی ماڵ و شوێنە داخراوەکان، چونکە وا لە یاریکەر دەکات کە شێوەیەکی بێدەنگی ھەبێت لە کاتی ڕۆیشتن بەسەر تەختە بە جیرەجیرەکانی ناو خانووەکان. وەک لە پێشتریشدا ئاماژەمان پێدا، ھەردوو کارەکتەر ناوێ و یاساکێ دەتوانن بە شێوەی ڕاکشاوی و بە خشۆکی برۆن لەسەر زەوی و ژێرئاودا. ناوێ دەتوانێت بە ھەڵتروشکاوی، جووڵە بۆ لاکانی تەنیشتی بکات ئەوەش وادەکات شێوازێکی کاریگەرتری ھەبێ بۆ کوشتنی دوژمن. * '''چەک و جبەخانەی شینۆبی و بکوژەکان:''' پێویست ناکات ناۆێ تەنھا پشتی بە جووڵە دزێوەکانی ببەستێت لە ھەموو کاتێکدا، چونکە چوار ئامرازی لەبەردەستدایە بۆ ئەنجامدانی کوشتنی خێرا یان ڕاکردن لە دوژمن، بۆمبی دووکەڵی کلاسکیک کە لە بەشەکانی تریشدا بینراوە و بەکارھێنراوە، زەنگوڵەی شینۆبی کە ئامرازێکی زۆر باشە بۆ دورخستنەوەی دوژمن لە خۆت، بە ھاویشتنی زەنگوڵەکە دوژمن بەرەو دەنگەی دەڕوات و بەمەش لە یاریکەر دوور دەکەوێتەوە، چەقۆی ھاوێژەری کونای، شورکێن کە تیغێکی ھاوێژەری شێوە ئەستێرەیە. == چیرۆک == ڕووداوەکانی یارییەکە باس لە سەردەمی [[ژاپۆن|ژاپۆنی فیوداڵی]] دەکات، بەتایبەت لە دەستپێکی ساڵی ١٥٧٩ی زایینی و لە سەردەمی [[سەردەمی ئازوچی-مۆمۆیاما|ئازوچی مۆمۆ یاما]]، ئەم سەردەمە دەکاتە دوایین قۆناغی سەردەمی [[سەردەمی سێنگۆکو|سینگۆکو]]، کە سەردەمی شەڕی ناوخۆ بووە لە [[ژاپۆن]]. لە یارییەکەدا کەسایەتێکی مێژووی دەبینرێت بە ناوی [[ئۆدا نۆبوناگا]] کە لە لووتکەی دەسەڵات خۆی دەبینێتەوە بەھۆی سەرکەوتنی بەسەر خێڵی تاکێدا بە بەکارھێنای چەکی ئاگرینی شمخاڵ arquebus. یەکێک لەو ڕووداوە گرنگانەی ناو چیرۆکی یارییەکە بریتییە لە ھێرشی [[ئۆدا نۆبوناگا]] بۆ سەر [[پارێزگای ئیگا]] لە ساڵی ١٥٨١، کە جەنگێکی گرنگ بووە و بە جەنگی تینشۆ ئیگا ناسراوە، کە ئیگا ئیکی گرتەوە کە ناوچەی سەرھەڵدانی ھونەری جەنگی نینجوتسو بووە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Matt Purslow |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢٤ |سەردێڕ=When and Where Is Assassin’s Creed Shadows Set? |ناونیشان=https://www.ign.com/articles/when-and-where-is-assassins-creed-shadows-set}}</ref> یارییەکە ناوەندی ژاپۆن لەخۆدەگرێت کە پێکھاتووە لە ناوچەکانی [[کیۆتۆ]]، [[کۆبێ]]، [[ئۆساکا]] و [[پارێزگای ئیگا]] لەگەڵ قەڵای مێژووی ورد دروستکراوی تاکێدا و فوکوچیاما. لەگەڵ ھێما مێژوویەکان و پێگەسەربازییەکان کە وەک زیندانێکی ئاڵۆز دیزاین کراون.<ref name=":1"/> ئەم تایبەتمەندیانەش جیھانێکی زیندووی شارنشینی دروست دەکەن، بەندەری قەرەباڵغ، ناوچەی سامۆڕای و تەلارسازی ڕازاوە، کە ھەمووی چێژبەخش و گرنگە بۆ گەڕان لە ناو یارییەکە و [[پارکۆڕ]] کردن. کاریگەری بازرگانە پورتوگالییەکان و [[عیساییەکان|بانگەشەکارە عیسایییەکان]] لە یارییەکەدا دەردەکەوێت، کە ئایینی مەسیحی و تەکنەلۆژیا سەربازییەکانی وەک تۆپ و تفەنگ بە خەڵک دەناسێنن، کە ڕۆڵیان ھەیە لە مانادان بە ژینگە و گێڕانەوەی یاریرکە.<ref name=":3"/> == پەرەپێدان == [[پەڕگە:Assassin's Creed Shadow.png|ڕاست|400x400پیکسڵ]] شادۆوز لە ئەیلوولی ٢٠٢٢ لە یوبی سۆفت فاروارد لەژێر ناونیشانی Assassin's Creed: Codename Red ڕاگەیەندرا، لەگەڵ جێنشینەکەی یان بەشی داھاتووی یارییەکە کە پلانی بۆ دانراوە بە ناوی Assassin's Creed: Codename Hexe.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Ed Smith |ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ |سەردێڕ=Assassin’s Creed new game Codename: Red finally delivers fans’ dreams |ناونیشان=https://www.pcgamesn.com/assassins-creed-codename-red/assassins-creed-new-game-japan}}</ref> ھەر لەوێدا کۆمپانیای یوبی سۆفت ڕای گەیاند کە بەشەکانی [[ئەساسنز کرید (زنجیرەی کایەی ڤیدیۆیی)|ئەساسنز کرید]] دەچنە قۆناغی سێیەمەوە کە پەیوەدی ھەیە لە گۆرانکاری لە فەلسەفەی دیزاینی یارییەکە و نزیکبوونەوە لە یارییەکانی داھاتوو. ھەموویان بە یەک چەمکی کارکردن دەبەسترێنەوە یان ڕوونتر بلێین لە یەک پێگەدا پێکدەلکێنرێن بە ناوی Assassin's Creed Infinity.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=James Batchelor |ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ |سەردێڕ=Infinity and beyond: The future of Assassin's Creed |ناونیشان=https://www.gamesindustry.biz/infinity-and-beyond-the-future-of-assassins-creed}}</ref> یەکەم وردەکاری یارییەکە لە ١٥ی ئایاری ٢٠٢٤ ڕاگەیەندرا، لەگەڵ ناوی تەواوی یارییەکە و ڕێککەوتی بڵاوکردنەوەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Ben Lyons |ڕێکەوت=١٣ی ئایاری ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Assassin's Creed Codename Red to officially go by Assassin's Creed Shadows |ناونیشان=https://www.gamereactor.eu/assassins-creed-codename-red-to-officially-go-by-assassins-creed-shadows-1390333/}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Taylor Lyles |ڕێکەوت=١٣ی ئایاری ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Assassin's Creed Red Title Confirmed to be Assassin's Creed Shadows Ahead of Wednesday Trailer Release |ناونیشان=https://www.ign.com/articles/assassins-creed-codename-red-gets-official-name-ahead-of-wednesday-trailer-drop}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Emma-Jane Betts |ڕێکەوت=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Assassin's Creed Shadows: Everything we know so far about Ubisoft's next RPG |ناونیشان=https://www.gamesradar.com/assassins-creed-codename-red-guide/}}</ref> ھەروەھا دواتر ئاشکراکرا کە کۆمپانیای یوبی سۆفت کوبێک گەشەبە یارییەکە دەدات، کە ھەمان کۆمپانیا گەشەی بە بەشەکانی Assassin's Creed Odyssey و Assassin's Creed Syndicate داوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Jacques Boissinot |ڕێکەوت=٧ی ئایاری ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Ubisoft Quebec takes lead on feudal Japan-set ‘Assassin’s Creed Shadows’ |ناونیشان=https://ottawa.citynews.ca/2024/05/15/ubisoft-quebec-takes-lead-on-feudal-japan-set-assassins-creed-shadows/}}</ref> گەشەپێدان بە یارییەکە لە ساڵی ٢٠٢٠ و دەستی پێکردوە دوای بڵاوکردنەوەی Assassin's Creed Valhalla.<ref name=":2"/> شادۆوز یەکەم یاری ناو زنجیرەکەیە کە تەنھا بۆ [[نەوەی نۆیەمی کارپێکەرەکانی کایەی ڤیدیۆیی]] شیاوە ([[پلەیستەیشن ٥]] و [[ئێکس بۆکس سیریز ئێکس و سیریز ئێس]])، بەمەش یارییەکە پشگیری نەوەی ھەشتەمی کارپێکەرەکانی کایەی ڤیدیۆیی ناکات ([[پلەیستەیشن ٤]] و [[ئێکس بۆکس وەن]]). کارڵ ئۆنێی، بەرھەمھێنەری سەرەکی یارییەکە ڕای گەیاند: ئەم ڕەقەواڵەی کە لە ئامێرە نوێکانی یاریکردن بەردەستە، پێویستە بۆ پشگیریکردن و کارپێکردنی وەشانی نوێی بزوێنەرەکەیان، کە کاریگەرییەکانی وەک ڕووناکی، سێبەر و کەشوھەوای داینامیکی دابیندەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Christopher Dring |ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Four years offers "the right balance" to make a new Assassin's Creed game |ناونیشان=https://www.gamesindustry.biz/four-years-offers-the-right-balance-to-make-a-new-assassins-creed-game}}</ref> == بڵاوکردنەوە == سەرەتا وابڕیاربوو کە یارییەکە لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ بۆ [[پلەیستەیشن ٥]]، [[ویندۆز]]، [[ئێکس بۆکس سیریز ئێکس و سیریز ئێس]]، [[مەک ئۆئێس]] و [[ئایپاد ئۆ ئێس]] بڵابکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Ryan Dinsdale |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=Assassin's Creed Shadows Trailer, Release Date, Dual Protagonists, and More Revealed by Ubisoft |ناونیشان=https://www.ign.com/articles/assassins-creed-shadows-trailer-release-date-dual-protagonists-and-more-revealed-by-ubisoft}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Stephen Warwick |ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Assassin's Creed: Shadows is coming to your iPad and Mac |ناونیشان=https://www.imore.com/ipad/assassins-creed-shadows-is-coming-to-your-ipad-and-mac}}</ref> لە ئەیلوولی ٢٠٢٤ کۆمپانیای یوبی سۆفت ڕای گەیاند سەرەڕای تەواوبوونی تایبەتمەندییەکانی یارییەکە، بەلام بڵاوکردنەوە یارییەکەیان دواخست بۆ ١٤ی شوباتی ٢٠٢٥، بۆ زیاتر ڕازاندنەوە و ڕێکخستنی یارییەکە، ھەروەھا ئەو بەرچاوڕوونییە کە ھەیبوو لە بڵاوکردنەوەی Star Wars Outlaws کە لە مانگی ئاب بڵاوکردبووەوە. ھەروەھا کۆمپانیاکە season pass ھەڵوەشاندەوە و داواکاری پێشوەختە(pre-order)ی بەردەست خستەوە، لەگەڵ داواکاری پێشوەختە(pre-order) لە داھاتوودا یەکەم بوخچەی زیادە(Expansion pack) لەگەڵیدا بەخۆرایی بەردەستدەبێت. جیاوازتر لە بڵاوکراوەکانی پێشووی یوبی سۆفت لەگەڵ بڵاوکردنەوەی یارییەکە وەشانی کۆمپیوتەریش بەردەست دەخات لە [[ستیم]]، کۆگای ئیپیک گەیمز و [[یوبی سۆفت کەنێکت]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Andy Chalk |ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Assassin's Creed Shadows is delayed into 2025, will launch on Steam on day one |ناونیشان=https://www.pcgamer.com/games/action/assassins-creed-shadows-is-delayed-into-2025/}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Wesley Yin-Poole |ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Assassin's Creed Shadows Delayed to February 2025 |ناونیشان=https://www.ign.com/articles/assassins-creed-shadows-delayed-to-february-2025}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Vikki Blake |ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Ubisoft revises financial targets after "soft" sales of Star Wars Outlaws and Assassin's Creed Shadows delay |ناونیشان=https://www.gamesindustry.biz/ubisoft-revises-financial-targets-after-soft-sales-of-star-wars-outlaws-and-assassins-creed-shadows-delay}}</ref> لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، یوبی سۆفت جارێکی تر بڵاوکردنەوەی یارییەکەی دواخست بۆ ٢٠ی ئازار، بە ھۆکاری ئەوەی کۆمپانیاکە بەدوای بژاردەکانی فرۆشتندا دەگەڕێت و کاتی زیاتر تەرخان دەکات بۆ پەرەدان بە گۆڕانکاری زیاتر لە یارییەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Tom Phillips |ڕێکەوت=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Assassin's Creed Shadows delayed again as Ubisoft explores company sale options |ناونیشان=https://www.eurogamer.net/assassins-creed-shadows-delayed-again-as-ubisoft-explores-sale}}</ref> دوای بڵاوبوونەوە یەکەم ڤیدیۆی [[ترەیلەر|پێشپەردە]] (Trailer)ی یارییەکە لە ١٥ی ئایاری ٢٠٢٤، بڕیاری بوونی یاسوکێ بە کارەکتەری سەرکی ڕەخنەیەکی زۆری لێگیرا لە پێگە ئۆنلاینەکان.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Chantelle Lee |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Assassin’s Creed Fans Slam Decision to Include Black Samurai in Feudal Japan Story |ناونیشان=https://time.com/6978997/assassins-creed-shadow-yasuke-controversy/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئایاری ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240519074134/https://time.com/6978997/assassins-creed-shadow-yasuke-controversy/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕەخنەگر و ھەوادارە کۆنەپەرستەکان کاردانەوەی نەرێنیان ھەبوو لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بەرامبەر بە ھێنانە ناوەوەی [[سامورای]] ڕەش پێست وەک پاڵەوانی سەرەکی لە جیاتی پاڵەوانێکی ڕەسەنی ژاپۆنی، یوبی سۆفت تۆمەتبار دەکەن بە دروشمی «بەئاگاوەرەوە»یان دەڵێن «یاسوکێ سامۆڕایەکی ڕاستەقینە نییە».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Forbes Staff |ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Upcoming ‘Assassin’s Creed’ Game Attacked As ‘Woke’ Over Black Samurai Protagonist—But It’s Based On A Real Black Warrior |ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2024/05/24/upcoming-assassins-creed-game-attacked-as-woke-over-black-samurai-protagonist-but-its-based-on-a-real-black-warrior/}}</ref><ref name=":4"/> ھەندێکی تر ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە یوبی سۆفت ھەرگیز پاڵەوانێکی [[ڕۆژھەڵاتی ئاسیا|رۆژھەڵاتی ئاسیا]] ی لە ڕەگەزی نێر دروست نەکردووە.<ref name=":4"/> کاردانەوە ئۆنلاینەکان بووە ھۆی ھەراسانکردن و ھەڕەشە کردن لە پەرەپێدەرانی یارییەکە، لاورێنس ڕوسێڵ لە گۆڤاری واێرد کاردانەوەکانی لێکچواند بە ھەڵمەتی ھەراسانکردنی گەیمەر گەیت و بزووتنەوەیەکی ناسیۆنالیستی سپی پێستەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Laurence Russell |ڕێکەوت=١٦ی ئابی ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Assassin’s Creed Shadows and How ‘DEI’ Became Gamergate 2.0’s Rallying Cry |ناونیشان=https://www.wired.com/story/assassins-creed-shadows-dei-gamergate/}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Small, Zachary |ڕێکەوت=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ |سەردێڕ=The Fight Over a Black Samurai in Assassin’s Creed Shadows |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2024/09/11/arts/assassins-creed-shadows-yasuke-samurai-japan.html}}</ref> یوبی سۆفت بەرگری لە ھەڵوێستی خۆی دەکات سەبارەت بە ھەڵبژاردنی یاسوکی لە وەڵامی ئەو ڕەخنانەی ڕووبڕویان دەبێتەوە. چارڵز بێنۆیت دەرھێنەری یارییەکە ڕای گەیاند کە یاسوکێیان لەبەر ئەوە ھەڵبژاردووە یاریکەر دەتوانیت ژاپۆن ببینێت لە ھەمان کاتدا لە چاوی یاسوکێ واتا لە ژاپۆن لە چاوی کەسێکی بیانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Curtis Ng |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Ubisoft Quebec takes lead on feudal Japan-set 'Assassin's Creed Shadows' |ناونیشان=https://www.thecanadianpressnews.ca/entertainment/ubisoft-quebec-takes-lead-on-feudal-japan-set-assassins-creed-shadows/article_3e0f92b6-5bf9-5dc0-af6b-c98c432cff71.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240516033026/https://www.thecanadianpressnews.ca/entertainment/ubisoft-quebec-takes-lead-on-feudal-japan-set-assassins-creed-shadows/article_3e0f92b6-5bf9-5dc0-af6b-c98c432cff71.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٢٤ |url-status=dead}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Harvey Randall |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ |سەردێڕ=It looks like Ubisoft's finally had it with the Assassin's Creed Shadows outrage mill: 'When we self-censor in the face of threats, we hand over our power' |ناونیشان=https://www.pcgamer.com/games/assassins-creed/it-looks-like-ubisofts-finally-had-it-with-the-assassins-creed-shadows-outrage-mill-when-we-self-censor-in-the-face-of-threats-we-hand-over-our-power/}}</ref> مات کیم لە پێگەی IGN ستایشی ھەڵبژاردنی یاسوکی کرد وەک پاڵەوانی یارییەکە کە دەبێت جیاکردنەوە لە ھەموو یارییە سامۆرایییەکانی تر کە پاڵەوانەکانیان ئاسیایییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Matt Kim |ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Let’s Not Pretend We’re Mad the New Assassin's Creed Shadows Samurai Isn’t Asian |ناونیشان=https://www.ign.com/articles/assassins-creed-shadows-yasuke-asian-protagonist}}</ref> تۆماس لۆکیی پرۆفیسۆر لە زانکۆی نیھۆن لە ژاپۆن ھاوکات نووسەری کتێبی «ساموڕای ئەفریقی: چیرۆکی ڕاستەقینەی یاسوکێ، جەنگاوەرێکی ئەفسانەیی ڕەش پێست لە ژاپۆنی فیوداڵی» بەرگری لە وێناکردنی یاسوکی کرد وەک سامۆڕای، ڕای گەیاند کە ھیچ مێژوو نووسێکی باوەڕپێکراوی ژاپۆنی پرسیاری لە دۆخی یاسوکێی سامورای نەکردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Owen Ziegler |ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠٢٤ |سەردێڕ=Gaming's latest culture war targets Yasuke, Japan's Black samurai |ناونیشان=https://www.japantimes.co.jp/life/2024/05/25/digital/yasuke-assasins-creed-samurai/}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Assassin's Creed Shadows}} {{تووڵی دەروازە|کایەی ڤیدیۆیی|ژاپۆن|دەیەی ٢٠٢٠|کەنەدا}} [[پۆل:ئەساسنز کرید]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆییەکان]] [[پۆل:یارییەکانی پلەی ستەیشن ٥]] [[پۆل:یارییەکانی ئێکس بۆکس سیریز ئێکس و سیریز ئێس]] [[پۆل:یارییەکانی ویندۆز]] [[پۆل:کایەکانی مەک ئۆئێس]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان بە بەشداریی کەسایەتیی سەرەکیی مێ]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆییەکان کە پاڵەوانە ڕەشپێستەکان تێیدا بەشدارن]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییەکان سەبارەت بە نینجا]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییە تاک-یاریزانەکان]] [[پۆل:یارییە ڤیدیۆییە دزێوەکان]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆییەکانی ٢٠٢٥]] [[پۆل:یارییەکانی ئای ئۆ ئێس]] [[پۆل:کایەکانی یوبی سۆفت]] [[پۆل:ئەو کایە ڤیدیۆیییانەی لە کەنەدا پەرەیان پێدراوە]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییە جیھان کراوەکان]] [[پۆل:مشتومڕی یارییە ڤیدیۆییەکان]] [[پۆل:کایە ئەلیکترۆنییەکانی پەیوەست بە کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] [[پۆل:کایە ڤیدیۆیییە ڕۆڵگێڕانە ئەکشنەکان]] pf7unj550lqmx5r1gxqt7u43898lrgu 0 281783 1686332 1502063 2026-10-13T05:46:34Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686332 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''دوای ئۆدیسە'''، فیلمێکی درامای یۆنانییە. لە بەرواری ١ی شوباتی ٢٠٢٤ لە یۆنان بڵاوکراوەتەوە، و کاری دەرھێنانی لەلایەن نیکۆس پەرەکیس بۆ کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٣ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} [[پۆل:فیلمە کەنەدییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٤]] [[پۆل:فیلمە کەنەدییەکان بە زمانی فەرەنسی]] [[پۆل:فیلمە کەنەدییەکان بەزمانی ئیتاڵی]] f3cmajqglb20vwt2kqd7lky3nyo0rt9 0 282226 1686345 1502079 2026-10-13T05:48:44Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686345 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''دوای یانگ'''، فیلمێکی زانستی خەیاڵی ئەمریکییە. لە ڕێکەوتی ٤ی ئازاری ٢٠٢٢ لە ئەمریکا بڵاوکراوەتەوە، و کاری دەرھێنانی لەلایەن کۆگۆنادا بۆ کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیلم|دەیەی ٢٠٢٠}} [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢١]] [[پۆل:فیلمەکانی ئەی ٢٤]] [[پۆل:فیلمە سەربەخۆیە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی خێزان]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە داھاتوودا داندراون]] lfq4ogmuoefxv1917e3pxy7aakiu0aw 0 282227 1686343 1502077 2026-10-13T05:48:24Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686343 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''دوای کەوتنمان'''، فیلمێکی درامای ڕۆمانسی ئەمریکییە. لە ڕێکەوتی ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١ لە ئەمریکا بڵاوکراوەتەوە، و کاری دەرھێنانی لەلایەن کاستیل لاندۆن بۆ کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیلم|دەیەی ٢٠٢٠}} [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢١]] [[پۆل:فیلمە درامییە ڕۆمانسییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای ڕۆمانە ڕۆمانسییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان لەژێر کاریگەری پەتای کۆڤید-١٩]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن دانراون]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە سۆفیا وێنەیان گیراوە]] 99fqri5wwtubh4w5b9g274tvb46ob54 0 282229 1686340 1502074 2026-10-13T05:47:54Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686340 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''دوای پێکدادانمان'''، فیلمێکی درامای ڕۆمانسی ئەمریکییە. لە ڕێکەوتی ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ لە ئەمریکا بڵاوکراوەتەوە، و کاری دەرھێنانی لەلایەن ڕۆجێر کۆمبل بۆ کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیلم|دەیەی ٢٠٢٠}} [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمە درامییە ڕۆمانسییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان لەسەر بنەمای ڕۆمانە ڕۆمانسییەکان]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩ دواخراون]] [[پۆل:فیلمەکان کە لە ئەتلەنتا وێنەیان گیراوە]] lz8uw1sz476dir0o5gtixx6qmff7xts 0 282230 1686341 1651939 2026-10-13T05:48:04Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686341 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''دوای ڕاستی: زانیاری ھەڵە و نرخی ھەواڵی ساختە'''، فیلمێکی دۆکیومێنتاری ئەمریکییە. لە ڕێکەوتی ١٩ی ئازاری ٢٠٢٠ لە ئەمریکا بڵاوکراوەتەوە، و کاری دەرھێنانی لەلایەن ئەندرۆ ڕۆسی بۆ کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە تەلەڤیزیۆنییەکانی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە تۆڕی کۆمەڵایەتی]] sb8tgnfukt85hek0p53zli8okc7e6mt 0 282231 1686333 1662292 2026-10-13T05:46:44Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686333 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''دوای ئەم مردنە'''، فیلمێکی ترسناکی ئەمریکییە. لە ڕێکەوتی ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ لە ئەمریکا بڵاوکراوەتەوە، و کاری دەرھێنانی لەلایەن جێیسۆن سوتو بۆ کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|After This Death}} [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمەکانی داھاتوو]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی ٢٠٢٥]] [[پۆل:فیلمە ئینگلیزییەکانی ٢٠٢٥]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٥]] [[پۆل:فیلمە فرە زمانە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە درامییە ڕۆمانسییە ئەمریکییەکان]] 2cp3n21jfdn0v8cpbtqlcdjz84tg1xu 0 282232 1686342 1651940 2026-10-13T05:48:14Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686342 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''دوای ڕاوکردن'''، فیلمێکی درامای ئەمریکییە. لە ڕێکەوتی ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ لە ئەمریکا بڵاوکراوەتەوە، و کاری دەرھێنانی لەلایەن ڕۆبێرت مەکھۆڵەند بۆ کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|After the Hunt}} [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمە ئیتاڵییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمەکانی ئەمازۆن ئێم جی ئێم ستۆدیۆز]] [[پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان لە بەرھەمھێنانی برایان گرەیزەر]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە لەندەن وێنەیان گیراوە]] [[پۆل:فیلمەکانی ئیمەیجن ئینتەرتەیمێنت]] [[پۆل:فیلمەکانی داھاتوو]] [[پۆل:فیامەکانی مێترۆ-گۆلدوین مایەر]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٥]] [[پۆل:فیلمە ھەستبزوێنە دەروونییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە ٢٠١٩ داندراون]] [[پۆل:فیلمەکانی پەیوەست بە لەشفرۆشەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی ٢٠٢٥]] [[پۆل:فیلمە ئینگلیزییەکانی ٢٠٢٥]] [[پۆل:فیلمە ئیتاڵییەکان بە زمانی ئینگلیزی]] 8sxkxxy3dz6eq8dg3y2tw83fp1iuala 0 282233 1686344 1651941 2026-10-13T05:48:34Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686344 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''دوای ھەموو شتێک'''، فیلمێکی درامای ڕۆمانسی ئەمریکییە. لە ڕێکەوتی ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لە ئەمریکا بڵاوکراوەتەوە، و کاری دەرھێنانی لەلایەن کاستیل لاندۆن بۆ کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیلم|دەیەی ٢٠٢٠}} [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٣]] [[پۆل:فیلمە درامییە ڕۆمانسییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان کە ڕووداوەکانیان لە پورتوگالە]] 5igbhpgwztz5diejosidxuurfsu9xsm 0 282234 1686337 1502069 2026-10-13T05:47:24Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686337 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''دوای خۆشبەختی ھەمیشەیی'''، فیلمێکی درامای ڕۆمانسی ئەمریکییە. لە ڕێکەوتی ٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ لە ئەمریکا بڵاوکراوەتەوە، و کاری دەرھێنانی لەلایەن کاستیل لاندۆن بۆ کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیلم|دەیەی ٢٠٢٠}} [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٢]] [[پۆل:فیلمە درامییە ڕۆمانسییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە پاشکۆیە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان لەژێر کاریگەری پەتای کۆڤید-١٩]] a8nhl482vbji6uvn21cc0ttgvsb9qn7 0 282235 1686339 1502072 2026-10-13T05:47:44Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686339 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''دوای مردن'''، فیلمێکی ترسناکی ئەمریکییە. لە ڕێکەوتی ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە ئەمریکا بڵاوکراوەتەوە، و کاری دەرھێنانی لەلایەن ڕۆبی پی. ھال بۆ کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٣]] [[پۆل:فیلمە بەڵگەنامەیییە ئەمریکییەکان]] 1g7v55il6vk97ukwnzh2f50pm56el7t 0 282236 1686334 1502065 2026-10-13T05:46:54Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686334 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''دوای ئەمریکا'''، فیلمێکی کارداری ئەمریکییە. لە ڕێکەوتی ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١ لە ئەمریکا بڵاوکراوەتەوە، و کاری دەرھێنانی لەلایەن جەیک پالتارۆ بۆ کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢١]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی]] [[پۆل:فیلمەکانی دەربارەی ترانسجێندەری کوڕن]] 9f9vvt2i4z9pwcm8957ip2cpnegpu9t 0 282244 1686336 1555813 2026-10-13T05:47:14Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686336 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''دوای خۆر'''، فیلمێکی درامای ئەمریکییە. لە ڕێکەوتی ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ لە ئەمریکا بڵاوکراوەتەوە، و کاری دەرھێنانی لەلایەن شارلۆت وێڵس بۆ کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Aftersun}} {{شریتی دەروازە|ھۆڵیوود|تورکیا|فیلم|دەیەی ٢٠٢٠}} [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە بەریتانییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٠ بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٢]] [[پۆل:فیلمەکانی ئەی ٢٤]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکانی پەیوەست بە ئێڵ جی بی تی]] [[پۆل:فیلمەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی باوک و کچ]] [[پۆل:فیلمەکانی پەیوەست بە لەشفرۆشەکان]] [[پۆل:فیلمە سکۆتلەندییەکان]] g8qyby0zryhde0bmp4wtk1ikid4fjdw 0 282612 1686353 1522534 2026-10-13T07:33:56Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686353 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''١ سەفەر''' یان '''١ سەفەری خەیر''' یان '''١ سەفەری موزەفەر''' یان '''ڕۆژی ١\٢ (یەکەم ڕۆژی مانگی دووەم)''' سی و یەکەم ڕۆژی ساڵە بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی]]. تاوەکوو کۆتایی ساڵ ٣٢٣ یان ٣٢٤ ڕۆژ ماوە. == ڕووداوەکان == == لەدایکبووان == * ١٢٥٥ کۆچی - یەعقوب سانو، پێشەنگی شانۆی میسری و ڕۆژنامەگەری تەنزئامێزی [[میسر]]ی. * ساڵی ١٣٥٠ی کۆچی - کاوتار ڕەمزی، ئەکتەری میسری. * ١٣٩٣ کۆچی - محەممەد حەجی، ئەکتەری سعودی. * ١٣٩٧ کۆچی - حوسێن عەبدولغەنی، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی سعودیە. * ساڵی ١٤٠٤ کۆچی - ** مای سەلیم، خانمەکتەر و گۆرانیبێژی ئوردنی. ** ئەمیرە تەویل، ژنە بازرگانی سعوودی. == مردووان == * ١٨٧ کۆچی - جەعفەر بن یەحیا بەرمەکی، وەزیری عەباسی. * ١٠٧١ کۆچی - ئەیوب خەڵواتی، سۆفی و نووسەر و شاعیرێکی سوری-عوسمانی. * ١٣٠٢ کۆچی - موحسین خدری، شاعیری [[عێراق]]ی. * ١٣٤٦ی کۆچی - ئیلیا ئەیوبی، مێژوونووسێکی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] [[فەلەستین]]ی. * ١٣٨٧ی کۆچی - ناسر سێمان، شاعیرێکی [[سووریا|سوری]] - [[بەڕازیل]]ی. * ١٣٩٤ کۆچی - فەوزی جەزایرلی، ئەکتەری میسری. * ١٣٩٥ کۆچی - عەبدوللەتیف کوەیتی، گۆرانیبێژی کوەیتی. * ١٤٢٤ کۆچی - دورییە ئەحمەد، ئەکتەری میسری. * ١٤٢٥ کۆچی - [[ئەحمەد یاسین]] ئیمامێکی چەکدار و دامەزرێنەری [[حەماس|بزووتنەوەی حەماس]]. * ١٤٢٦ کۆچی - عەبدولعەزیز بن محەممەد ئال شێخ سەرۆکی کۆمیسیۆنی فەرمان بەچاکە و ڕێگری لە خراپە [[عەرەبستانی سعوودی|لە سعودیە]]. * ١٤٢٩ی کۆچی - ڕەجا ئەلنەقەش، ڕۆژنامەنووسی میسری. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://islamstory.com/حدث-فی-شھر-صفر/ ماڵپەڕی ئیسلام ستۆری: لە مانگی سەفەردا ڕوویداوە.] {{پۆلی کۆمنز|1 Safar}} {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:سەفەر]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی]] lrkzcgpyqv0emrsdy9mzq2nfm3kbqgq 0 282681 1686028 1522190 2026-10-12T16:35:41Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686028 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''١٨ سەفەر''' یان '''١٨ سەفەری خەیر''' یان '''١٨ سەفەری موزەفەر''' یان '''١٨\٢ (ھەژدەھەمین ڕۆژی مانگی دووەم)''' چل و ھەشتەمین ڕۆژی ساڵە بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی]]. تا کۆتایی ساڵ ٣٠٦ یان ٣٠٧ ڕۆژ ماوە. == ڕووداوەکان == == لەدایکبووان == * ١٣٠٠ کۆچی - محەممەد جەمیل شەتی، زانای موسڵمان و دادوەر و سۆفی و شاعیری [[سووریا|سوری]]. * ١٣١٣ی کۆچی - عەبدولڕەزاق سەنھوری، یاساناسی دەستووری و سیاسی میسری. * ١٣٥٥ی کۆچی - ئەحمەد سیدقی دوجانی، بیرمەندی [[فەلەستینییەکان|فەلەستینی]]. * ساڵی ١٣٦٦ی کۆچی - ** عەفیف شیا، ئەکتەری لوبنانی. ** مێرڤات بەداوی، ئابووریناسێکی میسری. * ١٣٨٢ی کۆچی - سەمیر قونتەر، شەڕکەری بەرخۆدانی لوبنان. * ١٣٩١ کۆچی - ھانی تەباغ، ئەکتەری کوەیتی. * ١٣٩٦ کۆچی - جیھان عەبدولعەزیم، ئەکتەری سووری. * ١٤٠١ کۆچی - یاسا، ئەکتەری کوەیتی. * ساڵی ١٤٠٢ کۆچی - ** حوسام غالی، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی میسری. ** نەجوا بیلزیل، گۆرانیبێژێکی [[فەڕەنسییەکان|فەرەنسی]] بە ڕەچەڵەک مەغریبی. * ١٤٠٤ کۆچی - ناسر شەمرانی، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی سعودیە. * ساڵی ١٤١٠ی کۆچی - ** موبارەک مانع، ئەکتەری کوەیتی. ** شەزا جەودەت، ئەکتەری میسری. == مردووان == * ١٣٢٤ کۆچی - عەبدولعەزیز بن موتعەب بن عەبدوڵڵا ڕەشید شەشەمین میری حایل. * ١٣٥٧ی کۆچی - ئەحمەد ئەلئیسکەندەری، زمانزانێکی عەرەب. * ١٣٧٦ کۆچی - زیغود یوسف چالاکوانێکی جەزائیری لە [[شەڕی جەزائیر|شۆڕشی جەزائیردا]]. * ١٣٧٧ی کۆچی - سیراج مونیر، ئەکتەری میسری. * ١٤١٤ کۆچی - عەدنان مەرعی، سەربازێکی [[فەلەستینییەکان|فەلەستینی]] و یەکێک لە دامەزرێنەرانی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام]] لە باکووری [[کەناری ڕۆژاوا]]. * ١٤٢٩ کۆچی - ئەحمەد عەقل، ئەکتەری میسری. * ١٤٣١ کۆچی - محەممەد نایل ڕاگری پێشووی فاکەڵتی زمانی عەرەبی [[زانکۆی ئەزھەر|لە زانکۆی ئەزھەر]] و یەکێک لە نەوەی یەکەمی [[ئیخوان موسلمین]]. * [[١٤٣٤ی کۆچی|١٤٣٤ کۆچی]] - تاریق مەکی، بازرگانی [[تونسی]]. * ١٤٣٦ کۆچی - زیاد ئەبوو عەین، وەزیری [[فەلەستینییەکان|فەلەستین]]. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://www.alyaum.com/article/1044916 ڕۆژنامەی ئەمڕۆ: لەم ڕۆژەدا ڕوویدا.] * [http://islamstory.com/حدث-فی-شھر-صفر/ ماڵپەڕی ئیسلام ستۆری: لە مانگی سەفەردا ڕوویداوە.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:سەفەر]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی]] trxy0lpfsphr55iflxykdtum2wc2qtj 0 282682 1686313 1551033 2026-10-13T04:37:30Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686313 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''١٩ سەفەر''' یان '''١٩ سەفەری خەیر''' یان '''١٩ سەفەری موزەفەر''' یان '''١٩\٢ (نۆزدەھەمین ڕۆژی مانگی دووەم)''' چل و نۆھەمین ڕۆژی ساڵە بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی|ساڵنامەی کۆچی مانگی]]. تا کۆتایی ساڵ ٣٠٥ یان ٣٠٦ ڕۆژ ماوە. == ڕووداوەکان == == لەدایکبووان == * ١٢٥٠ کۆچی - عەبدولباقی ئالوسی، زانای موسڵمانی [[عێراقی عوسمانی|عوسمانی عێراقی]]. * ١٣١٩ی کۆچی - ئەحمەد سووکارنۆ، یەکەم سەرۆکی [[ئیندۆنیزیا|ئەندەنوسیا]] دوای سەربەخۆیی لە داگیرکاری ھۆڵەندا. * ١٣٩٠ کۆچی - محمد ڕیاز، ئەکتەری میسری. * ١٣٩٥ کۆچی - ڕانیا محەممەد، ئەکتەری سعودی. == مردووان == * ١٣٦٧ی کۆچی - حەسەن بەغدادی، شاعیر و نووسەری [[عێراق]]ی. * ١٤١٢ کۆچی - ئیبراھیم جەلال، ئەکتەری [[خەڵکی عێراق|عێراقی]]. * [[١٤٣٣ کۆچی]] - ڕەئوف دێنتاش سەرۆکی [[قوبرسی باکوور]]. * ١٤٤١ کۆچی - محەممەد سلێمان شەبل، شاعیری [[عەرەبستانی سعوودی|سعودی]]. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://islamstory.com/حدث-فی-شھر-صفر/ ماڵپەڕی ئیسلام ستۆری: لە مانگی سەفەردا ڕوویداوە.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:سەفەر]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی]] qbu3zed1y2r44i3d5sb5m3jrg3rnrfs 0 282683 1686428 1550958 2026-10-13T10:36:23Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686428 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''٢٠ سەفەر''' یان '''٢٠ سەفەری خەیر''' یان '''٢٠ سەفەری موزەفەر''' یان '''٢٠\٢ (بیستەمین ڕۆژی مانگی دووەم)''' پەنجاھەمین ڕۆژی ساڵە بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی|ساڵنامەی کۆچی مانگی]]. تا کۆتایی ساڵ ٣٠٤ یان ٣٠٥ ڕۆژ ماوە. == ڕووداوەکان == == لەدایکبووان == * ٣١٨ کۆچی - عەلی بن ئیسحاق زاھی، شاعیر و بازرگانێکی [[عێراق]]ی. * ٩٧٤ کۆچی - [[محەممەدی سێیەم]] - سزدەھەمین سوڵتانی عوسمانی. * ١٢٧٠ کۆچی - حسێن کامل سوڵتانی میسر. * ١٣٢٤ کۆچی - فەیسەڵ بن عەبدولعەزیز ئال سعود سێیەم پاشای سعودیە. * ١٣٣٦ کۆچی - ئەحمەد شەرباسی زانای موسڵمان و یەکێک لە پێشەنگەکانی بیری ئیسلامی لە [[میسر]]. * ١٣٥٠ کۆچی - ئیمیلی نەسروڵڵا، نووسەری لوبنانی. * ساڵی ١٣٥٢ی کۆچی - فواد موبەزەع، سەرۆکی [[توونس|تونس]]. * ١٣٨٢ کۆچی - سەعید سالم، ئەکتەری [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئیماراتی]]. * ١٣٩٠ کۆچی - سەلافە عویشق، ئەکتەری سووری. == مردووان == * ٨١٢ کۆچی - نەصروڵڵا بەغدادی زانای حەنبی و زمانی عێراقی. * ٩٧٤کۆچی - [[سولەیمان قانوونی|سلێمان قانوونی]] سەلتان عوسمانی دەیەم. * ١٣٠٣ کۆچی - جافەر تشتری، پیاوێکی ئایینی و [[شیعە|شیعە.]] و بیرەوەری [[گەلانی ئێرانی|ئێرانی]]. * ١٣٦٣ کۆچی - حسێن دەندەن، زانانئ جەعفەری و شاعیری [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە.]] * ١٣٧٣کۆچی - [[سلیمان الجادوی|سلێمانی جادۆی]] تێکۆشەرێکی [[تونس]] تونسی و یەکێک لە ئاڵاکانی ڕاپەڕینی ڕۆژنامەنووس لە تونس. * ١٣٩٧ کۆچی - عەلی حەسەن شاژنی [[ئوردن]]. * ١٣٩٩کۆچی - سەڵاح مەنسوور نوێنەری میسری. * ١٤٣٥کۆچی - یوسف [[جاز|جاز!]] ژازکارێکی ئەمریکی. == بۆنەکان == * [[ئەربەعین]]: یەکێک لە ڕۆژەکانی دوازدە شیعە. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://islamstory.com/حدث-فی-شھر-صفر/ ماڵپەڕی ئیسلام ستۆری: لە مانگی سەفەردا ڕوویداوە.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:سەفەر]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی]] bnl0x466jngs3b7l2c59amq83sqyqni 0 282684 1686445 1522736 2026-10-13T10:39:13Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686445 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''٢١ سەفەر''' یان '''٢١ سەفەری خەیر''' یان '''٢١ سەفەری موزەفەر''' یان '''٢١\٢ (بیست و یەکەم ڕۆژی مانگی دووەم)''' پەنجا و یەکەم ڕۆژی ساڵە بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی]]. تا کۆتایی ساڵ ٣٠٣ یان ٣٠٤ ڕۆژ ماوە. == ڕووداوەکان == == لەدایکبووان == * ١٢١٧ کۆچی - میرزا کازم بەگ ڕۆژھەڵاتناس و مێژوونووسێکی [[ئێران]]ی - [[ڕووسیا|ڕووسی]] [[ئازەربایجانییەکان|بە ڕەچەڵەک ئازەربایجانی]]. * ١٣٣٦ کۆچی - کۆکا، ئەکتەری میسری. * ساڵی ١٣٩٢ی کۆچی - ** فەرحان عەلی ئەکتەری پاکستانی دانیشتووی [[کووەیت|کوێت]]. ** غەزلان، کەسایەتی و ئەکتەری میدیایی [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئیماراتی]]. * ١٣٩٩ی کۆچی - [[أحمد عیسی (مؤلف)|ئەحمەد عیسا]]، نووسەری میسری. * ١٤٠٥ کۆچی - مەدیحە کەنافاتی، ئەکتەری سووری. == مردووان == * ٦٦٧ کۆچی - کۆنرادین پاشای [[شانشینی قودس]] و سیسیلیا. * ١١١٣ کۆچی - حسێن میزۆ مۆرتۆ, کاپتنی بەلەمی عوسمانی. * ١٢١٤ کۆچی - ھیشام بن محەممەد سوڵتانێکی مەغریبی لە بنەماڵەی عەلەوییەکان. * ١٣٥٧ی کۆچی - [[ئیقبال لاھووری]]، شاعیر و فەیلەسوفی پاکستانی. * ١٣٧٩ی کۆچی - [[نافیع داوود]]، ئەفسەرێکی سەربازی [[خەڵکی عێراق|عێراقی]]. * ١٤٣٨ کۆچی - یەحیا جەمال، شەرعزانی دەستووری و سیاسی میسری. * ١٤٤٠ کۆچی - حەمدی قەندیل، کەسایەتی میدیایی میسری. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://islamstory.com/حدث-فی-شھر-صفر/ ماڵپەڕی ئیسلام ستۆری: لە مانگی سەفەردا ڕوویداوە.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:سەفەر]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی]] 72f1lifsz4avoa41imtaozjtobwx3g8 0 282698 1686357 1522541 2026-10-13T07:34:36Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686357 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''١ ڕەبیعولئەووەل''' یان '''١ ڕەبیعولئەووەل''' یان '''ڕۆژی ١\٣ (یەکەم ڕۆژی مانگی سێیەم)''' شەستھەمین ڕۆژی ساڵە (یان شەست و یەکەم ئەگەر مانگی سەفەر سی ڕۆژی بێت) بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی]]. ٢٩٤ یان ٢٩٥ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ. == ڕووداوەکان == == لەدایکبووان == * ١٣٠٧ی کۆچی - موکەرەم عەبید، سیاسەتمەداری میسری. * ١٣٣٤ی کۆچی - موحسین سەرحان، ئەکتەری میسری. * ١٣٣٥ی کۆچی - [[ئەحمەد بن بێللێ]] یەکەم سەرۆکی [[جەزائیر|کۆماری جەزائیر]]. * ١٣٤٠ی کۆچی - وەدیع سافی، گۆرانیبێژی لوبنانی. * ١٣٥٧ی کۆچی - یەحیا تاھیر عەبدوڵڵا، نووسەری میسری. * ١٣٦٥ی کۆچی - ئەسیاس ئەفورقی سەرۆکی [[ئێریتریا]]. * ١٣٦٧ی کۆچی - عەزیز دوەیک سەرۆکی ئەنجومەنی نیشتمانی فەلەستین. * ١٣٩١ی کۆچی - عەبیر سەبری، ئەکتەری میسری. * ١٣٩٥ی کۆچی - محەممەد حفزی [[سیناریۆ (ھونەر)|سیناریۆنووسی]] میسری. == مردووان == * ٢٧٣ی کۆچی - [[محەممەد کوڕی عەبدولڕەحمان]] پێنجەمین ئەمیری دەوڵەتی ئومەوی لە ئەندەلوس. * ١٣٦٧ی کۆچی - ئەنتۆن جەمیل یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکانی ڕۆژنامەگەری عەرەبی و سەرنووسەری ڕۆژنامەی ئەحرام و ئەندامی ئەکادیمیاکانی زمانی عەرەبی لە قاھیرە و دیمەشق. * ١٣٩٧ی کۆچی - عەبدولعەزیز بن موسەعید بن جیلووی ئال سعود، شازادەیەکی سعودیە. * ١٣٩٩ی کۆچی - کۆکا، ئەکتەری میسری. * ١٤١٩ی کۆچی - مەعتوب وناس، گۆرانیبێژ و شاعیر و چالاکوانی جەزائیری ئەمازیغ. * ١٤٢٤ی کۆچی - [[مۆئامێد دیب]]، نووسەری جەزائیری. * ١٤٣٦ی کۆچی - عەبدولعەزیز حیجازی ئابووریناس و سەرۆکوەزیرانی میسر. * ١٤٤١ی کۆچی - محەممەد موختار بن محەممەدئەمین شەنقیتی، زانا و [[شەرعزان]] [[زانستی تەفسیر|و موفەسیری]] [[مۆریتانیا|مۆریتانی]]. * ١٤٤٤ی کۆچی - [[یووسف قەرزاوی]] زانای موسڵمانی میسری و یەکەم سەرۆکی یەکێتی نێودەوڵەتی زانایانی موسڵمان بوو. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://islamstory.com/ar/حدث-فی-شھر-ربیع-الأول ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕەبیعەلئەوەل]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی]] 1q6sc9xeg8cvtm3w47o1jrur5vxsf86 0 282865 1686033 1554356 2026-10-12T16:36:31Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686033 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''١٨ی ڕەبیعولئەووەل''' یان '''١٨ی ڕەبیعولئەنوار''' یان '''١٨\٣ (ھەژدەھەمین ڕۆژی مانگی سێیەم)''' حەفتا و حەوتەمین ڕۆژی ساڵە (یان حەفتا و ھەشتەم ئەگەر مانگی سەفەر سی ڕۆژی بێت) بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی]]. ٢٧٧ یان ٢٧٨ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ. == ڕووداوەکان == == لەدایکبووان == * ١٩ی پێش زایین - [[ئووم کولسووم کچی محەممەد|ئوم کولسوم]]، کچی پێغەمبەر محەممەد. * ١١٤٢ کۆچی - محەممەد بن عەبدوڵڵا فەیروز زانای موسڵمان و شەرعزانی حەنبەلی خەڵکی ئەحسا. * ١١٧٢ی کۆچی - عەلی بن خەلیفە، شەرعزانی تونسی. * ١٣١٢ کۆچی - محەممەد فەحام چل و سێھەمین شێخی [[مزگەوتی ئەزھەر]]. * ١٣٣١ی کۆچی - عەبدولحەمید جەودە سەحار، نووسەرێکی میسری. * ١٣٦١ کۆچی - عەواتیف حلمی، ئەکتەری میسری. * ١٣٨٩ کۆچی - سەعید قورەیش، ئەکتەری سعودی. * ١٣٩٣ کۆچی - ڕامز جەلال، ئەکتەری میسری. * ١٣٩٧ی کۆچی - ڕانا ڕیفاعی، ئەکتەری لوبنانی و ئەکتەری دەنگی. == مردووان == * ٢٢٧ی کۆچی - [[ئەلموعتەسیم]] ھەشتەمین خەلیفەی عەباسی. * ١٠٠٩ کۆچی - شەمسەدین محەممەد بن عەلی موسەوی جوبەعی عامیلی، زانای موسڵمانی شیعە. * ١٣٤٤ی کۆچی - ساڵح قەنباز، پزیشک و شاعیری [[سووریا|سوری]]. * ١٣٧٢ کۆچی - فەرحات حەشاد دامەزرێنەری یەکێتی گشتی کرێکارانی تونس. * ١٣٧٩ی کۆچی - [[ڕەفعەت حاج سووریی]]، ئەفسەرێکی سەربازی [[خەڵکی عێراق|عێراقی]]. * ١٣٩٨ی کۆچی - فەرەج عومران، شەرعزان و شاعیر و نووسەری موسڵمانی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]]. * ١٣٩٩ی کۆچی - ڕازی تەباتەبایی، شەرعزان و شاعیر و نووسەری موسڵمانی [[عێراق]]ی. * ١٤١٧ی کۆچی - محەممەد فەرەح عیدید سەرۆکی [[سۆماڵیا|سۆماڵ]]. * ساڵی ١٤٢٣ی کۆچی - ** محەممەد کازم تەریحی، شەرعزان و عیرفانی شیعە. ** عەلیا جەباس، ئەکتەری میسری. * [[١٤٣٣ کۆچی]] - [[ئیبراھیم فەقێ]]، شارەزای میسری لە گەشەپێدانی مرۆڤ و بەرنامەسازی دەمارە زمانەوانی. * [[١٤٣٤ی کۆچی]] - مورتەزا شەمس، پزیشک و شاعیری [[ئێران]]ی. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://islamstory.com/ar/حدث-فی-شھر-ربیع-الأول ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕەبیعەلئەوەل]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی]] s6em25ci9bg1n6rsdowtg1utbtkjz6k 0 282866 1686318 1551024 2026-10-13T04:38:20Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686318 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''١٩ی ڕەبیعولئەووەل''' یان '''١٩ی ڕەبیعولئەنوار''' یان '''١٩\٣ (نۆزدەھەمین ڕۆژی مانگی سێیەم)''' حەفتا و ھەشتەمین ڕۆژی ساڵە (یان حەفتا و نۆیەم ئەگەر مانگی سەفەر ڕۆژی سییەمین بێت) بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی|ساڵنامەی کۆچی مانگی]]. ٢٧٦ یان ٢٧٧ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ. == ڕووداوەکان == == لەدایکبووان == * ١٣١٨ کۆچی - محمد نەجیب یەکەم سەرۆکی [[میسر|کۆماری عەرەبی میسر]]. * ١٣٤٨ی کۆچی - [[یاسر عەرەفات]] سەرۆکی [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستین]] و سەرۆکی [[ڕێکخراوەی ڕزگارکردنی فەلەستین|ڕێکخراوی ڕزگاری خوازی فەلەستین،]] براوەی [[خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل|خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی]]. * ١٣٥٨ی کۆچی - جان عەبید، سیاسەتمەداری لوبنانی. == مردووان == * ٦٦٣ کۆچی - [[ھۆلاکۆ خان|ھولاکۆخان]]، نەوەی [[چەنگیزخان|جەنگیزخان،]] دامەزرێنەری دەوڵەتی ئێلخانی و سەرکردەی [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|لەشکرکێشی بەغدا]]. * ١٣٦٧ی کۆچی - [[مەھاتما گاندی]]، چالاکوانێکی ئاشتیخواز و سەرکردەیەکی نیشتمانی [[خەڵکی ھیند|ھیندستان]]. * ١٣٨٥ کۆچی - حسێن ڕیاز، ئەکتەری میسری. * ١٤٠١ کۆچی - ناسر عوسەیمی ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانی کوەیت. * ١٤١٤ کۆچی - محەممەد خیرافی، ئابووریناس و سیاسەتمەداری کوەیتی. * [[١٤٣٤ی کۆچی|١٤٣٤ کۆچی]] - جەمال بەننا بیرمەندی ئیسلامی میسری. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://islamstory.com/ar/حدث-فی-شھر-ربیع-الأول ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕەبیعەلئەوەل]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی]] ktpslwes0qjy9ga0yleqf52c5we4jwd 0 282867 1686433 1522681 2026-10-13T10:37:12Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686433 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''٢٠ی ڕەبیعولئەووەل''' یان '''٢٠ی ڕەبیعولئەنوار''' یان '''٢٠\٣ (بیستەمین ڕۆژی مانگی سێیەم)''' حەفتا و نۆھەمین ڕۆژی ساڵە (یان ھەشتاھەمین ئەگەر مانگی سەفەر سی ڕۆژی بێت) بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی]]. ٢٧٥ یان ٢٧٦ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ. == ڕووداوەکان == == لەدایکبووان == * ٥٢٠ کۆچی - [[ئیبن ڕوشد]]، فەیلەسوفی موسڵمانی ئەندەلوس، پزیشک، شەرعزان، دادوەر، فەلەکناسی، و فیزیازان. * ١٢٩٧ کۆچی - ئیبراھیم حەمروش سی و حەوتەمین [[شێخی ئەزھەر]]. * ساڵی ١٣٠٤ی کۆچی - ** نەبەوییە موسا پێشەنگی بزووتنەوەی پەروەردەی کچان لە [[میسر]]. ** ئەمین ڕافعی یەکێک لە پێشەنگەکانی ڕۆژنامەگەری و بزووتنەوەی نەتەوەیی لە [[میسر]]. * ١٣١٨ کۆچی - یوسف وەھبی ئەکتەری میسری کە نازناوی ڕاگری [[شانۆ]]ی عەرەبی لێنراوە. * ١٣٤٩ی کۆچی - یەحیا جەمەل، شەرعزانی دەستووری و سیاسی میسری. * ١٣٧٣ی کۆچی - بوسی، ئەکتەری میسری. * ١٣٨٠ کۆچی - [[ئەشڕەف عەبدولباقی]]، ئەکتەری میسری. * ١٣٩٢ کۆچی - عایدە ئەبوو نەوار، گۆرانیبێژی ئوردنی. * ١٣٩٤ کۆچی - ئیلین خەلەف، گۆرانیبێژی لوبنانی. * ١٣٩٩ی کۆچی - سۆنگول ئۆدەن، ئەکتەری [[تورکەکانی ئەنادۆڵ|تورک]]. * ١٤٠٠ کۆچی - ئۆزان چبانئۆغڵو، ئەکتەری [[تورکەکانی ئەنادۆڵ|تورک]]. * ١٤٠٢ کۆچی - نورھان، ئەکتەری میسری. * ١٤٠٧ کۆچی - ئایتن عامر، ئەکتەری میسری. * ١٤١٣ کۆچی - ڕەوان سایغ، ئەکتەری کوەیتی. == مردووان == * ١٤١٣ کۆچی - عائیشە ئیبراھیم، ئەکتەری کوێت. * ١٤٢١ کۆچی - ڕوشدی مەھدی، ئەکتەری میسری. * ١٤٢٥ کۆچی - [[ئەحمەد قەدیرۆڤ]] سەرۆکی پێشووی [[چیچان]]. * ١٤٣٥ کۆچی - فاروق نەجیب، ئەکتەری میسری. * ١٤٣٨ی کۆچی - مەولود ئاڵتین تاس پۆلیسێکی [[تورکەکانی ئەنادۆڵ|تورکیا]] و بکوژی باڵیۆزی ڕووسیا دەندرێ کارلۆڤ. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://islamstory.com/ar/حدث-فی-شھر-ربیع-الأول ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕەبیعەلئەوەل]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی]] 61j0ab62ctrb5675cdsdd2wm0fufw7a 0 282910 1686356 1579565 2026-10-13T07:34:26Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686356 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} '''١ی ڕەبیعولئاخیر''' یان '''١ی ڕەبیعی دووەم''' یان '''١/٤ (یەکەم ڕۆژی مانگی چوارەم)''' نەوەدھەمین ڕۆژی ساڵە (یان نەوەد و یەکەم ئەگەر مانگی سەفەر ڕۆژی سییەمین بێت) بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی|ساڵنامەی کۆچی مانگی]]. ٢٦٤ یان ٢٦٥ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ. == ڕووداوەکان == == لەدایکبووان == * ٦٧٠ کۆچی - [[غەزان خان|مەحمود غازان]] سوڵتانی ئیلخانات. * ١٣٣٦ کۆچی - ڕوحییە خالد، ئەکتەری میسری. * ١٣٣٩ی کۆچی - فەوزی عەبدولحافیز، سەربازی میسری. * ١٣٥٠ی کۆچی - شازادە تەلال بن عەبدولعەزیز ئال سعود شازادەیەکی سعودیە و دامەزرێنەری بزووتنەوەی شازادە ئازادەکان. * ١٣٦٤ی کۆچی - نەباھەت جەھری، ئەکتەری [[تورکەکانی ئەنادۆڵ|تورک]]. * ١٣٨٣ کۆچی - محەممەدی شەشەم پاشای [[مەغریب]]. * ١٣٨٨ کۆچی - نەعیمە جەزائیری، گۆرانیبێژی جەزائیری. * ١٣٨٩ی کۆچی - نەعیم سادافی، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی [[گەلانی ئێرانی|ئێران]]. * ١٣٩٤ کۆچی - ئەشرەف موسلیحی، ئەکتەری میسری. == مردووان == * ١٢٩٠ کۆچی - [[ڕیفاعە تەھتاوی]]، یەکێک لە سەرکردەکانی بزووتنەوەی ڕێنێسانس و چاکسازیی عەرەبی لە میسر، و دامەزرێنەری قوتابخانەی زمانەکان. * ١٣٠٩ی کۆچی - حوسێن بن عەلی تولقی، فەقێیەکی مالیکی جەزائیری و سۆفی عوسمانی. * ١٤٢٦ کۆچی - مەعروف ڕەفیق مەحمود، شاعیری [[فەلەستین]]ی. * ١٤٤٧ کۆچی - [[عەبدولعەزیز کوڕی عەبدوڵڵا ئال شێخ]]، [[عالم (ئیسلام)|زانا]]ی سعوودی و [[موفتیی گەورەی سعوودیە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Grand Mufti of Saudi Arabia has passed away: Royal Court |ناونیشان=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2025/09/23/grand-mufti-of-saudi-arabia-has-passed-away-royal-court- |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|وێبگە=Al Arabiya English |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://www.alyaum.com/article/1081829 ڕۆژنامەی ئەمڕۆ: لەم ڕۆژەدا ڕوویدا.] * [http://islamstory.com/ar/حدث-فی-شھر-ربیع-الأول ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|کات|ڕۆژژمێری کۆچی}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕەبیعەلئاخیر]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی]] 684yabcyxj852cjb3p6zyys4o5te8iq 0 283346 1686032 1551170 2026-10-12T16:36:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686032 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''١٨ی ڕەبیعولئاخیر''' یان '''١٨ی ڕەبیعی دووەم''' یان '''١٨\٤ (ھەژدەھەمین ڕۆژی مانگی چوارەم)''' سەد و حەوتەمین (١٠٧) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و ھەشتەم ئەگەر مانگی سەفەر ڕۆژی سییەمین بێت) بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی|ساڵنامەی کۆچی مانگی]]. ٢٤٧ یان ٢٤٨ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ. == ڕووداوەکان == == لەدایکبووان == * ١٣٤٩ی کۆچی - ساڵح سەلیم، ئەکتەر و یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی میسری. * ١٣٦٧ی کۆچی - بەدرییە عەبدولجەواد، ئەکتەری میسری. * ١٣٧٠ی کۆچی - محەممەد عەرەبی وەزیری دەرەوەی [[میسر]]. * ١٣٨٤ی کۆچی - محەممەد خیاری، ئەکتەری مەغریبی. * ١٣٩٠ی کۆچی - میشێل ئێلێفتریادێس، مۆسیقاژەن و سیاسەتمەداری لوبنانی. * ١٣٩٦ی کۆچی - ناسر دەروێش، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی کوێت. * ١٤٠٥ی کۆچی - بەدر موتەوع، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی کوێت. * ١٤١٢ی کۆچی - [[سمر الزاکی|سەمر زاکی]]، ئەکتەری بەحرەینی. == مردووان == * ١٤٠٩ی کۆچی - تەقییەدین سوڵح، سەرۆکوەزیرانی [[لوبنان]]. * ١٤٢٢ی کۆچی - عەبدولعەزیز فەھد موساعید، سیاسەتمەدار و کەسایەتی میدیایی کوەیتی. * ١٤٢٧ی کۆچی - عەبدوڵڵا زەکەریا ئەنساری، نووسەری کوەیتی. * ساڵی ١٤٢٨ی کۆچی - ** عەبدولمەجید بن عەبدولعەزیز ئال سعود میری پێشووی [[پارێزگای مەککە|مەککە]] و کوڕی سی و سێیەمی [[عەبدولعەزیز ئالسعوود|شا عەبدولعەزیز]]. ** حەسەن کەرمی، نووسەر و کەسایەتی میدیایی [[فەلەستینییەکان|فەلەستینی]]. * ١٤٣٥ی کۆچی - ئەنسی حاج، شاعیری لوبنانی. * ١٤٣٦ی کۆچی - [[ئاسیا جێبار]]، ڕۆماننووسی جەزائیری. * ١٤٣٨ی کۆچی - مومتاز بەحرە، ھونەرمەندی بینراو و کاریکاتێریستی سووری. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://islamstory.com/ar/حدث-فی-شھر-ربیع-الأول ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|مێژووی ئیسلام|کات|ڕۆژژمێری کۆچی}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕەبیعەلئاخیر]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی]] rpkvqvuq73v2yy6ogmhcg4re1zzthyu 0 283347 1686317 1522501 2026-10-13T04:38:10Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686317 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''١٩ی ڕەبیعولئاخیر''' یان '''١٩ی ڕەبیعی دووەم''' یان '''١٩\٤ (نۆزدەھەمین ڕۆژی مانگی چوارەم)''' سەد و ھەشتەمین (١٠٨) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و نۆیەم ئەگەر مانگی سەفەر سی ڕۆژی بێت) بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی]]. ٢٤٦ یان ٢٤٧ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ. == ڕووداوەکان == == لەدایکبووان == * ١٣٣٥ی کۆچی - ئەحمەد ئیسماعیل عەلی، وەزیری بەرگری میسر. * ١٣٥٤ی کۆچی - چارڵز ڕزق، یاساناس و سیاسەتمەداری لوبنانی. * ١٣٥٨ی کۆچی - محەممەد عەماری، سەربازێکی جەزائیری. * ١٣٦٧ی کۆچی - مریەم سوڵتان، ئەکتەری [[میرنشین|ئیماراتی]]. * ١٣٧١ی کۆچی - ئەحمەد فوئادی دووەم کە بە ناو پاشای [[میسر]] و تاقانە کوڕی [[فارووقی یەکەم|شا فاروق]] بوو. * ١٣٧٩ی کۆچی - حەسەن ئەسمەر، گۆرانیبێژی میسری. * ١٤٠٥ی کۆچی - موساب کندری، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی کوێت. * ١٤٠٨ی کۆچی - فەیسەڵ دەشتی، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی کوێت. == مردووان == * ١٣٢ی کۆچی - یۆحەنای دیمەشق، قەشەیەکی [[عەرەبە مەسیحییەکان|مەسیحی عەرەب]]. * ٥٨٠ی کۆچی - سەعدەدین بن شەبیب، شاعیرێکی [[عێراق]]ی. * ١٢٥٥ی کۆچی - [[مەحموودی دووەم]]، سییەمین سوڵتانی عوسمانی و یەکێک لە سەرکردەکانی چاکسازی ئیداری ئیسلامی. * ١٣٦٤ی کۆچی - کەمال سەلیم، دەرھێنەری میسری. * ١٣٩٨ی کۆچی - وەدیع حەداد سەرکردەیەکی [[بەرەی جەماوەری بۆ ڕزگاریی فەلەستین]]. * ١٤٢٤ی کۆچی - عەبدوڵڵا تەیب، نووسەری [[سودانی]]. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://islamstory.com/ar/حدث-فی-شھر-ربیع-الأول ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|ڕۆژژمێر|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕەبیعەلئاخیر]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی]] ekxorrd3qyiiszy9z7qhnrljfm6vw6i 0 283348 1686432 1550954 2026-10-13T10:37:03Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686432 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''٢٠ی ڕەبیعولئاخیر''' یان '''٢٠ی ڕەبیعی دووەم''' یان '''٢٠\٤ (بیستەمین ڕۆژی مانگی چوارەم)''' سەد و نۆیەمین (١٠٩) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و دەھەم ئەگەر مانگی سەفەر سی ڕۆژی بێت) بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی|ساڵنامەی کۆچی مانگی]]. ٢٤٥ یان ٢٤٦ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ. == ڕووداوەکان == == لەدایکبووان == * ١٣٤٠ی کۆچی - محەممەد ڕەزا، ئەکتەری میسری. * ١٣٧٣ی کۆچی - سوعاد نەسر، [[ئەکتەر]]ی میسری. * ١٣٨٩ی کۆچی - جیھان قەمەری، ئەکتەری لوبنانی. * ١٣٩٤ی کۆچی - تەرانە جەوانبەخت، نووسەری [[گەلانی ئێرانی|ئێرانی]]. * ١٣٩٧ی کۆچی - یوسف سوەینی، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی کوەیتی. * ١٤٠٢ی کۆچی - عامر شەفیع، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی ئوردنی. * ١٤٠٦ی کۆچی - عەبدولڕەحمان مەسعەد، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی کوێت. == مردووان == * ٦٦٣ی کۆچی - [[ھۆلاکۆ خان|ھولاکۆ خان]] یەکەم ئیلخانی مەغۆل [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|و دامەزرێنەری خەلافەتی عەباسی لە بەغدا]]. * ١٣٢٢ی کۆچی - [[تیۆدۆر ھێرتسل|تیۆدۆر ھێرتزل]] دامەزرێنەری [[زایۆنیزم|بزووتنەوەی زایۆنیستی]] جیھانی. * ١٣٨٢ی کۆچی - ئەحمەد بن یەحیا ئیمامی شانشینی موتەواکیلی یەمەن. * ١٤٢٨ی کۆچی - ڕیاز ھەمشەری، ئاوازدانەری میسری. * ١٤٣٧ی کۆچی - فەیروز، ئەکتەری میسری. * ١٤٣٩ی کۆچی - مشاری عەرادە، گۆرانیبێژی کوەیتی. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://islamstory.com/ar/حدث-فی-شھر-ربیع-الأول ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی ڕەبیع الاول ڕوویدا.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|کات|ڕۆژژمێری کۆچی}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕەبیعەلئاخیر]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی]] lskcrmazw7nmavwl9ue8v4n6vm81199 0 283605 1686351 1522527 2026-10-13T07:33:36Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686351 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''١ی جومادولئوولا''' یان '''١/٥ (یەکەم ڕۆژی مانگی پێنج)''' سەد و نۆزدەھەمین ڕۆژی (١١٩) ساڵە (یان سەد و بیست ئەگەر مانگی ڕەبیعی دووەم سییەم بێت یان سەد و بیست و یەک ئەگەر ھەردوو سەفەر و ڕەبیعی دووەم درێژییان سی ڕۆژ بێت) بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی]]. ٢٣٥ یان ٢٣٦ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ. == ڕووداوەکان == == لەدایکبووان == * ١٣٢٨ی کۆچی - عەبدولحەلیم مەحموود شێخی [[مزگەوتی ئەزھەر|ئەزھەر]]. * ١٣٤٠ی کۆچی - ڕەشید کەرامی سەرۆک وەزیرانی [[لوبنان]]. * ١٣٦١ی کۆچی - یاسر عەزمە، ئەکتەری سووری. * ساڵی ١٣٧٩ی کۆچی - ** ماجد عەبدوڵڵا، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی سعودیە. ** موحسین محییەدین، ئەکتەری میسری. ** وەفا موسللی، ئەکتەری سووری. * ساڵی ١٤٠٥ی کۆچی - ** عەبدوڵڵا شەھیل، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی سعودیە. ** محەممەد سیسۆکۆ [[تۆپی پێ|یاریزانی تۆپی پێی]] [[مالی]]. ** مەیسەم بەدر، ئەکتەر و دەرھێنەر و دەرھێنەری شانۆی کوەیتی. * ١٤١٣ی کۆچی - ستیفان شەعڕاوی، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی [[ئیتاڵیا|ئیتاڵی]]. == مردووان == * ٦٠٤ی کۆچی - ئەبو عیمران میرتەللی، سۆفی [[ئەندەلوس]]ی، شاعیر و وەرگێڕ و فەرموودەزان. * ١٣٦٢ی کۆچی - عەبدوڵڵا بن مەعتوق قەتیفی، [[شەرعزان]]ی جەعفەری و شاعیری [[عەرەبستانی سعوودی|سعودی]] خەڵکی ئەحسا. * ١٣٧٧ی کۆچی - ئیلیا ئەبو مازی، یەکێک لە [[قوتابخانەی ئەلمەھجەر|شاعیرانی مەھجەر]] بە ڕەچەڵەک لوبنانی. * ١٣٨٥ی کۆچی - [[ڕەشید عالی گەیلانی]]، سەرۆکوەزیرانی عێراق و یەکێک لە سەرکردەکانی بزووتنەوەی نەتەوەیی عێراق لە سەردەمی مۆدێرن. * ١٣٩٩ی کۆچی - بەکری حەلەبی، زانای موسڵمان و سۆفی و شاعیری [[سووریا|سوری]]. * [[١٤٣٣ کۆچی]] - عەبدوڵڵا یوسف ئەحمەد سەرۆکی [[سۆماڵیا|سۆماڵ]]. * ١٤٣٩ی کۆچی - عەبدولعەزیز بن سالح توەیجری، بانگخوازی سعودیە. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://islamstory.com/ar/حدث-فی-شھر-جمادی-الأولی ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئوولا ڕوویدا.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:جومادەلئوولا]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی]] j742lkd14tlwvb79sfkltqhgqky4mpg 0 284160 1686059 1617865 2026-10-12T18:54:51Z Recovalioglu 79677 /* */ 1686059 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[ملف:Atv logo 2010.svg]] }} {{Infobox television channel}}'''ATV''' {{بە تورکی|ATV}} کەناڵێکی تەلەفزیۆنی تورکیایە و لە [[٩ی ئەیلوول|9ی ئەیلوولی]] [[١٩٩٢|1992]]. {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{شریتی دەروازە|تورکیا|تەلەڤیزیۆن|کۆمپانیا}} {{پۆلی کۆمنز|ATV (TV channel)}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{تورکیا-کۆلکە}} 1m8anw9bc13csaab830pwokgymvjv4c 1686063 1686059 2026-10-12T19:26:21Z Recovalioglu 79677 1686063 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[150px|File:Atv logo 2010.svg]] {{Infobox television channel}}'''ATV''' {{بە تورکی|ATV}} کەناڵێکی تەلەفزیۆنی تورکیایە و لە [[٩ی ئەیلوول|9ی ئەیلوولی]] [[١٩٩٢|1992]]. {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{شریتی دەروازە|تورکیا|تەلەڤیزیۆن|کۆمپانیا}} {{پۆلی کۆمنز|ATV (TV channel)}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{تورکیا-کۆلکە}} ccsbu07bp16mhb8fqbtuax2vlkr7uty 1686064 1686063 2026-10-12T19:27:02Z Recovalioglu 79677 /* */ 1686064 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[File:Atv logo 2010.svg]] {{Infobox television channel}}'''ATV''' {{بە تورکی|ATV}} کەناڵێکی تەلەفزیۆنی تورکیایە و لە [[٩ی ئەیلوول|9ی ئەیلوولی]] [[١٩٩٢|1992]]. {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{شریتی دەروازە|تورکیا|تەلەڤیزیۆن|کۆمپانیا}} {{پۆلی کۆمنز|ATV (TV channel)}} {{تەلەڤیزیۆن-کۆلکە}} {{تورکیا-کۆلکە}} r6pt7edkewnfrxoaxz5nh805gity9k0 0 284205 1686358 1550997 2026-10-13T07:34:46Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686358 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Databox}}'''١ ڕەمەزان''' یان ٩/١ '''(یەکەم ڕۆژی مانگی نۆ)''' (٢٣٧)ین ڕۆژی ساڵە یان (٢٣٨)ەم ئەگەر مانگی [[شەعبان]] لە ڕۆژی سییەمدا تەواو بوو یان ٢٣٩یەم ئەگەر [[سەفەر]] و [[ڕەبیعولئاخیر]] و [[جومادولئاخیر]] و شەعبان ٣٠ ڕۆژ بن). بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی]]. ١١٧ یان ١١٨ ڕۆژی دەمێنێتەوە تا کۆتایی ساڵ. == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} m0bseyo9nwyq84r2mae73h4weubl3t5 0 284294 1686026 1522183 2026-10-12T16:35:21Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686026 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''١٨ی جومادولئوولا''' یان '''١٨/٥ (ھەژدەھەمین ڕۆژی مانگی پێنج)''' سەد و سی و شەشەم (١٣٦) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و سی و حەوتەم ئەگەر مانگی ڕەبیعی دووەم ڕۆژی سییەم بێت یان سەد و سی و ھەشتەم ئەگەر ھەردوو سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ درێژبن) بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی]]. ٢١٨ یان ٢١٩ ڕۆژ ماوە تا کۆتایی ساڵ. == ڕووداوەکان == == لەدایکبووان == * ١٣٣٤ی کۆچی - عەقیلە ڕاتب، ئەکتەری میسری. * ١٣٤٣ی کۆچی - جەوھەر جاسپاریان، گۆرانیبێژی ئۆپێرا ئەرمەنی-میسری. * ١٣٥٩ی کۆچی - ئەمەل دونقل، شاعیری میسری. * ١٣٧٥ی کۆچی - زیاد ڕەحبانی، مۆسیقاری لوبنانی. * ساڵی ١٤٠٠ی کۆچی - مەھا محەممەد، پەخشکەر و ئەکتەری کوەیتی. * ١٤٠٣ی کۆچی - عەمر زەکی، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی میسری. * ١٤١١ی کۆچی - عەبدولڕەحمان خلێفی، دەرھێنەری [[سینەما]]ی کوەیتی. == مردووان == * ٧٧٢ی کۆچی - جەمالەدین ئیسنەوی، [[شەرعزان]]ی شافیعی. * ١٣٣٧ی کۆچی - حەبیبوڵڵا خان، شازادەی نۆیەمی ئەفغانستان. * ١٣٢٩ی کۆچی - ئەحمەد بەسیسۆ، زانای موسڵمانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی فەلەستینی]] و سۆفی. * ١٣٨٩ی کۆچی - یووسف سەودا، سیاسەتمەدار و دیپلۆماتکار و نووسەر و ڕۆژنامەنووسی لوبنانی. * ١٤١٠ی کۆچی - مەھا سەبری، گۆرانیبێژی میسری. * ١٤٢١ی کۆچی - مەرزوق ئەلمەرزوق، ئاوازدانەری کوەیتی. * [[١٤٣٣ کۆچی]] - فوئاد خەلیل، ئەکتەری میسری. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://islamstory.com/ar/حدث-فی-شھر-جمادی-الأولی ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئوولا ڕوویدا.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:جومادەلئوولا]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی]] 8bk0uyvlv2xkl8yo7ycxiwm9qb84ope 0 284295 1686311 1522488 2026-10-13T04:37:10Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686311 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''١٩ی جومادولئوولا''' یان '''١٩/٥ (نۆزدەھەمین ڕۆژی مانگی پێنج)''' سەد و سی و حەوتەم (١٣٧) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و سی و ھەشتەم ئەگەر مانگی ڕەبیعی دووەم ڕۆژی سییەم بێت یان سەد و سی و نۆیەم ئەگەر ھەردوو سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بن) بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی]]. ٢١٧ یان ٢١٨ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ. == ڕووداوەکان == == لەدایکبووان == * ١٣٥٦ی کۆچی - ئەنسا حاج، شاعیری لوبنانی. * ١٣٧٣ی کۆچی - عایدە ڕیاز، ئەکتەری میسری. * ١٣٨٤ی کۆچی - ڕەندە عەوەز، ئەکتەری میسری بە ڕەچەڵەک لوبنانی. * ١٣٩٤ی کۆچی - محەممەد سەیرەفی، ئەکتەری کوەیتی. == مردووان == * ٩١١ی کۆچی - [[جەلالەدین سیوتی]]، زانای ئینسایکلۆپیدی و چاکسازیخوازی ئیسلام. * ١٣٣٧ی کۆچی - تورکی یەکەم بن عەبدولعەزیز ئال سعود کوڕە گەورەی [[عەبدولعەزیز ئالسعوود]]. * ١٣٥٢ی کۆچی - [[فەیسەڵی یەکەم]] کوڕی سێیەمی شەریفی مەککە [[حوسێن بن عەلی]] و یەکەم پاشای [[شانشینی عێراق]]. * ١٣٥٥ی کۆچی - حەسەن بن ئیبراھیم بەحرلعلوم، شاعیرێکی [[عێراق|عوسمانی عێراقی]]. * ١٤١٠ی کۆچی - [[ژرژو شێئادێ]] شاعیر و [[شانۆ|شانۆنامەنووسی]] لوبنانی کە بەرھەمەکانی [[زمانی فەڕەنسی|بە زمانی فەرەنسی]] نووسیوە. * ١٤١١ی کۆچی - تونکو عەبدولڕەحمان سەرۆک وەزیرانی [[مالیزیا]]. * ساڵی ١٤٢٠ی کۆچی - عەبدوڵڵا بەردونی، شاعیر و نووسەری یەمەن. * ١٤٣١ی کۆچی - موشێ ھێرش، حاخامێکی جوولەکە فەلەستینی و سەرکردەی بزووتنەوەی نێتوری کارتا کە دژایەتی [[زایۆنیزم]] دەکات. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://islamstory.com/ar/حدث-فی-شھر-جمادی-الأولی ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئوولا ڕوویدا.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:جومادەلئوولا]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی]] 2packmep0qufs7nu6dbrvtxic1kpd84 0 284298 1686426 1522667 2026-10-13T10:36:03Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686426 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''٢٠ی جومادولئوولا''' یان '''٢٠/٥ (بیستەمین ڕۆژی مانگی پێنج)''' سەد و سی و ھەشتەم (١٣٨) ڕۆژی ساڵە (یان سەد و سی و نۆیەم ئەگەر مانگی ڕەبیعی دووەم ڕۆژی سییەم بێت یان سەد و چلەکە ئەگەر ھەردوو سەفەر و ڕبیعی دووەم سی ڕۆژ بن). بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی]]. ٢١٦ یان ٢١٧ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ. == ڕووداوەکان == == لەدایکبووان == * ١٣٠٦ی کۆچی - نەجیب رێحانی، ئەکتەری میسری. * ١٣٣٨ی کۆچی - تەمازور تۆفیق، کەسایەتی میدیای میسری. * ساڵی ١٣٧٩ی کۆچی - ** جەمال سلێمان، ئەکتەری سووری. ** جیھاد سەعد، ئەکتەری سووری. * ١٣٨٩ی کۆچی - سامر میسری، ئەکتەری سووری. * ١٣٩٢ی کۆچی - سامر مەرتە، یاریزانی [[تۆپی پێ]]ی کوێت. == مردووان == * ٣٥٦ی کۆچی - کافور بن عەبدوڵڵا ئیخشیدی، شازادەیەکی ئیخشیدی. * ١٠٣٧ی کۆچی - [[شا عەباسی یەکەم]]، شای سەفەوی ئێران. * ١٢٧٤ی کۆچی - بویوک مستەفا ڕەشید پاشا، وەزیری گەورەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]]. * ١٣٩٨ی کۆچی - محەممەد داود خان سەرۆکی [[ئەفغانستان]]. * ١٤٠٥ی کۆچی - محەممەد ساڵح شەمسە، شاعیرێکی [[عێراق]]ی. * ١٤٢٦ی کۆچی - محەممەد مستەجاب، نووسەری میسری. * ١٤٢٩ی کۆچی - فەھد دەھمەش، ناوبژیوانی [[تۆپی پێ]]ی سعودیە. * ساڵی ١٤٣١ی کۆچی - ** عومەر یارادوا، چوارەمین سەرۆکی نەیجیریا. ** محەممەد عابد جابری، فەیلەسوف و بیرمەندی مەغریبی. * [[١٤٣٣ کۆچی]] - [[ئەحمەد بن بێللێ]] سەرۆکی [[جەزائیر]]. * [[١٤٣٤ی کۆچی]] - بەدر بن عەبدولعەزیز ئال سعود، شازادەی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]]. * ١٤٣٥ی کۆچی - ئیگناتیۆس زەکای یەکەم، پاتریارکی کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی سووریا. * ١٤٤٢ی کۆچی - ئیلیاس ڕەحبانی، مۆسیقاژەن و گۆرانیبێژی لوبنانی. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://islamstory.com/ar/حدث-فی-شھر-جمادی-الأولی ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئوولا ڕوویدا.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:جومادەلئوولا]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی]] dlxzu4f2jz0ltcifb06eo2aegf3v4nz 0 284333 1686443 1522729 2026-10-13T10:38:53Z SakuraBot 51806 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی کۆلکە (وتار لە ٣٠٠٠ بایت ناوەڕۆک کەمترە) (ڕۆژژمێر-کۆلکە) 1686443 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''٢١ی جومادولئوولا''' یان '''٢١/٥ (بیست و یەک ڕۆژی مانگی پێنج)''' سەد و سی و نۆ (١٣٩) ڕۆژی [[ساڵ|ساڵە]] (یان سەد و چل ئەگەر مانگی ڕەبیعی دووەم ڕۆژی سییەم بێت یان سەد و چل و یەکەم ئەگەر ھەردوو سەفەر و ڕەبیعی دووەم سی ڕۆژ بن) بەپێی [[ڕۆژژمێری کۆچی|ساڵنامەی کۆچی]]. ٢١٥ یان ٢١٦ ڕۆژی ماوە تا کۆتایی ساڵ. == ڕووداوەکان == == لەدایکبووان == * ١٤٠٦ی کۆچی - یاسمین کەساب، ئەکتەری میسری. * ١٤٠٧ی کۆچی - عایدە حاج عەلی، سیاسەتمەداری سویدی. == مردووان == * ٩٩٢ی کۆچی - ئەبوو سەعادەت فاکیھی، [[شەرعزان]] و نووسەر و شاعیری [[حیجاز|خەڵکی حیجاز]]. * ١٤٢٣ی کۆچی - عەتیف سالم، بەڕێوەبەری میسری. * ١٤٢٧ی کۆچی - عەلی سومەیری، ئەکتەری کوەیتی. * ١٤٣١ی کۆچی - مەحموود سەعدانی، ڕۆژنامەنووسی میسری. * [[١٤٣٤ی کۆچی|١٤٣٤ کۆچی]] - بەدر بن عەبدولعەزیز ئال سعود، شازادەی سعودیە. * ساڵی ١٤٣٦ی کۆچی - ** حارس زاری ئەمینداری گشتی پێشووی کۆمەڵەی زانایانی موسڵمانی عێراق. ** عەبدولڕەحمان ڕەفیع، شاعیری [[بەحرەین]]ی. * ١٤٣٨ی کۆچی - عومەر عەبدولڕەحمان زانای ئەزھەر و سەرکردەی ڕۆحی گرووپی ئیسلامی لە میسر. * ١٤٤٢ی کۆچی - ئەلفرێد سەمعان، شاعیری [[عێراق]]ی. == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://islamstory.com/ar/حدث-فی-شھر-جمادی-الأولی ماڵپەڕی چیرۆکی ئیسلام: لە مانگی جومادولئوولا ڕوویدا.] {{مانگەکانی کۆچی}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|ڕۆژژمێر|ڕۆژژمێری کۆچی|کات}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:جومادەلئوولا]] [[پۆل:ڕۆژەکانی ڕۆژژمێری کۆچی]] kh5scuij6hjvp00gaqh6wvo1ca7bzue 1 290066 1686232 1478359 2026-10-12T23:30:41Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.6 1686232 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەساسنز کرید شادۆوز]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1478358 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240519074134/https://time.com/6978997/assassins-creed-shadow-yasuke-controversy/ بۆ https://time.com/6978997/assassins-creed-shadow-yasuke-controversy/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٦:٣٣، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەساسنز کرید شادۆوز]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1686231 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240516033026/https://www.thecanadianpressnews.ca/entertainment/ubisoft-quebec-takes-lead-on-feudal-japan-set-assassins-creed-shadows/article_3e0f92b6-5bf9-5dc0-af6b-c98c432cff71.html بۆ https://www.thecanadianpressnews.ca/entertainment/ubisoft-quebec-takes-lead-on-feudal-japan-set-assassins-creed-shadows/article_3e0f92b6-5bf9-5dc0-af6b-c98c432cff71.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٣:٣٠، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) kz6fdibxh7fzdzoaqkyr3k80xd437nm 1 291261 1686067 1545591 2026-10-12T19:31:10Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.6 1686067 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[.gq]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1545590 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220726005158/http://www.freenom.com/en/freenom_pressrelease_10012014.pdf بۆ http://www.freenom.com/en/freenom_pressrelease_10012014.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٤:٤٥، ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[.gq]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1686066 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210830170445/https://register.freenom.com/registration/registerpaid?domainname=wikipedia&tld=gq بۆ http://register.freenom.com/registration/registerpaid?domainname=wikipedia&tld=gq زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٩:٣١، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) lyhk4gaet5j5zf35mdegsbk8abwytv8 0 291675 1686114 1656780 2026-10-12T19:48:37Z Horam lhwni 79678 /* ژیان */ 1686114 wikitext text/x-wiki {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی | پێشگری ڕێزلێنان = | ناو = عەلی زیرەک | وێنە = | قەبارەی وێنە = | لێدوانی وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = 1975 (50ساڵ) | شوێنی لەدایکبوون = [[سەقز]] | ڕێکەوتی مەرگ = | شوێنی مەرگ = | ھۆکاری مەرگ = | شوێنی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | شارومەندێتی = | پەروەردە = | خوێندنگە = | پیشە = [[سیاسەتمەدار]] | ساڵانی چالاکی = 1997-ئیستا | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | پێش = | پاش = | حیزب = [[پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان]] | بەرامبەرەکان = | ئایین = | تۆمەت = | سزا = | دۆخی دادوەری = | ھاوسەر = | مناڵەکان = | باوان = | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = }} عەلی زیرەک سیاسەتمەداری کوردی خەڵکی ڕۆژهەلاتی کوردستانە و دامەزرێنەری [[پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان|پارتی لیبراڵ دیموکراتی کوردستانە]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia- |سەردێڕ=عەلی زیرەک |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011082415413659071 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=Kurdipedia.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260106063651/https://www.kurdipedia.org/?q=2011082415413659071 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ژیان == عەلی زیرەک لە ساڵی 1975 لە شاری سەققز لە دایکبووە، لە پەیمانگای مامۆستایان وەرگیراوە بەڵام بە هۆکاری سیاسی ناچار بووە کوردستان جێبهێڵێت. ساڵی 1997 گەڕایەوە کوردستان و بووەتە ئەندامی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خەڵکی سەقز]] a1p7aeo16asxg4963jironkrl33gh7h 1686115 1686114 2026-10-12T19:54:26Z Horam lhwni 79678 /* ژیان */ 1686115 wikitext text/x-wiki {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی | پێشگری ڕێزلێنان = | ناو = عەلی زیرەک | وێنە = | قەبارەی وێنە = | لێدوانی وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = 1975 (50ساڵ) | شوێنی لەدایکبوون = [[سەقز]] | ڕێکەوتی مەرگ = | شوێنی مەرگ = | ھۆکاری مەرگ = | شوێنی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | شارومەندێتی = | پەروەردە = | خوێندنگە = | پیشە = [[سیاسەتمەدار]] | ساڵانی چالاکی = 1997-ئیستا | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | پێش = | پاش = | حیزب = [[پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان]] | بەرامبەرەکان = | ئایین = | تۆمەت = | سزا = | دۆخی دادوەری = | ھاوسەر = | مناڵەکان = | باوان = | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = }} عەلی زیرەک سیاسەتمەداری کوردی خەڵکی ڕۆژهەلاتی کوردستانە و دامەزرێنەری [[پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان|پارتی لیبراڵ دیموکراتی کوردستانە]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia- |سەردێڕ=عەلی زیرەک |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011082415413659071 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=Kurdipedia.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260106063651/https://www.kurdipedia.org/?q=2011082415413659071 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> " ژیان " عەلی زیرەک لە ساڵی 1975 لە شاری سەققز لە دایکبووە، لە پەیمانگای مامۆستایان وەرگیراوە بەڵام بە هۆکاری سیاسی ناچار بووە کوردستان جێبهێڵێت. ساڵی 1997 گەڕایەوە کوردستان و بووەتە ئەندامی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خەڵکی سەقز]] q5ijvarxobw4g4uzpxsas5xifl8vxq3 1686116 1686115 2026-10-12T19:58:53Z Horam lhwni 79678 /* سەرچاوەکان */ 1686116 wikitext text/x-wiki {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی | پێشگری ڕێزلێنان = | ناو = عەلی زیرەک | وێنە = | قەبارەی وێنە = | لێدوانی وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = 1975 (50ساڵ) | شوێنی لەدایکبوون = [[سەقز]] | ڕێکەوتی مەرگ = | شوێنی مەرگ = | ھۆکاری مەرگ = | شوێنی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | شارومەندێتی = | پەروەردە = | خوێندنگە = | پیشە = [[سیاسەتمەدار]] | ساڵانی چالاکی = 1997-ئیستا | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | پێش = | پاش = | حیزب = [[پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان]] | بەرامبەرەکان = | ئایین = | تۆمەت = | سزا = | دۆخی دادوەری = | ھاوسەر = | مناڵەکان = | باوان = | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = }} عەلی زیرەک سیاسەتمەداری کوردی خەڵکی ڕۆژهەلاتی کوردستانە و دامەزرێنەری [[پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان|پارتی لیبراڵ دیموکراتی کوردستانە]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia- |سەردێڕ=عەلی زیرەک |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011082415413659071 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=Kurdipedia.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260106063651/https://www.kurdipedia.org/?q=2011082415413659071 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> " ژیان " عەلی زیرەک لە ساڵی 1975 لە شاری سەققز لە دایکبووە، لە پەیمانگای مامۆستایان وەرگیراوە بەڵام بە هۆکاری سیاسی ناچار بووە کوردستان جێبهێڵێت. ساڵی 1997 گەڕایەوە کوردستان و بووەتە ئەندامی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:خەڵکی سەقز]] c87shcqkb9uwkgxll8w0ihkpfxupqim 1686118 1686116 2026-10-12T20:02:29Z Horam lhwni 79678 چاکسازی چاکسازی (بچووک) 1686118 wikitext text/x-wiki {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی | پێشگری ڕێزلێنان = | ناو = عەلی زیرەک | وێنە = | قەبارەی وێنە = | لێدوانی وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = 1975 (50ساڵ) | شوێنی لەدایکبوون = [[سەقز]] | ڕێکەوتی مەرگ = | شوێنی مەرگ = | ھۆکاری مەرگ = | شوێنی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | شارومەندێتی = | پەروەردە = | خوێندنگە = | پیشە = [[سیاسەتمەدار]] | ساڵانی چالاکی = 1997-ئیستا | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | پێش = | پاش = | حیزب = [[پارتی لیبراڵ دێموکراتی کوردستان]] | بەرامبەرەکان = | ئایین = | تۆمەت = | سزا = | دۆخی دادوەری = | ھاوسەر = | مناڵەکان = | باوان = | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = }} عەلی زیرەک سیاسەتمەداری کوردی خەڵکی ڕۆژهەلاتی کوردستانە {{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia- |سەردێڕ=عەلی زیرەک |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011082415413659071 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=Kurdipedia.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260106063651/https://www.kurdipedia.org/?q=2011082415413659071 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> " ژیان " عەلی زیرەک لە ساڵی 1975 لە شاری سەققز لە دایکبووە، لە پەیمانگای مامۆستایان وەرگیراوە بەڵام بە هۆکاری سیاسی ناچار بووە کوردستان جێبهێڵێت. ساڵی 1997 گەڕایەوە کوردستان و بووەتە ئەندامی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:خەڵکی سەقز]] llk8qwugnzncwnb3snrs3bgb620gext 0 293382 1686331 1567514 2026-10-13T05:46:24Z SakuraBot 51806 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1686331 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''دوانەئۆکسیدی نایترۆجین''' ئاوێتەیەکی کیمیایییە بە فۆرمۆڵای (NO2). یەکێکە لە چەند ئۆکسیدێکی [[نایترۆجین]] و گازێکی سوورباوی قاوەیییە. گەردێکی پارامەگنەتاوی و چەماوەیە و خاوەنی ھاوجێیی گرووپی خاڵی «C2v»یە. لە ڕووی پیشەسازییەوە، (NO2) ماددەیەکی نێوەندگیرە لە دروستکردنی [[ترشی نایتریک]]دا، کە ساڵانە ملیۆنان [[تۆن]]ی لێ بەرھەم دەھێنرێت و بە پلەی یەکەم بۆ بەرھەمھێنانی [[پەیین]] بەکاردێت.<ref>This article incorporates public domain material from Nitrogen dioxide. United States Environmental Protection Agency. Feb 23, 2016.</ref> دوانەئۆکسیدی نایترۆجین ژەھراوییە و ئەگەر بە بڕێکی زۆر ھەڵبمژرێت دەکرێت کوشندە بێت. چێشتلێنان بە تەباخی [[گاز]] دوانەئۆکسیدی نایترۆجین بەرھەم دەھێنێت، کە دەبێتە ھۆی خراپبوونی کوالێتی ھەوای ناوماڵ. سووتانی گاز دەکرێت ببێتە ھۆی زیادبوونی خەستیی دوانەئۆکسیدی نایترۆجین لە سەرتاسەری ژینگەی [[ماڵ]]دا، ئەمەش پەیوەندی بە کێشە و نەخۆشییەکانی [[کۆئەندامی ھەناسە]]وە ھەیە. مامناوەندی ژەمی کوشندە «LC50» بۆ [[مرۆڤ]] بە ١٧٤ «ppm» بۆ بەرکەوتنی ١ کاتژمێر خەمڵێنراوە. ھەروەھا ئەم گازە لە ڕێزی خێزانی «NOx»ی پیسکەرەکانی [[بەرگەھەوا]] ھەژمار دەکرێت.<ref>https://www.clasp.ngo/research/all/cooking-with-gas-findings-from-a-pan-european-indoor-air-quality-field-study/</ref><ref>https://rmi.org/insight/gas-stoves-pollution-health/</ref><ref>https://www.cdc.gov/niosh/idlh/10102440.html</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|Nitrogen dioxide}} {{شریتی دەروازە|کیمیا}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] dfkrwjvn7b0fsjmx25swo3mjxmxa8x1 0 298718 1686167 1664276 2026-10-12T21:27:10Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.6 1686167 wikitext text/x-wiki {{Infobox flag | Name = گورجستان | Article = | Type = | Image = Flag of Georgia.svg | Nickname = ئاڵای پێنج خاچ | Morenicks = | Use = ١١١١١٠ | Symbol = {{FIAV|111110}} {{FIAV|normal}} {{FIAV|Vertical normal}} {{FIAV|Equal}} | Proportion = ٢:٣ | Adoption =سەدەی ١٢ەم (ئاڵای پێنج خاچ){{ھن}}{{Start date and age|2004|01|14|df=y}} (دیزاینی ئێستا) | Design = زەمینەیەکی سپی کە خاچێکی سووری لە ناوەڕاستدایە؛ <bdi>[[خاچی بۆلنیسی|خاچێکی ''bolnur-katskhuri'']]</bdi>ی سوور لە ناوەڕاستی ھەر چوارگۆشەیەکدایە.<ref>Decree of the President of Georgia No. 32 of 25 January 2004.</ref> | Designer = | Image2 = Flag of the President of Georgia.svg | Nickname2 = | Morenicks2 = | Use2 = [[ئاڵای سەرۆکایەتی]] | Symbol2 = {{FIAV|normal}} {{FIAV|Mirror}} | Proportion2 = ١:١ | Adoption2 = | Design2 = | Designer2 = }} '''ئاڵای گورجستان''' یان '''ئاڵای جۆرجیا''' ({{بە گورجی|<bdi>საქართველოს სახელმწიფო დროშა}})، ھەروەھا ناسراو بە '''ئاڵای پێنج-خاچ''' ({{lang|ka|<bdi>ხუთჯვრიანი დროშა</bdi>}}، {{translit|ka|khutjvriani drosha}})، یەکێکە لە [[ھێما نەتەوەیییەکان]]ی [[گورجستان]]. لە بنەڕەتدا [[پەڕچەم|پەڕچەمێکی]] سەدەکانی ناوەڕاستی [[شانشینی گورجستان]] بووە، لە کۆتایییەکانی سەدەی ٢٠ و سەرەتای سەدەی ٢١ەمدا لە کاتی بووژانەوەی نەتەوەییی جۆرجیادا دووبارە بەناوبانگ بووەوە، و بە فەرمی لە ساڵی ٢٠٠٤ وەک ئاڵای نەتەوەییی وڵاتەکە گەڕێندرایەوە. == مێژوو == [[پەڕگە:Davitis moneta (A) (cropped).jpg|وێنۆک|دراوێکی سەدەی ١٢ەمی [[داڤیدی چوارەمی جۆرجیا|داڤیدی چوارەم]]، کە تێیدا [[خاچی بۆلنیسی|خاچە تایبەتەکە]] دەردەکەوێت کە بەشێک لە ئاڵای جۆرجیا پێکدەھێنێت. لە [[مۆزەخانەی بەریتانی]] پارێزراوە.]] ئاڵای ئێستا لەلایەن بزووتنەوەی نیشتمانپەروەریی جۆرجیاوە بەکارھێنرا دوای سەربەخۆییی وڵاتەکە لە [[یەکێتیی سۆڤیەت]] لە ساڵی ١٩٩١. تا کۆتایییەکانی ١٩٩٠ەکان، دیزاینەکە بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ئاڵای نەتەوەییی مێژووییی جۆرجیا ناسرا، چونکە [[ئاڵاناسی|ئاڵاناسەکان (Vexillologists)]] ئاماژەیان بە [[خاچی قودس]]ی سوور-لەسەر-سپی دابوو کە وەک ئاڵای [[شانشینی جۆرجیا]] لە نەخشەیەکی سەدەی ١٤ەمدا لەلایەن [[دۆمێنیکۆ و فرانچێسکۆ پیتزیگانۆ]]وە نیشان درابوو.<ref>"The new flag of Georgia does not seem to be related with this historical banner. The flag of the National Movement was unknown ten years ago [1993] and was called 'the Georgian historical national flag' by the opposition leaders only after publications by the Georgian vexillologist I.L. Bichikashvili." Mikhail Revnivtsev, 25 November 2003 {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Georgia |ناونیشان=https://www.crwflags.com/fotw/flags/ge.html |وێبگە=crwflags.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181215222410/https://www.crwflags.com/fotw/flags/ge.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=პორტულანო – შუა საუკუნეების რუკა|ناونیشان=https://geography.ge/პოáƒ%A0ტულანო-შუა-საუკუნეებ/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=geography.ge}}{{بەستەری مردوو|url=https://geography.ge/%C3%A1%C2%83%C2%9E%C3%A1%C2%83%C2%9D%C3%A1%C2%83%A0%E1%83%A2%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%9D-%E1%83%A8%E1%83%A3%E1%83%90-%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A3%E1%83%99%E1%83%A3%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%94%E1%83%91/ |date=ئەیلوولی ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ახლად აღმოჩენილი მონეტა ხუთჯვრიან დროშას აღმაშენებელთან აკავშირებს - ჰერალდიკის საბჭო|ناونیشان=https://publika.ge/akhlad-aghmochenili-moneta-khutjvrian-droshas-aghmashenebeltan-akavshirebs-heraldikis-sabcho/|ڕێکەوتی سەردان= ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=publika.ge}}</ref> زۆرینەی جۆرجییەکان، لەوانەش [[کاتۆلیکۆس-پاتریاکی تەواوی جۆرجیا|کاتۆلیکۆس-پاتریاکی]] کاریگەری [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی جۆرجیا]]، پشتگیرییان لە گەڕاندنەوەی ئاڵاکە کرد و لە ساڵی ١٩٩٩دا [[پەرلەمانی جۆرجیا]] پڕۆژەیاسایەکی تێپەڕاند بۆ گۆڕینی ئاڵاکە؛ بەڵام لەلایەن سەرۆکی ئەوکات [[ئێدوار شیڤاردنادزێ]]ەوە پەسەند نەکرا. لە سەرەتای ٢٠٠٠ەکاندا لەلایەن پارتی سەرەکیی ئۆپۆزیسیۆنەوە، کە [[بزووتنەوەی نەتەوەیی یەکگرتوو (جۆرجیا)|بزووتنەوەی نەتەوەیی یەکگرتوو]] بوو بە سەرۆکایەتیی [[میخائیل ساکاشڤیلی]]، وەک ھێمایەکی بەرخۆدانی جەماوەری بەرامبەر بە دەسەڵاتی شیڤاردنادزێ و ھەروەھا وەک ھێمایەکی [[شۆڕشی ڕۆز]] پەسەند کرا.<ref>"A majority of Georgians, including the patriarch of the Georgian Orthodox Church, have long favored adopting the five-cross banner as the nation's official flag. But the outgoing president stymied all efforts to make the change. In 1999, the Georgian Parliament voted to change the flag, and all Shevardnadze had to do was issue a supportive Decree. Inexplicably, he refused to do so, instead setting up a powerless Heraldic Commission to study the matter. When Saakashvili founded the National Movement in 2001, therefore, the five-cross flag was the natural choice to illustrate his party's populist bent." Brendan Koerner, "[http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2003/11/whats_with_georgias_flags.html What's With Georgia's Flags?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209025651/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2003/11/whats_with_georgias_flags.html |date=2018-02-09}}", ''Slate'', 25 November 2003.</ref> ئاڵاکە لەلایەن پەرلەمانەوە لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ پەسەند کرا.<ref name='agenda'/> ساکاشڤیلی بە فەرمی لە ڕێگەی مەرسوومی سەرۆکایەتیی ژمارە ٣١ەوە کە لە ٢٥ی کانوونی دووەم واژوو کرا پەسەندی کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=საქართველოს სახელმწიფო დროშის სტანდარტული ზომებისა და ზუსტი გამოსახულების დადგენის შესახებ |trans-title=On establishing the standard dimensions and exact image of the State Flag of Georgia |ناونیشان=https://matsne.gov.ge/ka/document/view/34906 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=სსიპ ”საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე” |زمان=ka |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170202041037/https://matsne.gov.ge/ka/document/view/34906 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای ھەڵبژاردنی وەک سەرۆک. ڕۆژی ١٤ی کانوونی دووەم ساڵانە وەک [[ڕۆژی ئاڵا]] لە جۆرجیادا یاد دەکرێتەوە.<ref name='agenda'>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://agenda.ge/news/73182/eng|سەردێڕ=Georgia celebrates National Flag Day today|بڵاوکەرەوە=Agenda.ge|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170202022428/http://agenda.ge/news/73182/eng|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢١دا، [[دراو|دراوێک]] دۆزرایەوە، کە لە سەردەمی پاشا [[داڤیدی چوارەمی جۆرجیا|داڤیدی چوارەم]]دا لێدرابوو. بەپێی [[ئەنجومەنی دەوڵەتیی ھێمازانی (ھێڕاڵدیک)]]ی جۆرجیا، نەخشاندنی سەر دیوەکەی تری دراوەکە «پێکھاتەیەکی پێنج-خاچیی نووشتاوە» نیشان دەدات و بەم شێوەیە پەیوەندییەکی مێژووییی بێھەڵەیە لە نێوان دیزاینی ئاڵای نەتەوەییی جۆرجیا و پاشا داڤیدی چوارەم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Newly-Discovered Coin Dates Georgian Five-Cross Flag Back to XII Century |ناونیشان=https://georgianjournal.ge/culture/37620-newly-discovered-coin-dates-georgian-five-cross-flag-back-to-xii-century.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=Georgian Journal |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240401011055/https://georgianjournal.ge/culture/37620-newly-discovered-coin-dates-georgian-five-cross-flag-back-to-xii-century.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ახლად აღმოჩენილი მონეტის შესახებ |trans-title=About the newly discovered coin |ناونیشان=http://heraldika.ge/index.php?m=5&news_id=198 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220111020838/http://heraldika.ge/index.php?m=5&news_id=198 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=Heraldika.ge |زمان=ka}}</ref> == دیزاین == پێنج خاچەکەی سەر ئاڵای ئێستای جۆرجیا ھەندێک جار وا لێکدەدرێنەوە کە گوزارشت لە [[پێنج برینە پیرۆزەکە]] دەکەن، یان بە جێگرەوە گوزارشت لە [[مەسیح]] و [[چوار مزگێنیدەرەکە]] دەکەن.<ref>Michael Spilling, Winnie Wong: Georgia p. 37.</ref> ئاڵای نەتەوەییی جۆرجیا، وەک ئەوەی لە مەرسوومەکەدا وەسف کراوە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Historical construction sheet of the Flag of Georgia (2004-2018) |ناونیشان=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Brdzanebuleba_31.pdf |وێبگە=[[Wikimedia Commons]] |ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230616015228/http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Brdzanebuleba_31.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <blockquote>ئاڵای نەتەوەییی جۆرجیا لاکێشەیەکی سپییە، کە خاچێکی سووری گەورە لە بەشە ناوەندییەکەیدا بەر ھەر چوار لای ئاڵاکە دەکەوێت. لە چوار گۆشەکەیدا چوار خاچی <bdi>''[[خاچی بۆلنیسی|bolnur-katskhuri]]''</bdi> ھەن (کە پێی دەوترێت خاچی جۆرجی یان [[خاچی تڕێ (مێو)|خاچی تڕێی]]) کە ھەمان ڕەنگی خاچە گەورەکەیان ھەیە.</blockquote> {| class=wikitable width=60% style="margin:1em auto; text-align:center;" ! سیستەم{{Citation needed|reason=The appropriate government documents should be cited here, or we'll have to assume that these color values are conjectural.|date=May 2026}} !style="background:#FF0000;color:#FFFFFF"| سوور !style="background:#FFFFFF"| سپی |- | [[مۆدێلی ڕەنگی RGB|RGB]] || ٢٥٥-٠-٠ || ٢٥٥-٢٥٥-٢٥٥ |- | [[مۆدێلی ڕەنگی CMYK|CMYK]] || ٠-١٠٠-١٠٠-٠ || ٠-٠-٠-٠ |- | [[پانتۆن]] || 485 C || Safe |- | [[ڕەنگەکانی وێب|وێب]] || #FF0000 || #FFFFFF |} [[پەڕگە:Flag of Georgia (construction sheet).svg|ناوەڕاست|وێنۆک|450px|لاپەڕەی پێکھاتەی ئاڵا]] === ئاڵا سەربازییەکان === یەکە سەربازییەکان و دەسەڵاتەکان ئاڵا و پێوەرەکانی خۆیان بەکاردەھێنن: <gallery class="center"> Flag of the Georgian Armed Forces.svg|ئاڵای ھێزە چەکدارەکانی جۆرجیا Battle ensign of the Coast Guard of Georgia.svg|ئاڵای پاسەوانی کەناراوی جۆرجیا Georgia. Standard of Minister of Defence.svg|ئاڵای وەزیری بەرگری Georgia. Standard of Chief of General Staff.svg|ئاڵای سەرۆکی ئەرکانی گشتی </gallery> == ئاڵاکانی پێشوو == {{ئەمانەش ببینە|پێڕستی ئاڵاکانی گورجستان}} === دەوڵەتە سەرەتایییەکانی جۆرجیا === {{Gallery|align=center|height=120 |File:Kartli - drosha jvari.svg|{{FIAV|reconstructed}} ئاڵای پێشنیارکراوی [[شانشینی ئیبیریا]] دوای [[مەسیحیکردنی ئیبیریا|مەسیحیبوونی]] پاشایەتییەکە.}} یەکەم دیزاینی ئاڵای جۆرجیا لە سەردەمی دەوڵەتی سەرەتاییی جۆرجیاوە سەریھەڵدا، [[میرنشینی ئیبیریا]] کە خاچێکی سووری لەسەر پاشبنەمایەکی سپی ھەبوو، ھاوشێوەی [[ئاڵای ئینگلتەرا]]. [[شانشینی ئیبیرییەکان|شانشینی تاو-کلارجێتی]]ی دواتر ھەمان ئەم ئاڵایەی ھەبوو. === ئاڵاکانی سەدەکانی ناوەڕاستی جۆرجیا === {{Gallery|align=center|height=120 |File:KingDavidtheBuilderFlag.svg|{{FIAV|reconstructed}} ئاڵای [[داڤیدی چوارەمی جۆرجیا|داڤیدی چوارەم]]، کە لە سەردەمی حوکمڕانییەکەیدا پەسەند کرا |File:QueenTamarFlag.svg|{{FIAV|reconstructed}} ئاڵای [[تاماری جۆرجیا|شاژنە تامار]]، کە لە سەردەمی حوکمڕانییەکەیدا پەسەند کرا |File:Sakartvelo - drosha.svg|{{FIAV|reconstructed}} ئاڵای [[شانشینی گورجستان]] |File:Flag of the Kingdom of Egris-Abkhazia v2.svg|{{FIAV|reconstructed}} ئاڵایەکی تری بینراو بۆ [[شانشینی گورجستان]] (١٠٠٨–١٤٩٠) }} پێدەچێت ئاڵایەکی سپی بە تەنھا یەک [[خاچی سانت جۆرج]]ی سوورەوە لەلایەن [[ڤاختانگی یەکەم]] لە سەدەی ٥ەمدا بەکارھێنرابێت.<ref>Theodore E. Dowling, Sketches of Georgian Church History, New York, p 54. D.M.Lang – Georgia in the Reign of Giorgi the Brilliant (1314–1346). ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', University of London, Vol. 17, No. 1 (1955), p. 84. G. Macharashwili [http://www.nplg.gov.ge/dlibrary/coll/0001/000904/ დროშა გორგასლიანი], თბ. 2011.</ref> بەپێی نەریتەکان، [[تاماری جۆرجیا|شاژنە تامار]] (کۆچی دوایی ١٢١٣) ئاڵایەکی بە خاچێکی سووری تۆخ و ئەستێرەیەک لە زەمینەیەکی سپیدا بەکارھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Smith |یەکەم=Whitney |ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Flag of Georgia (country) |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Georgia-national-flag |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=[[زانیارینامەی بریتانیکا|Encyclopedia Britannica]] |زمان=en}}</ref> لە نەخشەی ساڵی ١٣٦٧ی لەلایەن [[دۆمێنیکۆ و فرانچێسکۆ پیتزیگانۆ]]وە، ئاڵای ''تیفیلیس'' (تبلیسی) وەک [[خاچی قودس]] (خاچێکی گەورە لەگەڵ خاچی بچووکتر لە ھەر چوارگۆشەیەکدا) نیشان دراوە. بەپێی دی. کلدیاشڤیلی (١٩٩٧)، خاچی قودس لەوانەیە لە سەردەمی حوکمڕانیی [[جۆرجی پێنجەمی جۆرجیا|پاشا جۆرجی پێنجەم]] پەسەند کرابێت.<ref>David Kldiashvili, ქართული ჰერალდიკის ისტორია ("History of Georgian heraldry"), Parlamentis utskebani, 1997; pp. 30–35.</ref> === دوای ڕووخانی شانشینی جۆرجیا === {{Gallery|align=center|height=120 |File:Flag of The Principality of Mingrelia (Portolan 1559).svg|{{FIAV|reconstructed}} ئاڵای [[میرنشینی مینگرێلیا]] لە ١٥٥٠ەکان |File:Flag of The Principality of Mingrelia (Portolan 1560).svg|{{FIAV|reconstructed}} ئاڵای [[میرنشینی مینگرێلیا]] لە ١٥٦٠ەکان |File:Flag of the Principality of Mingrelia.svg|{{FIAV|reconstructed}} ئاڵای [[میرنشینی مینگرێلیا]] لە سەدەی ١٨ەم |File:Flag of the Principality of Samtskhe.svg|{{FIAV|reconstructed}} ئاڵای [[میرنشینی سامتسکێ]] |File:Flag of Kingdom of Kakheti.svg|{{FIAV|reconstructed}} ئاڵای [[شانشینی کاخێتی]] لە سەدەی ١٨ەم |File:Imereti - drosha.svg|{{FIAV|reconstructed}} ئاڵای [[شانشینی ئیمێرێتی]] }} === کۆماری دیموکراتیی گورجستان (١٩١٨–١٩٢١) === {{Gallery|align=center|height=120 |File:Flag of Georgia (1918–1921, 4-5).svg|{{FIAV|historical}} ئاڵای [[کۆماری دیموکراتیی گورجستان]] (١٩١٨–١٩٢١) }} لە ماوەی بوونی کورتی جۆرجیا وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ بە ناوی [[کۆماری دیموکراتیی گورجستان]] لە ١٩١٨ بۆ ١٩٢١، ئاڵایەک کە پێکھاتبوو لە زەمینەیەکی سووری تۆخ لەگەڵ شریتی ڕەش و سپی لە کانتۆنەکەیدا (گۆشەی سەرەوەی لای چەپ) پەسەند کرا. دیزاینەکە دەرئەنجامی پێشبڕکێیەکی دیزاینکردنی ئاڵای نەتەوەیی بوو کە لەلایەن وێنەکێش [[یاکۆب نیکۆلادزێ]]وە بردرایەوە. لە کۆتاییدا لەلایەن [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ەوە ھەڵوەشێنرایەوە دوای لکاندنی جۆرجیا بە سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٢١. دوای ڕووخانی یەکێتیی سۆڤیەت، جۆرجیا وەشانێکی دەستکاریکراوی پەسەند کرد کە درێژییەکەی زیادکرابوو (لە خوارەوە بڕوانە). === کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتیی گورجستان (١٩٢١–١٩٩١) === {{Main|ئاڵای کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی گورجستان}} {{Gallery|align=center|height=120 |File:Flag of Georgian SSR (1921-1922).svg|{{FIAV|historical}} ئاڵای [[کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی گورجستان|گورجستانی سۆڤیەت]] (١٩٢١–١٩٢٢) |File:Флаг Грузинской ССР (1940-1952).svg|{{FIAV|historical}} ئاڵای [[کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی گورجستان|گورجستانی سۆڤیەت]] (١٩٢٢–١٩٣٧) |File:Flag of Georgian SSR (1937-1951).svg|{{FIAV|historical}} ئاڵای [[کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی گورجستان|گورجستانی سۆڤیەت]] (١٩٣٧–١٩٥١) |File:Flag of Georgian SSR.svg|{{FIAV|historical}} ئاڵای [[کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی گورجستان|گورجستانی سۆڤیەت]] (١٩٥١–١٩٩٠) }} لە سەردەمی سۆڤیەتدا، گورجستان چەندین جۆری جیاوازی [[ئاڵای یەکێتیی سۆڤیەت|ئاڵای سووری سۆڤیەت]]ی پەسەند کرد کە سەرەتا ناوی [[کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی گورجستان]]ی لەخۆ دەگرت، و دواتر [[چەکوچ و داس]]ێکی سوور بە [[ئەستێرەی سوور|ئەستێرەیەکەوە]] لە ناو خۆرێکی شین لە [[دەستەواژەکانی ئاڵا|کانتۆنەکەیدا]] (گۆشەی سەرەوە) و شریتێکی شین لە بەشی سەرەوەی ئاڵاکە. [[ئاڵای کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی گورجستان|ئاڵای گورجستانی سۆڤیەت]] لە تشرینی دووەمی ١٩٩٠ لەلایەن حکوومەتی جۆرجیاوە بە ئاڵای کۆماری دیموکراتیی جۆرجیا جێگەی گیرایەوە، ماوەیەکی کورت پێش ئەوەی [[یاسای گەڕاندنەوەی سەربەخۆییی گورجستان|سەربەخۆییی خۆی ڕابگەیەنێت]] لە یەکێتیی سۆڤیەت. === گورجستان (١٩٩١–٢٠٠٤) === {{Gallery|align=center|height=120 |File:Flag of Georgia (1990-2004).svg|{{FIAV|historical}} ئاڵای [[کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی گورجستان|گورجستانی سۆڤیەت]] (وەک [[کۆماری گورجستان (١٩٩٠-١٩٩٢)|کۆماری گورجستان]]، ١٩٩٠–١٩٩١) و [[گورجستان]] (١٩٩١–٢٠٠٤) }} ئەو ئاڵایەی پێشووتر کە لەلایەن کۆماری دیموکراتیی جۆرجیاوە لە ١٩١٨ تا ١٩٢١ بەکاردەھێنرا، لە ٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٩١ لەلایەن [[ئەنجومەنی باڵای کۆماری گورجستان]]وە وەک ئاڵای کۆماری جۆرجیا گەڕێندرایەوە؛ بەڵام دواتر ناوبانگی لەدەستدا چونکە پەیوەست کرا بە سەردەمە پشێو و توندوتیژەکەی دوای ڕووخانی یەکێتیی سۆڤیەت. ڕەنگی [[شەرابی (ڕەنگ)|سووری-شەرابی]] گوزارشت لە کاتە خۆشەکانی ڕابردوو و ھەروەھا داھاتووش دەکات، لەکاتێکدا ڕەشییەکە گوزارشت لە دەسەڵاتی ڕووسیا دەکات، و سپییەکەش گوزارشت لە ھیوای ئاشتی دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|editor=Steve Luck|ساڵ=١٩٩٧|سەردێڕ=Oxford Family Encyclopedia (first ed.). London: George Philip|پەڕە=[https://archive.org/details/familyencycloped٠٠٠٠unse/page/٢٨١ ٢٨١]|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٠-١٩-٥٢١٣٦٧-X|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration|ناونیشان=https://archive.org/details/familyencycloped0000unse/page/281}}</ref> ئەم ئاڵایە دواتر بە ئاڵای ئێستای گورجستان جێگەی گیرایەوە دوای [[شۆڕشی ڕۆز]]ی بێخوێن. ئاڵاکە ھێشتا لەلایەن لایەنگرانی سەرۆکی پێشووی گورجستان، [[زڤیاد گامساخوردیا]]وە بەکاردەھێنرێت. === پێشانگا === <gallery> File:Coin of David IV of Georgia1367.jpg|دراوێکی مسینی پاشا داڤیدی چوارەمی جۆرجیا File:Georgia portolane by pietro vesconte 1321.jpg|وردەکارییەک لە نەخشەی دەریاییی ١٣٢١ لەلایەن پیێترۆ ڤێسکۆنتێوە File:Tiflis - Angelino Dulcert - 1339.jpg|وردەکارییەک لە نەخشەی ١٣٣٩ی دولسێرت، کە جۆرجیا و ئاڵاکەی نیشان دەدات File:Pizigani 1367 Chart (Cropped Tbilisi).jpg|وردەکارییەک لە نەخشەی ١٣٦٧ی پیتزیگانۆ، کە ئاڵای پێنج-خاچییەکە بەسەر تبلیسییەوە نیشان دەدات </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[ئاڵای کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی گورجستان]] * [[نیشانەی گورجستان]] * [[ئاڵای ئەبخازیا]] * [[ئاڵای ئاجاریا]] * [[ئاڵای ئۆسێتیای باشوور]] * [[ئاڵای ئینگلتەرا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|National flag of Georgia (country)}} * {{بیرخستنەوە|ناونیشان= http://www.crwflags.com/fotw/flags/ge.html |سەردێڕ= Georgia |بڵاوکەرەوە= Flags of the World}} * {{بیرخستنەوە|ناونیشان= http://www.vexilla-mundi.com/georgia_flag.html |سەردێڕ= Georgia |بڵاوکەرەوە= Vexilla Mundi}} * {{بیرخستنەوە |ناونیشان= http://www.president.gov.ge/ |سەردێڕ= Flag of Georgia |بڵاوکەرەوە= President of Georgia |زمان= ka |archive-url= https://web.archive.org/web/20110316105336/http://www.president.gov.ge/ |access-date= ١٨ی تەممووزی ٢٠٢٦ |archive-date= ١٦ی ئازاری ٢٠١١ |url-status= dead}} * {{بیرخستنەوە|ناونیشان= http://www.parliament.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=69&kan_det=det&kan_id=2 |سەردێڕ= The Law of Georgia on the National Flag |ساڵ= ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە= [[پەرلەمانی گورجستان|Parliament of Georgia]]|زمان=ka}} * {{بیرخستنەوە|ناونیشان= http://www.nplg.gov.ge/ic/library_e/gabeskiria/12.htm |سەردێڕ= The flag of Georgia |بڵاوکەرەوە= National Parliamentary Library |شوێن= Georgia | section = Georgian History|زمان=ka}} * {{بیرخستنەوە|ناونیشان= http://www.rbvex.it/georgia.html |سەردێڕ= Lists Georgian National Flag |بڵاوکەرەوە= rbvex|زمان=it}} * {{بیرخستنەوە|ناونیشان= http://www.vexillographia.ru/gruzia/index.htm |سەردێڕ= Georgia |بڵاوکەرەوە= Vexillographia|زمان=ru}} * {{بیرخستنەوە|ناونیشان= http://www.slate.com/id/2091667/ |سەردێڕ= What's With Georgia's Flags? | newspaper = Slate |ڕێکەوت= ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣|شوێن= USA}} {{تووڵی دەروازە|گورجستان}} [[پۆل:ئاڵاکانی گورجستان| ]] [[پۆل:ھێما نەتەوەیییەکان گورجستان|ئاڵا]] [[پۆل:ئەو ئاڵایانەی خاچیان تێدایە|گورجستان]] [[پۆل:ئاڵا نەتەوەیییەکان|گورجستان]] [[پۆل:ئاڵا سوور و سپییەکان|گورجستان]] [[پۆل:ئاڵاکانی ناسێندراوی ١٩١٨|گورجستان]] [[پۆل:ئاڵاکانی ناسێندراوی ١٩٩٠|گورجستان]] [[پۆل:ئاڵاکانی ناسێندراوی ٢٠٠٤|گورجستان]] [[پۆل:ئاڵاکان بە ھاوتای لاکێشەیییەوە|گورجستان]] [[پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان|گورجستان]] ac7o909jus33xahfsxhh6td7dm1pjwn 0 298867 1686233 1652434 2026-10-12T23:46:14Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.6 1686233 wikitext text/x-wiki {{short description|ئەشکەوتێک بە تابلۆی پێش مێژوو لە ئیسپانیا}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٢٦}} {{Expand Spanish|Cueva de Altamira|fa=no|topic=cult|date=May 2014}} {{Infobox historic site | name = ئەشکەوتی ئاڵتامیرا | native_names = Cueva de Altamira | native_name_lang = es | image = 9 Bisonte Magdaleniense polícromo.jpg | caption = بایزۆنی فرەڕەنگی سەردەمی ماگدالینی | type = [[نەخشی سەر ئەشکەوت|نیگاری ئەشکەوت]] | location = [[سانتیلانا دێل مار]] ([[کانتابریا]])، ئیسپانیا | discovered = ١٨٦٨ | epochs = [[ئۆریگناسی]]–[[ماگدالینی]] | coordinates = {{coord|43|22|57|N|4|7|13|W|format=dms|region:ES_type:landmark|display=inline,title}} | embedded = {{Designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = Cave of Altamira | designation1_date = ١٩٨٥ {{small|(خولی ٩یەمی [[لیژنەی کەلەپووری جیھانی]])}} | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/310 310-001] | designation1_partof = [[ئەشکەوتی ئاڵتامیرا و ھونەری ئەشکەوتی پاڵێۆلیتیکی باکووری ئیسپانیا]] | designation1_criteria = i, iii | designation1_type = کولتووری | designation1_free1name = ناوچە | designation1_free1value = [[پێڕستی شوێنەوارەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئەورووپا|ئەورووپا و ئەمریکای باکوور]] | designation1_free2name = ناوچەی جیاکەرەوە | designation1_free2value = {{convert|16|ha|sqmi|abbr=on}} | designation2 = ئیسپانیا | designation2_offname = Cueva de Altamira | designation2_type = جێگیر (Non-movable) | designation2_criteria = مۆنۆمێنت | designation2_date = ٢٥ی نیسانی ١٩٢٤ | delisted2_date = | designation2_partof = | designation2_number = RI-51-0000266 }} }} '''ئەشکەوتی ئاڵتامیرا''' (بە ئینگلیزی: {{IPAc-en|ˌ|æ|l|t|ə|ˈ|m|ɪər|ə}}؛ بە ئیسپانی: {{lang|es|Cueva de Altamira}} {{IPA|es|ˈkweβa ðe altaˈmiɾa|}}) کۆمەڵە ئەشکەوتێکە، کە دەکەوێتە نزیک شارۆچکە مێژووییەکەی [[سانتیلانا دێل مار]] لە ناوچەی [[کانتابریا]] لە [[ئیسپانیا]]. ئەم ئەشکەوتە بەناوبانگە بە ھونەری ئەشکەوتی پێش مێژوو کە کێشان بە خەڵوز و تابلۆی [[فرەڕەنگ]] بۆ ئاژەڵە کێوییە ناوخۆیییەکان و دەستی مرۆڤ لەخۆ دەگرێت. کۆنترین تابلۆکان لە سەردەمی [[چاخی بەردینی نوێی سەرۆوو|پاڵیۆلیتیکی سەرۆوو]]دا کێشراون، کە نزیکەی <bdi>٣٦٬٠٠٠</bdi> ساڵ لەمەوبەر دەکات.<ref name=Pike2012/> شوێنەکە لە ساڵی ١٨٦٨ لەلایەن مۆدێستۆ کوبیاسەوە دۆزرایەوە و دواتر لەلایەن [[مارسێلینۆ سانز دی ساوتوۆلا]]وە لێکۆڵینەوەی بۆ کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The discovery of Altamira |ناونیشان=https://www.mecd.gob.es/mnaltamira/en/cueva-altamira/descubrimiento.html |وێبگە=Museo National y Centro de Investigación de Altamira |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181105201849/http://www.mecd.gob.es/mnaltamira/en/cueva-altamira/descubrimiento.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جگە لە کوالێتییە سەرنجڕاکێشەکەی ھونەرە فرەڕەنگەکەی، ناوبانگی ئاڵتامیرا لەو ڕاستییەوە سەرچاوە دەگرێت کە تابلۆکانی یەکەمین تابلۆی ئەشکەوتی ئەورووپی بوون کە بنەچەیەکی پێش مێژوویی بۆیان پێشنیار کرا و پەرەی پێدرا. ساوتوۆلا توێژینەوەکانی بە پشتگیریی خوان دی ڤیلانۆڤا ی پیێرا لە ساڵی ١٨٨٠دا بڵاوکردەوە، کە لە سەرەتادا لەلایەن خەڵکەوە پێشوازییەکی زۆری لێکرا. بەڵام، بڵاوکردنەوەی توێژینەوەکانی سانز دی ساوتوۆلا زوو بووە ھۆی مشتومڕێکی توندی گشتی لە نێوان پسپۆڕاندا، کە ھەندێکیان بنەچەی پێش مێژوویی تابلۆکانیان ڕەتکردەوە بەو پاساوەی کە مرۆڤەکانی پێش مێژوو توانای پێویستیان بۆ بیرکردنەوەی ئەبستراکت (پوختە) نەبووە. مشتومڕەکە تا ساڵی ١٩٠٢ بەردەوام بوو، تا ئەو کاتەی ڕاپۆرتەکان دەربارەی دۆزینەوەی ھاوشێوەی تابلۆی پێش مێژوو لە ناوچەی فەڕەنسی-کانتابریادا زۆر بوون و ئیتر بەڵگەکان نەدەتوانرا ڕەت بکرێنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cnn.com/2014/02/28/travel/altamira-cave-reopens/ |سەردێڕ=Prehistoric paintings in Spain's Altamira cave revealed to a lucky few |دوایین=Busch |یەکەم=Simon |بڵاوکەرەوە=Cable News Network |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref> ئاڵتامیرا لە [[ناوچەی فەڕەنسی-کانتابریا]] ھەڵکەوتووە و لە ساڵی ١٩٨٥دا لەلایەن [[یوونێسکۆ]]وە وەک [[شوێنەواری کەلەپووری جیھانی]] ڕاگەیەندرا، وەک شوێنێکی سەرەکی لە [[ئەشکەوتی ئاڵتامیرا و ھونەری ئەشکەوتی پاڵێۆلیتیکی باکووری ئیسپانیا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://whc.unesco.org/en/list/310/video |سەردێڕ= Cave of Altamira and Paleolithic Cave Art of Northern Spain|بڵاوکەرەوە=unesco |ڕێکەوتی سەردان= ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref> ئەشکەوتەکە ئیتر ناتوانرێت سەردان بکرێت، بە ھۆکاری پاراستن و پارێزگاری، بەڵام نموونەی کۆپیی بەشێکی لە شوێنەکە و شوێنەکانی تریش ھەیە. == وەسف == [[File:Cave of Altamira and Paleolithic Cave Art of Northern Spain-110113.jpg|thumb|بایزۆنێک لەسەر سەقفی چاڵەکە.]] ئەشکەوتەکە درێژییەکەی نزیکەی <bdi>{{convert|270|m|abbr=on}}</bdi>ە<ref name=oxford_art>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Concise Oxford Dictionary of Art|ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|شوێن=[Oxford]|ژپنک=٠-١٩-٨٦٠٤٧٦-٩|edition=3rd|editor=Ian Chilvers|پەڕە=١٨|chapter=Altamira}}</ref> و لە زنجیرەیەک ڕێڕەو و ژووری پێچاوپێچ پێکھاتووە. ڕێڕەوی سەرەکی بەرزییەکەی لە نێوان دوو بۆ شەش مەتردایە. ئەشکەوتەکە لە ڕێگەی داڕمانەکانەوە دروست بووە بەدوای دیاردە سەرەتایییەکانی [[کارست]] لە بەردە کلسینەکانی کێوی ڤیسپیێریس. ھەڵکۆڵینە [[شوێنەوارناسی|شوێنەوارناسییەکان]] لە زەویی ئەشکەوتەکەدا کۆمەڵێکی دەوڵەمەند لە کەلوپەلی سەردەمی سۆلوتریی سەرۆوو (نزیکەی <bdi>١٨٬٥٠٠</bdi> ساڵ لەمەوبەر) و ماگدالینیی خواروو (لەنێوان نزیکەی <bdi>١٦٬٥٩٠</bdi> بۆ <bdi>١٤٬٠٠٠</bdi> ساڵ لەمەوبەر)یان دۆزیوەتەوە. ھەردوو قۆناغەکە سەر بە [[چاخی بەردینی کۆن]] یان چاخی بەردینی دێرینن. لەو دوو ھەزار ساڵەی نێوان ئەم دوو نیشتەجێبوونەدا، ئەشکەوتەکە دیارە تەنھا لەلایەن ئاژەڵە کێوییەکانەوە ئاوەدان بووەتەوە. نیشتەجێبووە مرۆیییەکانی شوێنەکە لە پێگەیەکی باشدا بوون بۆ سوودوەرگرتن لەو ژیانە کێوییە دەوڵەمەندەی کە لە دۆڵەکانی چیاکانی دەوروبەردا دەلەوەڕان، ھەروەھا ژیانی دەریایی کە لە ناوچە کەناراوییەکانی نزیکدا بەردەست بوو. نزیکەی <bdi>١٣٬٠٠٠</bdi> ساڵ لەمەوبەر داڕمانی بەرد دەروازەی ئەشکەوتەکەی داخست، ئەمەش بووە ھۆی پاراستنی ناوەڕۆکەکەی تا دواجار دۆزرایەوە، کە ئەمەش دوای ئەوە ڕوویدا کە دارێکی نزیک ئەوێ کەوت و بەردە داڕماوەکانی جوڵاند. نیشتەجێبوونی مرۆڤ تەنھا لە دەمی ئەشکەوتەکەدا بووە، ھەرچەندە تابلۆکان لە تەواوی درێژیی ئەشکەوتەکەدا دروست کراون. ھونەرمەندەکان [[خەڵوز]] و [[ئۆکر]] (گڵی سوور و زەرد) یان [[ھیماتیت]]یان بەکارھێناوە بۆ دروستکردنی وێنەکان، زۆرجار ئەم پیگمنتە (ڕەنگانە)یان ڕوون کردووەتەوە بۆ بەرھەمھێنانی جیاوازی لە چڕی و دروستکردنی ھەستێکی [[تاریک و ڕوون (چیارۆسکۆرۆ)|تاریک و ڕوون]]. ھەروەھا سوودیان لە شێوە سروشتییەکانی دیواری ئەشکەوتەکە وەرگرتووە بۆ ئەوەی ھەستێکی سێ ڕەھەندی بە بابەتەکانیان ببەخشن. "سەقفی فرەڕەنگ" سەرنجڕاکێشترین تایبەتمەندیی ئەشکەوتەکەیە، کە وێنەی مێگەلێکی لەناوچووی [[بایزۆنی دەشتایی]] (''Bison priscus''<ref name=molbio_bison>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Verkaar|یەکەم=E. L. C.|سەردێڕ=Maternal and Paternal Lineages in Cross-Breeding Bovine Species. Has Wisent a Hybrid Origin?|journal=Molecular Biology and Evolution|ڕێکەوت=١٩ی ئازاری ٢٠٠٤|بەرگ=٢١|issue=7|پەڕەکان=١١٦٥–١١٧٠|doi=10.1093/molbev/msh064|pmid=١٤٧٣٩٢٤١|doi-access=free}}</ref>) لە دۆخی جیاوازدا، دوو ئەسپ، [[ئاسک|مامزێکی]] گەورە، و ئەگەری ھەیە [[بەرازی کێوی]] نیشان بدات. [[File:Altamira-1880.jpg|thumb|left|ھۆڵی گەورەی فرەڕەنگەکانی ئاڵتامیرا، کە لەلایەن م. سانز دی ساوتوۆلا لە ساڵی ١٨٨٠دا بڵاوکراوەتەوە.]] ئەم تابلۆیانە کە بۆ نیشتەجێبوونی سەردەمی ماگدالینی دەگەڕێنەوە، شێوەی ئەبستراکت و ھەروەھا بابەتی ئاژەڵ لەخۆ دەگرن. تابلۆکانی سەردەمی سۆلوتری وێنەی ئەسپ و بزن، و ھەروەھا نەخشی دەست لەخۆ دەگرن کە کاتێک دروست کراون کە ھونەرمەندەکان دەستیان لەسەر دیواری ئەشکەوتەکە داناوە و ڕەنگیان بەسەردا پڕژاندووە بۆ ئەوەی وێنەیەکی نێگەتیڤ بەجێبھێڵن. چەندین ئەشکەوتی تری باکووری ئیسپانیا ھونەری پاڵێۆلیتیکییان تێدایە، بەڵام ھیچیان وەک ئاڵتامیرا ئاڵۆز و دەوڵەمەند نین. == دۆزینەوە، ھەڵکۆڵین، گومانکاری == لە ساڵی ١٨٧٩دا، بەدوای دۆزینەوەی لە دە ساڵ پێشتردا، شوێنەوارناسی ئاماتۆر [[مارسێلینۆ سانز دی ساوتوۆلا]] لەلایەن کچە ھەشت ساڵانەکەیەوە بە ناوی ماریا بەرەو ناو ئەشکەوتەکە بردرا و تێبینی ئەوەی کرد کە نیشانەکانی سەر دیوارەکان وێنەن.<ref name="NY2001">[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=travel&res=9904E6D61430F937A35752C1A9679C8B63 Travel Advisory; A Modern Copy Of Ancient Masters], ''[[The New York Times]]'', 4 November 2001</ref> ئەشکەوتەکە لەلایەن ساوتوۆلا و شوێنەوارناس خوان ڤیلانۆڤا ی پیێرا لە زانکۆی مەدرید ھەڵکۆڵدرا، ئەمەش بووە ھۆی بڵاوکراوەیەکی پڕ دەستخۆشی لە ساڵی ١٨٨٠دا کە تابلۆکانی وەک بنەچەی پاڵێۆلیتیکی لێکدایەوە. پسپۆڕە فەڕەنسییەکان، بە سەرکردایەتیی [[گابریل دی مۆرتیلێت]] و [[ئێمیل کارتایلھاک]]، زۆر سوور بوون لەسەر ڕەتکردنەوەی گریمانەکەی ساوتوۆلا و پیێرا، و دۆزینەوەکانیان لە کۆنگرەی پێش مێژووی ساڵی ١٨٨٠ لە [[لیسبۆن]] بە دەنگێکی بەرز گاڵتەیان پێ کرا. بەھۆی کوالێتییە بەرزی ھونەرییەکە، و دۆخی نایابی پارێزگاریی تابلۆکان، ساوتوۆلا بە ساختەکاری تاوانبار کرا، چونکە نەیدەتوانی ڕوونی بکاتەوە بۆچی ھیچ نیشانەیەکی دووکەڵ لەسەر دیوار و سەقفی ئەشکەوتەکە نییە. ھاووڵاتییەکی وتی کە تابلۆکان لەلایەن ھونەرمەندێکی ھاوچەرخەوە، لەسەر فەرمانی ساوتوۆلا دروست کراون. دواتر، ساوتوۆلا بۆی دەرکەوت کە ھونەرمەندەکە دەکرا چەوری مۆخی ئێسکی وەک ڕۆنی چرا بەکارھێنابێت، کە زۆر کەمتر دووکەڵ بەرھەم دەھێنێت وەک لە ھەر سووتەمەنییەکی تر. تا ساڵی ١٩٠٢ نەبوو، کاتێک چەندین دۆزینەوەی تری تابلۆکانی پێش مێژوو وایان کرد کە گریمانەی کۆنیی زۆری تابلۆکانی ئاڵتامیرا کەمتر جێی ناڕەزایی بێت، کە کۆمەڵگەی زانستی پاشەکشەیان لە دژایەتیکردنی ئیسپانییەکان کرد. لەو ساڵەدا، کارتایلھاک بە ڕاشکاوی دانی بە ھەڵەی خۆیدا نا لە وتارە بەناوبانگەکەیدا، "Mea culpa d'un sceptique" (پەشیمانیی گومانکارێک)، کە لە گۆڤاری ''L'Anthropologie'' بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم= Émile |دوایین= Cartailhac|سەردێڕ= Les Cavernes ornées de dessins, la grotte d'Altamira, Espagne, "Mea culpa” d'un sceptique" | journal = L'Anthropologie |ساڵ= ١٩٠٢|issue= XIII|پەڕەکان=٣٤٨–٣٥٤|ناونیشان=https://archive.org/details/Cartailhac1902/mode/2up}}</ref> ساوتوۆلا، کە ١٤ ساڵ پێشتر کۆچی دوایی کردبوو، نەژیا تا شاھیدی پاککردنەوەی ناوی خۆی بێت. کارتایلھاک بەردەوام بوو لە نووسینی دوو کتێب دەربارەی ئەشکەوتەکە، بە یارمەتیی کۆپییە کێشراوەکانی [[ھێنری برویێل]] بۆ تابلۆکان. برویێل ھەم قەشەیەکی کاسۆلیک و ھەم وێنەکێشێکی لێھاتوو بوو، کە پەیوەندیی ئەو لەگەڵ ئەشکەوتەکە لە یەکەم بەشی کتێبەکەی [[جی. کەی. چێستێرتۆن]]، ''The Everlasting Man''دا باسکراوە. کارە زیاترەکانی ھەڵکۆڵین لە ئەشکەوتەکەدا لەلایەن [[ھێرمیلیۆ ئەلکالدێ دێل ڕیۆ]] لە نێوان ساڵانی ١٩٠٢ بۆ ١٩٠٤، ئەڵمانی [[ھوگۆ ئۆبەرمایەر]] لە نێوان ساڵانی ١٩٢٤ بۆ ١٩٢٥ و دواجار لەلایەن [[خۆاکین گۆنزالێز ئێچێگارای]] لە ساڵی ١٩٦٨دا ئەنجام دران. == بەروارکردن و قۆناغبەندی == [[File:Altamira-3.png|thumb|left|پەیوەندیی نێوان ئاژەڵەکان لە ئەشکەوتی ئاڵتامیرادا، بەپێی لێرۆی-گوورھان.]] ھیچ ڕێککەوتنێکی زانستی لەسەر بەروارکردنی کەلوپەلە شوێنەوارناسییەکانی ناو ئەشکەوتەکە نییە، نە بۆ کێشان و تابلۆکانیش، و زاناکان بەردەوامن لە ھەڵسەنگاندنی تەمەنی ھونەری ئەشکەوتی ئاڵتامیرا. لە ساڵی ٢٠٠٨دا، توێژەران بە بەکارھێنانی [[بەروارکردنی یۆرانیۆم-تۆریۆم]] بۆیان دەرکەوت کە تابلۆکان لە ماوەیەکدا کە تا <bdi>٢٠٬٠٠٠</bdi> ساڵی خایاندووە تەواو کراون نەک لە ماوەیەکی کورتی کاتییدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/earth/3352850/Prehistoric-cave-paintings took up to 20000 years to complete.html |ئیش=The Daily Telegraph |یەکەم=Richard |دوایین=Gray |سەردێڕ=Prehistoric cave paintings took up to 20,000 years to complete |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141018161307/http://www.telegraph.co.uk/earth/3352850/Prehistoric-cave-paintings-took-up-to-20000-years-to-complete.html |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠١٧|df=dmy-all}}</ref> توێژینەوەیەکی دواتر کە لە ساڵی ٢٠١٢دا بڵاوکرایەوە، بە پشتبەستن بە داتاکانی بەروارکردنی یۆرانیۆم-تۆریۆم، بەرواری ھەندێک تابلۆی لە چەند ئەشکەوتێکی باکووری ئیسپانیا دیاری کرد، لەوانەش ھەندێک لە نیشانە کلاڤیفۆرمەکان (claviform) لە "Gran sala"ی ئاڵتامیرا. کۆنترین نیشانەی دۆزراوە، کە "نیشانەیەکی گەورەی سووری شێوە کلاڤیفۆرم بوو لە ''Techo de los Polícromos''"، بۆ {{val|36.16|0.61|u=ka}} ساڵ لەمەوبەر (ڕاستکراوە) بەروارکرا، واتە ھێشتا لە ناو سەردەمی [[ئۆریگناسی]]دایە. ئەسپێکی خاوەن چوارچێوەی خاڵدار، ھەر لە ژووری ''Techo de los Polícromos''دا، بۆ {{val|22.11|0.13|u=ka}} ساڵ لەمەوبەر بەروارکرا (سەرەتای سەردەمی [[سۆلوتری]])، ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە تابلۆکان ماوەی زیاتر لە <bdi>١٠٬٠٠٠</bdi> ساڵ دەگرنەوە.<ref name=Pike2012>A. W. G. Pike et al., "U-Series Dating of Paleolithic Art in 11 Caves in Spain", ''Science'' 336, 1409 (2012), {{doi|10.1126/science.1219957}}.</ref> == سەردانکەران و کۆپییەکان == [[File:Reproduction cave of Altamira 01.jpg|thumb|right|کۆپییەکی ئەشکەوتی ئاڵتامیرا لە [[مۆزەخانەی ئەڵمانی]]، میونشن.]] لە ماوەی ساڵانی ١٩٧٠ و ٢٠٠٠ەکاندا، تابلۆکان بەھۆی [[دوانۆکسیدی کاربۆن]] و [[ھەڵمی ئاو]]ی ناو ھەناسەی ژمارەیەکی زۆری سەردانکەران زیانیان پێدەگەیشت. ئاڵتامیرا لە ساڵی ١٩٧٧دا بە تەواوی بە ڕووی خەڵکدا داخرا، و لە ساڵی ١٩٨٢دا بۆ دەستڕاگەیشتنێکی سنووردار کرایەوە. ڕۆژانە تەنھا ڕێگە بە سەردانکەرێکی زۆر کەم دەدرا، ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی لیستێکی چاوەڕوانیی سێ ساڵە. دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٢دا قەوزەی سەوز لەسەر ھەندێک تابلۆ دەرکەوت، ئەشکەوتەکان بە ڕووی خەڵکدا داخران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/26/altamira-cave-paintings-open-public-spain-cantabria|سەردێڕ= Altamira cave paintings to be opened to the public once again|وێبگە= [[TheGuardian.com]]|ڕێکەوت= ٢٦ی شوباتی ٢٠١٤}}</ref> ئەشکەوتێکی کۆپی و مۆزەخانەیەک لەو نزیکانە دروستکران و لە ساڵی ٢٠٠١دا لەلایەن [[مانوێل فرانکوێلۆ]] و [[سڤێن نێبێل]]ەوە تەواو کران، کە ئەشکەوتەکە و ھونەرەکەیان بەرھەم ھێنایەوە. کۆپییەکە ڕێگە بە بینینێکی ئاسوودەتری تابلۆ فرەڕەنگەکانی ھۆڵی سەرەکیی ئەشکەوتەکە دەدات، ھەروەھا کۆمەڵێک کاری بچووکتر. ھەروەھا ھەندێک پەیکەری دەموچاوی مرۆڤ لەخۆ دەگرێت کە لە ئەشکەوتە ڕاستەقینەکەدا ناتوانرێت سەردان بکرێن.<ref name="NY2001" /> جگە لە [[مۆزەخانەی نەتەوەیی و ناوەندی توێژینەوەی ئاڵتامیرا]]ی تەنیشتی، چەند کۆپییەکی تریش لە [[مۆزەخانەی نەتەوەییی شوێنەوارناسیی ئیسپانیا]] ([[مەدرید]])، لە [[مۆزەخانەی ئەڵمانی]] لە [[میونشن]] (تەواوبووی ١٩٦٤) و لە ژاپۆن (تەواوبووی ١٩٩٣) ھەن. لە ماوەی ساڵی ٢٠١٠دا پلان ھەبوو بۆ کردنەوەی دەستڕاگەیشتن بۆ ئەشکەوتەکە بەرەو کۆتایی ئەو ساڵە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.expatica.com/es/news/local_news/spain-to-reopen-access-to-prehistoric-cave-paintings.html |سەردێڕ=Spain to reopen access to prehistoric cave paintings < Spanish news {{!}} Expatica Spain |ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110917094600/http://www.expatica.com/es/news/local_news/spain-to-reopen-access-to-prehistoric-cave-paintings.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەڵام لە کانوونی دووەمی ٢٠١٠دا، وەزارەتی کولتووری ئیسپانیا بڕیاری دا کە ئەشکەوتەکە بە ڕووی خەڵکدا بە داخراوی بمێنێتەوە. ئەم بڕیارە لەسەر بنەمای ئامۆژگاریی کۆمەڵێک پسپۆڕ بوو کە بۆیان دەرکەوتبوو بارودۆخی پاراستنی ناو ئەشکەوتەکە لە دوای داخستنەکەوە زۆر جێگیرتر بووە. == کاریگەریی کولتووری == [[File:Altamira, bison.jpg|thumb|right|لێکدانەوەیەکی مۆدێرن بۆ بایزۆنێک لە سەقفی ئەشکەوتی ئاڵتامیرا، یەکێک لە بەناوبانگترین تابلۆکانی ئەشکەوتەکە.]] ھەندێک لە تابلۆ فرەڕەنگەکانی ئەشکەوتی ئاڵتامیرا لە کولتووری باوی ئیسپانیادا زۆر ناسراون. ئەو لۆگۆیەی کە حکومەتی ئۆتۆنۆمی کانتابریا بۆ بەرەوپێشبردنی گەشتیاری لە ناوچەکەدا بەکاری دەھێنێت، لەسەر بنەمای یەکێک لە بایزۆنەکانی ئەم ئەشکەوتەیە. ''Bisonte'' (بە ئیسپانی واتە "بایزۆن")، براندێکی [[جگەرە]]ی ئیسپانی لە سەدەی ٢٠ەمدا بوو، کە فیگەرێکی بایزۆنی بە ستایلی پاڵێۆلیتیکی لەگەڵ لۆگۆکەیدا بەکار دەھێنا. زنجیرە [[کۆمیک]]ی ئیسپانی ''Altamiro de la Cueva'' کە لە ساڵی ١٩٦٥دا دروستکرا، ناوی لە ئەشکەوتی ئاڵتامیراوە وەرگیراوە. زنجیرە کۆمیکەکە چیرۆکی کۆمەڵێک مرۆڤی ئەشکەوتنشینی پێش مێژوو دەگێڕێتەوە، کە وەک مرۆڤی مۆدێرن نیشان دراون بەڵام جلی فەروویان لەبەردایە، ھاوشێوەی فیلینتستۆنس (The Flintstones). گۆرانیی "ئەشکەوتەکانی ئاڵتامیرا" (The Caves of Altamira) لە ئەلبومی ساڵی ١٩٧٦ی ''The Royal Scam'' لەلایەن باندی جاز-ڕۆکی [[ستیلی دان]]ەوە دەرکەوت، کە دواتر لەلایەن گرووپی سۆڵ پێری (Perri) گوتراوەتەوە. ھێمای بایزۆنە ئایکۆنییەکە بۆ بەرگی کۆمەڵە شیعری ''Songs for the Devil and Death'' لەلایەن نووسەری سکۆتلەندی [[ھال دانکن]]ەوە بەکارھێنراوە.<ref>[http://www.circlesix.net/shop/songs-for-the-devil-and-death/ Songs for the Devil and Death | Circle Six]{{بەستەری مردوو|url=http://www.circlesix.net/shop/songs-for-the-devil-and-death/ |date=تەممووزی ٢٠٢٦ }}</ref> کارەکتەری سەرەکی لە فیلمی [[ساتیاجیت ڕای]] بە ناوی ''Agantuk'' بە ئیلھاموەرگرتن لە تابلۆی بایزۆنە ھێرشبەرەکە ماڵەکەی جێدەھێڵێت بۆ خوێندن و لێکۆڵینەوە لەسەر خەڵکە خێڵەکییەکان. لە ساڵی ٢٠٠٧دا، ئەشکەوتەکان وەک یەکێک لە ''[[١٢ گەنجینەکەی ئیسپانیا]]'' ھەڵبژێردران، لە کێبڕکێیەکدا کە لەلایەن کەناڵەکانی [[ئانتێنا ٣ (ئیسپانیا)|ئانتێنا ٣]] و <bdi>COPE</bdi>ەوە ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Gómez |یەکەم١=Javier |سەردێڕ=Los 12 Tesoros de España, resultados definitivos y ganadores |ناونیشان=https://sobreturismo.es/2008/01/01/los-12-tesoros-de-espana-resultados-definitivos-y-ganadores/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ئیش=Sobre Turismo |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|زمان=es}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٦دا، دەرھێنەری بەریتانی [[ھیو ھەدسن]] فیلمی ''[[ئالتامیرا (فیلم)|ئاڵتامیرا]]''ی (بە ناوی ''دۆزینەوەی ئاڵتامیرا'' لە دەرەوەی ئیسپانیا) بەرھەم ھێنا دەربارەی دۆزینەوەی ئەشکەوتەکان، بە بەشداریی ئەکتەر [[ئانتۆنیۆ باندێراس]] و بە مۆسیقای [[مارک نۆپفلەر]] کە لە ئەلبومی مۆسیقای فیلمی ''ئاڵتامیرا''دا بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Altamira |ناونیشان=http://www.filmmusicsite.com/en/soundtracks.cgi?id=49146 |بڵاوکەرەوە=Film Music Site |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> == سەرچاوەکان == {{reflist}} == کتێبناسی == * Curtis, Gregory. ''The Cave Painters: Probing the Mysteries of the World's First Artists''. New York: Alfred A. Knopf, 2006. * Guthrie, R. Dale. ''The Nature of Prehistoric Art''. Chicago: University of Chicago Press, 2006. *{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Pike|یەکەم=A. W. G.|نووسەر٢=Hoffmann, D. L. |نووسەر٣=Garcia-Diez, M. |نووسەر٤=Pettitt, P. B. |نووسەر٥=Alcolea, J. |نووسەر٦=De Balbin, R. |نووسەر٧=Gonzalez-Sainz, C. |نووسەر٨=de las Heras, C. |نووسەر٩=Lasheras, J. A. |نووسەر١٠=Montes, R. |نووسەر١١=Zilhao, J. |سەردێڕ=U-Series Dating of Paleolithic Art in 11 Caves in Spain|journal=Science|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٢|بەرگ=٣٣٦|issue=6087|پەڕەکان=١٤٠٩–١٤١٣|doi=10.1126/science.1219957 |pmid=٢٢٧٠٠٩٢١|bibcode=2012Sci...336.1409P|s2cid=7807664}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Cave of Altamira}} * [https://web.archive.org/web/20141006172308/http://museodealtamira.mcu.es/ مۆزەخانەی نەتەوەییی ئەشکەوتی ئاڵتامیرا] {{in lang|es|en}} * [http://www.bradshawfoundation.com/news/cave_art_paintings.php?id=The-Spanish-Cave-of-Altamira-opens-with-politics ئەشکەوتی ئاڵتامیرا لە ئیسپانیا دەکرێتەوە] وتاری دەزگای برادشاو * "Les peintures préhistoriques de la grotte d’Altamira"، وتاری دامەزرێنەری کارتایلھاک و برویێل (١٩٠٣)، بە شێوەی ئۆنلاین لە [http://www.bibnum.education.fr/scienceshumainesetsociales/anthropologie/les-peintures-prehistoriques-de-la-grotte-d-altamira BibNum] {{ئەشکەوتی ئاڵتامیرا و ھونەری ئەشکەوتی پاڵێۆلیتیکی باکووری ئیسپانیا}} {{World Heritage Sites in Spain}} {{ئەشکەوتەکانی پێش مێژوو}} {{تەواوبوونی مرۆڤ}} {{portal bar|ھونەر}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Altamira, Cave Of}} [[پۆل:دۆزینەوە شوێنەوارناسییەکانی ١٨٦٨]] [[پۆل:ئەشکەوتە کلسینەکان]] [[پۆل:ئەشکەوتەکانی کانتابریا]] [[پۆل:ھێما کانتابرییەکان]] [[پۆل:شوێنەوارە پێش مێژووییەکان لە ئیسپانیا]] [[پۆل:شوێنەوارەکانی کەلەپووری جیھانی لە ئیسپانیا]] [[پۆل:ئەشکەوتەکانی خاوەن پکتۆگرام لە ئیسپانیا]] [[پۆل:ئەشکەوتی ئاڵتامیرا و ھونەری ئەشکەوتی پاڵێۆلیتیکی باکووری ئیسپانیا]] [[پۆل:شوێنەوارەکانی پاڵێۆلیتیکی سەرۆوو لە ئەورووپا]] ok8wf28cg9arhlu6osh6mymalcpq74q 3 300330 1686392 1685897 2026-10-13T08:00:56Z SakuraBot 51806 Bot: open advanced-rights requests 1686392 wikitext text/x-wiki {{Center|''This page collects SakuraBot's notes about advanced-rights requests on Meta and Simple English Wikipedia, which used to be posted on [[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|the talk page]]. New notes are added here automatically.''}} <!--- ئەرشیڤ بۆت ---> {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad/Meta/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(20d) |counter = 1 |maxarchivesize = 150K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 2 }} {{ئەرشیڤەکان}} == Advanced-rights requests (21 September 2026) == The following requests are open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#Ballardmaize@bclWikiquote|Ballardmaize@bclWikiquote]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-21</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Ballardmaize@tlWikiquote|Ballardmaize@tlWikiquote]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-21</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Tmv@jawikivoyage|Tmv@jawikivoyage]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-20</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Bijay Chaurasia@maiwikipedia|Bijay Chaurasia@maiwikipedia]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-20</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Àncilu@itwiktionary|Àncilu@itwiktionary]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-20</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Mamouri@fa.wiktionary|Mamouri@fa.wiktionary]] — <small>Interface administrator access · filed 2026-09-20</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Fanzhou1113@global|Fanzhou1113@global]] — <small>Removal of access · filed 2025-09-20</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#PabloStraub@global|PabloStraub@global]] — <small>Removal of access · filed 2025-09-20</small> === [[:m:Meta:Requests for adminship|Meta adminship]] === * [[:m:Meta:Requests for adminship/Neriah|Neriah]] — <small>Requests for regular adminship</small> : <small>3 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠٠، ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests (22 September 2026) == The following requests are open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#J. Patrick Fischer@tetwiki|J. Patrick Fischer@tetwiki]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-21</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Mai Thanh Bang@vi.wikivoyage|Mai Thanh Bang@vi.wikivoyage]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-22</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Lynumiss@ms.wiktionary|Lynumiss@ms.wiktionary]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-22</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Kanjy@ja.wikibooks|Kanjy@ja.wikibooks]] — <small>Removal of access · filed 2026-09-22</small> : <small>3 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠٠، ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests (23 September 2026) == The following requests are open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#knutux@ltWikisource|knutux@ltWikisource]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-22</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Fwldom@fawikibooks|Fwldom@fawikibooks]] — <small>Administrator access</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Alhen@eswikibooks|Alhen@eswikibooks]] — <small>Removal of access · filed 2026-09-22</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Peter Horn@global|Peter Horn@global]] — <small>Removal of access · filed 2026-09-22</small> : <small>3 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠٠، ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests (24 September 2026) == The following requests are open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Global permissions|Global permissions]] === * [[:m:Steward requests/Global permissions#Global sysop for Sakura emad|Global sysop for Sakura emad]] — <small>Requests for global sysop permissions · filed 2026-09-23</small> === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#AFlorence@fa.Wikivoyage|AFlorence@fa.Wikivoyage]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-23</small> : <small>3 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠٠، ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests (25 September 2026) == The following requests are open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Global permissions|Global permissions]] === * [[:m:Steward requests/Global permissions#Global CAPTCHA exemptions for Làm Việc Thiện|Global CAPTCHA exemptions for Làm Việc Thiện]] — <small>Requests for other global permissions · filed 2026-09-25</small> === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#Bunnypranav@abstractwiki|Bunnypranav@abstractwiki]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-25</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Hydrogina@global|Hydrogina@global]] — <small>Removal of access · filed 2026-09-24</small> : <small>3 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠١، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests (26 September 2026) == The following requests are open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#Castelobranco@eowiktionary|Castelobranco@eowiktionary]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-25</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Salihu Aliyu@hawiki|Salihu Aliyu@hawiki]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-25</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Spacebirdy@is.wiktionary|Spacebirdy@is.wiktionary]] — <small>Bureaucrat access · filed 2026-09-26</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#佛祖西来@global|佛祖西来@global]] — <small>Removal of access · filed 2025-09-25</small> : <small>6 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠١، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests (27 September 2026) == The following requests are open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#SafariScribe@Ig Wikipedia|SafariScribe@Ig Wikipedia]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-26</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Къарачайлы@krcwiki|Къарачайлы@krcwiki]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-26</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Godney@global|Godney@global]] — <small>Removal of access · filed 2026-09-26</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Citrat@global|Citrat@global]] — <small>Removal of access · filed 2026-09-26</small> : <small>4 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠٠، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests (28 September 2026) == The following requests are open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#Slaia@nia.wikipedia|Slaia@nia.wikipedia]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-28</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Aoke1989@zhwiki|Aoke1989@zhwiki]] — <small>Removal of access · filed 2026-09-27</small> : <small>2 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠٠، ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests (29 September 2026) == The following requests are open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#Castelobranco@eowikiquote|Castelobranco@eowikiquote]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-28</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Castelobranco@eowikibooks|Castelobranco@eowikibooks]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-28</small> : <small>2 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠٠، ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests (30 September 2026) == The following request is open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#Saad Nuhu@hawikipedia|Saad Nuhu@hawikipedia]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-29</small> : <small>4 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠٠، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests (1 October 2026) == The following requests are open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#-Haryad@ckbwiktionary|-Haryad@ckbwiktionary]] — <small>Administrator access</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Làm Việc Thiện@viwikiquote|Làm Việc Thiện@viwikiquote]] — <small>Administrator access · filed 2026-09-30</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Swazmo@eswikibooks|Swazmo@eswikibooks]] — <small>Removal of access · filed 2026-09-30</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Behzad39@global|Behzad39@global]] — <small>Removal of access · filed 2026-09-30</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#云在动@global|云在动@global]] — <small>Removal of access · filed 2026-09-30</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#アルトクール@ja.wikiversity|アルトクール@ja.wikiversity]] — <small>Removal of access · filed 2026-10-01</small> : <small>4 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠٠، ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests (2 October 2026) == The following requests are open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#-Haryad@ckbwiktionary|-Haryad@ckbwiktionary]] — <small>Administrator access · filed 2026-10-01</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Gazartashlomo0907@bbcwikipedia|Gazartashlomo0907@bbcwikipedia]] — <small>Administrator access</small> : <small>3 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠٠، ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests (4 October 2026) == The following requests are open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#MOIBARDE@ffwikipedia|MOIBARDE@ffwikipedia]] — <small>Administrator access · filed 2026-10-03</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Ilya Discuss@ffwikipedia|Ilya Discuss@ffwikipedia]] — <small>Administrator access · filed 2026-10-03</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Alpham@Global|Alpham@Global]] — <small>Removal of access · filed 2026-10-03</small> : <small>3 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠٠، ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests (5 October 2026) == The following requests are open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#Vivairan2@fa.wikibooks|Vivairan2@fa.wikibooks]] — <small>Administrator access · filed 2026-10-05</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Alphama@Global|Alphama@Global]] — <small>Removal of access · filed 2026-10-03</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Sam Paris@global|Sam Paris@global]] — <small>Removal of access · filed 2026-10-04</small> === [[:m:Meta:Requests for adminship|Meta adminship]] === * [[:m:Meta:Requests for bureaucratship/Barras 2|Barras 2]] — <small>Requests for bureaucratship</small> * [[:m:Meta:Requests for bureaucratship/EggRoll97|EggRoll97]] — <small>Requests for bureaucratship</small> : <small>5 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠٠، ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests (6 October 2026) == The following requests are open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Global permissions|Global permissions]] === * [[:m:Steward requests/Global permissions#Global CAPTCHA exemptions for Kent Wang|Global CAPTCHA exemptions for Kent Wang]] — <small>Requests for other global permissions · filed 2026-10-04</small> === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#Yivan000@tlwiktionary|Yivan000@tlwiktionary]] — <small>Administrator access · filed 2026-10-05</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Làm Việc Thiện@viwikivoyage|Làm Việc Thiện@viwikivoyage]] — <small>Administrator access · filed 2026-10-06</small> : <small>4 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠٠، ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests (7 October 2026) == The following request is open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#Sibiru45@bjnwiktionary|Sibiru45@bjnwiktionary]] — <small>Administrator access · filed 2026-10-07</small> : <small>3 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠٠، ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests (10 October 2026) == The following requests are open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#咽頭べさ@piwikipedia|咽頭べさ@piwikipedia]] — <small>Administrator access · filed 2026-10-10</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Castelobranco@eowikibooks|Castelobranco@eowikibooks]] — <small>Interface administrator access · filed 2026-10-10</small> : <small>2 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠٠، ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests (11 October 2026) == The following requests are open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#Exec8@cebWikipedia|Exec8@cebWikipedia]] — <small>Administrator access · filed 2026-10-11</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#روتانا@arwikiquote|روتانا@arwikiquote]] — <small>Administrator access · filed 2026-10-10</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#BabulB@aswikisource|BabulB@aswikisource]] — <small>Administrator access · filed 2026-10-10</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Sakura emad@ckbwiktionary|Sakura emad@ckbwiktionary]] — <small>Interface administrator access · filed 2026-10-10</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Editor Master Plus@ptwiki|Editor Master Plus@ptwiki]] — <small>Oversight access · filed 2026-10-10</small> : <small>3 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠٠، ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests (12 October 2026) == The following requests are open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#Robertsky@tetwiki|Robertsky@tetwiki]] — <small>Administrator access · filed 2026-10-11</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Filtre antiabus@multiple projects|Filtre antiabus@multiple projects]] — <small>Removal of access · filed 2026-10-11</small> === [[:m:Meta:Requests for adminship|Meta adminship]] === * [[:m:Meta:Requests for adminship/Sohom Datta|Sohom Datta]] — <small>Requests for regular adminship</small> * [[:m:Meta:Requests for translation adminship/Christopher Schwarzkopf (WMDE)|Christopher Schwarzkopf (WMDE)]] — <small>Requests for translation adminship</small> : <small>3 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠٠، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) == Advanced-rights requests (13 October 2026) == The following requests are open and may be worth your comment: === [[:m:Steward requests/Permissions|Steward requests (local rights)]] === * [[:m:Steward requests/Permissions#The Discoverer@gomwiki|The Discoverer@gomwiki]] — <small>Administrator access · filed 2026-10-12</small> * [[:m:Steward requests/Permissions#Xmwdcytbpbzcamw@global|Xmwdcytbpbzcamw@global]] — <small>Removal of access · filed 2025-10-12</small> === [[:m:Meta:Requests for adminship|Meta adminship]] === * [[:m:Meta:Requests for checkuser/SHB|SHB]] — <small>Requests for CheckUser access</small> : <small>3 other requests are also open in categories that are not voted on (renames, IP block exemptions and the like).</small> — [[User:Sakura emad|Sakura emad]] [[بەکارھێنەر:SakuraBot|SakuraBot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SakuraBot|لێدوان]]) ٠٨:٠٠، ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) oke7n7f47ju45f93wb0cjguwd9z4zbp 0 303664 1686179 1679306 2026-10-12T21:40:20Z InternetArchiveBot 27288 Adding 1 book for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686179 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٢٦}} '''زەبری دەروونیی منداڵی''' یان '''تراومای منداڵی''' بە شێوەیەکی گشتی وەک ئەزموونە نەرێنی و سەختەکانی سەردەمی منداڵی پێناسە دەکرێت.<ref name="Pearce">{{cite journal | vauthors = Pearce J, Murray C, Larkin W | title = Childhood adversity and trauma: experiences of professionals trained to routinely enquire about childhood adversity | journal = Heliyon | volume = 5 | issue = 7 | pages = e01900 | date = 2019-07-01 | pmid = 31372522 | pmc = 6658729 | doi = 10.1016/j.heliyon.2019.e01900 }}</ref> منداڵان لەوانەیە ڕووبەڕووی چەندین جۆری جیاوازی ئەزموون ببنەوە کە وەک [[دەروونبرینداری (تراوما)]] پۆلێن دەکرێن؛ ئەمەش پشتگوێخستن،<ref name="Childhood origins">{{cite journal | vauthors = van der Kolk BA, Perry JC, Herman JL | title = Childhood origins of self-destructive behavior | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1991-12_148_12/page/1665 | journal = The American Journal of Psychiatry | volume = 148 | issue = 12 | pages = 1665–1671 | date = 1991-12-01 | pmid = 1957928 | doi = 10.1176/ajp.148.12.1665 }}</ref> بەجێھێشتن،<ref name="Childhood origins"/> [[دەستدرێژی سێکسی بۆ سەر منداڵان|دەستدرێژیی سێکسی]]، دەستدرێژیی سۆزداری و [[دەستدرێژیکردنە سەر منداڵان|دەستدرێژیی جەستەیی]] دەگرێتەوە.<ref name="Childhood origins"/> ھەروەھا لەوانەیە منداڵان شایەتحاڵی دەستدرێژیکردنە سەر خوشک، برا یان دایکوباوکیان بن، یان دایکوباوکێکی تووشبوو بە نەخۆشیی دەروونییان ھەبێت. زەبری دەروونیی منداڵی پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە کاریگەرییە نەرێنییەکانی دواتری سەر تەندروستی و خۆشگوزەرانیی دەروونییەوە ھەیە.<ref name=":16">{{Cite journal |last1=Lupien |first1=Sonia J. |last2=McEwen |first2=Bruce S. |last3=Gunnar |first3=Megan R. |last4=Heim |first4=Christine |date=2009-06-01 |title=Effects of stress throughout the lifespan on the brain, behaviour and cognition |journal=Nature Reviews Neuroscience |volume=10 |issue=6 |pages=434–445 |doi=10.1038/nrn2639 |pmid=19401723 }}</ref> تەمەن و ئاستی پێگەیشتنی منداڵ کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر چۆنیەتیی کارلێککردنیان لەگەڵ زەبرە دەروونییەکەدا ھەیە.<ref>{{Cite web |last=Peterson |first=Sarah |date=2018-01-22 |title=About Child Trauma |url=https://www.nctsn.org/what-is-child-trauma/about-child-trauma |access-date=2026-05-07 |website=The National Child Traumatic Stress Network }}</ref> لەگەڵ ئەوەشدا، خۆڕاگری و بەزەبرگەیشتن دەرئەنجامێکی باوە؛ زۆرێک لەو منداڵانەی کە ئەزموونی ناخۆشی منداڵی دەچێژن، تووشی کێشەی تەندروستیی دەروونی یان جەستەیی نابن. == تەندروستی == [[File:Lasting affects of Adverse Childhood Experiences.png|thumb|کاریگەرییە درێژخایەنەکانی ئەزموونە سەخت و نەرێنییەکانی سەردەمی منداڵی]] ئەزموونە ناخۆش و پڕ لە زەبرەکانی منداڵی دەبنە ھۆی دروستبوونی فشارێک کە بارگرانیی ئەلۆستاتیکی تاک زیاد دەکات، ئەمەش کاریگەریی نەرێنی لەسەر [[کۆئەندامی بەرگری]]، [[کۆئەندامی پەیی]] و [[کۆئەندامی کوێرەڕژێنە]] دادەنێت.<ref name="Brown et al 2010">{{cite journal | vauthors = Brown DW, Anda RF, Felitti VJ, Edwards VJ, Malarcher AM, Croft JB, Giles WH | title = Adverse childhood experiences are associated with the risk of lung cancer: a prospective cohort study | journal = BMC Public Health | volume = 10 | pages = 20 | date = 2010-01-01 | pmid = 20085623 | pmc = 2826284 | doi = 10.1186/1471-2458-10-20 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dube SR, Fairweather D, Pearson WS, Felitti VJ, Anda RF, Croft JB | title = Cumulative childhood stress and autoimmune diseases in adults | url = https://archive.org/details/sim_psychosomatic-medicine_february-march-2009_71_2/page/243 | journal = Psychosomatic Medicine | volume = 71 | issue = 2 | pages = 243–250 | date = 2009-02-01 | pmid = 19188532 | pmc = 3318917 | doi = 10.1097/PSY.0b013e3181907888 }}</ref><ref name="Taylor et al 2004">{{cite journal | vauthors = Taylor SE, Lerner JS, Sage RM, Lehman BJ, Seeman TE | title = Early environment, emotions, responses to stress, and health | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-personality_2004-12_72_6/page/1365 | journal = Journal of Personality | volume = 72 | issue = 6 | pages = 1365–1393 | date = 2004-12-01 | pmid = 15509286 | doi = 10.1111/j.1467-6494.2004.00300.x }}</ref><ref name=":14">{{cite journal | vauthors = Motzer SA, Hertig V | title = Stress, stress response, and health | url = https://archive.org/details/sim_nursing-clinics-of-north-america_2004-03_39_1/page/n18 | journal = The Nursing Clinics of North America | volume = 39 | issue = 1 | pages = 1–17 | date = 2004-03-01 | pmid = 15062724 | doi = 10.1016/j.cnur.2003.11.001 }}</ref> بەرکەوتنی بەردەوام بە فشاری درێژخایەن دەتوانێت مەترسیی تووشبوون بە نەخۆشییە سەختەکان سێ بۆ چوار ھێندە زیاد بکات.<ref>{{Cite journal|last1=Miller|first1=Gregory E.|last2=Chen|first2=Edith|last3=Zhou|first3=Eric S.|date=2007-01-01|title=If it goes up, must it come down? Chronic stress and the hypothalamic-pituitary-adrenocortical axis in humans|url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_2007-01_133_1/page/25|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|pages=25–45|doi=10.1037/0033-2909.133.1.25|pmid=17201569}}</ref> زەبری دەروونیی منداڵی زۆرجار پەیوەستە بە کێشە تەندروستییە جۆراوجۆرەکانەوە، لەوانە [[خەمۆکی]]، [[بەرزیی پەستانی خوێن]]، [[نەخۆشیی خۆبەرگری]]، [[شێرپەنجەی سییەکان]] و مردنی پێشوەختە.<ref name="Brown et al 2010"/><ref name="Taylor et al 2004"/><ref>{{cite journal | vauthors = Chapman DP, Whitfield CL, Felitti VJ, Dube SR, Edwards VJ, Anda RF | title = Adverse childhood experiences and the risk of depressive disorders in adulthood | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-affective-disorders_2004-10-15_82_2/page/217 | journal = Journal of Affective Disorders | volume = 82 | issue = 2 | pages = 217–225 | date = 2004-10-01 | pmid = 15488250 | doi = 10.1016/j.jad.2003.12.013 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Murphy MO, Cohn DM, Loria AS | title = Developmental origins of cardiovascular disease: Impact of early life stress in humans and rodents | journal = Neuroscience and Biobehavioral Reviews | volume = 74 | issue = Pt B | pages = 453–465 | date = 2017-03-01 | pmid = 27450581 | pmc = 5250589 | doi = 10.1016/j.neubiorev.2016.07.018 }}</ref> کاریگەرییەکانی زەبری منداڵی لەسەر گەشەی مێشک دەتوانێت ڕێگری لە ڕێکخستنی سۆزداری بکات و گەشەکردنی لێھاتووییە کۆمەڵایەتییەکان پەکبخات.<ref name="Taylor et al 2004" /> توێژینەوەکان دەریدەخەن ئەو منداڵانەی لە ژینگەیەکی پڕ لە زەبر یان مەترسیداری خێزانیدا گەورە دەبن، زۆرجار ھەڵسوکەوتی دەروونیی ناوەکیی لەڕادەبەدەر (وەک کشانەوە لە کۆمەڵگە، [[دڵەڕاوکێ]]) یان دەرەکی (وەک ھەڵسوکەوتی شەڕەنگێزانە) و ھەڵسوکەوتی خۆکوشتن نیشان دەدەن.<ref name="Taylor et al 2004" /><ref name="Aron_2005">{{cite journal | vauthors = Aron EN, Aron A, Davies KM | title = Adult shyness: the interaction of temperamental sensitivity and an adverse childhood environment | url = https://archive.org/details/sim_personality-and-social-psychology-bulletin_2005-02_31_2/page/181 | journal = Personality & Social Psychology Bulletin | volume = 31 | issue = 2 | pages = 181–197 | date = 2005-02-01 | pmid = 15619591 | doi = 10.1177/0146167204271419 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Norman RE, Byambaa M, De R, Butchart A, Scott J, Vos T | title = The long-term health consequences of child physical abuse, emotional abuse, and neglect: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 11 | pages = e1001349 | date = 2012-11-27 | pmid = 23209385 | pmc = 3507962 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001349 }}</ref> توێژینەوە نوێیەکان دەریانخستووە کە دەستدرێژیی جەستەیی و سێکسی پەیوەندییان بە نەخۆشییەکانی باری دەروونی و [[پەشێویی دڵەڕاوکێ]] لە تەمەنی گەورەییدا ھەیە، لە کاتێکدا دەستدرێژیی سۆزداری پەیوەستە بە [[ناڕێکیی كەسایەتی]] و [[شیزۆفرێنیا]] لە قۆناغەکانی دواتری ژیاندا.<ref>{{cite journal | vauthors = Sachs-Ericsson NJ, Sheffler JL, Stanley IH, Piazza JR, Preacher KJ | title = When Emotional Pain Becomes Physical: Adverse Childhood Experiences, Pain, and the Role of Mood and Anxiety Disorders | journal = Journal of Clinical Psychology | volume = 73 | issue = 10 | pages = 1403–1428 | date = 2017-10-01 | pmid = 28328011 | pmc = 6098699 | doi = 10.1002/jclp.22444 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Carr CP, Martins CM, Stingel AM, Lemgruber VB, Juruena MF | title = The role of early life stress in adult psychiatric disorders: a systematic review according to childhood trauma subtypes | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-nervous-and-mental-disease_2013-12_201_12/page/1007 | journal = The Journal of Nervous and Mental Disease | volume = 201 | issue = 12 | pages = 1007–1020 | date = 2013-12-01 | pmid = 24284634 | doi = 10.1097/NMD.0000000000000049 }}</ref> ھەروەھا بەڵگە زانستییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە دەرئەنجامە دەروونییەکانی زەبری منداڵی دەکرێت لە ڕێگەی چوارچێوەیەکی ڕەھەندییەوە (ناوەکی و دەرەکی) باشتر تێبگەیەنرێن لەوەی کە تەنیا وەک نەخۆشییەکی دیاریکراو پۆلێن بکرێن.<ref>{{Cite journal|last1=Curran|first1=Emma|last2=Adamson|first2=Gary|last3=Rosato|first3=Michael|last4=De Cock|first4=Paul|last5=Leavey|first5=Gerard|date=2018-05-03|title=Profiles of childhood trauma and psychopathology: US National Epidemiologic Survey|journal=Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology|volume=53|issue=11|pages=1207–1219|doi=10.1007/s00127-018-1525-y|pmid=29725700}}</ref> === کاریگەرییە دەروونییەکان === {{سەرەکی|فشاری سەرەتای منداڵی}} پشتگوێخستن، بەجێھێشتن، دەستدرێژیی سێکسی، سۆزداری و جەستەیی ھەموویان شێوازەکانی دەروونبریندارین کە دەتوانن کاریگەریی درێژخایەنیان لەسەر تەندروستیی دەروونیی منداڵ ھەبێت. ئەم جۆرە دەستدرێژییانە ھەستی ئاسایش و متمانە لە منداڵدا تێکدەدەن، ئەمەش دەبێتە ھۆی تووشبوون بە چەندین [[پەشێویی دەروونی]] لەوانە پەشێویی فشاری دوای زەبر (PTSD)، کێشەکانی پەیوەستبوون، خەمۆکی و ئاڵوودەبوون بە ماددە ھۆشبەرەکان. قۆناغە ھەستیار و سەرەکییەکانی گەشەی منداڵ دەکرێت تووشی گۆڕانی دەماری ببن، بە شێوەیەک کە لەگەڵ ژینگەیەکی پڕ لە مەترسیدا خۆی بگونجێنێت، بەڵام ئەم گۆڕانکارییە لە ژینگە ئارام و ئاساییەکاندا دەبێتە ھۆی دروستبوونی گرفتی دەروونی. زەبری سەردەمی منداڵی لەوانەیە مەترسیی تووشبوون بە نەخۆشییە دەروونییە سەختەکانی وەک سایکۆز زیاد بکات، چونکە توانای تاک بۆ ڕێکخستنی سۆزەکانی لاواز دەبێت. لە توێژینەوەیەکدا کە لەلایەن ستێفانیا تۆگنین و ماریا کالێم ئەنجامدرا، دەرکەوت کە ٦٥٫٦٪ی ئەو کەسانەی لەژێر مەترسیی کلینیکیی تووشبوون بە سایکۆزدا بوون، ڕووبەڕووی زەبری منداڵی ببوونەوە، لە بەرامبەر ٢٣٫١٪ لە کەسانی تەندروستدا؛ ئەمەش پەیوەندیی نێوان زەبری منداڵی و مەترسیی تووشبوون بە سایکۆز دەسەلمێنێت.<ref>{{cite journal | vauthors = Tognin S, Calem M |title=M122. Impact of Childhood Trauma on Educational Achievement in Young People at Clinical High Risk of Psychosis |journal=Schizophrenia Bulletin |date=2017-03-01 |volume=43 |issue=suppl_1 |pages=S255 |doi=10.1093/schbul/sbx022.116 |pmc=5475870 }}</ref> منداڵانی خاوەن پێداویستیی تایبەت دوو ھێندە زیاتر ڕووبەڕووی دەستدرێژی یان پشتگوێخستن دەبنەوە بەھۆی پشتبەستنیان بە بەخێوکەرەکانیان. ئەوانەی کێشەی پەیوەندیکردنیان ھەیە لەوانەیە نەتوانن باس لە دەستدرێژییەکان بکەن، ئەمەش دەبێتە ھۆی بەردەوامیی زیانەکان. دەستڕاگەیشتن بە چاودێریی دەروونی بۆ ئەم منداڵانە سنووردارە کە چاکبوونەوە قورستر دەکات.<ref>{{Cite web |title=How to Implement Trauma-informed Care to Build Resilience to Childhood Trauma - Child Trends |url=https://www.childtrends.org/publications/how-to-implement-trauma-informed-care-to-build-resilience-to-childhood-trauma |access-date=2025-05-08 |website=ChildTrends }}</ref> ھەروەھا ئەو منداڵانەی لە خێزانە کەمدرامەتەکانەوە دێن ڕووبەڕووی کێشەی تری وەک ناسەقامگیریی نیشتەجێبوون، کەمیی خۆراک و ژینگەی نائارام دەبنەوە، کە ھەموو ئەمانە وەڵامدانەوەی زەبرەکە قورستر دەکەن. == کاریگەرییەکان لەسەر گەورەساڵان == لە تەمەنی گەورەییدا، ھەستەکانی دڵەڕاوکێ، نیگەرانی، شەرمەزاری، تاوانباری، بێدەسەڵاتی، بێئومێدی، خەم و تووڕەیی کە لە زەبرێکی منداڵییەوە سەرچاوەیان گرتووە دەتوانن بەردەوام بن. سەرەڕای ئەوەش، ئەو کەسانەی لە منداڵیدا تووشی زەبر بوون، ئەگەری زیاتریان ھەیە کە ڕووبەڕووی کێشە دەروونییەکانی وەک دڵەڕاوکێ، خەمۆکی، خۆکوژی و زیانگەیاندن بە خۆ، پەشێویی فشاری دوای زەبر، بەکارھێنانی خراپی ماددە ھۆشبەرەکان و کێشەی پەیوەندییەکان ببنەوە.<ref name=":8">{{cite web|title=Effects of Childhood Trauma on Adults|url=http://www.istss.org/public-resources/what-is-childhood-trauma/effects-of-childhood-trauma.aspx|access-date=2019-02-17|website=International Society for Traumatic Stress Studies|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠٢٠|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807154702/https://istss.org/public-resources/what-is-childhood-trauma/effects-of-childhood-trauma.aspx|url-status=dead}}</ref> کاریگەرییەکانی زەبری منداڵی تەنیا لە دەرئەنجامە سۆزدارییەکاندا کورت نابنەوە؛ ڕزگاربووانی زەبری منداڵی مەترسیی زیاتریان لەسەرە بۆ تووشبوون بە نەخۆشیی [[بەرھەنگ]]، نەخۆشیی تاجیی دڵ، شەکرە، یان جەڵتەی مێشک.<ref>{{Cite journal |last1=Felitti |first1=Vincent J |last2=Anda |first2=Robert F |last3=Nordenberg |first3=Dale |last4=Williamson |first4=David F |last5=Spitz |first5=Alison M |last6=Edwards |first6=Valerie |last7=Koss |first7=Mary P |last8=Marks |first8=James S |date=1998-05-01 |title=Relationship of Childhood Abuse and Household Dysfunction to Many of the Leading Causes of Death in Adults |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-preventive-medicine_1998-05_14_4/page/n6 |journal=American Journal of Preventive Medicine |volume=14 |issue=4 |pages=245–258 |doi=10.1016/S0749-3797(98)00017-8|pmid=9635069 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Shonkoff |first1=Jack P. |last2=Boyce |first2=W. Thomas |last3=McEwen |first3=Bruce S. |date=2009-06-03 |title=Neuroscience, Molecular Biology, and the Childhood Roots of Health Disparities: Building a New Framework for Health Promotion and Disease Prevention |url=https://archive.org/details/sim_jama_2009-06-03_301_21/page/2252 |journal=JAMA |volume=301 |issue=21 |pages=2252–2259 |doi=10.1001/jama.2009.754 |pmid=19491187 }}</ref> ھەروەھا ئەگەری زیاتریان ھەیە کە تووشی «وەڵامدانەوەی فشاری بەرز» ببن، کە دەبێتە ھۆی کێشە لە ڕێکخستنی سۆزداری، کێشەی خەو، کەمبوونەوەی کاری کۆئەندامی بەرگری و زیادبوونی مەترسیی نەخۆشییە جەستەییەکان لە سەرانسەری تەمەنی گەورەییدا.<ref name=":8" /> دابونەریتە کۆمەڵایەتییەکان کاریگەرییان لەسەر چۆنیەتیی دەربڕینی ناڕەحەتیی سۆزداری لەلایەن منداڵانەوە ھەیە، بەجۆرێک ھەندێکیان ھاندەدرێن کە بێدەنگ بن و بەرگە بگرن لەبری ئەوەی پشتگیری وەربگرن.<ref>{{Cite journal |last1=Rechenberg |first1=Theresia |last2=Fleischer |first2=Toni |last3=Sander |first3=Christian |last4=Schomerus |first4=Georg |date=2024-09-03 |title=Gender-related stigma toward individuals with a history of sexual or physical violence in childhood |journal=BMC Public Health |volume=24 |issue=1 |pages=2396 |doi=10.1186/s12889-024-19913-9 |pmc=11373443 |pmid=39227860}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Schomerus |first1=Georg |last2=Schindler |first2=Stephanie |last3=Rechenberg |first3=Theresia |last4=Gfesser |first4=Tobias |last5=Grabe |first5=Hans J. |last6=Liebergesell |first6=Mario |last7=Sander |first7=Christian |last8=Ulke |first8=Christine |last9=Speerforck |first9=Sven |date=2021-10-21 |title=Stigma as a barrier to addressing childhood trauma in conversation with trauma survivors: A study in the general population |journal=PLOS ONE |volume=16 |issue=10 |pages=e0258782 |doi=10.1371/journal.pone.0258782 |pmc=8523057 |pmid=34662349}}</ref> ژنان زیاتر ڕووبەڕووی دەستدرێژیی سێکسی دەبنەوە، لە کاتێکدا پیاوان زیاتر ڕووبەڕووی دەستدرێژیی جەستەیی و پشتگوێخستن دەبنەوە؛ بەڵام شەرمەزاریی کۆمەڵایەتی لەوانەیە ڕێگرییان لێبکات لە داواکردنی یارمەتی. گەنجانی پەراوێزخراو و کەمینە ڕەگەزییەکان بە شێوەیەکی ناڕێژەیی ڕووبەڕووی ئاستێکی بەرزی زەبر دەبنەوە بەھۆی جیاکاری و نایەکسانییە سیستماتیکییەکانەوە.<ref>{{Cite web |title=Misdiagnosis of Mood Disorders in Black Teenagers |url=https://childmind.org/article/misdiagnosis-of-mood-disorders-in-teenagers-of-color/ |access-date=2025-05-19 |website=Child Mind Institute }}</ref><ref>{{Cite web |last1=Panchal |first1=Nirmita |last2=Hill |first2=Latoya |last3=Artiga |first3=Samantha |last4=Published |first4=Liz Hamel |date=2024-05-23 |title=Racial and Ethnic Disparities in Mental Health Care: Findings from the KFF Survey of Racism, Discrimination and Health |url=https://www.kff.org/racial-equity-and-health-policy/issue-brief/racial-and-ethnic-disparities-in-mental-health-care-findings-from-the-kff-survey-of-racism-discrimination-and-health/ |access-date=2025-05-19 |website=KFF }}</ref> منداڵانی کۆچبەر لەوانەیە ئەزموونی زەبری زیاتر بکەن کە پەیوەستە بە جیابوونەوەی خێزان، [[زینۆفۆبیا]] و ئەو فشارانەی کە پەیوەندییان بە کۆچکردنەوە ھەیە.<ref>{{Cite web |title=Migration, Separation, and Trauma |date=2018-07-19 |url=https://www.gse.harvard.edu/ideas/usable-knowledge/18/07/migration-separation-and-trauma |website=Harvard Graduate School of Education}}</ref> === ئێپیجینەتیک === {{سەرەکی|ئێپیجینەتیک}} زەبری منداڵی دەتوانێت شوێنەواری ئێپیجینەتیکی لەسەر جینەکانی منداڵ بەجێبھێڵێت، کە لە ڕێگەی بێدەنگکردن یان چالاککردنی جینەکان یان مێسیلاسیۆنی دی ئێن ئەیەوە کار لە دەربڕینی جینەکان دەکات.<ref>{{cite book |last1=Lenzer |first1=Gertrud |title=Violence Against Children: Making Human Rights Real |date=2017-11-28 |publisher=Routledge |page=205 |isbn=978-1-351-24841-9 }}</ref><ref name="Mehta et al 2013">{{cite journal | vauthors = Mehta D, Klengel T, Conneely KN, Smith AK, Altmann A, Pace TW, Rex-Haffner M, Loeschner A, Gonik M, Mercer KB, Bradley B, Müller-Myhsok B, Ressler KJ, Binder EB | title = Childhood maltreatment is associated with distinct genomic and epigenetic profiles in posttraumatic stress disorder | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2013-05-14_110_20/page/8302 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 110 | issue = 20 | pages = 8302–8307 | date = 2013-05-14 | pmid = 23630272 | pmc = 3657772 | doi = 10.1073/pnas.1217750110 }}</ref> ئەمەش دەتوانێت پرۆسە بایۆلۆجییە بنەڕەتییەکان بگۆڕێت و کاریگەریی نەرێنی لەسەر دەرئەنجامە تەندروستییەکان لە درێژایی ژیاندا دروست بکات.<ref name="Mehta et al 2013"/> توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠١٣ دەریخستووە ئەو کەسانەی لە منداڵیدا ئەزموونی زەبریان کردووە، نەخۆشیزانیی دەماریی جیاوازیان ھەیە بە بەراورد بەو کەسانەی کە دوای قۆناغی منداڵی تووشی زەبر بوون.<ref name="Mehta et al 2013"/><ref>{{cite journal |last1=McCrory |first1=Eamon |last2=Gerin |first2=Mihaela I. |last3=Viding |first3=Essi |year=2017 |title=Annual Research Review: Childhood maltreatment, latent vulnerability and the shift to preventative psychiatry — the contribution of functional brain imaging |journal=Journal of Child Psychology and Psychiatry |volume=58 |issue=4 |pages=338–357 |doi=10.1111/jcpp.12713 |pmid=28191731 |pmc=6849838 }}</ref> ئەم توێژینەوانە زیاتر لەسەر گۆڕانکارییە ئێپیجینەتیکییەکانی وەرگرەکانی فشاری دەماری لە مێشکدا چڕبوونەتەوە. سەرەڕای ئەوەش، کاریگەرییە ئێپیجینەتیکییەکان بۆ سەر جینەکانی تریش درێژ بوونەتەوە کە کۆدکردنی پرۆتینەکان ڕێکدەخەن.<ref>{{cite journal |last1=Zannas |first1=Anastasia S. |last2=Binder |first2=Elisabeth B. |year=2015 |title=Epigenetics of Posttraumatic Stress Disorder: Current Evidence, Challenges, and Future Directions |journal=Biological Psychiatry |volume=78 |issue=5 |pages=327–335 |doi=10.1016/j.biopsych.2015.04.003 |pmid=25979620 }}</ref> ڕزگاربووانی زەبری جەنگ یان خراپ مامەڵەکردنی سەردەمی منداڵی مەترسیی زیاتریان لەسەرە بۆ تووشبوون بە پەشێوییەکانی پەیوەست بە زەبر وەک PTSD.<ref name="Ramo-Fernández et al 2015">{{cite journal|vauthors=Ramo-Fernández L, Schneider A, Wilker S, Kolassa IT|date=2015-10-01|title=Epigenetic Alterations Associated with War Trauma and Childhood Maltreatment|journal=Behavioral Sciences & the Law|volume=33|issue=5|pages=701–721|doi=10.1002/bsl.2200|pmid=26358541}}</ref> فشاری دەروونیی زەبربەخش پەیوەندیی بە گۆڕانکاری لە سیستەمی دەماری-کوێرەڕژێن و بەرگریدا ھەیە کە مەترسیی نەخۆشییە جەستەییەکان زیاد دەکات.<ref>{{cite journal|vauthors=Miller DB, O'Callaghan JP|date=2002-06-01|title=Neuroendocrine aspects of the response to stress|journal=Metabolism|volume=51|issue=6 Suppl 1|pages=5–10|doi=10.1053/meta.2002.33184|pmid=12040534}}</ref> بەتایبەتی، گۆڕانکاریی ئێپیجینەتیکی لەو جینانەی کە میحوەرەکانی ژێرلانک-ژێرپێشینە-سەرگورچیلە (HPA axis) و کۆئەندامی بەرگری ڕێکدەخەن، لە ڕزگاربووانی زەبری منداڵی و گەورەساڵاندا بینراون.<ref name="Xiong & Zhang 2013">{{cite journal|vauthors=Xiong F, Zhang L|date=2013-01-01|title=Role of the hypothalamic-pituitary-adrenal axis in developmental programming of health and disease|journal=Frontiers in Neuroendocrinology|volume=34|issue=1|pages=27–46|doi=10.1016/j.yfrne.2012.11.002|pmc=3594480|pmid=23200813}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Krause|first1=Bernardo J.|last2=Artigas|first2=Rocio|last3=Sciolla|first3=Andres F.|last4=Hamilton|first4=James|date=2020-07-01|title=Epigenetic mechanisms activated by childhood adversity|journal=Epigenomics|volume=12|issue=14|pages=1239–1255|doi=10.2217/epi-2020-0042|pmid=32706263}}</ref><ref name=":18">{{Cite journal |last1=Adams |first1=Ryan E. |last2=Santo |first2=Jonathan Bruce |last3=Bukowski |first3=William M. |date=2021-07-14 |title=Indirect effects of HPA axis dysregulation in the association between peer victimization and depressed affect during early adolescence |journal=Psychoneuroendocrinology|volume=132 |pages=105356 |doi=10.1016/j.psyneuen.2021.105356 |pmid=34325208 }}</ref><ref name=":19">{{Cite journal |last1=Vaillancourt |first1=Tracy |last2=Duku |first2=Eric |last3=Decatanzaro |first3=Denys |last4=Macmillan |first4=Harriet |last5=Muir |first5=Cameron |last6=Schmidt |first6=Louis A |date=2008-05-01 |title=Variation in hypothalamic-pituitary-adrenal axis activity among bullied and non-bullied children |journal=Aggressive Behavior|volume=34 |issue=3 |pages=294–305 |doi=10.1002/ab.20240 |pmid=18161876 }}</ref> ==== کاریگەرییەکان لەسەر نەوەکانی دواتر ==== ئەزموونە زەبربەخشەکان لەوانەیە تەنانەت کاریگەری لەسەر پێوەرە دەروونی و بایۆلۆجییەکانی نەوەی داھاتووش دابنێن.<ref name=":15">{{Cite journal |last1=Stenz |first1=Ludwig |last2=Schechter |first2=Daniel S. |last3=Serpa |first3=Sandra Rusconi |last4=Paoloni-Giacobino |first4=Ariane |date=2018-12-01 |title=Intergenerational Transmission of DNA Methylation Signatures Associated with Early Life Stress |journal=Current Genomics |volume=19 |issue=8 |pages=665–675 |doi=10.2174/1389202919666171229145656 |pmc=6225454 |pmid=30532646}}</ref><ref name="Ramo-Fernández et al 2015" /> بەرکەوتنی دایکوباوک بە زەبر پەیوەستە بە مەترسیی زیاتری تووشبوون بە PTSD و نەخۆشییەکانی باری دەروونی و دڵەڕاوکێ لە نەوەکانیاندا. گۆڕانکارییە بایۆلۆجییەکان لەو منداڵانەدا بینراون کە خۆیان تووشی زەبر یان نەخۆشیی دەروونی نەبوون بەڵام دایکوباوکیان ڕزگاربووی زەبر بوون.<ref name=":0">{{cite journal |vauthors=Yehuda R, Halligan SL, Grossman R |title=Childhood trauma and risk for PTSD: relationship to intergenerational effects of trauma, parental PTSD, and cortisol excretion |url=https://archive.org/details/sim_development-and-psychopathology_summer-2001_13_3/page/733 |journal=Development and Psychopathology |volume=13 |issue=3 |pages=733–753 |date=2001-08-01 |pmid=11523857 |doi=10.1017/S0954579401003170 }}</ref> گۆڕانکاری لە [[گامێت]]ەکاندا، ژینگەی ناو [[مناڵدان]]، و چاودێریی سەرەتایی دوای لەدایکبوون لەو ڕێگایانەن کە دەبنە ھۆی گواستنەوەی ئەم کاریگەرییانە.<ref>{{cite journal |last1=Yehuda |first1=Rachel |last2=Daskalakis |first2=Nikolaos P. |last3=Bierer |first3=Linda M. |last4=Bader |first4=Heather N. |last5=Klengel |first5=Torsten |last6=Holsboer |first6=Florian |last7=Binder |first7=Elisabeth B. |title=Holocaust Exposure Induced Intergenerational Effects on FKBP5 Methylation |journal=Biological Psychiatry |date=2015-08-01 |volume=80 |issue=5 |pages=372–380 |doi=10.1016/j.biopsych.2015.08.005 |pmid=26410355 }}</ref><ref name=":20">{{cite journal |last1=Yehuda |first1=Rachel |last2=Daskalakis |first2=Nikolaos P. |year=2016 |title=Intergenerational transmission of trauma effects: putative role of epigenetic mechanisms |journal=World Psychiatry |volume=15 |issue=3 |pages=243–257 |doi=10.1002/wps.20568 |pmid=30192087 |pmc=6127768 }}</ref> مرۆڤەکان دەتوانن نیشانە ئێپیجینەتیکییەکانیان بگوازنەوە بۆ منداڵەکانیان.<ref>{{cite news | vauthors = Fox M | date = 2016-05-02 | url = https://www.nbcnews.com/health/kids-health/poor-parenting-can-be-passed-generation-generation-study-n566036 | title = Poor Parenting Can Be Passed From Generation to Generation | work = NBC News | access-date = 2017-03-16 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://crowwingenergized.org/adverse-childhood-experiences-aces-mental-illness-of-a-parent/|title=Adverse Childhood Experiences (ACEs): Mental Illness of a Parent|website=Crow Wing Energized|access-date=2017-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322203338/http://crowwingenergized.org/adverse-childhood-experiences-aces-mental-illness-of-a-parent/|archive-date=2017-03-22}}</ref> بەرکەوتنی زەبری منداڵی لەگەڵ فشاری ژینگەیی دەبێتە ھۆی گۆڕانکاری لە دەربڕینی جینەکاندا.<ref>{{cite journal | vauthors = Roth TL | title = Epigenetic mechanisms in the development of behavior: advances, challenges, and future promises of a new field | journal = Development and Psychopathology | volume = 25 | issue = 4 Pt 2 | pages = 1279–1291 | date = 2013-11-01 | pmid = 24342840 | pmc = 4080409 | doi = 10.1017/S0954579413000618 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feder A, Nestler EJ, Charney DS | title = Psychobiology and molecular genetics of resilience | journal = Nature Reviews. Neuroscience | volume = 10 | issue = 6 | pages = 446–457 | date = 2009-06-01 | pmid = 19455174 | pmc = 2833107 | doi = 10.1038/nrn2649 }}</ref><ref name="pmid27691985">{{cite journal | vauthors = Tyrka AR, Ridout KK, Parade SH | title = Childhood adversity and epigenetic regulation of glucocorticoid signaling genes: Associations in children and adults | journal = Development and Psychopathology | volume = 28 | issue = 4pt2 | pages = 1319–1331 | date = 2016-11-01 | pmid = 27691985 | pmc = 5330387 | doi = 10.1017/S0954579416000870 }}</ref> ئەزموونی زەبر و دەستدرێژی لە پەیوەندییە نزیکەکاندا نەک تەنیا کاریگەری لەسەر ژیانی منداڵەکە دادەنێت، بەڵکوو لە ڕێگەی کارلێکی نێوان دایکوباوک و منداڵ و ھەڵسوکەوتە فێربووەکانەوە دەگوازرێتەوە بۆ نەوەکانی داھاتوو.<ref name="pmid10517053">{{cite journal | vauthors = Kaplan SJ, Pelcovitz D, Labruna V | title = Child and adolescent abuse and neglect research: a review of the past 10 years. Part I: Physical and emotional abuse and neglect | url = https://archive.org/details/journal-american-academy-child-adolescent-psychiatry_1999-10_38_10/page/1214 | journal = Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry | volume = 38 | issue = 10 | pages = 1214–1222 | date = 1999-10-01 | pmid = 10517053 | doi = 10.1097/00004583-199910000-00009 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Juul SH, Hendrix C, Robinson B, Stowe ZN, Newport DJ, Brennan PA, Johnson KC | title = Maternal early-life trauma and affective parenting style: the mediating role of HPA-axis function | journal = Archives of Women's Mental Health | volume = 19 | issue = 1 | pages = 17–23 | date = 2016-02-01 | pmid = 25956587 | doi = 10.1007/s00737-015-0528-x }}</ref><ref>{{Cite journal |last=El-Khalil |first=Charlotte |year=2025 |title=Impact of intergenerational trauma on second-generation descendants: a systematic review |journal=BMC Psychology |volume=13 |issue=1 |pages=668 |doi=10.1186/s40359-025-03012-4 |pmid=40597246 |pmc=12220155 }}</ref> == تێچووە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان == حسابکردنی تێچووی کۆمەڵایەتی و ئابووریی دەستدرێژیکردنە سەر منداڵان و پشتگوێخستنیان کارێکی ئاڵۆزە. ھەندێک تێچوو ڕاستەوخۆن و پەیوەندییان بە دەستدرێژییەکەوە ھەیە، وەک تێچووی نەخۆشخانە بۆ چارەسەری برینەکان و تێچووی چاودێریی بەخێوکردن کاتێک منداڵەکە لە خێزانەکەی جیا دەکرێتەوە. تێچووەکانی تر ناڕاستەوخۆن، لەوانە کەمیی دەستکەوتی ئەکادیمی، تاوانکاری لە تەمەنی گەورەییدا و کێشە دەروونییە درێژخایەنەکان.<ref>{{cite web|url=https://www.childwelfare.gov/topics/can/impact/consequences/|title=Social and Economic Consequences of Child Abuse and Neglect|publisher=U.S. Department of Health and Human Services|website=Child Welfare Information Gateway|ڕێکەوتی سەردان= ٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی شوباتی ٢٠٢٣|archive-url=https://web.archive.org/web/20230207025425/https://www.childwelfare.gov/topics/can/impact/consequences/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://preventchildabuse.org/resource/the-estimated-annual-cost-of-child-abuse-and-neglect/|title=The Estimated Annual Cost of Child Abuse and Neglect | website = Prevent Child Abuse America }}</ref> بۆ نموونە، ئەو منداڵانەی ڕووبەڕووی مامەڵەی خراپ دەبنەوە، ئەگەری زۆرترە لە قوتابخانەدا ئاستێکی لاواز نیشان بدەن، ئەمەش دەرفەتە ئابوورییەکانی داھاتوویان سنووردار دەکات و ئەگەری بێکارییان زیاد دەکات. کاریگەرییە دەروونییە درێژخایەنەکانی وەک خەمۆکی، PTSD و ئاڵوودەبوون دەبنە ھۆی زیادبوونی تێچووی چاودێریی تەندروستی. بەپێی توێژینەوەیەکی ناوەندەکانی کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشییەکان (CDC)، تێچووی ساڵانەی مامەڵەی خراپ لەگەڵ منداڵان لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا زیاتر لە ١٢٤ ملیار دۆلارە، کە ھەردوو تێچووی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ (لەوانە لەدەستدانی بەرھەمداری و تێچووی دادوەریی تاوان) دەگرێتەوە.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Xiangming |last2=Brown |first2=Derek S. |last3=Florence |first3=Curtis S. |last4=Mercy |first4=James A. |date=2012-02-01 |title=The economic burden of child maltreatment in the United States and implications for prevention |url=https://stacks.cdc.gov/view/cdc/53971 |journal=Child Abuse & Neglect |volume=36 |issue=2 |pages=156–165 |doi=10.1016/j.chiabu.2011.10.006 |pmid=22300910 |pmc=3776454 }}</ref> ھەژاری زەبرە دەروونییەکان قووڵتر دەکاتەوە و منداڵان دەخاتە بەر مەترسیی ناسەقامگیریی نیشتەجێبوون و کەمیی خۆراک، و خێزانە کەمدرامەتەکان زۆرجار بەھۆی تێچوو و کێشەی گواستنەوەوە ناتوانن دەستیان بە چاودێریی دەروونی بگات.<ref>{{Cite journal |last1=Hodgkinson |first1=Stacy |last2=Godoy |first2=Leandra |last3=Beers |first3=Lee Savio |last4=Lewin |first4=Amy |date=2017-01-01 |title=Addressing Mental Health in Low-Income Children and Families: Improving Quality of Care and Integrating Support Services |journal=Pediatric Clinics of North America |volume=64 |issue=1 |pages=107–124 |doi=10.1016/j.pcl.2016.08.008 |pmid=27894439 |pmc=5192088 }}</ref> == خۆڕاگری == {{سەرەکی|خۆڕاگریی دەروونی}} بەرکەوتنی دەستدرێژی لە تەمەنی منداڵیدا پێشبینییەکی بەھێزە بۆ چەندین دەرئەنجامی نەرێنی لە تەمەنی گەورەییدا.<ref>{{Cite journal| vauthors = Arnow BA |date=2004-01-01|title=Relationships between childhood maltreatment, adult health and psychiatric outcomes, and medical utilization| url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_2004-01_65_1/page/n20 |journal=Journal of Clinical Psychiatry|volume=65|pages=10–15}}</ref> لەگەڵ ئەوەشدا، نەک ھەموو ئەو منداڵانەی کە ڕووبەڕووی ڕووداوێکی زەبربەخش دەبنەوە تووشی کێشەی دەروونی یان جەستەیی دەبن.<ref name="Collishaw et al 2007">{{cite journal | vauthors = Collishaw S, Pickles A, Messer J, Rutter M, Shearer C, Maughan B | title = Resilience to adult psychopathology following childhood maltreatment: evidence from a community sample | url = https://archive.org/details/sim_child-abuse-neglect_2007-03_31_3/page/211 | journal = Child Abuse & Neglect | volume = 31 | issue = 3 | pages = 211–229 | date = 2007-03-01 | pmid = 17399786 | doi = 10.1016/j.chiabu.2007.02.004 }}</ref> بۆیە ھەندێک ھۆکار ھەن کە کاریگەریی ڕووداوە پڕ لە زەبرەکان کەم دەکەنەوە و مرۆڤ لە کێشە دەروونییەکان دەپارێزن، کە پێیان دەوترێت ھۆکارەکانی خۆڕاگری. خۆڕاگری بە «پرۆسە، توانست، یان دەرئەنجامی خۆگونجاندنی سەرکەوتوو سەرەڕای بارودۆخە سەخت یان مەترسیدارەکان» پێناسە دەکرێت.<ref name="Masten et al 1990">{{cite journal | vauthors = Masten AS, Best KM, Garmezy N |title=Resilience and development: Contributions from the study of children who overcome adversity | url = https://archive.org/details/sim_development-and-psychopathology_1990_2_4/page/425 |journal=Development and Psychopathology |date=1990-10-01 |volume=2 |issue=4 |pages=425–444 |doi=10.1017/S0954579400005812 }}</ref> چەمکی خۆڕاگری لەو توێژینەوانەوە سەرچاوەی گرتووە کە دەریانخستووە ئەزموونکردنی ھەستە ئەرێنییەکان کاریگەرییەکی پارێزەر و چاککەرەوەی ھەیە بەرامبەر بە ھەستە نەرێنییەکان لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەی زەبردا.<ref>{{cite journal | vauthors = Tugade MM, Fredrickson BL, Barrett LF | title = Psychological resilience and positive emotional granularity: examining the benefits of positive emotions on coping and health | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-personality_2004-12_72_6/page/1161 | journal = Journal of Personality | volume = 72 | issue = 6 | pages = 1161–1190 | date = 2004-12-01 | pmid = 15509280 | pmc = 1201429 | doi = 10.1111/j.1467-6494.2004.00294.x }}</ref> خۆڕاگری دەبێتە ھۆی کەمکردنەوەی مەترسیی خۆکوژی، خەمۆکی و دڵەڕاوکێ کە لە زەبری منداڵییەوە پەیدا دەبن.<ref>{{cite journal | vauthors = Roy A, Carli V, Sarchiapone M | title = Resilience mitigates the suicide risk associated with childhood trauma | journal = Journal of Affective Disorders | volume = 133 | issue = 3 | pages = 591–594 | date = 2011-10-01 | pmid = 21621850 | doi = 10.1016/j.jad.2011.05.006 }}</ref><ref name="Wingo et al 2010">{{cite journal | vauthors = Wingo AP, Wrenn G, Pelletier T, Gutman AR, Bradley B, Ressler KJ | title = Moderating effects of resilience on depression in individuals with a history of childhood abuse or trauma exposure | journal = Journal of Affective Disorders | volume = 126 | issue = 3 | pages = 411–414 | date = 2010-11-01 | pmid = 20488545 | pmc = 3606050 | doi = 10.1016/j.jad.2010.04.009 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Poole JC, Dobson KS, Pusch D | title = Childhood adversity and adult depression: The protective role of psychological resilience | journal = Child Abuse & Neglect | volume = 64 | pages = 89–100 | date = 2017-02-01 | pmid = 28056359 | doi = 10.1016/j.chiabu.2016.12.012 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Poole JC, Dobson KS, Pusch D | title = Anxiety among adults with a history of childhood adversity: Psychological resilience moderates the indirect effect of emotion dysregulation | journal = Journal of Affective Disorders | volume = 217 | pages = 144–152 | date = 2017-08-01 | pmid = 28410477 | doi = 10.1016/j.jad.2017.03.047 }}</ref> === ھۆکارە کاریگەرەکان لەسەر خۆڕاگری === ئەو ھۆکارانەی کار لەسەر خۆڕاگری دەکەن دۆخی کۆمەڵایەتی-ئابووری دەگرنەوە؛ بوونی سەرچاوەی زیاتر ڕێگە خۆش دەکات بۆ خۆڕاگریی بەھێزتر لە بەرامبەر زەبردا.<ref name=Masten2001>{{cite journal | vauthors = Masten AS | title = Ordinary magic. Resilience processes in development | url = https://archive.org/details/sim_american-psychologist_2001-03_56_3/page/227 | journal = The American Psychologist | volume = 56 | issue = 3 | pages = 227–238 | date = 2001-03-01 | pmid = 11315249 | doi = 10.1037/0003-066x.56.3.227 }}</ref> سەختی و ماوەی زەبرەکەش کاریگەرییان ھەیە، بەڵام ڕەگەز و توانای مەعریفی کاریگەرییان لەسەر ئاستی خۆڕاگری نییە.<ref name="Collishaw et al 2007"/><ref name="Wingo et al 2010" /> پەیوەستبوون یەکێکە لە گرنگترین ھۆکارەکان؛ ئەو منداڵانەی کە پەیوەستبوونی ئارام و پارێزراویان لەگەڵ گەورەیەکی تەندروستدا ھەیە زۆر باشتر بەرگەی ئەزموونە ناخۆشەکان دەگرن.<ref name=Masten2001/> پاراستنی پەیوەندیی ئارام لەگەڵ ھاوڕێیان و ھاوتەمەنەکان بە درێژایی تەمەن پارێزگاری لە خۆڕاگری دەکات.<ref name="Collishaw et al 2007"/> ھەروەھا کەسایەتیی تاک ڕۆڵ دەبینێت؛ ئەوانەی نمرەی کەمتریان لە دەمارگیری (نیۆرۆتیزم) ھەیە و لە بەرامبەردا نمرەی بەرزتریان لە کراوەیی، ویژدانداری و دەرکەوتوویی ھەیە، خۆڕاگرترن بەرامبەر بە زەبری منداڵی.<ref>{{cite journal | vauthors = Watson D, Hubbard B |title=Adaptational Style and Dispositional Structure: Coping in the Context of the Five-Factor Model | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-personality_1996-12_64_4/page/737 |journal=Journal of Personality |date=1996-12-01 |volume=64 |issue=4 |pages=737–774 |doi=10.1111/j.1467-6494.1996.tb00943.x }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Campbell-Sills L, Cohan SL, Stein MB | title = Relationship of resilience to personality, coping, and psychiatric symptoms in young adults | url = https://archive.org/details/sim_behaviour-research-and-therapy_2006-04_44_4/page/585 | journal = Behaviour Research and Therapy | volume = 44 | issue = 4 | pages = 585–599 | date = 2006-04-01 | pmid = 15998508 | doi = 10.1016/j.brat.2005.05.001 }}</ref> === بەرزکردنەوەی خۆڕاگری === یەکێک لە تێگەیشتنە ھەڵە باوەکان ئەوەیە کە وا دەزانرێت ئەو کەسانەی خۆڕاگرن خاوەنی تایبەتمەندییەکی نائاسایین، لە کاتێکدا خۆڕاگری لەنێو منداڵاندا زۆر باوە بەھۆی سروشتی خۆگونجێنەری گەشەکردنی منداڵ.<ref name=Masten2001/> بۆیە خۆڕاگری لە ڕێگەی دابینکردنی ژینگەیەکی ئارام و پەیوەستبوونی بەھێزی نێوان دایکوباوک و منداڵ پەرەی پێدەدرێت.<ref name="Yates et al 2003">{{cite book |doi=10.1017/cbo9780511615788.012 |chapter=Rethinking Resilience: A Developmental Process Perspective |title=Resilience and Vulnerability |year=2003 | vauthors = Yates TM, Egeland B, Sroufe LA |pages=243–266 |isbn=978-0-521-00161-8 }}</ref> == پێشبینیی چاکبوونەوە == زەبر بە شێوازی جیاواز کاریگەری لەسەر منداڵان دادەنێت (بڕوانە [[فشاری سەرەتای منداڵی]]). ھەندێک منداڵ تووشی کێشەی قورس و درێژخایەن دەبن، لە کاتێکدا ھەندێکی تر نیشانەی کەمیان تێدا دەردەکەوێت و زوو چاک دەبنەوە.<ref>{{cite book | title = Trauma-Informed Care in Behavioral Health Services | publisher = Center for Substance Abuse Treatment (US) | series = Treatment Improvement Protocol (TIP) Series | volume = 57 | location = Rockville (MD) | date = 2014-01-01 | chapter = Chapter 3, Understanding the Impact of Trauma | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK207191/ }}</ref> چاودێریی ئاگادار لە زەبر و پشتیوانیی سەرەتایی و بەردەوام دەتوانێت بە شێوەیەکی بەرچاو تەندروستیی سۆزداری و دەروونیی درێژخایەن بۆ منداڵانی بەرکەوتوو بە زەبر باشتر بکات.<ref>{{cite book | publisher = Substance Abuse and Mental Health Services Administration | title = SAMHSA's Concept of Trauma and Guidance for a Trauma-Informed Approach | url = https://store.samhsa.gov/product/SAMHSA-s-Concept-of-Trauma-and-Guidance-for-a-Trauma-Informed-Approach/SMA14-4884 | location = Rockville, MD | date = 2014-01-01 | access-date = ٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ | archive-date = ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ | archive-url = https://web.archive.org/web/20211010080028/https://store.samhsa.gov/product/SAMHSA-s-Concept-of-Trauma-and-Guidance-for-a-Trauma-Informed-Approach/SMA14-4884 | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2002-01-01 |title=SAMHSA Fact Sheet |journal=PsycEXTRA Dataset|doi=10.1037/e326522004-001 }}</ref> == جۆرەکانی زەبر == === زەبری خیانەت === زەبری خیانەت ئەو زەبرەیە کە لەلایەن کەسانێک یان دامەزراوەگەلێکەوە ئەنجام دەدرێت کە تاک بۆ مانەوەی پشتیان پێ دەبەستێت.<ref name="Freyd">Freyd, J.J. (2020). [https://dynamic.uoregon.edu/jjf/defineBT.html What is a Betrayal Trauma? What is Betrayal Trauma Theory?] ''University of Oregon''</ref> نموونەکان بریتین لە دەستدرێژیی جەستەیی، سۆزداری یان سێکسی لەلایەن بەخێوکەرێکەوە کە پەیوەندیی بەھێزی بە دەرئەنجامە نەرێنییە جەستەیی و دەروونییەکانەوە ھەیە.<ref>{{Cite journal|last1=Goldsmith|first1=Rachel E.|last2=Freyd|first2=Jennifer J.|last3=DePrince|first3=Anne P.|date=2012-02-01|title=Betrayal trauma: associations with psychological and physical symptoms in young adults|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-interpersonal-violence_2012-02_27_3/page/547|journal=Journal of Interpersonal Violence|volume=27|issue=3|pages=547–567|doi=10.1177/0886260511421672|pmid=21987504}}</ref> === چەوساندنەوە و ملھوڕی (بۆڵینگ) === چەوساندنەوە بریتییە لە ھەر کردارێکی بێھۆکار بە مەبەستی زیانگەیاندنی جەستەیی یان دەروونی بە کەسێک کە لە ڕووی جەستەیی یان کۆمەڵایەتییەوە دەسەڵاتی کەمترە، کە دەکرێت بە شێوەی ڕاستەوخۆ یان لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە ڕووبدات.<ref>{{Cite web| vauthors = Peterson S |date=2018-03-26|title=Bullying|url=https://www.nctsn.org/what-is-child-trauma/trauma-types/bullying|access-date=2020-10-26|website=The National Child Traumatic Stress Network}}</ref> === توندوتیژیی کۆمەڵگە === بە پێچەوانەی چەوساندنەوە کە ڕاستەوخۆیە، زەبری توندوتیژیی کۆمەڵگە زۆرجار بەھۆی شایەتحاڵبوون و بەرکەوتنە بە کردەوە توندوتیژەکانی وەک شەڕی باندەکان، تەقەکردن لە قوتابخانە، ئاژاوەگێڕی یان توندوتیژیی پۆلیس.<ref>{{Cite web| vauthors = Peterson S |date=2017-12-08|title=Community Violence|url=https://www.nctsn.org/what-is-child-trauma/trauma-types/community-violence|access-date=2020-10-26|website=The National Child Traumatic Stress Network}}</ref> ئەمەش پەیوەستە بە کێشەی خوێندن، بەکارھێنانی ماددە ھۆشبەرەکان و بیرکردنەوە لە خۆکوژی لەنێو مێرمنداڵاندا.<ref name=":9">{{cite journal | vauthors = Fowler PJ, Tompsett CJ, Braciszewski JM, Jacques-Tiura AJ, Baltes BB | title = Community violence: a meta-analysis on the effect of exposure and mental health outcomes of children and adolescents | url = https://archive.org/details/sim_development-and-psychopathology_2009-01_21_1/page/227 | journal = Development and Psychopathology | volume = 21 | issue = 1 | pages = 227–259 | date = 2009-01-01 | pmid = 19144232 | doi = 10.1017/S0954579409000145 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Busby DR, Lambert SF, Ialongo NS | title = Psychological symptoms linking exposure to community violence and academic functioning in African American adolescents | journal = Journal of Youth and Adolescence | volume = 42 | issue = 2 | pages = 250–262 | date = 2013-02-01 | pmid = 23277294 | pmc = 4865382 | doi = 10.1007/s10964-012-9895-z }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vermeiren R, Schwab-Stone M, Deboutte D, Leckman PE, Ruchkin V | title = Violence exposure and substance use in adolescents: findings from three countries | url = https://archive.org/details/sim_pediatrics_2003-03_111_3/page/535 | journal = Pediatrics | volume = 111 | issue = 3 | pages = 535–540 | date = 2003-03-01 | pmid = 12612233 | doi = 10.1542/peds.111.3.535 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Lambert SF, Copeland-Linder N, Ialongo NS | title = Longitudinal associations between community violence exposure and suicidality | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-adolescent-health_2008-10_43_4/page/n73 | journal = The Journal of Adolescent Health | volume = 43 | issue = 4 | pages = 380–386 | date = 2008-10-01 | pmid = 18809136 | pmc = 2605628 | doi = 10.1016/j.jadohealth.2008.02.015 }}</ref> === زەبری ئاڵۆز === {{سەرەکی|نەخۆشیی فشاری دوای زەبری ئاڵۆز}} زەبری ئاڵۆز لە ئەنجامی بەرکەوتن بە چەندین ڕووداوی زەبربەخشی دووبارەبووەوە دروست دەبێت کە دەبێتە ھۆی کێشەی مەعریفی (پچڕان لە واقیع)، سۆزداری، جەستەیی و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان.<ref>{{cite journal | vauthors = Courtois CA, Gold SN |title=The need for inclusion of psychological trauma in the professional curriculum: A call to action |journal=Psychological Trauma: Theory, Research, Practice, and Policy |date=2009-01-01 |volume=1 |issue=1 |pages=3–23 |doi=10.1037/a0015224 }}</ref> === کارەساتەکان === زەبرەکانی پەیوەست بە کارەسات لەدەستدانی کەسە نزیکەکان، بێماڵبوون و تێکچوونی ژێرخانی کۆمەڵگە دەگرنەوە، کە کاریگەریی درێژخایەنی لەسەر تەندروستیی دەروونیی منداڵان ھەیە.<ref>{{Cite web| vauthors = Peterson S |date=2018-01-25|title=Disasters|url=https://www.nctsn.org/what-is-child-trauma/trauma-types/disasters|access-date=2020-10-26|website=The National Child Traumatic Stress Network}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hansel TC, Osofsky HJ, Osofsky JD, Speier AH |title=Katrina inspired disaster screenings and services: School-based trauma interventions |journal=Traumatology |date=2019-06-01 |volume=25 |issue=2 |pages=133–141 |doi=10.1037/trm0000178 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Adebäck P, Schulman A, Nilsson D | title = Children exposed to a natural disaster: psychological consequences eight years after 2004 tsunami | journal = Nordic Journal of Psychiatry | volume = 72 | issue = 1 | pages = 75–81 | date = 2018-01-01 | pmid = 28990835 | doi = 10.1080/08039488.2017.1382569 }}</ref> === دەستدرێژیی سۆزداری === دەستدرێژیی سۆزداری بریتییە لە شێوازێکی بەردەوامی دەستکاریکردنی سۆزداری، قسەی بریندارکەر، گۆشەگیرکردن و سووکایەتیکردن کە کاریگەریی ڕاستەوخۆ لەسەر متمانەبەخۆبوون و بەھای تاک دادەنێت.<ref>{{Cite journal |date=1998-05-01 |title=The Impact of Childhood Emotional Abuse: An Extension of the Child Abuse and Trauma Scale |url=https://archive.org/details/sim_child-abuse-neglect_1998-05_22_5/page/393 |journal=Child Abuse & Neglect |volume=22 |issue=5 |pages=393–399 |doi=10.1016/S0145-2134(98)00007-6 |last1=Kent |first1=Angela |last2=Waller |first2=Glenn |pmid=9631251 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Thompson |first1=Anne E. |last2=Kaplan |first2=Carole A. |date=1996-02-01 |title=Childhood Emotional Abuse |url=https://archive.org/details/sim_bj-psych_1996-02_168_2/page/n30 |journal=British Journal of Psychiatry |volume=168 |issue=2 |pages=143–148 |doi=10.1192/bjp.168.2.143 |pmid=8837902 }}</ref> === توندوتیژیی نێوان ھاوبەشە نزیکەکان === شایەتحاڵبوونی توندوتیژی لەناو ماڵدا بەرامبەر بەخێوکەران کاریگەریی قورسی لەسەر گەشەی دەماری و دەروونیی منداڵ ھەیە، بەتایبەت بۆ منداڵانی تەمەن بچووکتر کە تەواو پشت بە بەخێوکەرەکانیان دەبەستن.<ref>{{cite journal | vauthors = Evans SE, Davies C, DiLillo D |title=Exposure to domestic violence: A meta-analysis of child and adolescent outcomes |journal=Aggression and Violent Behavior |date=2008-03-01 |volume=13 |issue=2 |pages=131–140 |doi=10.1016/j.avb.2008.02.005 }}</ref><ref>{{Citation|last1=Lambert|first1=Hilary K.|chapter=Childhood Trauma as a Public Health Issue|date=2017-01-01|title=Evidence-Based Treatments for Trauma Related Disorders in Children and Adolescents|pages=49–66|place=Cham|publisher=Springer International Publishing|last2=Meza|first2=Rosemary|last3=Martin|first3=Prerna|last4=Fearey|first4=Eliot|last5=McLaughlin|first5=Katie A.|doi=10.1007/978-3-319-46138-0_3|isbn=978-3-319-46136-6}}</ref> === زەبری پزیشکی === وەڵامدانەوەی دەروونی و جەستەیی منداڵ و خێزانەکەی بۆ ئازار، نەخۆشیی سەخت یان نەشتەرگەری و چارەسەرە ترسناکەکان دەگرێتەوە.<ref>{{cite journal | vauthors = Marsac ML, Kassam-Adams N, Delahanty DL, Widaman KF, Barakat LP | title = Posttraumatic stress following acute medical trauma in children: a proposed model of bio-psycho-social processes during the peri-trauma period | journal = Clinical Child and Family Psychology Review | volume = 17 | issue = 4 | pages = 399–411 | date = 2014-12-01 | pmid = 25217001 | pmc = 4319666 | doi = 10.1007/s10567-014-0174-2 }}</ref><ref name=Locatelli2020>{{cite journal | vauthors = Locatelli MG |title=Play therapy treatment of pediatric medical trauma: A retrospective case study of a preschool child |journal=International Journal of Play Therapy |date=2020-01-01 |volume=29 |issue=1 |pages=33–42 |doi=10.1037/pla0000109 }}</ref> === دەستدرێژیی جەستەیی === دەستدرێژیی جەستەیی بریتییە لە زیانگەیاندنی جەستەیی لە ڕێگەی لێدان، زللەلێدان یان سووتاندن، کە دەرئەنجامەکانی لە شکان و برینەوە دەست پێدەکات تا کێشەی مەعریفی، نەخۆشیی دەروونی، شەڕەنگێزی و خەمۆکیی درێژخایەن.<ref name="Kolko Child Physical Abuse">{{cite book | vauthors = Kolko DJ |chapter=Child Physical Abuse |pages=[https://archive.org/details/apsachandbookonc0002unse/page/21 21]–50 | veditors = Myers JE, Berliner L, Briere J, Hendrix CT, Reid T, Jenny C |title=The APSAC Handbook on Child Maltreatment | url = https://archive.org/details/apsachandbookonc0002unse |date=2001-01-01 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-0-7619-1991-9 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hoskote AU, Martin K, Hormbrey P, Burns EC |title=Fractures in infants: one in four is non-accidental |journal=Child Abuse Review |date=2003-11-01 |volume=12 |issue=6 |pages=384–391 |doi=10.1002/car.806 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Manly JT, Kim JE, Rogosch FA, Cicchetti D | title = Dimensions of child maltreatment and children's adjustment: contributions of developmental timing and subtype | url = https://archive.org/details/sim_development-and-psychopathology_fall-2001_13_4/page/759 | journal = Development and Psychopathology | volume = 13 | issue = 4 | pages = 759–782 | date = 2001-12-01 | pmid = 11771907 | doi = 10.1017/s0954579401004023 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Finzi R, Har-Even D, Shnit D, Weizman A |title=Psychosocial Characterization of Physically Abused Children from Low Socioeconomic Households in Comparison to Neglected and Nonmaltreated Children | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-child-and-family-studies_2002-12_11_4/page/441 |journal=Journal of Child and Family Studies |date=2002-12-01 |volume=11 |issue=4 |pages=441–453 |doi=10.1023/A:1020983308496 }}</ref> === زەبری پەنابەران === لە ئەنجامی جەنگ، چەوساندنەوە، ئاوارەبوون و سەختییەکانی نیشتەجێبوون لە وڵاتی نوێدا دروست دەبێت و دەبێتە ھۆی کێشەی ڕەفتاری و نەخۆشییەکانی دڵەڕاوکێ و PTSD.<ref>{{Cite web| vauthors = Peterson S |date=2018-01-25|title=Refugee Trauma|url=https://www.nctsn.org/what-is-child-trauma/trauma-types/refugee-trauma|access-date=2020-10-26|website=The National Child Traumatic Stress Network}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Betancourt TS, Newnham EA, Layne CM, Kim S, Steinberg AM, Ellis H, Birman D | title = Trauma history and psychopathology in war-affected refugee children referred for trauma-related mental health services in the United States | journal = Journal of Traumatic Stress | volume = 25 | issue = 6 | pages = 682–690 | date = 2012-12-01 | pmid = 23225034 | doi = 10.1002/jts.21749 }}</ref> === زەبری جیابوونەوە === تێکچوونی پەیوەندیی پەیوەستبوونە بەھۆی جیابوونەوەی درێژخایەن لە بەخێوکەر، کە دەتوانێت گەشەی دەماری پەکبخات و مەترسیی کێشەی دەروونی لە تەمەنی گەورەییدا دروست بکات.<ref>{{cite journal| vauthors = Ward MJ, Lee SS, Lipper EG |date=2000-11-01|title=Failure-to-thrive is associated with disorganized infant-mother attachment and unresolved maternal attachment | url = https://archive.org/details/sim_infant-mental-health-journal_november-december-2000_21_6/page/428 |journal=Infant Mental Health Journal |volume=21|issue=6|pages=428–442|doi=10.1002/1097-0355(200011/12)21:6<428::aid-imhj2>3.0.co;2-b }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Muñoz-Hoyos A, Augustin-Morales MC, Ruíz-Cosano C, Molina-Carballo A, Fernández-García JM, Galdó-Munoz G | title = Institutional childcare and the affective deficiency syndrome: consequences on growth, nutrition and development | journal = Early Human Development | volume = 65 | issue = Suppl | pages = S145–S152 | date = 2001-11-01 | pmid = 11755045 | doi = 10.1016/s0378-3782(01)00216-x }}</ref><ref name=":17">{{Cite journal |last1=Bryant |first1=R. A. |last2=Creamer |first2=M. |last3=O'Donnell |first3=M. |last4=Forbes |first4=D. |last5=Felmingham |first5=K. L. |last6=Silove |first6=D. |last7=Malhi |first7=G. |last8=Hoof |first8=M. van |last9=McFarlane |first9=A. C. |last10=Nickerson |first10=A. |date=2017-08-01 |title=Separation from parents during childhood trauma predicts adult attachment security and post-traumatic stress disorder |journal=Psychological Medicine |volume=47 |issue=11 |pages=2028–2035 |doi=10.1017/S0033291717000472 |pmid=28535839 }}</ref> === دەستدرێژیی سێکسی === {{سەرەکی|دەستدرێژی سێکسی بۆ سەر منداڵان}} === خەمی زەبربەخش === جیاوازە لە پرۆسەی ماتەمینیی ئاسایی، کە تێیدا منداڵەکە ناتوانێت لەگەڵ ژیانی ڕۆژانەدا ڕابێت کاتێک مردنی کەسە نزیکەکەی لە ئەنجامی نەخۆشییەکی لەناکاو یان کردەوەیەکی توندوتیژ بووبێت.<ref>{{Cite web| vauthors =Peterson S |date=2018-01-25|title=Traumatic Grief|url=https://www.nctsn.org/what-is-child-trauma/trauma-types/traumatic-grief|access-date=2020-10-26|website=The National Child Traumatic Stress Network}}</ref> == چارەسەر == کاریگەرییە تەندروستییەکانی زەبری منداڵی لە ڕێگەی چاودێری و چارەسەرەوە کەم دەکرێنەوە.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Wethington|first1=Holly R.|last2=Hahn|first2=Robert A.|last3=Fuqua-Whitley|first3=Dawna S.|last4=Sipe|first4=Theresa Ann|last5=Crosby|first5=Alex E.|last6=Johnson|first6=Robert L.|last7=Liberman|first7=Akiva M.|last8=Mościcki|first8=Eve|last9=Price|first9=LeShawndra N.|last10=Tuma|first10=Farris K.|last11=Kalra|first11=Geetika|date=2008-09-01|title=The Effectiveness of Interventions to Reduce Psychological Harm from Traumatic Events Among Children and Adolescents|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-preventive-medicine_2008-09_35_3/page/287|journal=American Journal of Preventive Medicine|volume=35|issue=3|pages=287–313|doi=10.1016/j.amepre.2008.06.024|pmid=18692745}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Ehring|first1=Thomas|last2=Welboren|first2=Renate|last3=Morina|first3=Nexhmedin|last4=Wicherts|first4=Jelte M.|last5=Freitag|first5=Janina|last6=Emmelkamp|first6=Paul M. G.|date=2014-12-01|title=Meta-analysis of psychological treatments for posttraumatic stress disorder in adult survivors of childhood abuse|url=https://archive.org/details/sim_clinical-psychology-review_2014-12_34_8/page/645|journal=Clinical Psychology Review|volume=34|issue=8|pages=645–657|doi=10.1016/j.cpr.2014.10.004|pmid=25455628}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal|last1=Coventry|first1=Peter A.|last2=Meader|first2=Nick|last3=Melton|first3=Hollie|last4=Temple|first4=Melanie|last5=Dale|first5=Holly|last6=Wright|first6=Kath|last7=Cloitre|first7=Marylène|last8=Karatzias|first8=Thanos|last9=Bisson|first9=Jonathan|last10=Roberts|first10=Neil P.|last11=Brown|first11=Jennifer V. E.|date=2020-08-01|title=Psychological and pharmacological interventions for posttraumatic stress disorder and comorbid mental health problems following complex traumatic events: Systematic review and component network meta-analysis|journal=PLOS Medicine|volume=17|issue=8|pages=e1003262|doi=10.1371/journal.pmed.1003262|pmc=7446790|pmid=32813696 }}</ref> چەندین جۆری چارەسەر بۆ زەبری منداڵی بوونیان ھەیە، لەوانە چارەسەرە دەروونی-کۆمەڵایەتییەکان و چارەسەرە دەرمانسازییەکان ([[دەرمانناسی]]).<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /> چارەسەرە دەروونی-کۆمەڵایەتییەکان دەکرێت ڕاستەوخۆ بۆ تاک بن وەک [[چارەسەری دەروونی]]، یان لە ئاستی قوتابخانە و کۆمەڵگەدا بن.<ref name=":1" /><ref name=":10">{{Cite journal |last1=Avery |first1=Julie C. |last2=Morris |first2=Heather |last3=Galvin |first3=Emma |last4=Misso |first4=Marie |last5=Savaglio |first5=Melissa |last6=Skouteris |first6=Helen |year=2021-09-01 |title=Systematic Review of School-Wide Trauma-Informed Approaches |journal=Journal of Child & Adolescent Trauma |volume=14 |issue=3 |pages=381–397 |doi=10.1007/s40653-020-00321-1 |pmc=8357891 |pmid=34471456}}</ref> توێژینەوەکان دەریانخستووە کە چارەسەری ڕەفتاری مەعریفیی تیشکۆخەرە سەر زەبر (TF-CBT) کاریگەرترین چارەسەرە بۆ چارەسەرکردنی زەبری منداڵی.<ref name=":3" /><ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Paintain E, Cassidy S | title = First-line therapy for post-traumatic stress disorder: A systematic review of cognitive behavioural therapy and psychodynamic approaches | journal = Counselling and Psychotherapy Research | volume = 18 | issue = 3 | pages = 237–250 | date = 2018-09-01 | pmid = 30147450 | pmc = 6099301 | doi = 10.1002/capr.12174 }}</ref> دەستێوەردانی پێشوەختە دەتوانێت بە شێوەیەکی بەرچاو کاریگەرییە نەرێنییەکان کەم بکاتەوە.<ref>{{cite journal | vauthors = McPherson L, Gatwiri K, Tucci J, Mitchell J, Macnamara N |title=A paradigm shift in responding to children who have experienced trauma: The Australian treatment and care for kids program |journal=Children and Youth Services Review |date=2018-11-01 |volume=94 |pages=525–534 |doi=10.1016/j.childyouth.2018.08.031 }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Oosterbaan|first1=Veerle|last2=Covers|first2=Milou L. V.|last3=Bicanic|first3=Iva A. E.|last4=Huntjens|first4=Rafaële J. C.|last5=de Jongh|first5=Ad|date=2019-10-31|title=Do early interventions prevent PTSD? A systematic review and meta-analysis of the safety and efficacy of early interventions after sexual assault|journal=European Journal of Psychotraumatology|volume=10|issue=1|pages=1682932|doi=10.1080/20008198.2019.1682932|pmc=6853210|pmid=31762949}}</ref> === چارەسەرە دەروونی-کۆمەڵایەتییەکان === ==== چارەسەری ڕەفتاری مەعریفی ==== چارەسەری ڕەفتاری مەعریفی (CBT) چارەسەری دەروونیی سەرەکییە بۆ PTSD.<ref name=":4" /> ئامانجی CBT یارمەتیدانی نەخۆشە بۆ گۆڕینی بیرکردنەوە و ھەڵوێستەکانی بۆ کۆنترۆڵکردنی باشتر بەسەر سۆزەکانیدا.<ref name=":5">{{Cite journal|last=Harris|first=Stephanie|date=2012-10-19|title=Cognitive Behavioural Therapy: Basics and Beyond|journal=Behavioural and Cognitive Psychotherapy|volume=41|issue=1|pages=124–125|doi=10.1017/s135246581200094x}}</ref> ھەروەھا داڕێژراوە بۆ پەرەپێدانی لێھاتووییەکانی نەخۆش لە بواری [[شیكارکردنی كێشە|شیکارکردنی کێشەدا]].<ref name=":5" /> ==== چارەسەری ڕەفتاری مەعریفیی تیشکۆخەرە سەر زەبر ==== چارەسەری ڕەفتاری مەعریفیی تیشکۆخەرە سەر زەبر (TF-CBT) لقێکە لە چارەسەری ڕەفتاری مەعریفی کە بە تایبەتی بۆ چارەسەرکردنی منداڵان و مێرمنداڵانی تووشبوو بە PTSD داڕێژراوە.<ref name=":11">{{Cite book| vauthors = Cohen JA, Mannarino AP, Deblinger E |title=Treating trauma and traumatic grief in children and adolescents| url = https://archive.org/details/treatingtraumatr0000cohe |publisher=Guilford Press|year=2006|isbn=978-1-4625-2840-0|location=New York}}</ref> ئەم چارەسەرە توانای مامەڵەکردن لەگەڵ نیشانەکانی زەبر بە منداڵ و دایکوباوک دەبەخشێت پێش ئەوەی منداڵەکە بە تەنیا و لە شوێنێکی ئارامدا زەبرەکە شی بکاتەوە.<ref>{{Cite journal|last1=Cohen|first1=Judith A.|last2=Mannarino|first2=Anthony P.|date=2015-07-01|title=Trauma-focused Cognitive Behavior Therapy for Traumatized Children and Families|journal=Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America|volume=24|issue=3|pages=557–570|doi=10.1016/j.chc.2015.02.005|pmc=4476061|pmid=26092739}}</ref> توێژینەوەکان دەریانخستووە ئەم چارەسەرە یەکێکە لە کاریگەرترین شێوازەکان بۆ کەمکردنەوەی دەرئەنجامە دەروونییەکانی زەبری منداڵی.<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /> ==== چارەسەری لەھۆشخستنەوە و دووبارە پرۆسەکردنەوە بە جووڵەی چاو ==== چارەسەری لەھۆشخستنەوە و دووبارە پرۆسەکردنەوە بە جووڵەی چاو (EMDR) تەکنیکێکە کە تێیدا چارەخواز یادی ڕووداوە ناخۆشەکە دەکاتەوە و لە ھەمان کاتدا ھاندانی دوولایەنەی وەک جووڵەی چاو یان لێدانی پەنجە بەکاردەھێنێت تا ھەستەکانی کۆنترۆڵ بکات.<ref name=":7">{{Cite journal| vauthors = Shapiro F |date=2007-01-01|title=EMDR, adaptive processing, and case conceptualization|journal=Journal of EMDR Practice and Research|volume=1|pages=68–87|doi=10.1891/1933-3196.1.2.68}}</ref> ئەم پرۆسەیە کاتێک تەواو دەبێت کە نەخۆشەکە بتوانێت بەبێ کاردانەوەی نەرێنی یادەوەرییەکە بگێڕێتەوە.<ref name=":7" /> ==== چارەسەری ڕەفتاریی دیالێکتیکی ==== چارەسەری ڕەفتاریی دیالێکتیکی (DBT) یارمەتیدەرە لە کەمکردنەوەی زیانگەیاندن بە خۆ و باشترکردنی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لە ڕێگەی کەمکردنەوەی تووڕەیی و بەکارھێنانی تەکنیکەکانی ھۆشیاری.<ref name=":12">{{Cite book| vauthors = Curtois C |title=Treating complex traumatic stress disorders: An evidence-based guide|publisher=Guildford Press|year=2009|isbn=978-1-4625-1339-0}}</ref> ==== پاڵەوانانی ژیانی ڕاستەقینە ==== چارەسەری پاڵەوانانی ژیانی ڕاستەقینە (RLH) دەستێوەردانێکی پەیوەستبوون-تەوەرە بۆ منداڵانی تووشبوو بە PTSDی ئاڵۆز، کە تیشک دەخاتە سەر ڕێکخستنی سۆز، پەیوەندیی دەروونیی پشتیوانیکەر، و تێکەڵکردنی چیرۆکی ژیان بۆ دروستکردنی لێھاتوویی و خۆڕاگری.<ref>{{Cite journal|last1=Kagan|first1=Richard|last2=Spinazzola|first2=Joseph|date=2013-10-01|title=Real Life Heroes in Residential Treatment: Implementation of an Integrated Model of Trauma and Resiliency-Focused Treatment for Children and Adolescents with Complex PTSD|journal=Journal of Family Violence|volume=28|issue=7|pages=705–715|doi=10.1007/s10896-013-9537-6}}</ref> ==== سیستمی کۆدکردنی پرۆسەی گێڕانەوە-سۆز ==== سیستمی کۆدکردنی پرۆسەی گێڕانەوە-سۆز (NEPCS) سیستمێکی کۆدکردنی ڕەفتارە کە بەستنەوەی نێوان گێڕانەوە و دەربڕینی سۆزداری لە پرۆسەی چاکبوونەوە لە زەبری ئاڵۆزدا بەکاردەھێنێت.<ref>{{cite journal|vauthors=Carpenter N, Angus L, Paivio S, Bryntwick E|date=2016-04-02|title=Narrative and emotion integration processes in emotion-focused therapy for complex trauma: an exploratory process-outcome analysis|journal=Person-Centered & Experiential Psychotherapies|volume=15|issue=2|pages=67–94|doi=10.1080/14779757.2015.1132756}}</ref> ==== چوارچێوەی پەیوەستبوون، خۆڕێکخستن و لێھاتوویی ==== چوارچێوەی پەیوەستبوون، خۆڕێکخستن و لێھاتوویی (ARC) دەستێوەردانێکی گونجاوە بۆ منداڵان و مێرمنداڵانی تووشبوو بە زەبری ئاڵۆز.<ref name=":13">{{Citation|last1=Blaustein|first1=Margaret E.|chapter=Attachment, Self-Regulation, and Competency (ARC)|date=2017-01-01|title=Evidence-Based Treatments for Trauma Related Disorders in Children and Adolescents|pages=299–319|place=Cham|publisher=Springer International Publishing|last2=Kinniburgh|first2=Kristine M.|doi=10.1007/978-3-319-46138-0_14|isbn=978-3-319-46136-6}}</ref> ئەم چوارچێوەیە لە ڕووی تیۆرییەوە لەسەر تیۆرییەکانی پەیوەستبوون و زەبر دامەزراوە و نیشانەکانی PTSD کەم دەکاتەوە.<ref name=":11" /><ref name=":13" /> ==== ڕێگاکانی سەر ئاستی قوتابخانە ==== دەستێوەردانەکانی سەر ئاستی قوتابخانە توانای ئەوەیان ھەیە کە نیشانەکانی زەبر کەم بکەنەوە و ھەڵسوکەوتی ئەرێنی لەنێو فێرخوازاندا بپارێزن و متمانەبەخۆبوون زیاد بکەن.<ref name=":10" /> === چارەسەرە دەرمانسازییەکان === زۆربەی ئەو توێژینەوانەی ھەڵسەنگاندن بۆ دەرمانەکان لە چارەسەری زەبری منداڵیدا دەکەن، بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر PTSD چڕدەبنەوە.<ref name=":1" /><ref name=":3" /> دەرمانەکانی وەک وەرگرەکانی وەرگرتنەوەی سیرۆتۆنینی ھەڵبژێردراو (SSRI) و دەرمانەکانی تری دژەخەمۆکی زۆرجار بەکاردێن، بەڵام چارەسەرە دەروونی-کۆمەڵایەتییەکان کاریگەرترن، و دەرمانەکان کاتێک زۆرترین کاریگەرییان دەبێت کە شانبەشانی چارەسەری وەک CBT بەکاربھێنرێن.<ref>{{Cite journal|last1=Hien|first1=D.A.|last2=Levin|first2=Frances R.|last3=Ruglass|first3=Lesia|last4=Lopez-Castro|first4=Teresa|date=2015-01-01|title=Enhancing the effects of cognitive behavioral therapy for PTSD and alcohol use disorders with antidepressant medication: A randomized clinical trial|journal=Drug and Alcohol Dependence|volume=146|pages=e142|doi=10.1016/j.drugalcdep.2014.09.303}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[فشاری سەرەتای منداڵی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:دەروونپزیشکیی منداڵ و مێرمنداڵ]] [[پۆل:جۆرەکانی زەبر]] [[پۆل:ئەزموونە نەرێنییەکانی منداڵی]] [[پۆل:تەندروستیی گەنجان]] t2o6zeb3kozqejgmiopf89tl0mkxxrs 0 303666 1686129 1679328 2026-10-12T20:28:39Z InternetArchiveBot 27288 Adding 1 book for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686129 wikitext text/x-wiki '''خۆڕاگریی دەروونی''' یان '''خۆڕاگریی ژیری'''، بریتییە لە توانای ڕووبەڕووبوونەوە و [[دەروونناسی|خۆگونجاندنی دەروونی]] و سۆزداری لە کاتی تەنگژە و قەیرانەکاندا، یان گەڕانەوەیەکی خێرا بۆ دۆخی ئاسایی پێش ڕوودانی قەیرانەکە.<ref name="deTerte2014">{{cite journal |last1=de Terte |first1=Ian |last2=Stephens |first2=Christine |title=Psychological resilience of workers in high-risk occupations |journal=Stress and Health |volume=30 |issue=5 |pages=353–355 |date=2014-12-01 |pmid=25476960 |doi=10.1002/smi.2627}}</ref><ref name="APA2020">{{Cite web |url=https://www.apa.org/topics/resilience |title=Building your resilience |date=2020-02-01 |website=American Psychological Association |access-date=2025-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330195723/https://www.apa.org/topics/resilience |archive-date=2020-03-30}}</ref> خۆڕاگری بە گشتی وەک پڕۆسەیەکی گەشەکردن دادەنرێت کە دەکرێت بە تێپەڕبوونی کات پەروەردە بکرێت، یان وەک سیفەتێکی تا ڕادەیەک جێگیری کەسایەتی سەیر دەکرێت.<ref name="Masten2001">{{cite journal |vauthors=Masten AS |date=2001-03-01 |title=Ordinary magic. Resilience processes in development |url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_2001-03_56_3/page/227 |journal=The American Psychologist |volume=56 |issue=3 |pages=227–238 |doi=10.1037/0003-066X.56.3.227 |pmid=11315249 |s2cid=19940228}}</ref> توێژەران کۆمەڵێک ھۆکاری ناوەکییان دەستنیشان کردووە کە کاریگەرییان لەسەر خۆڕاگری ھەیە، لەوانە: ڕێزگرتن لە خود، خۆڕێکخستن، گەشبینی، و زیرەکیی سۆزداری، لە پاڵ ھۆکارە دەرەکییەکانی وەک پاڵپشتیی کۆمەڵایەتی لەلایەن [[خێزان]]، ھاوڕێیان و کۆمەڵگەوە.<ref name="Southwick2014">{{Cite journal |last1=Southwick |first1=Steven M. |last2=Bonanno |first2=George A. |last3=Masten |first3=Ann S. |last4=Panter-Brick |first4=Catherine |last5=Yehuda |first5=Rachel |date=2014-10-01 |title=Resilience definitions, theory, and challenges: interdisciplinary perspectives |journal=European Journal of Psychotraumatology |volume=5 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.3402/ejpt.v5.25338 |pmid=25317257 |pmc=4185134}}</ref> ئەم زاراوەیە لە ساڵانی حەفتا و ھەشتاکانی سەدەی بیستەم لەلایەن دەروونناس ئێمی وێرنەرەوە برەوی پێدرا، کاتێک توێژینەوەیەکی درێژخایەنی ٤٠ ساڵەی لەسەر ئەو منداڵانە ئەنجامدا کە لە ژینگەیەکی ئابووری و کۆمەڵایەتیی نزمدا لە ناوچەی کاوای لە [[ھاوایی]] گەورە ببوون.<ref name="w1989">{{cite book |title=Vulnerable but invincible: a longitudinal study of resilient children and youth |url=https://archive.org/details/vulnerablebutinv00emmy |last1=Werner |first1=Emmy E |last2=Smith |first2=Ruth S |date=1989-01-01 |publisher=McGraw-Hill |isbn=0-07-069445-1 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/vulnerablebutinv00emmy/page/15 15]–30}}</ref> وێرنەر بۆی دەرکەوت کە نزیکەی سێیەکی ئەو منداڵانەی لە ژێر مەترسیدا بوون، سەرباری بارودۆخی سەخت، گەشەیان کرد و بوون بە کەسانی پێگەیشتووی سەرکەوتوو، ئەمەش بۆ ھۆکارە پارێزەرەکانی نێو کەسایەتی، خێزان و کۆمەڵگەکانیان دەگەڕایەوە.<ref name="w1989" /> توێژینەوە بایۆلۆجییەکان پەیوەندیی خۆڕاگرییان بە کۆئەندامی [[پەیەگوێزەرەوە]]کانەوە بەستووەتەوە، بەتایبەت ئەو سیستمانەی پەیوەندییان بە [[دۆپامین]] و ئۆپیۆیدە سروشتییەکانەوە ھەیە، ھەروەھا دەستکارییە ئێپیجینێتیکییەکان و پێکھاتەکانی مێشک وەک توێکڵی پێشەوەی مێشک و ھێپۆکەمپەس.<ref name="auto2">{{cite journal |vauthors=Dudek KA, Kaufmann FN, Lavoie O, Menard C |date=2021-01-01 |title=Central and peripheral stress-induced epigenetic mechanisms of resilience |journal=Current Opinion in Psychiatry |volume=34 |issue=1 |pages=1–9 |doi=10.1097/YCO.0000000000000664 |pmid=33141775 |s2cid=226249341}}</ref><ref name="auto4">{{cite journal |vauthors=Cabib S, Puglisi-Allegra S |date=2012-01-01 |title=The mesoaccumbens dopamine in coping with stress |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=36 |issue=1 |pages=79–89 |doi=10.1016/j.neubiorev.2011.04.012 |pmid=21565217 |s2cid=1614115}}</ref> ھەستە ئەرێنییەکان ڕۆڵێکی گرنگ لە خۆڕاگریدا دەگێڕن و یارمەتیی تاک دەدەن لە [[فشاری دەروونی]] چاک ببێتەوە و سەرچاوە کۆمەڵایەتییە بەردەوامەکان بنیات بنێت.<ref name="tugade">{{cite journal |vauthors=Tugade MM, Fredrickson BL |title=Resilient individuals use positive emotions to bounce back from negative emotional experiences |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_2004-02_86_2/page/320 |journal=Journal of Personality and Social Psychology |volume=86 |issue=2 |pages=320–333 |date=2004-02-01 |pmid=14769087 |pmc=3132556 |doi=10.1037/0022-3514.86.2.320}}</ref> مرۆڤ دەتوانێت لە ڕێگەی تەکنیکەکانی چارەسەری زانینیی ڕەفتاری (CBT)، ڕاھێنانەکانی ھۆشیاریی تەواو (Mindfulness)، پاڵپشتیی کۆمەڵایەتی و دەستێوەردانە دەروونییەکانەوە خۆڕاگریی خۆی بەھێز بکات.<ref>{{Cite journal |last1=Smith |first1=Jasset C. |last2=Hyman |first2=Scott M. |last3=Andres-Hyman |first3=Raquel C. |last4=Ruiz |first4=Jessica J. |last5=Davidson |first5=Larry |date=2016-10-01 |title=Applying recovery principles to the treatment of trauma |journal=Professional Psychology: Research and Practice |volume=47 |issue=5 |pages=347–355 |doi=10.1037/pro0000105}}</ref><ref name="pmid19968381">{{cite journal |vauthors=Brunwasser SM, Gillham JE, Kim ES |date=2009-12-01 |title=A meta-analytic review of the Penn Resiliency Program's effect on depressive symptoms |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-consulting-and-clinical-psychology_2009-12_77_6/page/1042 |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |volume=77 |issue=6 |pages=1042–1054 |doi=10.1037/a0017671 |pmc=4667774 |pmid=19968381}}</ref> خۆڕاگری لە چوارچێوەی جۆراوجۆردا لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە، لەوانە سەختییەکانی سەردەمی منداڵی، [[کارەساتی سروشتی]]، لەدەستدانی ئازیزان، فشاری ژینگەی کار، و خزمەتی سەربازی.<ref name="Hartmann_2019">{{Cite journal |vauthors=Hartmann S, Weiss M, Newman A, Hoegl M |date=2019-02-27 |title=Resilience in the Workplace: A Multilevel Review and Synthesis |journal=Applied Psychology |volume=69 |issue=3 |pages=913–959 |doi=10.1111/apps.12191 |s2cid=151262829}}</ref><ref name="Bonanno">{{cite journal |vauthors=Bonanno GA, Galea S, Bucciarelli A, Vlahov D |date=2007-10-01 |title=What predicts psychological resilience after disaster? The role of demographics, resources, and life stress |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-consulting-and-clinical-psychology_2007-10_75_5/page/671 |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |volume=75 |issue=5 |pages=671–682 |doi=10.1037/0022-006X.75.5.671 |pmid=17907849}}</ref> توێژینەوەکان دەریدەخەن کە فاکتەرە کلتوورییەکان کاریگەرییان لەسەر چۆنیەتیی دەرکەوتنی خۆڕاگری ھەیە؛ کۆمەڵگە [[تاکەکەسێتی|تاکگەرایی]] و کۆمەڵگەراییەکان شێوازی جیاواز لە ڕووبەڕووبوونەوە و چاکبوونەوە پێشان دەدەن.<ref name="GonPad97">{{cite journal |vauthors=Gonzalez R, Padilla A |date=1997-08-01 |title=The Academic Resilience of Mexican–American High School Students |url=https://archive.org/details/sim_hispanic-journal-of-behavioral-sciences_1997-08_19_3/page/301 |journal=Hispanic Journal of Behavioral Sciences |volume=19 |issue=3 |pages=301–317 |doi=10.1177/07399863970193004 |s2cid=143642546}}</ref> لە کاتێکدا خۆڕاگری بە شتێکی بەسوود دادەنرێت، ھەندێک لە توێژەران ڕەخنەیان لەم چەمکە گرتووە لەبەر ئەوەی ڕەنگە بەرپرسیارێتیی چاکبوونەوە لە قەیرانەکان لەسەر شانی دامەزراوەکانەوە بخاتە سەر شانی تاکەکان.<ref name="auto3">{{cite book |last1=Evans |first1=Brad |last2=Reid |first2=Julian |title=Resilient Life: The Art of Living Dangerously |date=2014-01-01 |publisher=Polity Press |location=Malden, Mass. |isbn=978-0-7456-7152-9 |pages=11–12}}</ref> == کورتەباسی گشتی == کەسێکی خۆڕاگر «پڕۆسە دەروونییەکان و ڕەفتارەکانی بۆ پەرەپێدانی سەرمایەی کەسی و پاراستنی خۆی لە کاریگەرییە نەرێنییەکانی فاکتەرە سترێسبەخشەکان» بەکاردەھێنێت.<ref>{{Cite journal |vauthors=Robertson IT, Cooper CL, Sarkar M, Curran T |date=2015-04-25 |title=Resilience training in the workplace from 2003 to 2014: A systematic review |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-occupational-and-organizational-psychology_2015-09_88_3/page/533 |journal=Journal of Occupational and Organizational Psychology |volume=88 |issue=3 |pages=533–562 |doi=10.1111/joop.12120}}</ref> خۆڕاگریی دەروونی بریتییە لە گونجاندن لە سیفەت و ئەزموونە دەروونییەکانی کەسێکدا کە ڕێگەی پێدەدات لە کاتی تەنگژە و ئاڵۆزییەکاندا دۆخی دەروونیی تەندروستی خۆی بپارێزێت یان بەدەستی بھێنێتەوە، بەبێ ئەوەی تووشی لێکەوتەی نەرێنیی درێژخایەن بێت.<ref>{{Cite journal |last1=Herrman |first1=Helen |last2=Stewart |first2=Donna E |last3=Diaz-Granados |first3=Natalia |last4=Berger |first4=Elena L |last5=Jackson |first5=Beth |last6=Yuen |first6=Tracy |date=2011-05-01 |title=What is Resilience? |journal=The Canadian Journal of Psychiatry |volume=56 |issue=5 |pages=258–265 |doi=10.1177/070674371105600504 |pmid=21586191 |s2cid=62773368}}</ref> پێوانەکردن و تاقیکردنەوەی ئەم چەمکە دەروونییە کارێکی ئاسان نییە، چونکە خۆڕاگری بە چەندین شێواز لێکدەدرێتەوە. زۆربەی قوتابخانە دەروونییەکان (بایۆپزیشکی، زانینی-ڕەفتاری، کۆمەڵایەتی-کلتووری) تێڕوانینی تایبەتی خۆیان ھەیە بۆ ئەوەی کە خۆڕاگری چییە، لە کوێوە سەرچاوە دەگرێت، و چۆن پەرەی پێدەدرێت. پێناسەی زۆر بۆ خۆڕاگریی دەروونی ھەن کە زۆربەیان لە دەوری دوو چەمکی سەرەکی کۆدەبنەوە: «سەختی و ناڕەحەتی» و «خۆگونجاندنی ئەرێنی».<ref name="Fletcher_2013">{{Cite journal |vauthors=Fletcher D, Sarkar M |date=2013-01-01 |title=Psychological Resilience |journal=European Psychologist |volume=18 |issue=1 |pages=12–23 |doi=10.1027/1016-9040/a000124}}</ref> ھەستە ئەرێنییەکان، پاڵپشتیی کۆمەڵایەتی و پشوودرێژی و پتەویی دەروونی کاریگەرییان لەسەر بەھێزبوونی خۆڕاگری ھەیە.<ref name="tugade"/><ref>{{cite journal |last1=Pahwa |first1=Sumit |last2=Khan |first2=Nusrat |title=Factors Affecting Emotional Resilience in Adults |journal=Management and Labour Studies |date=2022-05-01 |volume=47 |issue=2 |pages=216–232 |doi=10.1177/0258042X211072935}}</ref> کەسی خۆڕاگر دەتوانێت بەرگری لەو بارودۆخە نالەبارە دەروونییانە بکات کە زۆرجار بەھۆی بارودۆخی سەختی ژیانەوە دروست دەبن. ئەمە جیاوازە لە چاکبوونەوەی دەروونی، کە پەیوەستە بە گەڕانەوە بۆ ئەو دۆخە دەروونییەی پێش ئەزموونێکی سەخت یان لەدەستدانێک ھەبووە.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Bonanno |first=George A. |date=2004-01-01 |title=Loss, Trauma, and Human Resilience: Have We Underestimated the Human Capacity to Thrive After Extremely Aversive Events? |url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_2004-01_59_1/page/n19 |journal=American Psychologist |volume=59 |issue=1 |pages=20–28 |doi=10.1037/0003-066x.59.1.20 |pmid=14736317 |s2cid=6296189}}</ref> خۆڕاگری بریتییە لە «خۆگونجاندنێکی ئەرێنی» لە دوای دۆخێکی پڕ لە فشار یان سەختی.<ref name="Hopf S.M 2010">{{cite journal |vauthors=Hopf SM |title=Risk and Resilience in Children Coping with Parental Divorce |journal=Dartmouth Undergraduate Journal of Science |date=2010-05-01 |volume=12 |pages=15–24}}</ref> کاتێک مرۆڤ بەردەوام ڕووبەڕووی [[سترێسی دەروونی]]ی ڕۆژانە دەبێتەوە، ھاوسەنگیی ناوەکی و دەرەکیی تێکدەچێت، ئەمەش ھاوکات دەبێتە ئاستەنگ و دەرفەتیش. فاکتەرە سترێسبەخشەکانی ژیانی ڕۆژانە دەکرێت کاریگەریی ئەرێنییان ھەبێت لە پێگەیاندنی خۆڕاگریداد. ھەندێک لە دەروونناسان پێیان وایە کە خودی فشار نییە کە خۆڕاگری دروست دەکات، بەڵکوو تێگەیشتنی کەسەکە بۆ فشارەکە و ئاستی کۆنترۆڵی خۆی بەسەر دۆخەکەدا دەور دەگێڕێت.<ref>{{Cite book |last=McGonigal |first=Kelly |title=The Upside of Stress: Why Stress Is Good for You, and How to Get Good at It |url=https://archive.org/details/upsideofstresswh0000kell |date=2016-05-10 |publisher=Penguin |isbn=978-1-101-98293-8 |pages=[https://archive.org/details/upsideofstresswh0000kell/page/10 10]–12}}</ref> == پڕۆسە == خۆڕاگریی دەروونی بە شێوەیەکی گشتی وەک پڕۆسەیەک سەیر دەکرێت، نەک سیفەتێکی نەگۆڕ. زۆربەی توێژینەوەکان دەریدەخەن کە خۆڕاگری دەرەنجامی کارلێکی نێوان مرۆڤ و ژینگەکەیەتی، کە تێیدا تاک بەشداری لەو پڕۆسانەدا دەکات کە یان باشبژێوی پەرەپێدەدەن یان لە مەترسییەکان دەیپارێزن.<ref name="Zautra, A.J. 2010 pp. 3-34">{{cite book |vauthors=Zautra AJ, Hall JS, Murray KE |date=2010-01-01 |chapter=Resilience: A new definition of health for people and communities |pages=[https://archive.org/details/handbookofadultr0000unse_i8l6/page/3 3]–34 |veditors=Reich JW, Zautra AP, Hall JS |title=Handbook of adult resilience |url=https://archive.org/details/handbookofadultr0000unse_i8l6 |location=New York |publisher=Guilford |isbn=978-1-4625-0647-7}}</ref> کاتێک مرۆڤ ڕووبەڕووی بارودۆخێکی سەخت دەبێتەوە، سێ ڕێگە لە پێشیدایە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ دۆخەکەدا:<ref>{{Cite journal |last1=Aldao |first1=Amelia |last2=Nolen-Hoeksema |first2=Susan |last3=Schweizer |first3=Susanne |date=2010-03-01 |title=Emotion-regulation strategies across psychopathology: A meta-analytic review |url=https://archive.org/details/sim_clinical-psychology-review_2010-03_30_2/page/217 |journal=Clinical Psychology Review |volume=30 |issue=2 |pages=217–237 |doi=10.1016/j.cpr.2009.11.004 |pmid=20015584}}</ref> # بە تووڕەیی یان دەستدرێژیکاری وەڵام بداتەوە. # تووشی داڕمان ببێت و لە کار بکەوێت. # ھەست بە سۆزەکان بکات سەبارەت بە بارودۆخەکە و بە شێوەیەکی گونجاو مامەڵەیان لەگەڵدا بکات. خۆڕاگری لە ڕێگەی بژاردەی سێیەمەوە گەشە دەکات؛ ئەو کەسانەی ئەم شێوازە دەگرنەبەر، نەریتە کۆنەکانیان دەگۆڕن بۆ ئەوەی خۆیان لەگەڵ دۆخە نەخوازراوەکاندا بگونجێنن و بەمەش ئاستی باشبژێویی خۆیان بەرز دەکەنەوە. بە پێچەوانەوە، ڕێگەی یەکەم و دووەم مرۆڤ بەرەو عەقڵیەتی قوربانی دەبەن، کە تێیدا لۆمەی کەسانی تر دەکەن و تەنانەت دوای تێپەڕبوونی تەنگژەکەش ڕێگەکانی خۆگونجاندن ڕەتدەکەنەوە. ئەم جۆرە کەسانە پەنا بۆ ھەستە نەرێنییەکانی وەک ترس، تووڕەیی، دڵەڕاوکێ، بێدەسەڵاتی و بێھیوایی دەبەن، کە توانای چارەسەرکردنی کێشەکان لاواز دەکات و خۆڕاگری دادەبەزێنێت.<ref>{{cite journal |last1=Luthar |first1=Suniya S. |last2=Cicchetti |first2=Dante |date=2000-12-01 |title=The construct of resilience: implications for interventions and social policies |url=https://archive.org/details/sim_development-and-psychopathology_fall-2000_12_4/page/857 |journal=Development and Psychopathology |volume=12 |issue=4 |pages=857–885 |doi=10.1017/s0954579400004156 |pmid=11202047 |pmc=1903337}}</ref> کەسانی خۆڕاگر ھەوڵی دۆزینەوەی چارەسەر دەدەن و ژینگە پارێزەرەکانی وەک خێزانی باش، قوتابخانە، و کۆمەڵگە پشتیوانییان دەکەن.<ref>{{Cite journal |last=Morrow |first=Betty Hearn |date=2008-01-01 |title=Community resilience: A social justice perspective |journal=CARRI Research Report |volume=1 |pages=1–18}}</ref> == مۆدێلە بایۆلۆجییەکان == لە ڕوانگەیەکی زانستییەوە، خۆڕاگری پەیوەندییەکی ئاڵۆزی لەگەڵ میکانیزمە بایۆلۆجییەکان و بۆماوەیی ھەیە:<ref name="auto">{{Cite journal |vauthors=Gavidia-Payne S, Denny B, Davis K, Francis A, Jackson M |date=2015-11-01 |title=Parental resilience: A neglected construct in resilience research |journal=Clinical Psychologist |volume=19 |issue=3 |pages=111–121 |doi=10.1111/cp.12053}}</ref> سێ پایەی سەرەکی بۆ خۆڕاگری—متمانە بەخۆبوون، ڕێزگرتن لە خود و [[خۆوافامکردن]]—ھەریەکەیان ڕەگیان لە کۆئەندامێکی دەماریی جیاوازدایە: بە ڕیزبەندی لە کۆئەندامی دەماریی جەستەیی، [[کۆئەندامی پەیی خۆیی]]، و [[کۆئەندامی دەماریی ناوەندی]].<ref>{{cite book |title=The Resiliency Advantage |url=https://archive.org/details/resiliencyadvant0000sieb |vauthors=Siebert A |date=2005-01-01 |publisher=Berrett-Koehler Publishers |isbn=978-1-57675-329-3 |pages=[https://archive.org/details/resiliencyadvant0000sieb/page/74 74]–78}}</ref> توێژینەوەکان دەریدەخەن کە خۆڕاگری لەژێر کاریگەریی دەستکارییە ئێپیجینێتیکییەکان دایە. زیادبوونی میسایلیشنی دی ئێن ئەی (DNA methylation) لە فاکتەری گەشەی دەماریی GDNF لە ھەندێک ناوچەی مێشکدا، خۆڕاگری لە بەرامبەر فشاردا بەرز دەکاتەوە، بە ھەمان شێوە گونجاندنە گەردیلەییەکانی بەربەستی خوێن-مێشکیش دەوریان ھەیە.<ref name="auto2"/> ڕووت فێڵدمان (٢٠٢٠) چوارچێوەیەکی بایۆلۆجیی گشتگیری پێشنیار کردووە و دەڵێت ناکرێت خۆڕاگری تەنھا لە ڕێگەی گەیەنەرە دەمارییەکان یان ناوچە دابڕاوەکانی مێشکەوە تێبگەین. بەڵکوو خۆڕاگری لە کارلێکی سێ سیستمی بایۆلۆجیی پێکەوەبەستراوەوە سەرھەڵدەدات: # سیستمی ئۆکسیتۆسین (Oxytocin): کە بە شێوەیەکی سەرەکی توانای مێشک بۆ خۆڕێکخستنەوە لە وەڵامی ئەزموونە ژینگەییەکاندا ئاسان دەکات و ترسی دەروونی کەمدەکاتەوە. # مێشکی پەیوەستکەر (Affiliative Brain): تۆڕێک لە پێکھاتە دەمارییەکان کە ڕێگە بە مرۆڤ دەدات پەیوەندیی نزیک دروست بکات و سۆز و ھاوسۆزی بەڕێوەبەرێت. # ھاوکاتبوونی بایۆڕەفتاری (Biobehavioral Synchrony): ھەماھەنگیی دینامیکی نێوان کاردانەوە فیزیۆلۆجی و ڕەفتارییەکان لەگەڵ دەوروبەر، وەک ھاوسەنگبوونی لێدانی دڵ و سەیرکردنی چاوەکان لە نێوان دایک و کۆرپەدا.<ref name="auto1">{{Cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/wps.20729 |title=What is resilience: an affiliative neuroscience approach |first=Ruth |last=Feldman |date=2020-07-31 |journal=World Psychiatry |volume=19 |issue=2 |pages=132–150 |doi=10.1002/wps.20729 |pmid=32394561 |pmc=7215067}}</ref> دوو گەیەنەری دەماریی سەرەکی کە بەرپرسن لە کەمکردنەوەی فشاری دەروونی لە مێشکدا بریتین لە [[دۆپامین]] و ئۆپیۆیدە سروشتییەکان.<ref name="auto4"/> پەیوەندیی نێوان پاڵپشتیی کۆمەڵایەتی و خۆڕاگری بەرامبەر فشار لە ڕێگەی کاریگەریی سیستمی ئۆکسیتۆسین لەسەر تەوەری ھایپۆتالامۆس-پیتویتەری-ئەدرینال (HPA axis) ناوەندگری دەکرێت.<ref>{{cite journal |vauthors=Ozbay F, Fitterling H, Charney D, Southwick S |date=2008-08-01 |title=Social support and resilience to stress across the life span: a neurobiologic framework |journal=Current Psychiatry Reports |volume=10 |issue=4 |pages=304–310 |doi=10.1007/s11920-008-0049-7 |pmid=18627668 |s2cid=34039857}}</ref> == مۆدێلە وەرزشییەکان == لە بواری وەرزشدا، خۆڕاگری تەنھا وەک سیفەتێکی زاتی سەیر ناکرێت، بەڵکوو وەک پڕۆسەیەکی دینامیک دەبینرێت کە لە ڕێگەی مەشق، پاڵنەر و ژینگەوە شێوە دەگرێت. مۆدێلە دەروونییە وەرزشییەکان جیاوازی دەکەن لە نێوان «خۆڕاگری وەک سیفەت» (کە مەیلی بەردەوامییە لەسەر کۆڵنەدان) و «خۆڕاگری وەک پڕۆسە» (کە بریتییە لەو لێھاتووییەی ڕێگە بە وەڵامدانەوەی گونجاو لە بەرامبەر سەختییەکاندا دەدات بە تێپەڕبوونی کات). ئەم مۆدێلانە ڕاستەوخۆ پەیوەستن بە باشترکردنی ئەنجامەکانی وەرزشوان و چاکبوونەوە لە شکست و فشارە پێشبڕکێییەکان.<ref>{{cite journal |last=Kobasa |first=S. C. |year=1979 |title=Stressful life events, personality and health: An inquiry into hardiness |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1979-01_37_1/page/1 |journal=Journal of Personality and Social Psychology |volume=37 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1037/0022-3514.37.1.1}}</ref> == مێژوو == یەکەم توێژینەوە لەسەر خۆڕاگری لە ساڵی ١٩٧٣ بڵاوکرایەوە کە تێیدا پەتاوانی (ئیپیدیمیۆلۆجی) بەکارھێنرا بۆ دۆزینەوەی مەترسییەکان و ئەو ھۆکارە پارێزەرانەی کە ئەمڕۆ پێناسەی خۆڕاگری دەکەن.<ref>{{cite book |vauthors=Garmezy N |year=1973 |chapter=Competence and adaptation in adult schizophrenic patients and children at risk |pages=[https://archive.org/details/schizophreniafir0000dean/page/163 163]–204 |veditors=Dean SR |title=Schizophrenia: The first ten Dean Award Lectures |url=https://archive.org/details/schizophreniafir0000dean |location=N.Y. |publisher=MSS Information Corp.}}</ref> ساڵێک دواتر، ھەمان گرووپی توێژەران ئامرازیان دروست کرد بۆ لێکۆڵینەوە لەو سیستمانەی کە پاڵپشتی لە گەشەی خۆڕاگری دەکەن.<ref>{{cite journal |vauthors=Garmezy N, Streitman S |year=1974 |title=Children at risk: the search for the antecedents of schizophrenia. Part I. Conceptual models and research methods |journal=Schizophrenia Bulletin |volume=1 |issue=8 |pages=14–90 |doi=10.1093/schbul/1.8.14 |pmid=4619494}}</ref> ئێمی وێرنەر یەکێک بوو لەو زانایانەی زاراوەی «خۆڕاگری»ی بەکارھێنا لە توێژینەوەکەیدا لەسەر منداڵانی کاوای لە [[ھاوایی]]. زۆربەی ئەو منداڵانە لەگەڵ دایک و باوکێکی ئاڵوودەی کحول یان نەخۆشی دەروونی گەورە بووبوون. وێرنەر تێبینی کرد کە دوو لەسەر سێی ئەو منداڵانە لە تەمەنی ھەرزەکاریدا ڕەفتاری زیانبەخشیان لێکەوتەوە، وەک بێکاریی درێژخایەن و بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەر؛ بەڵام یەک لەسەر سێیان توانییان بەسەر ئەم ئاستەنگانەدا سەربکەون و ببنە کەسانی سەرکەوتوو، وێرنەر ئەم گرووپەی بە «خۆڕاگر» ناوبرد.<ref name="w1989"/> لە ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی بیستەمدا، خۆڕاگری وەک بابەتێکی گرنگ لە توێژینەوەی ئەو منداڵانەدا دەرکەوت کە دایکیان تووشی نەخۆشیی [[شیزۆفرێنیا]] بووبوون.<ref>{{cite journal |vauthors=Masten AS, Best KM, Garmezy N |year=1990 |title=Resilience and development: Contributions from the study of children who overcome adversity |url=https://archive.org/details/sim_development-and-psychopathology_1990_2_4/page/425 |journal=Development and Psychopathology |volume=2 |issue=4 |pages=425–444 |doi=10.1017/S0954579400005812 |s2cid=145342630}}</ref> توێژینەوەکان دەریانخست کە سەرباری نەبوونی چاودێرییەکی گونجاو لەلایەن دایک و باوکی نەخۆشەوە، بەشێک لە منداڵەکان توانیویانە لە ڕووی خوێندن و گەشەی کەسییەوە سەرکەوتنی گەورە بەدەستبھێنن.<ref name="Luthar_1999">{{cite book |title=Poverty and children's adjustment |url=https://archive.org/details/povertychildrens0000luth |vauthors=Luthar SS |year=1999 |publisher=Sage |isbn=978-0-7619-0518-9 |location=Newbury Park, Calif. |pages=[https://archive.org/details/povertychildrens0000luth/page/40 40]–65}}</ref> == خۆڕاگری وەک سیفەت == سیفەت و باری دەروونیی زاتی فاکتەرێکی سەرەکییە لە خۆڕاگریداد. سیفەتی خۆڕاگری پەیوەندییەکی پێچەوانەی لەگەڵ نەخۆشەدەروونی (Neuroticism) و ھەستە نەرێنییەکاندا ھەیە، کە بریتییە لە مەیلی بینینی جیھان وەک شوێنێکی مەترسیدار و پڕ لە ناڕەحەتی. لە بەرامبەردا، خۆڕاگری پەیوەندییەکی ئەرێنیی بە کراوەیی بەرامبەر ئەزموونە نوێیەکان و ھەستە ئەرێنییەکانەوە ھەیە، کە دەبنە ھۆی ڕووبەڕووبوونەوەی کێشەکان بە متمانە و پاراستنی [[ئۆتۆنۆمی|سەربەخۆیی کەسی]].<ref name="tugade"/> خۆڕاگری وەک سیفەت بە دوو ڕێگە دەپێورێت: «پێوانەکردنی ڕاستەوخۆ» لە ڕێگەی پێوەرەکانی خۆڕاگری، و «پێوانەکردنی بە وەکالەت» کە تێیدا چەمکە دەروونییە ھاوشێوەکان بۆ شیکردنەوەی ئەنجامە خۆڕاگرەکان بەکاردەھێنرێن.<ref name="Maltby_2015">{{cite journal |vauthors=Maltby J, Day L, Hall S |title=Refining Trait Resilience: Identifying Engineering, Ecological, and Adaptive Facets from Extant Measures of Resilience |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=7 |pages=e0131826 |date=2015-07-01 |pmid=26132197 |pmc=4488934 |doi=10.1371/journal.pone.0131826}}</ref> == پەرەپێدان و پاراستنی خۆڕاگری == فلێچەر و سەرکار پێنج فاکتەری سەرەکییان دۆزیوەتەوە کە خۆڕاگریی مرۆڤ پەرەپێدەدەن و دەپارێزن:<ref name="Fletcher_2013"/> # توانای داڕشتنی پلانی واقیعی و ھەنگاونان بۆ جێبەجێکردنیان. # متمانە بە تواناکان و خاڵە بەھێزەکانی خۆ. # لێھاتوویی لە پەیوەندیکردن و چارەسەرکردنی کێشەکان. # توانای بەڕێوەبردنی ھەڵچوون و ھەستە توندەکان. # ھەبوونی ڕێزگرتن لە خودی باش. بەرکەوتن لەگەڵ سروشت و ھەبوونی پەیوەندی لەگەڵ ژینگەدا وەک ڕێگەیەکی کاریگەر بۆ بەرزکردنەوەی خۆڕاگری لە بەرامبەر فاکتەرە سترێسبەخشەکاندا دەرکەوتووە، کە لە ڕێگەی چەمکی «تیۆریی خۆڕاگریی بایۆدەروونی-کۆمەڵایەتیی پشتبەستوو بە سروشت» (NBRT) شیکراوەتەوە.<ref>{{Cite journal |vauthors=White MP, Egger JAM, Amato G, Astell-Burt T |journal=Archives of Public Health |title=Testing nature-based biopsychosocial resilience theory: a research programme protocol |volume=84 |issue=1 |pages=90–105 |date=2026-04-24 |doi=10.1186/s13690-026-01903-5 |pmid=42032758 |pmc=13107860}}</ref> [[کۆمەڵەی دەروونیی ئەمریکی]] چەندین ڕێنمایی بۆ بنیاتنانی خۆڕاگری پێشنیار دەکات:<ref name="apa.org">{{cite web |title=Building your resilience |date=2020-02-01 |url=https://www.apa.org/topics/resilience/building-your-resilience |website=American Psychological Association |access-date=2025-09-05}}</ref> * گرنگیدان بە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان. * بەشداریکردن لە گرووپە کۆمەڵایەتییەکاندا. * چاودێریکردن و پاراستنی جەستە. * ئەنجامدانی ڕاھێنانەکانی ھۆشیاریی تەواو (Mindfulness). * دوورکەوتنەوە لە ڕێگە نەرێنییەکانی خۆگونجاندن (وەک خواردنەوەی کحول). * یارمەتیدانی کەسانی تر. * دەستپێشخەربوون و گەڕان بەدوای چارەسەردا. * ھەنگاونان بەرەو ئامانجەکان. * قبووڵکردنی گۆڕانکاری و بەردەوامبوون لەسەر دیدێکی پڕ لە ھیوا. === ھەستە ئەرێنییەکان === پەیوەندیی نێوان ھەستە ئەرێنییەکان و خۆڕاگری بە بەرفراوانی لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە. ئەو کەسانەی لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەی ناڕەحەتییەکاندا ھەستە ئەرێنییەکانیان دەپارێزن، نەرمی و توانای زیاتریان لە بیرکردنەوە و چارەسەرکردنی کێشەکاندا ھەیە. ھەستە ئەرێنییەکان مرۆڤ لە کاریگەرییە زیانبەخشە فیزیۆلۆجییەکانی ھەستە نەرێنییەکان دەپارێزن و یارمەتیی چاکبوونەوەی خێراتر دەدەن.<ref name="Fredrickson, B. L. 2003">{{cite journal |vauthors=Fredrickson BL, Branigan C |date=2005-05-01 |title=Positive emotions broaden the scope of attention and thought-action repertoires |journal=Cognition & Emotion |volume=19 |issue=3 |pages=313–332 |doi=10.1080/02699930441000238 |pmc=3156609 |pmid=21852891}}</ref> بۆ نموونە، گەشبینی و پێکەنین بەرگریی لەش بەھێز دەکەن و ئاستی دژەتەنی بەرگریی ئیمونۆگلۆبولینی جۆری A بەرز دەکەنەوە.<ref>{{cite journal |vauthors=Mahony DL, Burroughs WJ, Lippman LG |title=Perceived attributes of health-promoting laughter: a cross-generational comparison |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-psychology_2002-03_136_2/page/171 |journal=The Journal of Psychology |volume=136 |issue=2 |pages=171–181 |date=2002-03-01 |pmid=12081092 |doi=10.1080/00223980209604148 |s2cid=41596525}}</ref> === پشتیوانیی کۆمەڵایەتی === پشتیوانیی کۆمەڵایەتی فاکتەرێکی سەرەکییە لە گەشەپێدانی خۆڕاگریداد.<ref>{{cite journal |last1=Theron |first1=Linda |last2=van Rensburg |first2=Angelique |title=Resilience over time: Learning from school-attending adolescents living in conditions of structural inequality |journal=Journal of Adolescence |volume=67 |pages=167–178 |date=2018-08-01 |pmid=29980070 |doi=10.1016/j.adolescence.2018.06.012 |s2cid=49715217}}</ref> پشتیوانیی کۆمەڵایەتی پێویستی بە ھاودەنگی، متمانە، پەیوەندیی نزیک و ئەرکی دوولایەنە ھەیە لە نێو [[خێزان]] و کۆمەڵگەدا.<ref name="Abraham 359–366">{{cite journal |vauthors=Abraham R, Lien L, Hanssen I |title=Coping, resilience and posttraumatic growth among Eritrean female refugees living in Norwegian asylum reception centres: A qualitative study |journal=The International Journal of Social Psychiatry |volume=64 |issue=4 |pages=359–366 |date=2018-06-01 |pmid=29584520 |doi=10.1177/0020764018765237 |s2cid=4377728}}</ref> لە لێکۆڵینەوە سەربازییەکاندا دەرکەوتووە کە یەکگرتوویی و [[ورە]]ی یەکەکانی نێو [[ڕێکخراوەی سەربازی]] باشترین پێشبینیکەری خۆڕاگریی شەڕکەرانە؛ ئەو سەربازانەی پاڵپشتیی کۆمەڵایەتیی زیاتریان ھەیە، کەمتر تووشی [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] (PTSD) دەبن.<ref>{{cite journal |vauthors=Rakesh G, Clausen AN, Buckley MN, Clarke-Rubright E, Fairbank JA, Wagner HR, Morey RA |title=The role of trauma, social support, and demography on veteran resilience |journal=European Journal of Psychotraumatology |volume=13 |issue=1 |pages=2058267 |date=2022-05-20 |pmid=35599980 |pmc=9116243 |doi=10.1080/20008198.2022.2058267}}</ref> === چارەسەری زانینیی ڕەفتاری === چەندین شێوازی خودیاری لەسەر بنەمای چارەسەری زانینیی ڕەفتاری (CBT) دامەزراون بۆ بنیاتنانی خۆڕاگری.<ref>{{Cite book |title=Build Your Resilience |url=https://archive.org/details/buildyourresilie0000dona |vauthors=Robertson D |publisher=Hodder |year=2012-01-01 |isbn=978-1-4441-6871-6 |location=London |pages=[https://archive.org/details/buildyourresilie0000dona/page/45 45]–60}}</ref> بۆ نموونە بەرنامەی خۆڕاگریی پێن (PRP) نیشانەکانی خەمۆکی بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەکاتەوە.<ref name="pmid19968381"/> ھەنگاوی یەکەم بریتییە لە گۆڕینی قسەکردن لەگەڵ خود—گۆڕینی دەستەواژە نەرێنییەکانی وەک «ناتوانم ئەمە بکەم» بە دەستەواژەی ئەرێنی و بەھێزکەر. ھەنگاوی دووەم خۆئامادەکردنە بۆ ئاستەنگ و قەیرانەکان لە ڕێگەی داڕشتنی پلانی فریاگوزاری و پتەوکردنی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان.<ref>{{cite news |date=2019-01-24 |title=Why people in the US south stay put in the face of climate change |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2019/jan/24/us-south-climate-change |access-date=2019-02-03 |vauthors=Bergman MM}}</ref> === فێربوونی زمان و پەیوەندیکردن === فێربوونی زمان و پەیوەندیکردن یارمەتیی پەرەپێدانی خۆڕاگری دەدات لەو کەسانەی کۆچ دەکەن یان وەک [[پەنابەر]] ڕوو لە وڵاتانی تر دەکەن. توێژینەوەیەکی ئەنجومەنی بەریتانی (British Council) دەریخستووە کە فێربوونی زمان بە پێنج شێواز خۆڕاگری بنیات دەنێت:<ref name="Capstick_2016">{{Cite web |date=2016-04-01 |title=Language for Resilience: The Role of Language in Enhancing the Resilience of Syrian Refugees and Host Communities |url=https://www.britishcouncil.org/sites/default/files/language-for-resilience-report-en.pdf |website=British Council |access-date=2025-09-05 |vauthors=Capstick T, Delaney M |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171106144550/https://www.britishcouncil.org/sites/default/files/language-for-resilience-report-en.pdf |url-status=dead }}</ref> # گەشەپێدانی زمانی دایک و خوێندەواری: پاراستنی ناسنامەی ھاوبەش ئاسان دەکات. # دەستڕاگەیشتن بە پەروەردە، ڕاھێنان و کار: ئاسایشی ئابووری و متمانە بەخۆبوون دەبەخشێت. # فێربوونی پێکەوەیی و یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی: دروستکردنی پەیوەندی لەگەڵ کۆمەڵگەی خانەخوێ. # چارەسەرکردنی کاریگەرییەکانی زەبر لەسەر فێربوون: دەربڕینی ئازارەکان لە ڕێگەی گێڕانەوەی چیرۆکەوە. # بنیاتنانی گشتگیری: دەستەبەرکردنی کەرەستە و پێداویستییە کلتوورییەکان. گێڕانەوەی چیرۆک و بەشکردنی ئەزموونە سەختەکان لە ڕێگەی زمانەوە دیدێکی گشتگیرتر بە مرۆڤ دەبەخشێت بەرامبەر ململانێکانی ژیان و خۆڕاگری بەھێز دەکات.<ref name="Nguyen_2015">{{Cite journal |vauthors=Nguyen K, Stanley N, Stanley L, Wang Y |date=2015-01-01 |title=Resilience in Language Learners and the Relationship to Storytelling |journal=Cogent Education |volume=2 |issue=1 |pages=991160 |doi=10.1080/2331186X.2014.991160}}</ref> === بەرنامەکانی گەشەپێدان === بەرنامەکانی وەک «Head Start» و پڕۆژەی دەستێوەردانی پێشوەختەی ئابیسێداریان (Abecedarian Project) یارمەتیی پەرەپێدانی خۆڕاگری لە منداڵاندا دەدەن.<ref>{{cite web |url=http://www.evidencebasedprograms.org/Default.aspx?tabid=33 |title=Abecedarian Project |website=Evidence Based Programs |access-date=2025-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050312004645/http://www.evidencebasedprograms.org/Default.aspx?tabid=33 |archive-date=2005-03-12}}</ref> یەکەکانی سوپا و [[ھێزی تایبەت]] لە ڕێگەی خستنەبەری مەبەستداری سەربازان لە ژێر بارودۆخی پڕ لە فشار و مەشقی خۆڕاگری بەرامبەر فشار (Stress Inoculation Training) ئاستی بەرگەگرتنی ئەندامەکانیان تاقی دەکەنەوە و پەرەی پێدەدەن.<ref>{{Citation |title=Enhancing Performance Under Stress: Stress Inoculation Training for Battlefield Airmen |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR700/RR750/RAND_RR750.pdf |year=2014-01-01 |place=Santa Monica, Calif. |publisher=RAND Corporation |isbn=978-0-8330-7844-5 |vauthors=Robson S, Manacapilli T |pages=15–35}}</ref> == منداڵان == ئەزموونە نالەبارەکانی سەردەمی منداڵی (ACEs) دەکرێت ببنە ھۆی نیشانە نەرێنییەکانی وەک دڵەڕاوکێ، بێتاقەتی و داڕمانی دەروونی.<ref>{{cite journal |vauthors=Kilpatrick DG, Resnick HS, Milanak ME, Miller MW, Keyes KM, Friedman MJ |title=National estimates of exposure to traumatic events and PTSD prevalence using DSM-IV and DSM-5 criteria |journal=Journal of Traumatic Stress |volume=26 |issue=5 |pages=537–547 |date=2013-10-01 |pmid=24151000 |pmc=4096796 |doi=10.1002/jts.21848}}</ref> خۆڕاگریی دەروونی یارمەتیی منداڵ دەدات لەم ئەزموونانە چاک ببێتەوە، بەڵام ئەمە تەنھا ھۆکار نییە بۆ گەشەی دوای زەبر.<ref name="Tranter">{{cite journal |vauthors=Tranter H, Brooks M, Khan R |title=Emotional resilience and event centrality mediate posttraumatic growth following adverse childhood experiences |journal=Psychological Trauma: Theory, Research, Practice, and Policy |volume=13 |issue=2 |pages=165–173 |date=2021-02-01 |pmid=32881570 |doi=10.1037/tra0000953 |s2cid=221497147}}</ref> دوو لە فاکتەرە پارێزەرە گرنگەکانی منداڵ بریتین لە: توانای زانینیی باش (وەک [[بەرکەوتی ژیری|بەرکەوتی ژیری (IQ)]] و خۆڕێکخستن) و پەیوەندییە ئەرێنییەکان لەگەڵ گەورەکاندا.<ref>{{cite book |vauthors=Luthar SS |date=2006-01-01 |chapter=Resilience in development: A synthesis of research across five decades |pages=739–795 |veditors=Cicchetti D, Cohen DJ |title=Developmental Psychopathology |edition=2nd |volume=3 |location=Hoboken, N.J. |publisher=Wiley and Sons}}</ref> زانای دەروونناسی ئان ماستن ئەم توانایانە بە «سیحری ئاسایی» ناودەبات، کە بریتییە لە سیستمە خۆگونجێنەرە ئاساییەکانی مرۆڤ کە لە ڕێگەی پەرەسەندنی بایۆلۆجی و کلتوورییەوە دروست بوون.<ref name="Masten2001"/> === ڕۆڵی خێزان === ئەو ژینگە خێزانییانەی کە سەقامگیر و میھرەبانن، چاوەڕوانیی گونجاویان لە ڕەفتاری منداڵەکانیان ھەیە و بەشدارییان پێدەکەن لە بڕیارەکاندا، زۆرترین خۆڕاگری لە منداڵدا دروست دەکەن.<ref name="w1989"/> خۆڕاگریی دایک و باوک و بەڕێوەبردنی خێزان لە ژێر بارودۆخی سەختدا کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر پاراستنی منداڵ ھەیە.<ref name="auto"/> چاکسازییە خێزانییەکان، دابەشکردنی ئەرکەکان، و ڕێزگرتنی دوولایەنە لە بنەما گرنگەکانی بەھێزکردنی خۆڕاگرین لە نێو خێزاندا. === ڕۆڵی قوتابخانە === ھەستی سەربەخۆیی، متمانە بەخۆبوون، و ھەستکردن بە پەیوەستبوون بە قوتابخانەوە پێشبینیکەری بەھێزی خۆڕاگریی ئەکادیمین لە نێو خوێندکاراندا.<ref name="GonPad97"/> پەیوەندیی ئەرێنی لەگەڵ مامۆستایان و ھاوپۆلەکان وەک قەڵغانێکی پارێزەر کار دەکات دژی دڵەڕاوکێ و فشاری خوێندن.<ref>{{cite journal |last1=Scarf |first1=Damian |last2=Moradi |first2=Saleh |last3=McGaw |first3=Kate |last4=Hewitt |first4=Joshua |title=Somewhere I belong: Long-term increases in adolescents' resilience are predicted by perceived belonging to the in-group |journal=British Journal of Social Psychology |date=2016-09-01 |volume=55 |issue=3 |pages=588–599 |doi=10.1111/bjso.12151 |pmid=27448617}}</ref> == بارودۆخە تایبەتەکان == === جیابوونەوەی ھاوسەران === پەرەپێدانی خۆڕاگری لە کاتی جیابوونەوەی دایک و باوکدا زۆر گرنگە. ئاستی خۆڕاگریی منداڵ پەیوەستە بە دۆخی دەروونی، پاڵپشتیی قوتابخانە و خێزان.<ref name="Hopf S.M 2010"/> نزیکەی لەسەدا ٢٠ بۆ ٢٥ی منداڵان لە کاتی [[ھاوسەرگیری|جیابوونەوەی دایک و باوکیان]]دا تووشی کێشەی سۆزداری و ڕەفتاریی توند دەبن، بەڵام لەسەدا ٧٥ بۆ ٨٠یان دواتر دەبنە کەسانی پێگەیشتووی سەرکەوتوو بەبێ کێشەی درێژخایەن، ئەمەش بەڵگەیە لەسەر خۆڕاگریی زۆربەی منداڵان لە بەرامبەر قەیرانە خێزانییەکاندا.<ref>{{Cite journal |doi=10.1111/j.1741-3729.2003.00352.x |title=Children's Adjustment Following Divorce: Risk and Resilience Perspectives |url=https://archive.org/details/sim_family-relations_2003-10_52_4/page/352 |journal=Family Relations |volume=52 |issue=4 |pages=352–362 |date=2003-10-01 |vauthors=Kelly JB, Emery RE}}</ref> === مووبەکردن === جگە لە پێشگرتن لە [[مووبەکردن]]، بەکارھێنانی زیرەکیی سۆزداری لە کاتی ڕوودانی مووبەکردندا زۆر گرنگە و دەبێتە ھۆی دروستبوونی خۆڕاگری لە قوربانییەکاندا.<ref name="Brisa">{{cite journal |vauthors=Monroy Cortés BF, Palacios Cruz L |date=2011-06-01 |title=Resiliencia: ¿Es posible medirla e influir en ella? |journal=Salud Mental |volume=34 |issue=3 |pages=237–246}}</ref> بەڕێوەبردنی سۆزەکان و کەمکردنەوەی ھەستە نەرێنییەکان ڕێگری لە قوربانی دەکات کە خۆیشی پەنا بۆ ڕەفتاری توندوتیژانە بباتەوە.<ref name="Polan">{{Cite journal |vauthors=Polan J, Sieving R, Pettingell S, Bearinger L, McMorris B |date=2012-02-01 |title=Relationships Between Adolescent Girls' Social-Emotional Intelligence and Their Involvement in Relational Aggression and Physical Fighting |journal=Journal of Adolescent Health |volume=50 |issue=2 |pages=S81–S82 |doi=10.1016/j.jadohealth.2011.10.216}}</ref> === کارەساتی سروشتی === خۆڕاگری لە دوای [[کارەساتی سروشتی]] لەسەر ئاستی تاک، کۆمەڵگە و ژێرخانی فیزیکی دەپێورێت.<ref name="ecologyandsociety.org">{{cite journal |vauthors=Frankenberg E, Sikoki B, Sumantri C, Suriastini W, Thomas D |title=Education, Vulnerability, and Resilience after a Natural Disaster |journal=Ecology and Society |volume=18 |issue=2 |pages=16–30 |date=2013-06-01 |doi=10.5751/ES-05377-180216 |pmid=25170339 |pmc=4144011}}</ref> توێژینەوەکانی ڕێکخراوی UNESCAP دەریدەخەن ئەو کۆمەڵگەیانەی کە سەرچاوە دارایی و مرۆییەکانیان کۆدەکەنەوە و پێکەوە کار دەکەن، زۆر خێراتر چاک دەبنەوە بەراورد بەو کۆمەڵگەیانەی شێوازی تاکگەرایی دەگرنەبەر.<ref name="unescap.org">{{cite journal |title=Building Resilience to Natural Disasters and Major Economic Crises |journal=UN ESCAP Theme Study |date=2013-05-01 |pages=45–60}}</ref> لە کۆبوونەوەی [[کۆڕبەندی ئابووریی جیھانی]] لە ساڵی ٢٠١٤، جەخت لەسەر ئەوە کرایەوە کە وڵاتانی خاوەن ئابووریی جۆراوجۆر و بەھێز ئاستی خۆڕاگرییان لە کاتی کارەساتەکاندا بەرزترە.<ref name="weforum.org">{{cite journal |title=Building Resilience to Natural Disasters |journal=World Economic Forum Reports |date=2014-04-21 |pages=10–18}}</ref> === ژینگەی کار === خۆڕاگری یەکێکە لە چەمکە بنەڕەتییەکانی ڕەفتاری ڕێکخراوەیی ئەرێنی.<ref name="Hartmann_2019"/> لە پڕۆسەی داھێنان و کاردا، بەھۆی بوونی نادڵنیایی و ئەگەری شکست، پەرە بە چەمکی «توانستی خۆڕاگریی داھێنەر» (IRP) دراوە کە لە شەش پێکھاتە پێکدێت: توانستی خودی، چاوەڕوانیی دەرەنجام، گەشبینی، ھیوا، ڕێزگرتن لە خود، و ئامادەیی بۆ کێشانی مەترسی.<ref name="Moenkemeyer_2012">{{Cite journal |vauthors=Moenkemeyer G, Hoegl M, Weiss M |date=2012-05-01 |title=Innovator resilience potential: A process perspective of individual resilience as influenced by innovation project termination |url=https://archive.org/details/sim_human-relations_2012-05_65_5/page/627 |journal=Human Relations |volume=65 |issue=5 |pages=627–655 |doi=10.1177/0018726711431350 |s2cid=145054433}}</ref> == جیاوازییە کلتوورییەکان == === خۆڕاگری لە کۆمەڵگە تاکگەرایی و کۆمەڵگەراییەکاندا === * '''کۆمەڵگە [[تاکەکەسێتی|تاکگەراییەکان]]''' (وەک ئەمریکا، کەنەدا و نەمسا): جەخت لەسەر ئامانجی کەسی، سەربەخۆیی و دەستپێشخەریی تاک دەکەنەوە. کەسی نموونەیی کەسێکی بوێر و داھێنەرە کە پێناسەی خۆی لە ڕێگەی سیفەتە تایبەتەکانیەوە دەکات. * '''کۆمەڵگە کۆمەڵگەراییەکان''' (وەک ژاپۆن، تورکیا و گواتیمالا): جەخت لەسەر ئامانجەکانی گرووپ و خێزان، یەکگرتوویی و بەخشندەیی دەکەنەوە. کەسی نموونەیی کەسێکی دڵسۆز، ڕاستگۆ و خاوەن لێھاتوویی لە پەیوەندییە کەسییەکان دایە و پێناسەی خۆی لە ڕێگەی ڕۆڵە کۆمەڵایەتییەکانیەوە دەکات (وەک: «من باوکێکی باشم»).<ref name="MauchPfister2004">{{citation |title=Natural disasters, cultural responses: case studies towards a global environmental history |last1=Mauch |first1=Christof |last2=Pfister |first2=Christian |date=2009-03-16 |publisher=Lexington Books |pages=85–110}}</ref> === چەمکی خۆڕاگری لە زماندا === لە کاتێکدا ھەموو زمانەکان ڕەنگە وەرگێڕانی وشەبەوشەیان بۆ وشەی ئینگلیزیی «Resilience» نەبێت، بەڵام زۆربەی کلتوورەکان خاوەنی چەمکی ھاوشێوەن: * لە [[زمانی چینی]]دا: وشەکە بە واتای «گەڕانەوە و ھەڵبەزینەوە» (Rebound) دێت. * لە [[زمانی یۆنانی]]دا: وشەکە بە واتای «بازی دانەوە» یان «دڵخۆشی» دێت. * لە [[زمانی ڕووسی]] و [[زمانی ئەڵمانی]]دا: بە واتای «نەرمی و کێشھاتن» (Elasticity) دێت. * لە [[زمانی ئیسپانی]]دا: بە واتای «بەرگری» و «پاراستن دژی سەختییەکان» دێت.<ref>{{Cite book |title=A Charge Against Society: The Child's Right to Protection |vauthors=Grotberg E |publisher=London and Bristol |date=1997-01-01 |pages=26–30}}</ref> * لە [[زمانی عەرەبی]]دا: جگە لە وشەی مەرانە (مرونة)، دەستەواژەی وەک «توانای بەریەکەوتن» یان «خۆڕاگریی جەستە» بەکاردەھێنرێت. * لە [[زمانی فینلاندی]]دا: چەمکی بەناوبانگی «سیسوو» (sisu) بەکاردێت، کە تێکەڵەیەکە لە خۆڕاگری، پشوودرێژی، ئازایەتی و پێداگری و یەکێکە لە پایە سەرەکییەکانی کلتووری فینلاند.<ref>{{Cite journal |last1=Henttonen |first1=Pentti |last2=Määttänen |first2=Ilmari |last3=Makkonen |first3=Emilia |date=2022-11-01 |title=A measure for assessment of beneficial and harmful fortitude: development and initial validation of the Sisu Scale |journal=Heliyon |volume=8 |issue=11 |pages=e11483 |doi=10.1016/j.heliyon.2022.e11483 |pmc=9667267 |pmid=36406727}}</ref> == پێوانەکردن == پێنج لە پێوەرە سەرەکییە دانپێدانراوەکانی خۆڕاگریی دەروونی بریتین لە:<ref name="Maltby_2015"/> # پێوەری خۆڕاگریی ئیگۆ (Ego Resiliency Scale): پێوانەی توانای کۆنترۆڵکردنی ھەڵچوونەکان دەکات لە وەڵامی داواکارییەکانی ژینگەدا.<ref name="Block_1996">{{cite journal |vauthors=Block J, Kremen AM |date=1996-02-01 |title=IQ and ego-resiliency: conceptual and empirical connections and separateness |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1996-02_70_2/page/349 |journal=Journal of Personality and Social Psychology |volume=70 |issue=2 |pages=349–361 |doi=10.1037/0022-3514.70.2.349 |pmid=8636887}}</ref> # پێوەری پتەویی دەروونی (Hardiness Scale): سێ ڕەھەندی سەرەکی دەگرێتەوە: پابەندبوون، کۆنترۆڵ، و ئاستەنگ.<ref name="Bartone_1989">{{Cite journal |vauthors=Bartone PT, Ursano MD, Wright KM, Ingraham LH |date=1989-06-01 |title=The impact of a military EEA disaster on the health of assistance workers |journal=Journal of Nervous and Mental Disease |volume=177 |issue=6 |pages=317–328 |doi=10.1097/00005053-198906000-00001 |pmid=2723619 |s2cid=25271993}}</ref> # پێوەری خۆڕاگریی دەروونی (Psychological Resilience Scale): پێوانەی پێنج سیفەتی ناوەکی دەکات: ژیانی ئامانجدار، کۆڵنەدان، پشتبەخۆبەستن، ئارامیی دەروونی، و تەنیایی بوونگەرایی.<ref name="Wagnild_2009">{{cite journal |vauthors=Wagnild G |date=2009-08-01 |title=A review of the Resilience Scale |journal=Journal of Nursing Measurement |volume=17 |issue=2 |pages=105–113 |doi=10.1891/1061-3749.17.2.105 |pmid=19711709 |s2cid=20778519}}</ref> # پێوەری کۆنۆر-دەیڤدسۆن بۆ خۆڕاگری (CD-RISC): خۆڕاگری وەک دەرەنجامی کۆنترۆڵ، پابەندبوون و قبووڵکردنی گۆڕانکاری دەپێوێت.<ref name="Connor_2003">{{cite journal |vauthors=Connor KM, Davidson JR |date=2003-09-01 |title=Development of a new resilience scale: the Connor-Davidson Resilience Scale (CD-RISC) |journal=Depression and Anxiety |volume=18 |issue=2 |pages=76–82 |doi=10.1002/da.10113 |pmid=12964174 |s2cid=14347861}}</ref> # پێوەری کورتی خۆڕاگری (Brief Resilience Scale): ھەڵسەنگاندن بۆ توانای گەڕانەوە و چاکبوونەوە لە دۆخە نالەبارەکان دەکات.<ref name="Smith_2008">{{cite journal |vauthors=Smith BW, Dalen J, Wiggins K, Tooley E, Christopher P, Bernard J |date=2008-09-01 |title=The brief resilience scale: assessing the ability to bounce back |journal=International Journal of Behavioral Medicine |volume=15 |issue=3 |pages=194–200 |doi=10.1080/10705500802222972 |pmid=18696313 |s2cid=1192402}}</ref> == ڕەخنەکان == ھاوشێوەی دیاردە دەروونییەکانی تر، ناکۆکی لەسەر چۆنیەتیی پێناسەکردنی خۆڕاگری ھەیە. ھەندێک لە توێژەران بەھۆی جیاوازیی پێناسەکان و ناڕوونیی دەرەنجامەکان پێشنیازی وازھێنان لە بەکارھێنانی چەمکەکەیان کردووە.<ref name="burt">{{cite journal |vauthors=Burt KB, Paysnick AA |date=2012-05-01 |title=Resilience in the transition to adulthood |journal=Development and Psychopathology |volume=24 |issue=2 |pages=493–505 |doi=10.1017/S0954579412000119 |pmid=22559126 |s2cid=13638544}}</ref> براد ئیڤانس و جولیان ڕید لە پەڕتووکی «ژیانی خۆڕاگر» (Resilient Life) ڕەخنە لە پەرەسەندنی بەکارھێنانی چەمکی خۆڕاگری دەگرن.<ref name="auto3"/> نووسەران ئاماژە بەوە دەکەن کە سیاسەتەکانی خۆڕاگری بەرپرسیارێتیی ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانەکان لە ئەستۆی دەوڵەت و دامەزراوەکان لادەبەن و دەیکەنە ئەرکی سەر شانی خودی تاکەکان. لە سایەی ڕەخنەکان لە [[نیۆلیبراڵیزم]] و [[گۆڕانی ئاووھەوا]]، ئەوان دەڵێن کە برەودان بە خۆڕاگری سەرنجەکان لە بەرپرسیارێتیی حکوومەت دووردەخاتەوە و بەرەو بەرپرسیارێتیی تاکەکەسی ئاراستەیان دەکات.<ref name="auto3"/> == ئەمانەش ببینە == * [[دەروونناسی]] * [[فشاری دەروونی]] * [[سترێسی دەروونی]] * [[نەخۆشیی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|دەروونناسی|زانست}} [[پۆل:دەروونناسی]] [[پۆل:خۆڕاگری]] [[پۆل:دەروونناسیی ئەرێنی]] [[پۆل:تیۆرییە دەروونییەکان]] [[پۆل:گونجاندنی دەروونی]] hsqiniei7d7yxnzqsv5mo8i95ee744t 0 303998 1686158 1681366 2026-10-12T21:09:17Z Bilalinfo 57400 /* فیلم */ 1686158 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|image=Hooman seyedi khashm hayahoo.jpg|caption=سەیدی لە ساڵی ٢٠١٦دا|native_name=هومن سیدی|native_name_lang=fa|imagesize=|name=هومەن سەیدی|birth_date=٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٨٠|birth_place=ڕەشت، ئێران|height=|occupation={{flatlist| * ئەکتەر * دەرهێنەر * سیناریۆنووس * دەستکاریکەر }}|years_active=٢٠٠٤–ئێستا|spouse={{plainlist| * ئازادە سەمدی (ھ. ٢٠٠٧–٢٠١٤) * بیتا ئاسلانی (ھ. ٢٠١٧) }}|children=١}} '''''ھومەن سەیدی''''' (بە [[زمانی فارسی|فارسی]]: {{lang|fa|هومن سیدی}}؛ لەدایکبووی ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٨٠) ئەکتەر، دەرهێنەر، سیناریۆنووسی [[ئێران|ئێرانییە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Tehran Times |ناونیشان=https://www.tehrantimes.com/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-09-14 |وێبگە=Tehran Times |زمان=en}}</ref> چەندین خەڵاتی بەدەستھێناوە، لەوانە شەش [[سیمورغی بلوورین]] کە دەیکاتە تاقە دەرهێنەر سێ جار لە بەشی خەڵاتی تایبەتی دەستەی داوەراندا بباتەوە، دوو [[خەڵاتەکانی حافز|خەڵاتی حافظ]]، پێنج خەڵاتی [[کۆمەڵەی ڕەخنەگران و نووسەرانی فیلمی ئێران|ئەنجومەنی ڕەخنەگران و نووسەرانی فیلمی ئێران]]، خەڵاتێکی نێتپاک (NETPAC) و خەڵاتێکی بەهرەمەندی نوێی ئاسیایی. شەشەمین فیلمی بەناوی جەنگی جیهانیی سێیەم (٢٠٢٢) خەڵاتی ئۆریزۆنتی بۆ باشترین فیلم لە ٧٩ەمین [[فێستیڤاڵی فیلمی ڤێنیز|فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی ڤێنیز]] بەدەستھێنا. سەیدی لە ڕێگەی فیلمەکانییەوە چەندین ئەکتەری بە سینەما ناساند، کە زۆربەیان لە قوتابخانەی فیلمسازیی ٨ میلی‌مەتریی خۆیدا ڕاهێنانیان پێکرابوو. لە نێو ئەم ئەکتەرانەدا: ئەمیر جەدید، [[نەوید پورفەرەج]]، [[ئازادە سەمەدی|ئازادە سەمدی]]، مەرجان ئیتفاقیان، مەھسا حێجازی، ئامین شێرباف، یەسنا میرتەھماسب، لادەن ژاوەوەند، نەوید نوسرەتی، نیما مەزاهیری، ئاشکان حەسەنپوور، إحسان مەنسووری و هادی تەسلیمی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=از بازیگری تا کشف استعدادهای سینمایی/ هومن سیدی چه کسانی را کشف کرده است؟ {{!}} منظوم |ناونیشان=https://www.manzoom.ir/post/1431826/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-09-14 |وێبگە=Manzoom |زمان=fa-ir}}</ref> == سەرەتای ژیان == هومەن سەیدی لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٨٠ لە [[ڕەشت]]، ئێران لەدایکبووە. ئەو منداڵی دووەمی خێزانەکەیەتی، خوشکێکی بەناوی هیلدا و دوو برای بەناوی هاموون و حامید هەیە. باوکی فەرمانبەری خانەنشینکراوی بانکی کشاوەرزییە و دایکی پێشتر فەرمانبەری هێزی دەریاییی ئێران بووە. سەیدی برازایەکی هەیە بەناوی مبینا. لە ساڵی ٢٠٠٦ لەگەڵ [[ئازادە سەمەدی|ئازادە سەمدی]] هاوسەرگیری کرد، بەڵام هاوسەرگیرییەکەیان لە ساڵی ٢٠١٣ بە جیابوونەوە کۆتایی هات.<ref>{{Cite web |url=http://www.cinemakhabar.ir/NewsDetails.aspx?ID=77256 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102164437/http://www.cinemakhabar.ir/NewsDetails.aspx?ID=77256 |archive-date=2015-01-02 |access-date=2025-07-05 |website=www.cinemakhabar.ir |title=یک طلاق در سینما/جدایی «هومن سیدی» از «آزاده صمدی»}}</ref> دواتر دووبارە هاوسەرگیری کردەوە و کچێکی هەیە بەناوی نیل.<ref>{{Cite web |date=2018-02-20 |url=https://www.zoomg.ir/biography/272024-houman-seyedi-biography/ |access-date=2025-07-05 |website=زومجی |language=fa |title=بیوگرافی هومن سیدی}}</ref> دوای تەواوکردنی خوێندنی ئامادەیی و بەدەستهێنانی دیپلۆم لە دیزاینی گرافیک، سەیدی دەستی بە کارەکەی کرد بە بەشداریکردن لە کۆرسەکانی لقی ڕەشتی ئەنجومەنی سینەمای گەنجانی ئێران، کە لەوێدا چەندین فیلمی کورتی بەرهەمهێنا. دواتر ڕووی لە [[تاران]] کرد و لە کۆرسەکانی نواندن لە پەیمانگای کارنامە بە بەڕێوەبەریی پەروێز پەرستوویی ناونووس کرا.<ref>{{Cite web |url=https://www.aparat.com/v/m8o9b/%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%BE_%DA%AF%D9%81%D8%AA%DA%AF%D9%88%DB%8C_%D9%87%D9%88%D9%85%D9%86_%D8%B3%DB%8C%D8%AF%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%AE%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%87_23_%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86_95_(%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84) |archive-url=https://web.archive.org/web/20180806055043/https://www.aparat.com/v/m8o9b/%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%BE_%DA%AF%D9%81%D8%AA%DA%AF%D9%88%DB%8C_%D9%87%D9%88%D9%85%D9%86_%D8%B3%DB%8C%D8%AF%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%AE%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%87_23_%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86_95_(%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84) |archive-date=2018-08-06 |access-date=2025-07-05 |website=آپارات - سرویس اشتراک ویدیو |language=fa |title=کلیپ گفتگوی هومن سیدی در خندوانه 23 فروردین 95 (کامل)}}</ref> == پیشە == === نواندن === لە ناوەڕاستی دەیەی ٢٠٠٠دا، هومەن سەیدی لەگەڵ [[ڕەزا کیانیان]] لە فیلمی ''پارچەیەک نان'' دەرکەوت و دواتر ڕۆڵێکی کەمی لە فیلمی [[چوارشەممەسوورە|''چوارشەممەسووری''ی]] [[ئەسغەر فەرھادی|ئەسغەر فەرهادیدا]] گێڕا. بەھۆی ڕۆڵی سەرەکی لە یەکەم فیلمی درێژی بەھرام تەوەکولی بەناوی ''پێپەتی لە بەهەشتدا'' ناوبانگی دەرکرد، کە ناساندنی بۆ ھەردووکیان بەدەستھێنا. نواندنەکەی کاندیدبوونی بۆ خەڵاتی باشترین ئەکتەری پیاو لە خەڵاتەکانی جەژنی سینەمای ئێران بۆ هێنا. سەیدی لە شانۆشدا ڕۆڵی گێڕاوە، لەوانە لە شانۆگەرییەکانی حوسێن کیانی بەناوی ''دراوسێی ئاغا'' و ''ژنی مەشرووتە''. بەشداریکردنەکانی لە تلویزیۆندا زنجیرەی ''ڕێگای بێکۆتا'' لە دەرهێنانی هومایۆن ئەسەدیان، ''تا ثورەیا'' لە دەرهێنانی سیروس موقەددەم، و فیلمە تەلەفیزیۆنەکانی وەک ''سەیاب''ی محەممەدعەلی سەتجادی و ''ئەگەر باران ببارێت''ی ڕۆحوڵڵا حجازی دەگرێتەوە. ڕۆڵەکەی لە زنجیرەی ''عاشقانە'' جەماوەرییەکی زۆری بۆ ھێنا و وەک سەرکەوتووترین پرۆژەی نواندنی تا ئەوکاتە ئەژمار دەکرێت.<ref>{{Cite news|last=زندگی|first=تبیان، دستیار|title=منفیِ محبوب. واقعا چرا؟|url=https://article.tebyan.net/Article/AmpShow/367360|archive-url=https://web.archive.org/web/20241205060758/https://article.tebyan.net/Article/AmpShow/367360|archive-date=2024-12-05|access-date=2025-07-05|work=تبیان}}</ref> فیلمە بەرچاوەکانی دیکەی پیشەی نواندنی سەیدی بریتیین لە ''شەوگەڕی''، ''ھێڵی تایبەت''ی مصطفی کیایی، ''پڕۆفایلەکان''ی ئیرەج کەریمی، ''لە سەربانەکەدا''، ''پردی خەو''، ''دایکایەتی''، ''کۆمیدیای ئینسانی''، ''دەستبەسەرداگرتن''، و ''زێڕ''ی پەروێز شەھبازی. بۆ نواندنەکەی لە ''من دیێگۆ مارادۆنام''، سەیدی خەڵاتی باشترین ئەکتەری یاریدەدەری لە هەردوو فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی فەجر و ئەنجومەنی ڕەخنەگران و نووسەرانی فیلمی ئێران بەدەستھێنا. === دەرهێنەرایەتی === دوای دەرهێنانی چەندین فیلمی کورت، لەوانە ''٣٥ مەتر لە سەرووی ئاو'' و ''ددانی شین''، کە چەندین خەڵاتی لە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی کورتی تاران بۆ دەستەبەر کرد، سەیدی لە ساڵی ٢٠١٠دا یەکەم فیلمی درێژی خۆی بەناوی ''[[ئەفریقا]]'' دەرهێنا. فیلمەکە خەڵاتی باشترین فیلم و باشترین ئەکتەری ژن (بۆ [[ئازادە سەمەدی|ئازادە سەمدی]]) لە بەشی ڤیدیۆییی ٢٩ەمین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی فەجر بەدەستھێنا. سەیدی وەک نووسەر و دەستکاریکەری فیلمەکەش کاری کردووە. ڕەخنەگران فیلمی ''ئەفریقا''یان وەک بەشێک لە بزووتنەوەی فیلمی نواری ئێران پۆلێن کردووە، و هەندێکیش سەیدی بە شوێنگرەوەی سینەمای کۆمەڵایەتیی [[ئەسغەر فەرھادی|ئەسغەر فەرهادی]] دەزانن، هەروەها شانۆگەریی ''گێڕانەوەیەکی تەواونەکراوی وەرزێکی هەڵپەسێردراو''ی دەرهێنا.<ref>{{Cite web |url=http://www.rahesabz.net/story/59853/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20121209053337/http://www.rahesabz.net/story/59853/ |archive-date=2012-12-09 |access-date=2025-07-05 |website=www.rahesabz.net |title=جنبش راه سبز - توقف نمایش "روایت‌های ناتمام یک فصل معلق" به دلیل مشکل حراستی}}</ref> سەیدی لە ڕێگەی فیلمەکانییەوە چەندین ئەکتەری نوێی بە سینەمای ئێرانی ناساندووە، لەوانە ئەمیر جەدید، یەسنا میرتەھماسب، نەوید پورفەرەج، لادەن ژاوەوەند، و هاموون سەیدی. بەرهەمە دەرهێنراوەکانی بریتیین لە ''ئەفریقا''، ''سێزدە''، ''دانپێدانانەکانی مێشکی مەترسیدارم''، ''خەشم و ھەرای''، ''مێشکە بچووکە ڕەقبووەکان''، و ''جەنگی جیهانیی سێیەم''. فیلمی ''مێشکە بچووکە ژەنگگرتووەکان'' یەکێک بوو لە پڕفرۆشترین فیلمەکانی ئێران لە کاتی پەخشکردنیدا لە ساڵی ٢٠١٨دا. یەکەم ئەزموونی سەیدی لە بەرهەمهێنانی زنجیرە بریتی بوو لە ''[[بۆق (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|بۆق]]''، کە پێشوازییەکی بەربلاوی لێکرا و بووە بەرزترین پلەی زنجیرەی ئێرانی لە IMDb.<ref>{{Cite web |date=2021-03-31 |url=https://akharinkhabar.ir/cinema/7510212/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D9%88%D9%81%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D9%82%D9%88%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D9%87 |access-date=2025-07-05 |website=akharinkhabar.ir |title=نگاهی به دلایل موفقیت و شهرت سریال «قورباغه»}}</ref> === وانەوتنەوە === سەرەڕای کارەکانی لە سینەما و شانۆدا، سەیدی لە ئەکادیمیای تایبەتی خۆیدا وانەی نواندن دەڵێتەوە و ڕاهێنان بە ئەکتەرە گەنجەکان دەکات. == ژیانی کەسی == === ڕوانگە سیاسییەکان === دوای بەدەستھێنانی خەڵاتی تایبەتی دەستەی داوەران لە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی فەجری ٢٠١٣ بۆ فیلمی ''سێزدە''، سەیدی خەڵاتەکەی پێشکەش بە سەرۆککۆماری ئەوکاتی ئێران حەسەن ڕۆحانی کرد و وەک کەسێک وەسفی کرد کە «زەردەخەنەی هێنایەوە سەر لێوی خەڵک».<ref>{{Cite web |url=https://www.irna.ir/news/81040329/ |access-date=2025-07-05 |website=www.irna.ir |title=هومن سیدی جایزه خود را به رییس جمهوری تقدیم كرد}}</ref> ساڵانێک دواتر، لە کاتی خۆپیشاندانەکانی ساڵی ٢٠٢٢ی ئێراندا، سەیدی لە [[ئینستاگرام]] پەشیمانیی خۆی بۆ ئەم کارەی دەربڕی<ref>{{Cite web |date=2022-09-25 |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/708285/%D9%87%D9%88%D9%85%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D8%B9%D8%AC%DB%8C%D8%A8-%DA%A9%D9%87-%D8%AC%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D8%AF-%DA%86%D9%82%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D9%8Word_%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D8%A7 |access-date=2025-07-05 |website=همشهری آنلاین |language=fa |title=هومن سیدی و این عکس عجیب که جنجالی شد {{!}} چقدر ساده گول امید را خوردیم!}} {{بەستەری مردوو|url=https://www.hamshahrionline.ir/news/708285/%D9%87%D9%88%D9%85%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D8%B9%D8%AC%DB%8C%D8%A8-%DA%A9%D9%87-%D8%AC%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D8%AF-%DA%86%D9%82%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D9%87-%DA%AF%D9%8Word_%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D8%A7 |date=ئەیلوولی ٢٠٢٦ }}</ref> و نووسی: {{Quote|ئەم پەڵەیە هەرگیز لەسەر من ناسڕێتەوە. ڕقم لە خۆم دەبێتەوە کە بە سادەیییەوە هەنگاوم بەرەو سبەینەیەکی باشتر نا. شەرم لە خۆم دەکەمەوە و هەرگیز خۆم نابوورم.|}} لە ٤ی شوباتی ٢٠٢٦دا، سەیدی ڕەخنەی لەو کەسایەتییە بەناوبانگانە گرت کە لە بەرامبەر خۆپیشاندانەکانی ساڵی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ی ئێراندا بەشدارییان لە فێستیڤاڵی فیلمی فەجردا کردبوو لە ئینستاگرامەکەیەوە و گوتی: «سینەما ئەو کاتە مانای هەیە کە لە تەنیشت مرۆڤەکان بوەستێت؛ کاتێک بە سەریاندا تێدەپەڕێت، تەنها وێنەیەکی بێبەهایە.»<ref>https://aftabnews.ir/fa/news/کنایه-هومن-سیدی-به-هنرمندان-حاضر-در-جشنواره-فجر {{بەستەری مردوو|url=https://aftabnews.ir/fa/news/%DA%A9%D9%86%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D9%87%D9%88%D9%85%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D8%A7%D8%B6%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%B4%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%81%D8%AC%D8%B1 |date=ئەیلوولی ٢٠٢٦ }}</ref> == خەڵاتەکان و ڕێزلێنان == هومەن سەیدی بڕوانامەی دکتۆرای شانازی لە ئەنجومەنی باڵای شۆڕشی بەرهەمهێنانی فەرهەنگیی ئێران وەرگرتووە بەھۆی دەستکەوتە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکانییەوە.<ref>{{Cite web |url=http://fajrfilmfestival.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912132637/http://fajrfilmfestival.com/ |archive-date=2017-09-12 |access-date=2025-07-05 |website=fajrfilmfestival.com |title=Fajrfilmfestival.com}}</ref> بەرهەمەکانی خەڵاتی جۆراوجۆریان لە فێستیڤاڵەکانی وەک فەجر، [[وارشۆ]] ([[پۆڵەندا]])، [[بوسان]] ([[کۆریای باشوور]])، [[شانگھای|شانگهای]] ([[چین]])، ئەنجومەنی ڕەخنەگران و نووسەرانی فیلمی ئێران، و فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی شار بەدەستھێناوە. ئەم خەڵاتانە بەخشینی باشترین سیناریۆ، باشترین دەرهێنەر، باشترین فیلم، خەڵاتی تایبەتی دەستەی داوەران، و باشترین فیلم لە ڕوانگەی بینەرانەوە دەگرێتەوە. لە ساڵی ٢٠٢٠دا، سەیدی یەکەم زنجیرەی خۆی بەناوی [[بۆق (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|بۆق]] دەرهێنا. فیلمەکەی بەناوی جەنگی جیهانیی سێیەم خەڵاتی باشترین فیلمی لە بەشی ئۆریزۆنتی ٧٩ەمین [[فێستیڤاڵی فیلمی ڤێنیز]] بەدەستھێنا.<ref>{{Cite web |url=https://www.irna.ir/news/84883771/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%D8%B2%D9%87-%D8%A8%D9%87%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%81%D9%82-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B2-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF |access-date=2025-07-05 |website=www.irna.ir |title=جایزه بهترین فیلم افق‌های ونیز به «جنگ جهانی سوم» رسید}}</ref> == فیلمۆگرافی == === فیلم === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size:100%" ! scope="col" |ساڵ ! scope="col" |نیشانە ! scope="col" |ڕۆڵ ! scope="col" |دەرهێنەر ! scope="col" |تێبینییەکان ! scope="col" class="unsortable" |سەرچاوە |- ! scope="row" |٢٠٠٥ |پارچەیەک نان |قەیس |کەمال تەبریزی | | |- ! rowspan="2" scope="row" |٢٠٠٦ |چوارشەممەسووری |عەبدولڕەزا |[[ئەسغەر فەرھادی|ئەسغەر فەرهادی]] | | |- |پێپەتی لە بەهەشتدا |یەحیی |بەھرام تەوەکولی | | |- ! scope="row" |٢٠٠٦ |ئەوەی دەچێتە سەر دەريا |سەرباز |ئارەش موعەیریان | | |- ! scope="row" |٢٠٠٧ |برینی سەر شانی حەوا | |حوسێن قەناعەت | | |- ! scope="row" |٢٠١١ |ئەفریقا | |هۆمەن سەیدی |هەروەها وەک سیناریۆنووس و دەستکاریکەر | |- ! scope="row" |٢٠١٢ |ڕێگای ئازاد (فری وەی) |مرتضی |عەباس ڕافعی | | |- ! rowspan="3" scope="row" |٢٠١٤ |[[سێزدە (فیلم)|سێزدە]] | |هۆمەن سەیدی |هەروەها وەک سیناریۆنووس و دەستکاریکەر | |- |شەو، دەرەوە | |کاوە سەجادی حوسێنی | | |- |ھێڵی تایبەت |کاوە |مصطفی کیایی | | |- ! rowspan="4" scope="row" |٢٠١٥ |گاومێش |پەیمان |کاوە سەجادی حوسێنی | | |- |من دیێگۆ مارادۆنام |بابەک |بەھرام تەوەکولی | | |- |دانپێدانانەکانی مێشکی مەترسیدارم |پیاوی ئایپۆد |هۆمەن سەیدی |وەک سیناریۆنووس و دەستکاریکەر | |- |لە کاتی دیاریککراودا |سەعید |وەحید ئەمیرخانی | | |- ! rowspan="4" scope="row" |٢٠١٦ |پڕۆفایلەکان | |ئیرەج کەریمی | | |- |هیچ کەسێک نامرێت |ئاشکان |حوسێن کۆندۆری | | |- |پردی خەو |محسن |ئۆکتای بڕاهەنی | | |- |خەشم و ھەرا | |هۆمەن سەیدی |هەروەها وەک سیناریۆنووس و دەستکاریکەر | |- ! rowspan="3" scope="row" |٢٠١٧ |ئازەر |صابر |محەممەد حەمزەیی | | |- |کۆمیدیای ئینسانی | |محەممەدھادی کەریمی | | |- |دایکایەتی |سەعید |ڕوقییە تەبەرکولی | | |- ! rowspan="2" scope="row" |٢٠١٨ |دەستبەسەرداگرتن |زەکەریا |مێهران ئەحمەدی | | |- |''[[مێشکە بچووکە ژەنگگرتووەکان]]'' | |هۆمەن سەیدی |هەروەها وەک سیناریۆنووس و دەستکاریکەر | |- ! scope="row" |٢٠١٩ |زێڕ |مەنسوور |پەروێز شەھبازی | | |- ! rowspan="2" scope="row" |٢٠٢٢ |بێ ئەو | |ئاریان وەزیردەفتەری |وەک بەرهەمهێنەر | |- |[[جەنگی جیھانی سێیەم (فیلم)|جەنگی جیهانیی سێیەم]] | |هۆمەن سەیدی |هەروەها وەک سیناریۆنووس و دەستکاریکەر | |} === تۆڕی نمایش خانگی === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size:100%" ! scope="col" |ساڵ ! scope="col" |نیشانە ! scope="col" |ڕۆڵ ! scope="col" |دەرهێنەر ! scope="col" |تێبینییەکان ! scope="col" |پلاتفۆرم ! scope="col" class="unsortable" |سەرچاوە |- ! scope="row" |٢٠١٦ |''[[ئاشقانە (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|ئاشقانە]]'' |پەیمان ڕەستاق |مەنووچەهر هادی |ڕۆڵی سەرەکی |سی دی ڤیدیۆیی |<ref>{{Citation |title=Asheghaneh (TV Series 2017– ) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt6217938/ |access-date=2021-10-24 |language=en-US}}</ref> |- ! scope="row" |٢٠١٨ |گڵشیفتە |هۆمەن |بەهرووز شوعەیبی |ڕۆڵی سەرەکی |[[فیلیمۆ]] |<ref>{{Citation |title=Golshifte (TV Series 2018– ) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt8469938/ |access-date=2021-10-24 |language=en-US}}</ref> |- ! scope="row" |٢٠٢٠–٢٠٢١ |[[بۆق (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|بۆق]] |ئامیرعەلی شەمسئابادی |هۆمەن سەیدی |ڕۆڵی یاریدەدەر؛ هەروەها وەک سیناریۆنووس و دەستکاریکەر | rowspan="5" |[[نماوا]] |<ref>{{Citation |title=The Frog (TV Series 2020–2021) - IMDb |url=https://www.imdb.com/title/tt12920838/ |access-date=2021-10-24 |language=en-US}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |٢٠٢١ |[[گیسو (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|گیسوو]] |پەیمان ڕەستاق |مەنووچەهر هادی |ڕۆڵی سەرەکی |<ref>{{Cite web |url=https://www.namava.ir/series/84117-%DA%AF%DB%8C%D8%B3%D9%88 |access-date=2021-10-24 |website=www.namava.ir |title=Namava}}</ref> |- |ھاواڕێیەتیی دوولایەنە |خۆی |شەهاب حسێنی |بەرنامەی ئاخاوتن؛ ١ ئەڵقە | |- ! scope="row" |٢٠٢٢ |میوانی |خۆی |ئیرەج تەهماسب |وەک میوان | |- ! scope="row" |٢٠٢٣ |سەرگیجە |ڕەزا بەدیعی |بەهڕەنگ توفیقی |ڕۆڵی سەرەکی |<ref>{{Cite web |last=زاده |first=زهرا رجبعلی |date=2023-06-13 |url=https://www.plaza.ir/140203/469916/vertigo-series-plot-cast-news/ |access-date=2024-03-11 |website=پلازا |language=fa |title=معرفی سریال ایرانی سرگیجه ؛ مروری بر جدیدترین سریال نمایش خانگی بهرنگ توفیقی}}</ref> |- ! scope="row" |٢٠٢٤ |[[ماری تاران]] |خۆی |سامان موقەددەم |ڕۆڵی کورت (کامیۆ) |[[فیلمنێت]] |<ref>{{Cite web |url=https://www.isna.ir/news/1403031610508/%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%B9%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF/ |access-date=2024-12-20 |website=www.isna.ir |title=ماجرای «افعی تهران» تمام شد - ایسنا}}</ref> |- ! scope="row" |٢٠٢٥ |[[دڕندە (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|دڕندە]] |خسڕەو |هۆمەن سەیدی |هەروەها وەک سیناریۆنووس و دەستکاریکەر |[[فیلمنێت]] |<ref>{{Cite web |url=https://www.isna.ir/news/1403050905870/%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D9%87%D9%88%D9%85%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%AF%DB%8C/ |access-date=2024-07-30 |website=www.isna.ir |title=تصویر جدید از سریال هومن سیدی - ایسنا}}</ref> |} === تەلەفیزیۆن === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size:100%" ! scope="col" |ساڵ ! scope="col" |نیشانە ! scope="col" |ڕۆڵ ! scope="col" |دەرهێنەر ! scope="col" |تۆڕ ! scope="col" class="unsortable" |سەرچاوە |- ! scope="row" |٢٠٠٧ |ڕێگای بێکۆتا |مەنسوور پوروەتان |هومایۆن ئەسەدیان |کەناڵی ٣ی کۆماری ئیسلامیی ئێران |<ref>{{Citation |title=Rahe bi payan |date=2007-04-24 |type=Drama |url=https://www.imdb.com/title/tt2322572/?ref_=nm_flmg_act_24 |access-date=2021-10-25 |publisher=Kelk -e- Khial Film and Advertisement Company}}</ref> |- ! scope="row" |٢٠٠٩–٢٠١٠ |لە چاوی با دە | |مەسعود جەعفەری جوزانی |کەناڵی ١ی کۆماری ئیسلامیی ئێران |<ref>{{Citation |title=Dar Cheshm-e Baad |date=2008-11-05 |type=Drama, History |url=https://www.imdb.com/title/tt1757050/?ref_=nv_sr_srsg_0 |access-date=2021-10-25 |publisher=Jozan Film, Cinema Libre Studio}}</ref> |- ! scope="row" |٢٠١٠ |ڕۆژی سییەم |سیاوەش کیانی |جەواد ئەفشار |کەناڵی ١ی کۆماری ئیسلامیی ئێران | |- ! scope="row" |٢٠١١ |تا ثورەیا |حەمید |سیروس موقەددەم |کەناڵی ١ی کۆماری ئیسلامیی ئێران |<ref>{{Citation |title=Ta Soraya |date=2011-08-08 |type=Drama |url=https://www.imdb.com/title/tt2671418/?ref_=nm_flmg_act_21 |access-date=2021-10-25}}</ref> |- ! scope="row" |٢٠١٣ |مێهرئاباد | |فەرید سەجادی حوسێنی |کەناڵی ٥ی کۆماری ئیسلامیی ئێران | |} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|1982933|هۆمەن سەیدی}} * [https://web.archive.org/web/20250707221720/https://irmdb.sourehcinema.com/People/People.aspx?Id=138307260027 هۆمەن سەیدی] لە سوورەسینەما (بە فارسی) == سەرچاوەکان == <references /> {{پۆلی کۆمنز|Houman Seyyedi}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|فیلم}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئێرانییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی تەلەڤیزیۆنی ئێرانی]] [[پۆل:زیندووان]] fkoa84g9gxjtm7ztehbueeah31xqa3k 0 304328 1686151 1674037 2026-10-12T21:03:24Z InternetArchiveBot 27288 Adding 4 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686151 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = {{native name|fro|Reaume de France}}<br />{{native name|frm|Royaulme de France}}<br />{{native name|fr|Royaume de France}}<br />{{native name|la|Regnum Franciæ}} | conventional_long_name = شانشینی فەڕەنسا | common_name = [[فەڕەنسا]] | image_flag = Royal Standard of the King of France.svg | image_flag2 = Royal flag of France.svg | flag_caption = [[ئاڵای فەڕەنسا|ئاڵای شاھانە]]<br/>سەرەوە: ئاڵای شاھانەی فەڕەنسا (١٦٤٣–١٧٩٠)<br/>خوارەوە: ئاڵای سەردەمی [[بنەماڵەی بۆربۆن]] (١٥٨٩–١٧٩٢؛ ١٨١٤–١٨٣٠) | image_coat = Grand Royal Coat of Arms of France & Navarre.svg | symbol_type = نیشانی شاھانەی فەڕەنسا و نەبارا | image_map = Kingdom of France 1000.svg | image_map_caption = نەخشەی شانشینی فەڕەنسا لە ساڵی ١٠٠٠ | image_map2 = French Colonial Empire 1714 (light blue) v15(1).png | image_map2_caption = شانشینی فەڕەنسا و ناوچە کۆلۆنیالەکانی لە ساڵی ١٧١٤ (بە شینی کاڵ) | national_motto = "[[Montjoie Saint Denis!]]"<br />("مۆنتژوا سەن دۆنی!") | national_anthem = [[Marche Henri IV]] / [[Le Retour des Princes Français à Paris]]<br />("مارشی ھێنریی چوارەم" / "گەڕانەوەی شازادە فەڕەنسییەکان بۆ پاریس")<br />(١٥٩٠–١٧٩٢، ١٨١٤–١٨٣٠) | life_span = ٩٨٧–١٧٩٢<br />١٨١٤–١٨١٥<br />١٨١٥–١٨٣٠ | event_pre = پەیمانی ڤێردۆن | date_pre = ١٠ی ئابی ٨٤٣ | event_start = دامەزراندنی خانەدانی کاپێ | date_start = ٣ی تەممووزی ٩٨٧ | event1 = [[جەنگی سەد ساڵە]] | date_event1 = ١٣٣٧–١٤٥٣ | event2 = جەنگە ئایینییەکانی فەڕەنسا | date_event2 = ١٥٦٢–١٥٩٨ | event3 = [[شۆڕشی فەڕەنسا]] | date_event3 = ٥ی ئایاری ١٧٨٩ | event4 = ھەڵوەشاندنەوەی پاشایەتی | date_event4 = ٢١ی ئەیلوولی ١٧٩٢ | event5 = گەڕاندنەوەی بۆربۆنەکان | date_event5 = ٦ی نیسانی ١٨١٤ | event_end = شۆڕشی تەممووز | date_end = ٢ی ئابی ١٨٣٠ | year_start = ٩٨٧ | year_end = ١٨٣٠ | p1 = فڕانسیای ڕۆژاوا | flag_p1 = Banner of the King of France.svg | s1 = شانشینی فەڕەنسا (١٧٩١–١٧٩٢) | flag_s1 = Flag of France (1790–1794).svg | s2 = [[کۆماری یەکەمی فەڕەنسا]] | flag_s2 = Flag of France.svg | s3 = [[یەکەم ئیمپراتۆریەتیی فەڕەنسا]] | flag_s3 = Flag of France.svg | s4 = پاشایەتیی تەممووز | flag_s4 = Flag of France.svg | capital = [[پاریس]] (٩٨٧–١٦٨٢، ١٧٨٩–١٧٩٢؛ ١٨١٤–١٨٣٠)<br />[[کۆشکی ڤێرسای|ڤێرسای]] (ناڕەسمی، ١٦٨٢–١٧٨٩) | official_languages = [[زمانی لاتینی]] (تا ١٥٣٩)<br />[[زمانی فەڕەنسی]] (لە سەدەی ١٢یەمەوە) | languages_type = زمانە ناوچەییەکان | languages = [[زمانی برێتۆن|برێتۆن]]، [[زمانی کەتەلۆنی|کەتەلۆنی]]، ئۆکسیتان، نۆرمان، پیکارد، باسک، ئەلزاسی | government_type = پاشایەتیی ڕەھا (٩٨٧–١٧٩١)<br />[[پاشایەتیی دەستووری]] (١٧٩١–١٧٩٢، ١٨١٤–١٨١٥، ١٨١٥–١٨٣٠) | title_leader = [[شا]] | leader1 = ئۆگ کاپێ (یەکەم) | year_leader1 = ٩٨٧–٩٩٦ | leader2 = چارلسی دەیەم (کۆتایی) | year_leader2 = ١٨٢٤–١٨٣٠ | title_deputy = [[سەرۆکوەزیران]] | deputy1 = شارل-مۆریس دی تالێران (یەکەم) | year_deputy1 = ١٨١٥ | deputy2 = کازیمیر دی ڕۆشکشوار (کۆتایی) | year_deputy2 = ١٨٣٠ | legislature = پەرلەمان | house1 = [[ئەنجومەنی باڵا]] | house2 = [[ئەنجومەنی خواروو]] | largest_city = پاریس | religion = [[کەنیسەی کاسۆلۆکی|کاسۆلۆکی ڕۆمانی]] ([[دینی دەوڵەت]])<br />پرۆتستانتیزم ([[ھوگێنۆتەکان]])<br />[[جوولەکە|جوویەتی]] | currency = لیڤر، دێنیر، سۆل، فڕانکی فەڕەنسی، لویی دۆر | stat_year1 = ١٧١٤ | stat_area1 = 10000000 | stat_pop1 = 21500000 | era = [[سەدەکانی ناوین]] / سەردەمی مۆدێرنی پێشوو | today = {{flag|France}} }} '''شانشینی فەڕەنسا''' (بە فەڕەنسی: {{lang|fr|Royaume de France}}؛ بە [[فەڕەنسیی کۆن]]: {{lang|fro|Reaume de France}}؛ بە [[زمانی لاتینی]]: {{lang|la|Regnum Franciæ}}) زاراوەیەکی مێژوونووسییە کە بە چەندین قۆناغی سیاسیی دەوڵەتی [[فەڕەنسا]] لە سەردەمی [[سەدەکانی ناوین]] و سەرەتای سەردەمی مۆدێرندا دەوترێت. ئەم شانشینە لە سەدەکانی ناوینی باڵاوە تا ھەڵوەشاندنەوەی لە سەدەی نۆزدەھەمدا، یەکێک لە بەھێزترین دەوڵەتەکانی کیشوەری ئەورووپا بوو. ھاوکات زلھێزێکی سەرەتایی کۆلۆنیالیزم بوو، خاوەنی کۆلۆنیی بەرفراوان بوو لە ئاسیا و ئەفریقا، و گەورەترینیان لە ئەمریکای باکوور بە ناوی فەڕەنسای نوێ لە دەوروبەری [[دەریاچە گەورەکان]] و دۆڵی [[میسیسیپی]] بوو.<ref>{{cite book|editor-first=Melvin E.|editor-last=Page|title=Colonialism: An International Social, Cultural, and Political Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=qFTHBoRvQbsC&pg=PA218|year=2003|publisher=ABC-CLIO|page=218|isbn=978-1-57607-335-3}}</ref> لە سەدەی ھەژدەھەمدا، ئیمپراتۆریەتیی کۆلۆنیالی فەڕەنسا گەیشتە ڕووبەری زیاتر لە ١٠ ملیۆن کیلۆمەتری چوارگۆشە، کە دووەم گەورەترین ئیمپراتۆریەتیی جیھان بوو لە دوای [[ئیمپراتۆریەتیی ئیسپانی]].<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Western-colonialism|title=Western colonialism - European expansion since 1763|website=Encyclopædia Britannica|access-date=2021-08-20}}</ref> شانشینی فەڕەنسا ڕاستەوخۆ لە فڕانسیای ڕۆژاوای ئیمپراتۆریەتیی کارۆلینجی سەرچاوەی گرت، کە بەپێی پەیمانی ڤێردۆن لە ساڵی ٨٤٣ درا بە شارڵی کەچەڵ. لە ساڵی ٩٨٧دا بە ھەڵبژاردنی ئۆگ کاپێ وەک پاشا، خانەدانی کاپێ دامەزرا. لە سەرەتادا ناوچەکە بە ''فڕانسیا'' و فەرمانڕەواکەشی بە ''پاشای فڕانکەکان'' (بە لاتینی: {{lang|la|rex Francorum}}) دەناسرا. یەکەمین پاشا کە بە فەرمی ناوی «پاشای فەڕەنسا»ی (بە لاتینی: {{lang|la|rex Francie}}) لە خۆی نا، فیلیپی دووەم بوو لە ساڵی ١١٩٠دا. لەو کاتەوە فەڕەنسا لەلایەن کاپێییەکان و لقەکانیان وەک ماڵی ڤالوا و [[بنەماڵەی بۆربۆن]] بەڕێوەدەبرا تا ئەوکاتەی بەھۆی [[شۆڕشی فەڕەنسا]] لە ساڵی ١٧٩٢دا پاشایەتی ھەڵوەشایەوە. شانشینی فەڕەنسا دوو جار لەگەڵ شانشینی [[نەبارا]] لە یەکێتییەکی کەسییدا بوو (١٢٨٤–١٣٢٨ و ١٥٧٢–١٦٢٠)، تا ئەو کاتەی نەبارا بە تەواوی خرایە سەر فەڕەنسا. لە سەردەمی سەدەکانی ناویندا، فەڕەنسا پاشایەتییەکی دەرەبەگیی ناڕێکخراو بوو. دەسەڵاتی پاشا لە ناوچەکانی وەک [[ویلایەتی نۆرماندی]]، برێتانی، ئاکویتێن، پرۆڤانس و کەتەلۆنیادا زۆر کەم بوو. لە کۆتایی سەدەکانی ناویندا، ڕکابەریی نێوان خانەدانی کاپێ و دەسەڵاتدارانی [[شانشینی ئینگلتەرا]] لە بنەماڵەی پلانتەجینێت بووە ھۆی بەرپابوونی زنجیرە شەڕێک کە بە [[جەنگی سەد ساڵە]] (١٣٣٧–١٤٥٣) ناسراوە. پاش سەرکەوتنی فەڕەنسا لەو جەنگەدا، دەسەڵاتی ناوەندی پتەو بوو و دەوڵەتەکە ھەوڵی دا ھەژموونی خۆی بۆ ناوچەکانی ئیتاڵیا فراوان بکات، بەڵام لە جەنگەکانی ئیتاڵیادا (١٤٩٤–١٥٥٩) لەلایەن ئیسپانیا و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]] شکستی پێھێنرا.<ref>{{cite book|last=Price|first=Roger|title=A Concise History of France|url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000pric|date=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-84480-2|pages=30–35}}</ref> لە سەردەمی مۆدێرنی پێشوودا، فەڕەنسا بەرەو ناوەندگەراییەکی زیاتر چوو؛ [[زمانی فەڕەنسی]] جێگەی زمانەکانی تری لە بەڵگەنامە فەرمییەکاندا گرتەوە، و پاشاکان سیستمی پاشایەتیی ڕەھایان پێکھێنا کە بە ''ڕژێمی کۆن'' (Ancien Régime) ناسرا. لە ڕووی ئایینییەوە، دەوڵەت لە نێوان زۆرینەی کاسۆلیک و کەمینەی پرۆتستانت ([[ھوگێنۆتەکان]]) دابەش بوو، کە بووە ھۆی جەنگە ئایینییەکانی فەڕەنسا (١٥٦٢–١٥٩٨). لە سەردەمی پاشایەتیی [[لویی چواردەیەم]]دا فەڕەنسا بوو بە بەھێزترین وڵاتی ئەورووپا. بەھۆی ململانێ لەگەڵ [[شانشینی بەریتانیای مەزن]] لە [[جەنگی حەوت ساڵە]]دا، فەڕەنسا زۆربەی کۆلۆنییەکانی لە ئەمریکای باکوور لەدەستدا. بەشداریی فەڕەنسا لە [[شەڕی شۆڕشگێڕیی ئەمریکا]] دژی پاشا [[جۆرجی سێیەم]] بووە ھۆی سەربەخۆیی ویلایەتە یەکگرتووەکان، بەڵام تێچوویەکی دارایی گەورەی لەسەر فەڕەنسا دروست کرد کە زەمینەی بۆ شۆڕشی ساڵی ١٧٨٩ خۆش کرد.<ref>{{cite book|last=Doyle|first=William|title=The French Revolution: A Very Short Introduction|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-285396-7|pages=14–26}}</ref> لە ساڵی ١٧٩١دا شانشینەکە [[پاشایەتیی دەستووری]] پەسەند کرد، بەڵام ساڵێک دواتر پاشایەتی بە فەرمی ھەڵوەشایەوە و [[کۆماری یەکەمی فەڕەنسا]] ڕاگەیەندرا. لە ساڵی ١٨١٤دا، دوای شکستھێنانی [[ناپۆلیۆن بۆناپارت]] لە [[شەڕەکانی ناپلیۆن]]دا، پاشایەتیی بۆربۆنەکان گەڕێنرایەوە و تا شۆڕشی تەممووزی ١٨٣٠ بەردەوام بوو. == مێژووی سیاسی == === فڕانسیای ڕۆژاوا === [[File:Le royaume des Francs sous Hugues Capet-en.svg|thumb|left|فڕانسیای ڕۆژاوا لە سەردەمی ئۆگ کاپێ (٩٨٧–٩٩٦ ز)]] لە ساڵانی کۆتایی دەسەڵاتی [[شارلمان]]دا، [[ڤایکینگەکان]] ھێرشیان کردە سەر ناوچە باکووری و ڕۆژاواییەکانی شانشینی فڕانکەکان. دوای مردنی شارلمان لە ساڵی ٨١٤، میراتگرەکانی نەیانتوانی یەکڕیزیی سیاسی بپارێزن و ئیمپراتۆریەتەکەیان دابەش بوو. بەپێی پەیمانی ڤێردۆن لە ساڵی ٨٤٣، ئیمپراتۆریەتیی کارۆلینجی دابەشکرا بەسەر سێ بەشدا، و شارڵی کەچەڵ بوو بە فەرمانڕەوای فڕانسیای ڕۆژاوا، کە بڕبڕەی پشتی شانشینی فەڕەنسای داھاتووی پێکھێنا.<ref>{{cite book|last=Bradbury|first=Jim|title=The Capetians: Kings of France, 987–1328|date=2007|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-85285-528-4|pages=15–25}}</ref> پاش مردنی لۆتێری دووەم لە ساڵی ٨٦٩، شارڵی کەچەڵ تاجی پاشایەتیی لۆتارینجیای لەسەر نا، بەڵام بەپێی پەیمانی میرسن (٨٧٠) ناچار بوو زۆربەی ئەو ناوچانە بداتە براکانی، و حەوزی ڕووباری ڕۆن و مۆزی پاراست (لەوانە ڤێردۆن، ڤییەن و [[بێزانسۆن]])، بەڵام ناوچەی [[ڕاینلاند]] لەگەڵ شارەکانی [[ئاخن]]، مێتز و [[تریر]] بۆ فڕانسیای ڕۆژھەڵات مانەوە. ھێرشی ڤایکینگەکان بە درێژایی ڕووبارەکانی لوار، [[ڕووباری سین]] و ڕێڕەوە ئاوییەکانی تر زیادی کرد. لە سەردەمی شارڵی سادەدا (٨٩٨–٩٢٢)، ڤایکینگەکان بە ڕابەرایەتیی [[ڕۆلۆ]] لە خاکی [[سکاندیناڤیا]]وە بە درێژایی ڕووباری سین لە خوارەوەی پاریس نیشتەجێ بوون، لە ناوچەیەکدا کە دواتر بە [[ویلایەتی نۆرماندی]] ناسرا.<ref>{{cite journal|first=Stuart|last=Airlie|title=Review article: After Empire-recent work on the emergence of post-Carolingian kingdoms|journal=Early Medieval Europe|date=1993|volume=2|issue=2|pages=153–161|doi=10.1111/j.1468-0254.1993.tb00015.x}}</ref> === سەدەکانی ناوینی باڵا === [[File:Territorial Conquests of Philip II of France.png|thumb|فراوانبوونی خاکی فەڕەنسا لە سەردەمی فیلیپی دووەم (١١٨٠–١٢٢٣)]] لە ساڵی ٩٨٧دا بە ھەڵبژاردنی ئۆگ کاپێ، دووکی فەڕەنسا و کاونتی پاریس، خانەدانی کاپێ لەسەر تەختی پاشایەتی جێگیر بوو. ئەم خانەدانە لەگەڵ لقەکانی وەک ماڵی ڤالوا و [[بنەماڵەی بۆربۆن]] بۆ ماوەی زیاتر لە ٨٠٠ ساڵ حوکمی فەڕەنسایان کرد.<ref>{{cite book|author=William W. Kibler|title=Medieval France: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=MQoKeohhNkMC&pg=PA879|year=1995|publisher=Taylor & Francis|page=879|isbn=978-0-8240-4444-2}}</ref> لە سەرەتادا دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی پاشا تەنیا ناوچەیەکی بچووکی دەوروبەری پاریس و ڕووباری سینی دەگرتەوە، لە کاتێکدا دەسەڵاتدارە ناوچەییە بەھێزەکان خاوەنی ناوچەی بەرفراوان بوون. ئەم دۆخە ئاڵۆزتر بوو کاتێک لە ساڵی ١٠٦٦ [[وێلیامی داگیرکەر]] دووکی نۆرماندی دەستی بەسەر [[شانشینی ئینگلتەرا]]دا گرت. ھێنریی دووەمی ئینگلتەرا لە ڕێگەی میرات و ھاوسەرگیرییەوە لەگەڵ ئێلینۆری ئاکویتێن، دەسەڵاتی بەسەر بەشێکی گەورەی ڕۆژاوای فەڕەنسادا کێشا کە پێی دەوترا ئیمپراتۆریەتیی ئەنجێڤین. بەڵام پاش سەرکەوتنی فەڕەنسییەکان لە شەڕی بوڤین لە ساڵی ١٢١٤ بە سەرکردایەتیی فیلیپی دووەم، پاشاکانی ئینگلتەرا زۆربەی خاکەکانیان لەدەستدا و تەنیا ناوچەی گاسکۆنی لە باشووری ڕۆژاوا لە دەستیاندا مایەوە.<ref>{{cite book|last=Lewis|first=Peter Shervey|title=Later Medieval France: The Polity|date=1968|publisher=Macmillan|isbn=978-0-333-08573-8|pages=45–60}}</ref> === کۆتایی سەدەکانی ناوین و جەنگی سەد ساڵە === مردنی چارلسی چوارەم لە ساڵی ١٣٢٨ بێ بەجێھێشتنی میراتگری کوڕ، کۆتایی بە لقی سەرەکیی کاپێییەکان ھێنا. بەپێی یاسای سالیک، تەختی پاشایەتی نەدەگوازرایەوە بۆ ژنان، بۆیە تەختەکە درا بە [[فیلیپی شەشەم]] لە ماڵی ڤالوا. شا [[ئێدواردی سێیەمی ئینگلتەرا]] کە لە لایەن دایکییەوە نەوەی پاشای فەڕەنسا بوو، داوای تەختی فەڕەنسای کرد، کە ئەمەش بووە ھۆی دەستپێکردنی [[جەنگی سەد ساڵە]] (١٣٣٧–١٤٥٣).<ref>{{cite book|last=Atkinson|first=Alice Minerva|title=A Brief History of the Hundred Years' War|date=2012|publisher=Forgotten Books|isbn=978-1-4400-5847-9|pages=50–75}}</ref> جگە لە وێرانکارییەکانی شەڕەکە، پەتای [[مردنی ڕەش]] لە ساڵی ١٣٤٨ لە ئیتاڵیاوە گەیشتە فەڕەنسا و بە خێرایی بە دۆڵی ڕووباری ڕۆندا بڵاوبووەوە. مەزەندە دەکرێت لە کۆی دانیشتووانی ١٨ بۆ ٢٠ ملیۆنیی فەڕەنسا لە ساڵی ١٣٢٨، نزیکەی لەسەدا ٥٠ یان زیاتری بەھۆی پەتاکەوە گیانیان لەدەستدابێت.<ref>{{cite book|last=Byrne|first=Joseph P.|url=https://books.google.com/books?id=UmXsP_6UEYAC|title=Daily Life during the Black Death|publisher=Greenwood|year=2006|isbn=978-0-313-33297-5|pages=102–115}}</ref> لە سەدەی پازدەھەمدا بە دەرکەوتنی ژاندارک و بەسەرکردایەتیی شارلسی حەوتەم، فەڕەنسییەکان توانییان ئینگلیزەکان لە تەواوی خاکی فەڕەنسا دەربکەن جگە لە شاری کالێ. === سەردەمی ڕێنێسانس و چاکسازی === لە سەردەمی ڕێنێسانسدا دامەزراوە کارگێڕییە ناوەندییەکان بەھێز کران و کەلتوور و ھونەری [[کلاسیزم]] گەشەی سەند.<ref>{{cite book|last=Zerner|first=Henri|title=Renaissance Art in France: The Invention of Classicism|url=https://archive.org/details/renaissanceartin00zern|publisher=Flammarion|date=2003|isbn=978-2-08-010683-4|pages=[https://archive.org/details/renaissanceartin00zern/page/80 80]–95}}</ref> لە ساڵی ١٥٣٩دا، پاشا فرانسوای یەکەم فەرمانی ڤیلێ-کۆترێی دەرکرد کە بەپێی ماددەکانی ١١٠ و ١١١، زمانی فەڕەنسی کرا بە زمانی فەرمیی تەواوی دادگاکان، بەڵگەنامە یاساییەکان و یاسادانانی دەوڵەت لە جێگەی زمانی لاتینی. ==== جەنگەکانی ئیتاڵیا ==== دوای جەنگی سەد ساڵە، [[چارلسی ھەشتەمی فەڕەنسا]] پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[ھێنری حەفتەمی ئینگلتەرا]]، ئیمپراتۆر مەکسیمیلیانی یەکەم و [[فێرناندۆی دووەم]]ی شای ئەراگۆن واژوو کرد. ئەم پەیماننامانە ڕێگەیان بۆ فەڕەنسا خۆشکرد کە بچێتە ناو جەنگە درێژخایەنەکانی ئیتاڵیاوە (١٤٩٤–١٥٥٩)، کە بووە ھۆی دەستپێکردنی ململانێیەکی گەورە لەگەڵ ماڵی [[ھابسبۆرگ]]. ==== جەنگە ئایینییەکانی فەڕەنسا ==== لەگەڵ بڵاوبوونەوەی بیری [[چاکسازیی پرۆتیستانتی]] لەلایەن [[ژان کالڤین]]ەوە، کەمینەیەکی بەھێزی پرۆتستانت لە فەڕەنسا دروست بوو کە بە [[ھوگێنۆتەکان]] دەناسران. لە سەردەمی شا ھێنریی دووەم و دواتر بە سەرپەرشتیی [[کاترین دێ مێدیچی]] شاژنی دایک، گرژیی ئایینی توندوتیژی لێکەوتەوە. لە ٢٤ی ئابی ١٥٧٢دا، کۆمەڵکوژیی ڕۆژی سەینت باڕتۆلۆمیو ڕوویدا کە تێیدا ھەزاران ھوگێنۆت کوژران.<ref>{{cite book|last=Holt|first=Mack P.|title=The French Wars of Religion, 1562–1629|date=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-83401-8|pages=82–95}}</ref> ململانێکە لە شەڕی سێ ھێنرییەکاندا گەیشتە لووتکە. دوای کوژرانی ھێنریی سێیەم لە ساڵی ١٥٨٩، پاشای پرۆتستانتی نەبارا بە ناوی [[ھێنریی چوارەمی فەڕەنسا]] تەختی پاشایەتیی گرتە دەست و بووە یەکەم پاشای [[بنەماڵەی بۆربۆن]]. ھێنریی چوارەم بۆ کۆتاییھێنان بە شەڕەکە لە پرۆتستانتیزم پاشەکشەی کرد و بوو بە کاسۆلیک، و لە ساڵی ١٥٩٨ فەرمانی نانتی دەرکرد کە ئازادیی پەرستش و مافی مەدەنیی بەخشییە پرۆتستانتەکان.<ref>{{cite book|last=Buisseret|first=David|title=Henry IV: King of France|publisher=Routledge|isbn=978-0-04-445635-3|date=1990|pages=70–85}}</ref> === سەردەمی مۆدێرنی پێشوو === [[File:Louis XIV of France.jpg|thumb|left|[[لویی چواردەیەم]]، ناسراو بە «پاشای خۆر»، تابلۆی ھیاسنت ڕیگۆ (١٧٠١)]] لە سەردەمی پاشا [[لویسی سێزدەھەم]] و سەرۆکوەزیرانەکەی، کاردیناڵ [[ئارماند دی ڕیشیلۆ]]، فەڕەنسا لە [[شەڕی سی ساڵە]]دا (١٦١٨–١٦٤٨) بەشداریی کرد دژی ھابسبۆرگەکان و ئیسپانیا. ئاشتیی وێستفالیا (١٦٤٨) و پەیمانی پیرینێ (١٦٥٩) پێگەی فەڕەنسای وەک زلھێزی سەرەکیی ئەورووپا چەسپاند، و فەڕەنسا دەستی بەسەر ناوچەی ڕووسیۆندا گرت دوای ڕووخانی [[کۆماری کەتەلۆنیا (١٦٤١)]]. لە سەردەمی فەرمانڕەوایی درێژخایەنی [[لویی چواردەیەم]]دا (١٦٤٣–١٧١٥)، ناسراو بە «پاشای خۆر»، ناوەندگەرایی دەوڵەت گەیشتە لووتکە. لویی چواردەیەم بە بنیاتنانی [[کۆشکی ڤێرسای]] لە نزیک پاریس، دەسەڵاتی دەرەبەگەکانی سنووردار کرد و تەواوی دەسەڵاتی لە دەستی خۆیدا کۆکردەوە. بە فەرمانی فۆنتێنبڵۆ لە ساڵی ١٦٨٥، فەرمانی نانتی ھەڵوەشاندەوە، کە بووە ھۆی کۆچی سەدان ھەزار پرۆتستانت بۆ دەرەوەی فەڕەنسا. بەپێی وەسیەتنامەی چارلسی دووەمی پاشای ئیسپانیا، تەختی ئیسپانیا درا بە نەوەی لویی، [[فیلیپی پێنجەمی ئیسپانیا]]، کە ئەمەش بووە ھۆی بەرپابوونی جەنگی جێنشینیی ئیسپانیا (١٧٠١–١٧١٤).<ref>{{cite book|last=Wolf|first=John B.|title=Louis XIV|date=1972|publisher=Springer|isbn=978-1-349-01470-5|pages=500–530}}</ref> لە سەردەمی [[لویی پانزدەیەمی فەڕەنسا]]دا (١٧١٥–١٧٧٤)، بیرۆکەکانی [[سەردەمی ڕۆشنگەری]] لە ڕێگەی فەیلەسووفانی وەک [[ڤۆڵتێر]] و مۆنتێسکیۆ بڵاوبوونەوە. شکستی فەڕەنسا لە [[جەنگی حەوت ساڵە]]دا (١٧٥٦–١٧٦٣) بەرامبەر بەریتانیا و [[پرووسیا]] بووە ھۆی لەدەستدانی کۆلۆنییەکانی لە کەنەدا و ھیندستان. لە سەردەمی پاشا لویی شازدەھەمدا، چاکسازییە داراییەکانی [[ئان ڕۆبێر ژاک تۆرگو]] لەلایەن دەستڕۆیشتووەکانەوە ڕەتکرانەوە، و قەرزەکانی دەوڵەت بەھۆی پشتگیریکردنی [[شەڕی شۆڕشگێڕیی ئەمریکا]] قەیرانێکی گەورەی داراییان دروستکرد.<ref>{{cite book|last=Roche|first=Daniel|title=France in the Enlightenment|url=https://archive.org/details/franceinenlighte1998roch|date=1998|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-00199-2|pages=[https://archive.org/details/franceinenlighte1998roch/page/210 210]–235}}</ref> === شۆڕش و پاشایەتیی دەستووری === لە ئایاری ١٧٨٩دا بەھۆی تەنگژەی دارایی، پاشا ئەنجومەنی چینەکانی کۆکردەوە. لە مانگی تەممووزدا خەڵکی پاریس قەڵای باستیلیا گرت و [[شۆڕشی فەڕەنسا]] دەستی پێکرد. لە ٣ی ئەیلوولی ١٧٩١دا، فەڕەنسا یەکەم دەستووری نووسراوی خۆی پەسەند کرد و بوو بە پاشایەتییەکی دەستووری. بەڵام ئەم قۆناغە زۆری نەخایاند، و لە ٢١ی ئەیلوولی ١٧٩٢دا پاشایەتی ھەڵوەشایەوە و [[کۆماری یەکەمی فەڕەنسا]] ڕاگەیەندرا. شا لویی شازدەھەم لە ٢١ی کانوونی دووەمی ١٧٩٣ بە تاوانی خیانەتی گەورە لە ڕێگەی گێلۆتینەوە لەسێدارەدرا. === گەڕاندنەوەی بۆربۆنەکان و پاشایەتیی تەممووز === [[File:Carlos X de Francia (François Gérard).jpg|thumb|left|چارلسی دەیەم، دوا پاشای فەڕەنسا لە بنەماڵەی بۆربۆن]] دوای ڕووخانی [[یەکەم ئیمپراتۆریەتیی فەڕەنسا]] لە ساڵی ١٨١٤دا، زلھێزەکانی ئەورووپا پاشایەتییان لە فەڕەنسا گەڕاندەوە و لویی ھەژدەھەم بوو بە پاشا. لەگەڵ گەڕانەوەی ناپلیۆن لە مەنفاکەی لە [[ئیلبا]] بۆ ماوەی [[شەڕی سەد ڕۆژە]]، دەسەڵات لە دەستی بۆربۆنەکان دەرچوو، بەڵام دوای [[شەڕی واترلۆ]] لە حوزەیرانی ١٨١٥دا جارێکی تر بۆربۆنەکان گەڕانەوە سەر تەخت. لە ساڵی ١٨٢٤دا، چارلسی دەیەم بوو بە پاشا کە پەیڕەوی لە سیاسەتێکی کۆنەپەرستانە دەکرد لە بەرژەوەندیی کەنیسە و ئەرستۆکراتەکان. دەرکردنی فەرمانەکانی تەممووز بۆ سنووردارکردنی ئازادیی ڕۆژنامەگەری و ھەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان، بووە ھۆی بەرپابوونی شۆڕشی تەممووزی ١٨٣٠. چارلسی دەیەم ناچار بە دەستلەکارکێشانەوە کرا، و پەرلەمان لویی فیلیپی لە ماڵی ئۆرلێئان وەک «پاشای فەڕەنسییەکان» دەستنیشان کرد و پاشایەتیی تەممووز دەستی پێکرد، کە دواتر لە ساڵی ١٨٤٨دا بە شۆڕشی شوبات کۆتایی پێھات و [[کۆماری دووەمی فەڕەنسا]] دامەزرا. == ئایین == [[File:PA00078776-Cathédrale Notre-Dame de Reims 5.jpg|thumb|کەنیسەی نۆتردامی ڕیمس، شوێنی تاج لەسەر نانی پاشاکانی فەڕەنسا]] پێش شۆڕشی فەڕەنسا، کەنیسەی کاسۆلۆکی [[دینی دەوڵەت]] بوو لە شانشینی فەڕەنسادا.<ref>{{cite book|last=Wolf|first=John Baptiste|title=The Emergence of European Civilization: From the Middle Ages to the Opening of the Nineteenth Century|date=1962|publisher=University of Virginia Press|isbn=978-973-32-0316-2|page=419}}</ref> فەڕەنسا لە مێژوودا وەک «کچە گەورەکەی کەنیسە» دەناسرا، و پاشای فەڕەنسا ھەمیشە پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ پاپا دەپاراست. پاشاکانی فەڕەنسا لە ڕێگەی سیستمی «گالیکانیزم»ەوە دەسەڵاتێکی فراوانیان لە ھەڵبژاردنی ئەسقەفەکان و بەڕێوەبردنی کەنیسە ناوخۆییەکاندا ھەبوو. لە سەدەی شازدەھەمدا لەگەڵ دەرکەوتنی بیروباوەڕی [[ژان کالڤین]]، ژمارەی پرۆتستانتەکان گەیشتە نزیکەی لەسەدا ١٠ی دانیشتووان. بەڵام جەنگە ئایینییەکان و کۆمەڵکوژیی ڕۆژی سەینت باڕتۆلۆمیو زیانێکی گەورەی بە کۆمەڵگەی ھوگێنۆتەکان گەیاند. ھەڵوەشاندنەوەی فەرمانی نانت لە ساڵی ١٦٨٥ بووە ھۆی کۆچی بەکۆمەڵی زانایان و پیشەوەرانی پرۆتستانت بۆ وڵاتانی تر.<ref>{{cite book|last=Hillerbrand|first=Hans J.|title=Encyclopedia of Protestantism|url=https://archive.org/details/encyclopediaofpr0000unse_l8e4|publisher=Routledge|date=2004|isbn=978-0-415-92472-6|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofpr0000unse_l8e4/page/310 310]–325}}</ref> ھەروەھا کۆمەڵگەی جوولەکە لە سەردەمی [[سەرەتای سەدەکانی ناوین]]ەوە لە فەڕەنسادا بوونیان ھەبوو و سەرەڕای دەرکردن و سنووردارکردنی مافەکانیان، ناوەندێکی گرنگی فێربوونی ئایینی بوون. == یاسا بنەڕەتییەکان == یاسا بنەڕەتییەکانی شانشینی فەڕەنسا کۆمەڵێک نەریتی دەستووریی نەنووسراو بوون کە سنووری دەسەڵاتی پاشایەتییان دیاری دەکرد: # ''یاسای سالیک و جێنشینی:'' تەختی پاشایەتی بە شێوەیەکی میراتی دەمایەوە و تەنیا لە ڕێگەی نێرینەوە دەگوازرایەوە، و ژنان مافی وەرگرتنی تەختی پاشایەتییان نەبوو. # ''پابەندبوونی ئایینی:'' پاشای فەڕەنسا دەبوو پەیڕەوی لە ئایینی کاسۆلۆکی بکات؛ بەم ھۆیەوە ھێنریی چوارەم ناچار بوو پێش وەرگرتنی تەخت ببێتە کاسۆلیک. # ''نەگواستنەوەی خاکی شاھانە:'' پاشا خاوەنی سەروەریی خاک بوو، بەڵام بۆی نەبوو بەشێک لە خاکی فەڕەنسا ببەخشێت یان بیفرۆشێت بە دەوڵەتانی تر. == ئەمانەش ببینە == * [[ئاڵای فەڕەنسا]] * [[شۆڕشی فەڕەنسا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{DEFAULTSORT:France, Kingdom of}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|وڵاتەکان|فەڕەنسا}} [[پۆل:شانشینی فەڕەنسا]] [[پۆل:مێژووی فەڕەنسا]] [[پۆل:شانشینە پێشووەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:دەوڵەتە پێشووەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:ئیمپراتۆریەتە پێشووەکان]] [[پۆل:سەدەکانی ناوین]] [[پۆل:دامەزراندنەکانی سەدەی ١٠یەم]] [[پۆل:ھەڵوەشاندنەوەکانی ١٨٣٠]] [[پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٤]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٥]] 9gnvmbuf9up2eqxn97hywif5kbg2bwz 0 304335 1686181 1680265 2026-10-12T21:43:55Z InternetArchiveBot 27288 Adding 10 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686181 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Scène du retour du guerrier - Carafa di Noja, Nola - Musée archéologique national de Naples - inv 9364.jpg|وێنۆک|سەربازانی سامنی لەسەر فرێزێکی گۆڕ لە نۆلا، سەدەی ٤ەمی پێش زایین.|330x330پیکسڵ]] '''سامنییەکان''' (بە ئۆسکی: {{lang|osc|Safineis}}) گەلێکی کۆنی ئیتالیکی بوون کە لە ھەرێمی سەمنیۆم نیشتەجێ بوون؛ ناوچەیەک کە کەوتووەتە ناوچە شاخاوییەکانی ناوەوەی ھەرێمەکانی ئێستای ئەبروتسۆ، مۆلیزێ و کامپانیا لە باشووری ناوەڕاستی [[ئیتاڵیا]].<ref name=":2">{{cite book |last=Salmon |first=Edward Togo |date=1967 |title=Samnium and the Samnites |url=https://archive.org/details/samniumsamnites0000salm |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-06185-8}}</ref> سامنییەکان خەڵکێکی ئۆسکی-ئاخێو بوون و وەک لقێک لە سابینەکان سەریان ھەڵدا؛ ئەوان کۆنفیدراسیۆنێکیان لە چوار ھۆز پێکدەھێنا کە بریتی بوون لە: ھیرپینی، کاودینی، کاراسینی و پێنتری.<ref name=":3">{{cite web |title=Samnite (people) |url=https://www.britannica.com/topic/Samnite-people |access-date=2022-05-03 |website=Encyclopædia Britannica Online |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.}}</ref> مێژوونووسانی یۆنانی کۆن گەلی ئومبرییان بە باوباپیرانی سامنییەکان دادەنا.<ref>{{cite book |last=Strabo |title=The Geography of Strabo |volume=4 |page=465 |location=Alexandria |orig-date=7 BC}}</ref><ref>{{cite book |last=Dionysius of Halicarnassus |title=Roman Antiquities |chapter=Book II.49}}</ref><ref>{{cite book |last=Dyer |first=Thomas Henry |date=1868 |title=The History of the Kings of Rome |url=https://archive.org/details/historyofkingsof0000dyer |publisher=Bell and Daldy |isbn=978-0-8046-1199-2}}</ref> کۆچی ئەوان بەرەو باشوور بەپێی نەریتی ئایینیی «ڤێر ساکرووم» (بەھاری پیرۆز) ئەنجام درابوو.<ref>{{cite book |last1=Ancillotti |first1=Augusto |last2=Cerri |first2=Romolo |date=1996 |title=Le tavole di Gubbio e la civiltà degli Umbri |publisher=Jama |language=it}}</ref> [[پەڕگە:Italy 400bC en.svg|وێنۆک|ئیتاڵیا لە ساڵی ٤٠٠ی پێش زایین؛ ناوچەی سەوز خاکی سامنییەکانە.]] ھەرچەندە لە ساڵی ٣٥٤ی پێش زایین دژی گالەکان لەگەڵ ڕۆم ھاوپەیمان بوون، بەڵام دواتر بوونە دوژمنی سەرسەختی [[کۆماری ڕۆمانی]] و لە سێ زنجیرە جەنگدا کە بە [[شەڕەکانی سامنی]] ناسراون ڕووبەڕووی بوونەوە. سەرەڕای سەرکەوتنە گەورەکەیان لە شەڕی دۆڵی کاودین لە ساڵی ٣٢١ی پێش زایین، لە ساڵی ٢٩٠ی پێش زایین لەلایەن ڕۆمەکانەوە ژێردەستە کران.<ref name=":6">{{cite book |last=Cornell |first=Tim |date=2012 |title=The Beginnings of Rome: Italy and Rome from the Bronze Age to the Punic Wars (c. 1000–264 BC) |publisher=Routledge |pages=345–390 |isbn=978-1-136-75495-1}}</ref> سەرەڕای لاوازبوونیان، سامنییەکان لە جەنگی پیرۆس و دواتریش لەگەڵ [[ھانیباڵ]] لە [[جەنگی دووەمی پونیک]]دا دژی ڕۆم وەستانەوە.<ref name=":22">{{cite book |last=Sagarna |first=Iñaki |date=2018 |title=Σαυνῖται: The identity of Samnite through their cult places |publisher=Academia.edu |pages=1–14}}</ref> ھەروەھا لە جەنگی ھاوپەیمانان (٩١–٨٨ پێش زایین) و جەنگی ناوخۆیی سۆلادا بەشدارییان کرد، تا ئەو کاتەی لە شەڕی دەروازەی کۆلین (٨٢ پێش زایین) لەلایەن سۆلا تێکشکێنران و پاشان لەناو کۆمەڵگەی ڕۆمانیدا تووانەوە.<ref name=":23">{{cite book |last=Strabo |title=The Geography of Strabo |volume=5 |page=467 |orig-date=7 BC}}</ref> ئابووریی سامنییەکان لەسەر بنەمای [[ئاژەڵداری]] و [[وەرزێری]] پێشکەوتوو دامەزرابوو و کۆچی وەرزیی ئاژەڵەکانیان پەیڕەو دەکرد.<ref name=":14">{{cite book |last=Rotter |first=Timothy W. |date=1990 |title=Roman Italy |publisher=University of California Press |pages=34–77 |isbn=978-0-520-06975-6}}</ref> لەگەڵ کەرتی کشتوکاڵدا، کەلوپەلی وەک کەرەستەی سیرامیکی، [[بڕۆنز]]، [[ئاسن]]، زەیتوون، خوری و گۆزەیان بۆ کامپانیا، لاتیۆم، [[ئاپولیا (ئیتاڵیا)]] و گریکی گەورە ھەناردە دەکرد.<ref name=":1">{{cite book |last=Stek |first=Tesse D. |date=2009 |title=Cult Places and Cultural Change in Republican Italy |publisher=Amsterdam University Press |pages=8–222}}</ref><ref name=":15">{{cite book |last=Roselaar |first=Saskia T. |date=2012 |title=Processes of Integration and Identity Formation in the Roman Republic |publisher=Brill |pages=189–196 |isbn=978-90-04-22911-2}}</ref> کۆمەڵگەی ئەوان دابەشکرابوو بەسەر کانتۆنەکاندا و ھەر ھۆزێک لەلایەن دادوەرێکی باڵا بە ناوی «مێدیکس تووتیکوس» بەڕێوەدەبرا.<ref name=":53">{{cite journal |last=Scopacasa |first=Rafael |date=2014 |title=Building Communities in Ancient Samnium: Cult, Ethnicity, and Nested Communities |url=https://archive.org/details/sim_oxford-journal-of-archaeology_2014-02_33_1/page/70 |journal=Oxford Journal of Archaeology |volume=33 |issue=1 |pages=70–72 |doi=10.1111/ojoa.12027}}</ref> == زاراوەناسی == [[پەڕگە:OsqueBritishMuseum.jpg|وێنۆک|نووسراوێکی زمانی ئۆسکی.]] ڕەگی زمانی [[زمانی بنەڕەتی-ھیندوئەورووپی|ھیندۆئەورووپیی]] ''Saβeno'' یان ''Sabh'' گۆڕدرا بۆ وشەی ''Safen'' و دواتر ''Safin''. پێدەچێت وشەی ''Safin'' یەکەمین زاراوە بووبێت بۆ پێناسەکردنی گەلی سامنی و نیشتمانەکەیان.<ref name=":2" /><ref>{{cite book |last=Bakkum |first=Gabriël C. L. M. |date=2009 |title=The Latin Dialect of the Ager Faliscus: 150 Years of Scholarship |url=https://archive.org/details/bub_gb_vUvIWIQMDokC |publisher=Amsterdam University Press |page=[https://archive.org/details/bub_gb_vUvIWIQMDokC/page/66 66] |isbn=978-90-5629-562-2}}</ref><ref name=":37">{{cite book |last=Stuart-Smith |first=Jane |date=2004-06-17 |title=Phonetics and Philology: Sound Change in Italic |url=https://archive.org/details/phoneticsphilolo0000stua |publisher=OUP Oxford |pages=[https://archive.org/details/phoneticsphilolo0000stua/page/28 28]–139 |isbn=978-0-19-925773-7}}</ref> لە ڕوانگەی زمانەوانییەوە، ئەم ناوە وەک شێوازێک لە ناوی سابینەکان ناسراوە کە سەر بە ئومبرییەکان بوون. لە ڕەگی *''sabh-''ەوە، لە زمانە لاتینییەکاندا بوو بە ''Sab-'' و لە زمانە ئۆسکۆ-ئومبرییەکاندا بوو بە ''Saf-''.<ref name=":2" /> لە زمانی ئۆسکیدا وشەی ''Safinim'' بۆ ناونانی ھەرێمی سەمنیۆم بەکارھاتووە کە بە واتای «شوێنی پەرستشی گەلی سافین» دێت.<ref name=":53" /> ناوی خەڵکەکەش بە ''Safineis'' ناسراوە.<ref name=":2" /><ref>{{cite journal |last=Sonnenschein |first=E. A. |date=1897 |title=Sabellus: Sabine or Samnite? |journal=The Classical Review |volume=11 |issue=7 |pages=339–340 |publisher=Cambridge University Press}}</ref><ref name=":32">{{cite book |last=Heitland |first=William Everton |date=2014 |title=The Roman Republic |publisher=Cambridge University Press |page=13 |isbn=978-1-107-65347-4}}</ref> لە [[زمانی یۆنانی]]دا زاراوەکانی وەک ''Samnītai'' و ''Saunītai'' لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین دەرکەوتن، کە لە وشەی ''saunion''ەوە وەرگیراون بە واتای [[ڕم|ڕمی کورت]] یان ژاوێلین.<ref name=":0">{{cite book |last1=Farney |first1=Gary D. |last2=Bradley |first2=Guy |date=2017-11-20 |title=The Peoples of Ancient Italy |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |pages=70–71 |isbn=978-1-5015-0014-5}}</ref> زمانەوان جولیوس پۆکۆرنی پێی وایە ئەم ڕەگە پەیوەستە بە ڕەگی ھیندۆئەورووپیی *''s(e)we-'' بە واتای «خۆ» یان «کەس»، کە ناوی چەندین ھۆزی وەک سوێبییەکان لە خێزانی [[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان]]ی لێ کەوتووەتەوە.<ref>{{cite book |last=Pokorny |first=Julius |date=1959 |title=Indogermanisches etymologisches Wörterbuch |url=https://archive.org/details/indogermanisches03pokouoft |pages=[https://archive.org/details/indogermanisches03pokouoft/page/882 882]–884 |location=Leiden}}</ref> == مێژوو == === سەرەتا و کۆچی مێژوویی === [[پەڕگە:Ancient Samnium.png|وێنۆک|سەمنیۆم لە نەخشەی مێژووییدا (١٩١١).]] جوگرافیناسی یۆنانی [[سترابۆ]] ئاماژەی بەوە کردووە کە شارستانییەتی سامنی لە دەستەیەکی دوورخراوەی سابینەکانەوە سەرچاوەی گرتووە. بەپێی ئەم گێڕانەوەیە، لە کاتی برسییەتی یان بۆ کۆتاییھێنان بە شەڕ لەگەڵ ئومبرییەکان، سابینەکان پەیمانیان بەست کە نەریتی بەھاری پیرۆز (Ver Sacrum) بەجێبگەیەنن. لەم ڕێوڕەسمەدا ھەموو بەرھەمی ئەو ساڵە پێشکەش بە خوداوەندەکان دەکرا، لەنێویاندا منداڵە [[ساوا]]کان.<ref>{{cite journal |last=Tikkannen |first=Karin W. |date=2017 |title=On the Building of a Narrative |journal=Mnemosyne |volume=70 |issue=6 |pages=964–967 |doi=10.1163/1568525X-12342173}}</ref> کاتێک ئەو منداڵانە گەیشتنە تەمەنی [[گەورەبوو|پێگەیشتن]]، لە خاکی خۆیان دەرکران و گایەکی نێر ڕێنوێنی کردن بەرەو [[نیشتمان]]ی نوێیان.<ref name=":34">{{cite book |last=Liddell |first=Henry George |date=1890 |title=A History of Rome, from the Earliest Times to the Establishment of the Empire |publisher=American Book Company |pages=177–178 |location=New York}}</ref><ref name=":23" /> لەگەڵ گەیشتنیان بەو خاکە، گاکەیان بۆ خوداوەند [[مارس (میتۆلۆژیا)|مارس]] کردە قوربانی.<ref name=":4">{{cite book |last=Scopacasa |first=Rafael |date=2015 |title=Ancient Samnium: Settlement, Culture, and Identity between History and Archaeology |publisher=OUP Oxford |pages=18–295 |isbn=978-0-19-102285-2}}</ref><ref name=":5">{{cite book |last=Rüpke |first=Jörg |date=2011 |title=A Companion to Roman Religion |publisher=John Wiley & Sons |page=46 |isbn=978-1-4443-3924-6}}</ref> ھۆزەکانی تری سامنی باوەڕیان وابوو کە بە [[گیانلەبەر|ئاژەڵی]] جیاواز ڕێنوێنی کراون؛ بۆ نموونە ھۆزی ھیرپینی لەلایەن [[گورگ]] و ھۆزی پیسێنتێس لەلایەن [[دارکونکەرە]] ڕێنوێنی کرابوون.<ref>{{cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1958 |title=Samnite and Roman Cumae |journal=The Vergilian Digest |issue=4 |pages=10–15}}</ref> پاش ئەوەی ئیترووسکییەکان لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین کامپانیایان بەجێھێشت، سامنییەکان ھێرشیان کردە سەر ناوچەکە و شارەکانی وەک [[پۆمپی]] و ھێرکۆلانۆمیان گرت.<ref>{{cite book |last1=Ring |first1=Trudy |last2=Watson |first2=Noelle |last3=Schellinger |first3=Paul |date=2013 |title=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places |publisher=Routledge |pages=81–85 |isbn=978-1-134-25965-6}}</ref><ref>{{cite journal |last=Sparavigna |first=Amelia Carolina |date=2016-06-30 |title=The Town Planning of Pompeii and Herculaneum Having Streets Aligned Along Sunrise on Summer Solstice |journal=SSRN Electronic Journal |page=3 |doi=10.2139/ssrn.2802439}}</ref> ھەروەھا دەستیان بەسەر شاری کوومایدا گرت و تەنھا شاری [[ناپۆلی]] توانی لە بەرامبەریاندا خۆڕاگر بێت.<ref name=":14" /><ref>{{cite news |last=Darwin |first=N. T. |date=2017-04-25 |title=Pompeii |work=The Northern Territory News |page=1}}</ref> لە سەدەکانی دواتردا سامنییەکان شەڕی بەردەوامیان دژی کامپانییەکان، ڤۆڵسکییەکان و لاتینییەکان بەرپا کرد.<ref name=":15" /> === شەڕەکانی سامنی === [[پەڕگە:Battle of the Caudine Forks.jpg|وێنۆک|کێشانی شەڕی دۆڵی کاودین لەسەر گۆزەیەکی لووکانی.]] ڕۆم و سامنییەکان لە ساڵی ٣٥٤ی پێش زایین پەیمانێکیان بەست کە ڕووباری لیریس وەک سنووری نێوانیان دیاری بکات.<ref name=":7">{{cite book |last=Oakley |first=S. P. |date=1998 |title=A Commentary on Livy Books VI–X |volume=2 |publisher=Oxford University Press |pages=24–646 |isbn=978-0-19-815226-2}}</ref> بەپێی گێڕانەوەی مێژوونووس لیڤی، کاتێک سامنییەکان ھێرشیان کردە سەر شاری کاپوا، کامپانییەکان داوای ھاوکارییان لە ڕۆم کرد، بەمەش جەنگی یەکەمی سامنی لە ساڵی ٣٤٣ی پێش زایین دەستی پێکرد.<ref>{{cite book |last=Terrenato |first=Nicola |date=2019 |title=The Early Roman Expansion into Italy |url=https://archive.org/details/earlyromanexpans0000terr |publisher=Cambridge University Press |pages=[https://archive.org/details/earlyromanexpans0000terr/page/127 127]–190 |isbn=978-1-108-42267-3}}</ref><ref name=":13">{{cite book |last=Esposito |first=Gabriele |date=2021 |title=Armies of Ancient Italy 753–218 BC |publisher=Pen and Sword Military |pages=59–81 |isbn=978-1-5267-5188-1}}</ref> جەنگەکە دوای چەندین پێکدادان بە بەستنی [[پەیمانی ئاشتی]] لە ساڵی ٣٤١ی پێش زایین کۆتایی ھات.<ref name=":6" /><ref>{{cite book |last=Polybius |title=The Histories |volume=1 |publisher=York University |pages=4–5}}</ref> جەنگی دووەمی سامنی (٣٢٦–٣٠٤ پێش زایین) بەھۆی ململانێ لەسەر شاری فرێگێلای و دەستوەردانی ڕۆم لە ناپۆلی سەریھەڵدا.<ref name=":8">{{cite book |last=Forsythe |first=Gary |date=2006 |title=A Critical History of Early Rome |publisher=University of California Press |pages=287–365 |isbn=978-0-520-24991-2}}</ref> لە ساڵی ٣٢١ی پێش زایین، سامنییەکان بە سەرکردایەتیی گایۆس پۆنتیۆس سوپای ڕۆمیان لە شەڕی دۆڵی کاودین گەمارۆ دا و شکستیان پێھێنان، و سەربازە ڕۆمانییەکانیان ناچار کرد بە ژێر نیری شەرمەزاریدا تێپەڕن.<ref name=":13" /><ref name=":8" /> دوای شەڕێکی درێژخایەن لە ئاپولیا و سەمنیۆم، ڕۆمەکان توانییان پایتەختی سامنییەکان (بۆڤیانوم) بگرن و لە ساڵی ٣٠٤ی پێش زایین ئاگربەست بسەپێنن.<ref name=":6" /><ref name=":8" /> لە ساڵی ٢٩٨ی پێش زایین، جەنگی سێیەمی سامنی بەرپا بوو کاتێک سامنییەکان لەگەڵ ئیترووسکییەکان، ئومبرییەکان و گالەکان ھاوپەیمانییەکی گەورەیان دژی ڕۆم پێکھێنا.<ref name=":2" /> لە ساڵی ٢٩٥ی پێش زایین لە شەڕی سێنتینۆم ڕۆمەکان سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەیان بەدەستھێنا، و دوای شکستی سامنییەکان لە شەڕی ئاکویلۆنیا (٢٩٣ پێش زایین)، لە ساڵی ٢٩٠ی پێش زایین سەمنیۆم بە تەواوی کەوتە ژێر دەسەڵاتی کۆماری ڕۆم.<ref name=":6" /><ref name=":7" /> === مێژووی دواتر و تواندنەوە === [[پەڕگە:Social War AR Syd 621.1.jpg|وێنۆک|سککەی سەردەمی جەنگی ھاوپەیمانان کە سەربازانی سامنی نیشان دەدات لە کاتی سوێندخواردن بۆ شەڕ دژی ڕۆم.]] سامنییەکان لە جەنگی پیرۆس (٢٨٠–٢٧٥ پێش زایین) پشتیوانیی پیرۆسی پاشای ئیپیرۆسیان کرد دژی ڕۆم.<ref>{{cite web |title=Sabini |url=http://mek.niif.hu/03400/03410/html/7286.html |access-date=2022-05-03 |website=mek.niif.hu |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230405200358/http://mek.niif.hu/03400/03410/html/7286.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی نیسانی ٢٠٢٣ |url-status=dead}}</ref> ھەروەھا کاتێک ھانیباڵ لە جەنگی دووەمی پونیکدا ھێرشی کردە سەر ئیتاڵیا، بەشێک لە ھۆزەکانی سامنی چوونە پاڵ کارتاجییەکان.<ref name=":22" /> لە کاتی جەنگی ھاوپەیمانان (٩١–٨٨ پێش زایین)، سامنییەکان یەکێک بوون لە سەرسەخترین ئەو گەلانەی دژی ڕۆم شۆڕشیان کرد بۆ بەدەستھێنانی مافی ھاووڵاتیبوونی ڕۆمانی. پاشان لە شەڕی ناوخۆیی سۆلادا، سامنییەکان بە سەرکردایەتیی پۆنتیۆس تێلێسینۆس پشتیوانیی ماریۆسی گەنجیان کرد دژی سۆلا.<ref name=":4" /> لە ساڵی ٨٢ی پێش زایین، لە شەڕی دەروازەی کۆلین لە نزیک دەروازەکانی ڕۆم، سۆلا سوپای سامنییەکانی بە تەواوی تێکشکاند و پۆنتیۆس لەسێدارەدرا.<ref name=":23" /> پاش ئەم سەرکەوتنە، سۆلا وەک [[دیکتاتۆری ڕۆم]] فەرمانی پاکتاوکردن و سزادانی توندی سامنییەکانی دا، بە جۆرێک کە زۆربەی شارۆچکەکانیان وێران کران و دانیشتووانەکەی لەناو کۆمەڵگەی لاتینیدا تووانەوە.<ref name=":23" /><ref name=":4" /> == کۆمەڵگە == === ئابووری === خاکی سەمنیۆم لە ناوچەی شاخاوی پێکھاتبوو و سەرچاوەی کانزایی کەم بوو؛ ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی [[ئابووری تێکەڵ]] لەسەر بنەمای [[وەرزێری]]، کشتوکاڵی بژێوی و [[شوانکاری]].<ref name=":14" /><ref name=":19">{{cite book |last=Barker |first=Graeme |date=1995 |title=A Mediterranean Valley |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-567-31285-3}}</ref><ref name=":18">{{cite book |last=Dench |first=Emma |date=1995 |title=From Barbarians to New Men |url=https://archive.org/details/frombarbariansto0000denc |publisher=Clarendon Press |pages=[https://archive.org/details/frombarbariansto0000denc/page/1 1]–22 |isbn=978-0-19-159070-2}}</ref> خەڵکی سامنی گرنگییەکی زۆریان بە بەخێوکردنی [[مەڕ]]، [[بزن]]، [[مانگا]]، [[خووگ]] و [[ئەسپ]] دەدا.<ref name=":17">{{cite book |last=Everitt |first=Anthony |date=2012 |title=The Rise of Rome: The Making of the World's Greatest Empire |url=https://archive.org/details/riseofromemaking0000ever |publisher=Random House |pages=[https://archive.org/details/riseofromemaking0000ever/page/151 151]–180 |isbn=978-1-4000-6663-6}}</ref> دیاردەی کۆچی وەرزی (گواستنەوەی مەڕومالات لە نێوان لەوەڕگەی [[ھاوین]] و [[زستان]]) بڕبڕەی پشتی ئابووریی ئەوان بوو، بەتایبەت لە نێوان چیاکانی سەمنیۆم و دەشتەکانی ئاپولیادا.<ref name=":15" /><ref name=":16">{{cite book |last=Edwards |first=I. E. S. |date=1970 |title=The Cambridge Ancient History |url=https://archive.org/details/cambridgeancient02edwa |publisher=Cambridge University Press |page=353 |isbn=978-0-521-23446-7}}</ref> لە سەدەکانی پێنجەم و چوارەمی پێش زاییندا، بازرگانی لەگەڵ شارەکانی دەوروبەر بووە ھۆی گەشەکردنی کەرتی بەرھەمھێنان. سامنییەکان بەرھەمی وەک [[دانەوێڵە]]، [[دەخڵ]]، زەیتوون، [[مەی]]، [[کەلەرم]]، [[کووتاڵ]] و کەرەستەی بڕۆنزی و ئاسنیان ھەناردە دەکرد.<ref name=":35">{{cite book |last=Padilla Peralta |first=Dan-el |date=2020 |title=Divine Institutions: Religions and Community in the Middle Roman Republic |publisher=Princeton University Press |page=280 |isbn=978-0-691-16867-8}}</ref><ref name=":39">{{cite book |last=Robinson |first=Elizabeth C. |date=2021 |title=Urban Transformation in Ancient Molise |publisher=Oxford University Press |page=50 |isbn=978-0-19-064143-6}}</ref> ھاوکات کەرەستەی لوکس وەک قاپوقاچاغی بووکێرۆ و گۆزەی ھونەرییان لە یۆنان و ئیترووریاوە ھاوردە دەکرد.<ref name=":1" /><ref name=":15" /> [[پەڕگە:Loom weights with a fibula and a tweezers design.jpg|وێنۆک|قورسایی دەزگای ڕستن و چنین بە نەخشی فیبولا.]] بەرھەمھێنانی خوری و [[چەرم]] بەشێکی سەرەکی بوو لە پیشەسازی، وەک لە دۆزینەوەی سەدان بەرد و قورسایی دەزگای ڕستن و چنین لە سەرتاسەری ناوچەکەدا دەردەکەوێت.<ref name=":20">{{cite journal |last=Sofroniew |first=Alexandra |date=2011 |title=Women's Work: The Dedication of Loom Weights in the Sanctuaries of Southern Italy |journal=Pallas |volume=86 |pages=191–209}}</ref> لە سەدەی پێنجەمی پێش زایینەوە، سامنییەکان دەستیان بە لێدانی [[سککە]]ی دراوی زیو و بڕۆنز کرد کە ناوی شارەکانی وەک نۆلا و ئەلیفای لەسەر بوو.<ref name=":15" /> === دەسەڵات و بەڕێوەبردن === [[پەڕگە:Description of the Samnite Pagus-vicus system.png|وێنۆک|سیستمی کارگێڕیی پاگووس-ڤیکووس لە کۆمەڵگەی سامنیدا.]] کۆمەڵگەی سامنی لەسەر بنەمای سیستمی کانتۆنی ڕێکخرابوو. یەکەی بنەڕەتیی نیشتەجێبوون بریتی بوو لە گوند یان شارۆچکە کە پێی دەوترا ''ڤیکووس'' (vicus). چەند ڤیکووسێک پێکەوە کانتۆنێکیان بە ناوی ''پاگووس'' (pagus) پێکدەھێنا کە لەلایەن بەرپرسێکەوە بە ناوی ''مێددیس'' بەڕێوەدەبرا. پاگووسەکان پێکەوە یەکەیەکی گەورەتریان بە ناوی ''تووتۆ'' (touto) پێکدەھێنا کە ھاوتای ھۆز بوو.<ref name=":53" /> ھەر تووتۆیەک لەلایەن دادوەر و فەرمانڕەوایەکی باڵاوە بە ناوی ''مێددیس تووتیکوس'' (meddíss túvtíks) بەڕێوەدەبرا کە ساڵانە ھەڵدەبژێردرا و دەسەڵاتی جێبەجێکردن و دادوەریی باڵای لە دەستدا بوو.<ref name=":53" /><ref name=":25">{{cite book |last=McDonald |first=Katherine |date=2021 |title=Italy Before Rome: A Sourcebook |publisher=Routledge |page=111 |isbn=978-0-429-62970-9}}</ref> لە ھەندێک شاری وەک پۆمپیدا دامەزراوەی ھەڵبژێردراوی وەک ''کۆمبێننیۆ'' (kombennio) ھەبوو کە کاری یاسادانانی ئەنجام دەدا.<ref name=":2" /> چوار ھۆزە سەرەکییەکەی سامنی لە کاتی جەنگدا کۆنفیدراسیۆنێکی سەربازییان پێکدەھێنا و فەرماندەیەکی گشتییان بۆ سەرکردایەتیکردنی سوپا دیاری دەکرد.<ref name=":3" /><ref name=":8" /> === سوپا و کەرەستەی جەنگ === [[پەڕگە:Samnite Bronze Cuirass Body Armor, South Italy, 400-300 BC (10458801043).jpg|وێنۆک|زرێی سێ-دیسکیی بڕۆنزیی سامنی، ٤٠٠–٣٠٠ پێش زایین.]] مێژوونووسانی ڕۆمانی سامنییەکانیان بە «سامنییە شەڕکەرەکان» (Belliger Samnis) ناو بردووە بەھۆی لێھاتوویی و ئازایەتییان لە شەڕدا.<ref name=":2" /><ref name=":49">{{cite book |last1=Waldman |first1=Carl |last2=Mason |first2=Catherine |date=2006 |title=Encyclopedia of European Peoples |url=https://archive.org/details/encyclopediaofeu0002wald |publisher=Infobase Publishing |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofeu0002wald/page/686 686] |isbn=978-1-4381-2918-1}}</ref> گەنجانی سامنی لە ڕێگەی دەستەیەک بە ناوی ''ڤێرێیا'' مەشقی سەربازییان پێ دەکرا.<ref name=":2" /> سوپای سامنی بە شێوازی دەستەی مانیپولی نەرم و گونجاو لە ناوچە شاخاوییەکاندا دەجەنگا، کە دواتر ڕۆمەکان لە ئەوانەوە ئەم شێوازەیان وەرگرت و جێگەی فالانکسی یۆنانی پێ گرتەوە.<ref name=":36">{{cite book |last=Magnani |first=Stefano |date=2015 |title=The Encyclopedia of the Roman Army |publisher=John Wiley & Sons |pages=1–2 |doi=10.1002/9781118318140.wbra1320}}</ref> سەربازانی سامنی زرێی سنگپارێزی بڕۆنزیی جۆری کاردیۆفیلاکسیان دەپۆشی کە لە سێ دیسکی بڕۆنزی پێکھاتبوو.<ref name=":46">{{cite journal |last=Burns |first=Michael T. |date=2003 |title=The Homogenisation of Military Equipment Under the Roman Republic |journal=Digressus |volume=1 |pages=60–85}}</ref> کەمەربەندی پان و بڕۆنزی یەکێک بوو لە گرنگترین پارچەکانی پۆشاکی سەربازی کە پارێزگاریی لە سک دەکرد.<ref name=":51">{{cite journal |last=Schneider-Herrmann |first=G. |date=2011 |title=The Samnites of the Fourth Century BC |journal=Bulletin of the Institute of Classical Studies |volume=40 |issue=S61 |pages=3–123}}</ref> کڵاوەکانیان بە پەڕ و کلکی ئەسپ دەڕازێنرانەوە.<ref name=":51" /> لە ڕووی چەکەوە، سامنییەکان پشتیان بە ژاوێلین، [[ڕم]]، شمشێری کورت و قەڵغانی خڕی یۆنانی (ئاسپیس) یان قەڵغانی لاکێشەیی دەبەست.<ref name=":52">{{cite book |last=Doberstein |first=William |date=2014 |title=The Samnite legacy: An examination of the Samnitic influences upon the Roman state |publisher=University of Calgary |pages=20–82}}</ref> == کەلتوور == === ئایین === [[پەڕگە:Face mefitis.jpg|وێنۆک|پەیکەری مێفیتیس، خوداوەندی سامنی.]] باوەڕی سامنییەکان لەسەر بنەمای پەرستنی ڕۆحە سروشتییەکان (نوومینا) و خوداوەندەکان داڕێژرابوو.<ref name=":1" /><ref name=":24">{{cite book |last1=Carpenter |first1=T. H. |last2=Lynch |first2=K. M. |last3=Robinson |first3=E. G. D. |date=2014 |title=The Italic People of Ancient Apulia |publisher=Cambridge University Press |pages=32–351 |isbn=978-1-139-99270-1}}</ref> لە گرنگترین خوداوەندەکانی ئەوان بریتی بوون لە: مارس (خوداوەندی جەنگ و باڵادەستترین خوداوەند)، [[ڤولکان]]، [[دیانا (میتۆلۆژیا)|دیانا]] و مێفیتیس.<ref name=":1" /> قوربانیکردنی ئاژەڵ و پێشکەشکردنی دیاریی نەزری باو بوو.<ref name=":1" /> پەرستگا و شوێنە پیرۆزەکان وەک پەرستگای پیێترابۆندانتێ ڕۆڵێکی گەورەیان لە ژیانی ئایینی، سیاسی و بازرگانیی سامنییەکاندا دەگێڕا، و لە کاتی گۆڕانکارییە گەورەکاندا وەک ناوەندی یەکڕیزیی نەتەوەیی بەکاردەھێنران.<ref name=":22" /><ref name=":53" /> === پێگەی ژنان و خێزان === ژنانی سامنی ڕۆڵێکی بەرچاویان لە ئابووریی ماڵەوەدا ھەبوو، بەتایبەت لە بواری ڕستن و چنیندا.<ref name=":12">{{cite journal |last=Scopacasa |first=Rafael |date=2014 |title=Gender and Ritual in Ancient Italy |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_2014-04_118_2/page/241 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=2 |pages=241–266 |doi=10.3764/aja.118.2.0241}}</ref> سترابۆ ئاماژە بەوە دەکات کە سامنییەکان ساڵانە نەریتێکی تایبەتی ھاوسەرگیرییان پەیڕەو دەکرد، کە تێیدا دە کچی پاکیزە و دە گەنجی ھەڵبژێردراو لەسەر بنەمای ڕەوشت و لێھاتوویی ھەڵدەبژێردران و ھاوسەرگیرییان پێ دەکرا.<ref name=":23" /><ref name=":2" /> لە گۆڕستانەکانی وەک کەمپۆ کۆنسۆلینۆ و ئەلفێدێنا، ژنان لەگەڵ کەرەستەی ڕازاندنەوە و خشڵ بە خاک دەسپێردران، لە کاتێکدا پیاوان بە چەک و کەرەستەی سەربازییەوە دەنێژران؛ بەڵام لە ھەندێک گۆڕدا نیشانەی کەرەستەی سەربازی لە گۆڕی ژنانیشدا دۆزراوەتەوە.<ref name=":54">{{cite journal |last=Scopacasa |first=Rafael |date=2010 |title=Beyond the Warlike Samnites: Rethinking Grave Goods, Gender Relations and Social Practice in Ancient Samnium |journal=Theoretical Roman Archaeology Conference |volume=2009 |pages=120–131 |doi=10.16995/TRAC2009_120_131}}</ref><ref name=":50">{{cite journal |last1=Paine |first1=R. R. |last2=Mancinelli |first2=D. |last3=Ruggieri |first3=M. |last4=Coppa |first4=A. |date=2006 |title=Cranial trauma in iron age Samnite agriculturists, Alfedena, Italy |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=132 |issue=1 |pages=48–57 |doi=10.1002/ajpa.20461}}</ref> === ھونەر و تەلارسازی === [[پەڕگە:Herculaneum — Samnite House (14732660248).jpg|وێنۆک|ماڵێکی سامنی لە شاری ھێرکۆلانۆم.]] ھونەری سامنی کاریگەریی قووڵی ھونەری یۆنانی و ئیترووسکی پێوە دیار بوو.<ref name=":31">{{cite book |last=Kleiner |first=Fred S. |date=2016 |title=A History of Roman Art |publisher=Cengage Learning |page=47 |isbn=978-1-337-51577-1}}</ref> لە پۆمپی و ھێرکۆلانۆم، ماڵە سامنییەکان بە شێوازی ستوونی دۆریک، حەوشەی ناوەندی (ئەتریۆم) و [[فرێسکۆ]]ی ڕەنگاوڕەنگ دەڕازێنرانەوە.<ref name=":30">{{cite book |last1=Yegül |first1=Fikret |last2=Favro |first2=Diane |date=2019 |title=Roman Architecture and Urbanism |publisher=Cambridge University Press |pages=41–61 |isbn=978-0-521-47071-1}}</ref> سامنییەکان لەسەر لوتکەی گردەکان قەڵای بەردینی گەورەیان بە بەردی فرەگۆشە دروست دەکرد بۆ خۆپاراستن لە کاتی شەڕدا و بۆ گەیاندنی ئاماژەی ئاگادارکردنەوە لە ڕێگەی ئاگرەوە.<ref name=":14" /><ref name=":1" /> بەپێی بۆچوونی ھەندێک لە مێژوونووسان، یارییەکانی گلادیاتۆر لە بنەڕەتدا لە نەریتی جەنگ و پرسەی سامنییەکان و کامپانییەکانەوە سەرچاوەی گرتووە، و یەکەمین جۆری گلادیاتۆرە ڕۆمانییەکانیش ناویان «سامنی» بوو.<ref name=":52" /> == کەسایەتییە دیارەکان == * '''[[گایۆس پۆنتیۆس]]''' (سەدەی ٤ەمی پێش زایین): فەرماندەی گشتیی سامنییەکان لە شەڕی دۆڵی کاودین. * '''[[گێلیۆس ئێگناتسیۆس]]''' (مردنی ٢٩٥ پێش زایین): سەرکردەی ھاوپەیمانیی دژی ڕۆم لە جەنگی سێیەمی سامنی. * '''ھێرێنیۆس پۆنتیۆس''': فەیلەسووفی سامنی و باوکی گایۆس پۆنتیۆس. * '''گایۆس پاپیۆس موتیلۆس''': سەرکردەی سامنییەکان لە جەنگی ھاوپەیمانان (Social War). * '''پۆنتیۆس تێلێسینۆس''' (مردنی ٨٢ پێش زایین): فەرماندەی سامنییەکان لە شەڕی دەروازەی کۆلین دژی سۆلا. * '''[[گایۆس کاسیۆس لۆنگینۆس]]''': سیاسەتوانی بەڕەچەڵەک سامنی و یەکێک لە بەشداربووانی کوشتنی [[جولیوس سێزار]]. * '''[[پۆنتیۆس پیلاتۆس]]''': پێنجەمین فەرمانڕەوای پارێزگای یەھوودیا لە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] کە فەرمانی لە خاچدانی [[یەسووع]]ی دا؛ سەر بە خێڵی پۆنتیی سامنی بوو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Buckley |first=F. J. |date=2003 |title=Pontius Pilate |encyclopedia=New Catholic Encyclopedia |publisher=Gale}}</ref> * '''سایکیلیۆس ستاتیۆس''': شاعیری کۆمیدیی ڕۆمانی بەڕەچەڵەک سامنی.<ref>{{cite journal |last=Robson |first=D. O. |date=1938 |title=The Nationality of the Poet Caecilius Statius |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-philology_1938_59_3/page/301 |journal=The American Journal of Philology |volume=59 |issue=3 |pages=301–308 |doi=10.2307/291581}}</ref> * '''[[پاپا فیلێکسی چوارەم]]''': پاپای کەنیسەی کاتۆلیک لە نێوان ساڵانی ٥٢٦ تا ٥٣٠ی زایینی.<ref>{{cite encyclopedia |last=Kirsch |first=Johann Peter |date=1913 |title=Pope St. Felix IV |encyclopedia=Catholic Encyclopedia |volume=6 |publisher=The Encyclopedia Press}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[کۆماری ڕۆمانی]] * [[ڕۆمای کۆن]] * [[مێژووی ئیتاڵیا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{DEFAULTSORT:Samnites}} [[پۆل:سامنییەکان]] [[پۆل:مێژووی ئیتاڵیا]] [[پۆل:کۆماری ڕۆمانی]] [[پۆل:ڕۆمای کۆن]] [[پۆل:سەردەمی ئاسن لە ئەورووپا]] [[پۆل:گەلە کۆنەکان]] 55nz6s4t0mosg28j3ic7lols2r1camo 0 304338 1686182 1679310 2026-10-12T21:48:33Z InternetArchiveBot 27288 Adding 12 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686182 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = {{lang|ett|𐌀𐌍𐌍𐌄𐌔𐌀𐌛}}<br>Rasenna | conventional_long_name = شارستانی ئەتروسکەکان | common_name = ئەتروسکەکان | era = [[سەردەمی ئاسن]]، [[مێژووی دێرین]] | status = [[دەوڵەت شار|دەوڵەت شارەکان]] | year_start = ٩٠٠ پ.ز | year_end = ٢٧ پ.ز | event_start = چاندنی ڤیلانۆڤا | event_end = تێکەڵبوونی کۆتا شارەکانی ئەتروسک لەگەڵ ڕۆما | p1 = چاندنی پرۆتۆ-ڤیلانۆڤا | s1 = [[کۆماری ڕۆمانی]] | currency = دراوی ئەتروسکی (لە سەدەی پێنجەمی پ.ز بەدواوە) | image_map = Etruscan civilization map.png | image_map_caption = نەخشەی شارستانیەتی ئەتروسک و دوازدە شاری یەکێتیی ئەتروسک | common_languages = [[زمانی ئەتروسکی]] | religion = فرەخوایی ئەتروسکی | legislature = یەکێتیی ئەتروسک | today = {{plainlist| * [[ئیتاڵیا]] * [[ڤاتیکان]] * [[سان مارینۆ]] * [[کورسیکا]] }} | government_type = [[دەوڵەت شار|دەوڵەت شاری]] پاشایەتی و ئەرستۆکراتی }} '''ئەتروسکەکان''' یان '''خەڵکی ئەتروسکی'''، خاوەنی '''شارستانی ئەتروسکەکان''' بوون لە ھەرێمی ئێترووریا لە [[ئیتاڵیا]]ی کۆندا؛ خاوەن زمان و [[چاند]]ێکی یەکگرتوو بوون و فیدراسیۆنێکیان لە [[دەوڵەت شار|دەوڵەت شارەکان]] پێکھێنابوو.<ref name="Potts2022">{{cite journal |last1=Potts |first1=Charlotte R. |last2=Smith |first2=Christopher J. |title=The Etruscans: Setting New Agendas |journal=Journal of Archaeological Research |year=2022 |volume=30 |issue=4 |pages=597–644 |doi=10.1007/s10814-021-09169-x |pmid=40477445 |pmc=8546786 }}</ref> دوای فراوانبوونی دەسەڵاتیان بەسەر زەوییەکانی دەوروبەریاندا، سنووری خاکەکەیان لە لووتکەی فراوانبوونیدا تەواوی ئەو ناوچانەی دەگرتەوە کە ئەمڕۆ دەکەونە [[تاسکەنی]]، ڕۆژاوای [[ئومبریا]] و باکووری [[لاتسیۆ (ئیتاڵیا)]]،<ref name="Goring2004">{{cite book |last1=Goring |first1=Elizabeth |year=2004 |title=Treasures from Tuscany: the Etruscan legacy |url=https://archive.org/details/treasuresfromtus0000unse |location=Edinburgh |publisher=National Museums Scotland Enterprises |page=[https://archive.org/details/treasuresfromtus0000unse/page/13 13] |isbn=978-1-901663-90-7}}</ref><ref name="Leighton2004">{{cite book |last1=Leighton |first1=Robert |year=2004 |title=Tarquinia. An Etruscan City |location=London |publisher=Duckworth |page=32 |isbn=0-7156-3162-4}}</ref> ھەروەھا بەشێکی فراوان لە دۆڵی پۆ لە [[ئیمیلیا-رۆمانیا]]، باشووری ڕۆژھەڵاتی [[لۆمباردیا]]، باشووری [[ڤێنیتۆ]] و ڕۆژاوای کامپانیا.<ref name="Camporeale2004">{{cite book |editor1-last=Camporeale |editor1-first=Giovannangelo |title=The Etruscans Outside Etruria |url=https://archive.org/details/etruscansoutside0000unse |location=Los Angeles |publisher=Getty Trust |year=2004 |isbn=978-0-89236-767-2}}</ref><ref name="dellafina2005">{{cite book |last1=Della Fina |first1=Giuseppe |year=2005 |title=Etruschi, la vita quotidiana |location=Rome |publisher=L'Erma di Bretschneider |page=15 |isbn=978-88-8265-333-0}}</ref> لەبارەی بنەچەی ئەتروسکەکانەوە پەڕتووک و لێکۆڵینەوەیەکی زۆر نووسراون، و کۆدەنگیی نێوان زانایانی سەردەم ئەوەیە کە ئەتروسکەکان دانیشتووی ڕەسەنی ناوخۆی نیمچەدوورگەی ئیتاڵیا بوون.<ref name="Barker2000">{{cite book |last1=Barker |first1=Graeme |last2=Rasmussen |first2=Tom |year=2000 |title=The Etruscans |url=https://archive.org/details/etruscans00grae |location=Oxford |publisher=Blackwell |page=[https://archive.org/details/etruscans00grae/page/44 44] |isbn=978-0-631-22038-1}}</ref><ref name="DeGrummond2014">{{cite book |last1=De Grummond |first1=Nancy T. |year=2014 |title=A Companion to Ethnicity in the Ancient Mediterranean |editor1-last=McInerney |editor1-first=Jeremy |location=Chichester |publisher=John Wiley & Sons |pages=405–422 |doi=10.1002/9781118834312 |isbn=978-1-4443-3734-1}}</ref><ref name="Turfa2017">{{cite book |last1=Turfa |first1=Jean MacIntosh |year=2017 |title=The Peoples of Ancient Italy |editor1-last=Farney |editor1-first=Gary D. |editor2-last=Bradley |editor2-first=Gary |location=Berlin |publisher=De Gruyter |pages=637–672 |doi=10.1515/9781614513001 |isbn=978-1-61451-520-3}}</ref> کۆنترین بەڵگەی شوێنەواری لەسەر چاندێک کە بە شێوەیەکی ڕوون ئەتروسکی بێت دەگەڕێتەوە بۆ دەوروبەری ساڵی ٩٠٠ پێش زایین.<ref name="Bartoloni2012h">{{cite book |year=2012 |editor1-last=Bartoloni |editor1-first=Gilda |title=Introduzione all'Etruscologia |location=Milan |publisher=Hoepli |isbn=978-88-203-4870-0}}</ref> ئەم قۆناغە ھاوکاتە لەگەڵ چاندنی ڤیلانۆڤا لە [[سەردەمی ئاسن]]دا، کە وەک سەرەتاییترین قۆناغی شارستانیەتی ئەتروسک دەناسرێت،<ref name="Neri2012">{{cite book |title=Gli etruschi tra VIII e VII secolo a.C. nel territorio di Castelfranco Emilia (MO) |first=Diana |last=Neri |publisher=All'Insegna del Giglio |location=Florence |year=2012 |page=9 |isbn=978-88-7814-533-7}}</ref> و خۆی لە چاندنی پرۆتۆ-ڤیلانۆڤای کۆتایی [[سەردەمی بڕۆنز]]ەوە لە ھەمان ناوچەدا پەرەی سەندووە.<ref name="Moser1996">{{cite book |last1=Moser |first1=Mary E. |year=1996 |title=Etruscan Italy: Etruscan Influences on the Civilizations of Italy from Antiquity to the Modern Era |url=https://archive.org/details/etruscanitaly00john |editor1-last=Hall |editor1-first=John Franklin |location=Provo, UT |publisher=Museum of Art, Brigham Young University |pages=[https://archive.org/details/etruscanitaly00john/page/29 29]–43 |isbn=0-8425-2334-0}}</ref> پانتایی خاکی شارستانیەتی ئەتروسک لە دەوروبەری ساڵی ٥٠٠ پێش زایین گەیشتە بەرزترین ئاست، کەمێک دوای ئەوەی [[شانشینی ڕۆم]] گۆڕدرا بۆ [[کۆماری ڕۆمانی]].<ref name="Cary1979">{{cite book |first1=M. |last1=Cary |first2=H. H. |last2=Scullard |title=A History of Rome |url=https://archive.org/details/historyofromedow0000mcar_3edi |edition=3rd |year=1979 |page=[https://archive.org/details/historyofromedow0000mcar_3edi/page/28 28] |publisher=Bedford/St. Martin's |isbn=0-312-38395-9}}</ref> لە کۆتایی سەدەی چوارەمی پێش زایینەوە، دەسەڵاتیان لە کاتی شەڕەکانی نێوان ڕۆم و ئەتروسکدا بەرەو کزببوون چوو و کەوتە ژێر دەسەڵاتی [[ڕۆما]]؛ لە ساڵی ٩٠ پێش زایین مافی ھاووڵاتیبوونی ڕۆمانی درا بە ئەتروسکەکان، و تا ساڵی ٢٧ پێش زایین تەواوی خاکی ئەتروسک خرایە نێو پێکھاتەی فەرمیی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]]ەوە.<ref name="Bartoloni2012h"/> == ناو و ڕیشەناسی == [[File:Tular Rasnal 1.jpg|thumb|بەردی سنووری لە کۆرتۆنا بە نووسینی ئەتروسکی: {{lang|ett|𐌕𐌖𐌋𐌀𐌛 𐌛𐌀𐌔𐌍𐌀𐌋}} (تولار ڕاسنال)، بە واتای «سنووری گەل»]] بەپێی گێڕانەوەی مێژوونووس دیۆنیسیۆسی ھالیکارناسۆس، ئەتروسکەکان خۆیان بە ناوی '''ڕاسێننا''' (بە یۆنانی: Ῥασένنا) بانگ دەکرد، کە لە وشەی ئەتروسکیی ڕاسنا ({{lang|ett|𐌛𐌀𐌔𐌍𐌀}}) بە واتای «گەل» سەرچاوەی گرتووە. بوونی بەردەنووسەکانی وەک «تولار ڕاسنال» (سنووری گەل) و «مێخلوم ڕاسنال» (کۆمەڵگەی گەل)، سەلمێنەری بەکارھێنانی ئەم ناوەن لەلایەن خۆیانەوە.<ref name="Pallottino1975">{{cite book |last1=Pallottino |first1=Massimo |year=1975 |title=The Etruscans |url=https://archive.org/details/etruscans0000pall |location=Bloomington |publisher=Indiana University Press |page=[https://archive.org/details/etruscans0000pall/page/133 133] |isbn=978-0-253-32001-8}}</ref> لە [[زمانی یۆنانیی کۆن]]دا، ئەتروسکەکان بە ناوی تیڕێنییەکان (Τυρρηνοί) دەناسران، و ڕۆمانییەکان لەم ناوەوە دەستەواژەی تیڕێنیا (واتە ئێترووریا) و دەریای تیڕێنییان وەرگرت.<ref name="Grummond2006">{{cite book |last1=Thomson de Grummond |first1=Nancy |date=2006-05-11 |title=Etruscan Myth, Sacred History, and Legend |url=https://archive.org/details/etruscanmythsacr0000degr |pages=[https://archive.org/details/etruscanmythsacr0000degr/page/201 201]–208 |location=Philadelphia |publisher=Penn Museum of Archaeology |isbn=978-1-931707-86-2}}</ref> ڕۆمانییە کۆنەکان ناوی «توسکی» (Tuscī) یان «ئیتروسکی» (Etruscī)یان بەکاردەھێنا، کە ناوی ھەرێمی [[تاسکەنی]]ی ئەمڕۆ لەو ناوە ڕۆمانییەوە وەرگیراوە. ھەندێک لە زمانەوانان پێیان وایە ڕەگی ئەم وشەیە بە واتای «قەڵا» یان «تاوەر» دێت، و ئەتروسکەکان بە مانای «تاوەرسازان» ناسراون بەھۆی دروستکردنی شارەکانیان لەسەر بەرزایی و شوێنی قایمکراو.<ref name="Bonfante2002">{{cite book |last1=Bonfante |first1=Giuliano |last2=Bonfante |first2=Larissa |year=2002 |title=The Etruscan language. An introduction |edition=Rev. |publisher=Manchester University Press |page=51 |isbn=0-7190-5540-7}}</ref> == بنەچە == === سەرچاوە دێرینەکان === لەبەر ئەوەی تێکستی ئەدەبی و مێژوویی تێروتەسەل بە زمانی ئەتروسکی نەماونەتەوە، تێگەیشتنی نوێ لە کۆمەڵگە و بنەچەی ئەوان زۆر پشت بە سەرچاوە یۆنانی و ڕۆمانییەکان دەبەستێت. نووسەرانی کۆن بۆچوونی جیاوازیان لەسەر بنەچەی ئەتروسکەکان ھەبووە. [[ھێرۆدۆت]] لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین باسی لەوە کردووە کە بەشێک لە خەڵکی [[لیدیا]] بە سەرکردایەتیی تیڕێنۆس لە ئاسیای بچووکەوە بە کەشتی بەرەو ناوەڕاستی ئیتاڵیا کۆچیان کردووە و لەوێ نیشتەجێ بوون.<ref name="Herodotus1920">{{cite book |last1=Herodotus |year=1920 |title=The Histories |location=Cambridge |publisher=Harvard University Press |at=Book 1, Chapter 94}}</ref> لە بەرامبەردا، دیۆنیسیۆسی ھالیکارناسۆس لە سەدەی یەکەمی پێش زایین ئەم بیردۆزەی ڕەتکردەوە و ڕایگەیاند کە ئەتروسکەکان خەڵکی ڕەسەنی ناوچەکەن؛ ئەو ئاماژەی بەوە کرد کە ئەتروسکەکان لە ڕووی زمان، دابونەریت و ئایینەوە ھیچ لە لیدییەکان ناچن و خەڵکێکی زۆر کۆنی ھەر ئەو خاکەن.<ref name="Dionysius1937">{{cite book |last1=Dionysius of Halicarnassus |year=1937 |title=Roman Antiquities |location=Cambridge |publisher=Harvard University Press |at=Book 1, Chapter 30}}</ref> === بەڵگە شوێنەوارییەکان === [[File:Etruscan pendant with swastika symbols Bolsena Italy 700 BCE to 650 BCE.jpg|thumb|خشلێکی ئەتروسکی لەگەڵ نیشانەی [[سواستیکا]] لە بۆلسێنا، ٧٠٠–٦٥٠ پ.ز، مۆزەخانەی [[لووڤر]]]] لە سەردەمی نوێدا، تەواوی بەڵگە شوێنەوارییەکان پیشانی دەدەن کە ئەتروسکەکان خەڵکێکی ڕەسەنی خۆجێیی بوون و ھیچ بەڵگەیەکی کۆچکردنی بەکۆمەڵ لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ئێترووریا بوونی نییە.<ref name="Barker2000"/><ref name="DeGrummond2014"/> پشکنینەکان دەریدەخەن کە چاندنی ماددی لە نێوان قۆناغی درەنگانی [[سەردەمی بڕۆنز]] و سەردەمی ئاسندا بەبێ پچڕان بەردەوام بووە، و چاندنی ڤیلانۆڤا لە دڵی ھەمان ناوچەدا گەشەی کردووە.<ref name="Moser1996"/> سەردەمی ناسراو بە «ڕۆژھەڵاتگەرایی» (Orientalizing period) کە لە سەدەی ھەشتەم و حەوتەمی پێش زایین لە ھونەری ئەتروسکدا دەرکەوت، دەرئەنجامی پەیوەندیی بازرگانی بووە لەگەڵ بازرگانانی یۆنانی و فینیقی، نەک بەھۆی کۆچی خەڵکەوە.<ref name="Burkert1992">{{cite book |last1=Burkert |first1=Walter |year=1992 |title=The Orientalizing Revolution: Near Eastern Influence on Greek Culture in the Early Archaic Age |location=London |publisher=Thames and Hudson |isbn=978-0-674-64364-2}}</ref> === جینۆمی شوێنەوارناسی === لێکۆڵینەوەیەکی گەورەی جینۆمی لە ئەیلوولی ٢٠٢١ لە گۆڤاری زانستیی ''Science Advances'' بڵاوکرایەوە کە تێیدا لەشەکڕۆمۆسۆم و دی ئێن ئەی ٤٨ کەسی سەردەمی ئاسن لە [[تاسکەنی]] و [[لاتسیۆ (ئیتاڵیا)]] (لە نێوان ٨٠٠ تا ١ پ.ز) پشکنران. ئەنجامەکان دەریانخست کە ئەتروسکەکان ڕەچەڵەکێکی ناوخۆیی و ڕەسەنیان ھەبووە و پێکھاتەی بۆماوەیی ئەوان لەگەڵ دراوسێ لاتینییەکانیان یەک بووە.<ref name="Posth2021">{{cite journal |last1=Posth |first1=Cosimo |last2=Zaro |first2=Valentina |last3=Spyrou |first3=Maria A. |date=2021-09-24 |title=The origin and legacy of the Etruscans through a 2000-year archeogenomic time transect |journal=Science Advances |volume=7 |issue=39 |pages=eabi7673 |pmid=34559560 |doi=10.1126/sciadv.abi7673 |pmc=8462907 }}</ref> ئەم ئەنجامانە بە تەواوی پشتیوانییان لە لێکۆڵینەوەیەکی پێشووتری گۆڤاری ''[[Science (journal)|Science]]'' لە ساڵی ٢٠١٩ کرد، کە تێیدا دەرکەوتبوو ئەتروسکەکان پێکھاتەیەکی بۆماوەیی ئەورووپییان ھەبووە و ھیچ ئاماژەیەکی کۆچی نوێ لە [[ئاناتۆلیا]] یان [[ڕۆژھەڵاتی نزیک]] لە بۆماوەی ئەواندا بەدی ناکرێت.<ref name="Antonio2019">{{cite journal |last1=Antonio |first1=Margaret L. |last2=Gao |first2=Ziyue |date=2019-11-08 |title=Ancient Rome: A genetic crossroads of Europe and the Mediterranean |url=https://archive.org/details/science_2019-11-08_366_6466/page/708 |journal=Science |volume=366 |issue=6466 |pages=708–714 |doi=10.1126/science.aay6826 |pmid=31699931 |pmc=7093155 }}</ref> == قۆناغەکانی مێژوو == شارستانیەتی ئەتروسک بە چەند قۆناغێکی سەرەکیدا تێپەڕی:<ref name="Bartoloni2012h"/> * '''سەردەمی ڤیلانۆڤا (٩٠٠–٧٢٠ پ.ز)''': قۆناغی پێکھاتنی سەرەتایی لە سەردەمی ئاسندا کە بە دروستکردنی گۆزەی خۆڵەمێشی سووتێنراوان دەناسرێتەوە. * '''سەردەمی ڕۆژھەڵاتگەرایی (٧٢٠–٥٨٠ پ.ز)''': پەرەسەندنی بازرگانی لەگەڵ یۆنانییەکان و فینیقییەکان و کاریگەریی ھونەری ڕۆژھەڵاتی ناوین. * '''سەردەمی ئەرکایک (٥٨٠–٤٨٠ پ.ز)''': لووتکەی دەسەڵات، بازرگانی، دروستکردنی دەوڵەت شارەکان و فراوانبوونی یەکێتیی ئەتروسک. * '''سەردەمی کلاسیک (٤٨٠–٣٢٠ پ.ز)''': دەستپێکی ناکۆکی و ململانێ لەگەڵ یۆنانییەکان لە باشوور و گەلی گال لە باکوور. * '''سەردەمی ھێلینیستی (٣٢٠–٢٧ پ.ز)''': قۆناغی تێکشکانی ھێزی سەربازی لە بەرامبەر ڕۆم و توانەوەی تەواوەتی لەناو کۆماری ڕۆمانیدا. == یەکێتیی ئەتروسک == [[File:0 Mars de Todi - Museo Gregoriano Etruscano (1).JPG|thumb|پەیکەری برۆنزی ناسراو بە «مارسی تۆدی»، دەوروبەری ٤٠٠ پ.ز]] ئەتروسکەکان لە چوارچێوەی یەکێتییەکی شل لە دوازدە [[دەوڵەت شار]] کۆببوونەوە کە بە «دۆدێکاپۆلیس» ناسرابوو.<ref name="Dennis1848">{{cite book |last1=Dennis |first1=George |year=1848 |title=The Cities and Cemeteries of Etruria |url=https://archive.org/details/india.history.resource.40301 |location=London |publisher=John Murray |pages=562–565}}</ref> شارە سەرەکییەکان بریتی بوون لە: ڤێیی، تارکوینیا، چێرڤێتێری، ڤولچی، ڤۆڵتێرا، ئارێتسیۆ، پێروجا، کۆرتۆنا، کیووسی، پۆپۆلۆنیا، ڤێتوولۆنیا و ڤۆلسینی. نوێنەرانی ئەم شارانە ساڵانە لە پەرستگای پیرۆزی ڤۆلتومنا (Fanum Voltumnae) لە نزیک شاری ڤۆلسینی کۆدەبوونەوە تا ڕێوڕەسمی ئایینی بەڕێوەببەن و پێشەوایەکی ھاوبەش بۆ کاروباری یەکێتییەکە ھەڵبژێرن.<ref name="Dennis1848"/> سەرەڕای ئەم یەکێتییە، ھەر شارێک سەربەخۆیی سیاسی و ئابووریی خۆی دەپاراست، ئەمەش لە کاتی ھێرشی دوژمناندا دەبووە ھۆی نەبوونی بەرگرییەکی یەکگرتوو. == کۆمەڵگە و ئایین == === پێکھاتەی کۆمەڵایەتی === کۆمەڵگەی ئەتروسک لە سەرەتادا سیستمی [[پاشایەتی]]ی ھەبوو و پاشاکان بە نازناوی «لوکومۆ» فەرمانڕەواییان دەکرد، بەڵام لە سەدەی شەشەمی پێش زایینەوە دەسەڵات کەوتە دەست ئەرستۆکراتەکان و سیستمێکی ھاوشێوەی [[کۆمار]] لە شارەکاندا جێگیر بوو.<ref name="Thuillier2006">{{cite book |last1=Thuillier |first1=Jean-Paul |year=2006 |title=Les Étrusques |location=Paris |publisher=Éditions du Chêne |page=142 |isbn=978-2-84277-658-9}}</ref> پێگەی ژنان لە کۆمەڵگەی ئەتروسکدا زۆر جیاواز و پێشکەوتوو بوو بەراورد بە [[یۆنانی کۆن]] و [[ڕۆمای کۆن]]؛ ژنانی ئەتروسک مافی خاوەندارێتیی سەربەخۆیان ھەبوو، ناوی خۆیان لەسەر کێلی گۆڕەکان دەنەخشێنرا، بەشدارییان لە خوان و ئاھەنگە گشتییەکاندا دەکرد و ڕێزیان لێدەگیرا، ئەمەش بووبووە ھۆی سەرسوڕمان و ھەندێک جار ڕەخنەی نووسەرانی یۆنانی و ڕۆمانی.<ref name="Briquel2007">{{cite book |last1=Briquel |first1=Dominique |year=2007 |title=Etruskerna |location=Furulund |publisher=Alhambra |isbn=978-91-88992-97-0}}</ref> === ئایین === ئایینی ئەتروسک بریتی بوو لە [[فرەخوایی]]یەکی توند کە باوەڕی وابوو ھەموو دیاردەیەکی سروشتی نیشانەیەکە لەلایەن خوداوەندەکانەوە. پێشینە و ئیرادەی خوداوەندەکان لە ڕێگەی دەروێش و فالگرەوە دەخوێندرایەوە، بەتایبەت لە ڕێگەی لێکدانەوەی بروسکە و پشکنینی جگەری ئاژەڵان کە بە «ھاروسپێکس» دەناسران.<ref name="Simon2009">{{cite book |last1=Simon |first1=Erika |date=2009-04-20 |title=The Religion of the Etruscans |location=Austin |publisher=University of Texas Press |pages=1–25 |isbn=978-0-292-70687-3}}</ref> لە دیارترین خوداوەندەکانی ئەوان: * '''تین''' یان '''تینیا''': خوداوەندی ئاسمان و باڵاترینی خوداوەندەکان (ھاوتای زئووس و یوپیتەر). * '''ئونی''': ھاوسەری تینیا و خوداوەندی باڵا (ھاوتای ھێرا و [[جوونۆ]]). * '''مێنرڤا''': خوداوەندی ژیری و پیشەگەری (کە دواتر بوو بە مینێرڤای ڕۆمانی). * '''توران''': خوداوەندی ئەوین و جوانی (ھاوتای ئافرۆدیت و ڤینوس). * '''فوڤلونس''': خوداوەندی شەراب و بووژانەوە. == ئابووری == ئابووریی ئەتروسک لەسەر سێ بنەمای سەرەکی دامەزرابوو: کشتوکاڵ، پیشەسازیی دەرھێنانی کانزاکان، و بازرگانی لە [[دەریای ناوین]]دا.<ref name="Cerchiai2012">{{cite book |last1=Cerchiai |first1=Luca |editor1-last=Bartoloni |editor1-first=Gilda |title=Introduzione all'Etruscologia |location=Milan |publisher=Hoepli |year=2012 |pages=145–150 |isbn=978-88-203-4870-0}}</ref> خاکی دەوڵەمەندی ناوچەکە بۆ بەرھەمھێنانی گەنم، زەیتوون و ترێ بەکاردەھات، و ئەتروسکەکان ئەندازیاری شارەزا بوون لە دروستکردنی کەناڵی ژێرزەمینی بۆ ئاودێری و وشککردنەوەی زۆنگاوەکان.<ref name="Haynes2000">{{cite book |last1=Haynes |first1=Sybille |title=Etruscan Civilization: A Cultural History |url=https://archive.org/details/etruscanciviliza0000hayn |location=Los Angeles |publisher=J. Paul Getty Museum |year=2000 |page=[https://archive.org/details/etruscanciviliza0000hayn/page/210 210] |isbn=978-0-89236-600-2}}</ref> دەوڵەمەندیی سەرەکیی ئەوان لە دەرھێنانی [[مس]] و ئاسن بوو لە ناوچەی مۆنتێ مێتالیفێرێ و دوورگەی [[ئیلبا]]. شاری پۆپۆلۆنیا ناوەندی سەرەکیی توانەوە و دروستکردنی کەرەستەی ئاسن و برۆنز بوو. بەرھەمە کانزاییەکانی ئەتروسک بە تەواوی ناوچەکانی دەریای ناویندا بڵاودەکرانەوە و بازرگانییەکی بەرفراوانیان لەگەڵ [[کارتامۆش]]، یۆنانییەکان و [[کێلتەکان]]دا ھەبوو.<ref name="Cerchiai2012"/> == زمان و ئەلفوبێ == [[File:Perugia, Museo archeologico Nazionale dell'Umbria, cippo di Perugia.jpg|thumb|بەردەنووسی پێروجا بە زمانی ئەتروسکی، سەدەی سێیەم تا دووەمی پ.ز]] [[زمانی ئەتروسکی]] زمانێکی ناسراوی نێو خێزانی زمانە ھیندۆئەورووپییەکان نییە، بەڵکوو سەر بە خێزانی زمانە تیڕێنییەکانە کە زمانێکی دابڕاوە لە ئەورووپای کۆندا.<ref name="Rix2008">{{cite book |last1=Rix |first1=Helmut |title=The Ancient Languages of Europe |url=https://archive.org/details/ancientlanguages00roge |editor1-last=Woodard |editor1-first=Roger D. |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |pages=[https://archive.org/details/ancientlanguages00roge/page/141 141]–164 |isbn=978-0-521-68495-8}}</ref> ئەتروسکەکان لە سەدەی ھەشتەمی پێش زاییندا ئەلفوبێی یۆنانییان لە ڕێگەی کۆلۆنییەکانی یۆنان لە باشووری ئیتاڵیا وەرگرت و گونجاندیان لەگەڵ زمانی خۆیاندا، کە بە [[ئەلفوبێی ئەتروسکی]] دەناسرێت. زۆربەی تێکستە بەجێماوەکان بریتین لە بەردەنووسی سەر کێلی گۆڕەکان و دەقی ئایینی، وەک پەڕتووکی کەتانی زاگرێب (Liber Linteus) کە دەقێکی درێژی ئایینییە لەسەر کەتان نووسراوە، لەگەڵ تابلۆی پیرگی و بەردەنووسی پێروجا. ڕۆمانییەکان ئەلفوبێی لاتینییان لە ئەلفوبێی ئەتروسکییەوە وەرگرت و پەرەیان پێدا.<ref name="Bonfante2002"/> == ھونەر و تەلارسازی == [[File:Danseurs et musiciens, tombe des léopards.jpg|thumb|فرێسکۆی گۆڕستانی پلنگەکان لە تارکوینیا، سەدەی پێنجەمی پ.ز]] ھونەری ئەتروسک بە دەرکەوتنی سروشتی، ڕەنگی پڕ لە ژیان و پەیکەرتاشیی جیاواز لە قوڕی سوورکراوە (تێراکۆتا) و برۆنز دەناسرێتەوە. گۆڕستانە کۆنەکانی ئەتروسک کە بە شێوەی ژووری نەخشێنراو لەژێر زەویدا دروست دەکران، پڕن لە [[فرێسکۆ]]ی دەوڵەمەند کە دیمەنی ڕاو، ئاھەنگگێڕان، مۆسیقا و یارییە وەرزشییەکان نیشان دەدەن.<ref name="Spivey1997">{{cite book |last1=Spivey |first1=Nigel |year=1997 |title=Etruscan Art |url=https://archive.org/details/etruscanart0000spiv |location=London |publisher=Thames and Hudson |isbn=978-0-500-20304-0}}</ref> لە تەلارسازیدا، ئەتروسکەکان داھێنەری کەوانی دەروازە و کۆڵەکەی شێوازی توسکانی بوون، کە دواتر کاریگەرییەکی بنەڕەتیی لەسەر تەلارسازیی [[ڕۆمای کۆن]] دانا.<ref name="Boethius1994">{{cite book |last1=Boëthius |first1=Axel |last2=Ling |first2=Roger |last3=Rasmussen |first3=Tom |year=1994 |title=Etruscan and Early Roman Architecture |url=https://archive.org/details/etruscanearlyrom0000boet |location=New Haven |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-05290-9}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ڕۆمای کۆن]] * [[مێژووی ئیتاڵیا]] * [[تاسکەنی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{DEFAULTSORT:Etruscan civilization}} {{تووڵی دەروازە|ئەورووپا|مێژوو}} [[پۆل:ئەتروسکەکان]] [[پۆل:شارستانیەتییە دێرینەکان]] [[پۆل:مێژووی دێرینی ئیتاڵیا]] [[پۆل:مێژووی ئیتاڵیا]] [[پۆل:سەردەمی ئاسن]] [[پۆل:دەوڵەت شارەکان]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ١ەمی پ.ز]] 59z4zdgcpu3n3ek8px31c9bvpttuw6n 0 304368 1686128 1674223 2026-10-12T20:27:55Z InternetArchiveBot 27288 Adding 1 book for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686128 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Civilian_Photo_Technicians_(in_back_of_jeep)_working_for_Counter_Intelligence_Corps,_are_accounted_for_by_Captain..._-_NARA_-_198977.tif|alt=تەکنیککارانی وێنەگریی مەدەنی (لە پشتی جیپەکەدا) کە بۆ فەیلەقی دژەهەواڵگری کاریان دەکرد، لە بازگەیەکدا لە پۆتسدامی ئەڵمانیا لە ١٤ی تەممووزی ١٩٤٥ پشکنینیان بۆ دەکرێت|وێنۆک|تەکنیککارانی وێنەگریی مەدەنی (لە پشتی جیپەکەدا) کە بۆ فەیلەقی دژەهەواڵگری کاریان دەکرد، لە بازگەیەکدا لە [[پۆتسدام|پۆتسدامی]] ئەڵمانیا لە ١٤ی تەممووزی ١٩٤٥ پشکنینیان بۆ دەکرێت]] '''دژەهەواڵگری''' و لقی سەرەکیی خۆی کە '''دژەسیخوڕی'''یە، بریتیین لە کۆمەڵە چالاکییەک کە ئامانجیان پاراستنی [[دەزگای ھەواڵگری|بەرنامەی هەواڵگریی]] دامەزراوەیەکە لە دەزگای هەواڵگریی دژبەر.<ref>{{Cite book|title=Thwarting Enemies at Home and Abroad: How to be a Counterintelligence Officer|url=https://archive.org/details/thwartingenemies0000john|last=Johnson|first=William|publisher=Georgetown University Press|year=2009|location=Washington DC|pages=[https://archive.org/details/thwartingenemies0000john/page/2 2]}}</ref> ئەم کارە کۆکردنەوەی زانیاری و ئەنجامدانی چالاکی دەگرێتەوە بۆ ڕێگریکردن لە [[سیخوڕی]]، [[تێکدان کاری|تێکدانکاری]]، [[تیرۆرکردن]] یان هەر چالاکییەکی تری هەواڵگری کە لەلایەن هێز، ڕێکخراو یان کەسانی بیانییەوە ئەنجام دەدرێت. زۆرێک لە وڵاتان چەندین ڕێکخراوی جیاوازیان هەیە کە جەخت لەسەر لایەنە جیاوازەکانی دژەهەواڵگری دەکەنەوە، وەک ناوخۆیی، نێودەوڵەتی، و [[دژەتیرۆر]]. هەندێک دەوڵەت وەک بەشێک لە پێکهاتەی [[پۆلیس]] ڕێکی دەخەن، وەک [[دەزگای لێکۆڵینەوەی فیدراڵی]] (FBI) لە ویلایەتە یەکگرتووەکان؛ هەندێکی تر دامەزراوەی سەربەخۆ دروست دەکەن، وەک [[ئێم ئای ٥]] (MI5) لە بەریتانیا؛ و هەندێک وڵاتیش هەردوو بەشی هەواڵگری و دژەهەواڵگری لەژێر چەتری یەک دەزگادا کۆ دەکەنەوە، وەک [[دەزگای هەواڵگریی ئاسایشی کەنەدی]] (CSIS).<ref>{{cite book|author=Philip H.J. Davies|url=https://books.google.com/books?id=D3KIwYA_QyAC|title=Intelligence and Government in Britain and the United States: A Comparative Perspective|publisher=ABC-CLIO|year=2012|isbn=9781440802812}}</ref> == سەرچاوەکان == {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٢٦}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Counterintelligence}} {{تووڵی دەروازە|کۆمەڵگا}} qxil3smeoqxlokk2qio8jiilu2iamzt 0 304377 1686166 1679289 2026-10-12T21:20:33Z InternetArchiveBot 27288 Adding 1 book for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686166 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image = Domiziano da collezione albani, fine del I sec. dc. 02.JPG | alt = پەیکەری مەڕمەڕیی سپیی دۆمیتیان | caption = پەیکەری دۆمیتیان لە مۆزەخانەی [[لووڤر]] | succession = ئیمپراتۆری ڕۆم | reign = ١٤ی ئەیلوولی ٨١ – ١٨ی ئەیلوولی ٩٦ | predecessor = [[تایتەس|تیتوس]] | successor = [[نێرڤا]] | birth_name = تیتوس فلاڤیوس دۆمیتیانووس | birth_date = ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٥١ | birth_place = [[ڕۆما]]، ئیتالیا، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] | death_date = ١٨ی ئەیلوولی ٩٦ (لە تەمەنی ٤٤ ساڵیدا) | death_place = [[ڕۆما]]، ئیتالیا | burial_place = ڕۆما | spouse = دۆمیتیا لۆنگینا | issue = تیتوس فلاڤیوس قەیسەر<br>فلاڤیا | full_name = قەیسەر دۆمیتیانووس | regnal_name = ئیمپراتۆر قەیسەر دۆمیتیانووس ئۆگوستوس | dynasty = [[خانەدان|خانەدانی]] فلاڤی | father = [[ڤێسپاسیان]] | mother = دۆمیتیلای گەورە }} '''دۆمیتیان''' (بە [[زمانی لاتینی|لاتینی]]: Titus Flavius Caesar Domitianus Augustus؛ ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٥١ – ١٨ی ئەیلوولی ٩٦) لە ساڵی ٨١ تا ٩٦ ئیمپراتۆری ڕۆم بوو. وەک کوڕی ڤێسپاسیان و برای بچووکی تیتوس، کە ھەردووکیان پێش ئەو لەسەر تەخت بوون، دواھەمین فەرمانڕەوای [[خانەدان|خانەدانی]] فلاڤی بوو. مێژوونووس برایان جۆنز بە «فەرمانڕەوایەکی سەرکوتکەر بەڵام لێھاتوو لە [[ئۆتۆکراسی|دەسەڵاتی ڕەھادا]]» وەسفی کردووە؛ شێوازی فەرمانڕەواییە دەسەڵاتخوازەکەی وای کرد بکەوێتە ململانێیەکی توند لەگەڵ ئەنجومەنی پیرانی ڕۆم (سێنات) و دەسەڵاتەکانی ئەوانی بە شێوەیەکی بەرچاو کەم کردەوە.<ref name="jones-i">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=i}}</ref> لە سەردەمی باوک و براکەیدا، دۆمیتیان ڕۆڵێکی لاوەکی و زیاتر ڕێوڕەسمیی ھەبوو. پاش مردنی براکەی، [[پاسەوانی پریتۆرین]] ئەویان وەک ئیمپراتۆر ڕاگەیاند. دەسەڵاتە ١٥ ساڵییەکەی درێژترین ماوەی حوکمڕانی بوو لە دوای سەردەمی [[تایبیریەس]]. وەک ئیمپراتۆر، بە بەرزکردنەوەی بەھای دراوی ڕۆمانی ئابووریی وڵاتی بەھێز کرد، سنوورەکانی ئیمپراتۆریەتەکەی قایم کرد، و بەرنامەیەکی بەرفراوانی بیناسازیی دەستپێکرد بۆ نۆژەنکردنەوەی شاری [[ڕۆما]] کە پێشتر زیانی پێگەیشتبوو. لە بەریتانیا جەنەراڵەکەی بە ناوی ئاگریکۆلا پێشڕەوی بەرچاوی کرد بۆ گرتنی کالدۆنیا ([[سکۆتلاند]])، ھەروەھا لە داسیا (ڕۆمانیای ئێستا) جەنگ بەرپابوو، بەڵام دۆمیتیان نەیتوانی سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوە بەسەر پاشا دێسیبالوسدا بەدەستبھێنێت. حکوومەتەکەی دۆمیتیان سیمایەکی بەھێزی دەسەڵاتخوازیی پێوە دیار بوو؛ بە پشتبەستن بە [[پرۆپاگەندە]]ی ئایینی، سەربازی و کلتووری، [[کەس پەرستی]]ی برەوپێدا و بە دانانی خۆی وەک چاودێری ھەمیشەیی، بە توندی چاودێریی ڕەوشتی گشتی و تایبەتیی کۆمەڵگەی دەکرد. لەبەر ئەم ھەنگاوانە، دۆمیتیان لەلایەن خەڵکی ئاسایی و سوپاوە خۆشەویست بوو، بەڵام ئەندامانی ئەنجومەنی پیران وەک ستەمکارێک سەیریان دەکرد. لە ساڵی ٩٦دا لە ڕێگەی پیلانگێڕییەکی دەربارەوە [[تیرۆرکردن|تیرۆر کرا]] و کۆتایی بە دەسەڵاتەکەی ھات. لە ھەمان ڕۆژدا ڕاوێژکارەکەی بە ناوی [[نێرڤا]] بوو بە جێنشینی. پاش مردنی، ئەنجومەنی پیران بڕیاری لەبیربردن و سڕینەوەی یادەوەریی دۆمیتیانی دا (damnatio memoriae)، و نووسەرانی وەک تاسیتوس، پلینی بچووک و سوێتۆنیۆس لە نووسینەکانیاندا وەک ستەمکارێکی دڵڕەق و بەگومان وەسفیان کرد. بەڵام مێژوونووسانی نوێ بۆچوونێکی جیاوازیان ھەیە و دۆمیتیان وەک دەسەڵاتدارێکی توند بەڵام کارامە دەبینن کە بەرنامە ئابووری، سیاسی و کلتوورییەکانی بوونە بنەمای سەقامگیریی سەدەی دووەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]]. == سەرەتای ژیان == === پاشخان و خێزان === [[File:Flavian family tree.png|thumb|دارە ڕەچەڵەکی [[خانەدان|خانەدانی]] فلاڤی]] دۆمیتیان لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٥١ لە [[ڕۆما]] لەدایک بوو،<ref name="suetonius-domitian">[[سوێتۆنیۆس]]، ''ژیانی دوازدە قەیسەرەکە''، «ژیانی دۆمیتیان»، بەشی ١</ref> بچووکترین کوڕی تیتوس فلاڤیوس ڤێسپاسیانووس (کە بە [[ڤێسپاسیان]] ناسراوە) و فلاڤیا دۆمیتیلای گەورە بوو.<ref name="jones-1">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=1}}</ref> خوشکێکی لە خۆی گەورەتری ھەبوو بە ناوی دۆمیتیلای بچووک، و برایەکی گەورەتر بە ناوی تیتوس.<ref name="townend-62">{{cite journal |last=Townend |first=Gavin |title=Some Flavian Connections |journal=The Journal of Roman Studies |volume=51 |issue=1–2 |pages=54–62 |year=1961 |doi=10.2307/298836}}</ref> دەیان ساڵ لە [[شەڕی ناوخۆ]] لە سەدەی یەکەمی پێش زایین بووە ھۆی لاوازبوونی چینی کۆنی [[ئەرستۆکراسی]] لە ڕۆما، کە دواتر لە سەدەی یەکەمدا لەلایەن چینی نوێی دەستڕۆیشتووی ئیتاڵییەوە جێگەیان گیرایەوە.<ref name="jones-3">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=3}}</ref> یەکێک لەم بنەماڵانە فلاڤییەکان بوون، کە تەنیا لە چوار نەوەدا لە گمنامییەوە گەیشتنە پێگەیەکی باڵا و لە سەردەمی ئیمپراتۆرەکانی [[زنجیرە فەرمانرەوایەتیی جولیۆ-کلاودیوس]]دا سامان و پێگەیان بەدەستھێنا.<ref name="jones-1"/> باپیری گەورەی دۆمیتیان، تیتوس فلاڤیوس پێترۆ، لە کاتی شەڕی ناوخۆی سیزاردا لەژێر فەرمانی پۆمپەی خزمەتی کردبوو. لە ساڵی ٤٨ی پێش زایین پاش ھەڵاتنی لە گۆڕەپانی شەڕی فارسالوس، ناوبانگی سەربازیی لەکەدار بوو.<ref name="jones-1"/> سەرەڕای ئەوەش، پێترۆ بە ھاوسەرگیری لەگەڵ تێرتولای دەوڵەمەند پێگەی خۆی بەرز کردەوە، و سامانەکەی بووە ھۆی دەستەبەرکردنی پێشکەوتنی کوڕەکەی، تیتوس فلاڤیوس سابینوس (باپیری دۆمیتیان).<ref name="jones-2">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=2}}</ref> سابینوس لە ڕێگەی کۆکردنەوەی باج لە ئاسیا و کاری بانکداری لە سویسرا سامانی زیاتری کۆکردەوە. بە ھاوسەرگیری لەگەڵ ڤێسپاسیا پۆلا، بنەماڵەکەی بەستەوە بە بنەماڵەیەکی بەناوبانگتر، بەمەش دەرفەتی ڕەخساند بۆ کوڕەکانی (سابینوس و ڤێسپاسیان) کە بگەنە پلەی ئەنجومەنی پیران.<ref name="jones-2"/> پلەبەندیی سیاسیی ڤێسپاسیان پۆستەکانی کوایستۆر، ئێدیل و پرایتۆری گرتەوە، و لە ساڵی ٥١دا، لە ساڵی لەدایکبوونی دۆمیتیاندا، بوو بە [[کۆنسوڵی ڕۆم]]. وەک فەرماندەیەکی سەربازی، لە ساڵی ٤٣دا بەشداری لە لەشکرکێشی بۆ سەر بەریتانیا کرد و ناوبانگی دەرکرد.<ref name="jones-8">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=8}}</ref> سەرچاوە دێرینەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە بنەماڵەی فلاڤی لە کاتی گەورەبوونی دۆمیتیاندا ھەژار بوون و گوایە ڤێسپاسیان لە سەردەمی ئیمپراتۆر [[کالیگولا]] و [[نیرۆ]]دا لەبەرچاو کەوتبوو.<ref name="suetonius-domitian"/> بەڵام توێژینەوە نوێیەکان ئەم دەنگۆیانە ڕەتدەکەنەوە و دەریدەخەن کە ئەم چیرۆکانە دواتر وەک [[پرۆپاگەندە]] بڵاوکراونەتەوە بۆ کەمکردنەوەی بەھای سەرکەوتنەکانی ئیمپراتۆرەکانی پێشوو و بەرزنرخاندنی دەستکەوتەکانی سەردەمی ئیمپراتۆر [[کلاودیوس]] و کوڕەکەی بریتانیکوس.<ref name="jones-7">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=7}}</ref> فلاڤییەکان لە ساڵانی پەنجا و شەستەکاندا لە پێگەیەکی زۆر باشدا بوون. لە ساڵی ٦٦دا کاتێک جوولەکەکانی پارێزگای یەھوودیا دژی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم ڕاپەڕین و یەکەمین جەنگی جوولەکە و ڕۆم دەستی پێکرد، ڤێسپاسیان وەک فەرماندەی سوپای ڕۆم دەستنیشان کرا و تیتوسی کوڕیشی فەرماندەیی یەکەیەکی سەربازیی پێسپێردرا.<ref name="jones-11">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=11}}</ref> === گەنجێتی و کەسایەتی === [[File:Domiziano, 75-81 ca., 6058, 02.JPG|thumb|upright|پەیکەری دۆمیتیان بە تاجی مەدەنییەوە، مۆزەخانەی ناپۆلی]] لە نێوان سێ ئیمپراتۆرەکەی بنەماڵەی فلاڤیدا، دۆمیتیان درێژترین ماوە فەرمانڕەوایی کرد، سەرەڕای ئەوەی سەرەتای ژیانی لەژێر سێبەری تیتوسی برای گەورەیدا تێپەڕی. پاش ئەوەی باوکیان لە ساڵی ٦٩دا و دوای شەڕی ناوخۆی ناسراو بە [[ساڵی چوار ئیمپراتۆرەکە]] بوو بە ئیمپراتۆر، تیتوس چەندین پۆستی گرنگی وەرگرت، لە کاتێکدا دۆمیتیان تەنیا نازناوی شەرەفیی پێدرا بەبێ دەسەڵاتی کردەیی. کاتێک گەیشتە تەمەنی ١٦ ساڵی، دایک و خوشکەکەی مابوونەوە و کۆچی دواییان کردبوو، لە کاتێکدا باوک و براکەی لە سەفەری بەردەوامی سەربازیدا بوون لە جێرمانیا و یەھوودیا؛ بەم شێوەیە دۆمیتیان بەشێکی زۆری نەوجەوانیی خۆی بە تەنیا و دوور لە خێزانەکەی بەسەر برد.<ref name="jones-13">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=13}}</ref> لە کاتی جەنگەکانی ڕۆم و جوولەکەدا، ڕەنگە لەژێر چاودێریی مامی، تیتوس فلاڤیوس سابینوسی دووەمدا بووبێت کە سەرپەرشتیاری شاری ڕۆما بوو، یان تەنانەت مارکۆس کۆکسیۆس [[نێرڤا]] کە دۆستێکی نزیکی بنەماڵەی فلاڤی بوو.<ref name="jones-13"/> ئەو پەروەردەیەکی باڵای وەرگرت و لە بواری [[ڕەوانبێژی]] و [[وێژە]]دا خوێندی. لە کتێبی ''ژیانی دوازدە قەیسەرەکە''دا، سوێتۆنیۆس ئاماژە بە توانای دۆمیتیان دەکات لە ھێنانەوەی وتەی شاعیران و نووسەرانی وەک [[ھۆمیرۆس]] و [[ڤێرجیل]]، و وەک گەنجێکی خوێندەوار و لێھاتوو لە قسەکردندا باسی دەکات.<ref name="suetonius-20">[[سوێتۆنیۆس]]، ''ژیانی دوازدە قەیسەرەکە''، «ژیانی دۆمیتیان»، بەشی ٢٠</ref> یەکەمین بەرھەمە بڵاوکراوەکانی لە بواری [[شیعر]] و نووسین بوون لەسەر یاسا و بەڕێوەبردن.<ref name="jones-13"/> بە پێچەوانەی تیتوسی برایەوە، دۆمیتیان لە دەربار پەروەردە نەکرا، بەڵام بەپێی وتەی سوێتۆنیۆس، شارەزاییەکی سەرسوڕھێنەری لە نیشانەشکێنی بە تیر و کەواندا ھەبووە.<ref name="suetonius-19">[[سوێتۆنیۆس]]، ''ژیانی دوازدە قەیسەرەکە''، «ژیانی دۆمیتیان»، بەشی ١٩</ref> سوێتۆنیۆس لە وەسفی ڕووخساری دۆمیتیاندا دەڵێت: {{وتە|باڵابەرز بوو، ڕووخسارێکی شەرمن و ڕەنگێکی گەشی ھەبوو. چاوەکانی گەورە بوون، بەڵام بینایی کەمێک کز بوو. بەتایبەت لە گەنجیدا پیاوێکی قۆز و ڕێکپۆش بوو لە تەواوی جەستەیدا، جگە لە پەنجەکانی پێی کە کەمێک کێشەیان ھەبوو. لە تەمەنی پیریدا، کچەڵی و زگی گەورە و قاچی باریک سیماکەیان تێکدابوو کە بەھۆی نەخۆشییەکی درێژخایەنەوە دروست ببوو.<ref name="suetonius-18">[[سوێتۆنیۆس]]، ''ژیانی دوازدە قەیسەرەکە''، «ژیانی دۆمیتیان»، بەشی ١٨</ref>}} دۆمیتیان زۆر ھەستیار بوو بەرامبەر کچەڵییەکەی و لە تەمەنی دواییدا بە بەکارھێنانی کڵاوپەڕ دەیپۆشی، و تەنانەت کتێبێکیشی لەسەر پاراستنی قژ نووسی.<ref name="suetonius-18"/> مێژوونووس برایان جۆنز ئاماژە بەوە دەکات کە خەسڵەتەکانی کەسایەتیی دۆمیتیان بریتی بوون لە بێبەشبوون لەو کاریزمایەی باوک و براکەی ھەیانبوو، گوماناوی بوو، خاوەنی ھەستێکی نامۆی [[خۆنکۆڵی]] و نوکتەبازی بوو، و حەزی لە گۆشەگیری دەکرد کە لە پەروەردەبوونی تەنیایی سەردەمی گەنجییەوە سەرچاوەی گرتبوو.<ref name="jones-13"/> == سەرکەوتنی فلاڤییەکان == === ساڵی چوار ئیمپراتۆرەکە === {{سەرەکی|ساڵی چوار ئیمپراتۆرەکە}} [[File:Roman Empire in AD 69.pdf|thumb|300px|ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم لە [[ساڵی چوار ئیمپراتۆرەکە]]دا (٦٩)]] لە ٩ی حوزەیرانی ٦٨دا، لە کاتێکدا ناڕەزایەتیی ئەنجومەنی پیران و سوپا زیادی کردبوو، نیرۆ پەنای بۆ [[خۆکوشتن]] برد و بەم شێوەیە کۆتایی بە [[زنجیرە فەرمانرەوایەتیی جولیۆ-کلاودیوس]] ھات. لە دوای ئەو پشێوییەکی گەورە دروست بوو کە بووە ھۆی شەڕێکی ناوخۆیی خوێناوی بە ناوی [[ساڵی چوار ئیمپراتۆرەکە]]، کە تێیدا چوار ژەنەڕاڵی کاریگەری ئیمپراتۆریەتەکە—[[گالبا]]، [[ئۆتۆ]]، ڤیتێلیوس و ڤێسپاسیان—ململانێیان لەسەر دەسەڵات کرد.<ref name="sullivan-69">{{cite journal |last=Sullivan |first=Philip B. |title=A Note on the Flavian Accession |url=https://archive.org/details/sim_classical-journal_1953-11_49_2/page/67 |journal=The Classical Journal |volume=49 |issue=2 |year=1953 |pages=67–70}}</ref> دەنگوباسی مردنی نیرۆ گەیشتە ڤێسپاسیان کاتێک خەریکی ئامادەکاری بوو بۆ گەمارۆدانی شاری [[ئورشەلیم]]. کاتێک ئۆتۆ لە شەڕی بەدریاکوم لەلایەن ڤیتێلیوسەوە شکا، سوپای ڕۆم لە یەھوودیا و میسر لە ١ی تەممووزی ٦٩دا ڤێسپاسیانیان وەک ئیمپراتۆر ڕاگەیاند.<ref name="sullivan-68">{{cite journal |last=Sullivan |first=Philip B. |title=A Note on the Flavian Accession |url=https://archive.org/details/sim_classical-journal_1953-11_49_2/page/67 |journal=The Classical Journal |volume=49 |issue=2 |year=1953 |pages=67–70}}</ref> ڤێسپاسیان لەگەڵ گایوس لیسینیوس موسیانووس، فەرمانڕەوای سووریا، ھاوپەیمانییەکی بەست. لە کاتێکدا موسیانووس بە سوپاوە بەرەو ڕۆما بەڕێکەوت، ڤێسپاسیان چوو بۆ [[ئەسکەندەریە]] و تیتوسی بەجێھێشت تا کۆتایی بە ڕاپەڕینی جوولەکەکان بھێنێت. لە ڕۆما، ڤیتێلیوس دۆمیتیانی خستە ژێر دەستبەسەری لە ماڵەوە بۆ ئەوەی وەک بارمتە بەکاریبھێنێت. لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٦٩دا، ھێزەکانی ڤێسپاسیان بە سەرکردایەتیی ئەنتۆنیۆس پریموس لە دووەمین شەڕی بەدریاکومدا سوپای ڤیتێلیوسیان تێکشکاند. لە ١٩ی کانوونی یەکەمدا، لایەنگرانی ڤیتێلیوس ھێرشیان کردە سەر گردی کاپیتۆل کە سابینوس و دۆمیتیانی لێ پەناگیر ببوون؛ سابینوس دەستگیرکرا و کوژرا، بەڵام دۆمیتیان توانی بە پۆشینی جلی یەکێک لە پەرستەرانی [[ئیزیس]] خۆی دەرباز بکات و لە ماڵی لایەنگرێکی باوکیدا خۆی بشارێتەوە.<ref name="jones-14">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=14}}</ref> پاش نیوەڕۆی ٢٠ی کانوونی یەکەم، ڤیتێلیوس کوژرا و لەشکرەکانی فلاڤی ڕۆمایان گرت. دۆمیتیان لە شوێنی خۆی دەرکەوت و بە ناونیشانی «قەیسەر» پێشوازیی لێکرا، و ڕۆژی دواتر ئەنجومەنی پیران بە فەرمی ڤێسپاسیانی وەک ئیمپراتۆر ناساند. === پاشھاتەکانی شەڕ === [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 047b.jpg|thumb|190px|تابلۆی پیلانگێڕیی کلاودیوس سیڤیلیس لەلایەن [[ڕامبرانت]]]] ھەرچەندە شەڕ بە فەرمی کۆتایی ھاتبوو، بەڵام بۆ ماوەیەک دۆخێکی [[ئەنارکی]] باڵی بەسەر پایتەختدا کێشا تا لە سەرەتای ساڵی ٧٠دا موسیانووس گەیشتە شارەکە و ئارامیی گەڕاندەوە. لەم نێوەندەدا، دۆمیتیان نوێنەرایەتیی بنەماڵەی فلاڤیی دەکرد لە ئەنجومەنی پیراندا و پۆستی پرایتۆری بە دەسەڵاتی کۆنسولییەوە وەرگرت.<ref name="jones-15">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=15}}</ref> مێژوونووس تاسیتوس یەکەم وتاری دۆمیتیان لە ئەنجومەنی پیراندا بە کورت و پێوانەکراو وەسف دەکات. لە ڕاستیدا دەسەڵاتی دۆمیتیان لەو کاتەدا تەنیا ڕواڵەتی بوو، و موسیانووس دەسەڵاتی ڕاستەقینەی لە دەستدا بوو و ڕێگریی لە دۆمیتیان دەکرد سنووری خۆی ببەزێنێت.<ref name="jones-15"/> کاتێک ڕاپەڕینی باتاڤییەکان لە گال بە سەرکردایەتیی کلاودیوس سیڤیلیس لەسەر ڕووباری [[ڕاین]] بەرپابوو، دۆمیتیان ھەوڵیدا فەرماندەیی سوپایەک وەربگرێت تا دەستکەوتی سەربازی بەدەستبھێنێت، بەڵام موسیانووس و جەنەراڵە باڵاکان داواکەیان ڕەتکردەوە. بە گەڕانەوەی ڤێسپاسیان بۆ ڕۆما لە ئەیلوولی ٧٠دا، ڕۆڵی سیاسیی دۆمیتیان بە تەواوی کەمکرایەوە، و ئەویش کاتەکانی بۆ ھونەر و ئەدەب تەرخان کرد.<ref name="jones-17">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=17}}</ref> === ھاوسەرگیری === [[File:Domitia.JPG|thumb|173px|left|پەیکەری دۆمیتیا لۆنگینا لە مۆزەخانەی [[لووڤر]]]] لە ساڵی ٧٠دا، ڤێسپاسیان ھەوڵیدا ھاوسەرگیرییەک لە نێوان دۆمیتیان و کچەکەی تیتوس، جولیا فلاڤیا ڕێکبخات، بەڵام دۆمیتیان ئاشقی دۆمیتیا لۆنگینا ببوو و ھاوسەرەکەی ئەوی ناچار کرد کە لێی جیا ببێتەوە تا خۆی ھاوسەرگیریی لەگەڵدا بکات.<ref name="jones-33">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=33}}</ref> دۆمیتیا کچی جەنەراڵی بەناوبانگ گنایوس دۆمیتیوس کۆربولۆ و نەوەی ئیمپراتۆر [[ئەگوستوس]] بوو. ئەم ھاوسەرگیرییە سوودێکی زۆری بە پێگەی بنەماڵەی فلاڤی گەیاند. لە ساڵی ٨٠دا، تاکە کوڕی دۆمیتیان و دۆمیتیا لەدایک بوو، بەڵام لە ساڵی ٨٣دا لە تەمەنی منداڵیدا کۆچی دوایی کرد و دواتر وەک خوداوەند ناسێنرا.<ref name="jones-36">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=36}}</ref> لە ساڵی ٨٣دا کێشەیەک لە نێوان دۆمیتیان و ھاوسەرەکەیدا ڕوویدا و بۆ ماوەیەکی کورت دۆمیتیای دوورخستەوە، بەڵام لە ساڵی ٨٤دا گەڕاندیەوە بۆ کۆشک و تا کۆتایی دەسەڵاتی پێکەوە مانەوە.<ref name="varner-200">{{cite journal |last=Varner |first=Eric R. |title=Domitia Longina and the Politics of Portraiture |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1995-04_99_2/page/187 |journal=American Journal of Archaeology |volume=99 |issue=2 |year=1995 |pages=187–206 |doi=10.2307/506339}}</ref> === میراتگری ڕێوڕەسمی (٧١–٨١) === [[File:The Triumph of Titus Alma Tadema.jpg|thumb|210px|''سەرکەوتنی تیتوس'' لەلایەن لۆڕێنس ئالما-تادیما (١٨٨٥)]] لە حوزەیرانی ٧١دا، تیتوس دوای سەرکەوتنی لە جەنگی یەھوودیا گەڕایەوە بۆ ڕۆما. لەو جەنگەدا شاری [[ئورشەلیم]] و پەرستگاکەی بە تەواوی وێران کران و نزیکەی ١٠٠،٠٠٠ کەس بە دیل گیران.<ref name="josephus-wars-vi-9">[[یوسفوس]]، ''جەنگی جوولەکەکان''، پەڕتووکی ٦، بەشی ٩، بڕگەی ٣</ref> ئەنجومەنی پیران ڕێوڕەسمی سەرکەوتنی سەربازیی بۆ تیتوس سازکرد، کە تێیدا ڤێسپاسیان و تیتوس لە پێشەوە دەڕۆیشتن و دۆمیتیان بە ئەسپێکی سپییەوە بەدوایاندا دەھات.<ref name="suetonius-2">[[سوێتۆنیۆس]]، ''ژیانی دوازدە قەیسەرەکە''، «ژیانی دۆمیتیان»، بەشی ٢</ref> تیتوس بە فەرمی بوو بە ھاوبەشی دەسەڵاتی باوکی و دەسەڵاتی پشکنین، فەرماندەیی [[پاسەوانی پریتۆرین]] و حەوت جاریش پۆستی کۆنسولی پێبەخشرا. لە بەرامبەردا، دۆمیتیان تەنیا ناونیشانی فەخری و پلەی ئایینیی ھەبوو، و ھیچ دەسەڵاتێکی کردەیی سەربازی یان حوکمڕانیی پێ نەدرا.<ref name="jones-18">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=18}}</ref> بەم شێوەیە دەسەڵات بە تەواوی لە دەستی لایەنگرانی فلاڤیدا چڕ ببووەوە و ئەنجومەنی پیران تەنیا ڕواڵەتێکی لاوازی [[دیموکراسی]] پاراستبوو.<ref name="jones-163">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=163}}</ref> لە سەردەمی کورتی تیتوسدا (٧٩–٨١)، دوو کارەساتی گەورە ڕوویاندا: تەقینەوەی چیای ڤیزۆڤ لە ساڵی ٧٩ کە بووە ھۆی ژێرخاککەوتنی شارەکانی [[پۆمپی]] و ھێرکۆلانیۆم، و ئاگرکەوتنەوەیەکی گەورە لە ڕۆما لە ساڵی ٨٠دا کە سێ ڕۆژی خایاند.<ref name="jones-80">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=80}}</ref> لە ١٣ی ئەیلوولی ٨١دا، تیتوس لە تەمەنی ٤١ ساڵیدا بە نەخۆشی کۆچی دوایی کرد. دەستبەجێ دۆمیتیان چوو بۆ سەربازگەی پاسەوانی پریتۆرین و لەوێ وەک ئیمپراتۆر ناسێنرا، و ڕۆژی دواتر ئەنجومەنی پیران دەسەڵاتەکانی پەسەند کرد.<ref name="jones-21">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=21}}</ref> == سەردەمی ئیمپراتۆری (٨١–٩٦) == === شێوازی فەرمانڕەوایی === [[File:Domitian Tetradrachm 1.jpg|thumb|دراوێکی زیویی دۆمیتیان، ساڵی ٩١–٩٢]] وەک ئیمپراتۆر، دۆمیتیان دەستبەجێ ڕواڵەتی کۆماریخوازیی وەلا نا کە باوک و براکەی پاراستبوویان.<ref name="jones-22">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=22}}</ref> ناوەندی بڕیاردانی گواستەوە بۆ دەرباری پاشایەتی و بە ئاشکرا دەسەڵاتی ئەنجومەنی پیرانی کەمکردەوە. بەپێی وتەی پلینی بچووک، دۆمیتیان پێیوابوو کە دەبێت ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم وەک پاشایەتییەکی خودایی بەڕێوەببرێت و خۆیشی لە لوتکەی دەسەڵاتدا بێت.<ref name="jones-99">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=99}}</ref> ئەو ھەوڵیدا شکۆمەندیی سەردەمی ئیمپراتۆر [[ئەگوستوس]] بگێڕێتەوە. دۆمیتیان بە وردی دەستوەردانی لە کاروباری بەڕێوەبردندا دەکرد. بەپێی وتەی سوێتۆنیۆس، [[بیرۆکراسی]] لە سەردەمی دۆمیتیاندا بە باشترین شێوە کاری دەکرد، و بەھۆی چاودێرییە توندەکانیەوە ئاستی گەندەڵی لە نێو فەرمانڕەوایانی پارێزگاکاندا گەیشتە نزمترین ئاست لە مێژووی ڕۆمدا.<ref name="suetonius-8">[[سوێتۆنیۆس]]، ''ژیانی دوازدە قەیسەرەکە''، «ژیانی دۆمیتیان»، بەشی ٨</ref> بە پێچەوانەی باوک و براکەی، ئەو لە دابەشکردنی پۆستەکاندا پەیڕەوی لە [[خزمگەریەتی]] نەکرد و زۆربەی پۆستە ھەستیارەکانی بە چینی سوارچاکەکان (ئیکوایتس) دەسپارد نەک ئەندامانی ئەنجومەنی پیران یان خێزانەکەی خۆی.<ref name="jones-164">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=164}}</ref> === بەرنامەی بیناسازی === [[File:Stadion Domitian Nord.jpg|thumb|مۆدێلی یاریگای دۆمیتیان لە ڕۆما]] لە کاتی دەستبەکاربوونی دۆمیتیاندا، ڕۆما ھێشتا لەژێر کاریگەریی وێرانییەکانی ئاگرەکەی ساڵی ٨٠ و شەڕی ناوخۆدا بوو. دۆمیتیان بەرنامەیەکی بیناسازیی گەورەی دەستپێکرد کە نزیکەی ٥٠ بینای نوێ و نۆژەنکراوەی لەخۆگرتبوو، کە دوای دەستکەوتەکانی ئەگوستوس بە گەورەترین پڕۆژە دادەنرێت.<ref name="jones-79">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=79}}</ref> گرنگترین بینا نوێیەکان بریتی بوون لە یاریگای دۆمیتیان (کە ئێستا گۆڕەپانی ناڤۆنایە) و ئۆدیۆنی دۆمیتیان بۆ ڕکابەرییە وەرزشی و ھونەرییەکان.<ref name="jones-79"/> پەرستگای گەورەی [[جووپیتەر]] لەسەر گردی کاپیتۆل بە سەقفێکی زێڕپۆش نۆژەنکرایەوە کە تێچووەکەی زیاتر لە ١٢،٠٠٠ تالنت بوو. ھەروەھا کۆشکە گەورەکەی لەسەر گردی پالاتین (کۆشکی فلاڤی) دروست کرد، و تەواوکردنی پڕۆژەی [[کلۆسیۆم]]یش بە زیادکردنی نھۆمی چوارەم و شوێنی دانیشتنی ناوەوە لە سەردەمی ئەودا ئەنجامدرا.<ref name="jones-93">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=93}}</ref> لە میسریشدا، وێنەی دۆمیتیان وەک [[فیرعەون]] لەسەر دەروازەی پەرستگای حاتحوور لە دێندێرا و پەرستگای خنووم لە ئێسنا نەخشێنراوە.<ref name="PAS">{{cite book |last1=Stadter |first1=Philip A. |last2=Stockt |first2=L. Van der |title=Sage and Emperor: Plutarch, Greek Intellectuals, and Roman Power in the Time of Trajan (98–117 A.D.) |date=2002 |publisher=Leuven University Press |isbn=978-90-5867-239-1 |page=75}}</ref> === ئابووری === دۆمیتیان گرنگییەکی زۆری بە سیاسەتی دارایی دەدا. لە سەرەتای دەسەڵاتیدا بەھای دراوی ڕۆمانی بەرزکردەوە و ڕێژەی زیوی لە دیناری ڕۆمانیدا لە ٩٠٪ەوە بۆ ٩٨٪ بەرزکردەوە. لە ساڵی ٨٥دا قەیرانێکی دارایی ناچاری کرد کە ڕێژەکەی بۆ ٩٣.٥٪ دابەزێنێت، بەڵام ئەمەش ھێشتا لە ئاستی سەردەمی باوک و براکەی بەرزتر بوو.<ref name="jones-75">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=75}}</ref> داھاتی ساڵانەی حکوومەتەکەی بە زیاتر لە ١.٢ ملیار سێستێرس مەزەندە دەکرا، کە زیاتر لە سێیەکی بۆ مووچە و خەرجییەکانی سوپا بەکاردەھات.<ref name="jones-73">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=73}}</ref> ئەو ھەروەھا مووچەی سەربازانی بە ڕێژەی یەک لەسەر سێ زیاد کرد و بەخششی زۆری بەسەر خەڵکی ڕۆمادا دابەش کرد. === ھەڵمەتە سەربازییەکان === [[File:Qobustan inscription.jpg|thumb|350px|نەخشەبەردینەی قۆبوستان لە [[ئازەربایجان]] کە ناوی دۆمیتیانی لەسەرە؛ ڕۆژھەڵاتیترین بەڵگەی بوونی سوپای ڕۆم]] سیاسەتی سەربازیی دۆمیتیان زیاتر بەرگریکارانە بوو، و باوەڕی بە فراوانخوازیی بێسەروبەر نەبوو. گەورەترین دەستکەوتی دروستکردنی تۆڕێکی فراوانی قەڵا و ڕێگاوبان بوو بەدرێژایی ڕووباری [[ڕاین]] بۆ پاراستنی سنوورەکان کە بە «لیمێسی جێرمانی» ناسراوە.<ref name="jones-131">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=131}}</ref> لە بەریتانیا، جەنەراڵ گنایوس جولیوس ئاگریکۆلا پێشڕەویی کرد بەرەو کالدۆنیا ([[سکۆتلاند]]) و لە ساڵی ٨٤دا لە شەڕی مۆنس گراوپیوس سەرکەوتنی بەدەستھێنا، بەڵام دۆمیتیان لە ساڵی ٨٥دا بانگی کردەوە بۆ ڕۆما لەبەر ئەوەی بەردەوامبوونی جەنگەکە خەرجییەکی زۆری دەویست بەبێ دەستکەوتی ئابووری.<ref name="jones-132">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=132}}</ref> بەردەنەخشێنراوێک لە قۆبوستان لە [[ئازەربایجان]] کە ناوی دۆمیتیانی لەسەرە، بە دوورترین شوێنی ڕۆژھەڵات دادەنرێت کە سوپای ڕۆمی لێ تۆمار کرابێت. لە سنوورەکانی ڕووباری [[دانووب]] مەترسیی گەورە لەلایەن داسییەکانەوە دروست بوو. لە ساڵی ٨٤ یان ٨٥دا، داسییەکان بە سەرکردایەتیی پاشا دێسیبالوس لە ڕووباری دانووب پەڕینەوە و فەرمانڕەوای پارێزگای مۆسیایان کوشت.<ref name="jones-138">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=138}}</ref> ڕۆمەکان تووشی شکستی قورس بوون و فەرماندەی پاسەوانی پریتۆرین کوژرا. دواتر لە ساڵی ٨٨دا سوپای ڕۆم توانی سەرکەوتن بەسەر دێسیبالوسدا بەدەستبھێنێت، بەڵام لەبەر سەرھەڵدانی ئاڵۆزی لە جێرمانیا، دۆمیتیان ناچار بوو پەیمانێکی ئاشتی لەگەڵ داسییەکان ببەستێت کە بەپێی ئەو پەیمانە ساڵانە باج بە دێسیبالوس دەدرا لە بەرامبەر پاراستنی سنوورەکاندا؛ ئەم ڕێککەوتنە لەلایەن ئەندامانی ئەنجومەنی پیرانەوە بە شەرمەزاری بۆ ڕۆم لەقەڵەم درا.<ref name="jones-150">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=150}}</ref> === سیاسەتی ئایینی === [[File:Genius Domitian Musei Capitolini MC1130.jpg|thumb|پەیکەری دۆمیتیان لە مۆزەخانەی کاپیتۆلین لە ڕۆما]] دۆمیتیان پەیڕەوی لە ئایینی نەریتیی ڕۆم دەکرد و گرنگییەکی زۆری بە خوداوەند [[جووپیتەر]] و خاتوونەخوداوەند مینێرڤا دەدا. پەرستگای گەورەی بۆ بنەماڵەی فلاڤی دروست کرد و براکەی و کوڕەکەی بە فەرمی بە خوداوەند ناساند. بەپێی وتەی سوێتۆنیۆس، ئەو داوای دەکرد بە «پەروەردگار و خوداوەند» (Dominus et Deus) بانگ بکرێت، ھەرچەندە مێژوونووسان پێیانوایە ئەم نازناوە لەلایەن زمانلووسەکانەوە بەکارھێنراوە نەک لە بەڵگەنامە فەرمییەکاندا.<ref name="jones-108">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=108}}</ref> لە ساڵی ٨٥دا، خۆی کردە پشکنەری ھەمیشەیی بۆ چاودێریی ڕەوشتی گشتی. یاساکانی دژی زینای توندتر کرد و چەندین فەرمانبەری گەندەڵی لەسەر کار لادا. لە ساڵی ٨٧دا کاتێک دەرکەوت چەند کەنیزەیەکی پەرستگای ڤێستا سوێندی پاکیزەیی خۆیان شکاندووە، فەرمانی دا بە شێوازی نەریتی بە زیندوویی بنێژرێن، چونکە ئەم کارە وەک [[زینا لەگەڵ مەحاریم]] سەیر دەکرا بەرامبەر بە دەوڵەت.<ref name="jones-101">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=101}}</ref> لە ساڵی ٩٤دا، فەرمانی دەرکردنی تەواوی فەیلەسووفەکانی لە شاری ڕۆما دەرکرد، کە بووە ھۆی ئەوەی فەیلەسووفی بەناوبانگ ئێپیکتێتوس بچێتە یۆنان.<ref name="epictetus">{{cite book |last=Epictetus |title=The Teaching of Epictetus |publisher=Walter Scott Ltd |location=London |page=xviii |translator=T. W. Rolleston}}</ref> لە کۆتایی دەسەڵاتیدا باجی توندی بەسەر جوولەکەکاندا سەپاند، و سەرچاوە مەسیحییەکانی سەدەی چوارەم ئاماژە بەوە دەکەن کە چەوسانەوەی مەسیحییەکان لە سەردەمی ئەودا زیادی کردووە.<ref name="eusebius">{{cite book |last=Eusebius |title=Church History |year=325}}</ref> === ئۆپۆزیسیۆن و نەیارانی === لە ١ی کانوونی دووەمی ٨٩دا، لووسیوس ئەنتۆنیۆس ساتورنینوس، فەرمانڕەوای جێرمانیای باڵا لە شاری [[ماینتس]] لەگەڵ دوو یەکەی سەربازی یاخیبوونی دژی دۆمیتیان ڕاگەیاند.<ref name="jones-144">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=144}}</ref> بەڵام ڕاپەڕینەکە بە خێرایی لە ماوەی ٢٤ ڕۆژدا لەلایەن فەرماندە دڵسۆزەکانەوە سەرکوت کرا و سەرکردەکانی بە توندی سزادران. ئەم ڕووداوە وای کرد دۆمیتیان زیاتر گوماناوی بێت بەرامبەر بە دەوروبەرەکەی. دوژمنایەتیی نێوان ئەو و ئەنجومەنی پیران ڕۆژ بە ڕۆژ قووڵتر دەبووەوە. لە ساڵی ٨٩ بەدواوە، دۆمیتیان زنجیرەیەک دادگاییکردنی دەستپێکرد و بەلایەنی کەمەوە ٢٠ سیناتۆری لەسێدارە دا، لەنێویاندا ھەندێک لە خزمەکانی خۆی وەک تیتوس فلاڤیوس کلێمێنس.<ref name="jones-192">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=192}}</ref> ئەمەش وای کرد کە ئەندامانی ئەنجومەنی پیران ئەو بە ستەمکارێکی خوێنڕێژ دابنێن. == مردن و جێنشینی == === تیرۆرکردن === [[File:Athena ciste.jpg|thumb|خاتوونەخوداوەند مینێرڤا، کە دۆمیتیان پەرستشی دەکرد]] دۆمیتیان لە ١٨ی ئەیلوولی ٩٦دا لە پیلانگێڕییەکی ئەندامانی دەربارەکەیدا [[تیرۆرکردن|تیرۆر کرا]].<ref name="suetonius-17">[[سوێتۆنیۆس]]، ''ژیانی دوازدە قەیسەرەکە''، «ژیانی دۆمیتیان»، بەشی ١٧</ref> سوێتۆنیۆس باس لەوە دەکات کە چەند کەسێک لە نزیکەکانی بەشدارییان تێدا کردبوو، لەوانە ستیفانوس، کارگوزاری برازاکەی دۆمیتیان. دۆمیتیان بەھۆی پێشبینییەکی کۆنەوە باوەڕی وابوو کە لە کاتی نیوەڕۆدا دەمرێت، بۆیە لەو کاتەدا ھەمیشە شڵەژاو بوو. لە ڕۆژی ڕووداوەکەدا، خزمەتکارێک بە درۆ پێیوت کە کاتی نیوەڕۆ تێپەڕیوە و ئێوارەیە. دۆمیتیان ھێور بووەوە و چوو بۆ سەر مێزەکەی تا واژوو لەسەر چەند نووسراوێک بکات. لەو کاتەدا ستیفانوس بە دەستێکی پێچراوەوە ھاتە ژوورەوە بە بیانووی ئەوەی ڕاپۆرتێک لەسەر پیلانگێڕییەک پێشکەش دەکات، و کاتێک دۆمیتیان خەریکی خوێندنەوەی کاغەزەکە بوو، خەنجەرێکی لە سکی دا. دۆمیتیان بەرگریی لە خۆی کرد، بەڵام پیلانگێڕەکانی تر ھاتنە ژوورەوە و حەوت خەنجەری تریان لێدا و کوشتیان.<ref name="suetonius-17"/> تەرمەکەی لەلایەن پەرستارەکەیەوە برا و سووتێنرا و خۆڵەمێشەکەی لەگەڵ خۆڵەمێشی جولیای برازای تێکەڵ کرا. لە کاتی مردنیدا تەمەنی ٤٤ ساڵ بوو. === جێنشینی و پاشھاتەکان === [[File:Nerva Tivoli Massimo.jpg|thumb|left|upright|ئیمپراتۆر [[نێرڤا]]]] ھەر لە ھەمان ڕۆژی تیرۆرکردنیدا، ئەنجومەنی پیران مارکۆس کۆکسیۆس [[نێرڤا]]ی وەک ئیمپراتۆر ڕاگەیاند.<ref name="murison-153">{{cite journal |last=Murison |first=Charles Leslie |title=M. Cocceius Nerva and the Flavians |journal=Transactions of the American Philological Association |volume=133 |issue=1 |pages=147–157 |year=2003 |doi=10.1353/apa.2003.0008}}</ref> نێرڤا پیر بوو و منداڵی نەبوو، بەڵام بژاردەیەکی گونجاو بوو بۆ ڕێگریکردن لە بەرپابوونی شەڕی ناوخۆ. ئەنجومەنی پیران بە مردنی دۆمیتیان شادمان بوون و دەستبەجێ بڕیاری لەناوبردنی یادەوەریی دۆمیتیانیان دا (damnatio memoriae)؛ پەیکەرەکانی تێکشکێنران، ناوی لەسەر بینا و نووسراوە فەرمییەکان سڕدرایەوە و دراوەکانی تواندرانەوە.<ref name="grainger-49">{{cite book |last=Grainger |first=John D. |title=Nerva and the Roman Succession Crisis of AD 96–99 |url=https://archive.org/details/nervaromansucces0000grai |publisher=Routledge |year=2003 |location=London |isbn=978-0-415-28917-7 |page=[https://archive.org/details/nervaromansucces0000grai/page/49 49]}}</ref> بە پێچەوانەی ئەنجومەنی پیرانەوە، سەربازانی سوپا زۆر خەمبار بوون بە بیستنی ھەواڵی مردنی دۆمیتیان و داوایان کرد بکوژەکانی سزا بدرێن. لە تشرینی یەکەمی ٩٧دا، ئەندامانی [[پاسەوانی پریتۆرین]] گەمارۆی کۆشکی ئیمپراتۆریان دا و نێرڤایان ناچار کرد بکوژەکانی دۆمیتیانیان ڕادەست بکات. نێرڤا کە دەسەڵاتی لاواز ببوو، پاش ماوەیەکی کورت [[تراجان]]ی وەک کوڕی خۆی و جێنشینی تەخت ھەڵبژارد.<ref name="syme-1980">{{cite journal |last=Syme |first=Ronald |title=Guard Prefects of Trajan and Hadrian |journal=The Journal of Roman Studies |volume=70 |year=1980 |pages=64–80 |doi=10.2307/299556}}</ref> == میرات == === سەرچاوە دێرینەکان === ڕوانگەی مێژوونووسانی کلاسیک بەرامبەر دۆمیتیان نەرێنییە، چونکە زۆربەی ئەو نووسەرانەی مێژوویان تۆمار کردووە سەر بە چینی ئەنجومەنی پیران بوون کە دۆمیتیان دەسەڵاتی لێسەندبوونەوە.<ref name="jones-160">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=160}}</ref> مێژوونووسانی وەک تاسیتوس، پلینی بچووک و سوێتۆنیۆس ھەموویان لە سەردەمی فەرمانڕەوایانی دوای ئەودا نووسیویانە، کاتێک یادەوەریی دۆمیتیان نەفرەتلێکراو بوو. لە بەرامبەردا، شاعیرانی دەربارەکەی وەک مارسیال و ستاتیوس ستایشی دەستکەوتەکانیان دەکرد.<ref name="jones-32">{{cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=32}}</ref> سوێتۆنیۆس لە کارەکانیدا چەندین چیرۆکی نەشیاو لەسەر ژیانی تایبەتیی دۆمیتیان دەگێڕێتەوە، لەوانە پەیوەندی لەگەڵ کچەبراکەی و ڕەفتاری لەگەڵ ھاوسەرەکەی، بەڵام مێژوونووسانی نوێ پێیانوایە ئەم گێڕانەوانە بۆ لەکەدارکردنی ڕووی ئەو فەرمانڕەوایە بووە لە مێژوودا.<ref name="levick-2002">{{cite journal |last=Levick |first=Barbara |title=Corbulo's Daughter |url=https://archive.org/details/sim_greece-rome_2002-10_49_2/page/199 |journal=Greece & Rome |volume=49 |issue=2 |year=2002 |pages=199–211 |doi=10.1093/gr/49.2.199}}</ref> تاسیتوسیش ڕەخنەی توندی لە سەرکەوتنە سەربازییەکانی گرتووە، لە کاتێکدا مێژوونووسانی سەدەی سێیەم و چوارەمی کەنیسە وەک یەکێک لە ستەمکارە گەورەکانی دژی مەسیحییەت باسیان کردووە. === دیدگای مێژوونووسانی نوێ === لە سەدەی بیستەمدا، بەھۆی دۆزینەوەکانی بواری [[شوێنەوارناسی]] و لێکۆڵینەوە لە دراوە کۆنەکاندا، بۆچوونی مێژوونووسان بەرامبەر دۆمیتیان گۆڕانکاریی بەسەردا ھات. مێژوونووس برایان جۆنز گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە دۆمیتیان دەسەڵاتدارێکی توند بەڵام کارامە بووە، و زۆربەی دانیشتووانی ئیمپراتۆریەتەکە لە دەسەڵاتی ڕازی بوون و تەنیا کەمینەیەکی دەستڕۆیشتووی نێو ئەنجومەنی پیران دژی وەستابوونەوە.<ref name="gowing-1992">{{cite journal |last=Gowing |first=Alain M. |title=Review: The Emperor Domitian |journal=Bryn Mawr Classical Review |year=1992 |url=http://ccat.sas.upenn.edu/bmcr/1992/03.06.10.html}}</ref> سیاسەتی دەرەوەی دۆمیتیان واقیعییانە بوو، و ئابووریی ڕۆم لە سەردەمی ئەودا سەقامگیرترین قۆناغی بەخۆیەوە بینی. چاودێریی توندی بەسەر فەرمانبەرانەوە بووە ھۆی کەمکردنەوەی گەندەڵی. مێژوونووس [[تیۆدۆر مۆمسێن]] سەردەمی حوکمڕانیی ئەوی وەک «دەسەڵاتێکی تاریک بەڵام ژیرانە» وەسف کردووە کە بناغەی سەردەمی زێڕینی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی لە سەدەی دووەمدا داڕشت.<ref name="gowing-1992"/> == ئەمانەش ببینە == * [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] * [[خانەدان|خانەدانی فلاڤی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{s-start}} {{s-hou|[[خانەدان|خانەدانی فلاڤی]]|٢٤ی تشرینی یەکەمی|٥١|١٨ی ئەیلوولی|٩٦}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[تایتەس|تیتوس]]}} {{s-ttl|title=[[پێڕستی ئیمپراتۆرەکانی ڕۆم|ئیمپراتۆری ڕۆم]]|years=٨١–٩٦}} {{s-aft|after=[[نێرڤا]]}} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Domitian}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت}} [[پۆل:دۆمیتیان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٥١]] [[پۆل:مردووانی ٩٦]] [[پۆل:ئیمپراتۆرەکانی ڕۆم]] [[پۆل:کۆنسوڵەکانی ڕۆم]] [[پۆل:خانەدانی فلاڤی]] [[پۆل:کەسایەتییە تیرۆرکراوەکان]] [[پۆل:خەڵکی ڕۆما]] [[پۆل:ئیمپراتۆرە ڕۆمانییەکانی سەدەی یەکەم]] 7fas3zbhiekxttvecaz56c2xwbdi8ao 0 304378 1686170 1679290 2026-10-12T21:34:16Z InternetArchiveBot 27288 Adding 3 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686170 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image = Vespasian, from Naples, c. AD 70, Ny Carlsberg Glyptotek, Copenhagen (13646730625).jpg | alt = دیمەنی پێشەوەی پەیکەری نیوەیی ڤێسپاسیان | caption = پەیکەری نیوەیی لە نیو کارلسبێرگ گلیپتۆتێک، نز. ٧٠ی زایینی | succession = [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم|ئیمپراتۆری ڕۆم]] | reign = ١ی تەممووزی ٦٩ – ٢٣ی حوزەیرانی ٧٩ | predecessor = ڤیتێلیوس | successor = تیتوس | birth_name = تیتوس فلاڤیوس ڤێسپاسیانوس | birth_date = ١٧ی تشرینی دووەمی ٩ی زایینی<ref>Suetonius, ''Vesp.'', 2. "ڤێسپاسیان لەدایک بوو [...] لە ئێوارەی پازدەھەمین ڕۆژ پێش کالێندسی کانوونی یەکەم، لە سەردەمی کۆنسوڵیی کوینتوس سوڵپیسیوس کامێرینوس و گایوس پۆپایوس سابینوس، پێنج ساڵ پێش مردنی ئەگوستوس."</ref> | birth_place = فەلاکریتوم، [[ئیتاڵیا]] | death_date = ٢٣ی حوزەیرانی ٧٩ (تەمەنی ٦٩ ساڵ)<ref>{{cite journal |last=Scott |first=Kenneth |date=1932 |title=On Suetonius' Life of Vespasian 12 |url=https://archive.org/details/sim_classical-philology_1932-01_27_1/page/83 |journal=Classical Philology |volume=27 |issue=1 |page=83 |doi=10.1086/361434 |issn=0009-837X |jstor=265251}}</ref> | death_place = ئاکوای کوتیلیای | burial_place = ڕۆما | spouses = دۆمیتیلای گەورە (پێش ٦٩ مردووە)<br>کاینیس (کەنیزەک و دواتریش ھاوسەر پاش مردنی ژنەکەی، نز. ٦٥–٧٤) | issue = تیتوس<br>دۆمیتیلای بچووک<br>[[دۆمیتیان]] | regnal_name = ئیمپراتۆر سێزار ڤێسپاسیانوس ئەگوستوس<ref name="Cooley">{{cite book |last=Cooley |first=Alison E. |year=2012 |title=The Cambridge Manual of Latin Epigraphy |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-84026-2 |page=490}}</ref> | dynasty = [[خانەدان|خانەدانی]] فلاڤی | father = تیتوس فلاڤیوس سابینوس | mother = ڤێسپاسیا پۆلا }} '''ڤێسپاسیان''' (بە [[زمانی لاتینی|لاتینی]]: Titus Flavius Vespasianus؛ ١٧ی تشرینی دووەمی ٩ی زایینی – ٢٣ی حوزەیرانی ٧٩) لە ساڵی ٦٩ تا ٧٩ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم|ئیمپراتۆری ڕۆم]] بوو. ئەو دواھەمین ئیمپراتۆر بوو لە [[ساڵی چوار ئیمپراتۆرەکە]]دا و دامەزرێنەری [[خانەدان|خانەدانی]] فلاڤی بوو، کە بۆ ماوەی ٢٧ ساڵ حوکمی ئیمپراتۆریەتەکەی کرد. چاکسازییە داراییەکانی و یەکخستنەوەی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەت لە سەردەمی ئەودا بووە ھۆی سەقامگیریی سیاسی و دەستپێکردنی بەرنامەیەکی بەرفراوانی بیناسازی. دوای ڤیتێلیوس، ڤێسپاسیان دووەم ئیمپراتۆر بوو کە لە بنەماڵەیەکی سوارچاکەوە (ئیکوێستریان) ھاتبێت، و یەکەم ئیمپراتۆریش بوو کە لە ژیانیدا وەک یەکەم کەس لە بنەماڵەکەی گەیشتە پلەی سیناتۆر لە ئەنجومەنی پیرانی ڕۆمدا. ئەو بەھۆی دەستکەوتە سەربازییەکانییەوە ناوبانگی دەرکرد:<ref name="Ashley">{{cite book |title=The Mammoth Book of Roman Whodunnits |url=https://archive.org/details/mammothbookofrom00ashl |year=2003 |publisher=Carroll & Graf Publishers |editor-last=Ashley |editor-first=Michael |isbn=978-0-7867-1241-0 |page=[https://archive.org/details/mammothbookofrom00ashl/page/198 198]}}</ref> وەک فەرماندەی لەشکری دووەمی ئۆگوستا لە کاتی داگیرکردنی بریتانیادا لە ساڵی ٤٣ خزمەتی کرد، و دواتریش سەرکردایەتیی سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی [[جوو|جووەکانی]] لە ساڵانی ٦٦–٧٠دا کرد.<ref name="Levick">{{cite book |last=Levick |first=Barbara |year=1999 |title=Vespasian |publisher=Routledge |location=Oxford |isbn=978-0-415-16618-8 |pages=16–38}}</ref> کاتێک خەریکی ھەڵمەتی سەربازی بوو لە یەھوودا، ئیمپراتۆر [[نیرۆ]] لە حوزەیرانی ساڵی ٦٨ بە خۆکوشتن کۆتایی بە ژیانی ھێنا، بەمەش ڕۆما کەوتە ناو ساڵێک لە [[شەڕی ناوخۆ]] کە بە [[ساڵی چوار ئیمپراتۆرەکە]] ناسراوە. دوای ئەوەی دوو ئیمپراتۆر، [[گالبا]] و [[ئۆتۆ]]، لە ماوەیەکی کەمدا یەک لە دوای یەک کوژران، ڤیتێلیوس لە نیسانی ٦٩ بوو بە ئیمپراتۆر. لەشکری ڕۆم لە میسر و یەھوودا وەک کاردانەوەیەک، لە ١ی تەممووزی ٦٩ ڤێسپاسیانی فەرماندەی خۆیان وەک ئیمپراتۆر ڕاگەیاند.<ref name="Scott">{{cite journal |last=Scott |first=Kenneth |date=1932 |title=On Suetonius' Life of Vespasian 12 |url=https://www.jstor.org/stable/265251 |journal=Classical Philology |volume=27 |issue=1 |page=83 |doi=10.1086/361434 |jstor=265251 |issn=0009-837X}}</ref> ڤێسپاسیان لەگەڵ مۆکیانوس، حاکمی سوریا، و پریموس، ژەنەڕاڵی پانۆنیا، یەکیان گرت. ئەوان ھێزەکانی فلاڤییان دژی ڤیتێلیوس بردە پێشەوە، لە کاتێکدا ڤێسپاسیان دەستی بەسەر میسردا گرت. لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٦٩ ڤیتێلیوس شکستی ھێنا، و ڕۆژی دواتر ئەنجومەنی پیران ڤێسپاسیانی وەک ئیمپراتۆر ناساند.<ref name="Roberts">{{cite book |editor-last=Roberts |editor-first=J. |year=2007 |title=Oxford Dictionary of the Classical World |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-172706-1}}</ref> زانیارییەکی کەم لەسەر شێوازی بەڕێوەبردنی دەوڵەت لە ماوەی دە ساڵی حوکمڕانیی ڤێسپاسیاندا ماوەتەوە. دوای سەرکەوتنی ھەڵمەتەکەی دژی یەھوودا، سیستمی دارایی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی ڕێکخستەوە و دەستی بە چەندین پڕۆژەی بیناسازیی گەورە کرد، لەوانە دروستکردنی شانۆی فلاڤی کە ئەمڕۆ بە [[کلۆسیۆم]] ناسراوە. لە ڕێگەی ژەنەڕاڵەکەی، ئاگریکۆلا، سنوورەکانی ڕۆمی لە بریتانیا فراوان کرد. زۆرجار ڤێسپاسیان بەوە دادەنرێت کە سەقامگیریی سیاسیی بۆ ڕۆما گەڕاندەوە دوای حوکمڕانییە پڕ لە ئاژاوەکانی پێش خۆی. دوای مردنی لە ساڵی ٧٩، تیتوسی کوڕە گەورەی بوو بە جێنشینی، بەمەش بووە یەکەم ئیمپراتۆری ڕۆم کە کوڕەکەی جێگەی بگرێتەوە و بناغەی خانەدانی فلاڤی چەسپێنرا. == سەرەتای ژیان == ڤێسپاسیان لە گوندێکدا لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ڕۆما بە ناوی فەلاکریتوم لەدایک بوو. بنەماڵەکەی زۆر دیار نەبوون و پێشینەیەکی بەرزەپایەیان نەبوو. باوکی، تیتوس فلاڤیوس سابینوس، پارەبەخش، کۆکەرەوەی قەرز و باجگری ڕۆمی بوو. دایکی، ڤێسپاسیا پۆلا، سەر بە چینی سوارچاکان بوو لە کۆمەڵگەدا؛ باوکی دایکی گەیشتبووە پلەی سەرپەرشتیاری سەربازگە و براکەشی ببووە سیناتۆر.<ref name="Morgan">{{cite book |last=Morgan |first=Gwyn |year=2006 |title=69 A. D. The Year of the Four Emperors |url=https://archive.org/details/69adyearoffourem00gwyn |publisher=Oxford University Press |location=London |pages=[https://archive.org/details/69adyearoffourem00gwyn/page/170 170]–173 |isbn=978-0-19-512468-2}}</ref> ئەو لە ناوچە گوندنشینەکان پەروەردە کرا، لە کۆسا نزیک ئەنسێدۆنیای ئەمڕۆ لە [[ئیتاڵیا]]، لەژێر سەرپەرشتیی داپیرەی باوکیدا. ھەربۆیە کاتێک بوو بە ئیمپراتۆریش، زۆرجار دەگەڕایەوە بۆ شوێنەکانی سەردەمی منداڵیی و ڤێلاکەی بە تەواوی وەک خۆی ھێشتبووەوە. لە سەرەتای ژیانیدا، ناوبانگی کەمتر بوو بەراورد بە برا گەورەکەی، تیتوس فلاڤیوس سابینوس، کە چووبووە ناو کایەی دەسەڵات و پلەبەندیی فەرمیی تێپەڕاندبوو و فەرماندەییەکی سەربازیی گرنگی لە ناوچەی [[دانووب]] بەدەستەوە بوو. == کاروانی سەربازی و سیاسی == === سەرەتای کاروان === بۆ ئامادەکاری بۆ وەرگرتنی پۆستی پرایتۆر، ڤێسپاسیان پێویستی بە دوو خول خزمەتکردن بوو لە پلە کارگێڕییە نزمەکاندا، یەکێکیان سەربازی و ئەوی تریان گشتی. ڤێسپاسیان نزیکەی سێ ساڵ لە تراکیا لە سوپادا خزمەتی کرد. لە کاتی گەڕانەوەی بۆ ڕۆما لە دەوروبەری ساڵی ٣٠ی زایینی، پۆستێکی لە دەستەی بیست کەسیدا وەرگرت لە پلە گشتییە نزمەکان، کە پێدەچێت لە یەکێک لە پۆستەکانی بەرپرسیار لە پاککردنەوەی شەقامەکان بووبێت.<ref name="Levick" /> لە سەرەتادا ئەوەندە سەرکەوتوو نەبوو کە دەگێڕنەوە ئیمپراتۆر [[کالیگولا]] چنگێک قوڕاوی خستووەتە ناو جلەکەیەوە تا سەرزەنشتی بکات لەسەر پاکنەکردنەوەی شەقامەکانی ڕۆما کە بەرپرسیارێتیی ئەو بوو.<ref name="Morgan" /> لە ماوەی دەسەڵاتی سیجانوسدا، ھیچ تۆمارێک نییە کە ڤێسپاسیان بەشداریی لە چالاکیی سیاسیی بەرچاو کردبێت. دوای تەواوکردنی خولی خزمەت لە دەستەی بیست کەسیدا، مافی ئەوەی ھەبوو خۆی بۆ پۆستی کوایستۆر بپاڵێوێت، کە پۆستێکی سیناتۆری بوو. بەڵام بەھۆی نەبوونی پشتیوانیی سیاسی یان بنەماڵەیی، وەک کوایستۆر لە یەکێک لە ناوچەکانی دوورگەی کریت خزمەتی کرد، لەبری ئەوەی لە ڕۆما وەک یاریدەدەری کەسایەتییە باڵاکان دەستبەکار بێت.<ref name="Levick" /> دواتر پێویست بوو بگاتە پۆستی پرایتۆر، بەڵام ئەو کەسانەی لە بنەماڵەی پاتریسیانەکان نەبوون و پشتیوانییان کەم بوو، پێویست بوو لانیکەم لە پۆستێکی نێوەند وەک ئایدیل یان تریبون خزمەت بکەن. ڤێسپاسیان لە یەکەم ھەوڵیدا بۆ بەدەستھێنانی پۆستی ئایدیل سەرکەوتوو نەبوو، بەڵام لە ھەوڵی دووەمیدا لە ساڵی ٣٨ بوو بە ئایدیل. سەرەڕای نەبوونی پەیوەندیی خێزانیی بەھێز، لە ساڵی ٣٩ یان ٤٠ لە کەمترین تەمەنی ڕێگەپێدراودا (٣٠ ساڵی) بوو بە پرایتۆر، لە قۆناغێکدا کە ئاڵۆزیی سیاسی لە ڕێکخستنی ھەڵبژاردنەکاندا ھەبوو. پەیوەندییە دێرینەکەی لەگەڵ ئافرەتی ئازادکراو ئەنتۆنیا کاینیس، کە سکرتێری متمانەپێکراوی [[ئەنتۆنیا مینۆر]] (داپیرەی ئیمپراتۆر) بوو و لە بازنەی دەربارییەکان و خزمەتکارانی دەوروبەری ئیمپراتۆر بوو، یارمەتیدەری بوو لەم سەرکەوتنەدا.<ref name="Levick" /> === داگیرکردنی بریتانیا === لەگەڵ گەیشتنی [[کلاودیوس]] بە دەسەڵات وەک ئیمپراتۆر لە ساڵی ٤١، ڤێسپاسیان بەھۆی کاریگەریی نارسیسوسی ئازادکراوی ئیمپراتۆرەوە کرا بە فەرماندەی لەشکری دووەمی ئۆگوستا لە جێرمانیا. لە ساڵی ٤٣، ڤێسپاسیان و لەشکری دووەم بەشدارییان لە داگیرکردنی بریتانیادا کرد لەژێر فەرماندەیی گشتیی ئاولوس پلاوتیوسدا. دوای بەشداریکردن لە شەڕە سەرەتاییە گرنگەکان لەسەر ڕووباری مێدوای و [[ڕووباری تەمز]]، نێردرا بۆ ژێردەستەکردنی باشووری ڕۆژاوا، و بەو ناوچانەدا تێپەڕی کە دواتر بە ناوچەکانی [[ھەمپشیر (ئینگلتەرا)|ھەمپشیر]]، [[ویڵتشایەر]]، [[دۆرسێت]]، سۆمەرسێت، دیڤۆن و کۆرنواڵ ناسران، بە ئامانجی پاراستنی بەندەرەکانی کەناری باشوور لەگەڵ کانزاکانی قەڵایی لە کۆرنواڵ و زیو و قوڕقوشم لە سۆمەرسێت. ڤێسپاسیان لە نۆڤیۆماگوس ڕێگینۆروم (چیچێستەر) بەرەو ناوچەی ھۆزەکانی دورۆتریگێس و دومنۆنی پێشڕەوی کرد،<ref>{{cite book |last=Dargie |first=Richard |year=2007 |title=A History of Britain |url=https://archive.org/details/historyofbritain0000darg_v9w6 |page=[https://archive.org/details/historyofbritain0000darg_v9w6/page/20 20]}}</ref> و بیست قەڵای گردی و شارۆچکەی گرت (لەوانە ھۆد ھیڵ و مایدی کKasڵ لە [[دۆرسێت]]). ھەروەھا دوورگەی ڤێکتیسی (دوورگەی وایتی ئێستا) داگیر کرد، و بنکەیەکی لەشکریی لە ئیسکا دومنۆنیۆروم (ئێکستەر) دامەزراند. لەم ماوەیەدا بریندار بوو و تا کاتی ڕۆشتنی بۆ میسر بە تەواوی چاک نەبووەوە. ئەم سەرکەوتنانە لە کاتی گەڕانەوەی بۆ ڕۆما خەڵاتی سەرکەوتنی سەربازیی بۆ بەدەستھێنا. === کاروانی سیاسیی دواتر === سەرکەوتنی وەک فەرماندەی لەشکر وای کرد لە ساڵی ٥١ پۆستی [[کۆنسوڵی ڕۆم]] بەدەستبھێنێت، و پاش ئەوە لە ژیانی گشتی دوورکەوتەوە، چونکە ببووە نەیاری ئاگریپینای گەنج، ھاوسەری کلاودیوس کە دەسەڵاتدارترین کەسایەتیی سەردەمی ھاوسەرەکەی بوو.<ref name="Morgan" /> لە ساڵی ٦٣ گەڕایەوە کاتێک وەک حاکمی پارێزگای ئەفریقا دەستنیشان کرا. بەپێی تاسیتوس، حوکمڕانیی ئەو لەوێ «ناپەسەند و بێزارکەر» بوو، بەڵام بەپێی سوێتۆنیوس، کەسێکی «دادپەروەر و زۆر بەڕێز» بوو. سوێتۆنیوس دەنووسێت لە یەکێک لە بۆنەکاندا بە [[شێلم]] ھێرش کراوەتە سەر ڤێسپاسیان. ڤێسپاسیان کاتەکەی لە باکووری ئەفریقا بە ژیری بەکارھێنا. بە پێچەوانەی زۆربەی حاکمەکان کە پۆستەکەیان بۆ تاڵانکردنی پارە بەکاردەھێنا تا قەرەبووی تێچووی کەمپەینە سیاسییەکانی پێشوویان بکەنەوە، ڤێسپاسیان ھاوڕێیەتیی پەیدا کرد نەک پارە، کە لە ساڵانی دواتردا زۆر بەسوود بوو بۆی. لە کاتی مانەوەی لە ئەفریقا، تووشی تەنگژەی دارایی بوو و ناچار بوو زەوییەکانی لەلای براکەی بە بارمتە دابنێت. بۆ چاککردنەوەی بارودۆخی دارایی، ڕووی لە بازرگانیی [[ئێستر]] کرد و نازناوی «ئێستربان»ی پێبەخشرا.<ref name="Suetonius4">Suetonius, ''Vesp''. 4–5</ref> دوای گەڕانەوەی لە ئەفریقا، لەگەڵ پاشکۆکانی نیرۆ گەشتی یۆنانی کرد، بەڵام بەھۆی ئەوەی لە کاتی ژەنینی قیسارەی ئیمپراتۆردا سەرنجی نەدا یان خەوی لێکەوت، لەبەر چاوی نیرۆ کەوت و لە کایەی دەسەڵات دوورخرایەوە. === یەکەم ڕاپەڕینی جووەکان === لە ساڵی ٦٦ی زایینی، ڤێسپاسیان ڕاسپێردرا بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی جووەکان لە یەھوودا. شەڕ لەوێ بووبووە ھۆی کوژرانی حاکمی پێشوو و شکستی سێستیوس گالوس، حاکمی سوریا. دوو لەشکر لەگەڵ ھەشت دەستەی سوارچاک و دە دەستەی یاریدەدەر بە فەرماندەیی ڤێسپاسیان ڕەوانە کران، لە کاتێکدا تیتوسی کوڕی لە [[ئەسکەندەریە]]وە بە لەشکرێکی ترەوە گەیشت. لەم ماوەیەدا بوو بە پشتیوانی [[یوسفوس]]، یەکێک لە سەرکردەکانی بەرگریی جووەکان کە لە گەمارۆی یۆدفات دەستگیر کرا و دواتر مێژووی گەلەکەی بە یۆنانی نووسییەوە. لە ئەنجامدا ھەزاران جوو کوژران و ڕۆمەکان چەندین شاریان لە کاتی کۆنترۆڵکردنەوەی ناوچەکەدا وێران کرد؛ ھەروەھا لە ساڵی ٧٠ ئۆرشەلیمیان گرت. یوسفوس لە نووسینەکانیدا ڤێسپاسیان وەک بەرپرسێکی دادپەروەر و مرۆڤدۆست باس دەکات، بە پێچەوانەی ھێرۆدی دووەمەوە. یوسفوس دەنووسێت کاتێک لەشکری دەیەمی فرێتێنسیس بە یاوەریی ڤێسپاسیان لە ٢١ی حوزەیرانی ٦٨ شاری [[ئەریحا (فەلەستین)|ئەریحا]]یان وێران کرد، ڤێسپاسیان کۆمەڵێک جووی کە مەلەیان نەدەزانی بەستەوە و فڕێیدانە ناو [[دەریای مردوو]] بۆ تاقیکردنەوەی تایبەتمەندیی سەرئاوکەوتنی دەریاکە، و دیلەکان دوای فڕێدانیان لە بەلەمەکانەوە سەرئاو کەوتن. لە کۆتایی شەڕەکەدا، یوسفوس باسی پێشبینییەکی پەڕتووکی پیرۆزی کرد کە لە دەوروبەری کاتی کەوتنی ئۆرشەلیم و پەرستگاکە، پیاوێک لە نەتەوەی ئەوان دەبێتە فەرمانڕەوای جیھان. یوسفوس پێشبینییەکەی بە حوکمڕانیی ڤێسپاسیان لێکدایەوە.<ref>Josephus (c. 75), ''The War of the Jews'' 6.5.4</ref> تاسیتوسیش ھاوڕا بوو کە پێشبینییەکە ئاماژە بە ڤێسپاسیان و تیتوس دەکات، بەڵام خەڵکی ئاسایی بەھۆی ئارەزووی خۆیانەوە بە ھەڵە لێکیاندابووەوە.<ref>Tacitus (c. 110), ''Histories'' 5.13</ref> == ساڵی چوار ئیمپراتۆرەکە (٦٩) == دوای مردنی نیرۆ لە ساڵی ٦٨، ڕۆما ڕووبەڕووی زنجیرەیەک ئیمپراتۆری کاتی و ساڵێک لە [[شەڕی ناوخۆ]] بووەوە. [[گالبا]] لەلایەن لایەنگرانی [[ئۆتۆ]]وە کوژرا، و ئۆتۆش لەلایەن ڤیتێلیوسەوە شکستی پێھێنرا. لایەنگرانی ئۆتۆ بەدوای پاڵێوراوێکی نوێدا دەگەڕان و پشتیوانییان لە ڤێسپاسیان کرد. بەپێی سوێتۆنیوس، پێشبینییەک لە پارێزگاکانی ڕۆژھەڵات بڵاوبووبووەوە کە لە یەھووداوە فەرمانڕەوایانی داھاتووی جیھان دەردەکەون، و ڤێسپاسیان لە کۆتاییدا باوەڕی ھێنا کە ئەم پێشبینییە بۆ ئەو دەگەڕێتەوە.<ref>Cassius Dio, ''Roman History'' LXV.1</ref> ھەرچەندە ڤێسپاسیان و تیتوس لە شوباتی ٦٩ بڕیاریان دابوو دەسەڵات بگرنە دەست، بەڵام تا درەنگانی ئەو ساڵە جووڵەیان نەکرد. لە سەرەتای ساڵی ٦٩ ڤێسپاسیان بە بەردەوامی لەگەڵ ژەنەڕاڵەکانی ڕۆژھەڵات کۆدەبووەوە. لیسینیوس مۆکیانوس، حاکمی سوریا و فەرماندەی سێ لەشکر، ھاوپەیمانێکی سەرەکی بوو. لە ئایاری ٦٩ مۆکیانوس داوای لە ڤێسپاسیان کرد ڕکابەریی ڤیتێلیوس بکات. لە ١ی تەممووزی ٦٩ لەشکری ئەسکەندەریە بە فەرمانی تیبێریوس ئەلێکساندەر سوێندی دڵسۆزییان بۆ ڤێسپاسیان خوارد، دواتر لەشکری یەھوودا لە ٣ی تەممووز و لەشکری سوریا لە ١٥ی تەممووز سوێندیان خوارد.<ref name="Caldwell">{{cite thesis |last=Caldwell |first=Thomas |year=2015 |title=The Career of Licinius Mucianus |degree=MA |publisher=The University of Melbourne |pages=118–149}}</ref> ھەرچەندە ڤیتێلیوس لەشکری بەئەزموونی لە گال و ناوچەی [[ڕاینلاند]] ھەبوو، بەڵام پشتیوانی لە ڤێسپاسیان بە خێرایی زیادی کرد و سوپاکانی مۆیسیا، پانۆنیا و ئیلیریکۆم پشتیوانیی خۆیان بۆ ڕاگەیاند.<ref name="TacitusHist3">{{cite web |title=The Internet Classics Archive {{!}} The Histories by Tacitus |url=https://classics.mit.edu/Tacitus/histories.3.iii.html |website=classics.mit.edu |access-date=2022-09-01}}</ref> حاکمی میسر لە ١ی تەممووزی ٦٩ لە ئەسکەندەریە ڤێسپاسیانی وەک ئیمپراتۆر ناساند.<ref name="Ritner">{{cite book |last=Ritner |first=Robert K. |year=1998 |title=Islamic Egypt 640–1517 |publisher=Cambridge University Press |pages=1–33 |isbn=978-1-139-05337-2 |editor-last=Petry |editor-first=Carl F.}}</ref> لە کاتێکدا ڤێسپاسیان خۆی لە میسر بوو، ھێزەکانی لەژێر سەرکردایەتیی مارکۆس ئەنتۆنیوس پریموس لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە چوونە ناو [[ئیتاڵیا]]. ئەوان لە بەدریایکوم سوپای ڤیتێلیوسیان تێکشکاند، شاری کرێمۆنایان تاڵان کرد و بەرەو ڕۆما پێشڕەوییان کرد. دوای شەڕێکی سەخت، سوپای ئەنتۆنیوس چووە ناو ڕۆماوە؛ لە ئاژاوەکەدا گردی کاپیتۆڵ سووتا و ڤیتێلیوس و سابینوسی برای ڤێسپاسیان کوژران.<ref name="TacitusHist3" /> لە ئەسکەندەریەوە، ڤێسپاسیان دەستبەجێ گەنمی زۆری بۆ ڕۆما نارد لەگەڵ بڕیارێک بۆ ھەڵوەشاندنەوەی یاساکانی سەردەمی نیرۆ، بەتایبەت یاساکانی پەیوەندیدار بە ناپاکی. ڤێسپاسیان یەکەم ئیمپراتۆر بوو دوای [[ئەگوستوس]] کە بچێتە میسر.<ref name="Ritner" /> لەوێ سەردانی پەرستگای سێراپیسی کرد و لەوێ [[بیناو|بیناوی]] ڕۆحیی بۆ ھات و کاری چاککردنەوەی نەخۆشانی ئەنجامدا.<ref name="TacitusHist3" /> لەوێ وەک [[فیرعەون]] پێشوازیی لێکرا و بە کوڕی خوداوەند [[ئاموون]] ناوزەند کرا بە شێوازی فیرعەونە دێرینەکان.<ref name="Ritner" /> == ئیمپراتۆر (٦٩–٧٩) == === دەرئەنجامەکانی شەڕی ناوخۆ === لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٦٩دا، ئەنجومەنی پیران بە دەرکردنی یاسای ''Lex de imperio Vespasiani'' ڤێسپاسیانی وەک ئیمپراتۆر ناساند، لە کاتێکدا میسرییەکان پێشتر لە ھاویندا ئەمەیان ڕاگەیاندبوو. لە سەرەتادا بەڕێوەبردنی ئیمپراتۆریەت درا بە دەست مۆکیانوس بە ھاوکاریی [[دۆمیتیان]]ی کوڕی ڤێسپاسیان. مۆکیانوس دەستی بە چاکسازیی باج کرد بۆ بوژاندنەوەی خەزێنەی ئیمپراتۆریەت. دوای گەیشتنی ڤێسپاسیان بۆ ڕۆما لە ناوەڕاستی ٧٠دا، مۆکیانوس بەردەوام بوو لە ھاندانی بۆ کۆکردنەوەی باج بەپێی توانا.<ref name="CassiusDio65">Cassius Dio, ''Roman History'', LXV.2</ref> ڤێسپاسیان و مۆکیانوس باجە کۆنەکانیان نوێ کردەوە و باجی نوێیان دانا، پیتاکی پارێزگاکانیان زیاد کرد و چاودێریی وردی بەرپرسانی خەزێنەیان دەکرد. پێش ڤێسپاسیان، ئیمپراتۆر نیرۆ باجی لەسەر ئاودەستە گشتییەکان دانابوو لە سەدەی یەکەمی زایینیدا بە ناوی ''vectigal urinae''. باجەکە دوای ماوەیەک لابرابوو، بەڵام دووبارە سەپاندنەوەی ئەم باجە لە دەوروبەری ساڵی ٧٠ لەلایەن ڤێسپاسیانەوە بووە ھۆی سەرھەڵدانی [[پەندی پێشینان|پەندی پێشینانی]] لاتینی ''[[Pecunia non olet]]'' («[[پارە]] بۆنی نییە»).<ref name="NGTaxes">{{cite web |url=https://news.nationalgeographic.com/2016/04/160414-history-bad-taxes-tax-day/ |title=Feeling Overtaxed? The Romans Would Tax Your Urine |date=2016-04-14 |website=National Geographic News |access-date=2019-03-04 |archive-date=2019-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306043845/https://news.nationalgeographic.com/2016/04/160414-history-bad-taxes-tax-day/ |url-status=dead}}</ref> دیۆ کاسیۆس و سوێتۆنیوس لە پەڕتووکەکانیاندا ئاماژەیان بەوە کردووە کاتێک تیتوسی کوڕی ڕەخنەی لێگرت لەسەر دانانی باج لەسەر میز، ڤێسپاسیان سکەیەکی پارەی بردە پێش لووتی و لێی پرسی ئایا بۆنی ناخۆشە، و کاتێک تیتوس وتی نەخێر، ڤێسپاسیان پێی وت: «کەچی لە میزەوە وەرگیراوە». لەو کاتەوە ئەم دەستەواژەیە بۆ شاردنەوەی سەرچاوەی گوماناوی یان نایاسایی پارە بەکاردێت. === ئاڵۆزی لە سەرانسەری ئیمپراتۆریەتدا === لە سەرەتای ٧٠دا ڤێسپاسیان ھێشتا لە میسر مابووەوە و بەرەو ڕۆما بەڕێنەکەوتبوو. بەپێی تاسیتوس گەشتەکەی بەھۆی خراپیی کەشوھەوا دواکەوت،<ref>Tacitus, ''Histories'' IV</ref> بەڵام مێژوونووسانی نوێ پێیان وایە بۆ چەسپاندنی پشتیوانیی میسرییەکان مابووەوە.<ref name="Sullivan">{{cite journal |last=Sullivan |first=Phillip |year=1953 |title=A Note on Flavian Accession |url=https://archive.org/details/sim_classical-journal_1953-11_49_2/page/67 |journal=The Classical Journal |volume=49 |pages=67–70}}</ref> لەو ماوەیەدا ناڕەزایەتی لە ئەسکەندەریە لەسەر باجە نوێیەکان دروست بوو و گواستنەوەی گەنم دواکەوت، تا دواتر ڤێسپاسیان ئارامیی گەڕاندەوە و گواستنەوەی دانەوێڵە دەستی پێکردەوە.<ref name="CassiusDio65" /> لە سەردەمی ئەودا گرنگی درا بە پەرستگاکانی میسر لە دۆڵی [[نیل]] و بیابانی ڕۆژاوا لە ناوچەکانی داحلە، ئیسنا، کۆم ئۆمبۆ، مەدینەت ھابوو و سیلسلە.<ref name="Ritner" /> جگە لە ناڕەزایەتییەکانی میسر، لە ناوچەکانی تری ئیمپراتۆریەتیش ئاڵۆزی بەردەوام بوو. ڕاپەڕینی یەھوودا لە ساڵی ٦٦ەوە دەستی پێکردبوو، و تیتوسی کوڕی ڤێسپاسیان بە گرتنی ئۆرشەلیم و وێرانکردنی پەرستگاکە لە ساڵی ٧٠ کۆتایی بە ڕاپەڕینەکە ھێنا. بەپێی یووسیبیوس، ڤێسپاسیان فەرمانی دا بە ڕاوکردنی تەواوی نەوەکانی پاشا [[داوود]] لە سەرانسەری پارێزگاکاندا تا ھیچ ڕکابەرێک بۆ دەسەڵاتی دەرنەکەوێت. پەرستگای جووەکان لە لیۆنتۆپۆلیس لە ساڵی ٧٣ وێران کرا.<ref name="Ritner" /> لە کانوونی دووەمی ٧٠دا ڕاپەڕینی باتاڤییەکان لە گال و ئەڵمانیا بە ڕابەرایەتیی جولیوس سیڤیلیس و جولیوس سابینوس سەریھەڵدا. سابینوس بانگەشەی دەکرد لە نەوەی [[جولیوس سێزار]]ە و خۆی وەک ئیمپراتۆری گال ناساند. ئەم یاخیبوونە دوو لەشکری ڕۆمی تێکشکاند پێش ئەوەی لە کۆتایی ساڵی ٧٠ لەلایەن سێریالیسی زاوای ڤێسپاسیانەوە سەرکوت بکرێت. === گەیشتن بە ڕۆما و چەسپاندنی دەسەڵات === لە ناوەڕاستی ٧٠دا، ڤێسپاسیان گەیشتە ڕۆما و ساڵانی دەسەڵاتی لە ١ی تەممووزی ٦٩ەوە ئەژمار کرد.<ref name="Roberts" /> دەستبەجێ ھەوڵی دا دەسەڵاتی خۆی بچەسپێنێت و ڕێگری لە ڕاپەڕینی نوێ بکات؛ دیاریی بەخشی بە سەربازان و خەڵک، سەربازانی دڵسۆز بۆ ڤیتێلیوسی سزادا، چینەکانی سیناتۆر و سوارچاکانی پاکتاو کرد و لایەنگرانی خۆی لە شوێنیان دانا.<ref name="Suetonius9">Suetonius, ''The Lives of Twelve Caesars'', Life of Vespasian 9</ref> ھەروەھا سەربەخۆیی ناوچەیی پارێزگاکانی یۆنانی ھەڵوەشاندەوە. ==== ھەڵمەتی پڕوپاگەندە ==== سوێتۆنیوس ئاماژە بەوە دەکات ئیمپراتۆرە نوێیەکە لە سەرەتادا پێویستی بە بەدەستھێنانی شەرعییەت و پایەی بەرز ھەبوو. مێژوونووسانی نوێ تیشک دەخەنە سەر ئەو پڕوپاگەندە بەرفراوانەی لە سەردەمی ڤێسپاسیاندا بڵاوکرایەوە. بەشێکی سەرەکیی ئەم ھەڵمەتە لەسەر سەرکەوتنی سەربازی لە یەھوودا بوو بۆ شەرعیەتدان بە دەسەڵاتەکەی.<ref name="Porter">{{cite book |last1=Porter |first1=Stanley E. |last2=Pitts |first2=Andrew W. |year=2018 |title=Christian Origins and the Establishment of the Early Jesus Movement |publisher=Brill |location=Leiden |page=303 |isbn=978-90-04-37274-0}}</ref> نزیکەی یەک لەسەر سێی تەواوی ئەو دراوانەی لە ڕۆما لێدران ئاھەنگی سەرکەوتنی سەربازی یان ئاشتییان دەگێڕا.<ref name="Jones">{{cite journal |last=Jones |first=William |year=1978 |title=Some Thoughts on the Propaganda of Vespasian and Domitian |journal=The Classical Journal |pages=250–253}}</ref> پڕۆژەکانی بیناسازی نووسراوی ستایشی ڤێسپاسیانیان لەسەر بوو و ڕەخنەیان لە کەمتەرخەمیی ئیمپراتۆرەکانی پێشوو دەگرت، ھەروەھا پەرستگای ئاشتی لە گۆڕەپانی شار دروست کرا.<ref name="Suetonius9" /> === بیناسازی و پیلانگێڕییەکان === لە نێوان ساڵانی ٧١ و ٧٩دا زۆربەی حوکمڕانیی ڤێسپاسیان نەزانراوە. مێژوونووسان دەنووسن کە ڤێسپاسیان یارمەتیی ئاوەدانکردنەوەی ڕۆمای دا دوای شەڕی ناوخۆ؛ پەرستگای ئاشتی و پەرستگای کلاودیوسی دروست کرد. لە ساڵی ٧٥دا پەیکەرێکی گەورەی بۆ خوداوەند [[ئەپۆڵۆ]] دانا کە لە سەردەمی نیرۆدا دەستپێکرابوو. ھەروەھا دەستی کرد بە دروستکردنی شانۆی فلاڤی کە بە [[کلۆسیۆم]] ناسراوە، بە بەکارھێنانی سامانی بەدەستھاتوو لە پەرستگای ئۆرشەلیم دوای گەمارۆدانی شارەکە.<ref name="Alfoldy">{{cite journal |last=Alföldy |first=Géza |year=1995 |title=Eine Bauinschrift Aus Dem Colosseum |journal=Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik |volume=109 |pages=195–226}}</ref> سوێتۆنیوس ئاماژە بەوە دەکات کە بەردەوام پیلانگێڕی دژی دەکرا، لەوانە لە ساڵی ٧٨ یان ٧٩دا کاتێک ئیپریوس مارسیلوس و ئاولوس سێسینا ئەلینوس ھەوڵی کوشتنیان دا، بەڵام ھۆکاری یاخیبوونیان ڕوون نەبووەتەوە. === فراوانبوونی ڕۆم لە بریتانیا === ئاگریکۆلا کرا بە فەرماندەی لەشکری بیستەم لە بریتانیا و یارمەتیی چەسپاندنی دەسەڵاتی ڕۆمی دا. لە ٧١دا لەگەڵ پێتلیوس سێریالیس وەک حاکمی نوێ، ئاگریکۆلا لێھاتوویی خۆی نیشاندا لە شەڕەکانی دژی ھۆزی بریگانتێس لە باکووری ئینگلتەرا. === مردن === لە کاتی نۆیەمین پۆستی کۆنسوڵیدا لە کامپانیا تووشی نەخۆشی بوو و دەستبەجێ گەڕایەوە بۆ ڕۆما، و دواتر چوو بۆ ئاکوای کوتیلیای لە نزیک ناوچەی ڕیاتێ کە ھەموو ھاوینێک کاتی لەوێ بەسەردەبرد. بەڵام نەخۆشییەکەی توندتر بوو و تووشی [[سکچوون]]ێکی سەخت بوو. بەپێی سوێتۆنیوس، لەسەر جێگەی مەرگ بە نوکتەوە وتی: «وا بزانم دەبم بە خوداوەند». کاتێک بەھۆی توندیی سکچوونەکەوە خەریک بوو لەھۆش خۆی بچێت، وتی: «ئیمپراتۆر دەبێت بە پێوە بمرێت»، و لە کاتی ھەوڵدان بۆ ھەستانە سەر پێ لە ٢٣ی حوزەیرانی ٧٩ لە باوەشی ئەو کەسانەی ھەوڵی یارمەتیدانیان دەدا، لە تەمەنی ٦٩ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. دوای ئەو، تیتوس و پاشان [[دۆمیتیان]]ی کوڕی بوون بە ئیمپراتۆر. == میرات == ڤێسپاسیان بە نوکتەزان و ھەڵسوکەوتی نەرم لە پاڵ کەسایەتییەکی فەرماندەر و لێھاتوویی سەربازیدا دەناسرا. یارمەتیی دارایی پێشکەش بە سیناتۆر و سوارچاکە ھەژارەکان و ئەو شارانە دەکرد کە تووشی کارەساتی سروشتی ببوون. بەتایبەت دەستکراوە بوو لەگەڵ ئەدیبان و مامۆستایانی [[ڕەوانبێژی]]، و مووچەی ساڵانەی تا ١،٠٠٠ پارچە زێڕ پێدەدان؛ کوینتیلیان یەکەم مامۆستای گشتی بوو کە ئەم یارمەتییەی پێدرا. پەڕتووکی پلینیی گەورە بە ناوی [[مێژووی سرووشتی (پلینی)]] لە سەردەمی ئەودا نووسرا و پێشکەش بە تیتوسی کوڕی کرا. ڤێسپاسیان بە گشتی متمانەی بە فەیلەسوفەکان نەبوو، چونکە ستایشی [[کۆماری ڕۆمانی]]یان دەکرد، ھەربۆیە یاسا سزاییە کۆنەکانی دژی ئەم پیشەیە نوێ کردەوە. پارەیەکی زۆری بۆ کارە گشتییەکان و ئاوەدانکردنەوەی ڕۆما خەرج کرد: دروستکردنی پەرستگای ئاشتی، گەرماوە گشتییەکان و شانۆی گەورەی [[کلۆسیۆم]]. پڕۆگرامەکانی بیناسازی بوونە ھۆی ڕەخساندنی ھەلی کار و بەخشینی قەرز بە ھاووڵاتییان بۆ نۆژەنکردنەوەی ماڵەکانیان. لە سەردەمی دەسەڵاتیدا، پاکیی زیوی دراوی دیناریۆسی لە ٩٣.٥٪ەوە بۆ ٩٠٪ کەمکردەوە و کێشی زیوەکە لە ٢.٩٧ گرامەوە بۆ ٢.٨٧ گرام دابەزی. لە [[زمانە ڕۆمانسییەکان|زمانە ڕۆمانسییەکاندا]]، میزەڵدانە گشتییەکان بە ناوی ئەوەوە ناونراون (بۆ نموونە vespasiano لە ئیتاڵی و vespasienne لە فەڕەنسی) بەھۆی ئەو باجەی لەسەر کۆکردنەوەی میز داینابوو. === نووسینەوەی مێژوو === ڤێسپاسیان چاودێریی ئەو مێژووانەی دەکرد کە لە سەردەمی ئەودا دەنووسرانەوە، بۆ ئەوەی ئەو دەقانە لاببرێن کە لە دژی بوون، و پاداشتی دارایی دەدا بە نووسەران. مێژوونووسانی دێرین وەک تاسیتوس، سوێتۆنیوس و یوسفوس بە باشی باسی دەکەن و ڕەخنە لە ئیمپراتۆرەکانی پێش ئەو دەگرن. ئەوانەی ڕەخنەیان لە ڤێسپاسیان دەگرت سزا دەدران؛ ژمارەیەک لە فەیلەسوفانی قوتابخانەی [[ستۆیسیزم]] تۆمەتبار کران بە تێکدانی بیروباوەڕی قوتابییەکانیان و لە ڕۆما دەرکران، و ھێلڤیدیوس پریسکووس لەسێدارەدرا. بەپێی گێڕانەوەی سوێتۆنیوس، ڤێسپاسیان بە ئارامگرییەوە بەرگەی قسەی ڕەقی فەیلەسوفەکانی دەگرت، و کاتێک فەیلەسوف دیمیتریۆس بۆ دوورگەیەک دوورخرایەوە و ھێشتا ڕەخنەی لێدەگرت، ڤێسپاسیان پەیامێکی بۆ نارد: «ھەموو شتێک دەکەیت تا ناچارم بکەیت بتکوژم، بەڵام من سەگێک ناکوژم کە دەوەڕێت». == خێزان و ژیانی کەسی == === باوان و خزمەکان === باپیری باوکی، تیتوس فلاڤیوس پێترۆ، وەک سەنتوریۆن بۆ پۆمپێی لە شەڕی فارسالۆس لە ساڵی ٤٨ی پێش زایین شەڕی کرد و دواتر بوو بە کۆکەرەوەی قەرز.<ref name="Morgan" /> سابینوسی باوکی وەک بەرپرسی [[گومرگ]] لە پارێزگای ئاسیا کاری کرد و دواتر لەنێو ھێلڤێتییەکان بوو بە باجگر و قەرزدەر. سابینوس لەگەڵ ڤێسپاسیا پۆلا ھاوسەرگیریی کرد کە باوکی گەیشتبووە پلەی سەرپەرشتیاری سەربازگە و براکەشی ببووە سیناتۆر.<ref name="Morgan" /> سابینوس و ڤێسپاسیا سێ منداڵیان بوو، کچە گەورەکەیان لە منداڵیدا مرد، تیتوس فلاڤیوس سابینوسی کوڕە گەورەیان چووە ناو کایەی دەسەڵات، لە کاتێکدا ڤێسپاسیان لە سەرەتادا ئارەزووی لە بەدەستھێنانی پۆستی باڵا نەبوو تا ئەو کاتەی بەھۆی ھاندانی دایکییەوە ڕێڕەوی براکەی گرتە بەر.<ref name="Morgan" /> === ھاوسەرگیری و منداڵەکان === لەو سەردەمەدا ڤێسپاسیان لەگەڵ فڵاڤیا دۆمیتیلا ھاوسەرگیریی کرد. دوو کوڕیان بوو بە ناوەکانی تیتوس و [[دۆمیتیان]]، و کچێک بە ناوی دۆمیتیلای بچووک. ھاوسەرەکەی و کچەکەی پێش ئەوەی ڤێسپاسیان لە ساڵی ٦٩ ببێتە ئیمپراتۆر، کۆچی دواییان کردبوو. دوای مردنی ھاوسەرەکەی، ئەنتۆنیا کاینیس کە پێشتر کەنیزەکی بوو، وەک ھاوسەری ژیا تا لە ساڵی ٧٥دا کۆچی دوایی کرد.<ref name="Morgan" /> == گالێری == <gallery widths="140" heights="180" class="center"> File:Head of Vespasianus in Palazzo Massimo (Rome).jpg|پەیکەری نیوەیی ڤێسپاسیان بە تاجی مەدەنییەوە، لە پالازۆ ماسیمۆ لە ڕۆما File:Vespasian, from Ostia, 69-79 CE, Palazzo Massimo alle Terme, Rome (13643233603).jpg|پەیکەری نیوەیی ڤێسپاسیان لە ئۆستیا، ٦٩–٧٩ی زایینی File:Vespasian - Vatikanische Museen.jpg|پەیکەری ڤێسپاسیان لە مۆزەخانەکانی ڤاتیکان لە ڕۆما File:Vespasiano, 80 dc ca, s.n..JPG|پەیکەری نیوەیی ڤێسپاسیان، نز. ٨٠ی زایینی، لە مۆزەخانەی نیشتمانیی شوێنەواریی ناپۆلی </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] * [[ساڵی چوار ئیمپراتۆرەکە]] * [[کلۆسیۆم]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{s-start}} {{s-hou|[[خانەدان|خانەدانی فلاڤی]]|١٧ی تشرینی دووەمی|٩ی زایینی|٢٣ی حوزەیرانی|٧٩ی زایینی}} {{s-off}} {{s-bef|before=ڤیتێلیوس}} {{s-ttl|title=[[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم|ئیمپراتۆری ڕۆم]]|years=٦٩–٧٩}} {{s-aft|after=تیتوس}} {{s-bef|before=گایوس کوینتیوس ئاتیکوس|before2=گنایوس ساسیلیوس سیمپلێکس}} {{s-ttl|title=[[کۆنسوڵی ڕۆم]]|years=٧٠–٧٢ |regent1=تیتوس (٧٠) |regent2=[[نێرڤا]] (٧١) |regent3=تیتوس (٧٢) }} {{s-aft|after=[[دۆمیتیان]]|after2=لوکیوس ڤالێریوس کاتولوس مێسالینوس}} {{s-bef|before=[[دۆمیتیان]]|before2=لوکیوس ڤالێریوس کاتولوس مێسالینوس}} {{s-ttl|title=[[کۆنسوڵی ڕۆم]]|years=٧٤–٧٧|regent1=تیتوس}} {{s-aft|after=دێسیموس یونیوس نۆڤیوس پریسکووس ڕوفوس|after2=لوکیوس سێیۆنیوس کۆمۆدوس ڤێروس}} {{s-bef|before=دێسیموس یونیوس نۆڤیوس پریسکووس ڕوفوس|before2=لوکیوس سێیۆنیوس کۆمۆدوس}} {{s-ttl|title=[[کۆنسوڵی ڕۆم]]|years=٧٩|regent1=تیتوس}} {{s-aft|after=تیتوس|after2=[[دۆمیتیان]]}} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Vespasian}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت}} [[پۆل:ڤێسپاسیان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٩]] [[پۆل:مردووانی ٧٩]] [[پۆل:ئیمپراتۆرەکانی ڕۆم لە سەدەی یەکەم]] [[پۆل:خانەدانی فلاڤی]] [[پۆل:کۆنسوڵەکانی ڕۆم]] [[پۆل:ساڵی چوار ئیمپراتۆرەکە]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی یەکەم شەڕی جوو و ڕۆم]] [[پۆل:ئیمپراتۆرە ڕۆمانییەکانی سەدەی یەکەم]] [[پۆل:دامەزرێنەرانی شار]] q67pj6of1cdooklmv95zf14fdg1ihb7 0 304381 1686143 1679320 2026-10-12T20:53:26Z InternetArchiveBot 27288 Adding 2 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686143 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image = Titus Ny Carlsberg Glyptotek IN3159.jpg | alt = پەیکەری نیوەیی تیتوس | caption = پەیکەری نیوەیی تیتوس لە مۆزەخانەی نی کارلسبێرگ گلیپتۆتێک | succession = ئیمپراتۆری ڕۆم | reign = ٢٤ی حوزەیرانی ٧٩ – ١٣ی ئەیلوولی ٨١ | predecessor = [[ڤێسپاسیان]] | successor = [[دۆمیتیان]] | birth_name = تیتوس فلاڤیۆس ڤێسپاسیانوس<ref name="Hammond">{{cite journal |last=Hammond |first=Mason |date=1957 |title=Imperial Elements in the Formula of the Roman Emperors during the First Two and a Half Centuries of the Empire |journal=Memoirs of the American Academy in Rome |volume=25 |pages=19–64 |doi=10.2307/4238646 |jstor=4238646}}</ref> | birth_date = ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٣٩ | birth_place = [[ڕۆما]]، ئیتالیا | death_date = ١٣ی ئەیلوولی ٨١ (تەمەنی ٤١ ساڵ) | death_place = ناپۆلی، ئیتالیا | burial_place = ڕۆما | spouses = ئاریسینا تێرتولا (مردنی لە نزیکەی ٦٥ ز)<br />مارسیا فورنیلا (جیابوونەوە لە نزیکەی ٦٥ ز)<br />بێرێنیس (خاتوونی خۆشەویست) | issue = یولیا فلاڤیا<br />فلاڤیا | full_name = تیتوس کایسار ڤێسپاسیانوس (٦٩–٧٩ ز)<ref name="Hammond" /> | regnal_name = ئیمپراتۆر تیتوس کایسار ڤێسپاسیانوس ئۆگوستوس | dynasty = [[خانەدان|خانەدانی]] فۆلاڤیان | father = [[ڤێسپاسیان]] | mother = دۆمیتیلای گەورە }} '''تیتوس فلاڤیۆس ڤێسپاسیانوس''' (٣٠ی کانوونی یەکەمی ٣٩ – ١٣ی ئەیلوولی ٨١ی زایینی) لە ساڵی ٧٩ تا ٨١ی زایینی ئیمپراتۆری [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم|ڕۆم]] بوو. تیتوس یەکێک بوو لە فەرمانڕەوا دیارەکانی [[خانەدان|خانەدانی]] فۆلاڤیان و دوای مردنی باوکی، [[ڤێسپاسیان]]، دەسەڵاتی گرتە دەست، بەمەش بووە یەکەمین ئیمپراتۆری ڕۆم کە ڕاستەوخۆ لە دوای باوکی خۆی لەسەر تەخت دابنیشێت. پێش گەیشتنی بە ئیمپراتۆری، وەک فەرماندەیەکی سەربازیی بەتوانا ناوبانگی دەرکرد و لە کاتی [[یەکەم جەنگی جوو و ڕۆم]] لە [[جودیا]] لەژێر دەستی باوکیدا خزمەتی کرد. بە مردنی ئیمپراتۆر [[نیرۆ]] لە ساڵی ٦٨دا، ھەڵمەتە سەربازییەکە بۆ ماوەیەک وەستا، چونکە ڤێسپاسیان لە [[ساڵی چوار ئیمپراتۆرەکە]]دا ھەوڵی بەدەستھێنانی تەختی پاشایەتیی دەدا. کاتێک لە تەممووزی ٦٩ ڤێسپاسیان وەک ئیمپراتۆر ناسێنرا، تیتوسی بەجێھێشت تا کۆتایی بە ڕاپەڕینی جووەکان بێنێت. لە ساڵی ٧٠دا تیتوس شاری [[ئورشەلیم]]ی گەمارۆ دا و داگیری کرد؛ لەو گەمارۆیەدا شارەکە و پەرستگای دووەمی [[جوو]] وێران کران. دوای ئەم سەرکەوتنە لە ڕۆما ڕێوڕەسمی سەرکەوتنی گەورەی بۆ ساز کرا و دواتریش کەوانەی تیتوس بۆ یادکردنەوەی ئەو ڕووداوە لە شارەکەدا دروست کرا. لە سەردەمی باوکیدا، تیتوس وەک فەرماندەی [[پاسەوانی پریتۆرین]] خزمەتی دەکرد و بەھۆی پەیوەندییە سۆزدارییەکەی لەگەڵ شاژنە بێرێنیسی جوولەکە ناوبانگێکی مشتومڕاوی پەیدا کردبوو. لە دوای مردنی ڤێسپاسیان لە ساڵی ٧٩دا، بەپێچەوانەی ترسی خەڵکەوە، دادپەروەرانە و بەڕێزەوە حوکمی کرد، بە جۆرێک لەلایەن مێژوونووس [[سوتۆنیوس]] و نووسەرانی ھاوچەرخی خۆیەوە وەک ئیمپراتۆرێکی زۆر چاک و دادپەروەر وەسف کرا. گرنگترین ڕووداوەکانی سەردەمی دەسەڵاتی تیتوس تەواوکردنی بینای گەورەی [[کلۆسیۆم]] و ھەروەھا بەخشندەیی بێوێنەی بوو لە کاتی ڕوودانی دوو کارەساتی گەورەدا: تەقینەوەی گڕکانی ڤیزۆڤ لە ساڵی ٧٩ کە بووە ھۆی لەناوچوونی شاری [[پۆمپی]]، و ئاگرکەوتنەوە گەورەکەی ساڵی ٨٠ی ڕۆما. تەنھا دوای دوو ساڵ لە فەرمانڕەوایەتی، تیتوس بەھۆی تایەکی توندەوە لە ١٣ی ئەیلوولی ٨١ کۆچی دوایی کرد. لەلایەن ئەنجومەنی پیرانی ڕۆمەوە پلەی خودایی پێ بەخشرا و برا بچووکەکەی، [[دۆمیتیان]]، لە شوێنی دانیشت. == سەرەتای ژیان == تیتوس لە شاری [[ڕۆما]] لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ساڵی ٣٩ی زایینیدا لەدایک بوو. ئەو کوڕە گەورەی [[ڤێسپاسیان]] و دۆمیتیلای گەورە بوو.<ref name="Jones-Milns-91">{{Cite book |last1=Jones |first1=Brian |last2=Milns |first2=Robert |title=Suetonius: The Flavian Emperors: A Historical Commentary |year=2002 |publisher=Bristol Classical Press |location=London |isbn=978-1-85399-613-9 |page=91}}</ref> خوشکێکی بچووکتری بە ناوی دۆمیتیلای گەنجتر (لەدایکبووی ٤٥) و برایەکی بچووکتری بە ناوی [[دۆمیتیان]] (لەدایکبووی ٥١) ھەبوو. === پاشخانی خێزانی === جەنگە ناوخۆییەکانی سەدەی یەکەمی پێش زایین بووبوونە ھۆی لەناوچوونی بنەماڵە کۆنەکانی ڕۆما، و لە سەدەی یەکەمی زایینیدا چینێکی نوێ لە خانەدانە ئیتالییەکان جێگەیان گرتنەوە.<ref name="Jones-3">{{Cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=3}}</ref> یەکێک لەو بنەماڵانە بنەماڵەی فلاڤیا بوو کە لە ماوەی چوار نەوەدا لە گوندنشینییەکی سادەوە گەیشتە لووتکەی دەسەڵات لە سەردەمی ئیمپراتۆرەکانی [[زنجیرە فەرمانرەوایەتیی جولیۆ-کلاودیوس|جولیۆ-کلاودیوس]]. تیتوس فلاڤیۆس پێترۆ، باپیری گەورەی تیتوس، لە کاتی جەنگی ناوخۆی قەیسەردا وەک فەرماندەی سەد سەرباز لەژێر دەستی پۆمپیۆس خزمەتی کردبوو، بەڵام لە شەڕی فارسالۆس لە ساڵی ٤٨ی پێش زایین ھەڵاتبوو و کۆتایی بە کاروانی سەربازیی ھاتبوو.<ref name="Jones-1">{{Cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=1}}</ref> سەرەڕای ئەوە، پێترۆ بە ھاوسەرگیری لەگەڵ تێرتولای دەوڵەمەند توانی پێگەی خێزانەکەی بەرز بکاتەوە، ئەمەش ڕێگەی بۆ تیتوس فلاڤیۆس سابینوسی باپیری تیتوس خۆش کرد کە سەروەتێکی زۆر وەک باجکۆکەرەوە لە ئاسیا و بانکدار لە ھێلڤیتیا کۆبکاتەوە.<ref name="Jones-2">{{Cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=2}}</ref> سابینوس بە ھاوسەرگیری لەگەڵ ڤێسپاسیا پۆلا، بنەماڵەکەی بەستەوە بە بنەماڵە بەڕێزە کۆنەکانەوە، بەمەش ھەردوو کوڕەکەی، سابینوسی دووەم و ڤێسپاسیان، گەیشتنە پلەی سیناتۆر لە ئەنجومەنی پیراندا.<ref name="Jones-2" /> ڤێسپاسیان لە کاروانی سیاسیدا پلەکانی کایستۆر، ئێدیل و پریتۆری تێپەڕاند و لە ساڵی ٥١دا بوو بە کۆنسوڵ. ئەو بەشداریی لە داگیرکردنی بریتانیا لە ساڵی ٤٣دا کرد و ناوبانگی سەربازیی دەرکرد.<ref name="Jones-8">{{Cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=8}}</ref> لەبارەی منداڵیی تیتوس، مێژوونووس سوتۆنیوس دەگێڕێتەوە کە لە دەرباری شاھانەدا لەگەڵ بریتانیکۆسی کوڕی ئیمپراتۆر [[کلاودیوس]] گەورە بووە، کە دواتر لە ساڵی ٥٥دا لەلایەن ئیمپراتۆر [[نیرۆ]]وە کوژرا.<ref name="Suet-Titus-2">{{Cite web |last=Suetonius |title=The Lives of Twelve Caesars, Life of Titus 2 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Titus*.html#2 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> تەنانەت دەگوترا کە تیتوس لەو شەوەی ژەھر درا بە بریتانیکۆس لە تەنیشتی دانیشتبوو و کەمێک لەو ژەھرەشی خواردبووەوە.<ref name="Suet-Titus-2" /> تیتوس لە گەنجیدا بەھرەیەکی زۆری لە [[زانستی سەربازی]]دا پێوە دیار بوو و ھاوکات شاعیر و وتاربێژێکی لێھاتوو بوو بە ھەردوو [[زمانی لاتینی]] و [[گریکی کوەینە]].<ref name="Suet-Titus-3">{{Cite web |last=Suetonius |title=The Lives of Twelve Caesars, Life of Titus 3 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Titus*.html#3 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> == تەمەنی پێگەیشتن == [[File:Titus, Roman, c. 70 AD, marble - Galleria Borghese - Rome, Italy - DSC04762.jpg|thumb|left|پەیکەری تیتوس لە گالێری بۆرگێزی لە ڕۆما]] لە دەوروبەری ساڵانی ٥٧ تا ٥٩ وەک تریبۆنی سەربازی لە جێرمانیا و دواتریش لە بریتانیا خزمەتی کرد. لە دەوروبەری ساڵی ٦٣ گەڕایەوە ڕۆما و لەگەڵ ئاریسینا تێرتولا ھاوسەرگیریی کرد، کە کچی فەرماندەیەکی پێشووی پاسەوانی پریتۆرین بوو، بەڵام تێرتولا لە دەوروبەری ٦٥ کۆچی دوایی کرد.<ref name="Jones-Milns-95">{{Cite book |last1=Jones |first1=Brian |last2=Milns |first2=Robert |title=Suetonius: The Flavian Emperors: A Historical Commentary |year=2002 |publisher=Bristol Classical Press |location=London |isbn=978-1-85399-613-9 |pages=95–96}}</ref> پاشان تیتوس لەگەڵ مارسیا فورنیلا ھاوسەرگیریی کرد، کە سەر بە بنەماڵەیەکی بەناوبانگ بوو. لەبەر ئەوەی خێزانی مارسیا پەیوەندییان بە نەیارەکانی ئیمپراتۆر نیرۆوە ھەبوو و مامی مارسیا لە پیلانگێڕیی پیسۆدا کوژرا، تیتوس لە ترسی گیانی خۆی لێی جیا بووەوە.<ref name="Jones-11">{{Cite book |last=Jones |first=Brian W. |title=The Emperor Domitian |publisher=Routledge |year=1992 |location=London |isbn=978-0-415-10195-0 |page=11}}</ref> تیتوس جارێکی تر ھاوسەرگیریی نەکردەوە. ئەو کچێکی ھەبوو بە ناوی یولیا فلاڤیا کە گەورە بوو و لە ژیاندا مابووەوە.<ref name="Jones-Milns-96">{{Cite book |last1=Jones |first1=Brian |last2=Milns |first2=Robert |title=Suetonius: The Flavian Emperors: A Historical Commentary |year=2002 |publisher=Bristol Classical Press |location=London |isbn=978-1-85399-613-9 |page=96}}</ref> لەم ماوەیەدا تیتوس کاری پارێزەریی دەکرد و گەیشتە پلەی کایستۆر.<ref name="Suet-Titus-4">{{Cite web |last=Suetonius |title=The Lives of Twelve Caesars, Life of Titus 4 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Titus*.html#4 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> === ھەڵمەتەکانی جودیا === [[File:First century Iudaea province.gif|thumb|پارێزگای [[جودیا]] لە سەدەی یەکەمی زایینیدا]] لە ساڵی ٦٦ی زایینیدا، [[جوو|جووەکانی]] پارێزگای [[جودیا]] دژی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم ڕاپەڕین. سێستیۆس گالۆس، فەرمانڕەوای سووریا، لە شەڕی بێت حۆرۆن شکستی ھێنا و ناچار بوو لە [[ئورشەلیم]] پاشەکشە بکات.<ref name="Josephus-BJ-2-19">{{Cite web |last=Josephus |title=The Wars of the Jews II.19.9 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0148%3Abook%3D2%3Asection%3D556 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> شا ئەگریپای دووەم و بێرێنیسی خوشکی بۆ ناوچەی [[جەلیل]] ھەڵاتن و دواتر خۆیان ڕادەستی ڕۆمییەکان کرد.<ref name="Josephus-BJ-3-1">{{Cite web |last=Josephus |title=The Wars of the Jews III.1.2 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0148%3Abook%3D3%3Asection%3D1 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> ئیمپراتۆر نیرۆ ڤێسپاسیانی نارد بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکە. ڤێسپاسیان لەگەڵ دوو لەشکری سەربازی چووە ناوچەکە و دواتر تیتوس بە لەشکری پازدەھەمەوە لە شاری [[عەکا]] پێیان گەیشت.<ref name="Josephus-BJ-3-4">{{Cite web |last=Josephus |title=The Wars of the Jews III.4.2 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0148%3Abook%3D3%3Asection%3D64 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> ڕۆمییەکان بە ٦٠،٠٠٠ سەربازەوە پێشڕەوییان بەرەو جەلیل و پاشان ئورشەلیم دەستپێکرد. مێژوونووسی جوولەکە، [[یوسفوس]]، لە پەڕتووکی ''جەنگی جوودا'' باس لە وردەکاریی ئەو ڕووداوانە دەکات. یوسفوس فەرماندەی شاری یۆدفات بوو لە جەلیل؛ کاتێک لە ساڵی ٦٧ دوای گەمارۆیەکی ٤٧ ڕۆژە شارەکە کەوت، زیاتر لە ٤٠،٠٠٠ کەس کوژران، بەڵام یوسفوس خۆی ڕادەستی ڤێسپاسیان کرد و بوو بە دیل.<ref name="Josephus-BJ-3-8">{{Cite web |last=Josephus |title=The Wars of the Jews III.8.8 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0148%3Abook%3D3%3Asection%3D392 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> تا ساڵی ٦٨ تەواوی کەناراوەکان و باکووری جودیا لەلایەن سوپای ڕۆمەوە کۆنترۆڵ کران، و تیتوس لە شەڕەکانی تاریچیای و گامالادا ئازایەتییەکی زۆری سەربازیی نیشان دا.<ref name="Suet-Titus-4" /> ==== ساڵی چوار ئیمپراتۆرەکە ==== گرنگترین قەڵای ڕاپەڕیوەکان کە مابووەوە شاری ئورشەلیم بوو. لەو کاتەدا ھەواڵی مردنی ئیمپراتۆر نیرۆ گەیشت، ئەمەش وای کرد ھەڵمەتە سەربازییەکە بوەستێت.<ref name="Josephus-BJ-4-9">{{Cite web |last=Josephus |title=The Wars of the Jews IV.9.2 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0148%3Abook%3D4%3Asection%3D491 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> ئەنجومەنی پیرانی ڕۆم [[گالبا]]ی وەک ئیمپراتۆری نوێ دەستنیشان کرد. ڤێسپاسیان بڕیاری دا چاوەڕێی فەرمانی نوێ بکات و تیتوسی نارد تا پیرۆزبایی لە گالبا بکات.<ref name="Tacitus-Hist-2-1">{{Cite web |last=Tacitus |title=Histories II.1 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0080%3Abook%3D2%3Achapter%3D1 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> بەڵام پێش ئەوەی تیتوس بگاتە ئیتالیا، ھەواڵ گەیشت کە گالبا کوژراوە و [[ئۆتۆ]] بووەتە ئیمپراتۆر، و ڤیتێلیۆسیش لە جێرمانیا دەیەوێت بە سوپاکەیەوە پەلاماری پایتەخت بدات. تیتوس لە ترسی ئەوەی بە بارمتە نەگیرێت، گەشتەکەی ھەڵوەشاندەوە و گەڕایەوە جودیا بۆ لای باوکی.<ref name="Tacitus-Hist-2-2">{{Cite web |last=Tacitus |title=Histories II.2 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0080%3Abook%3D2%3Achapter%3D2 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> لەو ماوەیەدا ئۆتۆ شکستی ھێنا و خۆی کوشت. لە ١ی تەممووزی ٦٩دا، لەشکرەکانی میسر و جودیا ڤێسپاسیانیان وەک ئیمپراتۆر ڕاگەیاند.<ref name="Josephus-BJ-4-10">{{Cite web |last=Josephus |title=The Wars of the Jews IV.10.4 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0148%3Abook%3D4%3Asection%3D601 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> ڤێسپاسیان دەسەڵاتی گرتە دەست و پاشان بەرەو [[ئەسکەندەریە]] ڕۆیشت، و تیتوسی لە جودیا بەجێھێشت تا کۆتایی بە ڕاپەڕینی جووەکان بێنێت.<ref name="Josephus-BJ-4-11">{{Cite web |last=Josephus |title=The Wars of the Jews IV.11.1 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0148%3Abook%3D4%3Asection%3D656 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> لە کۆتایی ساڵی ٦٩دا ھێزەکانی ڤیتێلیۆس تێکشکێنران و ئەنجومەنی پیران بە فەرمی ڤێسپاسیانی وەک ئیمپراتۆر ناساند، بەمەش [[ساڵی چوار ئیمپراتۆرەکە]] کۆتایی پێھات.<ref name="Tacitus-Hist-4-3">{{Cite web |last=Tacitus |title=Histories IV.3 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0080%3Abook%3D4%3Achapter%3D3 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> ==== گەمارۆدانی ئورشەلیم ==== [[File:Nicolas Poussin - The Conquest of Jerusalem by Emperor Titus - Google Art Project.jpg|thumb|داگیرکردنی ئورشەلیم لەلایەن تیتوس، تابلۆی نیکۆلا پۆسین (١٦٣٨)]] لەو کاتەدا بەرگریکارانی جوو لە ناوخۆی ئورشەلیمدا دابەش ببوون بەسەر چەندین دەستەی نەیاری یەکتردا، لەوانە سیکارییەکان و زێلۆتەکان بە سەرکردایەتیی یۆحەننای گیسکالایی و شیمۆن بار گیۆرا کە کۆنترۆڵی ناوچەکانی [[ئەدۆمیەکان]]یان لە دەستدا بوو.<ref name="Josephus-BJ-5-1">{{Cite web |last=Josephus |title=The Wars of the Jews V.1.4 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0148%3Abook%3D5%3Asection%3D21 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> تیتوس بە چوار لەشکری سەربازییەوە گەمارۆی ئورشەلیمی دا. بۆ ئەوەی خەڵکی شارەکە تووشی کەمخۆراکی بکات، ڕێگەی دا زیارەتکاران بچنە ناو شارەکە بۆ جەژنی [[جەژنی پێسح|پێسح]]، بەڵام دواتر ڕێگەی دەرچوونی لێ گرتن.<ref name="Josephus-BJ-5-2">{{Cite web |last=Josephus |title=The Wars of the Jews V.2.2 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0148%3Abook%3D5%3Asection%3D54 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> کاتێک داواکارییەکانی یوسفوس بۆ خۆبەدەستەوەدان لەلایەن جووەکانەوە ڕەتکرانەوە، ڕۆمییەکان دەستیان بە ھێرش کرد و شوورەی یەکەم و دووەمی شارەکەیان شکاند.<ref name="Josephus-BJ-5-6">{{Cite web |last=Josephus |title=The Wars of the Jews V.6.2 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0148%3Abook%3D5%3Asection%3D258 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> برسییەتی تەنگی بە خەڵکی شارەکە ھەڵچنیبوو. ڕۆمییەکان پەلاماری قەڵای ئەنتۆنیایان دا و گەیشتنە بەردەم دەروازەکانی پەرستگای دووەم.<ref name="Josephus-BJ-6-4">{{Cite web |last=Josephus |title=The Wars of the Jews VI.4.1 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0148%3Abook%3D6%3Asection%3D220 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> لە کاتی شەڕەکەدا پەرستگاکە ئاگری گرت و بە تەواوی سووتا، و دواتریش بە فەرمانی تیتوس شارەکە بە تەواوی خاپوور کرا.<ref name="Severus-2-30">{{Cite book |last=Barnes |first=T.D. |date=1977 |title=The Fragments of Tacitus' Histories |journal=Classical Philology |volume=72 |issue=3 |pages=224–231 |doi=10.1086/366355}}</ref> سەربازەکانی ڕۆم تیتوسیان بە ئیمپراتۆر و سەرکەوتوو ناوزەند کرد.<ref name="Josephus-BJ-6-6">{{Cite web |last=Josephus |title=The Wars of the Jews VI.6.1 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0148%3Abook%3D6%3Asection%3D316 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> شاری ئورشەلیم تاڵان کرا و خەڵکەکەی کوژران یان پەرتەوازە کران. یوسفوس دەڵێت ١،١٠٠،٠٠٠ کەس لەو گەمارۆیەدا کوژران کە زۆربەیان جوو بوون، بەڵام لێکۆڵینەوە مێژووییە نوێیەکان ئەم ژمارەیە بە زێدەڕۆیی دادەنێن چونکە تەواوی دانیشتووانی ناوچەکە ئەوەندە نەبوون.<ref name="Schwartz-24">{{Cite book |last=Schwartz |first=Seth |editor-last1=Davies |editor-first1=William David |editor-last2=Finkelstein |editor-first2=Louis |editor-last3=Katz |editor-first3=Steven T. |title=The Cambridge History of Judaism: Volume 4, The Late Roman-Rabbinic Period |url=https://archive.org/details/cambridgehis_xxxx_1984_004_8494287 |chapter=Political, social and economic life in the land of Israel |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |page=[https://archive.org/details/cambridgehis_xxxx_1984_004_8494287/page/24 24] |isbn=978-0-521-77248-8}}</ref> نزیکەی ٩٧،٠٠٠ کەس بە دیل گیران، لە نێویاندا شیمۆن بار گیۆرا و یۆحەننای گیسکالایی ھەبوون.<ref name="Josephus-BJ-6-9">{{Cite web |last=Josephus |title=The Wars of the Jews VI.9.3 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0148%3Abook%3D6%3Asection%3D420 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> زۆرێک لە ڕزگاربووان بەرەو کەناراوەکانی [[دەریای ناوین]] ھەڵاتن. بەپێی گێڕانەوەی یوسفوس، جووەکانی دەرەوەی وڵات لە ناوچەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]]، [[شارستانیەتی بابل|بابل]]، [[نیمچەدوورگەی عەرەبی]]، ئەودیوی ڕووباری [[فورات]] و ناوچەی [[ئادیابین]] بڵاو بووبوونەوە.<ref name="PACEJ-1-5">{{Cite web |title=The War of the Jews I.1.5 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0148%3Abook%3D1%3Asection%3D5 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> === جێنشینی ڤێسپاسیان === [[File:04 2022 Roma (Arco di Trionfo di Tito- Bassorilievi) FO228685 bis Photo by Paolo Villa.jpg|thumb|نەخشی کەوانەی تیتوس لە ڕۆما کە تێیدا تاڵانکردنی پەرستگای ئورشەلیم و بردنەوەی مێنۆرا پیشان دەدرێت]] تیتوس لە زستانی ئەو ساڵەدا لە قەیسەریە و بەیروت یاریی گەورەی ساز کرد و سەردانی شاری ئەنتاکیای کرد و مافە کۆنەکانی جووەکانی لەو شارەدا پاراست.<ref name="Josephus-BJ-7-3">{{Cite web |last=Josephus |title=The Wars of the Jews VII.3.1 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0148%3Abook%3D7%3Asection%3D43 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> کاتێک گەیشتە میسر، لە شاری مەمفیس تاجە گوڵینەی پۆشی لە ئاھەنگێکی ئایینیدا، ئەمەش بووە ھۆی ترسی ھەندێک لە ڕۆمییەکان کە نەکا تیتوس بیەوێت دژی باوکی ڕاپەڕێت؛ بەڵام تیتوس بە خێرایی گەڕایەوە ڕۆما تا گومانەکان بڕەوێنێتەوە.<ref name="Suet-Titus-5">{{Cite web |last=Suetonius |title=The Lives of Twelve Caesars, Life of Titus 5 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Titus*.html#5 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> لە کاتی گەیشتنی بە ڕۆما لە ساڵی ٧١دا، ڕێوڕەسمی سەرکەوتنی گەورەی لەگەڵ ڤێسپاسیانی باوکی و دۆمیتیانی برای ساز کرد.<ref name="Dio-65-6">{{Cite web |last=Cassius Dio |title=Roman History LXV.6 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/65*.html#6 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> لەو ڕێپێوانەدا غەنیمەت و کەلوپەلە بەنرخەکانی پەرستگای ئورشەلیم، لەوانە مێنۆرای زێڕین و دەقەکانی [[تەورات]]، بەناو کۆڵانەکانی ڕۆمادا نمایش کران.<ref name="Josephus-BJ-7-5">{{Cite web |last=Josephus |title=The Wars of the Jews VII.5.5 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0148%3Abook%3D7%3Asection%3D132 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> شیمۆن بار گیۆرا لە گۆڕەپانی گشتی لەسێدارە درا. کەوانەی سەرکەوتنی تیتوس کە تا ئەمڕۆش لە ڕۆما ماوەتەوە، بۆ یادکردنەوەی ئەم ڕووداوە بنیات نرا. تیتوس لەلایەن ئەنجومەنی پیرانەوە نازناوی کایساری پێ درا و لە ماوەی دەسەڵاتی باوکیدا حەوت جار پۆستی [[کۆنسوڵی ڕۆم]]ی بەدەستھێنا.<ref name="Suet-Titus-6">{{Cite web |last=Suetonius |title=The Lives of Twelve Caesars, Life of Titus 6 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Titus*.html#6 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> لەوەش گرنگتر، تیتوس بوو بە سەرۆکی [[پاسەوانی پریتۆرین]]، کە ئەمەش پێگەی باوکی لەسەر تەخت زۆر بەھێز کرد.<ref name="Suet-Titus-6" /> بەڵام تیتوس لەو سەردەمەدا بەھۆی توندوتیژی لە بەرامبەر گومانلێکراوان ناوبانگی ناخۆش بوو. لە ساڵی ٧٩ پیلانگێڕییەکی دژی باوکی ئاشکرا کرد و دەستبەجێ فەرمانی کوشتنی پیلانگێڕەکانی دەرکرد.<ref name="Dio-65-16">{{Cite web |last=Cassius Dio |title=Roman History LXV.16 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/65*.html#16 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> ھەروەھا پەیوەندییە خۆشەویستییەکەی تیتوس لەگەڵ بێرێنیس، خوشکی شا ئەگریپای دووەم، بووە ھۆی ناڕەزایەتییەکی زۆر لە ڕۆما؛ چونکە خەڵکی ڕۆما ڕقیان لە شاژنە ڕۆژھەڵاتییەکان بوو. لەبەر ئەوە، تیتوس ناچار بوو ملکەچی گوشارەکان بێت و بێرێنیس لە ڕۆما دوور بخاتەوە.<ref name="Dio-65-15">{{Cite web |last=Cassius Dio |title=Roman History LXV.15 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/65*.html#66-15 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> == سەردەمی ئیمپراتۆری == === گەیشتن بە دەسەڵات === [[File:Tito, fine I sec. dc..JPG|thumb|پەیکەری تیتوس لە مۆزەخانەی [[لووڤر]]]] لە ٢٣ یان ٢٤ی حوزەیرانی ٧٩ی زایینیدا، ڤێسپاسیان کۆچی دوایی کرد و تیتوس یەکسەر جێگەی گرتەوە.<ref name="Dio-66-18">{{Cite web |last=Cassius Dio |title=Roman History LXVI.18 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/66*.html#18 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> ئەو یەکەم کەس بوو کە لە دوای باوکی ڕاستەقینەی خۆی بوو بە ئیمپراتۆری ڕۆم. لە میسر، وەک [[فیرعەون]]، نازناوی شاھانەی پێ درا.<ref>{{Cite web |title=Titus |url=https://pharaoh.se/roman-emperor/Titus |website=The Royal Titulary of Ancient Egypt |access-date=2026-09-24}}</ref> زۆرێک لە ڕۆمییەکان ترسیان ھەبوو تیتوس ببێتە ستەمکارێکی وەک نیرۆ، بەڵام ڕەفتاری ژیرانە و کارە چاکەکانی زوو ترسی خەڵکی ڕەواندەوە.<ref name="Suet-Titus-7">{{Cite web |last=Suetonius |title=The Lives of Twelve Caesars, Life of Titus 7 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Titus*.html#7 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> یەکێک لە یەکەمین بڕیارەکانی تیتوس ڕاگرتنی دادگاییکردنەکان بوو لەسەر تۆمەتی ناپاکیی گەورە (خیانەت)، کە پێشتر لە سەردەمی [[تایبیریەس]]، [[کالیگولا]] و نیرۆدا بۆ لەناوبردنی نەیارانی سیاسی بەکاردەھات.<ref name="Suet-Titus-8">{{Cite web |last=Suetonius |title=The Lives of Twelve Caesars, Life of Titus 8 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Titus*.html#8 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> تیتوس ڕایگەیاند کە ئەو قەت فەرمانی کوشتنی ھیچ ئەندامێکی ئەنجومەنی پیران نادات و سوێندی خوارد کە دەستەکانی بە خوێن پیس ناکات.<ref name="Dio-66-19">{{Cite web |last=Cassius Dio |title=Roman History LXVI.19 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/66*.html#19 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> ھەروەھا سیخوڕەکانی پێشووی لە شارەکە وەدەرنا و سزای دان. کاتێک بێرێنیس گەڕایەوە ڕۆما، تیتوس دووبارە بەڕێزی کردەوە تا کێشەی سیاسی دروست نەبێت.<ref name="Suet-Titus-7" /> تیتوس بە بەخشندەیی خۆی بەناوبانگ بوو. سوتۆنیوس دەگێڕێتەوە کە ڕۆژێکیان تیتوس بەبیری ھاتەوە لە ماوەی ئەو ڕۆژەدا چاکەی لەگەڵ ھیچ کەسێکدا نەکردووە، بۆیە ڕووی لە دۆستەکانی کرد و گوتی: «ھاوڕێیان، ڕۆژێکم لەدەست چوو!»<ref name="Suet-Titus-8" /> === کێشە و ئاستەنگەکان === [[File:Pompeii Garden of the Fugitives 02.jpg|thumb|شاری [[پۆمپی]] کە بەھۆی تەقینەوەی گڕکانی ڤیزۆڤ لە ساڵی ٧٩ وێران بوو]] سەرەڕای ئەوەی دەسەڵاتی تیتوس لە جەنگی گەورە بەدوور بوو، بەڵام تووشی چەندین کارەساتی سروشتی بووەوە. چەند مانگێک دوای گەیشتنی بە دەسەڵات، لە ساڵی ٧٩دا گڕکانی ڤیزۆڤ تەقییەوە و شارەکانی [[پۆمپی]] و ھێرکولانیۆمی بە تەواوی لەژێر خۆڵەمێش و بەرددا نوقم کرد و ھەزاران کەس گیانیان لەدەستدا.<ref name="Dio-66-23">{{Cite web |last=Cassius Dio |title=Roman History LXVI.23 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/66*.html#23 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> تیتوس خۆی بە شێوەیەکی کەسی یارمەتیی دارایی پێشکەش بە قوربانییەکان کرد و دوو کۆنسوڵی پێشووی بۆ سەرپەرشتیکردنی ناوچەکە دەستنیشان کرد و خۆیشی سەردانی شوێنە کارەساتبارەکانی کرد.<ref name="Dio-66-24">{{Cite web |last=Cassius Dio |title=Roman History LXVI.24 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/66*.html#24 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> لە بەھاری ساڵی ٨٠دا، ئاگرێکی گەورە لە ڕۆما کەوتەوە و بۆ ماوەی سێ شەو و سێ ڕۆژ بەردەوام بوو. زۆرێک لە بینا گرنگەکان سووتان، لەوانە پانتێۆنی ئەگریپا و پەرستگای یوپیتەر.<ref name="Dio-66-24" /> تیتوس دیسانەوە لەسەر بودجەی تایبەتیی خۆی قەرەبووی زیانەکانی کردەوە. لە کاتی ئاگرەکەشدا نەخۆشییەکی دەردەباریک لە شارەکەدا بڵاو بووەوە.<ref name="Suet-Titus-8" /> لە ھەمان سەردەمدا لە ڕۆژھەڵات کەسێک بە ناوی تێرێنتیۆس ماکسیموس پەیدا بوو کە بانگەشەی ئەوەی دەکرد ئیمپراتۆر نیرۆیە و ڕووی لە [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] کرد، بەڵام مەترسییەکەی کۆتایی پێھات.<ref name="Dio-66-19" /> ھەروەھا تیتوس بەڵگەی دەستکەوت کە براکەی، دۆمیتیان، پیلانی لە دژ دەگێڕێت، بەڵام ئامادە نەبوو سزای بدات یان لە دەسەڵاتی دوور بخاتەوە.<ref name="Suet-Titus-9">{{Cite web |last=Suetonius |title=The Lives of Twelve Caesars, Life of Titus 9 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Titus*.html#9 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> === کارە گشتییەکان === [[File:Colosseum in Rome, Italy - April 2007.jpg|thumb|left|بینای [[کلۆسیۆم]] لە ڕۆما کە لە سەردەمی تیتوس لە ساڵی ٨٠دا کرایەوە]] دروستکردنی شانۆگەریی فلاڤی، کە ئەمڕۆ بە [[کلۆسیۆم]] ناسراوە، لە ساڵی ٧٠ لەژێر دەستی ڤێسپاسیان دەستی پێکردبوو و لە ساڵی ٨٠ لە سەردەمی تیتوس تەواو کرا.<ref>{{Cite book |last=Roth |first=Leland M. |title=Understanding Architecture: Its Elements, History and Meaning |year=1993 |publisher=Westview Press |location=Boulder, CO |isbn=978-0-06-430158-9}}</ref> ئەم بینایە وەک یادگارییەکی گەورە بۆ سەرکەوتنەکانی خانەدانی فۆلاڤیان لە جەنگی جودیادا بنیات نرا.<ref>{{Cite book |last=Claridge |first=Amanda |title=Rome: An Oxford Archaeological Guide |url=https://archive.org/details/romeoxfordarchae00aman |year=1998 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK |pages=[https://archive.org/details/romeoxfordarchae00aman/page/276 276]–282 |isbn=978-0-19-288003-1}}</ref> یارییەکانی کردنەوەی کلۆسیۆم بۆ ماوەی ١٠٠ ڕۆژ بەردەوام بوون و زۆر شکۆدار بوون؛ تێیاندا شەڕی گلادیاتۆرەکان، شەڕی ئاژەڵە کێوییەکان (وەک [[فیل]] و [[قوڵنگ]])، و تەنانەت جەنگی دەریایی دەستکرد لە ڕێگەی پڕکردنی گۆڕەپانەکە لە ئاو نمایش کران.<ref name="Dio-66-25">{{Cite web |last=Cassius Dio |title=Roman History LXVI.25 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/66*.html#25 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> لە تەنیشت کلۆسیۆم، حەمامی تیتوس بە خێرایی دروست کرا تا لەگەڵ کردنەوەی شانۆکە بەکاربھێنرێت.<ref name="Suet-Titus-7" /> ھەروەھا بەردی بناغەی پەرستگای ڤێسپاسیان و تیتوس داندرا، کە دواتر لەلایەن دۆمیتیانەوە کارەکانی تەواو کرا.<ref name="Suet-Domitian-5">{{Cite web |last=Suetonius |title=The Lives of Twelve Caesars, Life of Domitian 5 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Domitian*.html#5 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> === مردن === لە کاتی کۆتاییھاتنی یارییەکان، تیتوس بە فەرمی کلۆسیۆم و حەمامەکانی کردەوە. پاشان بەرەو ناوچەی سابین بەڕێکەوت، بەڵام لە ڕێگە تووشی تایەکی بەھێز بوو لە ھەمان ئەو خانووە گوندییەی کە پێشتر باوکی تێیدا مردبوو، لە ١٣ی ئەیلوولی ٨١ لە تەمەنی ٤١ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.<ref name="Suet-Titus-11">{{Cite web |last=Suetonius |title=The Lives of Twelve Caesars, Life of Titus 11 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Titus*.html#11 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> دەگێڕنەوە دوا وتەی تیتوس پێش مردنی ئەوە بوو: «تەنھا یەک ھەڵەم کردووە».<ref name="Suet-Titus-10">{{Cite web |last=Suetonius |title=The Lives of Twelve Caesars, Life of Titus 10 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Titus*.html#10 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> تیتوس تەنھا دوو ساڵ و دوو مانگ و بیست ڕۆژ فەرمانڕەوایەتیی کرد.<ref name="Dio-66-18" /> لە دوای ئەو، دۆمیتیانی برای بوو بە ئیمپراتۆر و یەکەم کاری بەخشینی پلەی خودایی بوو بە تیتوس لەلایەن ئەنجومەنی پیرانەوە.<ref name="Suet-Domitian-2">{{Cite web |last=Suetonius |title=The Lives of Twelve Caesars, Life of Domitian 2 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Domitian*.html#2 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> مێژوونووسان بیروڕای جیاوازیان ھەیە لەسەر ھۆکاری مردنەکەی و مەبەستی لەو یەک ھەڵەیە؛ ھەندێک پێیان وایە بە ژەھر لەلایەن دۆمیتیانەوە کوژرا، بەڵام کاسیۆس دیۆ پێی وایە ھەڵەکەی بریتی بوو لە لەسێدارەنەدانی براکەی کاتێک دەستی لە پیلانگێڕیدا ھەبوو.<ref name="Dio-66-26">{{Cite web |last=Cassius Dio |title=Roman History LXVI.26 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/66*.html#26 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> ==== لە تەلمووددا ==== لە [[تەلموود]]ی بابلی (گیتین 56b)دا ھاتووە کە مردنی تیتوس بەھۆی مێروویەکەوە بووە کە چووەتە نێو لووتییەوە و بۆ ماوەی حەوت ساڵ مێشکی خواردووە، وەک سزایەک لەلایەن خوداوە بۆ وێرانکردنی پەرستگای دووەم، کە ھاوشێوەی چیرۆکەکەی پاشا [[نەمروود]]ە.<ref>{{Cite web |title=Tractate Gittin 56b |url=https://www.sefaria.org.il/Gittin.56b.13?lang=bi&with=all&lang2=en |website=Sefaria |access-date=2026-09-24}}</ref> بەپێی ئەدەبیاتی حاخامەکان، تیتوس وەک ستەمکارێک لە یادەوەریی جووەکاندا ماوەتەوە بە ناوی «تیتوسی بەدکار». زانایانی جوو دواتر ئەم گێڕانەوانەیان بە شێوازێکی مەجازی بۆ سزای ئیلاھی لێکداوەتەوە نەک ڕاستییەکی مێژوویی. == درەختی خێزانی فۆلاڤیان == {{درەختی خێزانی فۆلاڤیوس}} == میرات == === مێژوونووسی === تیتوس لە مێژوونووسیی کۆنی ڕۆمدا یەکێکە لە پەسەندکراوترین ئیمپراتۆرەکان. سەرچاوەکانی ئەو سەردەمە بە چاکە باسی دەکەن، بەتایبەت کاتێک بەراورد دەکرێت بە دۆمیتیانی برای. یوسفوس لە کتێبی ''جەنگی جوودا'' باس لە تیتوس دەکات، ئەگەرچی یوسفوس لەلایەن بنەماڵەی فلاڤیاوە مووچەی پێ دەدرا و خاوەنی مافی ھاووڵاتیبوونی ڕۆم بوو، بۆیە لە نووسینەکانیدا لایەنگریی ئەوانی کردووە.<ref name="Josephus-Life-76">{{Cite web |last=Josephus |title=The Life of Flavius Josephus 76 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0150%3Asection%3D423 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> مێژوونووس تاسیتوس لە سەردەمی تیتوسدا دەستی بە کاروانی سیاسی کرد.<ref name="Tacitus-Hist-1-1">{{Cite web |last=Tacitus |title=Histories I.1 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0080%3Abook%3D1%3Achapter%3D1 |website=Perseus Project |access-date=2026-09-24}}</ref> سوتۆنیوس تیتوس بە «خۆشەویست و دڵخوازی مرۆڤایەتی» وەسف دەکات و ستایشی بەخشندەیی و توانای سەربازیی دەکات.<ref name="Suet-Titus-1">{{Cite web |last=Suetonius |title=The Lives of Twelve Caesars, Life of Titus 1 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Titus*.html#1 |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> کاسیۆس دیۆ کە زیاتر لە سەد ساڵ دوای تیتوس مێژووی نووسیوەتەوە، دەڵێت تیتوس بەھۆی ئەوەی ماوەیەکی کەم ژیا ناوبانگی چاک مایەوە، چونکە ئەگەر زۆر بژیا trap دەبوو نیشانی بدات کە ئایا ناوبانگەکەی بەھۆی بەختی باشەوە بووە یان بەھۆی لێھاتووییەوە بووە.<ref name="Dio-66-18" /> پلینیی گەورەش بەر لەوەی لە تەقینەوەی ڤیزۆڤدا بمرێت، پەڕتووکی ''[[مێژووی سرووشتی (پلینی)]]''ی پێشکەش بە تیتوس کردبوو.<ref>{{Cite web |last=Pliny the Elder |title=Natural Histories, Preface |url=http://penelope.uchicago.edu/holland/plinyepistle.html |website=LacusCurtius |access-date=2026-09-24}}</ref> === لە ھونەر و ئەدەبدا === [[File:The Triumph of Titus Alma Tadema.jpg|thumb|''سەرکەوتنی تیتوس'' لەلایەن لۆڕێنس ئالما-تادیما (١٨٨٥)]] ڕووداوەکانی جەنگی جودیا و ژیانی تیتوس، بەتایبەت پەیوەندییەکەی لەگەڵ بێرێنیس، ئیلھامبەخشی چەندین شاکاری ئەدەبی و ھونەری بوون: * شانۆنامەی ''بێرێنیس'' لەلایەن ژان ڕاسین (١٦٧٠). * شانۆنامەی ''تیتوس و بێرێنیس'' لەلایەن پیێر کۆرنێی (١٦٧٠). * [[ئۆپێرا]]ی ''میھرەبانیی تیتوس'' (La clemenza di Tito) لەلایەن مۆسیقاژەنی ناودار [[ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت]]. * تابلۆی ''وێرانکردنی ئورشەلیم لەلایەن تیتوس'' لەلایەن ویلھێلم فۆن کاولباخ (١٨٤٦) لە [[میونشن]]. * تابلۆی ''وێرانکردن و تاڵانکردنی پەرستگای ئورشەلیم'' لەلایەن نیکۆلا پۆسین (١٦٢٦). * تابلۆی ''وێرانکردنی پەرستگای ئورشەلیم'' لەلایەن [[فرانسیسکۆ ھایز]] (١٨٦٧) لە [[ڤێنیز]]. * تابلۆی ''سەرکەوتنی تیتوس و ڤێسپاسیان'' لەلایەن جیولیۆ ڕۆمانۆ (١٥٤٠) لە مۆزەخانەی [[لووڤر]] لە [[پاریس]]. * تابلۆی ''سەرکەوتنی تیتوس'' لەلایەن لۆڕێنس ئالما-تادیما (١٨٨٥).<ref>{{Cite journal |last=Prettejohn |first=Elizabeth |date=2002 |title=Lawrence Alma-Tadema and the Modern City of Ancient Rome |url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_2002-03_84_1/page/n116 |journal=The Art Bulletin |volume=84 |issue=1 |pages=115–129 |doi=10.2307/3177255 |jstor=3177255}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] * [[کلۆسیۆم]] * [[ڤێسپاسیان]] * [[دۆمیتیان]] * [[پۆمپی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{s-start}} {{s-hou|[[خانەدان|خانەدانی فۆلاڤیان]]|٣٠ی کانوونی یەکەمی|٣٩|١٣ی ئەیلوولی|٨١}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[ڤێسپاسیان]]}} {{s-ttl|title=[[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم|ئیمپراتۆری ڕۆم]]|years=٧٩–٨١}} {{s-aft|after=[[دۆمیتیان]]}} {{s-bef|before=گنایۆس کایکیلیۆس سیمپلێکس<br />گایۆس کوینکتۆس ئاتیکۆس}} {{s-ttl|title=[[کۆنسوڵی ڕۆم]]|years=٧٠|with=[[ڤێسپاسیان]]}} {{s-aft|after=گایۆس لیسینیۆس موکیانوس<br />کوینکتۆس پێتیلیۆس سێریالیس}} {{s-bef|before=گنایۆس پۆمپێیۆس کۆلێگا<br />کوینکتۆس یولیۆس کۆردوس}} {{s-ttl|title=[[کۆنسوڵی ڕۆم]]|years=٧٢|with=[[ڤێسپاسیان]]}} {{s-aft|after=گایۆس لیسینیۆس موکیانوس<br />تیتوس فلاڤیۆس سابینوس}} {{s-bef|before=سێکستۆس یولیۆس فرۆنتینوس}} {{s-ttl|title=[[کۆنسوڵی ڕۆم]]|years=٧٤–٧٧|with=[[ڤێسپاسیان]]<br />دواتر [[دۆمیتیان]]}} {{s-aft|after=گایۆس کاتێلیۆس سێلێر<br />مارکۆس ئارۆنتیۆس ئاکویلا}} {{s-bef|before=کوینکتۆس ئارتیکولێیۆس پایتوس}} {{s-ttl|title=[[کۆنسوڵی ڕۆم]]|years=٧٩–٨٠|with=[[دۆمیتیان]]}} {{s-aft|after=ئاولوس دیدیۆس گالۆس فابریکیۆس ڤێیێنتۆ<br />لوکیۆس ئایلیۆس لامیا پلوتیۆس ئایلیانوس}} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Titus}} {{پۆلی کۆمنز|Titus}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت}} [[پۆل:تیتوس]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٣٩]] [[پۆل:مردووانی ٨١]] [[پۆل:ئیمپراتۆرەکانی ڕۆم لە سەدەی یەکەم]] [[پۆل:خانەدانی فۆلاڤیان]] [[پۆل:کۆنسوڵەکانی ڕۆم لە سەدەی یەکەم]] [[پۆل:سەرکردە سەربازییەکانی ڕۆمی کۆن]] [[پۆل:پاسەوانی پریتۆرین]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی یەکەم جەنگی جوو و ڕۆم]] [[پۆل:خەڵکی ڕۆما]] [[پۆل:ئیمپراتۆرە ڕۆمانییەکانی سەدەی یەکەم]] 7k9c5k7tcuxwaaf23r27jyaoiv4sx2p 0 304382 1686183 1678142 2026-10-12T21:49:18Z InternetArchiveBot 27288 Adding 2 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686183 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = سویتۆنیوس | birth_name = گایۆس سویتۆنیوس ترانکویلوس | image = Suetonius etching (cropped).jpg | caption = نەخشاندنێکی سەدەی نۆزدەھەم کە سویتۆنیوس نیشان دەدات | birth_date = نز. ٦٩ی زایینی | birth_place = ھیپۆ ڕیجیۆس، باکووری ئەفریقا (عەننابەی ئێستا لە [[جەزائیر]])<ref name="auto">{{Cite book |title=Lives of the Caesars |volume=1 |author=Suetonius |translator-last=Rolfe |translator-first=J. C. |publisher=Harvard University Press |year=1997 |location=Cambridge |page=4}}</ref> | death_date = دوای نز. ١٢٢ی زایینی (لە تەمەنی نز. ٥٣ ساڵیدا) | death_place = | occupation = سکرتێر، [[مێژووناس]] | genre = [[ژیاننامە]] | subject = [[مێژوو]]، [[ژیاننامە]]، وتاربێژی | movement = سەردەمی زیوینی زمانی لاتینی | notable_works = ''[[دوازدە قەیسەرەکە]]'' }} '''گایۆس سویتۆنیوس ترانکویلوس''' (بە [[زمانی لاتینی|لاتینی]]: Gaius Suetonius Tranquillus؛ نز. ٦٩ی زایینی – دوای ١٢٢ی زایینی)،<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |encyclopedia=[[زانیارینامەی بریتانیکا]] |url=https://www.britannica.com/biography/Suetonius |access-date=2017-05-15 |title=Suetonius |author=((The Editors of Encyclopaedia Britannica)) |publisher=Cambridge University Press}}</ref> کە زیاتر بە '''سویتۆنیوس''' ناسراوە، [[مێژووناس]]ێکی ڕۆمانی بوو کە لە سەرەتای سەردەمی ئیمپراتۆریی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]]دا ژیاوە و نووسیویەتی. بەناوبانگترین بەرھەمی ڕزگاربووی بریتییە لە پەڕتووکی ''De vita Caesarum'' (ژیانی قەیسەرەکان) کە بە ''[[دوازدە قەیسەرەکە]]'' دەناسرێت؛ زنجیرە ژیاننامەیەکە باس لە ١٢ فەرمانڕەوای یەک لە دوای یەکی ڕۆم دەکات، لە [[جولیوس سێزار]]ەوە تا [[دۆمیتیان]]. بەرھەمەکانی تری سویتۆنیوس باسیان لە ژیانی ڕۆژانەی ناو [[ڕۆما]]، سیاسەت، [[فەساحەت|وتاربێژی]]، و ژیانی نووسەرە دیارەکانی وەک شاعیران، مێژوونوسان و ڕێزمانزانان دەکرد. لەو پەڕتووکانە، تەنیا چەند بەشێکی کەمیان پچڕپچڕ ماونەتەوە و زۆربەیان فەوتاون. == ژیان == گایۆس سویتۆنیوس ترانکویلوس بە ئەگەری زۆرەوە لە دەوروبەری ساڵی ٦٩ی زایینیدا لەدایک بووە؛ ئەم مێژووە لە قسەکانی خۆیەوە وەرگیراوە کاتێک خۆی وەک کەسێکی گەنج لە نزیکەی ٥٧ ساڵ دوای مردنی [[نیرۆ]] وەسف دەکات. شوێنی لەدایکبوونی جێگەی ناکۆکییە، بەڵام زۆربەی زانایان پێیان وایە کە لە شاری ھیپۆ ڕیجیۆس (عەننابەی ئێستا) لەدایک بووە، کە لەو سەردەمەدا شارۆچکەیەکی بچووکی باکووری ئەفریقا بوو لە نومیدیا، لە [[جەزائیر]]ی ئەمڕۆدا.<ref name="auto" /> دڵنیایی ھەیە کە سویتۆنیوس لە بنەماڵەیەکی خاوەن پێگەی کۆمەڵایەتیی مامناوەندەوە ھاتووە؛ باوکی، سویتۆنیوس لایتوس،<ref>{{cite book |author=Suetonius |title=Vita Othonis |page=10}}</ref> ئەفسەرێکی سەربازی بوو لە پلەی سوارچاکەکاندا (tribunus angusticlavius) لە فەیلەقی سێزدەیەمی گێمینا (Legio XIII Gemina)، و سویتۆنیوس لەو سەردەمەدا خوێندوویەتی کە قوتابخانەکانی فەساحەت و ڕەوانبێژی لە ڕۆمادا گەشەیان کردبوو. سویتۆنیوس ھاوڕێیەکی نزیکی سیناتۆر و نامەنووس پلینیی گەنجتر بوو. پلینی بەم شێوەیە وەسفی دەکات: «کەسێکی ھێمن و خوێنەر، پیاوێک کە خۆی بۆ نووسین تەرخان کردووە». پلینی یارمەتیی دا موڵکێکی بچووک بکڕێت و لەلای ئیمپراتۆر [[تراجان]] تکای بۆ کرد تاوەکوو لێخۆشبوونی باجی پێ بدات (ئەو لێخۆشبوونەی بەپێی یاسای ''ius trium liberorum'' بە باوکی سێ منداڵ دەدرا)، چونکە سەرەڕای ھاوسەرگیرییەکەی، منداڵی نەبوو؛ ئەو جۆرە لێخۆشبوونە باجییانە بە ھەزاران دانیشتووی ئیتاڵیاش دەدرا کە لەو سەردەمەدا بەشێک بوون لە ئیمپراتۆریەتەکە، کە ژمارەی دانیشتووانی ڕۆما لەو کاتەدا بە زیاتر لە ٦٠٠،٠٠٠ کەس دەخەمڵێنرا.<ref>{{cite book |author=Pliny the Younger |title=Epistulae |chapter=10.95 |chapter-url=http://attalus.org/old/pliny10b.html#95}}</ref> لە ڕێگەی پلینییەوە، سویتۆنیوس بووە جێگەی سەرنج و ڕەزامەندیی [[تراجان]] و [[ھادریان]]. لەوانەیە لە دەستەی کارگێڕیی پلینیدا خزمەتی کردبێت کاتێک پلینی حاکمی ئیمپراتۆری بوو لە بیتینیا و پۆنتۆس (باکووری ئاسیای بچووک) لە نێوان ساڵانی ١١٠ و ١١٢دا. لە سەردەمی تراجاندا، وەک سکرتێری لێکۆڵینەوەکان (a studiis) و بەڕێوەبەری ئەرشیفی ئیمپراتۆری (a bibliotecis) کاری کردووە؛ لە سەردەمی ھادریانیشدا، سویتۆنیوس بوو بە سکرتێری نامەنووسیی ئیمپراتۆر (ab epistulis).<ref>{{Cite web|title=Hippo Regius, Inscription of Suetonius - Livius|url=https://www.livius.org/pictures/algeria/annaba-hippo-regius/hippo-regius-museum-pieces/hippo-regius-inscription-of-suetonius/|access-date=2026-04-25|website=Livius.org}}</ref> بەپێی کۆمەڵە ژیاننامەی مشتومڕاوی و زۆرجار باوەڕپێنەکراوی «ھستۆریا ئۆگۆستا» (Historia Augusta)، کە زیاتر لە ١٥٠ ساڵ دوای دوازدە قەیسەرەکە نووسراوە، ھادریان دواتر سویتۆنیوسی لە پۆستەکەی دوورخستەوە، بەھۆی ئەوەی لە دەوروبەری ڤیبیا سابینای ئیمپراتۆریسەدا بە شێوازێکی زۆر ناڕەسمی و لە دەرەوەی نەریتی دەربار ھەڵسوکەوتی کردبوو. پەڕتووکی «دوازدە قەیسەرەکە» ھادریان وەک ئیمپراتۆری ڕۆما لەخۆناگرێت و ئەنجومەنی پیرانی ڕۆماش لە کاتی مردنی ھادریاندا کەمتەرخەم بوون لە پیرۆزکردنی ئەو وەک خوداوەند.<ref>{{cite encyclopedia |title=Suetonius Tranquillus, Gaius |volume=26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Eleventh Edition |year=1911}}</ref><ref>{{cite book |title=Historia Augusta |author=Hadrianus |chapter-url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/Hadrian/1*.html#11 |chapter=11:3 |quote=Hadrian removed from office Septicius Clarus, the prefect of the guard, and Suetonius Tranquillus, the imperial secretary, and many others besides, because without his consent they had been conducting themselves toward his wife, Sabina, in a more informal fashion than the etiquette of the court demanded.}}</ref> == بەرھەمەکان == === دوازدە قەیسەرەکە === سویتۆنیوس زیاتر وەک نووسەری پەڕتووکی ''De Vita Caesarum'' لە یادەوەرییەکاندا ماوەتەوە—کە بە ناونیشانی «ژیانی قەیسەرەکان» یان ''دوازدە قەیسەرەکە'' ناسراوە—کە تاکە بەرھەمی تەواوی ماوەیەتی، جگە لە ژیاننامە کورتەکان و پارچە دەقەکانی تر. پەڕتووکی ''دوازدە قەیسەرەکە'' کە پێدەچێت لە سەردەمی ھادریاندا نووسرابێت، ژیاننامەیەکی بەکۆمەڵی یەکەمین سەرکردەکانی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمە، لەوانە: [[جولیوس سێزار]] (کە چەند بەشی یەکەمی دەقەکە فەوتاوە)، [[ئەگوستوس]]، [[تایبیریەس]]، [[کالیگولا]]، [[کلاودیوس]]، [[نیرۆ]]، [[گالبا]]، [[ئۆتۆ]]، ڤیتێلیوس، [[ڤێسپاسیان]]، [[تیتوس]] و [[دۆمیتیان]]. پەڕتووکەکە پێشکەش کرابوو بە ھاوڕێکەی، گایۆس سێپتیسیوس کلاروس کە لە ساڵی ١١٩دا فەرماندەی [[پاسەوانی پریتۆرین]] بوو.<ref>{{cite book |first=Leighton Durham |last=Reynolds |title=Texts and Transmission: A Survey of the Latin Classics |url=https://archive.org/details/textstransmissio0000unse |location=Oxford |year=1980 |publisher=[[چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد|Clarendon Press]] |page=509 |isbn=978-0-19-814456-4}}</ref> ئەم بەرھەمە باسی ژیانی ھەر قەیسەرێک بەپێی نەخشەیەکی جێگیر دەکات: وەسفی ڕووخساری دەرەکی، پێشبینییەکان و نیشانەکان، مێژووی خێزان، وتە بەناوبانگەکان، و پاشان مێژووی ڕووداوەکان بە ڕێزبەندییەکی یەکگرتوو دەخاتە ڕوو. ھەروەھا کۆنترین تۆماری دەربارەی پەرکەم و گرژبوونی ماسوولکەکانی جولیوس سێزار لەم پەڕتووکەدا تۆمار کراوە. === بەرھەمەکانی تر === ==== ئەوانەی بەشێکیان ماونەتەوە ==== * ''De Viris Illustribus'' («دەربارەی پیاوانی ناودار»—لە بواری ئەدەبدا)، کە ئەمانە لەخۆدەگرێت: ** ''De Illustribus Grammaticis'' («ژیانی ڕێزمانزانان»؛ ٢٠ ژیاننامەی کورت کە وەک دیارە تەواون) ** ''De Claris Rhetoribus'' («ژیانی وتاربێژان»؛ ٥ ژیاننامەی کورت لە کۆی ١٦ ژیاننامەی بنەڕەتی ماونەتەوە) ** ''De Poetis'' («ژیانی شاعیران»؛ ژیانی [[ڤێرجیل]]، لەگەڵ پارچەیەک لە ژیانی تێرێنس، [[ھۆراس]] و لوکان ماونەتەوە) ** ''De Historicis'' («ژیانی مێژووناسان»؛ ژیاننامەیەکی کورتی پلینیی گەورە بۆ ئەم بەرھەمە دەگەڕێندرێتەوە) * ''Peri ton par' Hellesi paidion'' («یارییە یۆنانییەکان») * ''Peri blasphemion'' («دەستەواژەکانی سووکایەتیپێکردنی یۆنانی») دوو بەرھەمی دوایی بە زمانی یۆنانی نووسراون. وا دەردەکەوێت کە بەشێکیان لە شێوەی کورتەدەق لە فەرھەنگۆکە یۆنانییەکانی دواتردا پارێزراون. ==== بەرھەمە لەناوچووەکان ==== ئەم پێڕستەی بەرھەمە لەناوچووەکانی سویتۆنیوس لە پێشەکیی ڕۆبەرت گرەیڤز بۆ وەرگێڕانی ''دوازدە قەیسەرەکە'' وەرگیراوە:<ref>{{cite book |author=Suetonius |translator-last=Graves |translator-first=Robert |title=Suetonius: The Twelve Caesars |year=1957 |publisher=Penguin Books |location=Harmondsworth, Middlesex, England |page=7 |edition=1st}}</ref> * ''ژیاننامە پاشایەتییەکان'' * ''ژیانی سۆزانییە بەناوبانگەکان'' * ''دابونەریت و ڕەوشتی ڕۆمانی'' * ''ساڵی ڕۆمانی'' * ''فێستیڤاڵە ڕۆمانییەکان'' * ''پۆشاکی ڕۆمانی'' * ''یارییە یۆنانییەکان'' * ''فەرمانگەکانی دەوڵەت'' * ''دەربارەی کۆمارەکەی سیسرۆ'' * ''کەموکووڕییە جەستەییەکانی مرۆڤ'' * ''ڕێگاکانی ژماردنی کات'' * ''وتارێک دەربارەی سروشت'' * ''نەفرەتە یۆنانییەکان'' * ''کێشە ڕێزمانییەکان'' * ''نیشانە ڕەخنەییەکانی ناو پەڕتووکەکان'' پێشەکیی چاپی لۆب بۆ بەرھەمەکانی سویتۆنیوس، بە وەرگێڕانی جەی. سی. ڕۆڵف و پێشەکیی کەی. ئاڕ. برادلی، ئاماژە بە زانیارینامەی ''سودا'' دەکات بەم ناونیشانانەی خوارەوە: * ''دەربارەی یارییە یۆنانییەکان'' * ''دەربارەی نمایش و یارییە ڕۆمانییەکان'' * ''دەربارەی ساڵی ڕۆمانی'' * ''دەربارەی نیشانە ڕەخنەییەکان لە پەڕتووکدا'' * ''دەربارەی کۆمارەکەی سیسرۆ'' * ''دەربارەی ناو و جۆرەکانی پۆشاک'' * ''دەربارەی سووکایەتی و جنێوەکان'' * ''دەربارەی ڕۆما و دابونەریت و ڕەوشتەکانی'' ھەروەھا چەند ناونیشانێکی دیکەش دەخاتە ڕوو کە لە سودادا باسنەکراون: * ''دەربارەی سۆزانییە ناودارەکان'' * ''دەربارەی پاشاکان'' * ''دەربارەی دامەزراندنی فەرمانگەکان'' * ''دەربارەی کەموکووڕییە جەستەییەکان'' * ''دەربارەی نیشانەکانی کەشوھەوا'' * ''دەربارەی ناوی دەریا و ڕووبارەکان'' * ''دەربارەی ناوی باکان'' دوو ناونیشانی دیکەش ڕەنگە کۆکراوەی ھەندێک لەو بابەتانەی سەرەوە بن: * ''Pratum'' (تێکەڵە) * ''دەربارەی بابەتە جۆراوجۆرەکان'' === چاپەکان === چەندین وەرگێڕان و چاپی ناسراوی بەرھەمەکانی سویتۆنیوس بڵاوکراونەتەوە، لەوانە: * چاپی ڕۆبەرت گرەیڤز بە ناونیشانی ''Suetonius: The Twelve Caesars'' لە ساڵی ١٩٥٧. * چاپی لۆب (Loeb Classical Library) بە وەرگێڕانی جەی. سی. ڕۆڵف بە دوو بەرگ لە ساڵانی ١٩٩٧ و ١٩٩٨. * چاپی کتێبخانەی جیھانیی ئۆکسفۆرد (Oxford World's Classics) بە وەرگێڕانی کاترین ئێدواردز لە ساڵی ٢٠٠٨. * وەرگێڕانی دۆنا دەبلیوو. ھارلی لە ساڵی ٢٠١١. * وەرگێڕانی تۆم ھۆلاند لە ساڵی ٢٠٢٥ لەلایەن پەنگوین کلاسیکسەوە.<ref>{{cite book |author=Suetonius |title=The Lives of the Caesars |url=https://archive.org/details/livesofcaesars0000suet_t9y2 |translator-last1=Holland |translator-first1=Tom |publisher=Penguin Classics |date=2025 |isbn=978-0-241-18689-3}}</ref><ref>{{Cite news |last=Creamer |first=Ella |date=2025-02-24 |title=2,000-year-old book about Roman emperors enters bestseller charts |url=https://www.theguardian.com/books/2025/feb/24/book-sex-scandals-roman-emperors-bestseller-charts-the-lives-of-the-caesars-tom-holland |access-date=2025-02-25 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ڕۆمای کۆن]] * [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{DEFAULTSORT:Suetonius}} {{پۆلی کۆمنز|Suetonius}} {{تووڵی دەروازە|وێژە|ژیاننامە|مێژوو|یۆنان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ٦٩]] [[پۆل:مردووانی سەدەی دووەم]] [[پۆل:مێژووناسانی ڕۆمای کۆن]] [[پۆل:مێژووناسانی سەدەی دووەم]] [[پۆل:مێژووناسانی زمانی لاتینی]] [[پۆل:نووسەرانی زمانی لاتینی]] [[پۆل:ڕۆمای کۆن]] [[پۆل:رۆمانی سەدەی یەکەم]] [[پۆل:ڕۆمانی سەدەی دووەم]] [[پۆل:مردووانی سەدەی ٢ەم]] [[پۆل:مێژوونووسانی سەدەی دووەم]] [[پۆل:ژیاننامەنووسانی سەردەمی ڕۆمان]] fccziua5glyw4xt6eebxwb4qovi3dri 0 304385 1686127 1679286 2026-10-12T20:27:24Z InternetArchiveBot 27288 Adding 1 book for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686127 wikitext text/x-wiki {{Infobox landform | name = جودیا | native_name = {{native name|he|יְהוּדָה|parensize=90%}} | type = ناوچە | image = Giv'at Seled, near Tzafririm.jpg | caption = گردی سێلێد، لە نزیک تزاڤریریم | coordinates = {{coord|31|40|N|35|00|E|type:region|display=inline,title}} | location = باشووری [[شام]] | part_of = [[دەوڵەتی فەلەستین]]، [[ئیسرائیل]] | highest_point = چیای [[خەلیل]] | highest_elevation = {{Convert|1020|m|ft|abbr=on|disp=or}} | area = | geology = | website = }} '''جودیا''' (بە [[زمانی عیبری]]: יהודה، بە عیبریی تائیری: ''Yəhūda''؛ بە [[زمانی عەرەبی]]: يھودا؛ بە [[زمانی یۆنانی]]: Ἰουδαία؛ بە [[زمانی لاتینی]]: ''Iudaea'') ناوچەیەکی شاخاویی بەردینە لە باشووری خاکی [[شام]]. ئەم ناوچەیە لە مێژوودا لەژێر کاریگەری و ناوەندی شاری [[ئورشەلیم]]دا بووە، و لە ئێستادا کەوتووەتە نێوان سنوورەکانی [[ئیسرائیل]] و باشووری خاکی [[کەناری ڕۆژاوا]]. ناوی ناوچەکە لە ناوی عیبریی «یەھوودا»وە وەرگیراوە، کە لە سەردەمی بابلییەکان، ئیمپراتۆریەتیی فارس، سەردەمی ھێلینیستی و ڕۆمەکاندا بەکارھاتووە.<ref name="Crotty">{{cite book |last=Crotty |first=Robert Brian |url=https://books.google.com/books?id=6X6hDgAAQBAJ&pg=PA25 |title=The Christian Survivor: How Roman Christianity Defeated Its Early Competitors |publisher=Springer |year=2017 |isbn=9789811032141 |page=25 |access-date=2020-09-28}}</ref> لە سەردەمی حەشمۆنییەکان، ھێرۆدییەکان و ڕۆمەکاندا، ئەم زاراوەیە بۆ ناوچەیەکی بەرفراوانتر لە سنووری جودیای دێرین بەکاردەھات. پاش سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی بار کۆخبا لە دەوروبەری ساڵانی ١٣٢–١٣٦ی زایینی، پارێزگای جودیای ڕۆمانی ناوەکەی گۆڕدرا بۆ سوریا فەلەستین.<ref name=":0">{{Cite book |last=Clouser |first=Gordon |url=https://books.google.com/books?id=pcTSTn82KjYC&pg=PT323 |title=Jesus, Joshua, Yeshua of Nazareth Revised and Expanded |date=2011 |publisher=iUniverse |isbn=978-1-4620-6121-1 |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Spolsky |first=Bernard |url=https://books.google.com/books?id=nl72AgAAQBAJ&pg=PA64 |title=The Languages of the Jews: A Sociolinguistic History |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05544-5 |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |last1=Brand |first1=Chad |url=https://books.google.com/books?id=jgxCDwAAQBAJ&pg=PA1208 |title=Holman Illustrated Bible Dictionary |last2=Mitchell |first2=Eric |last3=Staff |first3=Holman Reference Editorial |date=2015 |publisher=B&H Publishing Group |isbn=978-0-8054-9935-3 |language=en}}</ref> زاراوەی «جودیا» لەلایەن ئینگلیزیئاخێوانەوە بۆ ناوچە شاخاوییەکانی ناوەوەی خاکی [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین]] بەکاردەھات.<ref name=":7">{{cite web|url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |title=Resolution 181 (II). Future government of Palestine |work=[[کۆڕی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان]] |access-date=2018-09-20 |date=1947-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180912044729/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |archive-date=2018-09-12 |url-status=live}}</ref><ref name=":8">{{cite web|url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E |title=Report by His Majesty's Government in the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland to the Council of the League of Nations on the Administration of Palestine and Trans-Jordan for the year 1937 |work=کۆڕی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان |access-date=2018-09-20 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920234607/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E |archive-date=2018-09-20 |date=1937-12-31}}</ref> لە ڕووی جوگرافییەوە، جودیا بە نزیکەیی بەشی باشووری کەناری ڕۆژاوا لەخۆدەگرێت،<ref name="Philologos">{{Cite web |title=This Side of the River Jordan |url=http://www.forward.com/articles/131482/ |work=The Forward |author=Philologos |date=2010-09-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923034704/http://www.forward.com/articles/131482/ |archive-date=2010-09-23}}</ref> ئەو خاکەی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٦٧ و لە کاتی [[شەڕی شەش ڕۆژە]]دا دەستی بەسەردا گرت و لەژێر ناوی ناوچەی جودیا و سامرە بەڕێوەی دەبات.<ref name=":9">{{cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/307117/Judaea |title=Judaea |publisher=[[زانیارینامەی بریتانیکا]] |access-date=2012-12-31}}</ref><ref name="Caplan2011">{{cite book |author=Neil Caplan |url=https://books.google.com/books?id=JyAgn_dD43cC&pg=PT18 |title=The Israel-Palestine Conflict: Contested Histories |date=2011-09-19 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-7539-5 |page=8}}</ref> بەکارھێنانی دەستەواژەی «جودیا و سامرە» لە کایەی سیاسیدا زیاتر لەگەڵ ڕەوتی [[ڕاستڕەوی]] لە سیاسەتی ئیسرائیلدا بەستراوەتەوە.<ref name=":11">{{Cite web |title=What Does the Term 'Judea and Samaria' Mean? |url=https://www.britannica.com/topic/What-Does-the-Term-Judea-and-Samaria-Mean |access-date=2025-10-11 |website=www.britannica.com |language=en |publisher=زانیارینامەی بریتانیکا}}</ref> == ڕیشەناسی == ناوی جودیا گۆڕاوێکی یۆنانی و لاتینییە لە ناوی عیبریی «یەھوودا»، کە لە بنەڕەتدا ناوی یەکێک لە دوازدە ھۆزەکەی بەنی ئیسرائیل و دواتریش ناوی [[شانشینی یەھوودا]] بووە. تابلێتی کەی.٣٧٥١ی نەمروود، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ دەوروبەری ساڵی ٧٣٣ی پێش زایین، کۆنترین بەڵگەنامەی دۆزراوەی دەرەوەی کتێبی پیرۆزە کە ناوی یەھوودای تێدا ھاتبێت (بە [[نووسینی بزماری]]ی ئاشووری بە شێوەی ''Yaudaya'' یان ''KUR.ia-ú-da-a-a'' نووسراوە). ناوی پەیوەندیدار لە سەردەمی بابلییەکان (وەک پارێزگای یەھوود لە [[شارستانیەتی بابل]])، لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] (وەک پارێزگای یەھوود مەدیناتا)، لە [[سەردەمی ھێلینیستی]] و لەژێر دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]]دا بەردەوام بەکارھاتووە.<ref name="Crotty" /> === سەرچاوەکان === لە نێوان زانایانی بواری [[زمانەوانی]] و مێژوودا ھیچ کۆدەنگییەک لەسەر بنەچەی ناوی یەھوودا نییە.<ref>{{Citation |title=Yehud יהود |work=Dictionary of Deities and Demons in the Bible Online |url=https://referenceworks.brill.com/doi/10.1163/2589-7802_DDDO_DDDO_Yehud |access-date=2026-02-14 |language=en |doi=10.1163/2589-7802_DDDO_DDDO_Yehud}}</ref> کتێبی [[سەرەتای بەدیھێنان]] ڕیشەیەکی باو دەخاتە ڕوو و ناوی ناوچەکە دەبەستێتەوە بە یەھوودای کوڕی [[یەعقووب]]. زانایانی مۆدێرن ئەم بۆچوونە بە نادڵنیا دادەنێن چونکە ناوی یەھوودا وەک ناوی کەسی تا سەردەمی دوای مەنفا دەرنەکەوتووە.<ref name=":12">{{Cite book |url=http://archive.org/details/theological-dictionary-of-the-old-testament |title=Theological Dictionary Of The Old Testament |volume=5 |pages=489–492 |chapter=Judah |year=1986}}</ref> چەندین زانا پێشنیاریان کردووە کە ناوی یەھوودا ڕەنگە ناوێکی خوداوەندی بێت و ئاماژە بە چوارپیتی پیرۆز (ی-ھ-و) یان شێوەیەکی کورتکراوەی «یەھوودا-ئێل» بکات، بەڵام ئەم بیردۆزانە پشتیوانیی کەمیان بەدەستھێناوە. ڕوونکردنەوەیەکی پەسەندتر ئەوەیە کە دەستەواژەی یەھوودا ھاوڕیشەیە لەگەڵ وشەی عەرەبیی «وەھدە» (بە عەرەبی: وھدة) کە بە واتای دۆڵ یان شیوی قووڵ دێت.<ref name=":12" /> === مێژووی بەکارھێنان === جودیا لە ھەندێک سەردەمدا بۆ ئاماژەکردن بە تەواوی ناوچەکە بەکارھاتووە، تەنانەت ئەو بەشانەش کە کەوتوونەتە ئەودیو ڕووباری ئوردن.<ref>{{Cite journal |url=http://www.jstor.org/stable/3135423 |title=Studies in Palestinian Geography. II. Judea |author=Riggs, J. S. |year=1894 |journal=The Biblical World |volume=4 |issue=2 |pages=87–93 |doi=10.1086/471491 |jstor=3135423 |issn=0190-3578}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠ی زایینیدا، سێکستوس یولیۆس ئەفریکانوس، بە گێڕانەوە لە یۆسێبیۆس، گوندی «نازارا» ([[ناسرە]])ی وەک گوندێک لە خاکی جودیا وەسف کردووە. لە [[وەشانی پاشا جەیمز]]ی کتێبی پیرۆزدا ئەم ناوچەیە بە «Jewry» ناوبراوە. ھەروەھا بەکارھێنانی وشەی جودیایی تەنھا ناسنامەیەکی نەتەوەیی نەبووە؛ بۆ نموونە [[بەتڵیمۆس]]ی ئەسکەلۆنی جیاوازی دەکات لە نێوان ئەو جودیاییانەی لە خاکی جودیادا لەدایک بوون و [[ئەدۆمیەکان]] کە دواتر چوونەتە ناو ئایینەکە.<ref name="Harland">{{cite web|first1=Philip A. |last1=Harland |title='Idumeans and Judeans: Ptolemy the historian on the difference (late first century BCE),' Ethnic Relations and Migration in the Ancient World |url=https://philipharland.com/Blog/?p=9283 |access-date=2026-01-20}}</ref> === مەودا و سنوور === لە سەردەمی دەسەڵاتی حەشمۆنییەکان، ھێرۆدییەکان و ڕۆمەکاندا، ئەم زاراوەیە بۆ ناوچەیەکی فراوانتر لە جودیای مێژوویی بەکاردەھات. پاش شکستی ڕاپەڕینی بار کۆخبا (١٣٢–١٣٦ی زایینی)، ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم ناوی پارێزگاکەی گۆڕی بۆ سوریا فەلەستین.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> ناوی «جودیا» لەلایەن ئینگلیزیئاخێوانەوە بۆ ئاماژەکردن بە ناوچە شاخاوییەکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین بەکاردەھات تا ئەو کاتەی لە ساڵی ١٩٤٨ کەوتە ژێر حوکمی [[ئوردن]]. بۆ نموونە، لە بڕیارنامەی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە ساڵی ١٩٤٧دا ناوچەکە بە «جودیا و سامرە» وەسف کراوە.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> پاشان ئوردن ناوی ناوچەکەی نا کەناری ڕۆژاوا (بە عەرەبی: الضفة الغربية).<ref name="Philologos" /> پاش ئەوەی لە جەنگی ١٩٦٧دا ناوچەکە کەوتە ژێر دەستی ئیسرائیل، دەستەواژەی «یەھوودا» بە شێوەیەکی فەرمی بەکارھێنرایەوە.<ref name=":9" /> بەپێی زانیارینامەی بریتانیکا، بەکارھێنانی دەستەواژەی «جودیا و سامرە» پەیوەستە بە ڕەوتی ڕاستڕەوی لە سیاسەتی ئیسرائیل کە دژی [[چارەسەری دوو دەوڵەت]]ە بۆ [[ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل]].<ref name=":11" /> بەپێچەوانەوە، دەستەواژەی کەناری ڕۆژاوا لە ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکانی وەک [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ]] لە نێوان [[ڕێکخراوەی ڕزگارکردنی فەلەستین]] و حکوومەتی ئیسرائیلدا جێگیر کراوە.<ref name=":11" /> == سنوورە مێژووییەکان == [[File:Judea 1 by David Shankbone.jpg|thumb|گرد و بەرزاییەکانی ناوچەی جودیا]] [[File:Broken columns seen above regional highway 375.jpg|thumb|ڕێگایەکی کۆنی ڕۆمانی لە جودیا]] === پێناسەی سەردەمی ڕۆم === مێژوونووسی ڕۆمانی-جوو [[یوسفوس]] لە پەڕتووکی ''شەڕی جووەکاندا'' (٣.٣.٥) دەربارەی سنوورەکانی جودیا دەنووسێت: {{وتە|لە سنووری سامرە و جودیادا گوندی ئەنووەس ھەڵکەوتووە کە بە بۆرکیۆسیش ناودەبرێت. ئەمە سنووری باکووری جودیایە. لە بەشی باشووریشدا، سنوورەکەی دەگاتە گوندێکی نزیک لە سنووری عەرەبستان کە جووەکانی ئەوێ پێی دەڵێن ئوردن. بەڵام پانییەکەی لە ڕووباری ئوردنەوە دەست پێدەکات تا دەگاتە [[یافا]]. شاری ئورشەلیم لە ناوەڕاستدا ھەڵکەوتووە... جودیا دابەش کرابوو بەسەر یازدە ناوچەی کارگێڕیدا، کە شاری ئورشەلیم پایتەخت و سەروەری ھەموویان بوو، ھەروەک چۆن سەر فەرمانڕەوایی جەستە دەکات. شارەکانی تریش بریتی بوون لە گۆفنا، عەقڕەبا، تامنا، [[لۆد]]، ئێماوس، پێلا، ئیدۆمیا، عەین گەدی، ھێرۆدیۆم و [[ئەریحا (فەلەستین)|ئەریحا]]؛ پاش ئەوانیش [[یەڤنە]] و یافا ھاتبوون... وە لە درێژیدا لە گوندی ئارفا تا جولیاس درێژ دەبووەوە. دانیشتووانەکەی تێکەڵەیەک بوون لە [[جوو]] و [[سوورییەکان]].}} مێژوونووسی ڕۆمانی تاسیتوس لە پەڕتووکی ''مێژووەکاندا'' (٥.٦) جودیا بەم شێوەیە پێناسە دەکات: لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ عەرەبستان، لە باشوورەوە میسر، لە ڕۆژاوا فینیقیا و [[دەریای ناوین]]، و لە باکوورەوە لەگەڵ سووریا ھاوسنوور بووە.<ref name=":10">{{Cite book |last=Andrade |first=Nathanael |title=The Tacitus Encyclopedia |date=2023 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-5025-8 |editor-last=Pagán |editor-first=Victoria Emma |location=Hoboken, NJ |pages=564 |chapter=Iudaea}}</ref> == جوگرافیا == [[File:Valley of Elah-Med woodland.jpg|thumb|دارستانی داربەڕوو لە دۆڵی ئێلا لە باشووری ڕۆژاوای جودیا]] جودیا ناوچەیەکی شاخاوییە و بەشێکی بە [[بیابان]] دادەنرێت. بەرزیی ناوچەکە لە باشوور و لە بەرزاییەکانی چیای خەلیلدا دەگاتە ١،٠٢٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە لە دووریی ٣٠ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژاوای ئورشەلیم، لە کاتێکدا لە بەشی ڕۆژھەڵاتدا دادەبەزێت بۆ نزیکەی ٤٠٠ مەتر لە خوار ئاستی دەریاوە. بڕی بارانبارین لە بەرزاییەکانی ڕۆژاوا لە نێوان ٤٠٠ بۆ ٥٠٠ میلیمەترە، لە دەوروبەری ڕۆژاوای ئورشەلیم بەرز دەبێتەوە بۆ ٦٠٠ میلیمەتر، و بەھۆی دیاردەی [[سێبەری باران]]ەوە لە بەشەکانی ڕۆژھەڵاتدا دادەبەزێت بۆ نزیکەی ١٠٠ میلیمەتر، کە ئەم بەشە وشکە بە بیابانی جودیا دەناسرێت. کەشوھەوای ناوچەکە لە نێوان [[ئاووھەوای دەریای ناوین]] لە ڕۆژاوا، [[ئاووھەوای بیابانی]] لە ڕۆژھەڵات، و [[ئاووھەوای نیمچەوشک]] لە ناوەڕاستدا دەگۆڕێت. ناوەندە گەورەکانی نیشتەجێبوون لەم ناوچەیەدا بریتین لە ئورشەلیم، [[بێت لەحم]]، گوش عەتزیۆن، ئەریحا و خەلیل.<ref>{{cite web|url=http://www.lifeintheholyland.com/picturesque_palestine_vol1.htm |title=Picturesque Palestine I: Jerusalem, Judah, Ephraim |publisher=Lifeintheholyland.com |access-date=2012-12-31}}</ref> جوگرافیناسان جودیا دابەش دەکەن بەسەر چەند ناوچەیەکدا: گردەکانی خەلیل، ناوچەی ئورشەلیم، گردەکانی بێت ئیل، و بیابانی جودیا لە ڕۆژھەڵاتی ئورشەلیم کە بە چەند قۆناغێک بەرەو [[دەریای مردوو]] دادەبەزێت. لە سەردەمی دێریندا گردەکان بە دارستان داپۆشرابوون و بەپێی گێڕانەوەکانی کتێبی پیرۆز، کشتوکاڵ و ئاژەڵداری تێدا دەکرا. ئێستاش ئاژەڵداری بەردەوامە و شوانەکان لە وەرزی ھاویندا مەڕوماڵات لە دەشتاییەکانەوە بۆ سەر گردەکان دەبەن، و لێوارە شاخاوییەکانیش بە تێڕاسی بەردینی کۆن داپۆشراون. تەلارسازی و تۆپۆگرافیای سەختی شاخەکانی جودیا ڕێڕەوی ھاتوچۆی لە سەردەمی کۆندا دیاری کردووە؛ ڕێگا سەرەکییەکانی باکوور-باشوور بەسەر پشتی چیاکاندا دەڕۆیشتن، لە کاتێکدا دۆڵە قووڵەکان ڕێگایان دەبەستەوە بە دەشتاییەکانی کەنار دەریا. لە ڕۆژھەڵاتدا، دابەزینی توندی زەوی لە کێوی زەیتوونەوە بەرەو بیابانی جودیا دەچووە خوارەوە، کە تێیدا قەڵا کۆنەکان پاسەوانیی ئەو دۆڵ و ڕێگایانەیان دەکرد کە ئورشەلیمیان بە دەشتی ئەریحا و دەریای مردووەوە دەبەستەوە.<ref>{{Cite journal |last1=Spiezer |first1=J. |last2=Zissu |first2=Boaz |last3=Zelinger |first3=Y. |date=2026-04-01 |title=Roads to the Holy City: An Integrated Archaeological and Spatial Analysis of Access Routes Leading to Jerusalem in the Second Century BCE–Seventh Century CE |url=https://publications.iaa.org.il/atiqot/vol120/iss1/6/ |journal='Atiqot |volume=120 |issue=1}}</ref> == مێژوو == === سەردەمی کتێبی پیرۆز === [[File:Levant 830.svg|thumb|نەخشەی باشووری شام، دەوروبەری ٨٣٠ی پێش زایین؛ ناوچەی سەوز [[شانشینی یەھوودا]] نیشان دەدات]] بەپێی گێڕانەوەی باوکانی کتێبی پیرۆز، پێغەمبەر [[ئیبراھیم]] بە فەرمانی خودا بەرەو خاکی [[کەنعان]] کۆچی کرد و لە ناوچە شاخاوییەکان (جودیا و سامرە) و [[نێگێڤ]]دا ژیا. خاکەکە بە شوێنی نیشتەجێبوونی کەنعانییەکان، [[ھیتییەکان]]، یەبووسییەکان و گەلانی تر وەسف کراوە. ئەم شێوازەی ژیان لەگەڵ کوڕەکەی [[ئیسحاق]]، نەوەکەی [[یەعقووب]] و دوازدە کوڕەکەیدا بەردەوام بوو. بەپێی پەڕتووکی سەرەتای بەدیھێنان و پەڕتووکی [[دەرچوون]]، [[سارا]]، ئیبراھیم، ئیسحاق، ڕەفقە و یەعقووب لە شاری خەلیل لە [[مزگەوتی ئیبراھیمی|ئەشکەوتی باوکاندا]] بە خاک سپێردراون. پاش داگیرکردنی ناوچەکە بەپێی [[کتێبی یووشەع]]، ھۆزەکانی بەنی ئیسرائیل بۆ ماوەی نزیکەی ٤٠٠ ساڵ لە زۆربەی خاکەکانی ڕۆژاوای ڕووباری ئوردندا ژیان. بەپێی پەڕتووکەکانی پادشاکان، شا [[داوود]] و پاشان کوڕەکەی [[سولەیمان]] توانییان ھۆزەکان لەژێر یەک شانشینی یەکگرتوودا کۆبکەنەوە. ئەم یەکگرتنە تا ڕادەیەکی زۆر بەھۆی بەکارھێنانی تەکنەلۆژیای [[سەردەمی ئاسن]]ەوە بوو. پاش دابەشبوونی دەوڵەتەکە بۆ شانشینی باکوور (ئیسرائیل) و شانشینی باشوور (یەھوودا)، شانشینی باکوور لە ساڵی ٧٢٠ی پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە داگیرکرا و دانیشتووانەکەی ڕاگوێزران. شانشینی یەھوودا لە باشوور مایەوە بەڵام باجی دەدایە ئاشوورییەکان، دواتریش باجی دایە میسرییەکان و لە ساڵی ٦٠١ی پێش زایینەوە کەوتە ژێر باجدان بە [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]]. لە ساڵی ٥٨٦ی پێش زایین، بابل بە سەرکردایەتیی نەبووخەدنەسەر یەھوودای داگیرکرد، پەرستگای ئورشەلیمی وێران کرد و زۆربەی خەڵکەکەی بۆ بابل ڕاگواستن.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Spiezer |first1=J. |last2=Zelinger |first2=Y. |last3=Zissu |first3=B. |date=2026-01-01 |title=The Rural Hinterland of Jerusalem in the Hasmonean Period |url=https://doi.org/10.30965/21967954-bja10086 |journal=Journal of Ancient Judaism |volume=17 |issue=1 |pages=80–121}}</ref> === سەردەمی فارسی و ھێلینیستی === [[File:1stMithritadicwar89BC.svg|thumb|left|250px|شانشینی حەشمۆنی لە سەردەمی شاژن سالۆمی ئەلێکساندرا لە گەورەترین فراوانبوونیدا]] ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ لە ساڵی ٥٣٩ی پێش زایین لەلایەن [[کورووشی مەزن]]ەوە داگیرکرا.<ref>{{Cite web |title=Cyrus the Great |url=https://www.britannica.com/biography/Cyrus-the-Great |access-date=2022-06-26 |website=www.britannica.com |language=en |publisher=زانیارینامەی بریتانیکا}}</ref> جودیا تا کاتی داگیرکردنی ناوچەکە لەلایەن [[ئەسکەندەری مەزن]] لە ساڵی ٣٣٢ی پێش زایین لەژێر حوکمی فارسەکاندا مایەوە، دواتریش کەوتە ژێر دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]] تا ئەو کاتەی شۆڕشی مەstateکابییەکان بووە ھۆی دامەزراندنی خانەدانی حەشمۆنییەکان کە زیاتر لە سەدەیەک حوکمی جودیایان کرد.<ref>{{Cite web |title=Palestine – The Hasmonean priest-princes |url=https://www.britannica.com/place/Palestine/The-Hasmonean-priest-princes |access-date=2022-06-26 |website=www.britannica.com |language=en |publisher=زانیارینامەی بریتانیکا}}</ref> لە درێژایی ئەم سەردەمانەدا، ئورشەلیم وەک ناوەندی ئایینی و شاریی ناوچەکە مایەوە. لە سەردەمی حەشمۆنییەکاندا، ژمارەی دانیشتووان و گوندە کشتوکاڵییەکانی دەوروبەری شارەکە دوو ھێندە زیادیان کرد تا پێداویستییەکانی پایتەخت و پەرستگاکە لە بەرھەمھێنانی زەیتی زەیتوون و شەراب دابین بکەن بەپێی یاسا توندەکانی پاکوخاوێنیی جوولەکەکان.<ref name=":14" /> === سەردەمی ڕۆمیی پێشوو === جودیا سەربەخۆیی خۆی لە سەدەی یەکەمی پێش زایین لەدەستدا کاتێک ژەنەڕاڵی ڕۆمانی پۆمپی لە ساڵی ٦٣ی پێش زایین شاری ئورشەلیمی گەمارۆ دا و ناوچەکەی خستە ژێر باجی ڕۆمەوە. دەسەڵاتی سیاسی دواتر درا بە خانەدانی ھێرۆدی کە وەک [[دەوڵەتی ژێردەستە]] حوکمیان دەکرد. لە ساڵی ٦ی زایینیدا، جودیا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ خرایە ژێر دەسەڵاتی ڕۆم وەک بەشێک لە پارێزگای جودیا. دەسەڵاتداری ڕۆمانی گابینیۆس ناوچەکەی دابەش کرد بەسەر پێنج ناوچەی کارگێڕیدا بە ناوەندەکانی ئورشەلیم، گادارا، ئەماسیوس، ئەریحا و سیفۆریس لە [[جەلیل]].<ref name="ESch">{{cite book |last=Schürer |first=E. |title=A History of the Jewish People in the Time of Jesus Christ |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |volume=1 |date=1891 |pages=157–160}}</ref> === شەڕەکانی ڕۆم و جوو و سەردەمی ڕۆمیی درەنگ === [[File:Israel Byzantine 5c.jpg|thumb|right|250px|پارێزگاکانی بیزەنتی: فەلەستینی یەکەم و فەلەستینی دووەم لە سەدەی پێنجەمی زایینیدا]] لە ساڵی ٦٦ی زایینیدا، جووەکان دژی حوکمی ڕۆم ڕاپەڕین کە بە یەکەم جەنگی ڕۆم و جوو ناسراوە. ئەم ڕاپەڕینە لە ساڵی ٧٠ی زایینیدا بە گەمارۆدانی ئورشەلیم لەلایەن تیتوسەوە کۆتایی ھات؛ شارەکە خاپوور کرا، پەرستگای دووەم وێران کرا، و زۆربەی دانیشتووانەکەی کوژران یان وەک کۆیلە فرۆشران. لە ساڵی ١٣٢ی زایینیدا، ڕاپەڕینی بار کۆخبا (١٣٢–١٣٦) سەریھەڵدا. سیمۆن بار کۆخبا توانی بۆ ماوەی چەند ساڵێک دەوڵەتێکی سەربەخۆ دابمەزرێنێت کە زۆربەی بەشەکانی جودیای لەخۆدەگرت. بەڵام کاتێک سوپای ڕۆم بە سەرکردایەتیی ئیمپراتۆر [[ھادریان]] ڕاپەڕینەکەی سەرکوت کرد، زۆربەی جووەکانی جودیا کوژران یان ئاوارە بوون و لە ناوچەکانی دەوروبەری ئورشەلیم دەرکران.<ref name=":5">{{Cite journal |last=Bar |first=Doron |date=2005-01-01 |title=Rural Monasticism as a Key Element in the Christianization of Byzantine Palestine |url=https://www.jstor.org/stable/4125284 |journal=The Harvard Theological Review |volume=98 |issue=1 |pages=49–65 |doi=10.1017/S0017816005000854 |jstor=4125284}}</ref><ref name=":4">{{Citation |last=Schwartz |first=Seth |chapter=Political, social, and economic life in the Land of Israel, 66–c. 235 |date=2006-01-01 |title=The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period |volume=4 |pages=36–37 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77248-8}}</ref><ref name="Taylor">{{cite book |last=Taylor |first=J. E. |url=https://books.google.com/books?id=XWIMFY4VnI4C&pg=PA243 |title=The Essenes, the Scrolls, and the Dead Sea |date=2012-11-15 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-955448-5 |page=243}}</ref> ھادریان ناوی پارێزگاکەی لە جودیاوە گۆڕی بۆ سوریا فەلەستین و لەسەر وێرانەکانی ئورشەلیم شاری نوێی ئیلیا کاپیتۆلینای دروست کرد.<ref name=":03">{{Cite book |last=Eshel |first=Hanan |title=The Cambridge History of Judaism |date=2006-01-01 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77248-8 |volume=4 |pages=105–127 |chapter=The Bar Kochba Revolt, 132 – 135}}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last=Mor |first=Menahem |title=The Second Jewish Revolt |year=2016 |publisher=Brill |pages=483–484 |isbn=978-90-04-31463-4 |doi=10.1163/9789004314634}}</ref> دانیشتووانی جوو دوای ئەوە زیاتر لە جەلیل و دەشتاییەکانی کەنار دەریا و بەشێک لە گردەکانی خەلیل چڕ بوونەوە.<ref name=":6">{{cite book |last=Seligman |first=J. |year=2019 |chapter=Were There Villages in Jerusalem's Hinterland During the Byzantine Period? |editor-last=Peleg-Barkat |editor-first=O. |title=Between Sea and Desert: On Kings, Nomads, Cities and Monks |publisher=Tzemach |location=Jerusalem |pages=167–179}}</ref><ref name="ZissuKlein">{{cite journal |last1=Zissu |first1=Boaz |last2=Klein |first2=Eitan |year=2011 |title=A Rock-Cut Burial Cave from the Roman Period at Beit Nattif, Judaean Foothills |url=https://archive.org/details/sim_israel-exploration-journal_2011_61_2/page/196 |journal=Israel Exploration Journal |volume=61 |issue=2 |pages=196–216}}</ref> === سەردەمی بیزەنتی === پاشەکشەی جودیا لە سەدەی پێنجەمی زایینیدا کۆتایی پێھات، کاتێک ناوچەکە بوو بە ناوەندێکی گەورەی دەروێشایەتی و ئورشەلیم بوو بە جێگەیەکی سەرەکیی زیارەتکردنی مەسیحییەکان.<ref name=":4" /> لەژێر حوکمی بیزەنتیدا، ئەو دانیشتووانەی دوای شەڕەکان لە ناوچەکەدا نیشتەجێ ببوون، بەرەبەرە چوونە سەر ئایینی [[مەسیحییەت]].<ref name=":5" /> ناوچەکە بەپێی سیستمی بیزەنتی دابەش کرا بەسەر سێ بەشدا: فەلەستینی یەکەم (کە جودیا، سامرە و کەنار دەریا لەخۆدەگرت و پایتەختەکەی قەیسەرییە بوو)، فەلەستینی دووەم (جەلیل و دۆڵی بەیسان)، و فەلەستینی سێیەم (نێگێڤ، باشووری ئوردن و بەشێک لە [[نیمچەدوورگەی سینا]] بە پایتەختیی [[پێترا]]).<ref name="Shahinp8">{{cite book |last=Shahin |first=Mariam |title=Palestine: A Guide |url=https://archive.org/details/palestine00mari |year=2005 |publisher=Interlink Books |isbn=978-1-56656-557-8 |page=[https://archive.org/details/palestine00mari/page/8 8]}}</ref><ref name="NYTimesIdniopulos">{{cite news |title=Weathered by Miracles: A History of Palestine From Bonaparte and Muhammad Ali to Ben-Gurion and the Mufti |author=Thomas A. Idniopulos |date=1998-05-31 |url=https://www.nytimes.com/books/first/i/idinopulos-miracles.html |work=The New York Times |access-date=2007-08-11}}</ref><ref name="Salutaris">{{cite web |url=https://www.britannica.com/eb/topic-439113/Palaestina-Salutaris |title=Roman Arabia |publisher=زانیارینامەی بریتانیکا |access-date=2007-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011233133/https://www.britannica.com/eb/topic-439113/Palaestina-Salutaris |archive-date=2007-10-11}}</ref> === سەردەمی خاچھەڵگران === سوپای یەکەمی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران]] لە ساڵی ١٠٩٩ شاری ئورشەلیمیان لە دەستی [[شانشینی سەلجووقی|سەلجووقییەکان]] دەرھێنا و شانشینی ئورشەلیمیان دامەزراند. ئەورووپییەکان زیاتر لە بەشی باشووری ناوچەکە لە نێوان ئورشەلیم و [[نابلوس]] نیشتەجێ بوون، چونکە ژمارەیەکی بەرچاو لە دانیشتووانی مەسیحی لەو ناوچانەدا مابوونەوە.<ref>{{Cite book |last=Ellenblum |first=Ronnie |title=Frankish Rural Settlement in the Latin Kingdom of Jerusalem |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-58534-0 |pages=225–229}}</ref><ref name=":3">{{Cite book |last=Ehrlich |first=Michael |title=The Islamization of the Holy Land, 634–1800 |publisher=Arc Humanities Press |year=2022 |isbn=978-1-64189-222-3 |location=Leeds |pages=111–112 |chapter=Judea and Jerusalem}}</ref> === سەردەمی مەملووکی و عوسمانی === لە کۆتایی سەدەی شازدەھەمدا لە سەردەمی دەسەڵاتی عوسمانییەکان، زۆربەی دانیشتووانی باکووری جودیا موسڵمان بوون. بەپێی سەرژمێریی ساڵانی ١٥٩٦–١٥٩٧ی عوسمانییەکان، گوندەکانی وەک بەیرزەیت و جیفنا بە تەواوی گوندی موسڵمانان بوون، لە کاتێکدا تەییبە خاوەنی ٦٣ خێزانی موسڵمان و ٢٣ خێزانی مەسیحی بوو، و لە [[ڕامەڵڵا]]شدا ٧١ خێزانی مەسیحی و ٩ خێزانی موسڵمان دەژیان. بڵاوبوونەوەی ڕێبازی [[سۆفییایەتی]] لە ناوچەی ئورشەلیم و دەوروبەریدا کاریگەریی ھەبوو لەسەر گۆڕینی ئایینی گوندنشینانی ناوچەکە بۆ ئیسلام.<ref name=":3" /> == ھێڵی کاتی == * ١٨٠٠–١٥٠٠ی پێش زایین: سەردەمی باوکانی کتێبی پیرۆز. * ١٢٠٠ی پێش زایین: داگیرکارییەکانی یووشەع و سەردەمی دادوەران. * ٩٠٠–٥٨٦ی پێش زایین: [[شانشینی یەھوودا]]. * ٥٨٦–٥٣٩ی پێش زایین: یەھوود لەژێر دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ]]. * ٥٣٩–٣٣٢ی پێش زایین: پارێزگای یەھوود مەدیناتا لە [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]. * ٣٣٢–٣٠٥ی پێش زایین: ئیمپراتۆریەتیی مەکدۆنی بە ڕابەرایەتیی [[ئەسکەندەری مەزن]]. * ٣٠٥–١٩٨ی پێش زایین: بەتڵیمۆسییەکانی میسر. * ١٩٨–١٤١ی پێش زایین: [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. * ١٤١–٣٧ی پێش زایین: دەوڵەتی حەشمۆنی لەلایەن مەstateکابییەکانەوە دامەزرا. * ٦٣ی پێش زایین: پۆمپی دەستی بەسەر ئورشەلیمدا گرت. * ٣٧ی پێش زایین – ١٣٢ی زایینی: خانەدانی ھێرۆدی وەک پاشای ژێردەستەی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم حوکمیان کرد. * ٦ی زایینی: ڕۆم جودیای کردە پارێزگایەکی فەرمیی دەوڵەتەکەی. * ٢٦–٣٦ی زایینی: پۆنتیۆس پیلاتۆس حاکمی ڕۆمانی بوو لە کاتی لەخاچدانی [[یەسووع]]. * ٦٦–٧٣ی زایینی: یەکەم جەنگی جوو و ڕۆم و وێرانکردنی پەرستگای دووەم لە ساڵی ٧٠دا. * ١٣٢–١٣٦ی زایینی: ڕاپەڕینی بار کۆخبا. * دەوروبەری ١٣٦ی زایینی: ئیمپراتۆر ھادریان ناوی جودیای گۆڕی بۆ سوریا فەلەستین. == شار و شارۆچکە دیارەکان == لە مێژوودا لە چەمکە بەرفراوانەکەیدا، جودیا ھەندێک لە شوێنەکانی سامرە و جەلیلیشی لەخۆدەگرت: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ ناوی شارە دیارەکانی ناوچەی جودیا |- style="background:#f2f2f2;" ! زمانی کوردی !! زمانی عیبری !! زمانی یۆنانی !! زمانی لاتینی !! زمانی عەرەبی |- | [[ئورشەلیم]] || ירושלים || Ιερουσαλήμ || Herusalem (Aelia Capitolina) || القدس |- | [[ئەریحا (فەلەستین)|ئەریحا]] || יריחו || Ίεριχω || Hiericho || أريحا |- | [[نابلوس]] || שכם || Νεάπολις (Neapolis) || Neapoli || نابلس |- | [[یافا]] || יפו || Ἰόππη || Ioppe || يافا |- | [[ئەشکەلۆن]] || אשקלון || Ἀσκάλων || Ascalone || عسقلان |- | [[بەیت شێئان]] || בית שאן || Σκυθόπολις (Scythopolis) || Scytopoli || بيسان |- | بەیت جبرین || בית גוברין || Ἐλευθερόπολις || Betogabri || بيت جبرين |- | لەجوون || כפר עותנאי || — || Caporcotani (Legio) || اللجّون |- | پیکیعین || פקיעין || Βακὰ || — || البقيعة |- | [[یەڤنە]] || יבנה || Ιαμνεία || Iamnia || يبنى |- | سامرە / سەباستیا || שומרון / סבסטי || Σαμάρεια / Σεβαστή || Sebaste || سبسطية |- | بانیاس || פנייס || Πάνειον || Cesareapaneas || بانياس |- | [[عەکا]] || עכו || Πτολεμαΐς || Ptoloma || عكّا |- | عیمواس || אמאוס || Ἀμμαοῦς || Nicopoli || عمواس |} == ئەمانەش ببینە == * [[مێژووی فەلەستین]] * [[کەناری ڕۆژاوا]] * [[شانشینی یەھوودا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Judea}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل|مێژوو|جوگرافیا|فەلەستین}} [[پۆل:جودیا| ]] [[پۆل:ناوچە مێژووییەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:ناوچە مێژووییەکانی دەوڵەتی فەلەستین]] [[پۆل:جوگرافیای دەوڵەتی فەلەستین]] [[پۆل:کەناری ڕۆژاوا]] [[پۆل:ناوچەکانی کتێبی پیرۆز]] 3lfe9n87lifv9h0j0o3h19c49ov3d7d 0 304393 1686145 1679313 2026-10-12T20:57:15Z InternetArchiveBot 27288 Adding 1 book for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686145 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = {{lang|ko|馬韓}}<br />{{lang|ko|마한}} | conventional_long_name = کۆنفیدراسیۆنی ماھان | common_name = ماھان | era = [[مێژووی دێرین]] | status = | status_text = | empire = | government_type = کۆنفیدراسیۆن | event_start = دامەزراندن | year_start = ١٩٤ پ.ز | event_end = ژێردەستەبوون بۆ [[بایکجی]] | year_end = سەدەی ٦ی ز | p1 = جین (دەوڵەتی کۆری) | flag_p1 = | s1 = بایکجی | flag_s1 = | image_map = | image_map_caption = | capital = مۆکجی | common_languages = زمانی ھان (ماھان)، لەوانەیە زمانی ژاپۆنیی نیمچەدوورگەیی | ethnic_groups = خەڵکی سامھان، یێماێک، لەوانەیە خەڵکی یایۆی | religion = مووسۆک، لەوانەیە کۆشینتۆ | today = [[کۆریای باشوور]] }} '''ماھان''' (بە [[ھانگول]]: 마한، بە [[ھانجا]]: 馬韓) یەکێتییەکی ھۆزەکی بوو لە باشووری ڕۆژاوای [[کۆریا]]، کە لە تۆمار و سەرچاوە چینییەکانی سەدەی سێیەمی زایینیدا وەسف کراوە. ماھان گەورەترین بەشی «سێ ھانەکە» ([[سامھان]]) بوو لەپاڵ بیۆنھان و جینھاندا.<ref name="Barnes2001-27">{{cite book |last=Barnes |first=Gina Lee |title=State Formation in Korea: Historical and Archaeological Perspectives |publisher=Psychology Press |year=2001 |isbn=0-7007-1323-9 |pages=27–28}}</ref> لە ماوەی سەدەی چوارەمی زایینیدا، شانشینی [[بایکجی]] لە ناو خاکی ماھاندا گەشەی کرد و پێگەیشت، تا لە ئەنجامدا بووە یەکێک لە [[سێ شانشینەکەی کۆریا]].<ref name="Barnes2001-32">{{cite book |last=Barnes |first=Gina Lee |title=State Formation in Korea: Historical and Archaeological Perspectives |publisher=Psychology Press |year=2001 |isbn=0-7007-1323-9 |pages=32–36}}</ref> == ڕیشەناسی == {{مێژووی کۆریا}} باوەڕ وایە کە ناوی «ماھان» (마한 / 馬韓) لێکدراوێک بێت لە وشەکانی زمانی [[کۆریی کۆن]]؛ کە تێیدا «ما» بە واتای «باشوور» و «ھان» بە واتای «گەورە» دێت. بەپێی ئەم لێکدانەوەیە، دەکرێت ناوەکە بە واتای «نەتەوەی گەورەی باشوور» لێک بدرێتەوە.<ref name="Lu">{{cite web |last=Lu |first=Guo-Ping |title=在韓國使用的漢字語文化上的程 |trans-title=A Historical Study on the Culture in Chinese Characters in Korea |url=http://www.mosan.or.kr/book/2/14.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722141342/http://www.mosan.or.kr/book/2/14.pdf |archive-date=2011-07-22 |url-status=dead |year=2005 |language=zh}}</ref> لە چوارچێوەی سێ ھانەکەدا (سامھان)، جینھان بە واتای «نەتەوەی گەورەی ڕۆژھەڵات» و بیۆنھان بە واتای «نەتەوەی گەورەی بریقەدار» ھاتووە.<ref name="Lu" /> == مێژوو == زۆرترین ئەگەر ئەوەیە کە ماھان لە کۆمەڵگەی [[سەردەمی بڕۆنز|سەردەمی بڕۆنزی]] خەڵکی سامھان لە سەدەی سێیەم تا دووەمی پێش زایین پەرەی سەندبێت، لە ھەمان کاتدا لە سەدەکانی دواتردا بەردەوام بوو لە وەرگرتن و تێکەڵکردنی کۆچبەرانی خەڵکی یێماێک لە باکوورەوە. شەپۆلی زیاتری کۆچکردن بەدوای ڕووخانی ویمان جۆسۆن و دامەزراندنی فەرماندارییە چینییەکان (چوار فەرماندارییەکەی ھان) لە ناوچەی نیمچەدوورگەی کۆریا لە ساڵی ١٠٨ی پ.ز ھاتە کایەوە.<ref name="Pai2000">{{cite book |last=Pai |first=Hyung Il |title=Constructing "Korean" Origins: A Critical Review of Archaeology, Historiography, and Racial Myth in Korean State Formation Theories |publisher=Harvard University Asia Center |year=2000 |isbn=978-0-674-00244-9 |pages=127–129 |url=https://books.google.com/books?id=QxztLeLoVkQC&pg=PA129}}</ref><ref name="USCongress2016">{{cite book |author=United States Congress |title=North Korea: A Country Study |publisher=Nova Science Publishers |year=2016 |isbn=978-1-59033-443-0 |page=6 |url=https://books.google.com/books?id=ybmFuqReAqUC&pg=PA6}}</ref><ref name="Connor2003">{{cite book |last=Connor |first=Edgar V. |title=Korea: Current Issues and Historical Background |url=https://archive.org/details/koreacurrentissu0000many |publisher=Nova Science Publishers |year=2003 |isbn=978-1-59033-443-0 |page=[https://archive.org/details/koreacurrentissu0000many/page/112 112]}}</ref><ref name="Kim2012">{{cite book |last=Kim |first=Jinwung |title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict |publisher=Indiana University Press |year=2012 |isbn=978-0-253-00024-8 |page=18 |url=https://books.google.com/books?id=QFPsi3IK8gcC&pg=PA18}}</ref><ref name="Lee1993">{{cite book |last=Lee |first=Peter H. |title=Sourcebook of Korean Civilization |publisher=Columbia University Press |year=1993 |isbn=978-0-231-07912-9 |page=227 |url=https://books.google.com/books?id=N66XyMJ_sNsC&pg=PA227}}</ref> لە سەدەی یەکەمی زایینیدا، دەوڵەتی وۆلجی/مۆکجی (月支/目支) کە سەرکردایەتی و پێکھێنەری کۆنفیدراسیۆنی ماھان بوو، لە ململانێکانیدا لەگەڵ بایکجی کە دەوڵەتێکی تری ئەندامی ماھان بوو تووشی شکست بوو، و لە ئەنجامدا تەواوی ناوچەی دەوروبەری حەوزی [[ڕووباری ھان]]ی ئێستای لەدەستدا. بەڵام لە کتێبی ''[[تۆمارەکانی سێ شانشینەکە]]''دا ئەوە تۆمار کراوە کە دەوڵەتی ھان لە ساڵی ٢٤٦ی زایینیدا لە ململانێکانی لەگەڵ فەرمانداریی لێلانگ و فەرمانداریی دایفانگدا شکستی ھێناوە و کەوتووە.<ref name="WeiHan">{{cite web |title=关于正始七年魏韩战争 |url=http://bbs.koeicn.com/viewthread.php?tid=142347 |language=zh}} {{بەستەری مردوو|url=http://bbs.koeicn.com/viewthread.php?tid=142347 |date=ئەیلوولی ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="YanHanWu">{{cite web |title=也谈燕、韩、吴三角关系中的几个问题 |url=http://www.famana.com/hjcq/ywhsjgx.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090105222741/http://www.famana.com/hjcq/ywhsjgx.htm |archive-date=2009-01-05 |url-status=dead |language=zh}}</ref><ref name="Nelson1993-170">{{cite book |last=Nelson |first=Sarah M. |title=The Archaeology of Korea |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=0-521-40783-4 |page=170}}</ref> بەھۆی گوشاری بەردەوامی بایکجی، تەنیا ٢٠ دەوڵەتۆکەی ماھان تا کۆتایی سەدەی سێیەم بە پێوە مانەوە. لە کۆتاییدا بایکجی تا سەدەی پێنجەم تەواوی ماھانی گرت و خستییە ژێر ڕکێفی خۆیەوە،<ref name="MahanBaekje">{{cite web |title=马韩百济异史料 |url=http://www.mynaoe.com/his/1031.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311153330/http://www.mynaoe.com/his/1031.htm |archive-date=2008-03-11 |url-status=dead |language=zh}}</ref> و بەوەش شانبەشانی [[شیللا]] و [[گۆگۆریۆ]] بووە یەکێک لە [[سێ شانشینەکەی کۆریا]]. === تێگەیشتنە ھەڵەکان === بەپێی کتێبی چینیی دێرین بە ناوی ''[[کتێبی دواتری ھان]]''، پاشا جون لە شانشینی کیجا جۆسۆن (دووەم خانەدانی [[گۆجۆسۆن]] کە دەگوترا لەلایەن کیجا دامەزراوە)، دوای ئەوەی تەختی پاشایەتیی بۆ ویمان لەدەستدا، لە دەوروبەری ساڵانی ١٩٤–١٨٠ی پ.ز بەرەو دەوڵەتی جین لە باشووری کۆریا ھەڵات.<ref name="Barnes2001-29">{{cite book |last=Barnes |first=Gina Lee |title=State Formation in Korea: Historical and Archaeological Perspectives |publisher=Psychology Press |year=2001 |isbn=0-7007-1323-9 |pages=29–33}}</ref> بەپێی ئەم گێڕانەوەیە، وا دەزانرا کە پاشا جون و شوێنکەوتووانی لەناو خاکی پێشووی جیندا بنکەیەکیان دامەزراندووە و قەوارەیەکی سیاسییان پێکھێناوە. بەڵام بەھۆی نەبوونی بەڵگەی شوێنەواری لە ناوخۆی کۆریادا و بەھۆی ئەوەی کە ئەم سەرچاوەیە سەرچاوەیەکی دەرەکیی چینییە، ڕوون نییە کە ئایا ماھان بە ڕاستی پەیوەندی بەم قەوارەیەوە ھەبووە یان نا. سەرەڕای ئەوەش، ھەمان کتێب بانگەشەی ئەوە دەکات کە پاشا جون لە بنەچەی کیجا بووە، لە کاتێکدا لە سەرچاوە کۆرییەکاندا ھیچ ئاماژەیەک بە ڕەچەڵەکێکی لەم چەشنە نەکراوە، و ئەمەش بووەتە مایەی ناکۆکی. لە ئێستادا، مێژوونووسانی ھەردوو کۆریا (باکوور و باشوور) گومانی ئەوە دەکەن کە ئەمە ھەوڵێک بووبێت بۆ بەچینیکردنی مێژووەکە (وەک ئەوەی لە جینھاندا لە پەیوەندی لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتی چین]] ڕوویدا) و بوونی کیجا و کیجا جۆسۆن لەناو [[مێژووی کۆریا]]دا ڕەت دەکەنەوە،<ref name="DBpia">{{cite web |title=DBpia - 연구를 돕는 똑똑한 학술콘텐츠 플랫폼 |url=http://www.dbpia.co.kr/view/ar_view.asp?pid=694&isid=30674&arid=657709 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201220113114/http://www.dbpia.co.kr/view/ar_view.asp?pid=694&isid=30674&arid=657709&topMenu=&topMenu1= |archive-date=2020-12-20 |access-date=2010-11-20 |url-status=dead |language=ko}}</ref><ref name="Shim2002">{{cite journal |last=Shim |first=Jae-hoon |title=A New Understanding of Kija Chosŏn as a Historical Anachronism |url=https://archive.org/details/sim_harvard-journal-of-asiatic-studies_2002-12_62_2/page/271 |journal=Journal of Asian Studies |year=2002 |volume=62 |issue=2 |pages=271–305 |doi=10.2307/4126600 |jstor=4126600}}</ref> و بەم شێوەیەش ئەو بانگەشانەی لە کتێبی ''دواتری ھان''دا ھاتوون جێی باوەڕ نین. کۆدەنگیی گشتیی مێژوونووسان ئەوەیە کە تەنیا دوو قۆناغی جۆسۆن ھەبوون: گۆجۆسۆنی ڕەسەنی سەرەتایی، و دواتریش ویمان جۆسۆن پاش ئەوەی ویمان ھەڵات بۆ کۆریا و لەگەڵ دانیشتووانەکەیدا ئاوێتە بوو و حوکمڕانیی گرتە دەست تا ئەوکاتەی لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ھان]] تێکشکێنرا و چوار فەرماندارییەکەی ھان دامەزران. == سیاسەت == پاشاکانی ماھان ھەندێک جار نازناوی «پاشای جین»یان لە خۆیان دەنا، بە ئاماژەدان بە دەوڵەتی جینی پێشوو و بۆ نیشاندانی دەسەڵات و سەروەریی ناوەکی بەسەر تەواوی سامھاندا. زۆریی کەلوپەلە دۆزراوەکانی بڕۆنز و بنکەکانی بەرھەمھێنان دەری دەخەن کە ماھان زووتر لە دوو ھانەکەی تر پێشکەوتنی بەدەستھێناوە.<ref name="Nelson1993-197">{{cite book |last=Nelson |first=Sarah M. |title=The Archaeology of Korea |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=0-521-40783-4 |page=197}}</ref> لە سەردەمی گەورەبوونیدا، ماھان بەشێکی زۆری حەوزی [[ڕووباری ھان]] و پارێزگاکانی ئێستای [[پارێزگای گیۆنگگی|گیۆنگگی]]، [[پارێزگای چونگچیۆنگ|چونگچیۆنگ]] و [[پارێزگای جیۆلا|جیۆلا]]ی لەخۆدەگرت، ھەرچەندە یەکێتییە سیاسییەکەی زیاتر لەلایەن دەوڵەتی مۆکجی (목지국، 目支國) لە چیۆنان لە چونگچیۆنگ بەڕێوە دەبرا.<ref name="UNESCO1963">{{cite journal |author=Korean National Commission for UNESCO |title=Korea Journal |journal=Korea Journal |year=1963 |volume=3 |issue=4 |page=8}}</ref> == چاند == کتێبی چینیی دێرین بە ناوی ''[[تۆمارەکانی سێ شانشینەکە]]'' باسی بارودۆخ و ژیانی خەڵکی ماھان دەکات: {{وتە|سێ ڕەگەز ھەن: یەکەمیان ماھانە، دووەمیان جینھانە، و سێیەمیان بیۆنھانە کە ھەمان دەوڵەتی کۆنی جینە. ماھان لە ڕۆژاوای ئەوانە. خەڵکەکەی لەسەر زەوی نیشتەجێن، ھەم تۆو دەچێنن و ھەم بەرھەم دەڕوێنن... لەنێوان چیاکان و دەریادا پەرشوبڵاون، شوێنی نیشتەجێبوونیان ھیچ دیوارێکی ناوەوە یان دەرەوەی نییە... بەپێی نەریت، یاسا و ڕێسای کەمیان ھەیە. شارۆچکەی نەتەوەیی ئەوان سەرکردەیەکی باڵای ھەیە، بەڵام شوێنی نیشتەجێبوونی خەڵکەکە پەرشوبڵاوە و بە ئاسانی ناخرێنە ژێر ڕێسا و کۆنترۆڵەوە. ئەوان نەریتی چۆکدادانیان بۆ کڕنۆشبردن نییە. بۆ نشینگەکانیان، ژووری ژێرزەویی بە گژوگیا داپۆشراو لە شێوەی گردۆڵکە دروست دەکەن؛ دەرگاکە لە سەرەوەیە و تەواوی خێزانەکە پێکەوە لە ناوەوە دەژین، بەبێ جیاوازی لەنێوان پیر و گەنج، یان نێر و مێ... ئەوان سواربوونی گا و ئەسپ نازانن، گا و ئەسپەکانیان تەنیا بۆ بەڕێکردنی مردووەکان بەکاردەھێنرێن... لە سروشتدا بەھێز و ئازان. گرێی پرچیان لە شێوەی «سەرەمێکوتە» دەبەستن و بە ڕووتی وەک کلکی ماسییەکی بریقەدار جێی دەھێڵن. پۆشاکی لە قوماشی زبر لەبەر دەکەن و پێڵاوی چەرمین لەپێ دەکەن. کاتێک کارێک لەناو کۆمەڵگەکەیاندا ھەیە کە تێیدا دەسەڵاتداران دیوار دروست دەکەن، ھەموو گەنجە ئازا و بەھێزەکان پێستی پشتیان کون دەکەن بۆ ئەوەی بە گوریسێکی گەورە پێکەوە ببەسترێنەوە، یان دارێک بە درێژایی نزیکەی یەک ژانگ بەناو ئێسکی دەزوولەی قاچیاندا تێدەپەڕێنن. پاشان بە درێژایی ڕۆژ لەکاتی کارکردندا سروود دەڵێن، نەک لەبەر ئەوەی کارەکە بە بەئازار بزانن، بەڵکوو بۆ ورەبەخشین بە خۆیان؛ لەوەش زیاتر، ئەوان ئەمە بە ڕەفتارێکی پیاوانە و بەھێز دادەنێن... خولیای تاڵانکردنیان ھەیە... لەنێو پیاوەکانیاندا جاروبار کەسێک دەبینرێت کە تاتۆی لێدرابێت. سەرەڕای ئەوەش، لەسەر دوورگە گەورەکانی ناو دەریای ڕۆژاوای ماھاندا، خەڵکێکی بیانی دەژین، کە کەسانێکی زۆر باڵاکورت و بچووکن و زمانەکەیان وەک زمانی ھان نییە. ھەموویان وەک خەڵکی سیانبێی قژیان دەبەستنەوە، بەڵام جلوبەرگیان لە چەرم دروست دەکەن و حەزیان لە بەخێوکردنی گا و بەرازە. جلوبەرگەکانیان تەنیا بەشی سەرەوەی ھەیە و بەشی خوارەوەی نییە، بە جۆرێک کە لە ڕاستیدا وەک ئەوە وایە ڕووت بن. ئەوان بە بەلەم ھاتوچۆ دەکەن، و لە ھاندا کڕین و فرۆشتن ئەنجام دەدەن.|''[[تۆمارەکانی سێ شانشینەکە]]''}} == میرات == مێژوونووسانی سەردەمی [[گۆریۆ]] ماھانیان لەگەڵ [[گۆگۆریۆ]] بە یەک دەزانی، و ئەمەش لە بەرھەمەکانی وەک ''[[سامگووک ساگی]]''، ''[[سامگووک یوسا]]'' و ''چێوانگ وونگی''دا ڕەنگی دابووەوە. پێشتر چۆی چی-وۆن، زانای بەناوبانگی کۆنفۆشیۆسی و مێژوونووسی کۆتایی سەردەمی [[شیللا]]، ئەم بۆچوونەی خستبووە ڕوو. جیا لە شوێنی جوگرافی، تۆماری مێژوویی چینی بە ناوی ''مێژووی سۆنگ'' ڕەچەڵەکی [[ئێتنیک|ئێتنیکیی]] شانشینی چۆنگئان (کە دەوڵەتێکی جێنشینی [[بالھای]] بوو) بە ماھان دەبەستێتەوە. لە کۆتایی سەردەمی [[جۆسۆن]]دا، ئەم بۆچوونە مێژووییە لەلایەن زانای سیلھاک، ھان باێک-گیۆمەوە ڕەخنەی لێگیرا، چونکە ناوبراو لە ڕوانگەی شوێنی جوگرافییەوە جەختی لەسەر پەیوەندیی نێوان ماھان و [[بایکجی]] دەکردەوە. == پاشاکانی کۆنفیدراسیۆنی ماھان == ماھان کۆنفیدراسیۆنێکی کۆنی کۆری بوو کە دوای ڕووخانی جین دامەزرا. ئەم پێڕستەی خوارەوە لەسەر بنەمای تۆمارەکانی خێزانی چیۆنگجو ھان داڕێژراوە: {| class="wikitable" style="text-align: center;" width=98% ! # !! ناوی پاشا !! ھانجا / ھانگول !! ماوەی دەسەڵاتداری |- style="font-size:89%;" | ١ || پاشا جون || 箕準 ({{lang|ko|기준}}) || ٢٢٠–١٩٣ پ.ز |- style="font-size:89%;" | ٢ || پاشا گانگ || 康王 ({{lang|ko|강왕}}) || ١٩٣–١٨٩ پ.ز |- style="font-size:89%;" | ٣ || پاشا ئان || 箕龕 ({{lang|ko|기감}}) || ١٨٩–١٥٧ پ.ز |- style="font-size:89%;" | ٤ || پاشا ھیێ || 箕寔 ({{lang|ko|기식}}) || ١٥٧–١٤٤ پ.ز |- style="font-size:89%;" | ٥ || پاشا میۆنگ || 箕武 ({{lang|ko|기무}}) || ١٤٤–١١٣ پ.ز |- style="font-size:89%;" | ٦ || پاشا ھیۆ || 箕亨 ({{lang|ko|기형}}) || ١١٣–٧٣ پ.ز |- style="font-size:89%;" | ٧ || پاشا یانگ || 箕燮 ({{lang|ko|기섭}}) || ٧٣–٥٨ پ.ز |- style="font-size:89%;" | ٨ || پاشا وۆن || 箕勳 ({{lang|ko|기훈}}) || ٥٨–٣٣ پ.ز |- style="font-size:89%;" | ٩ || پاشا گیێ || 箕貞 ({{lang|ko|기정}}) || ٣٣–١٧ پ.ز |} == دەوڵەتۆکەکان == بەپێی تۆماری مێژوویی ''[[تۆمارەکانی سێ شانشینەکە]]''، ماھان لە ٥٤ دەوڵەتۆکە پێکھاتبوو کە ھەریەکەیان تا دە ھەزار خێزانیان لەخۆدەگرت:<ref name="Nelson1993-170" /> * گامھای (감해국، 感奚國)، لە ئێکسانی ئێستا. * گامھایبیری (감해비리국، 監奚卑離國)، لە ھۆنگسۆنگی ئێستا. * گیۆنما (건마국، 乾馬國)، لە ئێکسانی ئێستا. * گۆراپ (고랍국، 古臘國)، لە ناموۆنی ئێستا. * گۆری (고리국، 古離國)، لە ئێکسانی ئێستا. * گۆبیری (고비리국، 古卑離國)، لە یانگپیۆنگ یان یۆجووی ئێستا. * گۆوۆن (고원국، 古爰國) * گۆتانجا (고탄자국، 古誕者國) * گۆپۆ (고포국، 古蒲國)، لە ناوچەی بویۆی ئێستا. * گۆرۆ (구로국، 狗盧國)، لە چیۆنگیانگی ئێستا. * گوسائۆدان (구사오단국، 臼斯烏旦國)، لە جانگسۆنگی ئێستا. * گوسۆ (구소국، 狗素國)، لە جیۆنگیوپی ئێستا. * گوھای (구해국، 狗奚國)، لە گانگجینی ئێستا. * نایبیری (내비리국، 內卑離國) * نۆرام (노람국، 怒藍國) * دایسۆکساک (대석삭국، 大石索國)، لە یانگجو یان دوورگەی گانگھوای ئێستا. * مانگنۆ (막로국، 莫盧國) * ماللۆ (만로국، 萬盧國)، لە بۆریۆنگ یان گونسانی ئێستا. * مۆرۆبیری (모로비리국، 牟盧卑離國)، لە گۆچانگ ئێستا. * مۆسو (모수국، 牟水國)، لە [[سوۆن]]ی ئێستا. * [[مۆکجی]] (목지국، 目支國)، لە چیۆنانی ئێستا. * [[بایکجی]] (백제국، 百濟國)، لە [[سیئۆل]]ی ئێستا. * بیۆکبیری (벽비리국، 辟卑離國)، لە گیمیێی ئێستا. * بولمی (불미국، 不彌國)، لە ناجووی ئێستا. * بولسابونسا (불사분사국، 不斯濆邪國)، لە جیۆنجووی ئێستا. * بوروون (불운국، 不雲國)، لە [[گۆنگجو]] یان بۆسۆنگی ئێستا. * بیری (비리국، 卑離國)، لە گونسانی ئێستا. * بیمی (비미국، 卑彌國)، لە سۆچیۆنی ئێستا. * سارۆ (사로국، 駟盧國)، لە ھۆنگسۆنگی ئێستا.<ref name="SaroNote">نابێت لەگەڵ سارۆ لە ناو [[شیللا]] لە جینھاندا تێکەڵ بکرێت؛ بە پیتەکانی [[ھانجا]] جیاوازن.</ref> * سانگۆێ (상외국، 桑外國)، لە ھواسۆنگی ئێستا. * سۆسۆکساک (소석삭국، 小石索國)، لە دوورگەی گیۆدۆنگی ئێستا. * سۆویگیۆن (소위건국، 素謂乾國)، لە بۆریۆنگی ئێستا. * سۆنگنۆبولسا (속로불사국، 速盧不斯國)، لە گیمپۆی ئێستا. * سینبونھوال (신분활국، 臣濆活國)، لە [[ئانسیۆنگ]] یان گاپیۆنگی ئێستا. * سینسۆدۆ (신소도국، 臣蘇塗國)، لە تایانی ئێستا. * سینوونسین (신운신국، 臣雲新國)، لە چیۆنانی ئێستا. * سینھین (신흔국، 臣釁國)، لە دایجۆن یان ئاسانی ئێستا. * ئاریم (아림국، 兒林國)، لە سۆچیۆن یان یێسانی ئێستا. * یۆڕایبیری (여래비리국، 如來卑離國)، لە ئێکسانی ئێستا. * یۆمنۆ (염로국، 冉路國)، لە ئاسانی ئێستا. * ئوھیومۆتاک (우휴모탁국، 優休牟涿國)، لە بوچیۆنی ئێستا. * وۆنیانگ (원양국، 爰襄國)، لە ھواسۆنگ یان پاجووی ئێستا. * وۆنجی (원지국، 爰池國)، لە یۆسووی ئێستا. * ئیلنان (일난국، 一難國) * ئیللی (일리국، 一離國) * ئیڕوا (일화국، 日華國) * ئیمسۆبان (임소반국، 臨素半國)، لە گونسانی ئێستا. * جاریمۆرۆ (자리모로국، 咨離牟盧國)، لە ئیچیۆنی ئێستا. * جیبان (지반국، 支半國)، لە ناوچەی بوئانی ئێستا. * جیچیم (지침국، 支侵國)، لە ئومسۆنگی ئێستا. * چیۆمنۆ (첩로국، 捷盧國)، لە جیۆنگیوپی ئێستا. * چۆری (초리국، 楚離國)، لە گۆھینگی ئێستا. * چۆساندۆبیری (초산도비ری국، 楚山塗卑離國)، لە ناوچەی جیندۆی ئێستا. * چیریگوک (치리국국، 致利鞠國)، لە سۆچیۆنی ئێستا. == ئەمانەش ببینە == * [[مێژووی کۆریا]] * [[سامھان]] * [[بایکجی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|وڵاتەکان}} [[پۆل:ماھان]] [[پۆل:سامھان]] [[پۆل:بایکجی]] [[پۆل:مێژووی کۆریا]] [[پۆل:کۆنفیدراسیۆنە پێشووەکان]] [[پۆل:دەوڵەتە پێشووەکان لە مێژووی کۆریادا]] [[پۆل:وڵات و خاکە دامەزراوەکان لە سەدەی ٢ی پێش زایین]] [[پۆل:مێژووی زووی کۆریا]] p82h57vfdi57qzoqg1bgorggs3t1zf6 0 304396 1686138 1674927 2026-10-12T20:41:27Z InternetArchiveBot 27288 Adding 2 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686138 wikitext text/x-wiki {{Infobox Korean name |title=سامھان |image=Samhan.PNG |caption=نەخشەی شوێنی نزیکەیی کۆنفیدراسیۆنەکان لە سەدەی یەکەمی پێش زایین |hangul=삼한 |hanja=三韓 |rr=Samhan |mr=Samhan }} '''سامھان'''، یان '''سێ ھان''' (بە [[ھانگول]]: 삼한؛ بە [[ھانجا]]: 三韓)، ناوێکی بەکۆمەڵە بۆ سێ کۆنفیدراسیۆنی دێرین: بیۆنھان، [[کۆنفیدراسیۆنی جینھان|جینھان]]، و [[کۆنفیدراسیۆنی ماھان|ماھان]]، کە لە سەدەی یەکەمی پێش زایین و لە سەردەمی سەرەتایی سێ شانشینەکەی کۆریادا لە باشووری نیمچەدوورگەکە دەرکەوتن.<ref name="Injae2014">{{cite book |last1=Injae |first1=Lee |last2=Miller |first2=Owen |last3=Jinhoon |first3=Park |last4=Hyun-Hae |first4=Yi |title=Korean History in Maps |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-09846-6 |page=18 |url=https://books.google.com/books?id=46OTBQAAQBAJ&pg=PA18 |language=en}}</ref> کۆنفیدراسیۆنەکانی سامھان کە دەکەوتنە ناوچەکانی ناوەڕاست و باشووری [[کۆریا|نیمچەدوورگەی کۆریا]]، لە کۆتاییدا یەکیان گرت و پەرەیان سەند بۆ شانشینەکانی [[بایکجی]] و [[شیللا]] و [[یەکێتیی گایا]].<ref name="Injae2014" /> ھەروەھا ناوی «سامھان» بۆ ئاماژەدان بە [[سێ شانشینەکەی کۆریا]]ش بەکاردێت.<ref name="kyunghyang">{{cite news |last=Lee |first=Gi-hwan |date=2017-08-30 |title=국호논쟁의 전말…대한민국이냐 고려공화국이냐 |trans-title=The Full Story of the Dispute Over the Country's Name: Republic of Korea or Republic of Goryeo? |url=http://news.khan.co.kr/kh_news/khan_art_view.html?artid=201708300913001&code=960100&www |newspaper=[[Kyunghyang Shinmun]] |language=ko}}</ref> == مێژوو == وا دادەنرێت کە سامھان لە دەوروبەری سەردەمی ڕووخانی [[گۆجۆسۆن]] لە باکووری کۆریا لە ساڵی ١٠٨ی پێش زایین پێکھاتبێت. پەڕتووکی مێژوویی ''[[سامگووک ساگی]]'' کە لەلایەن [[کیم بو-سیک]] نووسراوە و یەکێکە لە دوو پەڕتووکە مێژووییە گرنگەکەی کۆریا، ئاماژە بەوە دەکات کە خەڵکی جینھان کۆچبەری گۆجۆسۆن بوون؛ ئەمەش ئەوە دەردەخات کە خێڵە سەرەتاییەکانی ھان کە چوونە باشووری نیمچەدوورگەی کۆریا، لە بنەڕەتدا خەڵکی گۆجۆسۆن بوون. ئەم ڕووداوە ھاوکاتە لەگەڵ نەمانی ناوی دەوڵەتی جین لە باشووری کۆریا لە تۆمارە نووسراوەکاندا. لە سەدەی چوارەمدا، پاشایەتیی بایکجی تەواوی ماھانی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە، جینھان چووە نێو شانشینی شیللا، و بیۆنھانیش بوو بە بەشێک لە [[یەکێتیی گایا]] کە دواتر ئەویش لەلایەن شیللاوە دەستی بەسەردا گیرا. لە سەدەی حەوتەمەوە، ناوی «سامھان» بوو بە ھاوواتای سێ شانشینەکەی کۆریا. بەکارھێنانی وشەی «ھان» لە ناوی [[ئیمپراتۆریەتیی کۆریا]] (''دایھان جێگوک'') و [[کۆریای باشوور|کۆماری کۆریا]] (''دایھان مینگوک'' یان ''ھانگوک'') ئاماژەیە بۆ سێ شانشینەکەی کۆریا، نەک کۆنفیدراسیۆنە دێرینەکانی باشووری نیمچەدوورگەکە.<ref name="kyunghyang" /><ref name="chosun">{{cite news |last=Lee |first=Deok-il |date=2008-08-14 |title=대~한민국 |trans-title=Dae~hanminguk |url=http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2008/08/14/2008081401512.html |newspaper=[[The Chosun Ilbo]] |language=ko}}</ref> لە ساڵی ١٨٩٧دا، [[کوجۆنگی کۆریا]] ناوی دەوڵەتی جۆسۆنی گۆڕی بۆ [[ئیمپراتۆریەتیی کۆریا]] (''دایھان جێگوک'')، بە ئاماژەدان بە سێ شانشینەکەی کۆریا. لە ساڵی ١٩١٩دا، حکوومەتی کاتی لە دەربەدەریدا لە ماوەی [[داگیرکاریی ژاپۆن بۆ سەر کۆریا (١٩١٠)|داگیرکاریی ژاپۆندا]] ناوی کۆریای وەک کۆماری کۆریا (''دایھان مینگوک'') ڕاگەیاند، کە ئەویش بە ھەمان شێوە ئاماژە بوو بۆ سێ شانشینەکەی کۆریا.<ref name="kyunghyang" /><ref name="chosun" /> بەپێی پەڕتووکەکانی ''[[سامگووک ساگی]]'' و ''[[سامگووک یوسا]]''، [[شیللا]] سیاسەتێکی نیشتمانیی بە ناوی «یەکخستنی سامھان» (삼한일통؛ 三韓一統) پێڕەو کرد بۆ تێکەڵکردنی پەنابەرانی [[بایکجی]] و [[گۆگۆریۆ]]. لە ساڵی ١٩٨٢دا، بەردێکی یادگاری لە شاری چیۆنگجو دۆزرایەوە کە مێژووەکەی بۆ ساڵی ٦٨٦ دەگەڕێتەوە و ئەم نووسراوەی لەسەر بوو: «سێ ھان یەکخران و خاکەکە فراوان کرا».<ref name="kyunghyang" /> لە سەردەمی [[شیللای نوێ]]دا، چەمکی سامھان وەک کۆنفیدراسیۆنە دێرینەکان لەگەڵ چەمکی سێ شانشینەکەی کۆریادا یەکیان گرت.<ref name="kyunghyang" /> نووسەر و بیرمەند چۆی چی-وۆن لە نامەیەکدا بۆ مامۆستایەکی ئیمپراتۆریی [[ئیمپراتۆریەتیی تانگ]]، بیۆنھانی بە بایکجی، جینھانی بە شیللا، و ماھانی بە گۆگۆریۆ چواند.<ref name="chosun" /> لە سەردەمی [[گۆریۆ]]دا، سامھان بوو بە ناوێکی باو بۆ ئاماژەدان بە تەواوی خاکی کۆریا.<ref name="kyunghyang" /> [[تایجۆی گۆریۆ]] (وانگ گیۆن) لە دە فەرمانەکەیدا بۆ نەوەکانی ڕایگەیاند کە سێ ھانی (سامھان) یەکخستووە، کە مەبەستی سێ شانشینەکەی کۆریا بوو.<ref name="kyunghyang" /><ref name="chosun" /> لە سەردەمی دەسەڵاتداریی [[جۆسۆن]]یشدا سامھان ناوێکی باو بوو بۆ کۆریا و لە [[تۆمارەکانی زنجیرە فەرمانڕەوایی جۆسۆن]]دا بە شێوەیەکی فراوان ئاماژەی پێ دراوە.<ref name="kyunghyang" /> لە چین، سێ شانشینەکەی کۆریا لە سەرەتای سەدەی حەوتەمەوە بەکۆمەڵ بە سامھان ناودەبران.<ref name="National">{{cite web |title=고현묘지명(高玄墓誌銘) |trans-title=Epitaph of Go Hyeon |url=http://gsm.nricp.go.kr/_third/user/frame.jsp?View=search&No=4&ksmno=7190 |website=한국금석문 종합영상정보시스템 |publisher=National Research Institute of Cultural Heritage |language=ko}}</ref> بەکارھێنانی ناوی سامھان بۆ ئاماژەدان بە سێ شانشینەکە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی تانگ]]دا زۆر بڵاو بوو.<ref name="kwon">{{cite journal |last=Kwon |first=Deok-young |date=2014 |title=唐 墓誌의 고대 한반도 삼국 명칭에 대한 검토 |trans-title=An inquiry into the name of Three Kingdom(三國) inscribed on the epitaph of T'ang(唐) period |url=http://www.dbpia.co.kr/Journal/ArticleDetail/NODE02486618 |journal=The Journal of Korean Ancient History |language=ko |volume=75 |pages=105–137 |issn=1226-6213}}</ref> تەنانەت ئیمپراتۆریەتیی تانگ گۆگۆریۆی بە [[کۆنفیدراسیۆنی ماھان|ماھانیش]] ناودەبرد، وەک لە بەڵگەنامەیەکی تانگ لە ساڵی ٦٤٥دا دەردەکەوێت کە فەرماندەکانی گۆگۆریۆی بە «سەرکردەکانی ماھان» (마한추장؛ 馬韓酋長) ناوزەد کردووە.<ref name="National" /> لە ساڵی ٦٥١، ئیمپراتۆر گاۆزۆنگی تانگ پەیامێکی بۆ پاشای بایکجی نارد و سێ شانشینەکەی کۆریای بە سامھان ناوبرد.<ref name="kyunghyang" /> کێلەگۆڕەکانی سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی تانگ، لەوانەش ھی پەنابەران و کۆچبەرانی بایکجی، گۆگۆریۆ و شیللا، سێ شانشینەکەی کۆریایان بە «سامھان» ناودەبرد، بەتایبەتی بۆ گۆگۆریۆ.<ref name="kwon" /> بۆ نموونە کێلەگۆڕی گۆ ھیۆن، فەرماندەیەکی تانگ کە بە ڕەچەڵەک خەڵکی گۆگۆریۆ بوو و لە ساڵی ٦٩٠ کۆچی دوایی کرد، وەک «پیاوێکی سامھانیی لیاودۆنگ» (요동 삼한인؛ 遼東 三韓人) ناوی دەبات.<ref name="National" /> پەڕتووکی مێژووی لیاو بیۆنھان بە شیللا، جینھان بە [[شانشینی بویۆ|بویۆ]]، و ماھان بە گۆگۆریۆ دەچوێنێت.<ref name="chosun" /> لە [[ژاپۆن]]، سامھان وەک «سانکان» (Sankan؛ さんかん) دەخوێندرێتەوە، بەڵام بە پێچەوانەی کۆریا و چین، ھاوواتای [[سێ شانشینەکەی کۆریا|سێ شانشینەکە]] بوو نەک تەنیا کۆنفیدراسیۆنە دێرینەکانی سامھان، وەک لە داگیرکاریی سێ کۆریادا (三韓征伐؛ ''سانکان سەیباتسو'') دەردەکەوێت. ئەم داگیرکارییە بە گشتی وەک جەنگی نێوان شیللا و وا تەماشا دەکرێت،<ref name="Rambelli">{{cite book |last=Rambelli |first=Fabio |url=https://books.google.com/books?id=NexdDwAAQBAJ&pg=PT259 |title=The Sea and the Sacred in Japan: Aspects of Maritime Religion |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2018 |isbn=978-1-350-06287-0 |pages=218 |language=en}}</ref> کە ئەمەش ئەوە دەردەخات بەکارھێنانی ناوی «ھان» لە ژاپۆن لە سەرانسەری مێژوودا ھاوتای ناسنامەی کۆری بووە؛ چونکە ئەوان زۆرجار سامھانیان لەگەڵ سێ شانشینەکە تێکەڵ دەکرد، سەرەڕای ئەوەی ھەندێک قەوارەی وەک بیۆنھان (دواتر [[یەکێتیی گایا|گایا]]) و [[گۆگۆریۆ]] (لە [[شانشینی بویۆ|بویۆوە]]) ھیچ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆیان پێوە نەبوو. == ڕیشەناسی == ناوی «سامھان» لە سەدەی حەوتەمەوە بوو بە ناوێک بۆ [[سێ شانشینەکەی کۆریا]].<ref name="kyunghyang" /> وشەی «سام» ({{lang|ko|三}}) وشەیەکی چینی-کۆرییە بە واتای «سێ»، و «ھان» (한) وشەیەکی زمانی کۆرییە بە واتای «گەورە، مەزن، فرە، زۆر».<ref name="Naver">{{cite web |title=한 |trans-title=Han |website=Naver Korean Dictionary |url=https://ko.dict.naver.com/detail.nhn?docid=41454800 |language=ko}}</ref> وشەی ھان بە پیتە چینییەکانی {{lang|ko|韓}}، {{lang|ko|漢}}، {{lang|ko|幹}}، یان {{lang|ko|刊}} وەردەگێڕدرا، بەڵام زمانزانانی بیانی پێیان وایە ھیچ پەیوەندییەکی بە «ھان»ی گەلی چینی ھان و شانشین و ئیمپراتۆریەتە چینییەکانی ترەوە نییە کە بە ھەمان شێوە بە «ھان» (漢 و 韓) ناودەبران. وشەی «ھان» ھێشتا لە زۆر وشەی کۆریدا ماوەتەوە، وەک: ''ھانگاوی'' (ناوی دێرینی کۆری بۆ [[چوسۆک]])، ''ھانگۆرام'' (ناوی دێرینی زمانی کۆری بۆ [[ڕووباری ھان]])، ''ھانبات'' (ناوی بنەڕەتی بە زمانی کۆری بۆ شاری دایجۆن)، و ''ھانابی'' (وشەیەکی سەردەمی [[جۆسۆن]] بۆ باپیر یان پیاوی بەساڵاچوو، کە لە کۆریی نوێدا زۆربەی کات بە شێوەی ''ھارابۆجی'' بەکاردێت، ھەرچەندە ئاخێوەرانی ھەندێک شێوەزار لە کۆریای باکوور ڕەنگە ھێشتا فۆڕمی ''ھانابی'' بەکاربھێنن). لە پێکھاتەی ناوەکانیشدا، «ما» بە واتای باشوور، «بیۆن» بە واتای درەوشاوە، و «جین» بە واتای ڕۆژھەڵات دێت.<ref name="LuGuoPing">{{cite web |last=Lu |first=Guo-Ping |title=在韓國使用的漢字語文化上的程 |trans-title=A Historical Study on the Culture in Chinese Characters in Korea |type=(زانستەوتار) |url=http://www.mosan.or.kr/book/2/14.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722141342/http://www.mosan.or.kr/book/2/14.pdf |archive-date=2011-07-22 |url-status=dead |language=zh}}</ref> زۆرێک لە مێژوونووسان پێشنیاری ئەوەیان کردووە کە وشەی «ھان» لەوانەیە وەک «گان» یان «کان» گۆ کرابێت. زمانی [[شیللا]] ئەم وشەیەی بۆ پاشا یان فەرمانڕەوا بەکارھێناوە، وەک لە وشەکانی ماریپگان (마립간؛ 麻立干) و گۆسۆگان / گۆسولھاندا (거서간 / 거슬한؛ 居西干 / 居瑟邯) بۆ [[ھیۆکگۆسێی شیللا]] دەردەکەوێت. زمانزان ئەلێکساندەر ڤۆڤین پێشنیار دەکات کە ئەم وشەیە پەیوەندیی بە وشەی مەغۆلیی «[[خان (ناونیشان)|خان]]» و وشەی مەنچووریی «ھان»ەوە ھەیە کە بە واتای فەرمانڕەوا دێن، و بنەچەی سەرەکییان بۆ [[شانگنو]] و زمانەکانی یەنیسەیی دەگەڕێتەوە.<ref name="vov">{{cite journal |last=Vovin |first=Alexander |year=2007 |title=Once again on the etymology of the title qaγan |url=http://ejournals.eu/sj/index.php/SEC/article/viewFile/1100/1096 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015084203/http://ejournals.eu/sj/index.php/SEC/article/viewFile/1100/1096 |archive-date=2021-10-15 |url-status=dead |journal=Studia Etymologica Cracoviensia |volume=12 |pages=177–187 |language=en}}</ref> == سێ ھان == سامھان بە گشتی وەک کۆنفیدراسیۆنێکی شل لە دەوڵەتە شارە شوورادارەکان دادەنرێت. وا دەردەکەوێت کە ھەریەکەیان چینی باڵادەستی فەرمانڕەوای خۆیان ھەبووبێت، کە دەسەڵاتەکەیان تێکەڵەیەک بوو لە سیاسەت و [[شەمەنیزم]]. ئەگەرچی پێدەچێت ھەر دەوڵەتێک فەرمانڕەوای تایبەتی خۆی ھەبووبێت، بەڵام ھیچ بەڵگەیەک لەسەر سیستمێکی ڕێکخراوی جێنشینی لەبەردەستدا نییە. ناوی دەوڵەتی جین لە ناوی کۆنفیدراسیۆنی جینھان و لە ناوی «بیۆنجین»دا (ناوێکی تری بیۆنھان) بەردەوام بوو. سەرەڕای ئەوەش، بۆ ماوەیەک سەرکردەی ماھان بەردەوام بوو لە ناوزەدکردنی خۆی وەک «پاشای جین»، بەمەش بە شێوەیەکی فەرمی سەروەریی خۆی بەسەر تەواوی کۆنفیدراسیۆنەکانی سامھاندا دەسەپاند. * [[کۆنفیدراسیۆنی ماھان]]: گەورەترین و پێشکەوتووترینی سێ کۆنفیدراسیۆنەکە بوو. لە ٥٤ دەوڵەتۆکە پێکھاتبوو؛ یەکێک لەوانە ئەوانی تری داگیر کرد یان لەخۆی گرتن و بوو بە ناوەندی پاشایەتیی [[بایکجی]]. بە شێوەیەکی گشتی وا دادەنرێت کە ماھان لە باشووری ڕۆژاوای نیمچەدوورگەی کۆریادا بووبێت، و ناوچەکانی [[پارێزگای جیۆلا|جیۆلا]]، [[پارێزگای چونگچیۆنگ|چونگچیۆنگ]] و بەشێک لە [[پارێزگای گیۆنگگی|گیۆنگگی]] گرتبێتەوە. * [[کۆنفیدراسیۆنی جینھان]]: لە ١٢ دەوڵەتۆکە پێکھاتبوو؛ یەکێک لەوانە ئەوانی تری گرت یان ھەڵیمژین و بوو بە ناوەندی پاشایەتیی [[شیللا]]. بە گشتی وا دادەنرێت کە دەکەوتە ڕۆژھەڵاتی دۆڵی ڕووباری ناکدۆنگ. * کۆنفیدراسیۆنی بیۆنھان: لە ١٢ دەوڵەتۆکە پێکھاتبوو، کە دواتر بوونە بنەمای سەرھەڵدانی [[یەکێتیی گایا]]، کە دواتریش لەلایەن شیللاوە لکێندرا. بە گشتی وا دادەنرێت کە دەکەوتە باشوور و ڕۆژاوای دۆڵی ڕووباری ناکدۆنگ. == جوگرافیا == شوێنی وردی کۆنفیدراسیۆنە جیاوازەکانی سامھان جێگەی مشتومڕە. ھەروەھا زۆر پێدەچێت سنوورەکانیان بە تێپەڕبوونی کات گۆڕابێت. پەڕتووکی ''[[سامگووک ساگی]]'' ئاماژە بەوە دەکات کە ماھان لە ناوچەی باکوور بووە کە دواتر لەلایەن [[گۆگۆریۆ]]وە دەستی بەسەردا گیرا، جینھان لەو ناوچەیە بووە کە دواتر بوو بە خاکی [[شیللا]]، و بیۆنھانیش لە ناوچەی باشووری ڕۆژاوا بووە کە دواتر بوو بە خاکی [[بایکجی]]. بەڵام سەرچاوە چینییە کۆنترەکە بە ناوی ''[[تۆمارەکانی سێ شانشینەکە]]''، ماھان دەخاتە باشووری ڕۆژاوا، جینھان لە باشووری ڕۆژھەڵات، و بیۆنھانیش لە نێوان ئەو دووانەدا دادەنێت. گوندەکان بە گشتی لە قووڵایی دۆڵە شاخاوییە بەرزەکاندا بنیاد دەنران، لەو شوێنانەی کە تا ڕادەیەک لە ھێرش پارێزراو بوون. ھەروەھا قەڵا شاخاوییەکان زۆرجار وەک پەناگە لە کاتی جەنگدا دروست دەکران. دەوڵەتە بچووکەکانی ناو کۆنفیدراسیۆنەکە بە نزیکەیی ڕووبەری ناوچەیەکی وەک شارەدێیەکی سەردەمیان داپۆشیبوو. بەپێی تۆمارە مێژوویی و شوێنەوارییەکان، ڕێگاکانی ڕووبار و دەریا ھۆکاری سەرەکیی گواستنەوە و بازرگانیی دوورمەودا بوون.<ref name="Yi2001">{{cite journal |last=Yi |first=Hyun-hae |year=2001 |title=International trade system in East Asia from the first to the fourth century |journal=Korea Journal |volume=41 |issue=4 |pages=239–268 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050530102744/http://www.ekoreajournal.net/archive/detail.jsp?VOLUMENO=41&BOOKNUM=4&PAPERNUM=11 |archive-date=2005-05-30 |url=http://www.ekoreajournal.net/archive/detail.jsp?VOLUMENO=41&BOOKNUM=4&PAPERNUM=11 |language=en}}</ref> بۆیە سەرسوڕھێنەر نییە کە جینھان و بیۆنھان، بەھۆی پێگەی کەناراوی و ڕووباری خۆیانەوە، لەو سەردەمەدا لە بازرگانیی نێودەوڵەتیدا ناوبانگێکی تایبەتیان پەیدا کرد. == زمانەکان == یەکێک لە دیارترین سەرکردەکانی کۆچی خەڵکی ھان، پاشا جونی پاشای [[گۆجۆسۆن]] بوو لە باکووری کۆریا؛ دوای ئەوەی دەسەڵاتی پاشایەتیی بۆ ویمان لەدەست دا، لە نێوان ساڵانی ١٩٤ بۆ ١٨٠ی پێش زایین بەرەو دەوڵەتی جین لە باشووری کۆریا ھەڵات.<ref name="Barnes2001">{{cite book |last=Barnes |first=Gina Lee |title=State Formation in Korea: Historical and Archaeological Perspectives |publisher=Psychology Press |year=2001 |isbn=978-0-7007-1323-3 |pages=29–33 |language=en}}</ref> ئەو و شوێنکەوتووانی [[کۆنفیدراسیۆنی ماھان|ماھانیان]] دامەزراند کە یەکێک بوو لە سێ ھانەکە (سامھان)، لە پاڵ بیۆنھان و [[کۆنفیدراسیۆنی جینھان|جینھاندا]]. دوای ڕووخانی گۆجۆسۆن و دامەزراندنی فەرماندارییە چینییەکان لە ساڵی ١٠٨ی پ.ز کۆچی زیاتری خەڵکی ھان بەردەوام بوو. زمانەکانی سامھان لقێک بوون لە [[زمانی کۆری|زمانە کۆرییە دێرینەکان]]،<ref name="Indiana">{{cite web |year=2014 |title=Multitree: A digital library of language relationships |location=Bloomington, Indiana |publisher=Department of Linguistics, The LINGUIST List, Indiana University |url=http://multitree.org/ |language=en}}</ref><ref name="Kim2003">{{cite book |last=Kim |first=Nam-Kil |year=2003 |chapter=Korean |editor=William J. Frawley |title=International Encyclopedia of Linguistics |volume=1 |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |pages=366–370 |isbn=978-0-19-513977-8 |language=en}}</ref><ref name="Kim2009">{{cite book |last=Kim |first=Nam-Kil |year=2009 |chapter=Korean |editor=Bernard Comrie |title=The World's Major Languages |edition=2nd |location=London |publisher=Routledge |pages=765–779 |isbn=978-0-415-35339-7 |language=en}}</ref><ref name="LeeRamsey2011">{{cite book |last1=Lee |first1=Ki-Moon |last2=Ramsey |first2=S. Robert |year=2011 |title=A History of the Korean Language |url=https://archive.org/details/historyofkoreanl0000yiki |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-66189-8 |language=en}}</ref><ref name="Crannell">{{cite book |last=Crannell |first=Kenneth C. |year=2011 |title=Voice and Articulation |publisher=Wadsworth Company |isbn=978-0-495-90889-0 |language=en}}</ref><ref name="Kim1981">{{cite book |last=Kim |first=Wan-jin |year=1981 |title=Studies on the phonological system of Korean |publisher=Ilchogak |language=en}}</ref><ref name="Horvath1991">{{cite book |last1=Horvath |first1=Barbara M. |last2=Vaughan |first2=Paul |year=1991 |title=Community languages: a handbook |url=https://archive.org/details/communitylanguag0000horv |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1-85359-130-3 |language=en}}</ref> کە ئاماژەیە بۆ زمانە کۆرییە نابیۆییەکان،<ref name="Indiana" /> کە ڕۆژگارێک لە باشووری [[کۆریا|نیمچەدوورگەی کۆریادا]] قسەیان پێدەکرا و پەیوەندییەکی نزیکیان لەگەڵ زمانەکانی بویۆدا ھەبوو.<ref name="Crannell" /> زمانەکانی سامھان لە ماھان، بیۆنھان، و جینھاندا قسەیان پێدەکرا.<ref name="Kim2003" /><ref name="Kim2009" /><ref name="LeeRamsey2011" /> مەودا و سنووری زمانەکانی ھان بە تەواوی ڕوون نییە. بە گشتی وا دادەنرێت کە زمانی شیللای لەخۆ گرتبێت ([[کۆریی کۆن]])، و لەوانەشە ئەو زمانەی گرتبێتەوە کە لە [[بایکجی]]دا قسەی پێدەکرا ([[زمانی بایکجی]]). ژمارەیەک لە توێژەران پێشنیاری ئەوەیان کردووە کە ڕەنگە بایکجی دووزمان بووبێت، بەجۆرێک چینی فەرمانڕەوا بە زمانی بویۆ و خەڵکی ئاسایی بە زمانێکی ھان قسەیان کردبێت.<ref name="Kono1987">{{cite journal |last=Kōno |first=Rokurō |year=1987 |title=The bilingualism of the Paekche language |journal=Memoirs of the Research Department of the Toyo Bunko |volume=45 |pages=84–85 |language=en}}</ref><ref name="Kim2009" /><ref name="Beckwith2004">{{cite book |last=Beckwith |first=Christopher I. |year=2004 |title=Koguryo, the Language of Japan's Continental Relatives |publisher=Brill |isbn=978-90-04-13949-7 |pages=20–21 |language=en}}</ref><ref name="Vovin2005">{{cite journal |last=Vovin |first=Alexander |year=2005 |title=Koguryŏ and Paekche: different languages or dialects of Old Korean? |journal=Journal of Inner and East Asian Studies |volume=2 |issue=2 |pages=119 |language=en}}</ref> بەڵگە زمانەوانییەکان دەریدەخەن کە لە بەشێکی گەورەی باشووری نیمچەدوورگەی کۆریادا بە زمانە ژاپۆنییەکان (ژاپۆنیی نیمچەدوورگەیی) قسە کراوە، بەڵام ئاخێوەرانی ئەو زمانانە لە کۆتاییدا لەگەڵ ئاخێوەرانی زمانە کۆرییەکان تێکەڵ بوون و زمانەکانیان گۆڕران.<ref name="Janhunen2010">{{cite journal |last=Janhunen |first=Juha |date=2010 |title=Reconstructing the Language Map of Prehistorical Northeast Asia |journal=Studia Orientalia |volume=108 |pages=281–303 |language=en}}</ref><ref name="Vovin2013">{{cite journal |last=Vovin |first=Alexander |year=2013 |title=From Koguryo to Tamna: Slowly riding to the South with speakers of Proto-Korean |journal=Korean Linguistics |volume=15 |issue=2 |pages=222–240 |doi=10.1075/kl.15.2.03vov |language=en}}</ref><ref name="Miyamoto2022">{{cite journal |last=Miyamoto |first=Kazuo |date=2022 |title=The emergence of 'Transeurasian' language families in Northeast Asia as viewed from archaeological evidence |journal=Evolutionary Human Sciences |volume=4 |pages=e3 |doi=10.1017/ehs.2021.49 |pmid=37588923 |pmc=10426040 |language=en}}</ref> بەڵگەکان ئەوەش پێشنیار دەکەن کە زمانە ژاپۆنییەکانی نیمچەدوورگە و زمانە کۆرییەکان بۆ ماوەیەکی درێژ لە باشووری نیمچەدوورگەی کۆریادا پێکەوە بوون و کاریگەرییان لەسەر یەکتر داناوە.<ref name="Janhunen2010" /><ref name="Vovin2013" /><ref name="Unger2009">{{cite book |last=Unger |first=J. Marshall |year=2009 |title=The role of contact in the origins of the Japanese and Korean languages |location=Honolulu |publisher=University of Hawaii Press |pages=87 |isbn=978-0-8248-3279-7 |language=en}}</ref> وەک چۆن بۆ پاشایەتیی بایکجی پێشنیار کراوە،<ref name="Kono1987" /><ref name="Kim2009" /><ref name="Beckwith2004" /><ref name="Vovin2005" /> لەوانەیە پێش ئەوەی زمانە کۆرییەکان بە تەواوی جێگەی زمانە ژاپۆنییەکانی نیمچەدوورگە بگرنەوە، دەوڵەتەکانی سامھان دووزمان بووبێتن. == تەکنۆلۆژیا == لە سەردەمی سامھاندا، بە شێوەیەکی ڕێکخراو [[ئاسن]] ھاتە باشووری نیمچەدوورگەی کۆریا. ئەم پێشکەوتنە بە شێوەیەکی بەرچاو لەلایەن دەوڵەتەکانی بیۆنھان لە دۆڵی ڕووباری ناکدۆنگدا پەرەی پێ درا، کە زرێپۆش و چەکی ئاسنیان بەرھەم دەھێنا و ھەناردەی سەرتاسەری ڕۆژھەڵاتی ئاسیایان دەکرد. ھاتنی تەکنۆلۆژیای ئاسن یارمەتیدەری گەشەی کەرتی کشتوکاڵیش بوو، چونکە ئامرازە ئاسنینەکان کێڵان و ئامادەکردنی زەوییان زۆر ئاسانتر کرد. وا دیارە لەو کاتەدا ناوچەی ئێستای [[پارێزگای جیۆلا|جیۆلا]] وەک ناوەندێکی سەرەکی بۆ بەرھەمھێنانی [[برنج]] دەرکەوتووە.<ref name="Kim1974">{{cite journal |last=Kim |first=Jung-Bae |year=1974 |title=Characteristics of Mahan in ancient Korean society |journal=Korea Journal |volume=14 |issue=6 |pages=4–10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050530105415/http://www.ekoreajournal.net/archive/detail.jsp?VOLUMENO=14&BOOKNUM=6&PAPERNUM=1 |archive-date=2005-05-30 |url=http://www.ekoreajournal.net/archive/detail.jsp?VOLUMENO=14&BOOKNUM=6&PAPERNUM=1 |language=en}}</ref> == پەیوەندییەکان == ھەتا سەردەمی سەرھەڵدانی [[گۆگۆریۆ]]، پەیوەندییە دەرەکییەکانی سامھان تا ڕادەیەکی زۆر تەنیا لەگەڵ فەرماندارییە چینییەکاندا بوو کە لە خاکی پێشووی [[گۆجۆسۆن]]دا جێگیر ببوون. لە نێو ئەوانەدا، فەرمانداریی لێلانگ کە زۆرترین ماوە مایەوە، پێدەچێت پەیوەندیی دیپلۆماسیی جیاوازی لەگەڵ ھەر دەوڵەتێک بە جیا ڕاگرتبێت نەک لەگەڵ سەرکردایەتیی گشتیی کۆنفیدراسیۆنەکان. لە سەرەتادا، پەیوەندییەکە سیستمێکی بازرگانیی سیاسی بوو کە تێیدا باج لە بەرامبەر نازناو یان دیاریی بەنرخدا ئاڵوگۆڕ دەکرا. مۆری فەرمی دەسەڵاتی ھەر سەرکردەیەکی خێڵی بۆ بازرگانیکردن لەگەڵ فەرماندارییەکەدا دەستنیشان دەکرد. بەڵام دوای ڕووخانی پاشایەتیی [[چاوۆ وێی]] لە سەدەی سێیەمدا، بەپێی پەڕتووکی چینیی ''[[تۆمارەکانی سێ شانشینەکە]]''، فەرمانداریی لێلانگ مۆری فەرمیی بە ئاسانی بەسەر خەڵکی ئاساییدا دابەش دەکرد، بەجۆرێک کە چیتر نیشانەی دەسەڵاتی سیاسی نەبوو.<ref name="Yi2001" /> فەرماندارییە چینییەکان ھەروەھا کاڵای ناوازەیان دابین دەکرد و بەرھەمە ناوخۆییەکانیان دەکڕییەوە. سکە و مورووەکانی سەردەمی درەنگانی [[ئیمپراتۆریەتیی ھان]] لە سەرتاسەری نیمچەدوورگەی کۆریادا دەدۆزرێنەوە، کە لە بەرامبەر ئاسنی ناوخۆیی یان [[ئاوریشم]]ی خاودا ئاڵوگۆڕیان پێ دەکرا. دوای سەدەی دووەمی زایینی و لەگەڵ کەمبوونەوەی دەسەڵاتی چین، پارچە ئاسن وەک [[دراو]] بۆ ئەو بازرگانییە بەکارھات کە لە دەوری جینھان و بیۆنھاندا بوو. پەیوەندیی بازرگانی لەگەڵ دەوڵەتە سەرەتاییەکانی [[ژاپۆن]]یشدا بوونی ھەبوو، کە زۆربەی کات بریتی بوو لە ئاڵوگۆڕکردنی کەلوپەلی برۆنزی ڕازاوەی ژاپۆنی بە ئاسنی کۆری. ئەم پەیوەندییە بازرگانییانە لە سەدەی سێیەمدا گۆڕانکارییان بەسەردا ھات، کاتێک کۆنفیدراسیۆنی یاماتای لە [[کیوشو]] کۆنتڕۆڵی قۆرخکاریی بازرگانیی ژاپۆنی لەگەڵ بیۆنھاندا بەدەستھێنا. == ئەمانەش ببینە == * [[مێژووی کۆریا]] * [[کۆنفیدراسیۆنی ماھان]] * [[کۆنفیدراسیۆنی جینھان]] * [[یەکێتیی گایا]] * [[سێ شانشینەکەی کۆریا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:مێژووی کۆریا]] [[پۆل:سامھان]] [[پۆل:کۆنفیدراسیۆنە پێشووەکان]] [[پۆل:دەوڵەتە پێشووەکان لە مێژووی کۆریادا]] [[پۆل:دەوڵەتە پێشووەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]] [[پۆل:مێژووی زووی کۆریا]] [[پۆل:وڵاتانی پێشوو لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]] [[پۆل:وڵاتانی پێشوو لە مێژووی کۆریا]] 21afv5fn5xq0gbg7gae3xkbf7j48npl 0 304397 1686172 1675717 2026-10-12T21:35:45Z InternetArchiveBot 27288 Adding 1 book for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686172 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = {{lang|ko|辰韓}}<br />{{lang|ko|진한}} | conventional_long_name = کۆنفیدراسیۆنی جینھان | common_name = جینھان | era = سەردەمی دێرین | status = | status_text = | empire = | government_type = کۆنفیدراسیۆن | event_start = دامەزران | year_start = ١٩٤ی پ.ز | event_end = ملکەچبوون بۆ [[شیللا]] | year_end = سەدەی ٤ەمی زایینی | p1 = دەوڵەتی جین | flag_p1 = | s1 = شیللا | flag_s1 = | image_map = 1st century Korea Jinhan highlighted.png | image_map_caption = نەخشەی شوێنی کۆنفیدراسیۆنی جینھان لە دەوروبەری ساڵی ١ی زایینی | common_languages = زمانەکانی ھان، لەوانەیە کەمینەی ژاپۆنیی نیمچەدوورگەیی | ethnic_groups = خەڵکی سامھان، یێماێک، لەوانەیە کەمینەی خەڵکی یایۆی | religion = [[شەمەنیزم|موسۆک (شەمەنیزم)]] | today = [[کۆریای باشوور]] }} '''کۆنفیدراسیۆنی جینھان''' یان بە کورتی '''جینھان''' (بە [[ھانگول]]: 진한؛ بە [[ھانجا]]: 辰韓)، کۆنفیدراسیۆنێکی فشەڵ بوو لە چەندین دەسەڵاتی خێڵەکی کە لە دەوروبەری سەدەی یەکەمی پێش زایین تا سەدەی چوارەمی زایینی لە باشووری [[کۆریا|نیمچەدوورگەی کۆریا]]، لە ڕۆژھەڵاتی دۆڵی ڕووباری ناکدۆنگ لە [[پارێزگای کیۆنگسانگ]]دا بوونی ھەبوو. جینھان یەکێک بوو لە دەوڵەتەکانی [[سامھان]] (یان «سێ ھان»)، لە پاڵ کۆنفیدراسیۆنی بیۆنھان و [[کۆنفیدراسیۆنی ماھان]]. وا دەردەکەوێت کە ئەم کۆنفیدراسیۆنە لە پاشماوەکانی دەوڵەتی جینی باشووری کۆریاوە سەرچاوەی گرتبێت، و لە کۆتاییدا لەلایەن پاشایەتیی [[شیللا]]وە قوتدرا، کە یەکێک بوو لە [[سێ شانشینەکەی کۆریا]]. == ڕیشەناسی == وا بڕوا دەکرێت ناوی «جینھان» ({{lang|ko|辰韓}}) لێکدراوێک بێت لە وشەکانی [[کۆریی کۆن]]. لە زمانی بنەڕەتیی کۆریدا وشەی «جین» (진) بە واتای «ڕۆژھەڵات» و «ھان» (한) بە واتای «گەورە یان مەزن» دەھات، کە بەمەش واتای جینھان دەبێتە «نەتەوەی گەورەی ڕۆژھەڵات».<ref name="LuGuoPing">{{cite web |last=Lu |first=Guo-Ping |title=在韓國使用的漢字語文化上の程 |trans-title=A Historical Study on the Culture in Chinese Characters in Korea |type=(زانستەوتار) |url=http://www.mosan.or.kr/book/2/14.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722141342/http://www.mosan.or.kr/book/2/14.pdf |archive-date=2011-07-22 |url-status=dead |language=zh}}</ref> وەک بەشێک لە سامھان، ماھان بە واتای «نەتەوەی گەورەی باشوور» و بیۆنھانیش بە واتای «نەتەوەی گەورەی درەوشاوە» دەھات.<ref name="LuGuoPing" /> == مێژوو == جینھان، ھاوشێوەی کۆنفیدراسیۆنەکانی تری سامھان، لە دەرەنجامی ئاڵۆزی و ئەو کۆچانە سەریھەڵدا کە بەدوای ڕووخانی شانشینی ویمان جۆسۆندا لە ساڵی ١٠٨ی پێش زاییندا ڕوویاندا. بەم پێیە، ١٢ دەوڵەتۆکەکەی جینھان تۆماری چەند دەوڵەتێکی نیمچەسەربەخۆن کە لە دوای شکستی شیللا لە سەردەمی پاشا [[چۆمھێی شیللا|چۆمھێ ئیساگومدا]] لاواز ببوون. پێش سەدەی سێیەم، وا دادەنرا کە ھیچ جیاوازییەک لە نێوان جینھان (辰韓) و بیۆنھاندا (弁韓 یان 弁辰) نەبووە. دەوترێت کە خەڵکی جینھان و بیۆنھان زۆر تێکەڵ دەبوون و بەردەوام لە نێوان یەکتردا کۆچیان دەکرد (雜居)، ئەمەش لە ڕووی چاندییەوە جیاکردنەوەی ئەو دوو دەوڵەتەی سەخت کردبوو. بەشێک لە بەرگی سییەمی پەڕتووکی وێی لە پەڕتووکی ''[[تۆمارەکانی سێ شانشینەکە]]''دا، ئەو تۆمارانەن کە نێردەی دەوڵەتی وێی جێی ھێشتوون کاتێک لە کۆتاییەکانی سەدەی سێیەمدا و دوای سەرکەوتن لە جەنگی نێوان گۆگۆریۆ و وێی و شەڕی گیریۆنگ، سەردانی ئۆکجیۆ و جینھانی کردبوو. ھەمان پەڕتووک تێبینی لەسەر خەڵکی جینھانیش دەدات و ئاماژە بەوە دەکات کە ئەوان خاڵی کوتراویان (تاتوو) لەسەر جەستەیان ھەبووە و شێوەیان لە خەڵکی «وا» (ژاپۆنییە دێرینەکان) دەچوو: {{وتە|『弁辰與辰韓雜居，城郭衣服皆同，言語風俗有異。其人形皆長大，美髮，衣服絜清。而刑法嚴峻。其國近倭，故頗有文身者。』<br />خەڵکی بیۆنھان و جینھان پێکەوە دەژین و پۆشاکی ناو شارەکانیان وەک یەکە، بەڵام دابونەریت و زمانەکانیان جیاوازن. باڵابەرزن، قژی جوانیان ھەیە، و جلوبەرگی پاک و ڕێکوپێک لەبەر دەکەن. ھەروەھا یاساکانیان توندن؛ وڵاتەکەیان نزیکە لە «وا» و زۆربەیان تاتوویان ھەیە.|''[[کتێبی دواتری ھان]]''}} ھەروەھا لە بەشێکی تری ''[[کتێبی دواتری ھان]]''دا سەرنجی ھاوشێوە خراوەتە ڕوو، و ئاماژە بەوە کراوە کە خەڵکی جینھان لە ڕووی جەستەییەوە جوان و باڵابەرز بوون و ھاوشێوەی خەڵکی «وا» خاڵیان لەسەر جەستەیان کوتاوە (تاتوو). {{وتە|『先是、朝鮮遺民分居山谷之間、爲六村、一曰閼川楊山村、二曰突山髙墟村、三曰觜山珍支村 或云干珍村、四曰茂山大樹村、五曰金山加利村、六曰明活山髙耶村、是爲辰韓六部。』<br />لە سەرەتادا، شەش گوند لە دۆڵەکەدا ھەبوون کە خەڵکی پەنابەری کۆریی چۆسۆن تێیاندا نیشتەجێ ببوون؛ ئالچۆن لە یانگسان، تۆلسان لە کۆھۆ، چویسان لە چینجی (یان کانجین)، موسان لە تایسو، گومسان لە کاری، و میۆنگھوالسان لە کۆیا. ئەمانە بە «شەش بەشەکەی جینھان» دەناسران.|''[[سامگووک ساگی]]''}} === تێگەیشتنە ھەڵەکان === ئیدیعایەک لە پەڕتووکی مێژوویی چینی، ''[[تۆمارەکانی سێ شانشینەکە]]''دا ھاتووە، کە تێیدا پیاوێکی بەساڵاچوو دەڵێت پەنابەرانی ناوچەی فەرمانداریی لێلانگ دوای ئاڵۆزییە سیاسییەکانی [[ئیمپراتۆریەتی چین]] لە کۆتاییەکانی سەدەی سێیەمی پێش زاییندا جینھانیان دامەزراندووە و ناوی «چین/秦»یان ھەڵگرتووە.<ref name="SanGuoZhi">{{cite book |title=[[تۆمارەکانی سێ شانشینەکە]] |quote=辰韓在馬韓之東，其耆老傳世，自言古之亡人避秦役來適韓國，馬韓割其東界地與之。}}</ref> ئەم ئیدیعایە دواتر لەلایەن پەڕتووکە مێژووییەکانی وەک ''مێژووی باکووری خانەدانەکان'' و ''پەڕتووکی لیانگ'' دووبارە کراوەتەوە، کە ھەموویان ھەمان پیاوی بەساڵاچوویان وەک سەرچاوە بەکارھێناوە. بەڵام لەبەر ئەوەی بەروارەکانی ئیمپراتۆریەتی چین (٢٢١–٢٠٦ی پ.ز) لەگەڵ سەردەمی دەوڵەتی جین لە باشووری کۆریا (سەدەی چوارەم تا دووەمی پ.ز) یەکدەگرنەوە،<ref name="Corea2">{{cite book |last1=Injae |first1=Lee |last2=Miller |first2=Owen |last3=Jinhoon |first3=Park |last4=Hyun-Hae |first4=Yi |title=Korean History in Maps |url=https://archive.org/details/isbn_9781107098466 |year=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-09846-6 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9781107098466/page/18 18]–20 |language=en}}</ref> و ھیچ بەڵگەنامەیەکی مێژوویی لە کۆریا نییە پشتگیری لەم ئیدیعایە بکات، ئەم بۆچوونە بە گشتی وەک دەنگۆیەکی ناڕاست تەماشا دەکرێت. لە ڕووی مێژووییەوە، شانشینەکانی [[سامھان]]، لەوانەش جینھان (辰韓)، بە تایبەتی خۆیان وەک جێنشینی دەوڵەتی جین (辰國) دەزانی نەک ئیمپراتۆریەتی چین (秦朝).<ref name="Corea2" /> ھەروەھا ئاماژە بەوە کراوە کە ئەم ئیدیعایە تەنیا ئاماژەیەکی ھەڕەمەکییە لەلایەن ڕێبوارێکی بەساڵاچووەوە (耆老) کە ھیچ گرنگییەکی کۆمەڵایەتی یان ناسنامەیەکی ناسراوی نەبووە، و وا بڕوا دەکرێت ھەوڵێک بووبێت بۆ چینیکردن لەسەر بنەمای لێکچوونی دەنگی. لە ڕاستیدا، وشەی «جین» لە زمانی بنەڕەتیی کۆریدا بە واتای «ڕۆژھەڵات» دەھات و ھیچ ڕەگێکی لە [[زمانەکانی سینۆ-تبیتی]]دا نەبوو.<ref name="LuGuoPing" /> ھەوڵێکی ھاوشێوە سەبارەت بە [[کۆنفیدراسیۆنی ماھان]] و جیزیش دەبینرێت. پوچەڵبوونەوەی ئەم ئیدیعایە زیاتر ڕوون دەبێتەوە کاتێک پەڕتووکی سەدەی دوازدەھەمی کۆریا، ''[[سامگووک ساگی]]'' ئاماژە بەوە دەکات کە [[ھیۆکگۆسێی شیللا|یەکەم پاشای شیللا]] (ئەو شانشینەی شوێنی جینھانی گرتەوە) شانشینەکەی لەگەڵ پەنابەرانی [[گۆجۆسۆن]] بنیاد ناوە:<ref name="SamgukSagiWeb">{{cite web |title=Samguk Sagi: 卷第一 新羅本紀 第一 |trans-title=Book 1, Founding of Silla, Chapter 1 |url=http://db.history.go.kr/item/level.do?itemId=sg&types=o |access-date=2022-01-03 |website=Database of Korean History Gov |language=zh}}</ref> {{وتە|『先是、朝鮮遺民分居山谷之間、爲六村、一曰閼川楊山村、二曰突山髙墟村、三曰觜山珍支村 或云干珍村、四曰茂山大樹村、五曰金山加利村、六曰明活山髙耶村、是爲辰韓六部。』<br />لە سەرەتادا، شەش گوند لە دۆڵەکەدا ھەبوون کە خەڵکی پەنابەری کۆریی چۆسۆن تێیاندا نیشتەجێ ببوون؛ ئالچۆن لە یانگسان، تۆلسان لە کۆھۆ، چویسان لە چینجی (یان کانجین)، موسان لە تایسو، گومسان لە کاری، و میۆنگھوالسان لە کۆیا. ئەمانە بە «شەش بەشەکەی جینھان» دەناسران.|''[[سامگووک ساگی]]''}} ئەم تێگەیشتنە ھەڵەیە لە کۆتاییدا کاریگەری لەسەر ئەو کۆچبەرانەش دانا کە لە شیللاوە بەرەو ژاپۆن چوون و بە خێڵی ھاتا دەناسران، کە تەنیا بەھۆی پەیوەندییان بە شیللاوە (جینھان) بە ھەڵە وەک نەوەی ئیمپراتۆریەتی چین ناسێنران.<ref name="HadaClan">{{cite web |title=弓月の君秦氏の謎 {{!}} 秦歴史文化遺産保存 |url=http://www.kibinosato-hada.com/kibinosato-hada2.com/course2.html |website=www.kibinosato-hada.com |language=ja}}</ref> مێژوونووسانی ژاپۆنی وەک میتسۆ ئینۆوێ، کونیۆ ھیرانۆ، ماسائاکی ئوێدا، و کۆجیرۆ ناۆکی لە کاتی لێکۆڵینەوە لە بنەچەی خێڵی ھاتادا ڕەخنەیان لەو ئیدیعایانە گرت کە لە مێژوونووسیی چینیدا ھاتوون و بە «ھەڵبەستراوێکی چینییەکان» ناویان برد.<ref name="Inoue2011">{{cite book |last=Inoue |first=Mitsuo |title=『秦河勝』〈人物叢書〉 |publisher=吉川弘文館 |year=2011 |pages=40–41 |language=ja}}</ref><ref name="Kato1998">{{cite book |last=Katō |first=Kenkichi |title=秦氏とその民―渡来氏族の実像― |publisher=白水社 |year=1998 |pages=23–29 |language=ja}}</ref><ref name="Ueda1965">{{cite book |last=Ueda |first=Masaaki |title=帰化人 |trans-title=Immigrants |publisher=中央公論社 |year=1965 |edition=中公新書 |pages=139–140 |language=ja}}</ref> ئەمڕۆش کاریگەرییە درێژخایەنەکانی ئەم تێگەیشتنە ھەڵەیە لەلایەن توێژەرانی ھاوچەرخی ژاپۆنی و کۆرییەوە بە نەرێنی تەماشا دەکرێت.<ref group="تێبینی">{{وتە|『秦の徐福が海外に派遣されたことは当時の中国王朝の文献によく言及されるほど有名な物語であって、徐福は実際に海外にはたどり着けなかったものの、物語が誤伝され辰韓は発音が似た秦韓に間違えて呼ばれていたという。』<br />چیرۆکی ناردنی سۆ فۆی سەردەمی ئیمپراتۆریەتی چین بۆ دەرەوەی وڵات ئەوەندە بەناوبانگە کە زۆرجار لە بەڵگەنامەکانی ئەو سەردەمەی خانەدانەکانی چیندا ئاماژەی پێکراوە. ھەرچەندە سۆ فۆ لە ڕاستیدا ھەرگیز نەگەیشتە ئەو دیو دەریاکان، بەڵام چیرۆکەکە بە ھەڵە گێڕدرایەوە و جینھان بەھۆی لێکچوونی دەنگەکەیەوە بە ھەڵە بە «چینھان» ناوزەد کرا.}}</ref> == چاند == پەیوەندیی جینھان بە دەوڵەتی پێشووتری جینەوە بە تەواوی ڕوون نییە، ھەرچەندە تۆماری مێژوویی ھاوچەرخی چینی بە ناوی ''[[تۆمارەکانی سێ شانشینەکە]]'' بانگەشەی ئەوە دەکات کە جینھان ھەمان دەوڵەتی جین بووە (لە کاتێکدا تۆمارێکی تر دەوڵەتی جین وەک پێشینەی سەرجەم سامھان وەسف دەکات). جینھان و بیۆنھان لە بنەڕەتدا خاوەنی ھەمان چاند بوون، بە ھەندێک جیاوازی لە نەریتە ئایینییەکاندا، و بە سنوورێکی ڕوون لە یەکتر جیا نەکرابوونەوە. زۆرێک لە بەڵگە شوێنەوارییەکان کە لە ناوچەکەدا دۆزراونەتەوە جیاوازییەکی بەرچاویان لەگەڵ بەڵگەکانی ناو پاشایەتییە دراوسێکانیاندا نییە، ئەمەش ئەوە دەردەخات کە چاندەکان لە سەرتاسەری بەشی باشووری نیمچەدوورگەکەدا تا ڕادەیەکی زۆر لە یەکتر دەچوون. زانیارییەکی کەم لەبارەی ژیانی ڕۆژانەی خەڵکی جینھان لەبەردەستدایە. وا دەردەکەوێت کە ئایینەکەیان [[شەمەنیزم]] بووبێت کە لە بواری [[سیاسەت]]یشدا ڕۆڵێکی گرنگی بینیوە. کەرتی [[وەرزێری]] بە شێوەیەکی سەرەکی پشتی بە بەرھەمھێنانی [[برنج]] دەبەست، بەڵام لە ھەمان کاتدا بەخێوکردنی بەرفراوانی [[ئاژەڵ]] لەوانەش [[ئەسپ]]، [[مانگا]]، و [[مریشک]]ی لەخۆ دەگرت. ھاوشێوەی بیۆنھان، کۆرپە تازەلەدایکبووەکانی جینھان لە ڕێگەی پاڵنانی کەلەسەریان بەسەر بەردێکی تەختدا، سەریان بە شێوەی تەخت لێ دەکرا. وا بڕوا دەکرێت ئەم نەریتە تا سەردەمی [[یەکێتیی گایا]]ش بەردەوام بووبێت. == زمان == پێدەچێت زمانی جینھان پێشینەی زمانی [[شیللا]] بووبێت، کە ئەویش بە باوباپیرەی زمانی کۆریی ھاوچەرخ دادەنرێت.<ref name="Vovin2010">{{cite book |last=Vovin |first=Alexander |title=Koreo-Japonica: a re-evaluation of a common genetic origin |date=2010 |publisher=University of Hawaiʻi Press |isbn=978-1-4416-7120-2 |location=Honolulu |oclc=671819220 |language=en}}</ref> بەھۆی بوونی چەندین بەڵگە کە ئاماژە بەوە دەکەن شیللا، بایکجی و گۆگۆریۆ بە زمانێکی لێکچوو قسەیان کردووە بێ ئەوەی پێویستیان بە وەرگێڕ ھەبێت، دەتوانرێت بگەرێتە ئەو ئەنجامەی کە ئەو زمانانەی لە جینھاندا قسەیان پێدەکرا زۆر لەو زمانانە دەچوون کە لە ھەمان سەردەمدا لە وڵاتانی وەک بیۆنھان و ماھاندا بەکاردەھاتن.<ref name="LeeRamsey2011">{{cite book |last1=Lee |first1=Ki-Moon |last2=Ramsey |first2=S. Robert |title=A History of the Korean Language |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-1-139-49448-9 |language=en}}</ref><ref name="Vovin2005">{{cite journal |last=Vovin |first=Alexander |title=Koguryŏ and Paekche: different languages or dialects of Old Korean? |journal=Journal of Inner and East Asian Studies |volume=2 |issue=2 |year=2005 |pages=107–140 |language=en}}</ref><ref name="Kono1987">{{cite journal |last=Kōno |first=Rokurō |title=The bilingualism of the Paekche language |journal=Memoirs of the Research Department of the Toyo Bunko |volume=45 |year=1987 |pages=75–86 |language=en}}</ref> ھەرچەندە، پەڕتووکە دێرینەکانی وەک ''پەڕتووکی وێی'' و ''[[کتێبی دواتری ھان]]'' گێڕانەوەی ناکۆک دەخەنە ڕوو کە لەوانەیە پێچەوانەی ئەم بۆچوونانەی پێشوو بن. == دەوڵەتۆکەکان == بەپێی پەڕتووکی ''[[تۆمارەکانی سێ شانشینەکە]]''، جینھان لە ١٢ دەوڵەتۆکە پێکھاتبوو کە ھەریەکەیان لە نێوان ٦٠٠ بۆ ٥٠٠٠ خێزانی لەخۆ گرتبوو و لە ٦ دەوڵەتۆکەوە دابەش ببوون: * سارۆ (사로국، 斯盧國): بەھێزترین دەوڵەت بوو لە جینھاندا، کە بە سێۆڕابۆلیش دەناسرێت. لە ساڵی ٥٠٣دا ناوی دەوڵەتی سارۆ گۆڕدرا بۆ «[[شیللا]]». * گیجیۆ (기저국، 己柢國): ئاندۆنگی ئەمڕۆ. * بولسا (불사국، 不斯國): چانگنیۆنگی ئەمڕۆ. * گون-گی (근기국، 勤耆國): پۆھانگ یان چیۆنگدۆی ئەمڕۆ. * نانمیریمیدۆنگ (난미리미동국، 難彌理彌凍國): میریانگی ئەمڕۆ، کە بە «میریمیدۆنگ»یش دەناسرێت. * یۆمھێ (염해국، 冉奚國): [[ئولسان]]ی ئەمڕۆ. * گونمی (군미국، 軍彌國): ساچیۆنی ئەمڕۆ. * یۆدام (여담국، 如湛國): گونوی ئەمڕۆ. * ھۆرۆ (호로국، 戶路國): سانگجووی ئەمڕۆ. * جوسۆن (주선국، 州鮮國): گیۆنگسانی ئەمڕۆ. * مایۆن (마연국، 馬延國): میریانگی ئەمڕۆ. * ئویو (우유국، 優由國): چیۆنگدۆ یان یۆنگدیۆکی ئەمڕۆ. بەپێی پەڕتووکی ''[[سامگووک ساگی]]''، شانشینی شیللا (لە دەوروبەری گیۆنگجووی ئەمڕۆ) لە ساڵی ٥٧ی پێش زاییندا لەلایەن [[ھیۆکگۆسێی شیللا|باک ھیۆکگۆسێ]] دامەزرا، کە توانی شەش خێڵەکەی جینھان لەژێر دەسەڵاتی خۆیدا یەکبخات. تۆمارەکان لەبارەی پەیوەندیی نێوان ناوەکانی جینھان، سارۆ، سێۆڕابۆل، و شانشینی دواتری شیللا کەم و دژبەیەکن. == شوێن == زۆربەی تیۆرییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە جینھان لەو ناوچەیەدا بووە کە دواتر لەلایەن شانشینی شیللاوە داگیر کرا: حەوزی گیۆنگجو و کەناراوەکانی تەنیشت [[دەریای ژاپۆن]]. لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ کۆنفیدراسیۆنی بیۆنھاندا ھاوسنوور بووە، و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[کۆنفیدراسیۆنی ماھان]] کە زۆر گەورەتر بوو. لە باکوورەوە بە فەرماندارییە چینییەکان و دەوڵەتە کەناراوییە بچووکەکەی دۆنگێ دەورە درابوو. بەڵام ھەندێک لە توێژەران پێیان وایە کە جینھان دەکەوتە دۆڵی [[ڕووباری ھان]]، کە لە باکوورەوە ماھان و لە باشوورەوە بیۆنھان سنووریان دیاری کردبوو. == ئەمانەش ببینە == * [[سامھان]] * [[کۆنفیدراسیۆنی ماھان]] * [[شیللا]] * [[سێ شانشینەکەی کۆریا]] * [[مێژووی کۆریا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{سەرچاوەکان|group=تێبینی}} {{تووڵی دەروازە|وڵاتەکان}} [[پۆل:مێژووی کۆریا]] [[پۆل:سامھان]] [[پۆل:شیللا]] [[پۆل:کۆنفیدراسیۆنە پێشووەکان]] [[پۆل:دەوڵەتە پێشووەکان لە مێژووی کۆریادا]] [[پۆل:دەوڵەتە پێشووەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]] [[پۆل:کۆنفیدراسیۆنە خێڵەکییەکان]] [[پۆل:مێژووی زووی کۆریا]] 82uqt6vc51hsbuyh1aov8jao2olpm8r 0 304404 1686146 1679326 2026-10-12T20:58:36Z InternetArchiveBot 27288 Adding 3 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686146 wikitext text/x-wiki {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 270 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | header = ھونەری کۆری | image1 = Celadon Ewer with Openwork Lotus and Child Design.jpg | caption1 = گۆزەی سەلادۆن بە نەخشی گوڵی لۆتۆس و منداڵ، سەردەمی خانەدانی [[گۆریۆ]] }} '''ھونەری کۆری''' نەریتەکانی [[خۆشنووسی]]، مۆسیقا، [[نیگارکێشی]] و [[گۆزەکەری]] دەگرێتەوە، کە زۆرجار بە بەکارھێنانی شێوەی سروشتی، ڕازاندنەوەی ڕووی شتەکان و ڕەنگ یان دەنگی تۆخ جیا دەکرێتەوە. کۆنترین نموونەکانی ھونەری [[کۆریا]] لە بەرھەمەکانی [[سەردەمی بەردین]] پێکدێن کە مێژووەکەیان بۆ ٣٠٠٠ پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref name="Lin2016">{{cite journal |last=Lin |first=Nancy |date=2016-01-01 |title=5,000 Years of Korean Art |journal=History of Collections |volume=28 |issue=3 |pages=383–400 |doi=10.1093/jhc/fhv047}}</ref> ئەمانە بە شێوەیەکی سەرەکی لە [[پەیکەرتاشی|پەیکەری نەزری]] و لەم دواییانەشدا لە بەردنگارەکان پێکدێن کە دووبارە دۆزراونەتەوە. بەدوای ئەم قۆناغە سەرەتاییەدا شێوازە ھونەرییەکانی پاشایەتی و زنجیرە فەرمانڕەواییە جیاوازەکانی کۆریا ھاتن. ھونەرمەندانی کۆری ھەندێک جار گۆڕانکارییان لە نەریتەکانی [[ھونەری چینی]]دا دەکرد و بەرەو سادەیی، سروشتیبوون و بەرزنرخاندنی پاکیی سروشت دەیانبرد. زنجیرە فەرمانڕەوایی [[گۆریۆ]] (٩١٨–١٣٩٢) یەکێک بوو لە پڕبەرھەمترین قۆناغەکان بۆ کۆمەڵێک بواری ھونەری، بەتایبەتی لە پیشەسازیی گۆزەگەریدا. بازاڕی ھونەری کۆری لە ناوچەی ئینسادۆنگ لە [[سیئۆل]] چڕ بووەتەوە، کە زیاتر لە ٥٠ گەلەریی بچووکی تێدایە و ناوە ناوە زیادکردنی ئاشکرا بۆ ھونەرە جوانەکان ساز دەکەن. گەلەرییەکان بە شێوەی ھەرەوەزی بەڕێوە دەبرێن و پێشانگای ڕێکخراو و بەوردی دیزاینکراو پێشکەش دەکەن. لە زۆربەی شارۆچکەکاندا گەلەریی ناوچەیی بچووکتر ھەن کە ھونەرمەندانی ناوخۆیی بەرھەمەکانیان لە ڕێگەی میدیای نەریتی و ھاوچەرخەوە پێشان دەدەن. ھەوڵەکان بۆ پێشخستنی ھونەری چەمکسازیی ڕۆژاوایی، بە شێوەیەکی گشتی لە دەرەوەی کۆریا و لە شارەکانی وەک [[نیوویۆرک]]، [[سان فرانسیسکۆ]]، [[لەندەن]] و [[پاریس]] سەرکەوتنی گەورەیان بەدەستھێناوە. == مێژوو == توێژەران دەستیان کردووە بە ناسین و لێکۆڵینەوە لە چاندی ھونەریی بێوێنەی کۆریا و ڕۆڵی گرنگی ئەو وڵاتە نەک تەنیا لە گواستنەوەی چاندی چین، بەڵکوو لە وەرگرتن و دروستکردنی چاندێکی تایبەت بە خۆی: «ئەو ھونەرەی لەلایەن نەتەوەیەکەوە لەدایک دەبێت و گەشە دەکات، ھونەری تایبەت بە خۆیەتی».<ref name="Basukala2012">{{cite web |last1=Basukala |first1=Saloni |last2=Supriya |date=2012-09-04 |title=LASANAA Art Talk: 28 August |url=https://lasanaa.wordpress.com/2012/09/04/lasanaa-art-talk-28-august/ |access-date=2015-09-16 |website=LASANAA}}</ref> === سەردەمی بەردینی نوێ === [[پەڕگە:빗살무늬토기.jpg|وێنۆک|چەپ|گۆزەی جۆری جیۆلمون بە نەخشی شانەیی]] مرۆڤ بەلایەنی کەمەوە لە دەوروبەری ٥٠٬٠٠٠ پێش زایینەوە لە نیمچەدوورگەی کۆریادا ژیاوە.<ref name="Yi1984">{{cite book |last=Yi |first=Ki-baek |title=New History of Korea |url=https://books.google.com/books?id=g2mdVwXpMzwC&pg=PA1 |access-date=2013-01-04 |year=1984 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-61576-2 |page=1}}</ref><ref name="Bae2012">{{cite journal |last1=Bae |first1=Christopher J. |last2=Bae |first2=Kidong |title=The nature of the Early to Late Paleolithic transition in Korea: Current perspectives |journal=Quaternary International |date=2012-12-01 |volume=281 |pages=26–35 |doi=10.1016/j.quaint.2011.08.044 |bibcode=2012QuInt.281...26B}}</ref> ئەو گۆزانەی مێژووەکەیان بۆ نزیکەی ٧٬٠٠٠ پێش زایین دەگەڕێتەوە دۆزراونەتەوە. ئەم قاپوقاچانە لە قوڕ دروست دەکران و لە کوورەی کراوە یان نیوەکراوە لە پلەی گەرمیی دەوروبەری ٧٠٠ پلەی سیلیزیدا دەسووتێنران.<ref name="Heilbrunn">{{cite web |url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/?period=05&region=eak |title=Heilbrunn Timeline of Art History: Korea, 1–500 A.D. |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=2013-01-04}}</ref> کۆنترین شێوازی گۆزەکەری کە مێژووەکەی بۆ نزیکەی ٧٬٠٠٠ پێش زایین دەگەڕێتەوە، کەلوپەلی بن-تەخت (یونگی-مون) بوون کە بە نەخشی بەرزکراوە، ھێڵی ئاسۆیی و نەخشی تر ڕازێنرابوونەوە.<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/art/Korean-art |title=Korean art |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> گۆزەی جۆری جیۆلمون (Jeulmun) بە شێوەیەکی گشتی بنی قوچەکی بوو و بە شێوازی شانەیی نەخشی لەسەر دەکێشرا، کە لە دەوروبەری ٦٬٠٠٠ پێش زایین لە تۆماری شوێنەوارناسیدا دەردەکەوێت. ئەم جۆرە گۆزەیە لە شێوازەکانی سیبیریا دەچێت.<ref name="Britannica" /> گۆزەی جۆری مومون (Mumun) لە نزیکەی ٢٠٠٠ پێش زایین دەرکەوت و بە گۆزەی گەورە و بێ نەخش دەناسرێتەوە کە زۆربەیان بۆ چێشتلێنان و کۆگاکردن بەکار دەھاتن. === سەردەمی بڕۆنز === لە نێوان ٢٠٠٠ پێش زایین و ٣٠٠ پێش زاییندا، کەلوپەلی بڕۆنز لە کۆریا ھاوردە و دروست دەکران. لە سەدەی حەوتەمی پێش زایینەوە، چاندێکی بڕۆنزیی ڕەسەن لە کۆریا دامەزرا، کە ئەوەش لەوەدا دەردەکەوێت بڕۆنزی کۆری ڕێژەیەکی تایبەت لە زینکی لەخۆدەگرت.<ref name="Heilbrunn" /> ئەو کەلوپەلانەی لەم سەردەمەدا دروست دەکران بریتی بوون لە چەکی وەک شمشێر، خەنجەر و سەرە ڕم. ھەروەھا کەلوپەلی ئایینی وەک ئاوێنە، زەنگ و چەقچەقە دروست دەکران. ئەم کەلوپەلانە لەناو دۆڵمێنەکاندا لەگەڵ نوخبەی کۆمەڵایەتی دەنێژران. سەرەڕای ئەوەش، لە دەوروبەری سەدەی شەشەمی پێش زایینەوە گۆزەی سووری دەوڵەمەند بە ئاسن دەستی بە دروستکردن کرد. مۆری شێوە کۆما کە لە نەفریت دروست دەکرا و بە کۆکۆک (kokkok) ناسراوە، لە گۆڕی دۆڵمێنەکاندا دۆزراوەتەوە. ڕەنگە کۆکۆک بە شێوەیەک تاشرابێت کە لاسایی چنگی ورچ بکاتەوە. کاریگەرییەکی تری سیبیریا دەکرێت لە نەخشاندنی سەر بەردی ئاژەڵاندا ببینرێت کە «ھێڵی ژیان» بە شێوازی تیشکی ئێکس لە ھونەری سیبیریادا پێشان دەدات.<ref name="Britannica" /> === سەردەمی ئاسن === سەردەمی ئاسن لە کۆریا لە دەوروبەری سەدەی پێنجەم تا چوارەمی پێش زایین بە گەیشتنی چاندی ئاسنی [[چین]] دەستی پێکرد؛<ref name="Chon1998">{{cite book |last=Chŏn |first=Sang-un |title=A history of science in Korea |url=https://archive.org/details/historyofscience0000chon |date=1998-01-01 |publisher=Jimoondang Pub. Co |isbn=89-88095-11-1 |location=Seoul, Korea |pages=[https://archive.org/details/historyofscience0000chon/page/9 9] |oclc=40857347}}</ref><ref name="Selin1997">{{cite book |title=[[Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures]] |date=1997-01-01 |publisher=Kluwer Academic |editor=Helaine Selin |isbn=0-7923-4066-3 |location=Dordrecht |pages=503 |oclc=35627522}}</ref><ref name="Kim2012">{{cite book |last=Kim |first=Jinwung |title=A history of Korea : from "Land of the Morning Calm" to states in conflict |url=https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj |date=2012-01-01 |isbn=978-0-253-00078-1 |location=Bloomington, Indiana |pages=[https://archive.org/details/historyofkoreafr0000kimj/page/14 14]–15 |oclc=826449509}}</ref> پێدەچێت لە ڕێگەی پێوەندی لەگەڵ [[ویلایەتی یان]] لە باکووری ڕۆژھەڵاتی چین دەستی پێکردبێت و دواتر لە ڕێگەی فەرمانداریی لێلانگی چینییەوە گەشەی کردبێت.<ref name="Pratt1999">{{cite book |last=Pratt |first=Keith L. |title=Korea : a historical and cultural dictionary |url=https://archive.org/details/koreahistoricalc0000prat |date=1999-01-01 |publisher=Curzon Press |others=Richard Rutt, James Hoare |isbn=978-0-7007-0464-4 |location=Richmond, Surrey |pages=[https://archive.org/details/koreahistoricalc0000prat/page/188 188] |oclc=42675362}}</ref> کۆرییەکان بەردەوام ھەوڵیان دەدا تەکنۆلۆژیای چینی ھاوردە بکەن و بە شێوازی خۆیان دایبڕێژنەوە تاوەکوو پەرە بە تەکنۆلۆژیای نوێی خۆماڵی بدەن.<ref name="Selin1997" /> ھاتنی چاندی ئاسنی چینی بەشداری لە گەشەسەندنی خێرای کۆریای کۆندا کرد.<ref name="Kim2012" /> دواتر کۆرییەکان چاندی ئاسنی چینییان خۆماڵی کرد و تەکنۆلۆژیای نوێی داڕشتنی ئاسنی کۆرییان دروست کرد.<ref name="Chon1998" /> تا ساڵی ٣٠٠ پێش زایین ئاسن بە شێوەیەکی بەرفراوان لە کۆریا بەکار دەھات؛ بەڵام چاندی ئاسنی کۆریا بەردەوام بوو لە کەوتنە ژێر کاریگەریی قووڵی چین کە ئەمەش لە ڕێگەی زۆر شوێنەوارەوە سەلمێنراوە.<ref name="Kim2012" /> گۆزەکەریی کۆری بە ناساندنی چەرخی گۆزەکەری و سووتاندن لە کوورەی لێژدا پێشکەوتنی بەرچاوی بەدەستھێنا. === سێ شانشینەکە === [[پەڕگە:Maitreya Koryuji.JPG|وێنۆک|چەپ|پەیکەری مایتریای بودا لە سەردەمی شیللا، سەدەی ٧ەم]] ئەم قۆناغە لە نزیکەی ٥٧ پێش زایین تا ٦٦٨ی زایینی بەردەوام بوو. [[سێ شانشینەکەی کۆریا]]: [[گۆگۆریۆ]]، [[بایکجی]] و [[شیللا]] ڕکابەرییان لەسەر دەسەڵاتی نیمچەدوورگەکە دەکرد.<ref name="Britannica_TK">{{cite web |title=Korean art |url=https://www.britannica.com/art/Korean-art |access-date=2026-03-23 |website=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref name="Lee1993">{{cite journal |last=Lee |first=Junghee |year=1993 |title=The Origins and Development of the Pensive Bodhisattva Images of Asia |journal=Artibus Asiae |volume=53 |issue=3/4 |pages=311–353}}</ref><ref name="Lee1993_347">{{cite journal |last=Lee |first=Junghee |year=1993 |title=The Origins and Development of the Pensive Bodhisattva Images of Asia |journal=Artibus Asiae |volume=53 |issue=3/4 |pages=347}}</ref> ==== گۆگۆریۆ ==== بانگخوازانی بودیزم لە ساڵی ٣٧٢ی زایینیدا ئایینی بودایان بە گۆگۆریۆ ناساند، کە ئەو کاتە بەشەکانی ناوەڕاست و باشووری [[مەنچوریا]] و نیوەی باکووری کۆریای ئێستای دەگرتەوە. لەگەڵ تێکەڵبوونی بودیزم لە چاندەکەدا، پاشاکانی گۆگۆریۆ دەستیان کرد بە تەرخانکردنی ھونەر و [[نژیاروانی]] بۆ بودا. ===== دیوارنگارییەکانی گۆڕی گۆگۆریۆ ===== لایەنێکی بەرچاوی ھونەری گۆگۆریۆ بریتییە لە دیوارنگارییەکانی ناو [[گڵکۆ|گۆڕەکان]] کە ژیانی ڕۆژانەی پاشایەتییە کۆنەکەی کۆریا و چاندەکەی بە ڕوونی نیشان دەدەن. نیگارەکانی گۆڕی گۆگۆریۆ ھێڵێکی کاتیی ژیانی ڕۆژانە بەپێی کاتی دروستکردن و نەخشاندنی گۆڕەکە دەخەنە ڕوو. نەریتە باوەکان لە ناو نیگارەکانی گۆڕدا نیشان دەدران وەک ھەوڵێک بۆ دەورەدانی کۆچکردوو بە یادەوەرییە ئەرێنییەکانی ژیانی پێشووی. کەسەکان زۆرجار بە تەنیا یان لەگەڵ ھاوسەرەکانیان، بە چێژوەرگرتن لە دیمەنە بەپیتەکانی سروشت وەک دەشت و چیاکانی کۆریا، و بەشداریکردن لە سەماکردن و یاری نیشان دەدرێن.<ref name="Hotae22">{{cite journal |last=Jeon |first=Ho-tae |year=2004 |title=Goguryeo Culture and Mural Paintings |journal=The Review of Korean Studies |volume=7 |pages=22}}</ref> بۆ نموونە لە گۆڕی دیۆکھۆنگ-لی، نیگارێکی دیواری لە ژووری پێشەوەدا گەورەی گۆڕەکە نیشان دەدات کە لەلایەن خزمەتکارەکانی دەورە دراوە، کە گوزارشتە لە ژیانی کامەرانی و خۆشگوزەرانی.<ref name="Hotae22-23">{{cite journal |last=Jeon |first=Ho-tae |year=2004 |title=Goguryeo Culture and Mural Paintings |journal=The Review of Korean Studies |volume=7 |pages=22–23}}</ref> پۆرترێتەکان ھەروەھا پێگەی چینایەتیی کۆمەڵگەی کۆریای ئەو سەردەمەیان دەردەخست، بە کێشانی کەسایەتییەکان بە قەبارەی بچووک یان گەورە بەپێی پێگەی کۆمەڵایەتییان.<ref name="Hotae22" /> نەخشی ئەبستراکت و توخمی خەیاڵیش لەناو نیگارەکانی گۆڕی گۆگۆریۆدا دەبینرێن. دروستکردنی بنمیچی نەخشێنراو بووە ھۆی دروستکردنی نەخشی وەک کۆمەڵە ئەستێرەکان و ھەورەکان. ئاژەڵە ئەفسانەییەکان لەناو گۆڕەکاندا دەکێشران، چونکە بڕوا وابوو توانای دەرکردنی دێوەکانیان ھەیە.<ref name="Lena49">{{cite book |editor=Kim Lena |title=Koguryo Tomb Murals |publisher=International Council on Monuments and Sites Korea |page=49 |url=https://jikimi.cha.go.kr/english/heritage_book/korguryo.pdf}}</ref> [[یوونێسکۆ]] کۆمەڵەگۆڕەکانی کۆگۆریۆی وەک [[کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ]] دەستنیشان کردووە. یوونێسکۆ ھەروەھا ڕێوشوێنی پاراستنی بۆ پاراستنی گۆڕەکان و دیوارنگارییەکانیان جێبەجێ کردووە.<ref name="UNESCO_Koguryo">{{cite web |title=Safeguarding Koguryo Tombs & Mural Paintings in the Democratic People's Republic of Korea |url=https://whc.unesco.org/en/koguryotombs/ |publisher=[[یوونێسکۆ]]}}</ref> زۆرێک لە نیگارەکانی گۆڕی گۆگۆریۆ بە شێوازەکانی [[فرێسکۆ]]، تێمپێرا و ھواجانگیبۆپ دروست کراون. ھەموو شێوازەکان بەردی کلس بەکار دەھێنن، بەڵام فرێسکۆ ڕێگە بە ڕەنگەکان دەدات بۆ ماوەیەکی درێژتر لە ئۆکسیدبوون و کاڵبوونەوە پارێزراو بن.<ref name="Hotae19">{{cite journal |last=Jeon |first=Ho-tae |year=2004 |title=Goguryeo Culture and Mural Paintings |journal=The Review of Korean Studies |volume=7 |pages=19}}</ref> توێژەران سەرسام بوون بە بەکارھێنانی فرێسکۆ لە نیگارەکانی گۆڕدا، چونکە پێشتر ھیچ ئەزموونێکیان لە دۆزینەوەی ئەم شێوازە لە ناوچەکەدا نەبوو.<ref name="UNESCO_Koguryo" /> ڕەنگی ڕەش، مۆر، زەرد، شین، سەوز و قاوەیی ڕەنگە باوەکانی ناو دیوارنگارییەکانی گۆڕی گۆگۆریۆ بوون، چونکە ئامانجی سەرەکیی دیوارنگارییەکان بەخشینی ئارامی لە ناو گۆڕەکە و دوورخستنەوەی ڕۆحە خراپەکان بوو. ئەم ڕەنگانە باو بوون چونکە دووکەڵی خەڵووز، کانزاکان و شیلەکان پێکھاتەی بنەڕەتیی تێکەڵەی بۆیەکان بوون. گۆتیت، ھێماتیت و سینابار نموونەی تۆزی کانزایی باون کە لە نیگارەکانی گۆگۆریۆدا بەکار دەھاتن.<ref name="Hotae21">{{cite journal |last=Jeon |first=Ho-tae |year=2004 |title=Goguryeo Culture and Mural Paintings |journal=The Review of Korean Studies |volume=7 |pages=21}}</ref> بەداخەوە، بە تێپەڕبوونی کات چینە کلسەکان لە دیوارنگارییەکانی ھەموو گۆڕەکانی گۆگۆریۆ کەوتوونەتە خوارەوە. نیگارکێشیی گۆگۆریۆ ئیلھامبەخش بوو بۆ دروستکردنی بەرھەمی ھاوشێوە لە بەشەکانی تری [[ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]]، وەکوو [[ژاپۆن]]. ئەمە لە دیوارنگارییەکانی پەرستگای ھۆریو-جی دەبینرێت کە کاریگەریی گۆگۆریۆی لەسەرە. نیگارکێشانی دیوار ھەروەھا بۆ دوو شانشینەکەی تریش بڵاوبووەوە. ئەم دیوارنگارییانە زانیاریی بەنرخ لەبارەی شانشینی گۆگۆریۆ دەردەخەن، لەوانە گرنگیی بودیزم، نژیاروانی و ئەو پۆشاکانەی کە لەو سەردەمەدا بە شێوەیەکی باو لەبەر دەکران. جلوبەرگ بە باشی لە ڕێگەی نیگارەکانی گۆڕی گۆگۆریۆوە بەڵگەدار کراوە. لەو نیگارانەی کە ژنان سەماکانی سەردەمی گۆگۆریۆ ئەنجام دەدەن، سەماکەرەکان جلی سەماکردنی قۆڵدرێژیان لەبەردایە، کە ئەمەش لەگەڵ وەسفە نووسراوەکانی پۆشاکی سەمای گۆگۆریۆ دەگونجێت.<ref name="Kang66-67">{{cite journal |last=Kang |first=E.-S. |year=2006 |title=A Study on clothing in Suhainmyuldo painted on an old tomb of ancient kingdom of Goguryeo between the 4th and late 6th century |journal=Journal of Fashion Business |volume=10 |issue=3 |pages=66–67 |url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=4e8525297514da9182b2e037801d350035a3f044}}</ref> نیگارەکانی گۆڕی گۆگۆریۆ بەڵگەیەکی بەرجەستەی گۆڕانی چاند لە ڕێگەی جلوبەرگەوە پێشان دەدەن. پیاوانی گۆگۆریۆ لە نیگارەکانی گۆڕدا زۆرجار پۆ (Po) لەبەر دەکەن، کە باڵاپۆشێکی نەریتییە. کاتێک بەراوردی پیاوان لەم نیگارانەدا بە درێژایی کات دەکرێت، دەتوانرێت گۆڕانکاری لە قەبارەی قۆڵدا تێبینی بکرێت، ئەمەش دەریدەخات کە شێوەی باڵاپۆشەکە گۆڕانی بەسەردا دەھات.<ref name="Kang66">{{cite journal |last=Kang |first=E.-S. |year=2006 |title=A Study on clothing in Suhainmyuldo painted on an old tomb of ancient kingdom of Goguryeo between the 4th and late 6th century |journal=Journal of Fashion Business |volume=10 |issue=3 |pages=66}}</ref> کاریگەرییەکانی چین دەکرێت لە ھەندێک تەکنیکی دیواری گۆڕ، جلوبەرگی کەسایەتییەکان لە نیگارەکاندا، یان لە ڕێگەی نەریتی بودیزمەوە ببینرێت. بەم شێوەیە دیوارنگارییەکانی گۆڕی گۆگۆریۆ پەیوەندی و ئاڵوگۆڕی چاندی نێوان ناوچە نزیکەکان نیشان دەدەن.<ref name="AhnPark29">{{cite journal |last1=Ahn |first1=Hwi-Joon |last2=Park |first2=Hyun-ah |year=2015 |title=Development of Goguryeo tomb murals |journal=The International Journal of Korean Art and Archaeology |volume=9 |pages=29}}</ref> گوڵی لۆتۆس کە ھێمایەکی پەیوەندیدار بە بودیزمە، نەخشێکی باو بوو لەناو نیگارەکانی گۆڕی گۆگۆریۆدا.<ref name="Hotae23">{{cite journal |last=Jeon |first=Ho-tae |year=2004 |title=Goguryeo Culture and Mural Paintings |journal=The Review of Korean Studies |volume=7 |pages=23}}</ref> ئەم دیوارنگارییانە سەرەتای دەستپێکی نیگارکێشانی دیمەنی سروشتی و پۆرترێتی کۆری بوون. لەگەڵ ئەوەشدا، چونکە گەیشتن بە گۆڕەکان ئاسان بوو، بەشێکی زۆری گەنجینەکانی تاڵان کران و شتومەکی کەم بەجێما. شێواندنی مۆری گۆڕەکان بووە ھۆی زیانگەیاندنی ھۆکارە دەرەکییەکان و شێ بە دیوارنگارییەکان.<ref name="Hotae18">{{cite journal |last=Jeon |first=Ho-tae |year=2004 |title=Goguryeo Culture and Mural Paintings |journal=The Review of Korean Studies |volume=7 |pages=18}}</ref> ==== بایکجی ==== [[پەڕگە:백제 금동대향로.jpg|وێنۆک|بخووردانی بڕۆنزی زێڕپۆشی بایکجی]] [[بایکجی]] لە نێوان ھەر سێ دەوڵەتەکەدا بەو شانشینە دادەنرێت کە مەزنترین دەستکەوتی ھونەریی ھەبووە. بایکجی شانشینێک بوو لە باشووری ڕۆژاوای کۆریا و لەژێر کاریگەریی [[زنجیرە فەرمانڕەواییەکان لە مێژووی چین|زنجیرە فەرمانڕەواییەکانی باشووری چیندا]] بوو، وەک زنجیرەی لیانگ. بایکجی ھەروەھا یەکێک بوو لەو شانشینانەی کاریگەرییەکی بەرچاوی ھونەریی کۆریای گەیاندە ھونەری [[ژاپۆن]].<ref name="MobileReference2007">{{cite book |title=Asian Art |url=https://books.google.com/books?id=NWJI4bK9kQ8C&pg=PT864 |access-date=2013-01-04 |date=2007-01-01 |publisher=MobileReference |isbn=978-1-60501-187-5 |page=864}}</ref> پەیکەرتاشیی بودیی بایکجی بە سروشتیبوون، گەرمی و ڕێژەی ھاوسەنگی خۆی دەناسرێتەوە کە شێوازێکی بێوێنەی کۆری پێشان دەدات.<ref name="LeeSoyoung2002">{{cite web |last=Lee |first=Soyoung |title=Korean Buddhist Sculpture (5th–9th century) |date=2002-10-01 |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/kobs/hd_kobs.htm |access-date=2013-01-04 |publisher=The Metropolitan Museum of Art}}</ref> نموونەیەکی تری ئەم کاریگەرییە بریتییە لە بەکارھێنانی «زەردەخەنەی بایکجی»، کە زەردەخەنەیەکی نھێنی و بێوێنەیە و تایبەتمەندیی زۆرێک لە پەیکەرەکانی بایکجییە.<ref name="BuddhaMuseum">{{cite web |title=9th Century Korean Bronze Buddha Shakyamuni |url=https://www.buddhamuseum.com/korean-buddha.html |publisher=BuddhaMuseum.Com |access-date=2013-01-04}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ نموونەیەکی نژیاروانیی دارین نەماوەتەوە، شوێنەواری پەرستگای میروکسا بەردی بناغەی پەرستگایەکی وێرانبوو و دوو پاگۆدای بەردی گرانیت لەخۆدەگرێت کە نیشانی دەدەن نژیاروانیی بایکجی چۆن بووە. دەکرێت نموونەی نژیاروانیی بایکجی لە پەرستگای ھۆریو-جی لە ژاپۆن بدۆزرێتەوە، چونکە تەلارسازان و پیشەوەرانی بایکجی یارمەتیی دیزاینکردن و دروستکردنی پەرستگە ڕەسەنەکەیان داوە. گۆڕی شا موریۆنگ گەنجینەیەکی دەوڵەمەند لە شوێنەواری لەخۆگرتبوو کە لە تاڵانکردن ڕزگاریان ببوو. لە نێو ئەو شتانەدا دەرزیی زێڕینی شێوە بڵێسە، پێڵاوی بڕۆنزی زێڕپۆش، پشتێنی زێڕین (ھێمای پاشایەتی) و شمشێر بە دەسکی زێڕین لەگەڵ نەخشی ئەژدیھا و سیمورغ ھەبوون.<ref name="MuryeongTomb">{{cite web |title=Tomb of King Muryeong |url=http://gongju.museum.go.kr/html/en/exhibition/exhibition_01.jsp |publisher=Gongju National Museum |access-date=2013-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100524125410/http://gongju.museum.go.kr/html/en/exhibition/exhibition_01.jsp |archive-date=2010-05-24}}</ref> ==== شیللا ==== [[پەڕگە:Korean crown and belt from Silla-01.jpg|وێنۆک|چەپ|تاجی زێڕینی شیللا، کۆتایی سەدەی ٤ەم تا سەرەتای سەدەی ٥ەمی زایینی]] شانشینی [[شیللا]] دابڕاوترین شانشین بوو لە نیمچەدوورگەی کۆریا، چونکە لە بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی نیمچەدوورگەکەدا ھەڵکەوتبوو. بەھۆی ئەم پێگە جوگرافییەوە، شانشینەکە دواھەمین پاشایەتی بوو کە بودیزم و کاریگەرییە چاندیارە بیانییەکانی لە کۆمەڵگەکەیدا وەرگرت.<ref name="Seth2011">{{cite book |title=A History of Korea |last=Seth |first=Michael J. |publisher=ROWMAN & LITTLLEFIELD PUBLISHERS |year=2011 |isbn=978-0-7425-6715-3 |location=Lanham, MD |pages=45–67}}</ref> گۆڕەکانی شانشینی شیللا دەستپێڕانەگەیشتوو بوون، بۆیە زۆرێک لە باشترین نموونەکانی ھونەری کۆری لەم شانشینەوە ماونەتەوە. پیشەوەرانی شیللا بە توانای زێڕکاری ناوبانگیان دەرکردبوو کە لێکچوونی لەگەڵ تەکنیکەکانی [[شارستانی ئەتروسکەکان]] و [[یۆنانی کۆن]] ھەیە، وەک لە گوارە و تاجە زێڕینەکاندا دەردەکەوێت.<ref name="Heilbrunn" /> بەھۆی ئەوەی کەلوپەلە زێڕینەکانی شیللا لێکچوونیان لەگەڵ تەکنیکە ئەورووپییەکان ھەیە لەگەڵ شووشە و مۆری دۆزراوە لە گۆڕە شاھانەییەکان کە کەسانی چاو شین نیشان دەدەن، زۆر کەس پێیان وایە کە [[ڕێگای ئاوریشم]] تا کۆریا درێژ ببووەوە. دیارترین بەرھەمەکانی ھونەری شیللا بریتین لە تاجە زێڕینەکانی کە لە زێڕی بێگەرد دروستکراون و ڕازاندنەوەی شێوە دار و شاخی ئاسکیان ھەیە، کە ئاماژەیە بۆ نەریتی سکیتی-سیبیری و شەمەنیی کۆری.<ref name="Met_Golden">{{cite web |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/sila/hd_sila.htm |title=Golden Treasures: The Royal Tombs of Silla |date=2003-10-01 |publisher=Metropolitan Museum of Art}}</ref> === گایا === [[یەکێتیی گایا]] کۆمەڵێک شارھ‌دەوڵەت بوون کە لە یەک شانشینی ناوەندیدا یەکیان نەگرتەوە. لە ھونەرەکەیدا لێکچوونی لەگەڵ دەوروبەر ھەبوو، وەک تاجەکان بە شێوەی دارین کە لە بایکجی و شیللاشدا دەبینرێن. زۆرێک لەو شوێنەوارانەی لە گردەگۆڕەکانی گایادا دۆزراونەتەوە، پەیوەستن بە ئەسپەوە، وەکوو ڕکێف، زین، و زرێی ئەسپ. بەکارھێنانی کەرەستەی ئاسنین لەم سەردەمەدا زۆر فراوان بوو. === دەوڵەتانی باکوور و باشوور === سەردەمی دەوڵەتانی باکوور و باشوور (٦٩٨–٩٢٦ی زایینی) ئاماژەیە بۆ ئەو ماوەیەی مێژووی کۆریا کە تێیدا شیللا و [[بالھای]] لە بەشی باشوور و باکووری کۆریادا پێکەوە دەژیان. ==== شیللای نوێ ==== [[پەڕگە:Front view of Seokguram from front chamber.jpg|وێنۆک|چەپ|ئەشکەوتی سیۆکگوورام، ساڵی ٧٥١ی زایینی]] [[شیللای نوێ]] (٦٦٨–٩٣٥) سەردەمێکی پڕ لە بەرھەمی ھونەری بوو لە کۆریا، بەتایبەتی لە ھونەری بودیدا. نموونە دیارەکان بریتین لە ئەشکەوتی سیۆکگوورام و پەرستگای بولگووکسا. دوو پاگۆدا بە ناوەکانی سیۆکگاتاپ و دابۆتاپ نموونەی بێوێنەی بەردتاشی و ھونەری شیللان. پیشەوەران زەنگی گەورەی پەرستگا و پەیکەریان دروست دەکرد. پایتەختی شیللای نوێ بەھۆی بەکارھێنانی زۆری زێڕ لە شتە ھونەرییەکاندا نازناوی «شاری زێڕ»ی لێنرابوو. ==== بالھای ==== سروشتی لێکدراوی ھونەری شانشینی [[بالھای]] (٦٩٨–٩٢٦)ی کۆریای باکوور دەکرێت لە دوو گۆڕی شازادەکانی بالھایدا بدۆزرێتەوە. ھەندێک لە ئەرستۆکراتەکان، جەنگاوەران، مۆسیقاژەنان و خزمەتکارانی بالھای لە نیگاری دیواریی گۆڕی شازادە جیۆنگھیۆ کچی شای بالھایدا کێشراون. پاشماوەی دە پەرستگای بودی لە سانگگیۆنگی پایتەختی بالھای دۆزراونەتەوە، لەگەڵ پەیکەری بچووکی بودا و فانۆسی بەردین، کە دەریدەخات بودیزم ڕۆڵێکی باڵای لە ژیانی خەڵکی بالھایدا گێڕاوە. ھەروەھا گۆڕی ماجیۆکدال لە سینپۆ لە پارێزگای ھامگیۆنگی باشوور پەیوەستە بە پاگۆدا و پەرستگاکانەوە، کە نیشان دەدات بودیزم کاریگەرییەکی بەھێزی لەسەر ڕێوڕەسمی ناشتنی مردووان ھەبووە. === خانەدانی گۆریۆ === [[پەڕگە:청자 어룡 모양 주전자.jpg|وێنۆک|گۆزەی سەلادۆن بە شێوەی ماسی-ئەژدیھا]] زنجیرە فەرمانڕەوایی [[گۆریۆ]] لە ٩١٨ تا ١٣٩٢ی زایینی بەردەوام بوو. بەناوبانگترین ھونەرێک کە پیشەوەرانی گۆریۆ بەرھەمیان دەھێنا بریتی بوو لە گۆزەی سەلادۆن (celadon)ی کۆری کە لە دەوروبەری ١٠٥٠ تا ١٢٥٠ی زایینی دروست دەکرا. لە کاتێکدا سەلادۆن لە چین سەریھەڵدا، گۆزەکەرانی کۆری شێوازی تایبەت بە خۆیان دانا. جینسا (Jinsa) کە تەکنیکێکی بەکارھێنانی ئۆکسیدی [[مس]] بوو بۆ دروستکردنی نەخشی سووری ژێر ڕووپۆش، لە سەدەی دوازدەھەمدا لە کۆریا داھێنرا، و دواتر بووە ئیلھامبەخش بۆ کەرامیکی [[ئیمپراتۆریەتیی یوان]].<ref name="Lee1981">{{cite book |last=Lee |first=Lena Kim |title=Korean Art |publisher=Philip Jaisohn Memorial Foundation |page=15 |url=https://books.google.com/books?id=DLQ0AQAAIAAJ |access-date=2017-04-27 |year=1981}}</ref><ref name="BritishMuseumCeladon">{{cite web |title=Collection online |url=http://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=257953&partId=1 |website=British Museum |access-date=2017-04-27}}</ref><ref name="Sullivan1984">{{cite book |last=Sullivan |first=Michael |title=The Arts of China |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-04918-5 |page=196 |url=https://archive.org/details/bub_gb_CzdICSqnELkC |access-date=2017-04-27 |date=1984-01-01}}</ref> سەلادۆنی کۆری ڕووپۆشێکی بێوێنەی بە ڕەنگی سەوزباوی شین لەسەر بنەمای ئاسن ھەبوو کە بە کەمکردنەوەی ئۆکسجین لە کوورەدا دروست دەکرا. سەلادۆنی کۆری شێوەی سروشتیی ماسی، کاڵەک و ئاژەڵەکانی پێشان دەدا. کۆرییەکان تەکنیکێکی نەخشاندنی ناوەکییان بە ناوی سانگگام (sanggam) داھێنا، کە تێیدا گۆزەکەران گۆزەی نیوەوشکیان ھەڵدەکۆڵی و قوڕی سپی یان ڕەشیان تێدا جێگیر دەکرد. لە ھەمان سەردەمدا، ھونەری دارینی نەخشێنراو بە صەدەف (ناجیۆنچیلگی) گەیشتە لووتکەی پەرەسەندن.<ref name="KoreaTimes2009">{{cite web |date=2009-08-05 |title=Rediscovering Nacre Lacquerware |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2023/12/690_49637.html |access-date=2023-12-11 |website=The Korea Times}}</ref> کەرەستەکان بە شێوەی گوڵی ورد کە لە توێکڵی کیسەڵی دەریایی و صەدەف دروست دەکران دەڕازێنرانەوە. بۆ نموونە لەسەر یەک سندووقی بۆیەکراو کە لە مۆزەخانەی کۆشکی نیشتمانیی کۆریا لە سیئۆل پارێزراوە، پیشەوەران نزیکەی ٤٥٬٠٠٠ پارچەی وردی صەدەفیان بەکارھێناوە.<ref name="KoreaNet2023">{{cite web |title=Goryeo-era lacquerware returned from Japan unveiled |url=https://www.korea.net/NewsFocus/Culture/view?articleId=238354 |access-date=2023-12-11 |website=Korea.net}}</ref> === خانەدانی جۆسۆن === [[پەڕگە:이명기 필 오재순 초상.jpg|وێنۆک|چەپ|پۆرترێتی ئۆ جایسون (١٧٢٧–١٧٩٢)، نیگارکێشراو لەلایەن یی میۆنگ-گی لە کۆتایی سەدەی ١٨ەم، سەردەمی جۆسۆن]] [[پەڕگە:이채 초상.jpg|وێنۆک|پۆرترێتی یی چای (١٧٤٥–١٨٢٠)، ساڵی ١٨٠٢]] [[پەڕگە:Byeon Sangbyeok-dog.jpg|وێنۆک|چەپ|تابلۆی سەگ لەلایەن بیۆن سانگ-بیۆک، سەدەی ١٨ەمی جۆسۆن]] لە سەردەمی خانەدانی [[جۆسۆن]]دا کاریگەریی کۆنفۆشیۆسیزم شوێنی بودیزمی گرتەوە. بەڵام توخمە بودییەکان ھەر مانەوە. ھونەری بودی بە تەواوی دانەبەزی، بەڵکوو لە دەرەوەی ناوەندە فەرمییەکانی دەسەڵات بەردەوام بوو. لە ماڵە تایبەتەکان و کۆشکە ھاوینەییەکانی پاشاکاندا، سادەیی ھونەری بودی بەرز دەنرخێنرا. شێوازەکانی نیگارکێشانی ناوەڕاستی زنجیرەکە بەرەو ڕیالیزمی زیاتر ھەنگاویان نا. شێوازێکی نیشتمانیی کێشانی دیمەنی سروشتی بە ناوی «دیمەنی ڕاستەقینە» سەریھەڵدا، کە لە کێشانی دیمەنە خەیاڵییەکانەوە گۆڕدرا بۆ کێشانی شوێنە دیاریکراوەکان بە وردی. ناوەڕاست تا کۆتایی زنجیرەی جۆسۆن بە سەردەمی زێڕینی نیگارکێشانی کۆری دادەنرێت. ئەمەش ھاوکات بوو لەگەڵ پچڕانی پەیوەندییەکان لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی مینگ]] دوای ھاتنە سەر تەختی ئیمپراتۆرە مانچووەکان لە چین، کە ئەمەش ھونەرمەندانی کۆریی ناچار کرد مۆدێلی ھونەریی نوێ لەسەر بنەمای بابەتە تایبەتە کۆرییەکان دروست بکەن. ژانرە نوێیەکانی نیگارکێشانی کۆری گەشەیان کرد، وەکوو چایکگیۆری (chaekgeori - نیگاری پەڕتووکەکان) و مونجادۆ (munjado - نیگاری پیتەکان)، کە نیشاندەری گرنگیدان بوو بە زانست لە چاندنی کۆریدا.<ref name="Chaekgeori_Encyclopedia">{{cite web |title=Chaekgeori |url=http://folkency.nfm.go.kr/kr/topic/%EC%B1%85%EA%B1%B0%EB%A6%AC/6591 |website=Encyclopedia of Korean Folk Culture |publisher=National Folk Museum of Korea |access-date=2017-11-30}}</ref><ref name="Moon2016">{{cite web |last=Moon |first=So-young |title=Exhibition defies conventions of Korean painting |url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3020712 |website=Korea JoongAng Daily |date=2016-06-30 |publisher=JoongAng Ilbo |access-date=2018-04-05}}</ref> ھونەری میللیی کۆری بە ناوی مینھوا (minhwa) لەم سەردەمەدا دەرکەوت. == ھونەرە سۆماییەکانی تر == ھونەری کۆری بە گواستنەوەی نێوان ئایینە سەرەکییەکان لە قۆناغە جیاوازەکاندا پێناسە دەکرێت: سەرەتا لە ھونەری شەمەنییەوە، پاشان ھونەری بودی و ھونەری کۆنفۆشیۆسی، و دواتر لە سەدەی بیستەمدا بەرەو فۆرمە مۆدێرنەکانی ڕۆژاوا. بەرھەمە ھونەرییەکان لە کانزا، یەشم، بەمبوو و قوماش گەڕانەوەیەکی بەرچاویان بەخۆوە بینیوە. حکوومەتی کۆریای باشوور ھەوڵی داوە بە بەخشینی خەڵات و سکۆلەرشیپ بۆ خوێندکارانی گەنج، فۆرمە دەگمەنەکانی ھونەری کۆری بپارێزێت. === خۆشنووسی و چاپ === [[پەڕگە:Sehando.jpg|وێنۆک|٤٠٠پێکسڵ|چەپ|''نیگارکێشی لە سەردەمی کەشوھەوای سارددا'' لەلایەن کیم جیۆنگ-ھوی]] خۆشنووسیی کۆری وەک ھونەرێک دەبینرێت کە تێیدا لێدانی فڵچە کەسایەتیی ھونەرمەندەکە دەردەخات. ئەم ھونەرە نوێنەرایەتیی لووتکەی ھونەری کۆنفۆشیۆسی دەکات. ھونەری قوماشی کۆری مێژوویەکی دێرینی ھەیە و چنینی نەریتی و گرێی کۆری لەخۆدەگرێت کە لە جلوبەرگ و ڕازاندنەوەی دیواری ماڵەکاندا بەکار دەھات. ھونەری کاغەزی کۆری کاغەزی دەستکرد (ھانجی) لەخۆدەگرێت، کە بۆ مەبەستی نژیاروانی (پەردەی پەنجەرە، ڕووپۆشی زەوی)، چاپکردن و بەرھەمی ھونەری بەکار دەھات. لە ساڵانی شەستەکاندا، کاغەزی کۆری کە لە ڕەگی دارتوو دروستکرابوو لە کاتی نۆژەنکردنەوەی پەرستگای بولگووکسا لە گیۆنگجو دۆزرایەوە، کە مێژووەکەی بۆ ساڵی ٧٥١ی زایینی دەگەڕایەوە و سەلماندی کاغەزی کۆری توانای مانەوەی بۆ زیاتر لە ھەزار ساڵ ھەیە. === نیگارکێشی === [[پەڕگە:Mongyudowondo.jpg|وێنۆک|٤٠٠پێکسڵ|چەپ|''گەشتی خەون بۆ خاکی گوڵەخۆخ'' لەلایەن ئان گیۆن]] [[پەڕگە:Hyewon-Jusa.geobae.jpg|وێنۆک|''مەی خواردنەوە'' لەلایەن سین یون-بۆک]] [[پەڕگە:Byeongpung, landscape painting by Jangdeok.jpg|وێنۆک|چەپ|پەردەی دیواریی شێوە دیمەنی سروشتی لەلایەن جانگدۆک]] بۆ بەشێکی زۆری سەدەی بیستەم، نیگارکێشی لە پێشەنگی میدیا ھونەرییەکاندا بوو لە کۆریا. لە سەرەتای ساڵانی ١٩٣٠ بەدواوە، ھونەری ئەبستراکت سەرنجی تایبەتی خرایە سەر. لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٩٦٠ بەدواوە، ھونەرمەندانی وەک کوۆن یۆنگ-وو دەستیان کرد بە دەستکاریکردنی بۆیە، خوساندنی قوماش، کێشانی پێنووس و دڕاندنی کاغەز بۆ تێپەڕاندنی ئەو پۆلێنکردنەی کە ھونەرمەندانی بەسەر نیگارکێشانی مەرەکەبی ئاسیایی و نیگارکێشانی زەیتی دابەش دەکرد. لە ساڵانی ١٩٧٠ و ١٩٨٠دا ئەم شێوازە بووە بنەمای دانسایکھوا (Dansaekhwa) یان نیگارکێشانی یەکڕەنگی کۆری. بەرھەمەکانی ھونەرمەندانی وەک ھا چۆنگ-ھیون، پارک سیۆ-بۆ، لی ئوفان، یون ھیۆنگ-کیون و کیم گویلین لە سیئۆل، تۆکیۆ و پاریس پێشان دران و بوونە نوێنەری نێونەتەوەیی ھونەری ھاوچەرخی کۆری. تەکنیکەکانی نیگارکێشانی ئەبستراکت لەم کاتەدا لەژێر کاریگەریی پێشکەوتنەکانی نیگارکێشانی ژاپۆنی و ئەورووپیدا بوون. پشتیوانیی حکوومەتی پارک چونگ-ھی لە نیگارکێشانی ئەکادیمیی ناڕامیاری و سانسۆرکردنی ھونەری ڕامیاری، ناڕەزایەتیی ھونەرمەندە گەنجەکانی لێکەوتەوە کە گرووپی ھونەریی ئەزموونییان بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم بارودۆخە پێکھێنا.<ref name="Kim2013">{{cite book |last=Kim |first=Hee Young |title=Korean Abstract Painting: A Formation of Korean Avant-Garde |publisher=Hollym Corp., Publishers |year=2013 |location=Seoul, Korea |page=20}}</ref> ھەندێک لە تابلۆ ھاوچەرخەکانی کۆریا گرنگییەکی زۆر بە پێکھاتەی ڕووکەش و لێدانی فڵچە دەدەن کە لە کەرامیکی کۆرییەوە سەرچاوە دەگرێت. ھونەرمەندی ھاوچەرخ سوھ یۆنگسون، کە بە «ھونەرمەندی ساڵی ٢٠٠٩ی کۆریا» دەستنیشان کرا،<ref name="NMCA2009">{{cite web |title='Artist of the Year 2009' - Seo Young-Sun |url=http://www.moca.go.kr/engN/engNExhibition.do?_method=exhView&exhId=201012280000003&cur_page_name=past |publisher=National Museum of Contemporary Art, Korea |access-date=2011-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930084629/http://www.moca.go.kr/engN/engNExhibition.do?_method=exhView&exhId=201012280000003&cur_page_name=past |archive-date=2011-09-30}}</ref> تابلۆکانی بە لێدانی بەھێزی فڵچە دەناسرێنەوە و بابەتەکانی مێژووی کۆریا و دیمەنی شارە ڕۆژاواییەکانی وەک [[نیوویۆرک]] و [[بەرلین]] تێکەڵ دەکات.<ref name="AlvesRichter2011">{{cite web |last=Alves-Richter |first=Verena |title=Suh Yongsun |url=http://www.galerie-son.com/artists/suh/yongsunsuh_text_en.html |publisher=Galerie Son |access-date=2011-04-02 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304185301/http://www.galerie-son.com/artists/suh/yongsunsuh_text_en.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ |url-status=dead}}</ref> === کۆریای باکوور === [[پەڕگە:Artist at Mansudae Art Studio, Pyongyang (10104200854).jpg|وێنۆک|چەپ|ھونەرمەندێک لە ستۆدیۆی ھونەریی مانسودای لە پیۆنگیانگ تابلۆ دەکێشێت]] لە سەردەمی دەسەڵاتی کیم ئیل سوونگدا، نیگارکێشی تەنیا لە چوارچێوەی ڕیالیزمی سۆسیالیستیدا ڕێگەی پێدەدرا و پۆستەری پڕوپاگەندەیی بەشی سەرەکیی ھونەرە سۆماییەکانی پێکدەھێنا. دوای ساڵی ١٩٩٤ لە سەردەمی کیم جۆنگ ئیلدا، ڕێنماییەکان نەرمتر کران و شێوازی نوێ، لەوانە جۆرێک لە ئیمپڕێشنیزمی تایبەت بە کۆریای باکوور پەرەی سەند.<ref name="webc_Theg">{{cite web |title=The good things in North Korea |first=Fyodor |last=Tertitskiy |work=NK News |date=2016-06-06 |access-date=2016-07-20 |url=https://www.nknews.org/2016/06/the-good-things-in-north-korea/}}</ref> جگە لە پۆستەر و وێنەی شۆڕشگێڕانە، ھونەرمەندانی کۆریای باکوور گرنگییان بە دروستکردنی فیلمی نیشتمانپەروەری، نژیاروانیی شکۆدار، و نیگارکێشانی نەریتی داوە. نیگارکێشە ھەڵاتووەکانی کۆریای باکوور، وەک خوشکانی فوانگ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، دوور لە دروشمی ڕامیاری دیمەنی سروشتییان بە تێکەڵکردنی تەکنیکی ڕۆژاوایی و ڕۆژھەڵاتی کێشا.<ref name="Cleary1981">{{cite book |last=Cleary |first=Fritz |title=Chung Soon O'Dwyer: An Appreciation |publisher=Fine Arts Museum |year=1981 |location=Princeton}}</ref> نیگارکێشانی کۆریای باکوور بە لێھاتوویی تەکنیکی ناسراون و ئەوانەی پەنا دەبەنە بەر کۆریای باشوور لەوێ کار وەک ھونەرمەند بەدەست دەھێنن.<ref name="webc_Theg" /> === وێنەگری و سینەما === {{وتاری سەرەکی|سینەمای کۆریا}} == کەرامیک و پەیکەرتاشی == [[پەڕگە:Pressapochista1.jpg|وێنۆک|٢٠٠پێکسڵ|پەیکەری بودی لە سەردەمی شیللا، سەدەی نۆیەمی زایینی]] پاشماوەی گۆزەکەریی سەرەتایی بە شێوەیەکی سەرەکی لە ناوچەی گانگجین دەدۆزرێتەوە کە ناوەندی سەرەکیی بەرھەمھێنانی گۆزە لە مێژووی کۆریادا بووە. گۆزەکەریی کۆری بۆ سێ پۆلی سەرەکی دابەش دەبێت: چیۆنگجا (سەلادۆنی سەوزباوی شین)، بایکجا (پۆرسەلینی سپی) و بونچیۆنگ (بەردینی ڕووپۆشکراو). === پەیکەرتاشیی کۆن === پەیکەرتاشیی کۆری لە سەردەمی شانشینی بایکجیدا بۆ [[ژاپۆن]] ھەناردە دەکرا. پەیکەرە سەرەکییەکان لە دار، بەرد و دواتر لە کەرامیک دروست دەکران، و پەیکەری نەزری زۆرترین ژمارەیان پێکھێنابوو. ھەروەھا پەیکەری بچووکتر لە یەشم و زێڕ دروست دەکران. === پەیکەرتاشیی ھاوچەرخ === نموونەیەکی ھاوچەرخ بریتییە لە پەیکەری ناسراوی «پیاوی سڵاوکەر» لەلایەن یوو یۆنگ-ھۆ. === ھونەرمەندان و پەیکەرتاشانی کەرامیکی کۆری === * یوو گیون-ھیۆنگ * کیم ییک یونگ * ئوم تای-جونگ * چۆ کی-جونگ * یون کوانگ-چۆ<ref name="YoonBM">{{cite web |title=Collections Online {{!}} British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG16004 |access-date=2021-08-27 |website=www.britishmuseum.org}}</ref> * کیم سی-یۆنگ * شین سانگ-ھۆ === چیۆنگجا (청자) === سەلادۆن جۆرێکە لە کەرامیک کە بە ڕووی شینباوی یەشم و تەکنیکی تایبەتی نەخشاندن دەناسرێتەوە.<ref name="FactsKorea">{{cite web |title=FACTS: KOREA |url=https://www.factsaboutkorea.go.kr/bbs/view.do?nttId=&ln=en/%3E |access-date=2020-05-20 |website=www.factsaboutkorea.go.kr}}</ref> === بایکجا (백자) === لە نێوان سەدەکانی پازدەھەم تا بیستەم، پۆرسەلینی سپی کەرامیکی سەرەکیی کۆریا بوو. بایکجا بە ڕووە سپییە شیرییەکەی دەناسرێتەوە و بە نەخشی کێشراو بە ئۆکسیدی ئاسن، مس، یان ڕەنگی شینی کۆباڵت کە لە ڕێگەی چینەوە لە ئێرانەوە دەھێنرا، دەڕازێنرایەوە.<ref name="FactsKorea" /> === بونچیۆنگ (분청) === [[پەڕگە:Sam Taegeuk (LynneCmix).png|وێنۆک|ھێمای تایگووکی سێ ڕەنگ]] ئەم جۆرە کەرامیکە دوای ڕووخانی شانشینی گۆریۆ لە ساڵی ١٣٩٢ دروست کرا و بە ڕووی ڕووپۆشکراو و نەخشە ڕازاوە سادەکانییەوە دەناسرێتەوە.<ref name="FactsKorea" /> == نژیاروانی و دیزاینی ناوەوە == باخچە کۆرییەکان مێژوویەکی دێرینیان ھەیە و بە شێوەیەکی فراوان لەگەڵ کۆشکە شاھانەییەکاندا بنیات نراون. نەخشە کۆنەکان لە بیرۆکەنیگاری سەرەتاییەوە سەرچاوە دەگرن و بەسەر چوار جۆری سەرەکیدا دابەش دەبن: ئەندازەیی، ڕووەکی، ئاژەڵی و سروشتی. نەخشە ئەندازەییەکان سێگۆشە، چوارگۆشە، زیگزاگ، لولپێچ و بازنە لەخۆدەگرن. ئەم نەخشانە لەسەر دەرگای پەرستگەکان، جلوبەرگ، کەلوپەلی ناوماڵ و شتومەکی ڕۆژانەی وەک باوەشێن دەدۆزرێنەوە. == ھونەرە نمایشییەکان == لە ھونەرە نمایشییەکاندا، چیرۆکبێژیی کۆری ھەم بە ڕێوڕەسمی شەمەنی و ھەم لە گۆرانییەکانی زانایاندا دەردەکەوێت، و تێکەڵبوونی نێوان ھونەرە سۆماییەکان و ھونەرە نمایشییەکان لەم چاندەدا زۆر بەھێزە. ھونەرە نمایشییەکان بەردەوام جلوبەرگی نەریتی، دەمامکی کۆری و چنینی نەریتییان لەخۆگرتووە. بە شێوەیەکی مێژوویی، نمایشەکان دابەش دەبوون بەسەر سەمادا کە زیاتر لەلایەن ژنانەوە دەکرا، و چیرۆکبێژی کە زیاتر لەلایەن پیاوانەوە پێشکەش دەکرا. === ڕێوڕەسمی چا === ڕێوڕەسمی چای کۆری لە چاخانەی خاوەن تەلارسازیی تایبەت و لەناو باخچە کۆرییەکاندا بەڕێوە دەچێت. ئەم ڕێوڕەسمە گفتوگۆی تایبەت، خوێندنەوەی شیعر لەسەر تابلۆ ھەڵواسراوەکان، گۆزەی کۆری و پۆشینی جلوبەرگی نەریتی لەخۆدەگرێت کە ئەزموونێکی چاندی پێشکەش دەکات. === ھونەرەکانی مۆسیقا و شانۆ === ھونەرمەندانی نمایشیی کۆری لە ئاستی جیھانیدا لە ژەنینی ئامێرە ژێردارەکان، بەڕێوەبردنی ئۆرکێسترا و گۆرانیبێژیی ئۆپێرادا ناوبانگیان بەدەستھێناوە. مۆسیقای ھاوچەرخی کۆری ھەم شێوازە مۆدێرنەکانی وەک پۆپ (کەی-پۆپ)، جاز و ڕۆک لەخۆدەگرێت و ھەم مۆسیقای نەریتی. مۆسیقای دەرباری کۆری مێژووەکەی بۆ سەردەمی شیللا دەگەڕێتەوە کە مۆسیقای دەرباری تانگی تێدا دەژەندرا؛ دواتر لە سەردەمی جۆسۆندا وەشانێکی کۆری بە ئامێری چینی بە ناوی «ئا-ئاک» (A-ak) گەشەی پێدرا. چەندین بەرھەمی مۆسیقای دەربار، وەک جۆنگمیۆ جێرییاک، وەک کەلەپووری چاندی جیھانیی یوونێسکۆ تۆمار کراون. مۆسیقای میللیی کۆری وەک پانۆری بنەمای داڕشتنی زۆرێک لە بەرھەمە نوێیەکانە بەھۆی سادەیی و ڕیتمە بەھێزەکەیەوە. شانۆگەری و درامای سەمای مۆسیقیش پێشینەیەکی مێژوویی لە سەردەمی گۆریۆدا ھەیە. دیزاینی سەکۆی شانۆ ئیلھامی لە سروشت و فەزای کراوە وەرگرتووە. لە ھەمان کاتدا دەمامکە کۆرییەکان کە لە نمایشە کۆنەکاندا بەکار دەھاتن، لە ئێستادا وەک بەرھەمی یادگاریی گەشتیاری بەرھەم دەھێنرێن. === چیرۆکبێژی و کۆمیدیا === گێڕانەوەی چیرۆکی دراماتیک لەلایەن پیاوانەوە پێشکەش دەکرا. لە کۆریادا بەھۆی بەربەستە چاندیارەکان لەسەر ڕەخنەگرتنی کەسی و ڕێزگرتن لە گەورەکان ستاندئاپ کۆمیدیی باو بوونی نەبووە، بەڵام فیلمە کۆمیدییەکان لەسەر بنەمای ھەڵە و گرژییە کۆمەڵایەتییەکان لە ئاستی جیھانیدا بینەری زۆریان ھەیە. مێژووی زارەکی ئەفسانە، چیرۆکی میللی و گۆرانیی شەمەنی لەخۆدەگرێت کە بەھاکانی کۆنفۆشیۆسی و بودیزم بە نەوەکانی داھاتوو دەگەیەنن.<ref name="Howard2004">{{cite journal |last=Howard |first=Keith |date=2004-01-01 |title=CHAN E. PARK: Voices from the straw mat: Toward an ethnography of Korean story telling |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=67 |issue=1 |pages=124–126 |jstor=4145779 |doi=10.1017/S0041977X04400068}}</ref><ref name="Song2017">{{cite journal |last=Song |first=Sooho |date=2017-12-29 |title=Narrative structures in Korean folktales: A comparative analysis of Korean and English versions. Topics in Linguistics |journal=Topics in Linguistics |volume=18 |issue=2 |pages=1–14 |doi=10.1515/topling-2017-0007}}</ref><ref name="Lee2011">{{cite journal |last=Lee |first=Guang-LEA |date=2011-01-01 |title=Teaching traditional values through folk literature in Korea |url=https://archive.org/details/sim_childhood-education_2011_87_6/page/402 |journal=Childhood Education |publisher=Association for Childhood Education International |volume=87 |issue=6 |pages=402–408 |doi=10.1080/00094056.2011.10523223}}</ref> === سەما === [[پەڕگە:Korean.dance-Taepyeongmu-01.jpg|وێنۆک|سەمای شاھانەی تایپیۆنگمو]] سەما توخمێکی دانەبڕاوی چاندی نەریتیی کۆریایە کە لە فێستیڤاڵەکانی وەک درۆینەی بەرھەمدا پێشکەش دەکرێت. لەم سەماکاندا پۆشاکی نەریتیی [[ھانبۆک]] بە قۆڵی درێژ لەبەر دەکرێت بۆ پێشاندانی جووڵەی نەرمی دەست و باڵ، و لە فێستیڤاڵە کراوەکاندا تەپڵ و سەنج دەژەنرێن. == وێژە == پەڕتووکە مێژووییەکان و ئینسایکڵۆپیدیاکانی کۆریا ھەر لە سەدەی حەوتەمەوە لە سەردەمی سێ شانشینەکەدا بە قاڵبی داری چاپ دەکران. لە سەردەمی گۆریۆدا، یەکەم پیتی کانزایی بۆ چاپکردنی پەڕتووک لەسەر ئاستی جیھان دروست کرا.<ref name="Seth2011" /> ژانرە وێژەییەکان شیعر، داستان، دەقی ئایینی، لێکدانەوەی فەلسەفی، شانۆگەری و ڕۆمان لەخۆدەگرن. === شیعر === شیعری کۆری لە سەردەمی سێ شانشینەکەدا گەشەی کرد. لە سەردەمی خانەدانی جۆسۆندا بە شێوەیەکی فراوان پەرەی پێدرا و لە کۆتایی سەدەی ١٨ەمدا گەیشتە لووتکە. لە سەدەی بیستەمدا شێوازی مۆدێرن ناسێندرا و لە ساڵانی ١٩٧٠ بەدواوە شیعری غینایی بووە شێوازی باو. == زانکۆکان بۆ خوێندنی ھونەر == # زانکۆی نیشتمانیی ھونەری کۆری<ref name="KArts">{{cite web |title=Korea National University of Arts main |url=https://www.karts.ac.kr/en |access-date=2023-08-07 |website=www.karts.ac.kr}}</ref> # زانکۆی نیشتمانیی سیئۆل (SNU)<ref name="SNU">{{cite web |title=Seoul National University |url=https://en.snu.ac.kr/ |access-date=2023-08-07 |website=Seoul National University}}</ref> # زانکۆی ھانیانگ<ref name="Hanyang">{{cite web |title=Home - Hanyang University |url=https://www.hanyang.ac.kr/web/eng |access-date=2023-08-07 |website=www.hanyang.ac.kr}}</ref> # زانکۆی یۆنسێی<ref name="Yonsei">{{cite web |title=YONSEI University, Seoul, Korea |url=https://www.yonsei.ac.kr/en_sc/index.jsp |access-date=2023-08-07 |website=www.yonsei.ac.kr}}</ref> # زانکۆی کۆریا<ref name="KoreaUniv">{{cite web |title=Korea University Homepage |url=https://www.korea.edu/mbshome/mbs/en/www.korea.edu |access-date=2023-08-07 |website=www.korea.edu}}</ref> # زانکۆی سونگکیونکوان<ref name="SKKU">{{cite web |title=Sungkyunkwan University |url=https://www.skku.edu:443/eng/index.do |access-date=2023-08-07 |website=성균관대학교, SKKU, 성균관대, 성대, Sungkyunkwan University}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[مێژووی ھونەر]] * [[سینەمای کۆریا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ھونەرەکان|ئاسیا|چاند|کۆریای باشوور}} [[پۆل:ھونەری کۆری| ]] [[پۆل:چاندی کۆری]] [[پۆل:ھونەر بەپێی وڵات]] [[پۆل:مێژووی کۆریا]] rsruczx2ivamkuu2vjzoge4sdvcfer0 0 304469 1686133 1684162 2026-10-12T20:31:13Z Bilalinfo 57400 /* فیلمۆگرافی */ 1686133 wikitext text/x-wiki {{short description|خانمە ئەکتەری ئێرانی (لەدایکبووی ١٩٩٠)}} {{Infobox person|name=نەدا جەبرائیلی|image=Enemies movie press conference 2020-02-09 17.jpg|caption=جەبرائیلی لە [[فێستیڤاڵی فیلمی فەجر|فێستیڤاڵی فیلمی فەجری ٢٠٢٠]]|native_name=ندا جبرائیلی|native_name_lang=Fa|birth_date={{birth date and age|1990|10|07}}|birth_place=[[تاران]]، ئێران|occupation=ئەکتەر|years_active=٢٠١٠–ئێستا|spouse=ئالیار ڕاستی}} '''نەدا جەبرائیلی''' ([[زمانی فارسی|فارسی]]: ندا جبرائیلی‎؛ لەدایکبووی ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠) ئەکتەرێکی [[ئێران|ئێرانییە]].<ref>{{Cite web |url=https://www.beytoote.com/fun/actor-news/neda1-jebreilii-biography.html |access-date=2021-10-20 |website=www.beytoote.com |title=بیوگرافی ندا جبرائیلی (+عکس)}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.salamcinama.ir/profile/n2cafj02f1jr1k0/%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D8%AC%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84%DB%8C |access-date=2021-10-20 |website=www.salamcinama.ir |title=بیوگرافی + عکس‌های ندا جبرائیلی {{!}} سلام‌‌سینما}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-02-09 |url=https://www.isna.ir/news/91112112875/نامزدهای-سودای-سیمرغ-جشنواره-فیلم-فجر-اعلام-شدند-استرداد |access-date=2021-10-20 |website=ایسنا |language=fa |title=نامزدهای «سودای سیمرغ» جشنواره فیلم فجر اعلام شدند / استرداد، دربند و دهلیز در صدر نامزدها}}</ref> زیاتر بەهۆی ڕۆڵگێڕانی لە فیلمەکانی ''سەرپێچی لە یاسا'' (٢٠١٣)، ''[[ماسی و پشیلە]]'' (٢٠١٣)، ''کارتی پەڕینەوە'' (٢٠١٧)، ''خنکان لە ئاوی پیرۆزدا'' (٢٠٢٠) و ''جەنگی جیهانیی سێیەم'' (٢٠٢٢) ناسراوە. دوو جار پاڵێوراوە بۆ وەرگرتنی خەڵاتی [[سیمورغ بلورین|سیمورغی بلورین]] بەهۆی ڕۆڵەکانی لە فیلمەکانی ''سەرپێچی لە یاسا'' و ''خنکان لە ئاوی پیرۆزدا''.<ref>{{Cite web |url=http://www.sourehcinema.com/People/People.aspx?Id=139112010002 |access-date=2021-10-20 |website=www.sourehcinema.com |title=.: Iranian Movie DataBase ندا جبرائيلي :.}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-10-25 |url=https://www.isna.ir/news/95080503288/پایان-فیلمبرداری-کارت-پرواز-مهدی-رحمانی |access-date=2021-10-20 |website=ایسنا |language=fa |title=پایان فیلمبرداری «کارت پرواز» مهدی رحمانی}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.filimo.com/ |access-date=2021-10-20 |website=www.filimo.com |language=fa |title=جستجو}}</ref> == فیلمۆگرافی == === سینەمایی === {| class="wikitable sortable" |+ !ساڵ !ناو !دەرهێنەر |- |٢٠٢٢ |جنگ جهانی سوم | |- |٢٠٢١ |''[[ھۆکاری مردن: نادیار]]'' | |- |٢٠١٩ |مردن در آب مطهر | |- |٢٠١٩ |هفت و نیم | |- |٢٠١٩ |جمشیدیه | |- |٢٠١٨ |بنفشه آفریقایی | |- |٢٠١٧ |کارت پرواز<ref>{{Cite news|work=ایسنا|date=2016-10-25|title=پایان فیلمبرداری «کارت پرواز» مهدی رحمانی|url=https://www.isna.ir/news/95080503288/پایان-فیلمبرداری-کارت-پرواز-مهدی-رحمانی|language=fa-IR|access-date=2018-06-06}}</ref> | |- |٢٠١٥ |ما، در بهشت<ref>{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt4856674/?ref_=nm_knf_i4 |website=IMDb |title=Paradise (2015)}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ma dar Behesht - Discontent and its many children|url=https://www.locarnofestival.ch/pardo/pardo-live/today-at-festival/2015/day-2/ci-paradise.html|language=en-US|access-date=2018-06-06|archive-date=6 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190506031407/https://www.locarnofestival.ch/pardo/pardo-live/today-at-festival/2015/day-2/ci-paradise.html}}</ref> | |- |٢٠١٤ |یحیی سکوت نکرد<ref>{{Cite web |url=http://banifilm.ir/%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D8%AC%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%8C%DA%A9-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%AE%D9%88%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D9%85/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918083922/http://banifilm.ir/%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D8%AC%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%8C%DA%A9-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%AE%D9%88%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D9%85/ |archive-date=18 September 2016 |access-date=2016-09-12 |website=بانی‌فیلم |language=fa-IR |title=ندا جبرائیلی:هر سال یک فیلم خوب بازی کنم، رضایت‌بخش است |url-status=dead}}</ref> | |- |٢٠١٣ |[[ماسی و پشیلە]]<ref>{{Cite web |url=http://www.filmkhaneh.com/news/1659/--ماهى-و-گربه---در-شبکه-نمایش-خانگى |access-date=2016-09-12 |website=فیلم خانه |title=” ماهی و گربه ” در شبکه نمایش خانگی |publisher=www.filmkhaneh.com}} {{بەستەری مردوو|url=http://www.filmkhaneh.com/news/1659/--%D9%85%D8%A7%D9%87%D9%89-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D8%A8%D9%87---%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AE%D8%A7%D9%86%DA%AF%D9%89 |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ }}</ref> | |- |٢٠١٣ |قاعده تصادف<ref>{{Cite web |url=http://cinemanegar.com/articleview.php?cat=36&id=6504 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924005403/http://cinemanegar.com/articleview.php?cat=36&id=6504 |archive-date=24 September 2016 |access-date=2016-09-12 |website=سایت تخصصی سینما؛ سینما نگار |title=ندا جبرائیلی: شهرزاد «تنها دوبار زندگی می‌کنیم» آیندهٔ نه چندان دور شهرزاد «قاعده تصادف» است |publisher=cinemanegar.com}}</ref> | |- |٢٠١١ |دونده زمین<ref>{{Cite web |url=http://www.filmkhaneh.com/movie/3548/دونده-زمین |access-date=2016-09-12 |website=فیلم خانه |title=دونده زمین |publisher=www.filmkhaneh.com}} {{بەستەری مردوو|url=http://www.filmkhaneh.com/movie/3548/%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86 |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ }}</ref> | |- |٢٠١٧ |فیلمی کورتی سبز کله‌غازی<ref>{{Cite news|work=انصاف نیوز|date=2017-07-31T21:17:55+00:00|title=«سبز کله غازی» در خانه هنرمندان اکران می‌شود - انصاف نیوز|url=http://www.ensafnews.com/72174/|language=fa-IR|access-date=2018-06-06}}</ref> | |- |٢٠١٦ |فیلمی کورتی آرام<ref>{{Cite news|work=فیدان|date=2016-04-13T11:42:25+04:30|title=فیدان - اخبار - فرشته پرنیان با فیلم کوتاه «آرام» در سینه فونداسیون کن 2016|url=http://www.fidanfilm.ir/فرشته-پرنیان-با-فیلم-کوتاه-آرام-در-سی/|language=fa-IR|access-date=2018-06-06}}</ref> | |- |٢٠١٥ |فیلمی کورتی سکوت | |} {| class="wikitable" |+زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی !ساڵ !ناو !ڕۆڵ !دەرهێنەر |- |٢٠٢٦ |[[یەل (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|یەل]] | |[[جەمشید مەحموودی]] |- |٢٠١٩ |برادر جان | | |- | |جادوی سفید | |[[ئایدا پەناھەندە]] |- |٢٠٢٦ |''[[خاتوو شین (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|خاتوو شین]]'' | |[[پارسا پیروزفەر]] |} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|5781340}} == سەرچاوە == <references /> {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|ژن}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠]] [[پۆل:خانمەکتەرانی خەڵکی تاران]] [[پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئێرانی]] [[پۆل:زیندووان]] teav679oiraxu7qixc6dkltr3hsaq66 1686163 1686133 2026-10-12T21:16:08Z Bilalinfo 57400 /* فیلمۆگرافی */ 1686163 wikitext text/x-wiki {{short description|خانمە ئەکتەری ئێرانی (لەدایکبووی ١٩٩٠)}} {{Infobox person|name=نەدا جەبرائیلی|image=Enemies movie press conference 2020-02-09 17.jpg|caption=جەبرائیلی لە [[فێستیڤاڵی فیلمی فەجر|فێستیڤاڵی فیلمی فەجری ٢٠٢٠]]|native_name=ندا جبرائیلی|native_name_lang=Fa|birth_date={{birth date and age|1990|10|07}}|birth_place=[[تاران]]، ئێران|occupation=ئەکتەر|years_active=٢٠١٠–ئێستا|spouse=ئالیار ڕاستی}} '''نەدا جەبرائیلی''' ([[زمانی فارسی|فارسی]]: ندا جبرائیلی‎؛ لەدایکبووی ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠) ئەکتەرێکی [[ئێران|ئێرانییە]].<ref>{{Cite web |url=https://www.beytoote.com/fun/actor-news/neda1-jebreilii-biography.html |access-date=2021-10-20 |website=www.beytoote.com |title=بیوگرافی ندا جبرائیلی (+عکس)}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.salamcinama.ir/profile/n2cafj02f1jr1k0/%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D8%AC%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84%DB%8C |access-date=2021-10-20 |website=www.salamcinama.ir |title=بیوگرافی + عکس‌های ندا جبرائیلی {{!}} سلام‌‌سینما}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-02-09 |url=https://www.isna.ir/news/91112112875/نامزدهای-سودای-سیمرغ-جشنواره-فیلم-فجر-اعلام-شدند-استرداد |access-date=2021-10-20 |website=ایسنا |language=fa |title=نامزدهای «سودای سیمرغ» جشنواره فیلم فجر اعلام شدند / استرداد، دربند و دهلیز در صدر نامزدها}}</ref> زیاتر بەهۆی ڕۆڵگێڕانی لە فیلمەکانی ''سەرپێچی لە یاسا'' (٢٠١٣)، ''[[ماسی و پشیلە]]'' (٢٠١٣)، ''کارتی پەڕینەوە'' (٢٠١٧)، ''خنکان لە ئاوی پیرۆزدا'' (٢٠٢٠) و ''جەنگی جیهانیی سێیەم'' (٢٠٢٢) ناسراوە. دوو جار پاڵێوراوە بۆ وەرگرتنی خەڵاتی [[سیمورغ بلورین|سیمورغی بلورین]] بەهۆی ڕۆڵەکانی لە فیلمەکانی ''سەرپێچی لە یاسا'' و ''خنکان لە ئاوی پیرۆزدا''.<ref>{{Cite web |url=http://www.sourehcinema.com/People/People.aspx?Id=139112010002 |access-date=2021-10-20 |website=www.sourehcinema.com |title=.: Iranian Movie DataBase ندا جبرائيلي :.}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-10-25 |url=https://www.isna.ir/news/95080503288/پایان-فیلمبرداری-کارت-پرواز-مهدی-رحمانی |access-date=2021-10-20 |website=ایسنا |language=fa |title=پایان فیلمبرداری «کارت پرواز» مهدی رحمانی}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.filimo.com/ |access-date=2021-10-20 |website=www.filimo.com |language=fa |title=جستجو}}</ref> == فیلمۆگرافی == === سینەمایی === {| class="wikitable sortable" |+ !ساڵ !ناو !دەرهێنەر |- |٢٠٢٢ |''[[جەنگی جیھانی سێیەم (فیلم)|جەنگی جیھانی سێیەم]]'' | |- |٢٠٢١ |''[[ھۆکاری مردن: نادیار]]'' | |- |٢٠١٩ |مردن در آب مطهر | |- |٢٠١٩ |هفت و نیم | |- |٢٠١٩ |جمشیدیه | |- |٢٠١٨ |بنفشه آفریقایی | |- |٢٠١٧ |کارت پرواز<ref>{{Cite news|work=ایسنا|date=2016-10-25|title=پایان فیلمبرداری «کارت پرواز» مهدی رحمانی|url=https://www.isna.ir/news/95080503288/پایان-فیلمبرداری-کارت-پرواز-مهدی-رحمانی|language=fa-IR|access-date=2018-06-06}}</ref> | |- |٢٠١٥ |ما، در بهشت<ref>{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt4856674/?ref_=nm_knf_i4 |website=IMDb |title=Paradise (2015)}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ma dar Behesht - Discontent and its many children|url=https://www.locarnofestival.ch/pardo/pardo-live/today-at-festival/2015/day-2/ci-paradise.html|language=en-US|access-date=2018-06-06|archive-date=6 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190506031407/https://www.locarnofestival.ch/pardo/pardo-live/today-at-festival/2015/day-2/ci-paradise.html}}</ref> | |- |٢٠١٤ |یحیی سکوت نکرد<ref>{{Cite web |url=http://banifilm.ir/%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D8%AC%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%8C%DA%A9-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%AE%D9%88%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D9%85/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918083922/http://banifilm.ir/%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D8%AC%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%87%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%8C%DA%A9-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%AE%D9%88%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D9%85/ |archive-date=18 September 2016 |access-date=2016-09-12 |website=بانی‌فیلم |language=fa-IR |title=ندا جبرائیلی:هر سال یک فیلم خوب بازی کنم، رضایت‌بخش است |url-status=dead}}</ref> | |- |٢٠١٣ |[[ماسی و پشیلە]]<ref>{{Cite web |url=http://www.filmkhaneh.com/news/1659/--ماهى-و-گربه---در-شبکه-نمایش-خانگى |access-date=2016-09-12 |website=فیلم خانه |title=” ماهی و گربه ” در شبکه نمایش خانگی |publisher=www.filmkhaneh.com}} {{بەستەری مردوو|url=http://www.filmkhaneh.com/news/1659/--%D9%85%D8%A7%D9%87%D9%89-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D8%A8%D9%87---%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AE%D8%A7%D9%86%DA%AF%D9%89 |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ }}</ref> | |- |٢٠١٣ |قاعده تصادف<ref>{{Cite web |url=http://cinemanegar.com/articleview.php?cat=36&id=6504 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924005403/http://cinemanegar.com/articleview.php?cat=36&id=6504 |archive-date=24 September 2016 |access-date=2016-09-12 |website=سایت تخصصی سینما؛ سینما نگار |title=ندا جبرائیلی: شهرزاد «تنها دوبار زندگی می‌کنیم» آیندهٔ نه چندان دور شهرزاد «قاعده تصادف» است |publisher=cinemanegar.com}}</ref> | |- |٢٠١١ |دونده زمین<ref>{{Cite web |url=http://www.filmkhaneh.com/movie/3548/دونده-زمین |access-date=2016-09-12 |website=فیلم خانه |title=دونده زمین |publisher=www.filmkhaneh.com}} {{بەستەری مردوو|url=http://www.filmkhaneh.com/movie/3548/%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86 |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ }}</ref> | |- |٢٠١٧ |فیلمی کورتی سبز کله‌غازی<ref>{{Cite news|work=انصاف نیوز|date=2017-07-31T21:17:55+00:00|title=«سبز کله غازی» در خانه هنرمندان اکران می‌شود - انصاف نیوز|url=http://www.ensafnews.com/72174/|language=fa-IR|access-date=2018-06-06}}</ref> | |- |٢٠١٦ |فیلمی کورتی آرام<ref>{{Cite news|work=فیدان|date=2016-04-13T11:42:25+04:30|title=فیدان - اخبار - فرشته پرنیان با فیلم کوتاه «آرام» در سینه فونداسیون کن 2016|url=http://www.fidanfilm.ir/فرشته-پرنیان-با-فیلم-کوتاه-آرام-در-سی/|language=fa-IR|access-date=2018-06-06}}</ref> | |- |٢٠١٥ |فیلمی کورتی سکوت | |} {| class="wikitable" |+زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی !ساڵ !ناو !ڕۆڵ !دەرهێنەر |- |٢٠٢٦ |[[یەل (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|یەل]] | |[[جەمشید مەحموودی]] |- |٢٠١٩ |برادر جان | | |- | |جادوی سفید | |[[ئایدا پەناھەندە]] |- |٢٠٢٦ |''[[خاتوو شین (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|خاتوو شین]]'' | |[[پارسا پیروزفەر]] |} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|5781340}} == سەرچاوە == <references /> {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|ژن}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٠]] [[پۆل:خانمەکتەرانی خەڵکی تاران]] [[پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئێرانی]] [[پۆل:زیندووان]] cn8rfboyd5n62nl6ujhm9c3ht8knem1 0 304483 1686175 1683290 2026-10-12T21:37:51Z InternetArchiveBot 27288 Adding 5 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686175 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Chosenheireishi yodojyo chakuraizu.jpg|وێنۆک|ڕاست|وێنەیەک کە لەلایەن دەرباری جۆسۆن لە کۆریاوە بۆ زنجیرە شۆگنی تۆکوگاوا لە ژاپۆن نێردراوە، دەوروبەری ١٧٤٨]] '''نێردراوەکانی جۆسۆن بۆ ژاپۆن''' لایەنێکی گرنگی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و پەیوەندیی دوولایەنەی نێوان [[جۆسۆن]] و [[ژاپۆن]] پێکدەھێنن.<ref name="HanIl2005">{{cite book |author=لیژنەی پێکھێنانی کۆمەڵە لێکۆڵینەوەکانی مێژووی پەیوەندییەکانی کۆریا و ژاپۆن |date=2005 |title=통신사・왜관과한일관계 (Han Il kwangyesa yŏngu nonjip) |volume=6 |page=29 |publisher=کیۆنگین مۆنھواسای |isbn=978-89-499-0308-8}} {{In lang|ko}}</ref> ئەم ھەوڵە دیپلۆماسییە یەک لە دوای یەکانە بەردەوامیی دیپلۆماسیی «گیۆرین» (پەیوەندیی دراوسێیەتی)ی جۆسۆن لە ساڵی ١٣٩٢ تا ١٩١٠ نیشان دەدەن. ڕیزبەندیی مێژوویی یەکێک لە لایەنەکان لە پەیوەندییەکی دوولایەنەدا بە جیا دەوەستێتەوە. ئەم سیاسەتە ستراتیژییە درێژخایەنە پێچەوانەی دیپلۆماسیی «سادای» (خزمەتکردنی مەزن) بوو کە تایبەتمەندیی پەیوەندییەکانی نێوان جۆسۆن و چین بوو.<ref name="kang49">{{cite book |last=Kang |first=Etsuko Hae-jin |date=1997 |title=Diplomacy and Ideology in Japanese-Korean Relations: from the Fifteenth to the Eighteenth Century |publisher=Macmillan |page=49 |url=https://books.google.com/books?id=4f0jnNzdRb4C&pg=PA49 |isbn=978-0-312-17370-8}}</ref> سروشتی بێوێنەی ئەم ئاڵوگۆڕە دیپلۆماسییە دوولایەنانە لە چوارچێوەیەکی چەمکی لە سیستەمی باجپێدەری چینەوە پەرەی سەند. بە شێوەیەکی پلەبەپلە مۆدێلە تیۆرییەکە دەستکاری کرا، کە ڕەنگدانەوەی پەرەسەندنی پەیوەندییەکی بێوێنە بوو لە نێوان دوو دەوڵەتی دراوسێدا.<ref name="toby87">{{cite book |last=Toby |first=Ronald P. |date=1991 |title=State and Diplomacy in Early Modern Japan: Asia in the Development of the Tokugawa Bakufu |publisher=Stanford University Press |page=87 |url=https://books.google.com/books?id=2hK7tczn2QoC&dq=korean+diplomacy+1711&pg=PA85 |isbn=978-0-8047-1951-3}}</ref> لە سەدەی بیستەمدا، دیپلۆماسیی گیۆرین تووشی شکست بوو. == دیپلۆماسیی جۆسۆن == {{وتاری سەرەکی|دیپلۆماسیی جۆسۆن}} ژەنەڕاڵ یی سۆنگ-گیێ (کە پاش مەرگی بە [[تایجۆی جۆسۆن]] ناسرا) لە ساڵانی ١٣٩٢–١٣٩٣ «شانشینی جۆسۆنی مەزن»ی دامەزراند، و بنەماڵەی یی پێکھێنا کە بۆ ماوەی پێنجسەد ساڵ لە نیمچەدوورگەی کۆریادا دەسەڵاتی بەدەستەوە بوو. یەکێک لە دەستکەوتە سەرەتاییەکانی پاشای نوێ، باشترکردنی پەیوەندییەکان بوو لەگەڵ چین؛ بنچینەی دامەزراندنی جۆسۆن دەگەڕایەوە بۆ ڕەتکردنەوەی ژەنەڕاڵ یی لە ھێرشکردنە سەر چین لە وەڵامی ھەڵکوتانە سەرەکانی چەتە چینییەکاندا.<ref name="Hussain45">{{cite book |last=Hussain |first=Tariq |date=2006 |title=Diamond Dilemma: Shaping Korea for the 21st Century |publisher=Random House |page=45 |url=https://books.google.com/books?id=OijoSOZktc4C&pg=PA45 |isbn=978-1-4303-0641-2}}</ref><ref name="Hodge401">{{cite book |last=Hodge |first=Carl Cavanagh |date=2008 |title=Encyclopedia of the Age of Imperialism, 1800–1914: A-K |publisher=Greenwood Press |page=401 |url=https://books.google.com/books?id=NtEZ7Zq7s-gC&pg=PA401}}</ref> سیاسەتی دەرەوەی جۆسۆن لەسەر بنەماکانی پێشوو پەرەی سەند؛ بۆ نموونە نێردراوی [[گۆریۆ]]، چۆنگ مۆنگ-جوو لە ساڵی ١٣٧٧دا گەشتی کرد بۆ ژاپۆن،<ref name="Titsingh313">{{cite book |last=Titsingh |first=Isaac |date=1834 |title=Annales des empereurs du japon |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |page=313 |url=https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&q=nipon+o+dai+itsi+ran}}</ref><ref name="HistoryFoundationWAE">{{cite web |title=Korea-Japan Relations> Middle Ages> 4. Waegu and the Korea-Japan Relationship |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=33 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164235/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=33 |archive-date=2009-10-28}}</ref> و دەرئەنجامەکانی ھەوڵەکانی تەنھا دواتر دەرکەوتن. وەک ھەنگاوێکی سەرەتایی، لە ساڵی ١٤٠٢دا شاندێکی دیپلۆماسی ڕەوانەی ژاپۆن کرا. نێردراوەکەی جۆسۆن ھەوڵی دا پەیوەندییە دۆستانەکانی نێوان ھەردوو وڵات ببوژێنێتەوە و ئەرکی پێسپێردرابوو کە پەیوەندییە باشەکانی سەردەمە دێرینەکان بەبیر بھێنێتەوە. ئەم شاندە سەرکەوتوو بوو، و دەوترێت [[شۆگن]] ئاشیکاگا یۆشیمیتسو لەم نێردراوە سەرەتاییە ڕازی بووە.<ref name="Titsingh320">{{cite book |last=Titsingh |first=Isaac |date=1834 |title=Annales des empereurs du japon |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |page=320 |url=https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&q=nipon+o+dai+itsi+ran}}</ref> دواتر شاندەکانی تر پەرەیان بە پەیوەندی و ئاڵوگۆڕەکانی نێوان ھەردوو وڵاتی دراوسێ دا. بەر لە دەستپێکردنی [[سەردەمی ئێدۆ]] لە ژاپۆن، کەمتر لە ٧٠ شاندی دیپلۆماسی لە پایتەختی جۆسۆنەوە بۆ ژاپۆن ڕەوانە کرابوون.<ref name="Lewis269">{{cite book |last=Lewis |first=James Bryant |date=2003 |title=Frontier Contact Between Chosŏn Korea and Tokugawa Japan |publisher=RoutledgeCurzon |page=269 |isbn=0-7007-1301-8}}</ref> شاندێکی دیپلۆماسی بە شێوەیەکی باو لە سێ نێردراو پێکدەھات: نێردراوی سەرەکی، جێگری نێردراو، و بەرپرسی بەڵگەنامەکان. ھەروەھا یەکێک یان زیاتر لە نووسەر یان تۆمارکەری فەرمی لەگەڵ شاندەکەدا دەبوون کە ڕاپۆرت و گێڕانەوەیەکی وردیان لەبارەی گەشتەکە ئامادە دەکرد.<ref name="Walraven362">{{cite book |last1=Walraven |first1=Boudewijn |last2=Breuker |first2=Remco E. |date=2007 |title=Korea in the middle: Korean studies and area studies |publisher=CNWS Publications |page=362 |isbn=90-5789-153-0}}</ref> ھونەرمەندانیش لە شاندە دیپلۆماسییەکەدا بەشدار دەبوون. ناردنی شاندە دوولایەنەکان وەک ئامرازێکی پەیوەندی لە نێوان پاشاکانی [[کۆریا]] و شۆگنەکانی ژاپۆن سەیر دەکرا کە لە ڕووی پلەوپایەوە نزیکەی لە یەک ئاستدا بوون. ئیمپراتۆرەکانی ژاپۆن لەو سەردەمەدا تەنھا وەک ھێمایەک بوون و دەسەڵاتی ڕاستەقینەی سیاسی یان سەربازییان نەبوو؛<ref name="Shillony1">{{cite book |last=Shillony |first=Ben-Ami |date=2008 |title=The Emperors of Modern Japan |publisher=Brill |page=1 |url=https://books.google.com/books?id=FwztKKtQ_rAC&pg=PA1 |isbn=978-90-04-16822-0}}</ref><ref name="Shillony40">{{cite book |last=Shillony |first=Ben-Ami |date=2012-01-24 |title=Jews & the Japanese: The Successful Outsiders |publisher=Tuttle Publishing |page=40 |url=https://books.google.com/books?id=OvzPAgAAQBAJ&pg=PA40 |isbn=978-1-4629-0396-2}}</ref> دەسەڵاتدارە ڕاستەقینە سیاسی و سەربازییەکانی ژاپۆن کە جۆسۆن پەیوەندیی لەگەڵ دەکردن شۆگنەکان بوون، کە لە زۆربەی پەیوەندییە بیانییەکاندا بە نازناوی «تایکونی ژاپۆن» ناودەبران بۆ ئەوەی لە ناکۆکی لەگەڵ نیزامی جیھانیی چین-تەوەر دوور بکەونەوە، کە تێیدا ئیمپراتۆری چین باڵاترین دەسەڵات بوو و فەرمانڕەواکانی ھەموو دەوڵەتە باجپێدەرەکان بە «پاشا» دەناسران.<ref name="kang206">{{cite book |last=Kang |first=Etsuko Hae-jin |date=1997 |title=Diplomacy and Ideology in Japanese-Korean Relations: from the Fifteenth to the Eighteenth Century |publisher=Macmillan |page=206 |url=https://books.google.com/books?id=4f0jnNzdRb4C&pg=PA206 |isbn=978-0-312-17370-8}}</ref> مێژووی دیپلۆماسیی کۆریای جۆسۆن لەگەڵ ژاپۆن دەکرێت بۆ چوار بەش دابەش بکرێت: * پێش داگیرکارییەکانی ژاپۆن لە ١٥٩٢–١٥٩٨؛ * لە سەردەمی داگیرکارییەکەدا؛ * پاش داگیرکارییەکە؛ * لە سەردەمی نوێدا. == نێردراوەکانی جۆسۆن بۆ زنجیرە شۆگنی مۆرۆماچی == {{ھەروەھا ببینە|جۆسۆن تۆنگسینسا}} پەیوەندی و گەیاندنی دیپلۆماسیی جۆسۆن لەگەڵ ژاپۆن، باڵیۆزخانە فەرمییەکانی بۆ [[زنجیرە شۆگنی ئەشیکاگا|باکوفووی مۆرۆماچی]] دەگرتەوە.<ref name="kang275">{{cite book |last=Kang |first=Etsuko Hae-jin |date=1997 |title=Diplomacy and Ideology in Japanese-Korean Relations: from the Fifteenth to the Eighteenth Century |publisher=Macmillan |page=275 |url=https://books.google.com/books?id=4f0jnNzdRb4C&pg=PA275 |isbn=978-0-312-17370-8}}</ref> دیپلۆماسیی جۆسۆن ئاڵوگۆڕی بەردەوامتر و کەمتر فەرمی لەگەڵ دایمیۆی ژاپۆنیی (ئاغای فیۆداڵی) دوورگەی تسوشیمایش لەخۆ دەگرت. سەرەڕای ئەوەش، شاندە بازرگانییەکانی نێوان بازرگانانی ناوچەکە باو بوون؛ بۆ نموونە لە ماوەی نێوان ١٤٥٠ بۆ ١٥٠٠، ساڵانە زیاتر لە ٦٠ شاندی بازرگانی تۆمار کراون.<ref name="Ferris181">{{cite book |last=Ferris |first=William Wayne |date=2009 |title=Japan to 1600: A Social and Economic History |publisher=University of Hawaii Press |page=181 |url=https://books.google.com/books?id=oEkewem1LBYC&pg=PT181 |isbn=978-0-8248-3379-4}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="background:#efefef;" ! width=8% | ساڵ !! width=12% | نێرەر !! width=22% | سەرۆکی نێردراوانی جۆسۆن !! width=18% | شۆگنی ژاپۆن !! width=40% | ئامانجی فەرمی |- | ١٣٩٢ | [[تایجۆی جۆسۆن|تایجۆ]] | &ndash; ؟ | ئاشیکاگا یۆشیمیتسو | style="text-align:right;" | بووژانەوەی پەیوەندییە دۆستانەکانی نێوان ھەردوو وڵات بە لەبەرچاوگرتنی پەیوەندییە باشەکانی سەردەمە دێرینەکان.<ref name="Titsingh320"/> |- | ١٣٩٨ | [[تایجۆی جۆسۆن|تایجۆ]] | پاک تۆن-جی | ئاشیکاگا یۆشیمۆچی | style="text-align:right;" | نێردراوانی وەڵامدانەوە؛ و داواکردنی یارمەتی بۆ سەرکوتکردنی کەشتیگەلی چەتە دەریاییەکان، کە لە کۆریدا پێیان دەوترا «وایگو» و لە ژاپۆنیدا «واکۆ»؛ ئۆوچی یۆشیھیرۆ ڕێگەی پێدا سەردانی بکات و ئاشیکاگا یۆشیمیتسوی شۆگنی خانەنشینکراو نامەیەک و دیاریی بۆ نارد.<ref name="kang275"/><ref name="Titsingh322">{{cite book |last=Titsingh |first=Isaac |date=1834 |title=Annales des empereurs du japon |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |page=322 |url=https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&q=nipon+o+dai+itsi+ran}}</ref> |- | ١٤٠٤ | [[تایجۆنگی جۆسۆن|تایجۆنگ]] | یۆ ئوی-سۆن | ئاشیکاگا یۆشیمۆچی | style="text-align:right;" | نێردراوانی وەڵامدانەوە.<ref name="kang275"/><ref name="Hall242">{{cite book |last=Hall |first=John Whitney |date=1997 |title=The Cambridge History of Japan: Early Modern Japan |publisher=Cambridge University Press |page=242 |url=https://books.google.com/books?id=6RBXXJixf-sC&pg=PA242 |isbn=978-0-521-22355-3}}</ref> |- | ١٤٠٦ | تایجۆنگ | یون میۆنگ | ئاشیکاگا یۆشیمۆچی | style="text-align:right;" | نێردراوانی وەڵامدانەوە.<ref name="kang275"/> |- | ١٤١٠ | تایجۆنگ | یانگ سوو | ئاشیکاگا یۆشیمۆچی | style="text-align:right;" | نێردراوانی وەڵامدانەوە؛ گەیاندنی سەرەخۆشی بە بۆنەی کۆچی دوایی یۆشیمیتسو؛<ref name="kang275"/> و پێشکەشکردنی دەقێکی دەگمەنی بودی.<ref name="titsingh325">{{cite book |last=Titsingh |first=Isaac |date=1834 |title=Annales des empereurs du japon |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |pages=325–326 |url=https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&pg=RA1-PA325}}</ref> |- | ١٤١٣ | تایجۆنگ | باک بون ؟ | ئاشیکاگا یۆشیمۆچی | style="text-align:right;" | &ndash; ؟ |- | ١٤٢٠ | [[سێجۆنگی مەزن|سێجۆنگ]] | سۆنگ ھوی-گیۆنگ | ئاشیکاگا یۆشیمۆچی | style="text-align:right;" | نێردراوانی وەڵامدانەوە.<ref name="kang275"/> |- | ١٤٢٣ | سێجۆنگ | پاک ھوی-چونگ | ئاشیکاگا یۆشیکازو | style="text-align:right;" | نێردراوانی وەڵامدانەوە؛<ref name="kang275"/> و گواستنەوەی دەقێکی دەگمەنی بودی.<ref name="Titsingh330">{{cite book |last=Titsingh |first=Isaac |date=1834 |title=Annales des empereurs du japon |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |page=330 |url=https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&q=nipon+o+dai+itsi+ran}}</ref> |- | ١٤٢٤ | سێجۆنگ | پاک ئان-سین | ئاشیکاگا یۆشیکازو | style="text-align:right;" | نێردراوانی وەڵامدانەوە.<ref name="kang275"/> |- | ١٤٢٨ | سێجۆنگ | پاک سۆ-سائێنگ | ئاشیکاگا یۆشینۆری | style="text-align:right;" | سەرەخۆشی بە بۆنەی کۆچی دوایی یۆشیمۆچی؛ گەیاندنی پیرۆزبایی بە بۆنەی دەسەڵاتگرتنەدەستی یۆشینۆری.<ref name="kang275"/> |- | ١٤٣٢ | سێجۆنگ | یی یێ | ئاشیکاگا یۆشینۆری | style="text-align:right;" | نێردراوانی وەڵامدانەوە.<ref name="kang275"/><ref name="lee268">{{cite book |last1=Lee |first1=Sang Oak |last2=Park |first2=Duk-Soo |date=1998 |title=Perspectives on Korea |publisher=University of Hawaii Press |page=268 |isbn=978-0-9586526-6-7}}</ref> |- | ١٤٣٩ | سێجۆنگ | کۆ توک-چۆنگ | ئاشیکاگا یۆشینۆری | style="text-align:right;" | پەیوەندیی دراوسێیەتی؛ و داواکردنی ھاوکاری بۆ سەرکوتکردنی چالاکییە فراوانبووەکانی واکۆ.<ref name="kang275"/> |- | ١٤٤٣ | سێجۆنگ | پیۆن ھیۆ-مون | ئاشیکاگا یۆشیماسا | style="text-align:right;" | سەرەخۆشی بۆ کۆچی دوایی یۆشینۆری؛ و گەیاندنی پیرۆزبایی بۆ دەسەڵاتگرتنەدەستی یۆشیکاتسو.<ref name="kang275"/><ref name="Kang241">{{cite book |last1=Kang |first1=Jae-eun |last2=Lee |first2=Suzanne |date=2006 |title=The Land of Scholars: Two Thousand Years of Korean Confucianism |publisher=Homa & Sekey Books |page=241 |url=https://books.google.com/books?id=iB8R0oEH3kEC&dq=1443+Byeon+Hyo-mun&pg=PA241 |isbn=978-1-931907-37-8}}</ref><ref name="Titsingh342">{{cite book |last=Titsingh |first=Isaac |date=1834 |title=Annales des empereurs du japon |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |page=342 |url=https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&q=nipon+o+dai+itsi+ran}}</ref> |} === ١٣٩٢ === لە ساڵی یەکەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا [[تایجۆی جۆسۆن|تایجۆدا]]، شاندێکی دیپلۆماسی ڕەوانەی ژاپۆن کرا.<ref name="Titsingh320"/> === ١٣٩٨ === لە ساڵی شەشەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا تایجۆنگدا، شاندێکی دیپلۆماسی ڕەوانەی ژاپۆن کرا.<ref name="kang275"/> پاک تۆنگ-چی و یاوەرەکانی لە سەرەتای پاییزی ١٣٩٨ گەیشتنە کیۆتۆ. شۆگن ئاشیکاگا یۆشیمۆچی نامەیەکی دیپلۆماسیی فەرمی پێشکەش بە نێردراوەکە کرد، و دیاری پێبەخشرا تا بیگەیەنێتە دەرباری جۆسۆن.<ref name="Titsingh322"/> === ١٤٠٤ === لە ساڵی چوارەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا تایجۆنگدا، شاندێکی دیپلۆماسی ڕەوانەی ژاپۆن کرا.<ref name="kang275"/> === ١٤٠٦ === لە ساڵی شەشەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا تایجۆنگدا، شاندێکی دیپلۆماسی ڕەوانەی ژاپۆن کرا.<ref name="kang275"/> === ١٤٠٩–١٤١٠ === لە ساڵی دەیەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا تایجۆنگدا، باڵیۆزێک لە دەرباری جۆسۆنەوە لە کیۆتۆ پێشوازیی لێکرا. ئەم ڕووداوە لە ساڵی ١٤٠٩دا وەک ڕووداوێکی گرنگ سەیر دەکرا.<ref name="titsingh325"/> === ١٤١٣ === لە ساڵی سێزدەیەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا تایجۆنگدا، شاندێکی دیپلۆماسی ڕەوانەی ژاپۆن کرا.<ref name="kang275"/> === ١٤٢٠ === لە ساڵی دووەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا [[سێجۆنگی مەزن|سێجۆنگدا]]، شاندێکی دیپلۆماسی ڕەوانەی ژاپۆن کرا.<ref name="kang275"/> === ١٤٢٣ === لە ساڵی پێنجەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا سێجۆنگدا، شاندێکی دیپلۆماسی ڕەوانەی ژاپۆن کرا.<ref name="kang275"/><ref name="Titsingh330"/> === ١٤٢٤ === لە ساڵی شەشەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا سێجۆنگدا، شاندێکی دیپلۆماسی ڕەوانەی ژاپۆن کرا.<ref name="kang275"/> === ١٤٢٨ === لە ساڵی دەیەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا سێجۆنگدا، دەرباری جۆسۆن پاک سۆ-سائینگی وەک سەرۆکی نێردراوانی شاندێک بۆ دەرباری شۆگن ئاشیکاگا یۆشینۆری لە ژاپۆن نارد.<ref name="kang275"/> === ١٤٣٢ === لە ساڵی چواردەیەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا سێجۆنگدا، شاندێکی دیپلۆماسی ڕەوانەی ژاپۆن کرا.<ref name="lee268"/> === ١٤٣٩ === لە ساڵی بیست و یەکەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا سێجۆنگدا، شاندێکی دیپلۆماسی ڕەوانەی ژاپۆن کرا. سەرکردەی ئەم شاندە بۆ لای شۆگن یۆشینۆری کۆ توک-چۆنگ بوو.<ref name="kang275"/> === ١٤٤٣ === لە ساڵی بیست و پێنجەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا سێجۆنگدا، باڵیۆزخانەیەک ڕەوانەی پایتەختی ژاپۆن کرا. پیۆن ھیۆ-مون سەرۆکی نێردراوان بوو لەلایەن دەرباری جۆسۆنەوە.<ref name="Kang241"/><ref name="Titsingh342"/> باڵیۆزەکە لە کیۆتۆ لەلایەن ئاشیکاگا یۆشیماساوە پێشوازیی لێکرا.<ref name="kang275"/> == نێردراوەکانی جۆسۆن بۆ ھیدێیۆشی == {{وتاری سەرەکی|داگیرکاریی ژاپۆن بۆ سەر کۆریا}} پاش ڕووخانی زنجیرە شۆگنی ئەشیکاگا، شاندە دیپلۆماسییەکانی جۆسۆن بۆ لای [[تۆیۆتۆمی ھیدێیۆشی]] دەنێردران، کە پاش مردنی [[ئۆدا نۆبوناگا]] لە ساڵی ١٥٨٢ وەک سەرکردەیەکی بەھێزی بێڕکابەر دەرکەوت.<ref name="kang275"/> پەیوەندییە کەمتر فەرمییەکان لەگەڵ سەرکردەکانی بنەماڵەی سۆ لە تسوشیما بەردەوام بوون. پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان لە ساڵی ١٥٩٢دا پچڕان کاتێک سوپای ژاپۆن خاکی جۆسۆنی داگیر کرد. پەیوەندییە دووقۆڵییە پچڕاوەکان دەستبەجێ پاش مردنی ھیدێیۆشی لە ساڵی ١٥٩٨دا چاک نەکرانەوە؛ ھێزە داگیرکەرەکان بە شێوەیەکی پلەبەپلە لە خاکی داگیرکراوی نیمچەدوورگەی کۆریا کشانەوە.<ref name="kang86">{{cite book |last=Kang |first=Etsuko Hae-jin |date=1997 |title=Diplomacy and Ideology in Japanese-Korean Relations: from the Fifteenth to the Eighteenth Century |publisher=Macmillan |page=86 |url=https://books.google.com/books?id=4f0jnNzdRb4C&pg=PA86 |isbn=978-0-312-17370-8}}</ref> تا کۆتایی ساڵی ١٥٩٨ ھەموو ھێزەکانی ژاپۆن کۆریایان بەجێھێشت، بەڵام پەیوەندییەکان تا چەندین ساڵ دواتر، لە سەردەمی زنجیرە شۆگنی تۆکوگاوادا، ئاسایی نەبوونەوە. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="background:#efefef;" ! width=8% | ساڵ !! width=12% | نێرەر !! width=22% | سەرۆکی نێردراوانی جۆسۆن !! width=18% | تای کۆ !! width=40% | ئامانجی فەرمی |- | ١٥٩٠ | [[سۆنجۆی جۆسۆن|سۆنجۆ]] | ھوانگ یون-گیل<ref name="rutt190">{{cite book |last1=Rutt |first1=Richard |last2=Pratt |first2=Keith |last3=Hoare |first3=James |date=2003 |title=Korea: A Historical and Cultural Dictionary |publisher=Routledge |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=e7pyBEWioLsC&pg=PA190 |isbn=978-0-7007-0463-7}}</ref> | [[تۆیۆتۆمی ھیدێیۆشی]] | style="text-align:right;" | پیرۆزبایی بۆ یەکخستنەوەی ژاپۆن لەلایەن ھیدێیۆشییەوە.<ref name="kang275"/> |- | ١٥٩٦ | سۆنجۆ | ھوانگ سین<ref name="palais83">{{cite book |last=Palais |first=James B. |date=1995 |title=Confucian Statecraft and Korean Institutions: Yu Hyŏngwŏn and the Late Chosŏn Dynasty |publisher=University of Washington Press |page=83 |url=https://books.google.com/books?id=kwpSxkUYCSAC&pg=PA83 |isbn=978-0-295-97455-2}}</ref> | تۆیۆتۆمی ھیدێیۆشی | style="text-align:right;" | وتوێژکردن لەسەر کۆتاییھێنان بە شەڕ و کشانەوەی ھێزە داگیرکەرەکانی ژاپۆن.<ref name="kang225">{{cite book |last=Kang |first=Etsuko Hae-jin |date=1997 |title=Diplomacy and Ideology in Japanese-Korean Relations: from the Fifteenth to the Eighteenth Century |publisher=Macmillan |page=225 |url=https://books.google.com/books?id=4f0jnNzdRb4C&dq=1596+hwang+sin&pg=PA225 |isbn=978-0-312-17370-8}}</ref> |} === ١٥٩٠ === لە ساڵی بیست و سێیەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا [[سۆنجۆی جۆسۆن|سۆنجۆدا]]، شاندێکی دیپلۆماسی بە سەرۆکایەتیی ھوانگ یون-گیل لەلایەن دەرباری جۆسۆنەوە ڕەوانەی ژاپۆن کرا.<ref name="rutt190"/> باڵیۆزی جۆسۆن لەلایەن سەرکردەی ژاپۆن، [[تۆیۆتۆمی ھیدێیۆشی]] پێشوازیی لێکرا.<ref name="kang275"/> === ١٥٩٦ === لە ساڵی بیست و نۆیەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا سۆنجۆدا، شاندێکی دیپلۆماسی بە سەرۆکایەتیی ھوانگ سین یاوەریی باڵیۆزەکانی مینگی کرد کە گەشتیان بۆ ژاپۆن دەکرد.<ref name="palais83"/> == نێردراوەکانی جۆسۆن بۆ زنجیرە شۆگنی تۆکوگاوا == {{ھەروەھا ببینە|جۆسۆن تۆنگسینسا}} پاش وەدەرنانی داگیرکەرانی ژاپۆن، پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی نێوان کۆریا و ژاپۆن پێویستیان بە سەرلەنوێ دامەزراندنەوە و ئاساییکردنەوە بوو؛ لە کۆتاییدا شێوازێکی تا ڕادەیەک جیاوازتریان لە سەردەمی پێش ١٥٩٢ وەرگرت.<ref name="WoongJoeKang44">{{cite book |last=Kang |first=Woong Joe |date=2005 |title=The Korean Struggle for International Identity in the Foreground of the Shufeldt Negotiation, 1866–1882 |publisher=University Press of America |page=44 |url=https://books.google.com/books?id=hRAPN6SZqKUC&pg=PA44 |isbn=978-0-7618-3120-4}}</ref> لە سەرەتادا، دەرباری جۆسۆن نێردراو و شاندەکانی ژاپۆنی سنووردار کرد تەنھا بۆ ناوچەی «وایگوان» لە بوسان و گەشتکردنی بۆ ھانسۆنگ (سیئۆلی ئێستا) قەدەغە کرد (چونکە ھێزە داگیرکەرەکانی ژاپۆن لە ١٥٩٢ ھەمان ڕێگەی وشکانییان بەکارھێنابوو کە پێشتر شاندە دیپلۆماسییەکان پێیدا تێپەڕ دەبوون).<ref name="english.historyfoundation.or.kr">{{cite web |title=Early Modern Period |publisher=Northeast Asian History Foundation |date=2007 |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، شاندەکانی جۆسۆن لە ژاپۆن ئیتر لەلایەن فەرماندە سەربازییەکانەوە پێشوازییان لێنەدەکرا، بەڵکوو تەنھا لەلایەن دیپلۆماتکارانەوە بوو. خەرجیی شاندەکانی کۆریاش بە تەواوی لەلایەن ژاپۆنەوە دابین دەکرا، کە بەپێی ھەندێک خەمڵاندن یەکسان بوو بە تەواوی بودجەی ساڵانەی زنجیرە شۆگنی تۆکوگاوا لەو ساڵانەی کە شاندەکان دەنێردران.<ref name="english.historyfoundation.or.kr"/> ھەروەھا دەرباری جۆسۆن دەستەواژەی «[[تۆنگسینسا]]»ی بۆ شاندەکانی بۆ ژاپۆن تا شاندەکەی ساڵی ١٦٣٦ بەکارنەھێنایەوە، چونکە ئەم دەستەواژەیە تەنھا بۆ ئەو شاندانە بەکاردەھات کە لە بارودۆخی پەیوەندییە ئاساییەکاندا بوون.<ref name="books.google.com">{{cite book |last=Lewis |first=James Bryant |date=2003 |title=Frontier Contact Between Chosŏn Korea and Tokugawa Japan |publisher=RoutledgeCurzon |pages=21–24 |url=https://books.google.com/books?id=0YIbNlliRswC&pg=RA1-PA21 |isbn=0-7007-1301-8}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="background:#efefef;" ! width=8% | ساڵ !! width=12% | نێرەر !! width=22% | سەرۆکی نێردراوانی جۆسۆن !! width=18% | شۆگنی ژاپۆن !! width=40% | ئامانجی فەرمی |- | ١٦٠٧ | [[سۆنجۆی جۆسۆن|سۆنجۆ]] | یۆ ئوو-گیل<ref name="kang144">{{cite book |last=Kang |first=Etsuko Hae-jin |date=1997 |title=Diplomacy and Ideology in Japanese-Korean Relations: from the Fifteenth to the Eighteenth Century |publisher=Macmillan |page=144 |url=https://books.google.com/books?id=4f0jnNzdRb4C&pg=PA144 |isbn=978-0-312-17370-8}}</ref> | [[تۆکوگاوا ھیدێتادا]] | style="text-align:right;" | وەڵامدانەوەی بانگھێشتی ژاپۆن؛ چاودێریکردنی بارودۆخی سیاسیی ناوخۆی ژاپۆن؛ گەڕاندنەوەی دیلەکان.<ref name="history_foundation1607">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1607 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |- | ١٦١٧ | [[گوانگھایگوینی جۆسۆن|گوانگھایگوین]] | ئۆ یون-گیۆم<ref name="walraven361">{{cite book |last1=Walraven |first1=Boudewijn |last2=Breuker |first2=Remco E. |date=2007 |title=Korea in the middle: Korean studies and area studies |publisher=CNWS Publications |page=361 |isbn=90-5789-153-0}}</ref> | تۆکوگاوا ھیدێتادا | style="text-align:right;" | وەڵامدانەوەی بانگھێشتی ژاپۆن؛ پیرۆزبایی بۆ سەرکەوتن لە گەمارۆدانی ئۆساکا؛ گەڕاندنەوەی دیلەکان.<ref name="history_foundation1617">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1617 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |- | ١٦٢٤ | [[ئینجۆی جۆسۆن|ئینجۆ]] | جۆنگ ڕیپ<ref name="toby70">{{cite book |last=Toby |first=Ronald P. |date=1991 |title=State and Diplomacy in Early Modern Japan: Asia in the Development of the Tokugawa Bakufu |url=https://archive.org/details/statediplomacyin0000toby |publisher=Stanford University Press |page=[https://archive.org/details/statediplomacyin0000toby/page/70 70] |isbn=978-0-8047-1951-3}}</ref> | [[تۆکوگاوا ئیێمیتسو]] | style="text-align:right;" | وەڵامدانەوەی بانگھێشتی ژاپۆن؛ پیرۆزبایی بۆ دەسەڵاتگرتنەدەستی شۆگن ئیێمیتسو؛ گەڕاندنەوەی دیلەکان.<ref name="history_foundation1624">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1624 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |- | ١٦٣٦ | ئینجۆ | ئیم گوانگ<ref name="toby205-207_titsingh411">{{cite book |last=Toby |first=Ronald P. |date=1991 |title=State and Diplomacy in Early Modern Japan: Asia in the Development of the Tokugawa Bakufu |url=https://archive.org/details/statediplomacyin0000toby |publisher=Stanford University Press |pages=[https://archive.org/details/statediplomacyin0000toby/page/205 205]–207 |isbn=978-0-8047-1951-3}}</ref> | تۆکوگاوا ئیێمیتسو | style="text-align:right;" | ئاھەنگگێڕان بۆ سەردەمی ئاوەدانی و خۆشگوزەرانی.<ref name="history_foundation1636">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1636 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |- | ١٦٤٣ | ئینجۆ | یون سون-جی<ref name="toby105_titsingh412">{{cite book |last=Toby |first=Ronald P. |date=1991 |title=State and Diplomacy in Early Modern Japan: Asia in the Development of the Tokugawa Bakufu |url=https://archive.org/details/statediplomacyin0000toby |publisher=Stanford University Press |page=[https://archive.org/details/statediplomacyin0000toby/page/105 105] |isbn=978-0-8047-1951-3}}</ref> | تۆکوگاوا ئیێمیتسو | style="text-align:right;" | ئاھەنگگێڕان بە بۆنەی ڕۆژی لەدایکبوونی شۆگن ئیێمیتسو.<ref name="history_foundation1643">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1643 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |- | ١٦٥٥ | [[ھیۆجۆنگی جۆسۆن|ھیۆجۆنگ]] | جۆ ھیۆنگ<ref name="walraven361_Titsingh413">{{cite book |last1=Walraven |first1=Boudewijn |last2=Breuker |first2=Remco E. |date=2007 |title=Korea in the middle: Korean studies and area studies |publisher=CNWS Publications |page=361 |isbn=90-5789-153-0}}</ref> | [[تۆکوگاوا ئیێتسونا]] | style="text-align:right;" | پیرۆزبایی بە بۆنەی دەسەڵاتگرتنەدەستی شۆگن ئیێتسونا.<ref name="history_foundation1655">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1655 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |- | ١٦٨٢ | [[سوکجۆنگی جۆسۆن|سوکجۆنگ]] | یون چی-وان<ref name="Yakjojechalbi">{{cite web |title=Name of Cultural Properties, Yakjojechalbi (Stele of agreement) |publisher=Cultural Heritage Administration |date=2006 |url=http://jikimi.cha.go.kr/unisearch/popup/ECulresult_Db_desc.jsp?VdkVgwKey=23,00170000,21}}</ref> | [[تۆکوگاوا تسۆنایۆشی]] | style="text-align:right;" | پیرۆزبایی بە بۆنەی دەسەڵاتگرتنەدەستی شۆگن تسۆنایۆشی.<ref name="history_foundation1682">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1682 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |- | ١٧١١ | سوکجۆنگ | جۆ تای-ئۆک<ref name="Jo_Tae-eok1">{{cite book |last=Kim |first=Tae-Jun |date=2006 |title=Korean Travel Literature |publisher=Ewha Womans University Press |page=119 |url=https://books.google.com/books?id=Ecijowh6ptwC&pg=PA119 |isbn=978-89-7300-698-4}}</ref> | [[تۆکوگاوا ئیێنۆبو]] | style="text-align:right;" | پیرۆزبایی بە بۆنەی دەسەڵاتگرتنەدەستی شۆگن ئیێنۆبو.<ref name="history_foundation1711">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1711 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |- | ١٧١٩ | سوکجۆنگ | ھۆنگ چی-جونگ<ref name="walraven361_titsingh417">{{cite book |last=Titsingh |first=Isaac |date=1834 |title=Annales des empereurs du japon |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |page=417 |url=https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&q=nipon+o+dai+itsi+ran}}</ref> | [[تۆکوگاوا یۆشیمونێ]] | style="text-align:right;" | پیرۆزبایی بە بۆنەی دەسەڵاتگرتنەدەستی شۆگن یۆشیمونێ.<ref name="history_foundation1719">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1719 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |- | ١٧٤٨ | [[یەنگجۆی جۆسۆن|یەنگجۆ]] | ھۆنگ گیێ-ھوی<ref name="walraven361_titsingh418">{{cite book |last=Titsingh |first=Isaac |date=1834 |title=Annales des empereurs du japon |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |page=418 |url=https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&q=nipon+o+dai+itsi+ran}}</ref> | [[تۆکوگاوا ئیێشیگێ]] | style="text-align:right;" | پیرۆزبایی بە بۆنەی دەسەڵاتگرتنەدەستی شۆگن ئیێشیگێ.<ref name="history_foundation1748">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1748 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |- | ١٧٦٤ | یەنگجۆ | جۆ ئۆم<ref name="Jo_Eom1">{{cite journal |last=Yeom |first=Jeong-Seop |date=2006 |title=조선 후기 고구ما의 도입과 재배법의 정리 과정 (The Introduction of Sweet Potatoes and the Development of Cultivation Methods during Late Joseon Korea) |journal=The Journal of Korean History |issue=134 |pages=111–147 |url=http://www.dbpia.co.kr/view/ar_view.asp?arid=1191166}} {{In lang|ko}}</ref> | [[تۆکوگاوا ئیێھارو]] | style="text-align:right;" | پیرۆزبایی بە بۆنەی دەسەڵاتگرتنەدەستی شۆگن ئیێھارو.<ref name="history_foundation1764">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1764 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |- | ١٨١١ | [[سونجۆی جۆسۆن|سونجۆ]] | کیم ی-گیۆ<ref name="walraven361" /> | [[تۆکوگاوا ئیێناری]] | style="text-align:right;" | پیرۆزبایی بە بۆنەی دەسەڵاتگرتنەدەستی شۆگن ئیێناری.<ref name="history_foundation1811">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1811 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |} === ١٦٠٧ === لە ساڵی چلەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا [[سۆنجۆی جۆسۆن|سۆنجۆدا]]، نوێنەرانی دەرباری جۆسۆن ڕەوانەی ژاپۆن کران.<ref name="history_foundation1607"/> ئەم شاندە دیپلۆماسییە بۆ بەرژەوەندیی ھەردوو لایەنی ژاپۆنی و کۆری کاری دەکرد وەک کەناڵێک بۆ پەرەپێدانی بناغەیەکی سیاسی بۆ بازرگانی.<ref name="walker48">{{cite journal |last=Walker |first=Brett L. |date=2002 |title=Foreign Affairs and Frontiers in Early Modern Japan: A Historiographical Essay |journal=Early Modern Japan |pages=44–62 |url=https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/1811/609/1/V10N2Walker.pdf}}</ref><ref name="Guilliaume85">{{cite book |last=Guilliaume |first=Xavier |date=2003 |title=Jahrbuch des Deutschen Instituts für Japanstudien: Misdirected Understanding: Narrative Matrices in the Japanese Politics of Alterity toward the West |publisher=Iudicium Verlag |pages=85–116 |url=https://books.google.com/books?id=B6_5gb3W1SsC&dq=envoy+joseon+japan&pg=PA85}}</ref> ئەم باڵیۆزخانەیە بەپێی ساڵنامەی ژاپۆنی لە ساڵی دوازدەھەمی سەردەمی کەیچۆدا گەشتی کرد بۆ ئێدۆ بۆ دیدار لەگەڵ شۆگن [[تۆکوگاوا ھیدێتادا]]. یۆ ئوو-گیل سەرۆکی نێردراوانی جۆسۆن بوو،<ref name="kang144"/> و ٤٦٧ کەسی تر یاوەرییان دەکرد.<ref name="history_foundation1607"/> === ١٦١٧ === لە ساڵی نۆیەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا [[گوانگھایگوینی جۆسۆن|گوانگھایگویندا]]، دەرباری جۆسۆن شاندێکی ڕەوانەی ئێدۆ کرد؛ بەڵام شاندەکە تەنھا تا کیۆتۆ گەشتی کرد. لە ساڵی سێیەمی سەردەمی گێنا لەسەر ساڵنامەی ژاپۆنی، شاندەکە لە قەڵای فوشیمی لەلایەن شۆگن ھیدێتاداوە پێشوازیی لێکرا.<ref name="toby105n16">{{cite book |last=Toby |first=Ronald P. |date=1991 |title=State and Diplomacy in Early Modern Japan: Asia in the Development of the Tokugawa Bakufu |url=https://archive.org/details/statediplomacyin0000toby |publisher=Stanford University Press |page=[https://archive.org/details/statediplomacyin0000toby/page/105 105] |isbn=978-0-8047-1951-3}}</ref> سەرۆکی نێردراوان ئۆ یون-گیۆم بوو<ref name="walraven361"/> و ٤٢٨ کەسی تر لە شاندەکەیدا بوون.<ref name="history_foundation1617"/> === ١٦٢٤ === لە ساڵی دووەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا [[ئینجۆی جۆسۆن|ئینجۆدا]]، شاندێک بە سەرۆکایەتیی جۆنگ ڕیپ ڕەوانەی ئێدۆ کرا.<ref name="walraven361"/> ژمارەی ئەندامانی ئەم شاندە دیپلۆماسییە ٤٦٠ کەس بوو.<ref name="history_foundation1624"/> شۆگن [[تۆکوگاوا ئیێمیتسو]] لە ئێدۆ پێشوازیی لە باڵیۆزەکە کرد.<ref name="toby70"/> ئەم شاندەی جۆسۆن وەک ڕووداوێکی گرنگ لە ساڵی یەکەمی سەردەمی کانئێی بەپێی ساڵنامەی ژاپۆنی سەیر دەکرا.<ref name="history_foundation1624"/> === ١٦٣٦ === لە ساڵی چواردەیەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا ئینجۆدا، شاندێکی دیپلۆماسی (کە یەکەمین شاند بوو لە دوای پچڕانی پەیوەندییەکان لە ١٥٩٢دا ناوی تۆنگسینسا وەربگرێتەوە، کە نیشانەی ئاساییکردنەوەی تەواوی پەیوەندییەکان بوو) ڕەوانەی ژاپۆن کرا.<ref name="history_foundation1636"/><ref name="books.google.com"/> باڵیۆزی پاشای جۆسۆن ئیم گوانگ بوو،<ref name="toby205-207_titsingh411"/> و ٤٧٨ کەسی تر یاوەرییان دەکرد.<ref name="history_foundation1636"/> بەپێی ساڵنامەی ژاپۆنی، شاندەکە لە ساڵی ١٦٣٥ (مانگی دوازدەھەمی ساڵی سێزدەیەمی کانئێی) گەیشتە ژاپۆن.<ref name="titsingh411">{{cite book |last=Titsingh |first=Isaac |date=1834 |title=Annales des empereurs du japon |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |page=411 |url=https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&q=nipon+o+dai+itsi+ran}}</ref> ئەم شاندە بۆ دەرباری شۆگن ئیێمیتسو لە ئێدۆ، سەردانێکی مەزارگەی یەکەم شۆگن لە نیکۆی لەخۆ دەگرت.<ref name="toby105n16"/> کاروانی گەورەی شۆگن، کە دەستەی گەورەی جۆسۆنیشی تێدا بوو، لە مانگی چوارەمی ساڵی چواردەیەمی کانئێیدا لە ئێدۆوە بەرەو نیکۆ بەڕێکەوت.<ref name="titsingh411"/> === ١٦٤٣ === لە ساڵی بیست و یەکەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا ئینجۆدا، شاندێک بە سەرۆکایەتیی یون سون-جی ڕەوانەی ئێدۆ کرا.<ref name="toby105_titsingh412"/> قەبارەی شاندەکەی جۆسۆن ٤٧٧ کەس بوو.<ref name="history_foundation1643"/> شاندەکە لە ساڵی بیستەمی کانئێی بەپێی ساڵنامەی ژاپۆنی گەیشتە دەرباری شۆگن لە ئێدۆ.<ref name="titsingh412">{{cite book |last=Titsingh |first=Isaac |date=1834 |title=Annales des empereurs du japon |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |page=412 |url=https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&q=nipon+o+dai+itsi+ran}}</ref> ئەم شاندە لە دەرباری شۆگن ئیێمیتسو پێشوازیی لێکرا؛ ھەروەھا سەردانی مەزارگەی شۆگن ئیێیاسوویان لە نیکۆ ئەنجام دا.<ref name="toby105n16"/> === ١٦٥٥ === [[پەڕگە:Joseon Tongsinsa 1655 (2).jpg|وێنۆک|نێردراوی کۆریا و یاوەرەکانی لە جۆسۆن تۆنگسینسا لە ساڵی ١٦٥٥ بەرەو ئێدۆ – وێنەکە دراوەتە پاڵ ھشیکاوا مۆرۆنۆبو، ١٦١٨–١٦٩٤]] لە ساڵی شەشەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا [[ھیۆجۆنگی جۆسۆن|ھیۆجۆنگدا]]، دەرباری جۆسۆن شاندێکی بۆ دەرباری شۆگن [[تۆکوگاوا ئیێتسونا]] نارد.<ref name="history_foundation1655"/> ئەم شاندە بەپێی سیستەمی بەرواری ژاپۆنی لە ساڵی یەکەمی مێیرێکیدا گەیشتە ژاپۆن.<ref name="titsingh413">{{cite book |last=Titsingh |first=Isaac |date=1834 |title=Annales des empereurs du japon |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |page=413 |url=https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&q=nipon+o+dai+itsi+ran}}</ref> جۆ ھیۆنگ سەرۆکی نێردراوانی باڵیۆزخانەی جۆسۆن بوو،<ref name="walraven361_Titsingh413"/> و ژمارەی یاوەرەکانی ٤٨٥ کەس بوون.<ref name="history_foundation1655"/> پاش ئەوەی باڵیۆزخانەکە لە دەرباری شۆگندا لە ئێدۆ پێشوازیی لێکرا، شاندەکە بەرەو مەزارگەی تۆشۆ-گوو لە نیکۆ بەڕێکەوتن.<ref name="toby105n16"/> === ١٦٨٢ === لە ساڵی ھەشتەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا [[سوکجۆنگی جۆسۆن|سوکجۆنگدا]]، شاندێکی دیپلۆماسی لەلایەن دەرباری جۆسۆنەوە بۆ دەرباری شۆگن [[تۆکوگاوا تسۆنایۆشی]] ڕەوانە کرا.<ref name="history_foundation1682"/> یون چی-وان سەرۆکی نێردراوان بوو،<ref name="walraven361"/> و ٤٧٣ کەسی تر یاوەرییان دەکرد، و بەپێی ساڵنامەی ژاپۆنی لە ساڵی دووەمی تێنمادا بەرەو ئێدۆ گەشتیان کرد.<ref name="history_foundation1682"/> === ١٧١١ === لە ساڵی سی و حەوتەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا سوکجۆنگدا، نێردراوێک بۆ دەرباری شۆگن [[تۆکوگاوا ئیێنۆبو]] نێردرا.<ref name="history_foundation1711"/> بەپێی ساڵنامەی ژاپۆنی، ئەم باڵیۆزخانەیە لە ساڵی یەکەمی شۆتۆکودا گەیشت.<ref name="titsingh416">{{cite book |last=Titsingh |first=Isaac |date=1834 |title=Annales des empereurs du japon |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |page=416 |url=https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&q=nipon+o+dai+itsi+ran}}</ref> جۆ تای-ئۆک سەرۆکی نێردراوانی ئەم شاندە دیپلۆماسییە بوو،<ref name="walraven361"/> و قەبارەی شاندەکەی ٥٠٠ کەس بوو.<ref name="history_foundation1711"/> === ١٧١٩ === لە ساڵی چل و پێنجەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا سوکجۆنگدا، باڵیۆزخانەیەک ڕەوانەی ژاپۆن کرا.<ref name="history_foundation1719"/> نێردراوی جۆسۆن و یاوەرەکانی لە مانگی دەیەمی ساڵی چوارەمی کیۆھۆ بەپێی ساڵنامەی ئەوکاتەی ژاپۆن گەیشتنە ژاپۆن.<ref name="titsingh417">{{cite book |last=Titsingh |first=Isaac |date=1834 |title=Annales des empereurs du japon |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |page=417 |url=https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&q=nipon+o+dai+itsi+ran}}</ref> پاشا سوکجۆنگ ھۆنگ چی-جونگی بە یاوەریی ٤٧٥ کەس نارد.<ref name="history_foundation1719"/> باڵیۆزی جۆسۆن دیداری لەگەڵ شۆگن [[تۆکوگاوا یۆشیمونێ]] ئەنجام دا. === ١٧٤٨ === [[پەڕگە:Chōsen Tsūshin-shi Raichō-zu.jpg|وێنۆک|ڕاست|٢٤٠پیکسڵ|ئەم وێنەیەی کاروانی جۆسۆن تۆنگسینسا لە شەقامەکانی [[ئێدۆ]] لە ساڵی ١٧٤٨ ناونراوە ''چۆسێنجین ئوکیێ'' لەلایەن ھانێگاوا تۆوێی، دەوروبەری ١٧٤٨]] لە ساڵی بیست و چوارەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا [[یەنگجۆی جۆسۆن|یەنگجۆدا]]، دەرباری جۆسۆن شاندێکی دیپلۆماسیی نارد بۆ ژاپۆن.<ref name="history_foundation1748"/> نێردراوی جۆسۆن و یاوەرەکانی بەپێی ساڵنامەی ژاپۆنی لە ساڵی یەکەمی کانئێندا گەیشتنە ئێدۆ.<ref name="titsingh418">{{cite book |last=Titsingh |first=Isaac |date=1834 |title=Annales des empereurs du japon |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |page=418 |url=https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&q=nipon+o+dai+itsi+ran}}</ref> سەرۆکی نێردراوانی ئەم شاندەی جۆسۆن ھۆنگ گیێ-ھوی بوو،<ref name="walraven361_titsingh418"/> و ٤٧٥ کەسی تر یاوەرییان دەکرد.<ref name="history_foundation1748"/> === ١٧١٩ === لە ساڵی چل و پێنجەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا سوکجۆنگدا، باڵیۆزخانەیەک ڕەوانەی ژاپۆن کرا.<ref name="history_foundation1719"/> نێردراوی جۆسۆن و یاوەرەکانی لە مانگی دەیەمی ساڵی چوارەمی کیۆھۆ بەپێی ساڵنامەی ئەوکاتەی ژاپۆن گەیشتنە ژاپۆن.<ref name="titsingh417"/> پاشا سوکجۆنگ ھۆنگ چی-جونگی بە یاوەریی ٤٧٥ کەس نارد.<ref name="history_foundation1719"/> باڵیۆزی جۆسۆن دیداری لەگەڵ شۆگن [[تۆکوگاوا یۆشیمونێ]] ئەنجام دا. === ١٧٤٨ === [[پەڕگە:Chōsen Tsūshin-shi Raichō-zu.jpg|وێنۆک|ڕاست|٢٤٠پیکسڵ|ئەم وێنەیەی کاروانی جۆسۆن تۆنگسینسا لە شەقامەکانی [[ئێدۆ]] لە ساڵی ١٧٤٨ ناونراوە ''چۆسێنجین ئوکیێ'' لەلایەن ھانێگاوا تۆوێی، دەوروبەری ١٧٤٨]] لە ساڵی بیست و چوارەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا [[یەنگجۆی جۆسۆن|یەنگجۆدا]]، دەرباری جۆسۆن شاندێکی دیپلۆماسیی نارد بۆ ژاپۆن.<ref name="history_foundation1748"/> نێردراوی جۆسۆن و یاوەرەکانی بەپێی ساڵنامەی ژاپۆنی لە ساڵی یەکەمی کانئێندا گەیشتنە ئێدۆ.<ref name="titsingh418"/> سەرۆکی نێردراوانی ئەم شاندەی جۆسۆن ھۆنگ گیێ-ھوی بوو،<ref name="walraven361_titsingh418"/> و ٤٧٥ کەسی تر یاوەرییان دەکرد.<ref name="history_foundation1748"/> === ١٧٦٤ === لە ساڵی چلەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا یەنگجۆدا، نێردراوێکی دیپلۆماسی ڕەوانەی ژاپۆن کرا.<ref name="history_foundation1764"/> ئەم شاندە بۆ دەرباری شۆگن [[تۆکوگاوا ئیێھارو]] لە ساڵی یەکەمی مێیوادا بەپێی ساڵنامەی ژاپۆنی گەیشتە پایتەختی شۆگناتەکە.<ref name="titsingh419">{{cite book |last=Titsingh |first=Isaac |date=1834 |title=Annales des empereurs du japon |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |page=419 |url=https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&q=nipon+o+dai+itsi+ran}}</ref> جۆ ئۆم لە ساڵی ١٧٦٤دا سەرۆکی نێردراوان بوو،<ref name="walraven359">{{cite book |last1=Walraven |first1=Boudewijn |last2=Breuker |first2=Remco E. |date=2007 |title=Korea in the middle: Korean studies and area studies |publisher=CNWS Publications |page=359 |isbn=90-5789-153-0}}</ref> و ٤٧٧ کەس یاوەرییان دەکرد.<ref name="history_foundation1764"/> شاعیری بەناوبانگی [[سەردەمی ئێدۆ]]، فوکودا چییۆ-نی، ھەڵبژێردرا بۆ ئامادەکردنی دیاریی فەرمیی ژاپۆن کە پێشکەش بە شاندەکەی کۆریا کرا، و ٢١ کاری ھونەریی لەسەر بنەمای ٢١ [[ھایکوو|ھایکووی]] خۆی دروست کرد و پێشکەشی کردن.<ref name="HaikukanCity">{{cite web |url=http://haikukan.city.hakusan.ishikawa.jp/english/about/ |title=About Chiyo-ni |publisher=Chiyo-ni Haiku Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026222610/http://haikukan.city.hakusan.ishikawa.jp/english/about/ |archive-date=2020-10-26}}</ref> ئەم باڵیۆزە کەسایەتییەکی مێژوویی گرنگە چونکە بەوە ناسراوە کە [[پەتاتەی شیرین|پەتاتەی شیرینی]] وەک بەرھەمێکی خۆراکی ناساندە ناو کۆریاوە.<ref name="KimJinwung255">{{cite book |last=Kim |first=Jinwung |date=2012 |title=A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict |publisher=Indiana University Press |page=255 |url=https://books.google.com/books?id=QFPsi3IK8gcC&pg=PA255 |isbn=978-0-253-00024-8}}</ref> ئەم خۆراکە سەرەکییە نوێیە لە کاتی بەڕێوەچوونی ئەم شاندە دیپلۆماسییەدا بەرچاو کەوت.<ref name="Wiwonhoe305">{{cite book |author=کۆمسیۆنی نیشتمانیی کۆریا بۆ یونسکۆ |date=2004 |title=Korean History: Discovery of Its Characteristics and Developments |publisher=Hollym |page=305 |isbn=978-1-56591-177-2}}</ref> === ١٨١١ === لە ساڵی یازدەیەمی فەرمانڕەواییکردنی پاشا [[سونجۆی جۆسۆن|سونجۆدا]]، پاشا شاندێکی بۆ دەرباری شۆگن تۆکوگاوا ئیێناری نارد.<ref name="history_foundation1811"/> شاندەکە لە دوورگەی تسوشیما زیاتر گەشتی نەکرد. نوێنەرانی شۆگن ئیێناری لەسەر دوورگەکە پێشوازییان لە شاندەکە کرد کە دەکەوێتە نێوان [[کۆریا|نیمچەدوورگەی کۆریا]] و [[کیوشو]] لە تەنگژەی کۆریادا.<ref name="walraven359"/> سەرۆکی نێردراوانی ئەم شاندە کیم ی-گیۆ بوو،<ref name="walraven361"/> و ٣٣٦ کەس لە یاوەرەکانیدا بوون.<ref name="history_foundation1811"/> == گونجاندنی دیپلۆماسیی نێوان جۆسۆن و ژاپۆن == پەیوەندییە دووقۆڵییەکانی نێوان جۆسۆن و ژاپۆن کەوتنە ژێر کاریگەریی زیادبوونی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، کە پێویستی بە خۆگونجاندن و جۆرێکی نوێ لە دیپلۆماسی ھەبوو.<ref name="kang38-78">{{cite book |last=Kang |first=Woong Joe |date=2005 |title=The Korean Struggle for International Identity in the Foreground of the Shufeldt Negotiation, 1866–1882 |publisher=University Press of America |pages=38–78 |url=https://books.google.com/books?id=hRAPN6SZqKUC&pg=PA38 |isbn=978-0-7618-3120-4}}</ref> سەردەمی «ساکۆکو» (وڵاتی داخراو)ی ژاپۆن لە ساڵی ١٨٥٤ کۆتایی پێھات، کە سەرجەم پەیوەندییە ناوچەییەکانی بۆ ژاپۆن گۆڕی.<ref name="BeasleyMeiji">{{cite book |last=Beasley |first=William G. |date=1972 |title=The Meiji Restoration |url=https://archive.org/details/meijirestoration0000beas |publisher=Stanford University Press |isbn=978-1-5036-0826-9}}</ref> === ١٨٧٦ === [[پەیماننامەی ژاپۆن و کۆریا لە ١٨٧٦]] دەستپێکی قۆناغێکی نوێی لە پەیوەندییە دووقۆڵییەکاندا دیاری کرد.<ref name="kang38-78"/> == ئەمانەش ببینە == * [[دیپلۆماسیی جۆسۆن]] * [[نێردراوەکانی ژاپۆن بۆ جۆسۆن]] * [[ئیمپراتۆریەتیی کۆریا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٤٠ەم}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://www.tongsinsa.com/ کۆمەڵەی ئاڵوگۆڕی کولتووریی جۆسۆن تۆنگسینسا] {{In lang|ko}} * یونسکۆ: [https://web.archive.org/web/20210515192753/https://www.wdl.org/en/item/69/ نەخشەی کۆریای باشوور و باکوور لە ھەشت پارێزگادا] {{DEFAULTSORT:نێردراوەکانی جۆسۆن بۆ ژاپۆن}} [[پۆل:پێوەندییە دەرەکییەکانی جۆسۆن]] [[پۆل:مێژووی پێوەندییە دەرەکییەکانی ژاپۆن]] [[پۆل:ژاپۆنی دەرەبەگایەتی]] [[پۆل:پەیوەندییەکانی ژاپۆن و کۆریا]] [[پۆل:دەرەبەگایەتی ژاپۆن]] q8md49z20iq02ozkjn1za4y4ibls4ho 0 304484 1686134 1675835 2026-10-12T20:32:41Z InternetArchiveBot 27288 Adding 2 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686134 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese | title = جۆسۆن تۆنگسینسا | kanji = 朝鮮通信使 | romaji = Chōsen tsūshinshi | hangul = 조선통신사 | hanja = 朝鮮通信使 | rr = Joseon tongsinsa | mr = Chosŏn t'ongsinsa | ibox-order = ja, ko1}} [[پەڕگە:Chōsen_Tsūshin-shi_Raichō-zu.jpg|وێنۆک|ڕاست|«وێنەی شاندی تۆنگسینسا لە شەقامەکانی [[ئێدۆ]] لە ساڵی ١٧٤٨» لەلایەن ھانێگاوا تۆوێی، دەوروبەری ١٧٤٨، لە مۆزەخانەی شاری کۆبێ]] '''جۆسۆن تۆنگسینسا''' (بە [[ھانگول]]: 조선통신사؛ بە [[ھانجا]]: 朝鮮通信使) شاندێکی نیازپاکی و دیپلۆماسی بوو کە بەپێی داواکاریی دەسەڵاتدارانی ژاپۆن، بە شێوەیەکی ناوبەناو لەلایەن شانشینی [[جۆسۆن]] لە [[کۆریا]] بۆ ژاپۆن دەنێردرا. ئەم دەستەواژە کۆرییە ئاماژەیە بۆ جۆرێکی دیاریکراو لە شاندی دیپلۆماسی و سەرۆکی نێردراوەکانی. لە ڕوانگەی دیپلۆماسیی جۆسۆنەوە، بەکارھێنانی فەرمیی دەستەواژەی «تۆنگسینسا» بۆ شاندێک ئەوە دەگەیەنێت کە پەیوەندییەکان لە دۆخێکی تا ڕادەیەکی زۆر «ئاسایی»دا بوون، بە پێچەوانەی ئەو شاندانەی کە ناوی «تۆنگسینسا»یان لێ نەدەنرا.<ref name="Lewis21">{{cite book |last=Lewis |first=James Bryant |date=2003 |title=Frontier Contact Between Chosŏn Korea and Tokugawa Japan |publisher=Routledge |pages=21–24 |url=https://books.google.com/books?id=0YIbNlliRswC&pg=RA1-PA21 |isbn=978-0-7007-1301-1}}</ref> لە نێوان ساڵانی ١٣٩٢ و ١٥٩٠دا، نێردراوە دیپلۆماسییەکان بۆ لای [[زنجیرە شۆگنی ئەشیکاگا]] و [[تۆیۆتۆمی ھیدێیۆشی]] دەنێردران. شاندی ھاوشێوەش لە نێوان ساڵانی ١٦٠٧ بۆ ١٨١١ بۆ لای [[زنجیرە شۆگنی تۆکوگاوا]] لە ژاپۆن ڕەوانە کران.<ref name="hyong-sik90">{{cite book |last=Sin |first=Hyŏng-sik |date=2004 |title=A Brief History of Korea |publisher=Ewha Womans University Press |page=90 |url=https://books.google.com/books?id=o-WlUd3cjh0C&pg=PT90 |isbn=978-89-7300-602-1}}</ref> پاش شاندەکەی ساڵی ١٨١١، شاندێکی تر ئامادەکاریی بۆ کرا، بەڵام چوار جار دواخرا و لە کۆتاییدا بەھۆی ئاڵۆزییە ناوخۆییەکانی ژاپۆنەوە ھەڵوەشایەوە، کە بووە ھۆی ڕوودانی [[چاکسازییەکانی مێیجی]] لە ژاپۆن؛ لە دوای ئەوەش شێوازی پەیوەندییەکانی ژاپۆن لەگەڵ کۆریا گۆڕانکاریی ڕیشەیی بەسەردا ھات. == مێژوو == لە ساڵی ١٣٩٢ەوە (دامەزراندنی شانشینی جۆسۆن لە کۆریا)، ژمارەیەکی زۆر لە نێردراوی دیپلۆماسی لە دەرباری جۆسۆنەوە بۆ ژاپۆن ڕەوانە کران. پێش دەستپێکردنی [[سەردەمی ئێدۆ]] لە ژاپۆن، لانیکەم ٧٠ شاند ڕەوانەی [[کیۆتۆ]] و ئۆساکا کرابوون.<ref name="Lewis269">{{cite book |last=Lewis |first=James Bryant |date=2003 |title=Frontier Contact Between Chosŏn Korea and Tokugawa Japan |publisher=Routledge |page=269 |url=https://books.google.com/books?id=0YIbNlliRswC&pg=RA1-PA269 |isbn=978-0-7007-1301-1}}</ref> گەیشتنی فەرمیی ئەم شاندانە لە کۆریاوە بۆ ژاپۆن وەک ڕووداوێکی گرنگ سەیر دەکرا و بە بەرفراوانی تۆمار دەکرا. تەنھا گەورەترین شاندە دیپلۆماسییە فەرمییەکانی دەرباری جۆسۆن بۆ ژاپۆن بە [[زمانی کۆری]] بە «تۆنگسینسا» ناودەبران. دەستەواژەی «تۆنگسینسا» ڕەنگە بە ھەڵە بۆ پەیوەندییە تاکلایەنەکان بەکاربھێنرێت، نەک پەیوەندییە نێودەوڵەتییە دوولایەنەکانی نێوان جۆسۆن و ژاپۆن.<ref name="HanIl2005">{{cite book |author=لیژنەی پێکھێنانی کۆمەڵە لێکۆڵینەوەکانی مێژووی پەیوەندییەکانی کۆریا و ژاپۆن |date=2005 |title=통신사・왜관과한일관계 (Han Il kwangyesa yŏngu nonjip) |volume=6 |page=29 |publisher=کیۆنگین مۆنھواسای |isbn=978-89-499-0308-8}} {{In lang|ko}}</ref> تا کۆتایی سەدەی شازدەھەم، چوار باڵیۆزخانە بۆ ژاپۆن بە «نێردراوانی پەیوەندی» یان «تۆنگسینسا» ناودەبران – لە ساڵانی ١٤٢٨، ١٤٣٩، ١٤٤٣ و ١٥٩٠. لە دوای ساڵی ١٦٠٧ەوە تا ساڵی ١٨١١، نۆ شاندی تۆنگسینسا ڕەوانەی ژاپۆن کران.<ref name="kang35">{{cite book |last=Kang |first=Etsuko Hae-jin |date=1997 |title=Diplomacy and Ideology in Japanese-Korean Relations: from the Fifteenth to the Eighteenth Century |publisher=Macmillan |page=35 |url=https://books.google.com/books?id=4f0jnNzdRb4C&pg=PA35 |isbn=978-0-312-17370-8}}</ref> شێوازی تایبەتیی ئەم ئاڵوگۆڕە دیپلۆماسییانە لەو مۆدێلانەوە پەرەی سەند کە لەلایەن چینییەکانەوە داڕێژرابوون، بەڵام بێ ئەوەی ئاماژە بە ھیچ پەیوەندییەکی پێشوەختە لەگەڵ چین یان نیزامی جیھانیی چین بکات.<ref name="Toby87">{{cite book |last=Toby |first=Ronald P. |date=1991 |title=State and Diplomacy in Early Modern Japan: Asia in the Development of the Tokugawa Bakufu |publisher=Stanford University Press |page=87 |url=https://books.google.com/books?id=2hK7tczn2QoC&pg=PA85 |isbn=978-0-8047-1952-0}}</ref> لە سەردەمی ئێدۆی مێژووی ژاپۆندا، ئەم شاندە دیپلۆماسییانە لەلایەن دەسەڵاتدارانی ژاپۆنەوە وەک پڕوپاگەندەیەک بۆ شەرعیەتدان بە باکوفوو (زنجیرە شۆگنی تۆکوگاوا) سەیر دەکران، ھەروەھا وەک بەشێکی سەرەکی لە دیدگای نموونەیی ژاپۆن بۆ بنیاتنانی سیستەمێکی نێودەوڵەتی کە [[ئێدۆ]] لە ناوەندەکەیدا بێت.<ref name="walker48">{{cite journal |last=Walker |first=Brett L. |date=2002 |title=Foreign Affairs and Frontiers in Early Modern Japan: A Historiographical Essay |journal=Early Modern Japan |pages=44–62 |url=https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/1811/609/1/V10N2Walker.pdf}}</ref><ref name="Guilliaume85">{{cite book |last=Guilliaume |first=Xavier |date=2003 |title=Misdirected Understanding: Narrative Matrices in the Japanese Politics of Alterity toward the West |publisher=Iudicium Verlag |volume=15 |pages=85–116 |journal=Jahrbuch des Deutschen Instituts für Japanstudien |url=https://books.google.com/books?id=B6_5gb3W1SsC&pg=PA85}}</ref> [[پەڕگە:KoreanEmbassy1655KanoTounYasunobu.jpg|وێنۆک|ڕاست|١٫٥پیکسڵ|وێنەی خەیاڵیی شاندێکی جۆسۆن تۆنگسینسا لە ژاپۆن – دراوەتە پاڵ ھونەرمەندێکی [[قوتابخانەی کانۆ]]، دەوروبەری ١٦٥٥]] پاش ئەوەی [[داگیرکاریی ژاپۆن بۆ سەر کۆریا|داگیرکارییەکانی ژاپۆن بۆ سەر نیمچەدوورگەی کۆریا (١٥٩٢–١٥٩٨)]] بووە ھۆی پچڕانی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان، پێویست بوو قۆناغێکی نوێ دەست پێ بکات. دانوستانە سەرەتاییەکان لە ساڵی ١٦٠٠ دەستیان پێکرد، دوای ئەوەی ھەواڵی شکستی بنەماڵەی تۆیۆتۆمی لە شەڕی سێکیگاھارا گەیشتە دەرباری جۆسۆن. وەک ھەنگاوێکی سەرەتایی بۆ دەستپێکردنەوەی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان، بەشێک لە دیلەکانی جۆسۆن لە دوورگەی تسوشیما ئازاد کران. لە بەرامبەردا، دەستەیەکی بچووک لە نێردراوان بە سەرۆکایەتیی سامیۆنگدانگ (یوو جۆنگ) ڕەوانەی کیۆتۆ کران بۆ بەدواداچوونی زیاتر. بە ھاوکاریی سۆ یۆشیتۆمۆ، دیدارێک لەگەڵ تۆکوگاوا ئیێیاسو لە قەڵای فوشیمی لە کیۆتۆ ڕێکخرا.<ref name="Kang312">{{cite book |last1=Kang |first1=Jae-eun |last2=Lee |first2=Suzanne |date=2006 |title=The Land of Scholars: Two Thousand Years of Korean Confucianism |publisher=Homa & Sekey Books |pages=312–313 |url=https://books.google.com/books?id=iB8R0oEH3kEC&pg=PA312 |isbn=978-1-931907-37-8}}</ref> لە ساڵی ١٦٠٤دا، یوو جۆنگ خواستی جۆسۆنی بۆ پەرەپێدانی زیاتری پەیوەندییەکان دووپات کردەوە؛ لە بەرامبەردا شۆگنی تۆکوگاوا ١٬٣٩٠ دیلی جەنگیی ئازاد کرد.<ref name="Kang274">{{cite book |last1=Kang |first1=Jae-eun |last2=Lee |first2=Suzanne |date=2006 |title=The Land of Scholars: Two Thousand Years of Korean Confucianism |publisher=Homa & Sekey Books |page=274 |url=https://books.google.com/books?id=iB8R0oEH3kEC&pg=PA274 |isbn=978-1-931907-37-8}}</ref> == ھەوڵە دیپلۆماسییەکانی سەدەی ١٥ و ١٦ == لە سەدەی پازدەھەم و شازدەھەمدا، دەرباری جۆسۆن چوار شاندی دیپلۆماسیی گەورەی بۆ ژاپۆن وەک «نێردراوانی پەیوەندی» یان «تۆنگسینسا» پۆلێن کرد – لە ساڵانی ١٤٢٨، ١٤٣٩، ١٤٤٣ و ١٥٩٠.<ref name="kang35"/> لە [[سەردەمی مرۆماچی]] (١٣٣٦–١٥٧٣) و [[سەردەمی ئازوچی-مۆمۆیاما]] (١٥٦٨–١٦٠٣) لە ژاپۆن، ئەم پەیوەندییە دیپلۆماسییانەی نێوان جۆسۆن و ژاپۆن وەک ڕووداوی گرنگ دادەنران. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="background:#efefef;" ! width=8% | ساڵ !! width=12% | پاشای کۆریا !! width=24% | سەرۆکی نێردراوانی جۆسۆن !! width=16% | شۆگنی ژاپۆن !! width=40% | ئامانجی فەرمی |- | ١٤٢٨ | [[سێجۆنگی مەزن|سێجۆنگ]] | پاک سۆ-سائێنگ<ref name="kang275">{{cite book |last=Kang |first=Etsuko Hae-jin |date=1997 |title=Diplomacy and Ideology in Japanese-Korean Relations: from the Fifteenth to the Eighteenth Century |publisher=Macmillan |page=275 |url=https://books.google.com/books?id=4f0jnNzdRb4C&pg=PA275 |isbn=978-0-312-17370-8}}</ref> | ئاشیکاگا یۆشینۆری | style="text-align:right;" | سەرەخۆشی بۆ کۆچی دوایی یۆشیمۆچی، و پیرۆزبایی بۆ دەسەڵاتگرتنەدەستی یۆشینۆری.<ref name="kang275"/> |- | ١٤٣٩ | سێجۆنگ | کۆ توک-چۆنگ<ref name="kang275"/> | ئاشیکاگا یۆشینۆری | style="text-align:right;" | پەیوەندیی دراوسێیەتی، و سەرکوتکردنی چەتە دەریاییەکانی «واکۆ» («وایگو»).<ref name="kang275"/> |- | ١٤٤٣ | سێجۆنگ | پیۆن ھیۆ-مون<ref name="Kang241">{{cite book |last1=Kang |first1=Jae-eun |last2=Lee |first2=Suzanne |date=2006 |title=The Land of Scholars: Two Thousand Years of Korean Confucianism |publisher=Homa & Sekey Books |page=241 |url=https://books.google.com/books?id=iB8R0oEH3kEC&dq=1443+Byeon+Hyo-mun&pg=PA241 |isbn=978-1-931907-37-8}}</ref><ref name="Titsingh342">{{cite book |last=Titsingh |first=Isaac |date=1834 |title=Annales des empereurs du japon |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |page=342 |url=https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&q=nipon+o+dai+itsi+ran}}</ref> | ئاشیکاگا یۆشیماسا | style="text-align:right;" | سەرەخۆشی بۆ کۆچی دوایی یۆشینۆری، و پیرۆزبایی بۆ دەسەڵاتگرتنەدەستی یۆشیکاتسو.<ref name="kang275"/> |- | ١٥٩٠ | [[سۆنجۆی جۆسۆن|سۆنجۆ]] | ھوانگ یون-گیل<ref name="Rutt190">{{cite book |last1=Rutt |first1=Richard |last2=Pratt |first2=Keith |last3=Hoare |first3=James |date=2003 |title=Korea: A Historical and Cultural Dictionary |publisher=Routledge |page=190 |url=https://books.google.com/books?id=e7pyBEWioLsC&pg=PA190 |isbn=978-0-7007-0463-7}}</ref> | [[تۆیۆتۆمی ھیدێیۆشی]] | style="text-align:right;" | پیرۆزبایی بۆ یەکخستنەوەی ژاپۆن لەلایەن ھیدێیۆشییەوە.<ref name="kang275"/> |} == داگیرکارییەکانی ھیدێیۆشی == {{وتاری سەرەکی|داگیرکاریی ژاپۆن بۆ سەر کۆریا}} پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان لە ساڵی ١٥٩٢دا پچڕان، کاتێک سوپای ژاپۆن بە فەرمانی ھیدێیۆشی ھێرشی کردە سەر خاکی جۆسۆن. پەیوەندییە دوولایەنە پچڕاوەکان دەستبەجێ دوای مردنی ھیدێیۆشی لە ساڵی ١٥٩٨دا چاک نەکرانەوە، بەڵام دوای مردنی ھێزە داگیرکەرەکان لە پێگەکانیان لە نیمچەدوورگەی کۆریا کشانەوە.<ref name="kang86">{{cite book |last=Kang |first=Etsuko Hae-jin |date=1997 |title=Diplomacy and Ideology in Japanese-Korean Relations: from the Fifteenth to the Eighteenth Century |publisher=Macmillan |page=86 |url=https://books.google.com/books?id=4f0jnNzdRb4C&pg=PA86 |isbn=978-0-312-17370-8}}</ref> == ھەوڵە دیپلۆماسییەکانی سەدەی ١٧ تا ١٩ == لە سەدەکانی حەڤدەھەم، ھەژدەھەم و نۆزدەھەمدا، سەرکردەکانی جۆسۆن دوازدە شاندی گەورەیان بۆ ژاپۆن نارد، بەڵام ھەموویان وەک نێردراوانی «تۆنگسینسا» دانەنران. ئەم باڵیۆزخانانە لە ٤٠٠ تا ٥٠٠ ئەندام پێکدەھاتن؛ ئەم شاندانە، جگە لەو شێوازانەی کە کاریگەرییان لەسەر پەیوەندییە دوولایەنەکان ھەبوو، یارمەتیدەری گەشەسەندنی سیاسی و کولتووریی ژاپۆنیش بوون.<ref name="hyong-sik90"/> شاندەکانی ساڵانی ١٦٠٧، ١٦١٧ و ١٦٢٤ لەلایەن دەرباری جۆسۆنەوە بە شێوەیەکی ڕوون وەک «نێردراوانی وەڵامدانەوە و گەڕاندنەوەی دیلەکان» دیاری کران، کە کەمتر فەرمی بوون بەراورد بە «تۆنگسینسا» یان «نێردراوانی پەیوەندی». بەکارھێنانی دەستەواژەی «تۆنگسینسا» نیشانەی ئاساییبوونەوەی بارودۆخی دیپلۆماسی بوو،<ref name="Lewis21"/> ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەو سێ شاندەی یەکەم دوای پچڕانی پەیوەندییەکان لە ١٥٩٢دا لەژێر بارودۆخی «ئاسایی»دا نەبوون. دەرباری جۆسۆن تا شاندەکەی ساڵی ١٦٣٦ دەستەواژەی «تۆنگسینسا»ی بەکارنەھێنایەوە.<ref name="english.historyfoundation.or.kr">{{cite web |title=Early Modern Period |publisher=Northeast Asian History Foundation |date=2007 |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> بە پێچەوانەی شاندەکانی سەرەتای سەردەمی جۆسۆن، ژاپۆن فەرماندەی سەربازیی ڕەوانە نەدەکرد بۆ پێشوازیکردن لە شاندەکانی دواتری جۆسۆن، و تەنھا جۆسۆن شاندی بۆ ژاپۆن دەنارد. بەڵام ئەمە بەو مانایە نەبوو کە پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان تاکلایەنە بوون یان لە بەرژەوەندیی ژاپۆندا بوون؛ چونکە لە دوای ھێرشەکانی ھیدێیۆشی بۆ سەر کۆریا، نێردراوانی ژاپۆن لەلایەن دەرباری جۆسۆنەوە لە گەشتکردن بۆ [[سیئۆل]] قەدەغە کرابوون، و شاندەکانی ژاپۆن بۆ کۆریا لە ناوچەی «وایگوان» (شوێنی مانەوەی ژاپۆنییەکان) لە [[بوسان]] ڕادەگیران (لە کاتی داگیرکارییەکاندا سوپای ژاپۆن ھەمان ئەو ڕێگەیەی گرتبووە بەر کە پێشتر لەلایەن شاندە دیپلۆماسییەکانەوە لە بوسانەوە بەرەو سیئۆل بەکاردەھات). جگە لەوەش، خەرجیی ناردنی ئەم شاندانە بە تەواوی لەلایەن زنجیرە شۆگنی تۆکوگاوا لە ژاپۆنەوە دابین دەکرا، کە بەپێی ھەندێک خەمڵاندن یەکسان بوو بە تەواوی بودجەی ساڵانەی شۆگناتەکە لەو ساڵانەی کە شاندەکان گەشتیان دەکرد.<ref name="english.historyfoundation.or.kr"/> لە سەردەمی ئێدۆدا لە ژاپۆن (١٦٠٣–١٨٦٨)، ئەم پەیوەندییە دیپلۆماسییانەی نێوان جۆسۆن و ژاپۆن وەک ڕووداوی گرنگ دادەنران، جگە لە شاندەکەی ساڵی ١٨١١. باڵیۆز و یاوەرەکانی پاشای جۆسۆن لە ساڵی ١٨١١دا تەنھا تا دوورگەی تسوشیما گەشتیان کرد. نوێنەرانی شۆگن [[تۆکوگاوا ئیێناری]] لەسەر دوورگەکە پێشوازییان لە شاندەکە کرد، کە دەکەوێتە نێوان نیمچەدوورگەی کۆریا و [[کیوشو]] لە تەنگژەی کۆریادا.<ref name="walraven359">{{cite book |last1=Walraven |first1=Boudewijn |last2=Breuker |first2=Remco E. |date=2007 |title=Korea in the middle: Korean studies and area studies |publisher=CNWS Publications |pages=359–361 |isbn=90-5789-153-0}}</ref> پاش شاندەکەی ١٨١١، شاندێکی تر ئامادەکاریی بۆ کرا، بەڵام چوار جار دواخرا و لە کۆتاییدا بەھۆی ئاڵۆزییە ناوخۆییەکانی ژاپۆنەوە ھەڵوەشایەوە، کە لە ئاکامدا بووە ھۆی بەرپابوونی چاکسازییەکانی مێیجی لە ژاپۆن.<ref name="english.historyfoundation.or.kr"/> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="background:#efefef;" ! width=8% | ساڵ !! width=12% | پاشای کۆریا !! width=24% | سەرۆکی نێردراوانی جۆسۆن !! width=16% | شۆگنی ژاپۆن !! width=40% | ئامانجی فەرمی |- | ١٦٣٦ | [[ئینجۆی جۆسۆن|ئینجۆ]] | ئیم گوانگ<ref name="toby205-207_titsingh411">{{cite book |last=Toby |first=Ronald P. |date=1991 |title=State and Diplomacy in Early Modern Japan: Asia in the Development of the Tokugawa Bakufu |url=https://archive.org/details/statediplomacyin0000toby |publisher=Stanford University Press |pages=[https://archive.org/details/statediplomacyin0000toby/page/205 205]–207 |isbn=978-0-8047-1951-3}}</ref> | [[تۆکوگاوا ئیێمیتسو]] | style="text-align:right;" | ئاھەنگگێڕان بۆ سەردەمی ئاوەدانی و خۆشگوزەرانی.<ref name="history_foundation1636">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1636 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |- | ١٦٤٣ | ئینجۆ | یون سون-جی<ref name="toby105_titsingh412">{{cite book |last=Toby |first=Ronald P. |date=1991 |title=State and Diplomacy in Early Modern Japan: Asia in the Development of the Tokugawa Bakufu |url=https://archive.org/details/statediplomacyin0000toby |publisher=Stanford University Press |page=[https://archive.org/details/statediplomacyin0000toby/page/105 105] |isbn=978-0-8047-1951-3}}</ref> | تۆکوگاوا ئیێمیتسو | style="text-align:right;" | ئاھەنگگێڕان بە بۆنەی ڕۆژی لەدایکبوونی شۆگن ئیێمیتسو.<ref name="history_foundation1643">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1643 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |- | ١٦٥٥ | [[ھیۆجۆنگی جۆسۆن|ھیۆجۆنگ]] | جۆ ھیۆنگ<ref name="walraven361_Titsingh413">{{cite book |last1=Walraven |first1=Boudewijn |last2=Breuker |first2=Remco E. |date=2007 |title=Korea in the middle: Korean studies and area studies |publisher=CNWS Publications |page=361 |isbn=90-5789-153-0}}</ref> | [[تۆکوگاوا ئیێتسونا]] | style="text-align:right;" | پیرۆزبایی بە بۆنەی دەسەڵاتگرتنەدەستی شۆگن ئیێتسونا.<ref name="history_foundation1655">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1655 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |- | ١٦٨٢ | [[سوکجۆنگی جۆسۆن|سوکجۆنگ]] | یون چی-وان<ref name="walraven361">{{cite book |last1=Walraven |first1=Boudewijn |last2=Breuker |first2=Remco E. |date=2007 |title=Korea in the middle: Korean studies and area studies |publisher=CNWS Publications |page=361 |isbn=90-5789-153-0}}</ref> | [[تۆکوگاوا تسۆنایۆشی]] | style="text-align:right;" | پیرۆزبایی بە بۆنەی دەسەڵاتگرتنەدەستی شۆگن تسۆنایۆشی.<ref name="history_foundation1682">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1682 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |- | ١٧١١ | سوکجۆنگ | جۆ تای-ئۆک<ref name="Jo_Tae-eok1">{{cite book |last=Kim |first=Tae-Jun |date=2006 |title=Korean Travel Literature |publisher=Ewha Womans University Press |page=119 |url=https://books.google.com/books?id=Ecijowh6ptwC&pg=PA119 |isbn=978-89-7300-698-4}}</ref> | [[تۆکوگاوا ئیێنۆبو]] | style="text-align:right;" | پیرۆزبایی بە بۆنەی دەسەڵاتگرتنەدەستی شۆگن ئیێنۆبو.<ref name="history_foundation1711">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1711 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |- | ١٧١٩ | سوکجۆنگ | ھۆنگ چی-جونگ<ref name="walraven361_titsingh417">{{cite book |last=Titsingh |first=Isaac |date=1834 |title=Annales des empereurs du japon |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |page=417 |url=https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&q=nipon+o+dai+itsi+ran}}</ref> | [[تۆکوگاوا یۆشیمونێ]] | style="text-align:right;" | پیرۆزبایی بە بۆنەی دەسەڵاتگرتنەدەستی شۆگن یۆشیمونێ.<ref name="history_foundation1719">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1719 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |- | ١٧٤٨ | [[یەنگجۆی جۆسۆن|یەنگجۆ]] | ھۆنگ گیێ-ھوی<ref name="walraven361_titsingh418">{{cite book |last=Titsingh |first=Isaac |date=1834 |title=Annales des empereurs du japon |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |page=418 |url=https://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&q=nipon+o+dai+itsi+ran}}</ref> | [[تۆکوگاوا ئیێشیگێ]] | style="text-align:right;" | پیرۆزبایی بە بۆنەی دەسەڵاتگرتنەدەستی شۆگن ئیێشیگێ.<ref name="history_foundation1748">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1748 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |- | ١٧٦٤ | یەنگجۆ | جۆ ئۆم<ref name="Jo_Eom1">{{cite journal |last=Yeom |first=Jeong-Seop |date=2006 |title=조선 후기 고구ما의 도입과 재배법의 정리 과정 (The Introduction of Sweet Potatoes and the Development of Cultivation Methods during Late Joseon Korea) |journal=The Journal of Korean History |issue=134 |pages=111–147 |url=http://www.dbpia.co.kr/view/ar_view.asp?arid=1191166}} {{In lang|ko}}</ref> | [[تۆکوگاوا ئیێھارو]] | style="text-align:right;" | پیرۆزبایی بە بۆنەی دەسەڵاتگرتنەدەستی شۆگن ئیێھارو.<ref name="history_foundation1764">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1764 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |- | ١٨١١^‡ | [[سونجۆی جۆسۆن|سونجۆ]] | کیم ی-گیۆ<ref name="walraven361"/> | [[تۆکوگاوا ئیێناری]] | style="text-align:right;" | پیرۆزبایی بە بۆنەی دەسەڵاتگرتنەدەستی شۆگن ئیێناری.<ref name="history_foundation1811">{{cite web |title=Korea-Japan relations: 1811 |publisher=Northeast Asian History Foundation |url=http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028164240/http://english.historyfoundation.or.kr/?sub_num=34 |archive-date=2009-10-28}}</ref> |} <small>^‡ شاندی تۆنگسینسا لە ساڵی ١٨١١ بە تەواوەتی بەڕێوە نەچوو؛ شاندەکە لە دوورگەی تسوشیما زیاتر گەشتی نەکرد، کە لەوێ نوێنەرانی باکوفووی تۆکوگاوا پێشوازییان لە نێردراوەکانی جۆسۆن کرد.</small> == ئەمانەش ببینە == * [[نێردراوەکانی جۆسۆن بۆ ئیمپراتۆریەتیی چین]] * [[دیپلۆماسیی جۆسۆن]] * [[نێردراوەکانی جۆسۆن بۆ ژاپۆن]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٤٠ەم}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://www.tongsinsa.com/ کۆمەڵەی ئاڵوگۆڕی کولتووریی جۆسۆن تۆنگسینسا] {{In lang|ko}} {{DEFAULTSORT:جۆسۆن تۆنگسینسا}} [[پۆل:پێوەندییە دەرەکییەکانی جۆسۆن]] [[پۆل:ژاپۆنی دەرەبەگایەتی]] [[پۆل:دیپلۆماسی]] [[پۆل:پەیوەندییەکانی ژاپۆن و کۆریا]] [[پۆل:دەرەبەگایەتی ژاپۆن]] fr3y32luk9y5zcn2oxt4j7jrx6mdmx1 0 304490 1686162 1680636 2026-10-12T21:15:12Z Bilalinfo 57400 /* پەخشی تایبەت */ 1686162 wikitext text/x-wiki {{Short description|خزمەتگوزاریی پەخشی ڤیدیۆ لەسەر داوای ئێرانی}} {{Infobox website|name=نماوا|native_name=نماوا|company_type=تایبەت|traded_as=|founded=ئاداری ٢٠١٤|dissolved=|headquarters=تاران، ئێران|country_of_origin=ئێران|locations=|incorporated=|founder=|president=|key_people=محەممەد حەسەن شانەجاز (بەڕێوەبەری جێبەجێکار)<ref>{{cite web|title=میدیای نوێ قبووڵ بکەین|url=https://www.donya-e-eqtesad.com/بخش-باشگاه-اقتصاددانان-52/3762675-رسانه-جدید-را-بپذیریم|website=ڕۆژنامەی دونیای ئیقتیساد|access-date=2022-05-14|language=fa}}</ref><ref>{{cite web|title=بەڕێوەبەری جێبەجێکاری نماوا: ساترا هێڵە سوورەکانی بە ڕوونی پێ ڕانەگەیاندووین؛ خزمەتگوزارییەکانی VOD قازانج بەخش نین|url=https://digiato.com/article/2022/05/11/namava-ceo-syas-satra-vod-market-is-not-profitable|website=دیجیاتۆ|access-date=2022-05-14|language=fa}}</ref><ref>{{cite web|title=چاوپێکەوتنی دیجیاتۆ لەگەڵ بەڕێوەبەری جێبەجێکاری نماوا: لە خۆسانسۆرکردنەوە تا گوشاری دەسەڵاتی دادوەری بۆ پابەندبوون بە ساترا|url=https://digiato.com/article/2021/10/12/گفتگوی-دیجیاتو-با-مدیرعامل-نماوا|website=دیجیاتۆ|access-date=2022-05-14|language=fa}}</ref>|industry=|products=|revenue=|operating_income=|net_income=|equity=|owner=|num_employees=|parent=[[شاتێل (کۆمپانیا)|شاتل]]|divisions=|subsidiaries=|company_slogan=|website={{URL|https://www.namava.ir/}}|written_in=|ipv6=|alexa=|website_type=[[ڤیدیۆ بەپێی داواکاری]]|registration=پێویستە|num_users=|language=فارسی، ئینگلیزی|launched=|current_status=چالاک|logo_caption=لۆگۆی فەرمیی نماوا|screenshot=|caption=|footnotes=|logo=Namava logo.svg|logo_size=220}} '''نماوا''' ({{langx|fa|نماوا}}) خزمەتگوزارییەکی پەخشی [[ڤیدیۆ بەپێی داواکاری]] [[ئێران|ئێرانییە]] کە لەلایەن [[شاتێل (کۆمپانیا)|گرووپی شاتلەوە]] بەڕێوەدەبرێت. ئەم خزمەتگوزارییە ڕێگە بە دەستگەیشتن بە فیلم، زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی و ئەنیمەیشنی ئێرانی و نێودەوڵەتی دەدات لە ڕێگەی پلاتفۆڕمێکی ئۆنلاینی بەشداریکردنەوە.<ref>{{cite web |url=https://www.namava.ir |access-date=16 July 2026 |website=نماوا |language=fa |title=نماوا}}</ref> نماوا لەلایەن [[شاتێل (کۆمپانیا)|شاتل]] لە کۆتاییی ساڵی ٢٠١٣ و سەرەتای ساڵی ٢٠١٤ ڕاگەیەندرا. لە سەرەتادا خزمەتگوزارییەکە سەرنجی لەسەر بەشداربووانی [[شاتێل (کۆمپانیا)|ئینتەرنێتی شاتل]] بوو، بەڵام دواتر بۆ بەکارهێنەرانی دابینکەرانی دیکەی خزمەتگوزاریی ئینتەرنێتی ئێرانیش فراوانکرا.<ref>{{cite web |url=https://www.zoomit.ir/software-application/152159-namava-watch-tv-shows-and-movie-online/ |website=زومیت |language=fa |title=ناساندنی نماوا، سیستەمی سەیرکردنی ئۆنلاینی فیلم و زنجیرە}}</ref> لە ئایاری ٢٠٢٥، نماوا پاش پەخشکردنی زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ''سووشوون'' بەبێ وەرگرتنی مۆڵەتی پێویست بلۆککرا.<ref>{{cite news|title=نماوا بەهۆی پەخشکردنی زنجیرەی سووشوون ئاستەنگکرا|url=https://www.zoomit.ir/tech-iran/441032-namava-was-blocked/|work=زومیت|language=fa}}</ref> خزمەتگوزارییەکە لە حوزەیرانی ٢٠٢٥ پاش نزیکەی دوو هەفتە گەڕێنرایەوە، و نماوا ماوەی بەشداریکردنی بەکارهێنەرانی بۆ دوو هەفتە درێژکردەوە وەک قەرەبوویەک بۆ ئەو پچڕانە.<ref>{{cite news|title=بلۆککردنی نماوا لابرادرا|url=https://www.hamshahrionline.ir/news/955170/|work=هەمشهری ئۆنلاین|language=fa}}</ref> == مێژوو == نماوا لە سەرەتادا لەژێر ناوی '''مووڤیلەند''' وەک بەشێک لە پۆڕتاڵی کەیفخۆشیی [[شاتێل (کۆمپانیا)|شاتل]] بەناوی '''شاتللەند''' کاری دەکرد. لە نیسانی ٢٠١٦، ناوی ماڵپەڕەکە گۆڕدرا بۆ نماوا.<ref>{{cite web |date=25 March 2016 |url=https://en.civilica.com/note/6995/ |website=سیڤیلیکا |language=fa |title=گۆڕینی ناوی ماڵپەڕی فیلمی شاتللەند بۆ نماوا}}</ref> پلاتفۆڕمەکە یەکەم زنجیرەی تایبەتیی خۆی بەناوی ''ساڵانی دووری لە ماڵ'' لە ٢٠ی نیسانی ٢٠١٩ بڵاوکردەوە.<ref>{{cite web |date=7 May 2019 |url=https://itiran.com/2019/05/07/%D9%85%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%87-%D9%81%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%85%D9%88-%D9%88-%D9%86%D9%85%D8%A7%D9%88%D8%A7/comment-page-2/ |website=ئایتی ئێران |language=fa |title=کێبڕکێی گەرمی فیلیمۆ و نماوا}}</ref> نماوا ھەروەھا لەگەڵ چەندین دابینکەری خزمەتگوزاریی ئینتەرنێتی ئێرانی هاوکاری کردووە بۆ دابینکردنی ناوەرۆکی ھەڵبژێردراو بە خۆڕایی بۆ بەشداربووانیان. ئەم خزمەتگوزارییە بلۆگێک بەڕێوەدەبات کە ڕەخنە و وتاری دەربارەی فیلم و زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان تێدا بڵاودەکرێتەوە.<ref>{{cite web |url=https://www.shatel.ir/technical-support/%D9%86%D9%85%D8%A7%D9%88%D8%A7/ |website=شاتل |language=fa |title=بلۆگی نماوا}}</ref> == تایبەتمەندییەکان == لە نماوا، پڕۆفایلێکی گشتگیر بۆ سەرجەم فیلم و زنجیرەکان هەیە. پەڕەی هەر فیلمێک زانیاریی گشتگیری تێدایە وەک ناوی دەرهێنەر، نووسەر، ئەکتەرەکان، ساڵی دروستکردن، ژانر، نمرەی [[بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان|IMDB]]، پۆستەر و هەروەها وێنەی ساتەکانی فیلمەکە کە لەگەڵیدا ڕوونکردنەوەی فارسی سەبارەت بە چیرۆکەکەی داندراوە.<ref>{{cite web |url=https://www.zoomit.ir/2017/2/8/152159/namava-watch-tv-shows-and-movie-online/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190814074854/https://www.zoomit.ir/2017/2/8/152159/namava-watch-tv-shows-and-movie-online/ |archive-date=14 August 2019 |access-date=14 August 2019 |title=ناساندنی نماوا: خزمەتگوزاریی سەیرکردنی ئۆنلاینی فیلم و زنجیرە |url-status=dead}}</ref> -دۆمەینێکی هەیە بۆ پەخشی بەخۆڕایی فیلمەکان بۆ بەرنامەی ڕووبیکای کۆمپانیای هەمڕاهی ئەوەڵ.<ref>{{cite web |url=https://digiato.com/article/2021/02/23/حق-اشتراک-نماوا-فیلیمو-گران-شد |access-date=2022-04-22 |website=دیجیاتۆ |language=fa |title=چرا هزینه حق اشتراک نماوا و فیلیمو تقریباً دو برابر گران شد؟}}</ref><ref>{{cite web |url=https://rubika.namava.ir/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529055107/https://rubika.namava.ir/ |archive-date=29 May 2022 |access-date=2022-04-22 |website=rubika.namava.ir |title=Namava |url-status=dead}}</ref> == پەخشی تایبەت == * ''سیاوش'' * ''روز بلوا'' * ''[[بۆق (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|بۆق]]'' * ''حرفه‌ای'' * ''[[گیسو (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|گیسو]]'' * ''همرفیق'' * ''خسوف'' * ''[[خاتوون (زنجیرە)|خاتوون]]'' * ''مهمونی'' * ''نوبت لیلی'' * ''شبکه مخفی زنان'' * ''مترجم'' * ''آنتن'' * ''سرگیجه'' * ''عقرب عاشق'' * ''داوینچیز'' * ''شریک جرم'' * ''برنامه همزاد من'' * ''کنسرتینو'' * ''جنگل آسفالت'' * ''اکازیون'' * ''غربت'' * ''[[ئەزازیل (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|ئەزازیل]]'' * ''دیو و ماه پیشونی۲'' * ''سووشون'' == پەخشی هاوبەش == ==== زنجیرە هاوبەشەکان لەگەڵ [[فیلیمۆ]] ==== * هم‌گناه * دراکولا * هیولا * سال‌های دور از خانه * آقازاده * روزی روزگاری مریخ * مانکن * دل * عاشقانه * آکتور * جادوگر * مگه تموم عمر چندتا بهاره == وەبەرهێنان لە فیلمی سینەماییدا == فیلمی ''[[جەنگی جیھانی سێیەم (فیلم)|جەنگی جیھانی سێیەم]]'' (2022) بە وەبەرهێنانی نماوا و نماآگهی بەرھەم هێنراوە، لە ڕاستیدا ئەمە یەکەم جارە پلاتفۆڕمێکی پەخشی ئۆنلاین دەست بۆ دروستکردنی پروژەیەکی سینەماییی گرنگ دەبات و لە [[فێستیڤاڵی فیلمی ڤێنیز]]<ref>{{cite web |date=2022-09-10 |url=https://www.theguardian.com/film/2022/sep/10/all-the-beauty-and-the-bloodshed-wins-golden-lion-at-venice-film-festival |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910211027/https://www.theguardian.com/film/2022/sep/10/all-the-beauty-and-the-bloodshed-wins-golden-lion-at-venice-film-festival |archive-date=10 September 2022 |access-date=2023-06-15 |website=web.archive.org |title=بەڵگەنامەی قەیرانی ئۆپیۆئیدەکانی لۆرا پۆیتراس شێری زێڕینی لە فێستیڤاڵی فیلمی ڤێنیز بردەوە {{!}} فێستیڤاڵی فیلمی ڤێنیز {{!}} زە گاردیان |url-status=bot: unknown}}</ref> و [[فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی تۆکیۆ|فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی تۆکیۆ]]<ref>{{cite web |last=Shackleton |first=Liz |date=2022-11-03 |url=https://deadline.com/2022/11/the-beasts-winners-tokyo-international-film-festival-1235162044/ |access-date=2023-06-15 |website=دەدلاین |language=en-US |title=‘The Beasts’ لە کۆتایی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی تۆکیۆدا سێ خەڵات دەباتەوە}}</ref> و فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی ئەستەمبوڵ سەرکەوتوو بووە لە بەدەستهێنانی خەڵات. لە ستافی «جنگ جهانی سوم» کە لە [[ڤێنیز]] ئامادە بوون دەکرێت ئاماژە بە بەرهەمهێنەر، نووسەر و دەرهێنەر: [[ھومەن سەیدی|هومەن سەیدی]]، بەڕێوەبەری وێنەگرتن: پەیمان شادمانفەڕ، ئەکتەرەکان: [[موحسین تەنابەندە]]، [[نەدا جەبرائیلی|نەدا جبرئیلی]]، مهسا حجازی، نوید نصرتی، سەرپەرشتیاری دیمەن: محسن نصرالهی، دەستکاری جۆری بڕین و پۆشاک: الهام معین، نوێنەری وەبەرهێنەران: ئایدا مەسباحی بکرێت.<ref>{{cite web |date=2023-06-15 |url=https://www.honaronline.ir/بخش-سینما-6/176280-ببینید-تیزر-رسمی-فیلم-سینمایی-جنگ-جهانی-سوم-در-جشنواره-ونیز-محسن-تنابنده-در-نقش-کارگر-روزمزد |access-date=2023-06-15 |website=ئاژانسی هەواڵی هونەری ئێران |language=fa |title=ببینن {{!}} تیزەری فەرمیی فیلمی سینەمایی «جنگ جهانی سوم» لە فێستیڤاڵی ڤێنیز {{!}} موحسین تەنابەندە لە ڕۆڵی ڕەنجبەری ڕۆژانەدا}}</ref><ref>{{cite web |date=2023-06-15 |url=https://www.borna.news/بخش-فرهنگ-هنر-6/1372248-رونمایی-از-تیزر-رسمی-جنگ-جهانی-سوم-ویدئو |access-date=2023-06-15 |website=ئاژانسی هەواڵی بۆڕنا |language=fa |title=پەردەلادان لەسەر تیزەری فەرمیی جنگ جهانی سوم + ڤیدیۆ}}</ref> هەروەها فیلمی سینەمایی قیف بە وەبەرهێنانی نماوا دروستکرا. == ڕاگیران == ماڵپەڕی نماوا لە ڕێکەوتی ۲٩ی ئایاری ۲۰۲٥ بەهۆی پەخشکردنی زنجیرەی سووشوون بەبێ وەرگرتنی مۆڵەت ڕاگیرا<ref>{{cite news|title=ئاستەنگکردنی نماوا بەهۆی پەخشکردنی زنجیرەی سووشوون بەبێ مۆڵەت - ئاژانسی هەواڵی مەشرق|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1719135/سریال-سووشون-به-دلیل-نداشتن-مجوز-توقیف-شد}}</ref><ref>[https://www.khabaronline.ir/news/2071405/پلتفرم-خانگی-نماوا-مسدود-شد/ پلاتفۆڕمی ماڵەوەی نماوا ئاستەنگکرا] خەبەر ئۆنلاین</ref> کە لە ۱۳ی حوزەیرانی ۲۰۲٥ پاش نزیکەی دوو هەفتە لابرادرا.<ref>[https://borna.news/fa/news/2229043/%D9%86%D9%85%D8%A7%D9%88%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%B9-%D9%81%DB%8C%D9%8D%D8%AA%D8%B1-%D8%B4%D8%AF بلۆککردنی نماوا لابرادرا] ئاژانسی هەواڵی بۆڕنا</ref> نماوا بەهۆی نەبوون و پچڕان لەم دوو هەفتەیەی ڕاگیرانی، ماوەی بەشداریکردنی بەکارهێنەرانی بۆ دوو هەفتە درێژکردەوە. == ئەمانەش ببینە == [[فیلمنێت]] [[فیلیمۆ]] == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.namava.ir/main ماڵپەڕی فەرمی] == سەرچاوە == <references /> [[پۆل:نەرمامێرەکانی ئەندرۆید]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ئای ئۆ ئێس]] [[پۆل:خزمەتگوزاری کرێی ڤیدیۆ]] [[پۆل:ماڵپەڕە ئێرانییەکان]] ngc7na56zx2m62md1alyq3dnjdphc2r 0 304492 1686180 1675730 2026-10-12T21:40:46Z InternetArchiveBot 27288 Adding 1 book for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686180 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Paul_Thümmel,_Sayda.jpg|alt=وێنەیەکی تایبەتیی پاوڵ ثومێل|وێنۆک|230x230پیکسڵ|وێنەیەکی تایبەتیی پاول تۆمێل]] '''پاول تۆمێل''' (١٥ی کانوونی دووەمی ١٩٠٢ – ٢٠ی نیسانی ١٩٤٥)، ناسراو بە '''بریکاری A-54'''، سیخوڕێکی دوولایەنەی ئەڵمانی بوو کە لە کاتی [[جەنگی جیھانیی دووەم|جەنگی جیهانیی دووەمدا]] سیخوڕیی بۆ [[چێکۆسلۆڤاکیا]] دەکرد. تۆمێل کاربەدەستێکی پلەبەرزی دەزگای هەواڵگریی سەربازیی ئەڵمانیا ([[ئابڤێر]]) بوو، هەروەها وەک ئەندامێکی خاوەن میدالیای ڕێزلێنانی [[پارتی نازی|پارتی کرێکارانی نیشتمانیی سۆشیالیستیی ئەڵمانیا]] چالاکیی دەکرد. لە ساڵی ١٩٣٧ەوە، تۆمێل لە ڕێگەی بزووتنەوەی بەرەنگاربوونەوەی نهێنیی چێکەوە، زانیاریی هەواڵگریی سەرەتا بۆ [[چێکۆسلۆڤاکیا]] و دواتریش بۆ حکومەتی دەربەدەری چکۆسلۆڤاکیا لە [[لەندەن]] دەگواستەوە.<ref name="Paul Thummel - A 54">{{cite web|url=https://sites.google.com/site/ww2inprague/articles/paul-thummel|title=Paul Thummel - A 54|accessdate=4 March 2013}}</ref> تۆمێل لە نیسانی ١٩٤٥دا لەلایەن [[ئێس ئێس]]ەوە لە قەڵای بچووکی تیرێزینستاد کوژرا.<ref>{{cite book|last=Binet|first=Laurent|title=HHhH|url=https://archive.org/details/hhhh0000bine|year=2009|publisher=Harvill Secker|location=London|isbn=9781846554797|page=§254}}</ref><ref>I.C.B Dear, ed, ''The Oxford Companion to World War II'' (1995) p 1108</ref> == سەرچاوەکان == {{DEFAULTSORT:Thummel, Paul}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٢]] <references /> [[پۆل:مردووانی ١٩٤٥]] qldcx38yubngdz4898g6vwsei274mck 0 304494 1686165 1676912 2026-10-12T21:20:18Z Bilalinfo 57400 /* فیلمی سینەمایی */ 1686165 wikitext text/x-wiki {{Short description|ئاوازدانەر و دیزاینەری دەنگی ئێرانی}} {{Infobox person|name=بامداد ئەفشار|image=Bamdad Afshar FADJR PRESS CONFERENCE 001.jpg|caption=ئەفشار لە [[فێستیڤاڵی فیلمی فەجر|٣٨ەمین فێستیڤاڵی فیلمی فەجر لە ساڵی ٢٠٢٠]]|birth_date={{Birth date and age|1986|6|3}}|birth_place=[[تاران]]، ئێران|occupation=[[ئاوازدانەر]]، [[دیزاینەری دەنگ]]|years_active=}} '''بامداد ئەفشار''' (بە [[زمانی فارسی|فارسی]]: بامداد افشار؛ لەدایکبووی ٣ی حوزەیرانی ١٩٨٦) ئاوازدانەر و دیزاینەری دەنگی [[ئێران|ئێرانییە]]. لە ٣٨ەمین [[فێستیڤاڵی فیلمی فەجر]] سیمورغی بلوریی بۆ باشترین مۆسیقای ڕەسەن بردەوە بۆ کارەکانی لە فیلمی ''پێست''.<ref>{{Citation |title=بامداد ئەفشار - ئاوێنەی خراپە (مۆسیقای فیلمی پۆست) |url=https://soundcloud.com/vaakrecords/bamdad-afshar-the-mirror-of-evil-skin-soundtrack |access-date=2026-09-09 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-12 |url=https://tirdadname.ir/bamdad-afshar/ |access-date=2026-09-09 |language=fa-IR |title=ژیاننامەی بامداد ئەفشار و ھاوسەرەکەی؛ لە پێستی شێرەوە تا کارناڤال - تیرداد نامە}}</ref> == ژیان و پیشە == ئەفشار لە ٣ی حوزەیرانی ١٩٨٦ لە [[تاران]]، ئێران لەدایکبووە. بە پلەی یەکەم وەک ئاوازدانەر و دیزاینەری دەنگ بۆ سینەما و شانۆ کاری کردووە، بە پرۆژەی جۆراوجۆر کە لە ئێران و بە شێوەی نێودەوڵەتی پێشکەش کراون. ھەروەھا ھاوکاری لەگەڵ بەشی ڕادیۆ گوشەی وەشانخانەی چەشەمە کردووە، وەک سەرپەرشتیار و ئاوازدانەر لە بەرھەمھێنانی پەرتووکی دەنگیدا.<ref>{{Cite web |date=2020-05-09 |url=https://www.imna.ir/news/422815/%D9%87%DB%8C%DA%86-%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D8%B2-%DA%A9%D9%88%D9%87%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%D8%B4%D8%AF |access-date=2026-09-09 |website=ئاژانسی هەواڵی ئیمنا |language=fa |title="هیچ دوستی به جز کوهستان" با صدای نوید محمدزاده منتشر شد |publisher=IMNA News Agency}}</ref> ھەروەھا لەگەڵ دەنگە ژینگەیییە تۆمارکراوەکانی تاران کاری کردووە. یەکێک لە پرۆژەکانی لەم بوارەدا ''حەوت پارچە بۆ تاران'' بوو.<ref>{{Cite news|last=|first=|title=درباره «هفت قطعه برای تهران»|url=http://modernculture.ir/fa/cat/works/architecture/item/236-2018-05-16-06-49-36|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215191404/http://modernculture.ir/fa/cat/works/architecture/item/236-2018-05-16-06-49-36|archive-date=2020-02-15|access-date=2026-09-09|work=مۆدێرن کەڵچەر|language=fa}}</ref> ھەروەھا بەشدار بووە لە پرۆژەگەلێک کە ڕۆبۆتیک، ھونەری دەنگ، و مۆسیقای ئەلیکترۆنی پێکەوە دەبەستنەوە. زۆربەی ئەم پرۆژانە لەژێر سەرپەرشتی و ئاڕاستەی داھێنەرانەی گرووپێک بە ناوی "ئۆتاغ" بەرھەم ھێنراون.<ref>{{Cite web |url=https://navaak.com/artist/bamdad-afshar |access-date=2026-09-09 |website=Navaak {{!}} نەواک |language=fa |title=لاپەڕەی بامداد ئەفشار و پەخشی ئۆنلاین بۆ تەواوی گۆرانییەکان لە نەواک}}</ref> ئۆتاغ چەندین پرۆژەی مۆسیقای بڵاوکردۆتەوە و ھاوکاری نێودەوڵەتیشی کردووە. پرۆژەکانیان لەخۆگرتووی مۆسیقای دروستکراو بووە بۆ ھونەرمەندی [[ژاپۆن|ژاپۆنی]] تسویشی ئۆزاوا، هەروەھا مۆڵەتدان بە مۆسیقای ئۆتاغ بۆ بەڵگەفیلمێک کە لەلایەن وایس میدیاوە بەرھەم ھێنرابوو. ڤیدیۆ کلیپی گرووپەکە بە ناوی "مردووەکان خۆپەرستن" وەک بەشێک لە بەرنامەی ئۆنلاینی فێستیڤاڵی ئۆپێرای مانھایم پێشکەش کرا.<ref>{{Cite web |url=https://www.filimo.com/crew/Bamdad-Afshar |archive-url=https://web.archive.org/web/20251107091405/https://www.filimo.com/crew/Bamdad-Afshar |archive-date= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ |access-date=2026-09-09 |website=فیلیمۆ |language=fa |title=زیاتر لە ١٥ ناونیشانی فیلمەکانی بامداد ئەفشار + ژیاننامە |url-status=live}}</ref> == زنجیرە == {| class="wikitable sortable" |+ !ساڵ !ناوی زنجیرە !دەرهێنەر !پلە / ڕۆڵ !پێگە / خەڵات |- |٢٠١٩ |کاشوخین |کەیوان مەحسنی |ئاوازدانەر |براوەی پەیکەری باشترین مۆسیقای دەق لە بەشی نێودەوڵەتی ١٣یەمین فێستیڤاڵی مارسی وێب ٢٠٢٣ی [[فەڕەنسا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=France |first=Rédaction |ڕێکەوت=2023-10-25 |سەردێڕ=MARSEILLE : MARSEILLE WEB FEST, les lauréats de la 13ème édition |ناونیشان=https://presseagence.fr/marseille-marseille-web-fest-les-laureats-de-la-13eme-edition/ |ڕێکەوتی سەردان=2026-09-26 |وێبگە=Presse Agence |زمان=fr-FR}}</ref> |- |٢٠٢٠ |[[بۆق (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|بۆق]] |[[ھومەن سەیدی|هومەن سەیدی]] |ئاوازدانەر | |- | rowspan="2" |٢٠٢١ |یاغی |مۆحەممەد کارت |ئاوازدانەر | |- |نوبت لیلی |ڕووحوڵڵا حیجازی |ئاوازدانەر | |- | rowspan="3" |٢٠٢٢ |روزی روزگاری مریخ |پەیمان قاسم خانی |ئاوازدانەر | |- |[[پێستی شێر (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|پێستی شێر]] |[[جەمشید مەحموودی|جەمشید مەحمودی]] |ئاوازدانەر | |- |رهایم کن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=تماشای آنلاین فیلم و سریال |ناونیشان=https://www.filimo.com/m/131383 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251117071747/https://www.filimo.com/m/131383 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=2026-09-26 |وێبگە=www.filimo.com |زمان=fa |url-status=live}}</ref> |شەهرام شاه حسێنی |ئاوازدانەر | |- |٢٠٢٢ |سریال انتقام مشروع (محصول کشور کویت) |عەبدوڵڵا بوشەهری |ئاوازدانەر | |- |٢٠٢٢ |سریال والأمّه ( محصول کشور کویت ) |عەبدوڵڵا بوشەهری |ئاوازدانەر | |- |٢٠٢٣ |سریال الحجرة (محصول کشور لبنان) |فادی وەفائی |ئاوازدانەر | |- |٢٠٢٤ |جان‌سخت |مستەفا تەقی زادە |ئاوازدانەر | |- |٢٠٢٥ |برتا |ئەمیر حسێن ترابی |ئاوازدانەر | |} == فیلمی سینەمایی == {|class="wikitable" |- ! ساڵ !! فیلمی سینەمایی !! دەرهێنەر !پلە / ڕۆڵ !پێگە / خەڵات |- |rowspan="3" |2023 |باغ کیانوش |ڕەزا کەشاوەرز حەداد |rowspan="18" |ئاوازدانەر | |- |آریاشهر دو نفر |حەمید بەهرامیان | |- |پرویز خان |عەلی سەقەفی | |- |rowspan="2" |2022 |یادگار جنوب |حوسێن دوماری و پەدرام پورئەمیری | |- |''[[جەنگی جیھانی سێیەم (فیلم)|جەنگی جیھانی سێیەم]]'' |[[ھوومەن سەییدی]] | |- |rowspan="3" |2021 |بی‌مادر<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2022-01-10 |سەردێڕ=آهنگسازی و صداگذاری «بی‌مادر» تمام شد/ رونمایی از لوگوی فیلم |ناونیشان=https://www.mehrnews.com/news/5396314/%D8%A2%D9%87%D9%86%DA%AF%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF-%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%84%D9%88%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85 |ڕێکەوتی سەردان=2026-09-26 |وێبگە=خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency |بڵاوکەرەوە=خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency |زمان=fa}}</ref> |سەید مەرتەزا فازمی | |- |ملاقات خصوصی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.irna.ir/news/84636820/%D9%85%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%AE%D8%B5%D9%88%D8%B5%DB%8C-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D8%B4%D9%85%D8%B3-%D9%88-%D9%85%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AD%D8%A7%D8%AA%D9%85%DB%8C |ڕێکەوتی سەردان=2026-09-26 |وێبگە=www.irna.ir}}</ref> |ئومێد شەمس | |- |[https://www.khabargozarisaba.com/168392/فیلمبرداری-بی‌رویا-به-پایان-رسید-معرفی-گروه-بازیگران/ بی رؤیا] |ئاریەن وەزیر دەفتەری | |- |rowspan="6" |2020 |ستاره بازی |هاتف عەلیمەردانی | |- |بام بالا |سەیدجەمال سەیدحاتەمی | |- |یدو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2020-08-17 |سەردێڕ=پایان فیلم‌برداریِ «یدو»، فیلم سینمایی جدید کانون |ناونیشان=https://www.khabaronline.ir/news/1422723/%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%DB%8C%D8%AF%D9%88-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86 |ڕێکەوتی سەردان=2026-09-26 |وێبگە=خبرآنلاین |بڵاوکەرەوە=خبرگزاری خبرآنلاین - آخرین اخبار ایران و جهان {{!}} Khabaronline |زمان=fa}}</ref> |مەهدی جەعفەری |پاڵێوراوی باشترین مۆسیقا لە ٣٩ەمین فێستیڤاڵی فیلمی فەجر |- |صحنه زنی |عەلیرەزا صەمەدی | |- |روشن<ref>{{یادکرد وب|عنوان=ھاوکاریی بامداد ئەفشار و ڕووحوڵڵا حیجازی لە «روشن»دا|نشانی=https://www.borna.news/بخش-فرهنگ-هنر-6/1004207-همکاری-بامداد-افشار-روح-الله-حجازی-در-روشن|وبگاه=ئاژانسی هەواڵی بۆڕنا|بازبینی=2020-05-21|کد زبان=fa}}</ref> |ڕووحوڵڵا حیجازی | |- |گربه سیاه<ref>{{یادکرد وب|عنوان=وێنەگرتنی «گربه سیاه»ی بەهرام ڕادان تەواو بوو|نشانی=https://www.isna.ir/news/98092620117/فیلمبرداری-گربه-سیاه-بهرام-رادان-تمام-شد|وبگاه=ایسنا|تاریخ=2019-12-17|بازبینی=2020-05-21|کد زبان=fa}}</ref> |کەریم ئەمینی | |- |rowspan="2"|2019 ||پوست<ref name=":1"/>||برادران ارک |براوەی پەیکەری حافز بۆ باشترین مۆسیقای دەق لە [https://www.isna.ir/news/1400082923004/در-جشن-حافظ-چه-گذشت ٢١ەمین ئاهەنگی دنیای تصویر]. براوەی [[سیمورغی بلوورین|سیمورغی بلوریی]] باشترین مۆسیقا لە ٣٨ەمین [[فێستیڤاڵی فیلمی فەجر]]<ref name=":1">{{یادکرد وب|عنوان= «بامداد ئەفشار» بۆ ئاوازدانانی «پوست» سیمورغی بلوریی باشترین مۆسیقای دەقی وەرگرت|نشانی=http://musicema.com/node/392538|وبگاه=Musicema.com|بازبینی=2020-02-15|کد زبان=fa}}</ref> |- |سینما شهر قصه<ref>{{یادکرد وب|عنوان=گۆڤاری فیلم: گوفتوگۆ لەگەڵ بامداد ئەفشار ئاوازدانەری فیلمەکانی «پوست» و «سینما شهر قصه»|نشانی=https://www.aparat.com/v/9v1pQ/مجله_فیلم:_گفتگو_با_بامداد_افشار_آهنگساز_فیلم‌های_&laquo;پوست&raquo;_و|وبگاه=آپارات - خزمەتگوزاری بڵاوکردنەوەی ڤیدیۆ|بازبینی=2020-02-15|کد زبان=fa}}</ref> |کەیوان عەلی مەحەممەدی عەلی ئەکبەر حەیدەری | |- |2018 |همچنان که می‌مردم<ref>{{یادکرد وب|عنوان=Biennale Cinema 2018 {{!}} Hamchenan ke mimordam (As I Lay Dying)|نشانی=https://www.labiennale.org/en/cinema/2018/program-cinema-2018-public/hamchenan-ke-mimordam-i-lay-dying-2018-09-06-14-30|وبگاه=La Biennale di Venezia|تاریخ=2018-07-30|بازبینی=2020-02-15|کد زبان=en}}</ref> |مستەفا سیاری | |- |2017 ||''[[مێشکە بچووکە ژەنگگرتووەکان]]''<ref>{{یادکرد وب|عنوان=پشت پەردە کەمتر دەبینرێت، کەمتر مووچە وەردەگرێت|نشانی=http://www.honarmrooz.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-64/373-%D9%BE%D8%B4%D8%AA-%D8%B5%D8%AD%D9%86%D9%87-%DA%A9%D9%85%D8%AA%D8%B1-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D9%85%D8%AA%D8%B1-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%B2%D8%AF-%D9%85%DB%8C-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%D8%AF|وبگاه=هنر ام‌روز مرجع کسب و هنر|بازبینی=2020-02-15|کد زبان=fa|archive-date=۲ مارس ۲۰۲۰|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302060353/http://www.honarmrooz.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-64/373-%D9%BE%D8%B4%D8%AA-%D8%B5%D8%AD%D9%86%D9%87-%DA%A9%D9%85%D8%AA%D8%B1-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D9%85%D8%AA%D8%B1-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%B2%D8%AF-%D9%85%DB%8C-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%D8%AF|url-status=dead}}</ref>||[[ھوومەن سەییدی]] |براوەی خەڵاتی پەیکەری حافز بۆ باشترین مۆسیقا لە ١٩ەمین ئاهەنگی دنیای تصویر<ref>{{یادکرد وب|عنوان= «حافز» باشترینەکانی ناسی/ پێشەنگبوونی «بانوی عمارت» و «متری شیش و نیم»|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/4664223/حافظ-برترین-ها-را-شناخت-پیشتازی-بانوی-عمارت-و-متری-شیش-و|وبگاه=ئاژانسی هەواڵی مێهر {{!}} هەواڵەکانی ئێران و جیهان {{!}} Mehr News Agency|تاریخ=2019-07-11|بازبینی=2020-02-15|کد زبان=fa}}</ref> پاڵێوراوی باشترین مۆسیقا لە ١٢ەمین ئاهەنگی ڕەخنەگرانی سینەمایی ئێران<ref>{{یادکرد وب|عنوان= «مغزهای کوچک زنگ‌زده» ڕیکۆردداری پاڵێوراوی خەڵاتەکانی ئاهەنگی ڕەخنەگران بوو|نشانی=https://www.irna.ir/news/83132273/مغزهای-كوچك-زنگ-زده-ركورددار-نامزدی-جوایز-جشن-منتقدان-شد|وبگاه=ئیرنا|تاریخ=2018-12-12|بازبینی=2020-02-15|کد زبان=fa|نام خانوادگی=10}}</ref> |- |rowspan="3" |2016 |تمارض<ref>{{یادکرد وب|عنوان=Tamaroz {{!}} Simulation|نشانی=https://www.berlinale.de/en/archive/jahresarchive/2017/02_programm_2017/02_filmdatenblatt_2017_201719712.html#tab=filmStills|وبگاه=www.berlinale.de|بازبینی=2020-02-15|کد زبان=en}}</ref> |عەبد ئابست |ئاوازدانەر و دیزاینەری دەنگ | |- |طبل<ref>{{یادکرد وب|عنوان=Tabl {{!}} Venice International Film Critics' Week|نشانی=http://www.sicvenezia.it/3860/edizione-2016/film-2016/drum/?lang=en|وبگاه=www.sicvenezia.it|بازبینی=2020-02-15|کد زبان=en-US|نام=Settimana Internazionale della|نام خانوادگی=Critica|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160730114014/http://www.sicvenezia.it/3860/edizione-2016/film-2016/drum/?lang=en|archivedate=30 ژوئیه 2016|dead-url=yes}}</ref> |کەیوان کەریمی |ئاوازدانەر و دیزاینەری دەنگ | |- |گیلدا<ref>{{یادکرد وب|عنوان=لە «گیلدا» لە سینەما تا «سمنو» لە شانۆی شار|نشانی=https://www.isna.ir/news/95120403208/از-گیلدا-در-سینما-تا-سمنو-در-تئاترشهر|وبگاه=ایسنا|تاریخ=2017-02-22|بازبینی=2020-02-15|کد زبان=fa}}</ref> |ئومێد بنکدار کەیوان عەلیمەحەممەدی |ئاوازدانەر و دیزاینەری دەنگ | |- |2015 |طبل |کەیوان کەریمی |ئاوازدانەر و دیزاینەری دەنگ | |- |rowspan="2" |2014 |اعترافات ذهن خطرناک من<ref>{{یادکرد وب|عنوان=ناساندنی فیلمی «اعترافات ذهن خطرناک من»، وێنەکانی فیلمەکە، پشت پەردە، پۆستەر و ئانۆنس|نشانی=https://www.salamcinama.ir/news/2523/معرفی-فیلم-اعترافات-ذهن-خطرناک-من-،-عکس-های-فیلم،-پشت-صحنه،-پوستر-و-آنونس|وبگاه=سلام سینما|بازبینی=2020-02-15|کد زبان=en-us}}</ref> |هومەن سەیدی |ئاوازدانەر |پاڵێوراوی باشترین مۆسیقا لە ٩ەمین ئاهەنگی ڕەخنەگرانی سینەمایی ئێران<ref>{{یادکرد وب|عنوان=پاڵێوراوانی ئاهەنگی ئەنجومەنی ڕەخنەگران و نووسەرانی سینەمایی|نشانی=http://shabestan.ir/detail/News/491785|وبگاه=خبرگزاری شبستان|تاریخ=2015-10-06|بازبینی=2020-02-15|کد زبان=fa|archive-date=۱۵ فوریه ۲۰۲۰|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215072010/http://shabestan.ir/detail/News/491785|dead-url=yes}}</ref> |- |ارغوان<ref>{{یادکرد وب|عنوان=نمایشی تایبەتی فیلمی «ارغوان» لە کۆمەڵگەی سینەمایی کورۆش + وێنەکان|نشانی=https://ana.ir/fa/news/63/43684/اکران-خصوصی-فیلم-ارغوان-در-پردیس-سینمایی-کوروش-تصاویر|وبگاه=ana.ir|بازبینی=2020-02-15|کد زبان=fa}}</ref> |کەیوان عەلی مەحەممەدی ئومێد بنکدار |دیزاینەری دەنگ | |} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDB name|5344182}} * [https://www.instagram.com/bamdad_afshar/?hl=en لاپەڕەی ئینستاگرامی بامداد ئەفشار] * [https://open.spotify.com/artist/5AS135mFqud5GprhVpqxON لاپەڕەی سپۆتیفایی بامداد ئەفشار] == سەرچاوەکان == <references /> [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٦]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:مۆسیقاژەنەکان لە تاران]] 31ysbzt76j09x2zoqlccsre6prta9o9 0 304576 1686130 1680570 2026-10-12T20:29:05Z Bilalinfo 57400 /* تەلەفیزیۆن */ 1686130 wikitext text/x-wiki {{Short description|ئەکتەری ئێرانی}} {{Infobox person|name=پارسا پیرووزفەڕ|image=Parsa Pirouzfar.jpg|caption=پیرووزفەڕ لە ساڵی ٢٠١٣|image_size=|birth_name=|birth_date=<!--- Note [[WP:DOB]]- need very strong sources for this-->|birth_place=[[تاران]]، ئێران|occupation={{hlist|ئەکتەر|شانۆنامەنووس|دەرهێنەری شانۆ|وێنەکێش|وەرگێڕ}}|years_active=١٩٩٤{{ndash}}ئێستا|notable_works=|education=[[زانکۆی تاران]]|height=|website=}} '''پارسا پیروزفەر''' (بە [[زمانی فارسی|فارسی]]: پارسا پیروزفر) ئەکتەر، دەرهێنەری شانۆ، وێنەکێش، [[شانۆنامەنووس]] و وەرگێڕی [[ئێران|ئێرانییە]].زیاتر بە ڕۆڵەکانی لە ''لە چاوی باوە'' (٢٠٠٩–٢٠١٠) و ''میوانی دایک'' (٢٠٠٤) ناسراوە. چەندین خەڵاتی بەدەستھێناوە، لەوانە [[خەڵاتەکانی حافز|خەڵاتی حافز]] و خەڵاتی ئاهەنگی سینەمای ئێران، جگە لە پاڵێورابوونی بۆ [[سیمورغی بلوورین]]. == سەرەتای ژیان و خوێندن == پارسا پیرووزفەڕ لە [[تاران]] لە ئێران لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٨٤ تا ١٩٩٠، کاتێک لە قوتابخانەی ئامادەیی بوو، یەکەم کۆمیک ستریپەکانی دروست کرد.<ref>{{Cite web |url=https://www.instagram.com/p/0tHgKHtYLx/ |access-date=2019-01-27 |website=Instagram |language=en |title=پارسا پیرووزفەڕ لە ئینستاگرام: «پەڕەی یەکەمی داستانێکی وێنەییی تەواونەکراو/ بەھاری ١٣٦٥- ساڵی سێیەمی ناوەندی»}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.instagram.com/p/04MHbMNYMT/ |access-date=2019-01-27 |website=Instagram |language=en |title=پارسا پیرووزفەڕ لە ئینستاگرام: «پەڕەی یەکەمی داستانێکی وێنەییی تەواونەکراو/ زستانی ١٣٦٤- ساڵی سێیەمی ناوەندی»}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.instagram.com/p/1hzo3INYML/ |access-date=2019-01-27 |website=Instagram |language=en |title=پارسا پیرووزفەڕ لە ئینستاگرام: «پەڕەی یەکەمی داستانێکی وێنەیی لەسەر بنەمای داستانی کورت‌ی 'ئادەمە مەترسیدارەکان'ی ئەنتۆن چێخۆف/ بەھاری ١٣٦٩ - ساڵی چوارەمی ئامادەیی»}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.instagram.com/p/2CQhoEtYLk/ |access-date=2019-01-27 |website=Instagram |language=en |title=پارسا پیرووزفەڕ لە ئینستاگرام: «ئەتودێکی تر لەسەر داستانی وێنەییی 'دژی مافیا'، ئەمجارەیان بە جێگۆڕکێی ڕوخساری ھاوپۆلییەکان و مامۆستایان بۆ گێڕانی ڕۆڵی کەسایەتییەکانی داستانەکە. ڕۆڵی کۆمیسێر...»}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.instagram.com/p/1-J0WuNYMM/ |access-date=2019-01-27 |website=Instagram |language=en |title=پارسا پیرووزفەڕ لە ئینستاگرام: «پەڕەی یەکەمی داستانی وێنەییی 'دژی مافیا'/ ھاوینی ١٣٦٥- ساڵی سێیەمی ناوەندی»}}</ref> پاش تەواوکردنی قوتابخانەی ئامادەیی لە بەشی بیرکاری و [[فیزیک]] لە ساڵی ١٩٩٠، خوێندنی ئەکادیمیی لە بەشی [[وێنەکێشان]] لە کۆلێژی ھونەرە جوانەکانی [[زانکۆی تاران]] لە ساڵی ١٩٩١ دەست پێ کرد. لە هەمان ساڵدا، دەستیکرد بە ڕۆڵگێڕان لەسەر تەختەی شانۆ لە نمایشە جیاوازەکانی زانکۆدا. هەروەها لە ساڵی ١٩٩٣ تا ١٩٩٧ وەک ئەکتەری دۆبلاژ کاری کردووە. یەکەم ڕۆڵی سینەمایی لە تەمەنی ٢٢ ساڵیدا لە ساڵی ١٩٩٤ بوو، بە بەشدارییەکی کورت لە فیلمی ''پەری''ی داریوش مێهرجوویی.{{citation needed|date=July 2025}} لە هەمان ساڵدا، لەژێر چاودێریی مامۆستای ڕۆڵگێڕان مهین ئۆسکویی، دەرهێنەر و مامۆستای شانۆی ئێرانی و پێشەنگی ژنانی ھونەری شانۆی ئێران، لەسەر "متۆدی ڕۆڵگێڕانی ستانیسلاڤسکی" خوێندویەتی. <ref>{{cite web |date=5 June 2023 |url=https://www.tappersia.com/blog/most-known-and-best-iranian-actors-you-should-know/ |access-date=25 July 2025 |website=TAP Persia |title=بەناوبانگترین و باشترین ئەکتەرە ئێرانییەکان کە دەبێت بیانناسیت}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٥، درێژەی بە خوێندنی ڕۆڵگێڕان دا لە پەیمانگەی ھونەرە دراماتیکییەکانی سەمەندەریان<ref>{{Cite web |url=https://www.instagram.com/samandarian.academy/ |title=پەیمانگەی ھونەری دراماتیکیی سەمەندەریان}}</ref> لەژێر چاودێریی دەرهێنەری دیاری سینەما و شانۆ، وەرگێڕ و مامۆستای ڕۆڵگێڕانی ئێرانی حەمید سەمەندەریان. یەکەم دەرکەوتنی لەسەر تەختەی شانۆ لە هەمان ساڵدا بوو. لە شانۆگەریی ''بێ نەوان'' بە دەرهێنانی [[بەھرۆز غەریبپوور]]، دەرهێنەری شانۆی ئێرانی و پێشەنگی شانۆی بووکەڵەییی نەریتیی ئێرانی بەشداری کرد، و ڕۆڵی ماریۆس پۆنت مێرسی گێڕا. دوای بەدەستھێنانی بڕوانامەی [[بەکالۆریۆس]] لە زانکۆی تاران، کۆلێژی [[ھونەرە جوانەکان]] لە بەشی [[وێنەکێشان]] لە ساڵی ١٩٩٧، لە شانۆگەریی ''بانوو ئاوی'' لە نووسینی یووکیۆ میشیما و بە دەرهێنانی [[بەھرام بەیزایی]] بەشداری کرد و ڕۆڵی ھیکاروی گێڕا. ئەوە دووەم دەرکەوتنی فەرمیی بوو لەسەر تەختەی شانۆ. == پیشە == پیرووزفەڕ بە فەرمی لە ساڵی ٢٠٠١ دەستیکرد بە کارکردن لەسەر پڕۆژە تایبەتییەکانی خۆی بۆ تەختەی شانۆ، و یەکەم کاری دەرهێنانی شانۆیی بە شانۆگەریی ''ھونەر''، شانۆنامەیەک لە نووسینی [[یاسمینا ڕێزا|یاسمینا ڕەزا]] ئەنجامدا. === ''ماتریۆشکاکان'' === لە ساڵی ٢٠١٥ پیرووزفەڕ دەرهێنانی بۆ شانۆگەریی ''ماتریۆشکاکان'' کرد، کە تەنزێکی [[زمانی فارسی|فارسیی]] بوو لەسەر بنەمای چیرۆکە کورتە ھەڵبژێردراوەکانی [[ئانتۆن چێخۆڤ|ئەنتۆن چێخۆف]]، و لە وەرگێڕان، نووسین و دەرهێنانی پارسا پیرووزفەڕ خۆی بوو. ''ماتریۆشکاکان'' بۆ یەکەمجار لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لە Theatre West وەک نمایشێکی تاکەکەسی لە [[لۆس ئانجلەس]] نمایشکرا. شانۆگەرییەکە زیاتر لە ٣٠ کەسایەتی تێدایە<ref name="Financial Tribune">{{Cite web |last=Financial Tribune |date=4 September 2017 |url=https://financialtribune.com/articles/art-and-culture/71752/1-actor-39-characters |title=١ ئەکتەر، ٣٩ کەسایەتی}}</ref> کە هەموویان لەلایەن پیرووزفەڕەوە لە بەرهەمهێنانە شانۆییەکەیدا ڕۆڵیان گێڕدراوە. پاشان بۆ ماوەی دوو ساڵ لە شارەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] وەک [[لۆس ئانجلەس]]، [[سان دیێگۆ]]، و [[بێرکڵی|بێرکلی]] و هەروەها لە [[تۆرۆنتۆ]]، [[ڤانکۆڤەر]]، و [[مۆنتریال]] لە [[کەنەدا]] لە ساڵانی ٢٠١٥ و ٢٠١٦ نمایشکرا؛ و سەرەنجام، دوای چەندین نمایش بەهۆی ناوبانگ و پێشوازییە زۆرەکەی، لە ساڵی ٢٠١٧ کۆتایی بە نمایشەکانی لە [[تاران]] ھێنا.<ref name="irna.ir">{{Cite web |date=July 2017 |url=http://www.irna.ir/en/News/81689690 |website=IRNA |title=پیرووزفەڕ شانۆگەرییەک لە ئەمریکای باکوور نمایش دەکات}}</ref><ref name="financialtribune.com">{{Cite news|url=https://financialtribune.com/articles/art-and-culture/48360/pirouzfar-to-stage-matryoshka|title=پیرووزفەڕ 'ماتریۆشکاکان' نمایش دەکات|last=Financial Tribune|date=24 August 2016}}</ref><ref name="Iran Theater">{{Cite news|url=http://theater.ir/en/65189|title="ماتریۆشکاکان" دووبارە، پارسا پیرووزفەڕ لە شانۆی پالیز|last=Iran Theater|date=November 2016}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite news|url=https://financialtribune.com/articles/art-and-culture/68694/pirouzfar-will-restage-matryoshka-at-paliz-theater|title=پیرووزفەڕ دووبارە 'ماتریۆشکاکان' لە شانۆی پالیز نمایش دەکاتەوە|last=Financial Tribune|date=21 July 2017}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web |last=Financial Tribune |date=10 January 2017 |url=https://financialtribune.com/articles/art-and-culture/57196/pirouzfar-s-39-roles-in-matryoshka |title=٣٩ ڕۆڵەکەی پیرووزفەڕ لە 'ماتریۆشکاکان'}}</ref> ''ماتریۆشکاکان'' گرنگییەکی تایبەتیان بۆ پیشەی پیرووزفەڕ هەبوو. نمایشەکەی، کە تێیدا زیاتر لە ٣٠ کەسایەتی شانۆگەرییەکەی بە تەنیا بەرجەستە کرد، خەڵاتی پەیکەری زێڕینی باشترین ئەکتەری لە ٣٥ەمین خولی فێستیڤاڵی ساڵانەی [[فێستیڤاڵی فیلمی فەجر|فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی شانۆی فەجر]] لە تاران لە ساڵی ٢٠١٧ بۆ دەستبەر کرد.<ref>{{Cite web |date=1 February 2017 |url=https://en.mehrnews.com/news/123188/35th-Fajr-Intl-Theater-Fest-names-winners |title=٣٥ەمین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی شانۆی فەجر براوەکانی ڕاگەیاند}}</ref> === وتاربیژی و وانەوتنەوە === پیرووزفەڕ وەک مامۆستای شانۆ لە دەزگای ھونەری و کلتووریی کارنامە لە ساڵی ٢٠٠٤ تا ٢٠٠٥ وانەی ڕۆڵگێڕانی دەوتەوە<ref>{{Cite web |url=http://karnameh.org/ |access-date=2019-04-23 |website=karnameh.org |title=موسسه فرهنگی،هنری کارنامه}}</ref> هەروەها لە پۆلە دەرەکییەکانی ڕۆڵگێڕان لە [[زانکۆی عەلامە تەباتەبایی]] لە ساڵانی ٢٠٠٤ و ٢٠٠٥ و لە قوتابخانەی فیلمی ھیلاج لە ساڵانی ٢٠٠٧، ٢٠١٠ و ٢٠١١.<ref>{{Cite web |url=https://hilaj.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305153132/http://www.hilaj.com/ |archive-date=5 March 2019 |access-date=2019-04-23 |website=hilaj.com |title=هیلاج – مدرسه فیلمسازی هیلاج |url-status=dead}}</ref> کارەکانی دیکەی وانەوتنەوە برێتین لە: * وۆرکشۆپەکان و پۆلەکانی ڕۆڵگێڕان<ref>{{Cite web |last=پارسا پیرووزفەڕ |url=https://www.instagram.com/actetude/ |title=Actetude}}</ref><ref>{{Cite web |last=Financial Tribune |date=6 December 2017 |url=https://financialtribune.com/articles/art-and-culture/77395/dormishian-pirouzfar-workshops-in-ho-chi-minh-city |title=وۆرکشۆپەکانی درمیشیان و پیرووزفەڕ لە شاری ھۆچی مین}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015 |url=https://www.pccsd.org/All-peyk/No%20157/Peyk%20157-Englishf-web-events.pdf |title=بۆنەکان لە سان دیێگۆ/ پۆلی وۆرکشۆپی پارسا پیرووزفەڕ}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015 |url=https://pccsd.org/All-peyk/No%20156/Peyk%20156-English-web.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117122340/https://pccsd.org/All-peyk/No%20156/Peyk%20156-English-web.pdf |archive-date=17 January 2019 |title=گۆڤاری دووزمانی سەنتەری کلتووریی ئێرانی {{!}} خوێندنەوەی چێخۆف لە سەنتەرەکە لەلایەن پارسا پیرووزفەڕ {{!}} سان دیێگۆ، کالیفۆرنیا |url-status=dead}}</ref> * پۆلە دەرەکییەکانی ڕۆڵگێڕانی [[زانکۆی عەلامە تەباتەبایی]]، ٢٠٠٤–٢٠٠٥ * پەیمانگەی ھونەر و کلتووری کارنامە،<ref>{{Cite web |url=http://karnameh.org/en-about |title=دەربارەی پەیمانگەی ھونەر و کلتووری کارنامە/ مامۆستایانی ٢٠٠٢/ ڕۆڵگێڕانی شانۆ و سەر شاشە/ پارسا پیرووزفەڕ}}</ref> ٢٠٠٤–٢٠٠٥ === کارەکانی تر === لە کاتی دەرچوونی لە ئامادەیییەوە، پیرووزفەڕ بەشێوەی خولیی بەشداری کردووە لە [[پەیکەرتاشی]]، [[گرافیک دیزاین]]، و دروستکردنی [[تیزەر ترەیلەر|تیزەر]]. == چالاکی و ئەندامێتییەکانی == پیرووزفەڕ ئەندامی دامەزرێنەری ئەنجومەنی ئەکتەرانی شانۆی ئێرانە،<ref name="parstimes">{{Cite web |url=http://www.parstimes.com/theatre/ |title=شانۆ، ماڵپەڕی پارس تایمز (سەرچاوەکان بۆ شانۆی ئێرانی)}}</ref> ئەندامی ماڵی سینەما (یەکێتیی ئەنجومەنەکانی فیلمی ئێران)، ئەندامی ئەنجومەنی ئەکتەرانی فیلمی ئێران (I.F.A.A.)، و ئەنجومەنی شانۆیە. ئەندامێتییەکانی تر برێتین لە: * ئەنجومەنی ئەکتەرانی شانۆی ئێران، ئەندامی دامەزرێنەر * ماڵی سینەما (یەکێتیی ئەنجومەنەکانی فیلمی ئێران) * ئەنجومەنی ئەکتەرانی فیلمی ئێران (I.F.A.A.) * ئەنجومەنی ئەکتەرانی شانۆی ئێران * ئەنجومەنی شانۆ پیرووزفەڕ ئەندامی دەستەی داوەرانی ئەم فێستیڤاڵانەی فیلم بووە: * ٩یەمین فێستیڤاڵی فیلمی ئێرانی لە ئوسترالیا (IFFA)، ٢٠٢٠ * ١٤یەمین ئاهەنگی ماڵی سینەما (یەکێتیی ئەنجومەنەکانی فیلمی ئێران)، ٢٠١٠ * ١٠یەمین ئاهەنگی ماڵی سینەما (یەکێتیی ئەنجومەنەکانی فیلمی ئێران)، ٢٠٠١ * ٩یەمین ئاهەنگی ماڵی سینەما (یەکێتیی ئەنجومەنەکانی فیلمی ئێران)، ٢٠٠٠ == فیلم و زنجیرە == === سینەما === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |ساڵ !ناونیشان ! scope="col" |ڕۆڵ ! class="unsortable" scope="col" |تێبینییەکان |- ! scope="row" |٢٠٢٤ |[[مەستی عیشق]] |[[مەولانای ڕۆمی|مەولانا]] | |- ! scope="row" |٢٠٢٠ |تی تی |ئیبراھیم | |- ! scope="row" |٢٠١٩ |مجبوریم | | |- ! scope="row" |٢٠١٨ |بی‌حسی موضعی |شاوڕوخ | |- ! scope="row" |٢٠١٤ |شکاف |فەرھاد | |- ! scope="row" |٢٠١٤ |نزدیکتر |ئیحسان | |- ! scope="row" |٢٠١٣ |زندگی جای دیگریست |عەلی | |- ! scope="row" |٢٠١٠ |اینجا بدون من |ڕەزا | |- ! scope="row" |٢٠١٠ |اسب حیوان نجیبی است |بۆرزوو | |- ! scope="row" |٢٠٠٩ |شبانه روز |فەرڕوخ | |- ! scope="row" |٢٠٠٤ |نقاب |نیما | |- ! scope="row" |٢٠٠٤ |زن زیادی |ڕەحیم | |- ! scope="row" |٢٠٠٤ |دیروقت | | |- ! scope="row" |٢٠٠٣ |مهمان مامان |یووسف | |- ! scope="row" |٢٠٠٣ |وقت چیدن گردوها |لەتیف کاشانی | |- ! scope="row" |٢٠٠٣ |اشک سرما |کاوە کیانی | |- ! scope="row" |٢٠٠٢ |عروس خوشقدم |ئەمجانبە | |- ! scope="row" |٢٠٠٠ |دختری بنام تندر |ڕەعد | |- ! scope="row" |١٩٩٩ |اعتراض |قاسم | |- ! scope="row" |١٩٩٩ |دختران انتظار |سەعید مەسرور | |- ! scope="row" |١٩٩٨ |شیدا |فەرھاد ھەرەندی | |- ! scope="row" |١٩٩٧ |مرسدس |یەحیی | |- ! scope="row" |١٩٩٥ |ضیافت |عەبد | |- ! scope="row" |١٩٩٤ |پری |پیاوی زاھید | |- ! scope="row" |١٩٩٢ |مجسمه |خوێندکار | |} === تەلەفیزیۆن === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |ساڵ !ناونیشان ! scope="col" |ڕۆڵ ! class="unsortable" scope="col" |تێبینییەکان |- ! scope="row" |١٩٩٢ |تلویزیون کابلی بچه‌ها | |[[کەناڵی یەک (ئێران)|کەناڵی یەک]] |- ! scope="row" |١٩٩٥ |در پناه تو |پارسا |[[کەناڵی دوو (ئێران)|کەناڵی دوو]] |- ! scope="row" |١٩٩٨ |در قلب من |ڕەزا |[[کەناڵی سێ (ئێران)|کەناڵی سێ]] |- ! scope="row" |٢٠٠٢ |سفر سبز |دەنیەل وێسبێرگ |[[کەناڵی سێ (ئێران)|کەناڵی سێ]] |- ! scope="row" |٢٠٠٣–٢٠٠٩ |در چشم باد |بیژەن ئێرانی |[[کەناڵی یەک (ئێران)|کەناڵی یەک]] |- ! scope="row" |٢٠٢٢ |یاغی |بەھمەن |[[فیلیمۆ]] |- ! scope="row" |٢٠٢٤ |''[[لە کۆتایی شەودا (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|لە کۆتایی شەودا]]'' |بەھنام |[[فیلمنێت|فیلم‌نت]] |- !٢٠٢٥ |سرخ و سیاه | |[[فیلیمۆ]] |- !٢٠٢٦ |''[[خاتوو شین (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|خاتوو شین]]'' | |[[فیلیمۆ]] |- |} === شانۆ === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |ساڵ !ناونیشان ! scope="col" |ڕۆڵ !نووسەر !وەرگێڕ !دەڕھێنەر ! class="unsortable" scope="col" |تێبینییەکان ! class="unsortable" scope="col" |سەرچاوە |- ! scope="row" |٢٠١٨–٢٠١٩ |ملاقات |مامۆستای قوتابخانە |فریدریک دورنمات |پارسا پیرووزفەڕ |پارسا پیرووزفەڕ | | |- ! scope="row" |٢٠١٨ |بینوایان |ژان ڤاڵژان |ڤیکتۆر ھوگۆ | |حوسێن پارسایی |(نمایشی موزیکاڵ) | |- ! scope="row" |٢٠١٨ |یک روز تابستانی |مۆف |سلاڤۆمیر مڕۆژەک |پارسا پیرووزفەڕ، سپیدە خوسرۆجاه |پارسا پیرووزفەڕ | | |- ! scope="row" |٢٠١٥–٢٠١٧ |ماتریوشکا |ھەموو ڕۆڵەکان |پارسا پیرووزفەڕ (لە سەر بنەمای ٨ داستانی کورتی [[ئانتۆن چێخۆڤ|ئەنتۆن چێخۆف]]) |پارسا پیرووزفەڕ |پارسا پیرووزفەڕ |شانۆنامەی ''ماتریۆشکاکان'' زیاتر لە ٣٠ ڕۆڵی تێدایە کە پارسا پیرووزفەڕ خۆی بە تەنیا بەرجەستەی ھەموو کەسایەتییەکانی کردووە لە ماوەی نمایشی ئەم بەرھەمەدا. براوەی پەیکەری زێڕینی باشترین ئەکتەری پیاو لە بەشی نێودەوڵەتی بۆ ڕۆڵگێڕان لە شانۆ. ''ماتریۆشکاکان'' لە سی و پێنجەمین [[فێستیڤاڵی فیلمی فەجر|فێستیڤاڵی شانۆی فەجر]] (٢٠١٧) | |- ! scope="row" |٢٠١٤ |بر پهنه دریا |دووک |سلاڤۆمیر مڕۆژەک |پارسا پیرووزفەڕ |پارسا پیرووزفەڕ | | |- ! scope="row" |٢٠١٣ |سنگ‌ها در جیب‌هایش |لە ١٠ ڕۆڵدا |ماری ڕۆنز |پارسا پیرووزفەڕ |پارسا پیرووزفەڕ | | |- ! scope="row" |٢٠١٢ |خدای کشتار |ئالن ڕەلی |یاسمینا ڕەزا | |پارسا پیرووزفەڕ |خوێندنەوەی شانۆنامە | |- ! scope="row" |٢٠١١ |گلن‌گری گلن راس |ڕیکی ڕۆما |دیڤید مەمت |ئومێد ڕۆشنزەمیر |پارسا پیرووزفەڕ | | |- ! scope="row" |٢٠٠١ |هنر |مارک |یاسمینا ڕەزا |بەھمەن کیاروستەمی |پارسا پیرووزفەڕ | | |- ! scope="row" |١٩٩٨ |بانو آئویی |ھیکارو |یووکیۆ میشیما |بەھرام بەیزایی |بەھرام بەیزایی | | |- ! scope="row" |١٩٩٥–١٩٩٧ |بینوایان |ماریۆس |ڤیکتۆر ھوگۆ |بەھرۆز غەریبپوور |بەھرۆز غەریبپوور | | |} === دۆبلێر === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |ساڵ !ناونیشان ! scope="col" |دەڕھێنەر !گێڕەڕەوە !دامەزراوە ! class="unsortable" scope="col" |تێبینییەکان ! class="unsortable" scope="col" |سەرچاوە |- ! scope="row" |٢٠٢١ |پرواز بر فراز آشیانه فاخته |میڵۆش فۆرمان |خوێندنەوەی بە دەنگی پارسا پیرووزفەڕ |سۆڤینا (سینەمای تایبەت بە نابینایان) |وەشانی تایبەت بە نابینایان | |} == سەرچاوە == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0685277}} * {{Instagram|parsapirou}} {{تووڵی دەروازە|شانۆ|ئێران|ژیاننامە|فیلم|ھونەرەکان|وێژە|ئاسیا}} [[پۆل:شانۆنامەنووسانی ئێرانی]] [[پۆل:دەرھێنەرانی شانۆی ئێرانی]] [[پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ڕێبازەکانی ئەکتەران]] [[پۆل:پانتۆمیم]] k5us0a43rfuha44msfn60ertxryfu8m 1686136 1686130 2026-10-12T20:35:16Z Bilalinfo 57400 1686136 wikitext text/x-wiki {{Short description|ئەکتەری ئێرانی}} {{Infobox person|name=پارسا پیرووزفەڕ|image=Parsa Pirouzfar.jpg|caption=پیرووزفەڕ لە ساڵی ٢٠١٣|image_size=|birth_name=|birth_date=<!--- Note [[WP:DOB]]- need very strong sources for this-->|birth_place=[[تاران]]، ئێران|occupation={{hlist|ئەکتەر|شانۆنامەنووس|دەرهێنەری شانۆ|وێنەکێش|وەرگێڕ}}|years_active=١٩٩٤{{ndash}}ئێستا|notable_works=|education=[[زانکۆی تاران]]|height=|website=}} '''پارسا پیروزفەر''' (بە [[زمانی فارسی|فارسی]]: پارسا پیروزفر) ئەکتەر، دەرهێنەری شانۆ، وێنەکێش، [[شانۆنامەنووس]] و وەرگێڕی [[ئێران|ئێرانییە]].زیاتر بە ڕۆڵەکانی لە ''لە چاوی باوە'' (٢٠٠٩–٢٠١٠) و ''میوانی دایک'' (٢٠٠٤) ناسراوە. چەندین خەڵاتی بەدەستھێناوە، لەوانە [[خەڵاتەکانی حافز|خەڵاتی حافز]] و خەڵاتی ئاهەنگی سینەمای ئێران، جگە لە پاڵێورابوونی بۆ [[سیمورغی بلوورین]]. == سەرەتای ژیان و خوێندن == پارسا پیرووزفەڕ لە [[تاران]] لە ئێران لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٨٤ تا ١٩٩٠، کاتێک لە قوتابخانەی ئامادەیی بوو، یەکەم کۆمیک ستریپەکانی دروست کرد.<ref>{{Cite web |url=https://www.instagram.com/p/0tHgKHtYLx/ |access-date=2019-01-27 |website=Instagram |language=en |title=پارسا پیرووزفەڕ لە ئینستاگرام: «پەڕەی یەکەمی داستانێکی وێنەییی تەواونەکراو/ بەھاری ١٣٦٥- ساڵی سێیەمی ناوەندی»}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.instagram.com/p/04MHbMNYMT/ |access-date=2019-01-27 |website=Instagram |language=en |title=پارسا پیرووزفەڕ لە ئینستاگرام: «پەڕەی یەکەمی داستانێکی وێنەییی تەواونەکراو/ زستانی ١٣٦٤- ساڵی سێیەمی ناوەندی»}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.instagram.com/p/1hzo3INYML/ |access-date=2019-01-27 |website=Instagram |language=en |title=پارسا پیرووزفەڕ لە ئینستاگرام: «پەڕەی یەکەمی داستانێکی وێنەیی لەسەر بنەمای داستانی کورت‌ی 'ئادەمە مەترسیدارەکان'ی ئەنتۆن چێخۆف/ بەھاری ١٣٦٩ - ساڵی چوارەمی ئامادەیی»}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.instagram.com/p/2CQhoEtYLk/ |access-date=2019-01-27 |website=Instagram |language=en |title=پارسا پیرووزفەڕ لە ئینستاگرام: «ئەتودێکی تر لەسەر داستانی وێنەییی 'دژی مافیا'، ئەمجارەیان بە جێگۆڕکێی ڕوخساری ھاوپۆلییەکان و مامۆستایان بۆ گێڕانی ڕۆڵی کەسایەتییەکانی داستانەکە. ڕۆڵی کۆمیسێر...»}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.instagram.com/p/1-J0WuNYMM/ |access-date=2019-01-27 |website=Instagram |language=en |title=پارسا پیرووزفەڕ لە ئینستاگرام: «پەڕەی یەکەمی داستانی وێنەییی 'دژی مافیا'/ ھاوینی ١٣٦٥- ساڵی سێیەمی ناوەندی»}}</ref> پاش تەواوکردنی قوتابخانەی ئامادەیی لە بەشی بیرکاری و [[فیزیک]] لە ساڵی ١٩٩٠، خوێندنی ئەکادیمیی لە بەشی [[وێنەکێشان]] لە کۆلێژی ھونەرە جوانەکانی [[زانکۆی تاران]] لە ساڵی ١٩٩١ دەست پێ کرد. لە هەمان ساڵدا، دەستیکرد بە ڕۆڵگێڕان لەسەر تەختەی شانۆ لە نمایشە جیاوازەکانی زانکۆدا. هەروەها لە ساڵی ١٩٩٣ تا ١٩٩٧ وەک ئەکتەری دۆبلاژ کاری کردووە. یەکەم ڕۆڵی سینەمایی لە تەمەنی ٢٢ ساڵیدا لە ساڵی ١٩٩٤ بوو، بە بەشدارییەکی کورت لە فیلمی ''پەری''ی داریوش مێهرجوویی.{{citation needed|date=July 2025}} لە هەمان ساڵدا، لەژێر چاودێریی مامۆستای ڕۆڵگێڕان مهین ئۆسکویی، دەرهێنەر و مامۆستای شانۆی ئێرانی و پێشەنگی ژنانی ھونەری شانۆی ئێران، لەسەر "متۆدی ڕۆڵگێڕانی ستانیسلاڤسکی" خوێندویەتی. <ref>{{cite web |date=5 June 2023 |url=https://www.tappersia.com/blog/most-known-and-best-iranian-actors-you-should-know/ |access-date=25 July 2025 |website=TAP Persia |title=بەناوبانگترین و باشترین ئەکتەرە ئێرانییەکان کە دەبێت بیانناسیت}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٥، درێژەی بە خوێندنی ڕۆڵگێڕان دا لە پەیمانگەی ھونەرە دراماتیکییەکانی سەمەندەریان<ref>{{Cite web |url=https://www.instagram.com/samandarian.academy/ |title=پەیمانگەی ھونەری دراماتیکیی سەمەندەریان}}</ref> لەژێر چاودێریی دەرهێنەری دیاری سینەما و شانۆ، وەرگێڕ و مامۆستای ڕۆڵگێڕانی ئێرانی حەمید سەمەندەریان. یەکەم دەرکەوتنی لەسەر تەختەی شانۆ لە هەمان ساڵدا بوو. لە شانۆگەریی ''بێ نەوان'' بە دەرهێنانی [[بەھرۆز غەریبپوور]]، دەرهێنەری شانۆی ئێرانی و پێشەنگی شانۆی بووکەڵەییی نەریتیی ئێرانی بەشداری کرد، و ڕۆڵی ماریۆس پۆنت مێرسی گێڕا. دوای بەدەستھێنانی بڕوانامەی [[بەکالۆریۆس]] لە زانکۆی تاران، کۆلێژی [[ھونەرە جوانەکان]] لە بەشی [[وێنەکێشان]] لە ساڵی ١٩٩٧، لە شانۆگەریی ''بانوو ئاوی'' لە نووسینی یووکیۆ میشیما و بە دەرهێنانی [[بەھرام بەیزایی]] بەشداری کرد و ڕۆڵی ھیکاروی گێڕا. ئەوە دووەم دەرکەوتنی فەرمیی بوو لەسەر تەختەی شانۆ. == پیشە == پیرووزفەڕ بە فەرمی لە ساڵی ٢٠٠١ دەستیکرد بە کارکردن لەسەر پڕۆژە تایبەتییەکانی خۆی بۆ تەختەی شانۆ، و یەکەم کاری دەرهێنانی شانۆیی بە شانۆگەریی ''ھونەر''، شانۆنامەیەک لە نووسینی [[یاسمینا ڕێزا|یاسمینا ڕەزا]] ئەنجامدا. === ''ماتریۆشکاکان'' === لە ساڵی ٢٠١٥ پیرووزفەڕ دەرهێنانی بۆ شانۆگەریی ''ماتریۆشکاکان'' کرد، کە تەنزێکی [[زمانی فارسی|فارسیی]] بوو لەسەر بنەمای چیرۆکە کورتە ھەڵبژێردراوەکانی [[ئانتۆن چێخۆڤ|ئەنتۆن چێخۆف]]، و لە وەرگێڕان، نووسین و دەرهێنانی پارسا پیرووزفەڕ خۆی بوو. ''ماتریۆشکاکان'' بۆ یەکەمجار لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لە Theatre West وەک نمایشێکی تاکەکەسی لە [[لۆس ئانجلەس]] نمایشکرا. شانۆگەرییەکە زیاتر لە ٣٠ کەسایەتی تێدایە<ref name="Financial Tribune">{{Cite web |last=Financial Tribune |date=4 September 2017 |url=https://financialtribune.com/articles/art-and-culture/71752/1-actor-39-characters |title=١ ئەکتەر، ٣٩ کەسایەتی}}</ref> کە هەموویان لەلایەن پیرووزفەڕەوە لە بەرهەمهێنانە شانۆییەکەیدا ڕۆڵیان گێڕدراوە. پاشان بۆ ماوەی دوو ساڵ لە شارەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] وەک [[لۆس ئانجلەس]]، [[سان دیێگۆ]]، و [[بێرکڵی|بێرکلی]] و هەروەها لە [[تۆرۆنتۆ]]، [[ڤانکۆڤەر]]، و [[مۆنتریال]] لە [[کەنەدا]] لە ساڵانی ٢٠١٥ و ٢٠١٦ نمایشکرا؛ و سەرەنجام، دوای چەندین نمایش بەهۆی ناوبانگ و پێشوازییە زۆرەکەی، لە ساڵی ٢٠١٧ کۆتایی بە نمایشەکانی لە [[تاران]] ھێنا.<ref name="irna.ir">{{Cite web |date=July 2017 |url=http://www.irna.ir/en/News/81689690 |website=IRNA |title=پیرووزفەڕ شانۆگەرییەک لە ئەمریکای باکوور نمایش دەکات}}</ref><ref name="financialtribune.com">{{Cite news|url=https://financialtribune.com/articles/art-and-culture/48360/pirouzfar-to-stage-matryoshka|title=پیرووزفەڕ 'ماتریۆشکاکان' نمایش دەکات|last=Financial Tribune|date=24 August 2016}}</ref><ref name="Iran Theater">{{Cite news|url=http://theater.ir/en/65189|title="ماتریۆشکاکان" دووبارە، پارسا پیرووزفەڕ لە شانۆی پالیز|last=Iran Theater|date=November 2016}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite news|url=https://financialtribune.com/articles/art-and-culture/68694/pirouzfar-will-restage-matryoshka-at-paliz-theater|title=پیرووزفەڕ دووبارە 'ماتریۆشکاکان' لە شانۆی پالیز نمایش دەکاتەوە|last=Financial Tribune|date=21 July 2017}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web |last=Financial Tribune |date=10 January 2017 |url=https://financialtribune.com/articles/art-and-culture/57196/pirouzfar-s-39-roles-in-matryoshka |title=٣٩ ڕۆڵەکەی پیرووزفەڕ لە 'ماتریۆشکاکان'}}</ref> ''ماتریۆشکاکان'' گرنگییەکی تایبەتیان بۆ پیشەی پیرووزفەڕ هەبوو. نمایشەکەی، کە تێیدا زیاتر لە ٣٠ کەسایەتی شانۆگەرییەکەی بە تەنیا بەرجەستە کرد، خەڵاتی پەیکەری زێڕینی باشترین ئەکتەری لە ٣٥ەمین خولی فێستیڤاڵی ساڵانەی [[فێستیڤاڵی فیلمی فەجر|فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی شانۆی فەجر]] لە تاران لە ساڵی ٢٠١٧ بۆ دەستبەر کرد.<ref>{{Cite web |date=1 February 2017 |url=https://en.mehrnews.com/news/123188/35th-Fajr-Intl-Theater-Fest-names-winners |title=٣٥ەمین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی شانۆی فەجر براوەکانی ڕاگەیاند}}</ref> === وتاربیژی و وانەوتنەوە === پیرووزفەڕ وەک مامۆستای شانۆ لە دەزگای ھونەری و کلتووریی کارنامە لە ساڵی ٢٠٠٤ تا ٢٠٠٥ وانەی ڕۆڵگێڕانی دەوتەوە<ref>{{Cite web |url=http://karnameh.org/ |access-date=2019-04-23 |website=karnameh.org |title=موسسه فرهنگی،هنری کارنامه}}</ref> هەروەها لە پۆلە دەرەکییەکانی ڕۆڵگێڕان لە [[زانکۆی عەلامە تەباتەبایی]] لە ساڵانی ٢٠٠٤ و ٢٠٠٥ و لە قوتابخانەی فیلمی ھیلاج لە ساڵانی ٢٠٠٧، ٢٠١٠ و ٢٠١١.<ref>{{Cite web |url=https://hilaj.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305153132/http://www.hilaj.com/ |archive-date=5 March 2019 |access-date=2019-04-23 |website=hilaj.com |title=هیلاج – مدرسه فیلمسازی هیلاج |url-status=dead}}</ref> کارەکانی دیکەی وانەوتنەوە برێتین لە: * وۆرکشۆپەکان و پۆلەکانی ڕۆڵگێڕان<ref>{{Cite web |last=پارسا پیرووزفەڕ |url=https://www.instagram.com/actetude/ |title=Actetude}}</ref><ref>{{Cite web |last=Financial Tribune |date=6 December 2017 |url=https://financialtribune.com/articles/art-and-culture/77395/dormishian-pirouzfar-workshops-in-ho-chi-minh-city |title=وۆرکشۆپەکانی درمیشیان و پیرووزفەڕ لە شاری ھۆچی مین}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015 |url=https://www.pccsd.org/All-peyk/No%20157/Peyk%20157-Englishf-web-events.pdf |title=بۆنەکان لە سان دیێگۆ/ پۆلی وۆرکشۆپی پارسا پیرووزفەڕ}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015 |url=https://pccsd.org/All-peyk/No%20156/Peyk%20156-English-web.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117122340/https://pccsd.org/All-peyk/No%20156/Peyk%20156-English-web.pdf |archive-date=17 January 2019 |title=گۆڤاری دووزمانی سەنتەری کلتووریی ئێرانی {{!}} خوێندنەوەی چێخۆف لە سەنتەرەکە لەلایەن پارسا پیرووزفەڕ {{!}} سان دیێگۆ، کالیفۆرنیا |url-status=dead}}</ref> * پۆلە دەرەکییەکانی ڕۆڵگێڕانی [[زانکۆی عەلامە تەباتەبایی]]، ٢٠٠٤–٢٠٠٥ * پەیمانگەی ھونەر و کلتووری کارنامە،<ref>{{Cite web |url=http://karnameh.org/en-about |title=دەربارەی پەیمانگەی ھونەر و کلتووری کارنامە/ مامۆستایانی ٢٠٠٢/ ڕۆڵگێڕانی شانۆ و سەر شاشە/ پارسا پیرووزفەڕ}}</ref> ٢٠٠٤–٢٠٠٥ === کارەکانی تر === لە کاتی دەرچوونی لە ئامادەیییەوە، پیرووزفەڕ بەشێوەی خولیی بەشداری کردووە لە [[پەیکەرتاشی]]، [[گرافیک دیزاین]]، و دروستکردنی [[تیزەر ترەیلەر|تیزەر]]. == چالاکی و ئەندامێتییەکانی == پیرووزفەڕ ئەندامی دامەزرێنەری ئەنجومەنی ئەکتەرانی شانۆی ئێرانە،<ref name="parstimes">{{Cite web |url=http://www.parstimes.com/theatre/ |title=شانۆ، ماڵپەڕی پارس تایمز (سەرچاوەکان بۆ شانۆی ئێرانی)}}</ref> ئەندامی ماڵی سینەما (یەکێتیی ئەنجومەنەکانی فیلمی ئێران)، ئەندامی ئەنجومەنی ئەکتەرانی فیلمی ئێران (I.F.A.A.)، و ئەنجومەنی شانۆیە. ئەندامێتییەکانی تر برێتین لە: * ئەنجومەنی ئەکتەرانی شانۆی ئێران، ئەندامی دامەزرێنەر * ماڵی سینەما (یەکێتیی ئەنجومەنەکانی فیلمی ئێران) * ئەنجومەنی ئەکتەرانی فیلمی ئێران (I.F.A.A.) * ئەنجومەنی ئەکتەرانی شانۆی ئێران * ئەنجومەنی شانۆ پیرووزفەڕ ئەندامی دەستەی داوەرانی ئەم فێستیڤاڵانەی فیلم بووە: * ٩یەمین فێستیڤاڵی فیلمی ئێرانی لە ئوسترالیا (IFFA)، ٢٠٢٠ * ١٤یەمین ئاهەنگی ماڵی سینەما (یەکێتیی ئەنجومەنەکانی فیلمی ئێران)، ٢٠١٠ * ١٠یەمین ئاهەنگی ماڵی سینەما (یەکێتیی ئەنجومەنەکانی فیلمی ئێران)، ٢٠٠١ * ٩یەمین ئاهەنگی ماڵی سینەما (یەکێتیی ئەنجومەنەکانی فیلمی ئێران)، ٢٠٠٠ == فیلم و زنجیرە == === سینەما === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |ساڵ !ناونیشان ! scope="col" |ڕۆڵ ! class="unsortable" scope="col" |تێبینییەکان |- ! scope="row" |٢٠٢٤ |[[مەستی عیشق]] |[[مەولانای ڕۆمی|مەولانا]] | |- ! scope="row" |٢٠٢٠ |تی تی |ئیبراھیم | |- ! scope="row" |٢٠١٩ |مجبوریم | | |- ! scope="row" |٢٠١٨ |بی‌حسی موضعی |شاوڕوخ | |- ! scope="row" |٢٠١٤ |شکاف |فەرھاد | |- ! scope="row" |٢٠١٤ |نزدیکتر |ئیحسان | |- ! scope="row" |٢٠١٣ |زندگی جای دیگریست |عەلی | |- ! scope="row" |٢٠١٠ |اینجا بدون من |ڕەزا | |- ! scope="row" |٢٠١٠ |اسب حیوان نجیبی است |بۆرزوو | |- ! scope="row" |٢٠٠٩ |شبانه روز |فەرڕوخ | |- ! scope="row" |٢٠٠٤ |نقاب |نیما | |- ! scope="row" |٢٠٠٤ |زن زیادی |ڕەحیم | |- ! scope="row" |٢٠٠٤ |دیروقت | | |- ! scope="row" |٢٠٠٣ |مهمان مامان |یووسف | |- ! scope="row" |٢٠٠٣ |وقت چیدن گردوها |لەتیف کاشانی | |- ! scope="row" |٢٠٠٣ |اشک سرما |کاوە کیانی | |- ! scope="row" |٢٠٠٢ |عروس خوشقدم |ئەمجانبە | |- ! scope="row" |٢٠٠٠ |دختری بنام تندر |ڕەعد | |- ! scope="row" |١٩٩٩ |اعتراض |قاسم | |- ! scope="row" |١٩٩٩ |دختران انتظار |سەعید مەسرور | |- ! scope="row" |١٩٩٨ |شیدا |فەرھاد ھەرەندی | |- ! scope="row" |١٩٩٧ |مرسدس |یەحیی | |- ! scope="row" |١٩٩٥ |ضیافت |عەبد | |- ! scope="row" |١٩٩٤ |پری |پیاوی زاھید | |- ! scope="row" |١٩٩٢ |مجسمه |خوێندکار | |} ==== تەلەفیزیۆن ==== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |ساڵ !ناونیشان ! scope="col" |ڕۆڵ ! class="unsortable" scope="col" |تێبینییەکان |- ! scope="row" |١٩٩٢ |تلویزیون کابلی بچه‌ها | |[[کەناڵی یەک (ئێران)|کەناڵی یەک]] |- ! scope="row" |١٩٩٥ |در پناه تو |پارسا |[[کەناڵی دوو (ئێران)|کەناڵی دوو]] |- ! scope="row" |١٩٩٨ |در قلب من |ڕەزا |[[کەناڵی سێ (ئێران)|کەناڵی سێ]] |- ! scope="row" |٢٠٠٢ |سفر سبز |دەنیەل وێسبێرگ |[[کەناڵی سێ (ئێران)|کەناڵی سێ]] |- ! scope="row" |٢٠٠٣–٢٠٠٩ |در چشم باد |بیژەن ئێرانی |[[کەناڵی یەک (ئێران)|کەناڵی یەک]] |- ! scope="row" |٢٠٢٢ |یاغی |بەھمەن |[[فیلیمۆ]] |- ! scope="row" |٢٠٢٤ |''[[لە کۆتایی شەودا (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|لە کۆتایی شەودا]]'' |بەھنام |[[فیلمنێت|فیلم‌نت]] |- !٢٠٢٥ |سرخ و سیاه | |[[فیلیمۆ]] |- !٢٠٢٦ |''[[خاتوو شین (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|خاتوو شین]]'' | |[[فیلیمۆ]] |- |} ===== دەرهێنەر ===== {| class="wikitable" |+ !ساڵ !ناو |- |٢٠٢٦ |''[[خاتوو شین (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|خاتوو شین]]'' |} ====== شانۆ ====== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |ساڵ !ناونیشان ! scope="col" |ڕۆڵ !نووسەر !وەرگێڕ !دەڕھێنەر ! class="unsortable" scope="col" |تێبینییەکان ! class="unsortable" scope="col" |سەرچاوە |- ! scope="row" |٢٠١٨–٢٠١٩ |ملاقات |مامۆستای قوتابخانە |فریدریک دورنمات |پارسا پیرووزفەڕ |پارسا پیرووزفەڕ | | |- ! scope="row" |٢٠١٨ |بینوایان |ژان ڤاڵژان |ڤیکتۆر ھوگۆ | |حوسێن پارسایی |(نمایشی موزیکاڵ) | |- ! scope="row" |٢٠١٨ |یک روز تابستانی |مۆف |سلاڤۆمیر مڕۆژەک |پارسا پیرووزفەڕ، سپیدە خوسرۆجاه |پارسا پیرووزفەڕ | | |- ! scope="row" |٢٠١٥–٢٠١٧ |ماتریوشکا |ھەموو ڕۆڵەکان |پارسا پیرووزفەڕ (لە سەر بنەمای ٨ داستانی کورتی [[ئانتۆن چێخۆڤ|ئەنتۆن چێخۆف]]) |پارسا پیرووزفەڕ |پارسا پیرووزفەڕ |شانۆنامەی ''ماتریۆشکاکان'' زیاتر لە ٣٠ ڕۆڵی تێدایە کە پارسا پیرووزفەڕ خۆی بە تەنیا بەرجەستەی ھەموو کەسایەتییەکانی کردووە لە ماوەی نمایشی ئەم بەرھەمەدا. براوەی پەیکەری زێڕینی باشترین ئەکتەری پیاو لە بەشی نێودەوڵەتی بۆ ڕۆڵگێڕان لە شانۆ. ''ماتریۆشکاکان'' لە سی و پێنجەمین [[فێستیڤاڵی فیلمی فەجر|فێستیڤاڵی شانۆی فەجر]] (٢٠١٧) | |- ! scope="row" |٢٠١٤ |بر پهنه دریا |دووک |سلاڤۆمیر مڕۆژەک |پارسا پیرووزفەڕ |پارسا پیرووزفەڕ | | |- ! scope="row" |٢٠١٣ |سنگ‌ها در جیب‌هایش |لە ١٠ ڕۆڵدا |ماری ڕۆنز |پارسا پیرووزفەڕ |پارسا پیرووزفەڕ | | |- ! scope="row" |٢٠١٢ |خدای کشتار |ئالن ڕەلی |یاسمینا ڕەزا | |پارسا پیرووزفەڕ |خوێندنەوەی شانۆنامە | |- ! scope="row" |٢٠١١ |گلن‌گری گلن راس |ڕیکی ڕۆما |دیڤید مەمت |ئومێد ڕۆشنزەمیر |پارسا پیرووزفەڕ | | |- ! scope="row" |٢٠٠١ |هنر |مارک |یاسمینا ڕەزا |بەھمەن کیاروستەمی |پارسا پیرووزفەڕ | | |- ! scope="row" |١٩٩٨ |بانو آئویی |ھیکارو |یووکیۆ میشیما |بەھرام بەیزایی |بەھرام بەیزایی | | |- ! scope="row" |١٩٩٥–١٩٩٧ |بینوایان |ماریۆس |ڤیکتۆر ھوگۆ |بەھرۆز غەریبپوور |بەھرۆز غەریبپوور | | |} ====== دۆبلێر ====== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |ساڵ !ناونیشان ! scope="col" |دەڕھێنەر !گێڕەڕەوە !دامەزراوە ! class="unsortable" scope="col" |تێبینییەکان ! class="unsortable" scope="col" |سەرچاوە |- ! scope="row" |٢٠٢١ |پرواز بر فراز آشیانه فاخته |میڵۆش فۆرمان |خوێندنەوەی بە دەنگی پارسا پیرووزفەڕ |سۆڤینا (سینەمای تایبەت بە نابینایان) |وەشانی تایبەت بە نابینایان | |} == سەرچاوە == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0685277}} * {{Instagram|parsapirou}} {{تووڵی دەروازە|شانۆ|ئێران|ژیاننامە|فیلم|ھونەرەکان|وێژە|ئاسیا}} [[پۆل:شانۆنامەنووسانی ئێرانی]] [[پۆل:دەرھێنەرانی شانۆی ئێرانی]] [[پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ڕێبازەکانی ئەکتەران]] [[پۆل:پانتۆمیم]] nppkxccnfnis4z7yox41kfnsev39qy4 1686284 1686136 2026-10-13T03:54:03Z Aza 86 Aza پەڕەی [[پارسا پیروزفەر]]ی گواستەوە بۆ [[پارسا پیرووزفەر]] 1686136 wikitext text/x-wiki {{Short description|ئەکتەری ئێرانی}} {{Infobox person|name=پارسا پیرووزفەڕ|image=Parsa Pirouzfar.jpg|caption=پیرووزفەڕ لە ساڵی ٢٠١٣|image_size=|birth_name=|birth_date=<!--- Note [[WP:DOB]]- need very strong sources for this-->|birth_place=[[تاران]]، ئێران|occupation={{hlist|ئەکتەر|شانۆنامەنووس|دەرهێنەری شانۆ|وێنەکێش|وەرگێڕ}}|years_active=١٩٩٤{{ndash}}ئێستا|notable_works=|education=[[زانکۆی تاران]]|height=|website=}} '''پارسا پیروزفەر''' (بە [[زمانی فارسی|فارسی]]: پارسا پیروزفر) ئەکتەر، دەرهێنەری شانۆ، وێنەکێش، [[شانۆنامەنووس]] و وەرگێڕی [[ئێران|ئێرانییە]].زیاتر بە ڕۆڵەکانی لە ''لە چاوی باوە'' (٢٠٠٩–٢٠١٠) و ''میوانی دایک'' (٢٠٠٤) ناسراوە. چەندین خەڵاتی بەدەستھێناوە، لەوانە [[خەڵاتەکانی حافز|خەڵاتی حافز]] و خەڵاتی ئاهەنگی سینەمای ئێران، جگە لە پاڵێورابوونی بۆ [[سیمورغی بلوورین]]. == سەرەتای ژیان و خوێندن == پارسا پیرووزفەڕ لە [[تاران]] لە ئێران لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٨٤ تا ١٩٩٠، کاتێک لە قوتابخانەی ئامادەیی بوو، یەکەم کۆمیک ستریپەکانی دروست کرد.<ref>{{Cite web |url=https://www.instagram.com/p/0tHgKHtYLx/ |access-date=2019-01-27 |website=Instagram |language=en |title=پارسا پیرووزفەڕ لە ئینستاگرام: «پەڕەی یەکەمی داستانێکی وێنەییی تەواونەکراو/ بەھاری ١٣٦٥- ساڵی سێیەمی ناوەندی»}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.instagram.com/p/04MHbMNYMT/ |access-date=2019-01-27 |website=Instagram |language=en |title=پارسا پیرووزفەڕ لە ئینستاگرام: «پەڕەی یەکەمی داستانێکی وێنەییی تەواونەکراو/ زستانی ١٣٦٤- ساڵی سێیەمی ناوەندی»}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.instagram.com/p/1hzo3INYML/ |access-date=2019-01-27 |website=Instagram |language=en |title=پارسا پیرووزفەڕ لە ئینستاگرام: «پەڕەی یەکەمی داستانێکی وێنەیی لەسەر بنەمای داستانی کورت‌ی 'ئادەمە مەترسیدارەکان'ی ئەنتۆن چێخۆف/ بەھاری ١٣٦٩ - ساڵی چوارەمی ئامادەیی»}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.instagram.com/p/2CQhoEtYLk/ |access-date=2019-01-27 |website=Instagram |language=en |title=پارسا پیرووزفەڕ لە ئینستاگرام: «ئەتودێکی تر لەسەر داستانی وێنەییی 'دژی مافیا'، ئەمجارەیان بە جێگۆڕکێی ڕوخساری ھاوپۆلییەکان و مامۆستایان بۆ گێڕانی ڕۆڵی کەسایەتییەکانی داستانەکە. ڕۆڵی کۆمیسێر...»}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.instagram.com/p/1-J0WuNYMM/ |access-date=2019-01-27 |website=Instagram |language=en |title=پارسا پیرووزفەڕ لە ئینستاگرام: «پەڕەی یەکەمی داستانی وێنەییی 'دژی مافیا'/ ھاوینی ١٣٦٥- ساڵی سێیەمی ناوەندی»}}</ref> پاش تەواوکردنی قوتابخانەی ئامادەیی لە بەشی بیرکاری و [[فیزیک]] لە ساڵی ١٩٩٠، خوێندنی ئەکادیمیی لە بەشی [[وێنەکێشان]] لە کۆلێژی ھونەرە جوانەکانی [[زانکۆی تاران]] لە ساڵی ١٩٩١ دەست پێ کرد. لە هەمان ساڵدا، دەستیکرد بە ڕۆڵگێڕان لەسەر تەختەی شانۆ لە نمایشە جیاوازەکانی زانکۆدا. هەروەها لە ساڵی ١٩٩٣ تا ١٩٩٧ وەک ئەکتەری دۆبلاژ کاری کردووە. یەکەم ڕۆڵی سینەمایی لە تەمەنی ٢٢ ساڵیدا لە ساڵی ١٩٩٤ بوو، بە بەشدارییەکی کورت لە فیلمی ''پەری''ی داریوش مێهرجوویی.{{citation needed|date=July 2025}} لە هەمان ساڵدا، لەژێر چاودێریی مامۆستای ڕۆڵگێڕان مهین ئۆسکویی، دەرهێنەر و مامۆستای شانۆی ئێرانی و پێشەنگی ژنانی ھونەری شانۆی ئێران، لەسەر "متۆدی ڕۆڵگێڕانی ستانیسلاڤسکی" خوێندویەتی. <ref>{{cite web |date=5 June 2023 |url=https://www.tappersia.com/blog/most-known-and-best-iranian-actors-you-should-know/ |access-date=25 July 2025 |website=TAP Persia |title=بەناوبانگترین و باشترین ئەکتەرە ئێرانییەکان کە دەبێت بیانناسیت}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٥، درێژەی بە خوێندنی ڕۆڵگێڕان دا لە پەیمانگەی ھونەرە دراماتیکییەکانی سەمەندەریان<ref>{{Cite web |url=https://www.instagram.com/samandarian.academy/ |title=پەیمانگەی ھونەری دراماتیکیی سەمەندەریان}}</ref> لەژێر چاودێریی دەرهێنەری دیاری سینەما و شانۆ، وەرگێڕ و مامۆستای ڕۆڵگێڕانی ئێرانی حەمید سەمەندەریان. یەکەم دەرکەوتنی لەسەر تەختەی شانۆ لە هەمان ساڵدا بوو. لە شانۆگەریی ''بێ نەوان'' بە دەرهێنانی [[بەھرۆز غەریبپوور]]، دەرهێنەری شانۆی ئێرانی و پێشەنگی شانۆی بووکەڵەییی نەریتیی ئێرانی بەشداری کرد، و ڕۆڵی ماریۆس پۆنت مێرسی گێڕا. دوای بەدەستھێنانی بڕوانامەی [[بەکالۆریۆس]] لە زانکۆی تاران، کۆلێژی [[ھونەرە جوانەکان]] لە بەشی [[وێنەکێشان]] لە ساڵی ١٩٩٧، لە شانۆگەریی ''بانوو ئاوی'' لە نووسینی یووکیۆ میشیما و بە دەرهێنانی [[بەھرام بەیزایی]] بەشداری کرد و ڕۆڵی ھیکاروی گێڕا. ئەوە دووەم دەرکەوتنی فەرمیی بوو لەسەر تەختەی شانۆ. == پیشە == پیرووزفەڕ بە فەرمی لە ساڵی ٢٠٠١ دەستیکرد بە کارکردن لەسەر پڕۆژە تایبەتییەکانی خۆی بۆ تەختەی شانۆ، و یەکەم کاری دەرهێنانی شانۆیی بە شانۆگەریی ''ھونەر''، شانۆنامەیەک لە نووسینی [[یاسمینا ڕێزا|یاسمینا ڕەزا]] ئەنجامدا. === ''ماتریۆشکاکان'' === لە ساڵی ٢٠١٥ پیرووزفەڕ دەرهێنانی بۆ شانۆگەریی ''ماتریۆشکاکان'' کرد، کە تەنزێکی [[زمانی فارسی|فارسیی]] بوو لەسەر بنەمای چیرۆکە کورتە ھەڵبژێردراوەکانی [[ئانتۆن چێخۆڤ|ئەنتۆن چێخۆف]]، و لە وەرگێڕان، نووسین و دەرهێنانی پارسا پیرووزفەڕ خۆی بوو. ''ماتریۆشکاکان'' بۆ یەکەمجار لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لە Theatre West وەک نمایشێکی تاکەکەسی لە [[لۆس ئانجلەس]] نمایشکرا. شانۆگەرییەکە زیاتر لە ٣٠ کەسایەتی تێدایە<ref name="Financial Tribune">{{Cite web |last=Financial Tribune |date=4 September 2017 |url=https://financialtribune.com/articles/art-and-culture/71752/1-actor-39-characters |title=١ ئەکتەر، ٣٩ کەسایەتی}}</ref> کە هەموویان لەلایەن پیرووزفەڕەوە لە بەرهەمهێنانە شانۆییەکەیدا ڕۆڵیان گێڕدراوە. پاشان بۆ ماوەی دوو ساڵ لە شارەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] وەک [[لۆس ئانجلەس]]، [[سان دیێگۆ]]، و [[بێرکڵی|بێرکلی]] و هەروەها لە [[تۆرۆنتۆ]]، [[ڤانکۆڤەر]]، و [[مۆنتریال]] لە [[کەنەدا]] لە ساڵانی ٢٠١٥ و ٢٠١٦ نمایشکرا؛ و سەرەنجام، دوای چەندین نمایش بەهۆی ناوبانگ و پێشوازییە زۆرەکەی، لە ساڵی ٢٠١٧ کۆتایی بە نمایشەکانی لە [[تاران]] ھێنا.<ref name="irna.ir">{{Cite web |date=July 2017 |url=http://www.irna.ir/en/News/81689690 |website=IRNA |title=پیرووزفەڕ شانۆگەرییەک لە ئەمریکای باکوور نمایش دەکات}}</ref><ref name="financialtribune.com">{{Cite news|url=https://financialtribune.com/articles/art-and-culture/48360/pirouzfar-to-stage-matryoshka|title=پیرووزفەڕ 'ماتریۆشکاکان' نمایش دەکات|last=Financial Tribune|date=24 August 2016}}</ref><ref name="Iran Theater">{{Cite news|url=http://theater.ir/en/65189|title="ماتریۆشکاکان" دووبارە، پارسا پیرووزفەڕ لە شانۆی پالیز|last=Iran Theater|date=November 2016}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite news|url=https://financialtribune.com/articles/art-and-culture/68694/pirouzfar-will-restage-matryoshka-at-paliz-theater|title=پیرووزفەڕ دووبارە 'ماتریۆشکاکان' لە شانۆی پالیز نمایش دەکاتەوە|last=Financial Tribune|date=21 July 2017}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web |last=Financial Tribune |date=10 January 2017 |url=https://financialtribune.com/articles/art-and-culture/57196/pirouzfar-s-39-roles-in-matryoshka |title=٣٩ ڕۆڵەکەی پیرووزفەڕ لە 'ماتریۆشکاکان'}}</ref> ''ماتریۆشکاکان'' گرنگییەکی تایبەتیان بۆ پیشەی پیرووزفەڕ هەبوو. نمایشەکەی، کە تێیدا زیاتر لە ٣٠ کەسایەتی شانۆگەرییەکەی بە تەنیا بەرجەستە کرد، خەڵاتی پەیکەری زێڕینی باشترین ئەکتەری لە ٣٥ەمین خولی فێستیڤاڵی ساڵانەی [[فێستیڤاڵی فیلمی فەجر|فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی شانۆی فەجر]] لە تاران لە ساڵی ٢٠١٧ بۆ دەستبەر کرد.<ref>{{Cite web |date=1 February 2017 |url=https://en.mehrnews.com/news/123188/35th-Fajr-Intl-Theater-Fest-names-winners |title=٣٥ەمین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی شانۆی فەجر براوەکانی ڕاگەیاند}}</ref> === وتاربیژی و وانەوتنەوە === پیرووزفەڕ وەک مامۆستای شانۆ لە دەزگای ھونەری و کلتووریی کارنامە لە ساڵی ٢٠٠٤ تا ٢٠٠٥ وانەی ڕۆڵگێڕانی دەوتەوە<ref>{{Cite web |url=http://karnameh.org/ |access-date=2019-04-23 |website=karnameh.org |title=موسسه فرهنگی،هنری کارنامه}}</ref> هەروەها لە پۆلە دەرەکییەکانی ڕۆڵگێڕان لە [[زانکۆی عەلامە تەباتەبایی]] لە ساڵانی ٢٠٠٤ و ٢٠٠٥ و لە قوتابخانەی فیلمی ھیلاج لە ساڵانی ٢٠٠٧، ٢٠١٠ و ٢٠١١.<ref>{{Cite web |url=https://hilaj.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305153132/http://www.hilaj.com/ |archive-date=5 March 2019 |access-date=2019-04-23 |website=hilaj.com |title=هیلاج – مدرسه فیلمسازی هیلاج |url-status=dead}}</ref> کارەکانی دیکەی وانەوتنەوە برێتین لە: * وۆرکشۆپەکان و پۆلەکانی ڕۆڵگێڕان<ref>{{Cite web |last=پارسا پیرووزفەڕ |url=https://www.instagram.com/actetude/ |title=Actetude}}</ref><ref>{{Cite web |last=Financial Tribune |date=6 December 2017 |url=https://financialtribune.com/articles/art-and-culture/77395/dormishian-pirouzfar-workshops-in-ho-chi-minh-city |title=وۆرکشۆپەکانی درمیشیان و پیرووزفەڕ لە شاری ھۆچی مین}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015 |url=https://www.pccsd.org/All-peyk/No%20157/Peyk%20157-Englishf-web-events.pdf |title=بۆنەکان لە سان دیێگۆ/ پۆلی وۆرکشۆپی پارسا پیرووزفەڕ}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015 |url=https://pccsd.org/All-peyk/No%20156/Peyk%20156-English-web.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117122340/https://pccsd.org/All-peyk/No%20156/Peyk%20156-English-web.pdf |archive-date=17 January 2019 |title=گۆڤاری دووزمانی سەنتەری کلتووریی ئێرانی {{!}} خوێندنەوەی چێخۆف لە سەنتەرەکە لەلایەن پارسا پیرووزفەڕ {{!}} سان دیێگۆ، کالیفۆرنیا |url-status=dead}}</ref> * پۆلە دەرەکییەکانی ڕۆڵگێڕانی [[زانکۆی عەلامە تەباتەبایی]]، ٢٠٠٤–٢٠٠٥ * پەیمانگەی ھونەر و کلتووری کارنامە،<ref>{{Cite web |url=http://karnameh.org/en-about |title=دەربارەی پەیمانگەی ھونەر و کلتووری کارنامە/ مامۆستایانی ٢٠٠٢/ ڕۆڵگێڕانی شانۆ و سەر شاشە/ پارسا پیرووزفەڕ}}</ref> ٢٠٠٤–٢٠٠٥ === کارەکانی تر === لە کاتی دەرچوونی لە ئامادەیییەوە، پیرووزفەڕ بەشێوەی خولیی بەشداری کردووە لە [[پەیکەرتاشی]]، [[گرافیک دیزاین]]، و دروستکردنی [[تیزەر ترەیلەر|تیزەر]]. == چالاکی و ئەندامێتییەکانی == پیرووزفەڕ ئەندامی دامەزرێنەری ئەنجومەنی ئەکتەرانی شانۆی ئێرانە،<ref name="parstimes">{{Cite web |url=http://www.parstimes.com/theatre/ |title=شانۆ، ماڵپەڕی پارس تایمز (سەرچاوەکان بۆ شانۆی ئێرانی)}}</ref> ئەندامی ماڵی سینەما (یەکێتیی ئەنجومەنەکانی فیلمی ئێران)، ئەندامی ئەنجومەنی ئەکتەرانی فیلمی ئێران (I.F.A.A.)، و ئەنجومەنی شانۆیە. ئەندامێتییەکانی تر برێتین لە: * ئەنجومەنی ئەکتەرانی شانۆی ئێران، ئەندامی دامەزرێنەر * ماڵی سینەما (یەکێتیی ئەنجومەنەکانی فیلمی ئێران) * ئەنجومەنی ئەکتەرانی فیلمی ئێران (I.F.A.A.) * ئەنجومەنی ئەکتەرانی شانۆی ئێران * ئەنجومەنی شانۆ پیرووزفەڕ ئەندامی دەستەی داوەرانی ئەم فێستیڤاڵانەی فیلم بووە: * ٩یەمین فێستیڤاڵی فیلمی ئێرانی لە ئوسترالیا (IFFA)، ٢٠٢٠ * ١٤یەمین ئاهەنگی ماڵی سینەما (یەکێتیی ئەنجومەنەکانی فیلمی ئێران)، ٢٠١٠ * ١٠یەمین ئاهەنگی ماڵی سینەما (یەکێتیی ئەنجومەنەکانی فیلمی ئێران)، ٢٠٠١ * ٩یەمین ئاهەنگی ماڵی سینەما (یەکێتیی ئەنجومەنەکانی فیلمی ئێران)، ٢٠٠٠ == فیلم و زنجیرە == === سینەما === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |ساڵ !ناونیشان ! scope="col" |ڕۆڵ ! class="unsortable" scope="col" |تێبینییەکان |- ! scope="row" |٢٠٢٤ |[[مەستی عیشق]] |[[مەولانای ڕۆمی|مەولانا]] | |- ! scope="row" |٢٠٢٠ |تی تی |ئیبراھیم | |- ! scope="row" |٢٠١٩ |مجبوریم | | |- ! scope="row" |٢٠١٨ |بی‌حسی موضعی |شاوڕوخ | |- ! scope="row" |٢٠١٤ |شکاف |فەرھاد | |- ! scope="row" |٢٠١٤ |نزدیکتر |ئیحسان | |- ! scope="row" |٢٠١٣ |زندگی جای دیگریست |عەلی | |- ! scope="row" |٢٠١٠ |اینجا بدون من |ڕەزا | |- ! scope="row" |٢٠١٠ |اسب حیوان نجیبی است |بۆرزوو | |- ! scope="row" |٢٠٠٩ |شبانه روز |فەرڕوخ | |- ! scope="row" |٢٠٠٤ |نقاب |نیما | |- ! scope="row" |٢٠٠٤ |زن زیادی |ڕەحیم | |- ! scope="row" |٢٠٠٤ |دیروقت | | |- ! scope="row" |٢٠٠٣ |مهمان مامان |یووسف | |- ! scope="row" |٢٠٠٣ |وقت چیدن گردوها |لەتیف کاشانی | |- ! scope="row" |٢٠٠٣ |اشک سرما |کاوە کیانی | |- ! scope="row" |٢٠٠٢ |عروس خوشقدم |ئەمجانبە | |- ! scope="row" |٢٠٠٠ |دختری بنام تندر |ڕەعد | |- ! scope="row" |١٩٩٩ |اعتراض |قاسم | |- ! scope="row" |١٩٩٩ |دختران انتظار |سەعید مەسرور | |- ! scope="row" |١٩٩٨ |شیدا |فەرھاد ھەرەندی | |- ! scope="row" |١٩٩٧ |مرسدس |یەحیی | |- ! scope="row" |١٩٩٥ |ضیافت |عەبد | |- ! scope="row" |١٩٩٤ |پری |پیاوی زاھید | |- ! scope="row" |١٩٩٢ |مجسمه |خوێندکار | |} ==== تەلەفیزیۆن ==== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |ساڵ !ناونیشان ! scope="col" |ڕۆڵ ! class="unsortable" scope="col" |تێبینییەکان |- ! scope="row" |١٩٩٢ |تلویزیون کابلی بچه‌ها | |[[کەناڵی یەک (ئێران)|کەناڵی یەک]] |- ! scope="row" |١٩٩٥ |در پناه تو |پارسا |[[کەناڵی دوو (ئێران)|کەناڵی دوو]] |- ! scope="row" |١٩٩٨ |در قلب من |ڕەزا |[[کەناڵی سێ (ئێران)|کەناڵی سێ]] |- ! scope="row" |٢٠٠٢ |سفر سبز |دەنیەل وێسبێرگ |[[کەناڵی سێ (ئێران)|کەناڵی سێ]] |- ! scope="row" |٢٠٠٣–٢٠٠٩ |در چشم باد |بیژەن ئێرانی |[[کەناڵی یەک (ئێران)|کەناڵی یەک]] |- ! scope="row" |٢٠٢٢ |یاغی |بەھمەن |[[فیلیمۆ]] |- ! scope="row" |٢٠٢٤ |''[[لە کۆتایی شەودا (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|لە کۆتایی شەودا]]'' |بەھنام |[[فیلمنێت|فیلم‌نت]] |- !٢٠٢٥ |سرخ و سیاه | |[[فیلیمۆ]] |- !٢٠٢٦ |''[[خاتوو شین (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|خاتوو شین]]'' | |[[فیلیمۆ]] |- |} ===== دەرهێنەر ===== {| class="wikitable" |+ !ساڵ !ناو |- |٢٠٢٦ |''[[خاتوو شین (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|خاتوو شین]]'' |} ====== شانۆ ====== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |ساڵ !ناونیشان ! scope="col" |ڕۆڵ !نووسەر !وەرگێڕ !دەڕھێنەر ! class="unsortable" scope="col" |تێبینییەکان ! class="unsortable" scope="col" |سەرچاوە |- ! scope="row" |٢٠١٨–٢٠١٩ |ملاقات |مامۆستای قوتابخانە |فریدریک دورنمات |پارسا پیرووزفەڕ |پارسا پیرووزفەڕ | | |- ! scope="row" |٢٠١٨ |بینوایان |ژان ڤاڵژان |ڤیکتۆر ھوگۆ | |حوسێن پارسایی |(نمایشی موزیکاڵ) | |- ! scope="row" |٢٠١٨ |یک روز تابستانی |مۆف |سلاڤۆمیر مڕۆژەک |پارسا پیرووزفەڕ، سپیدە خوسرۆجاه |پارسا پیرووزفەڕ | | |- ! scope="row" |٢٠١٥–٢٠١٧ |ماتریوشکا |ھەموو ڕۆڵەکان |پارسا پیرووزفەڕ (لە سەر بنەمای ٨ داستانی کورتی [[ئانتۆن چێخۆڤ|ئەنتۆن چێخۆف]]) |پارسا پیرووزفەڕ |پارسا پیرووزفەڕ |شانۆنامەی ''ماتریۆشکاکان'' زیاتر لە ٣٠ ڕۆڵی تێدایە کە پارسا پیرووزفەڕ خۆی بە تەنیا بەرجەستەی ھەموو کەسایەتییەکانی کردووە لە ماوەی نمایشی ئەم بەرھەمەدا. براوەی پەیکەری زێڕینی باشترین ئەکتەری پیاو لە بەشی نێودەوڵەتی بۆ ڕۆڵگێڕان لە شانۆ. ''ماتریۆشکاکان'' لە سی و پێنجەمین [[فێستیڤاڵی فیلمی فەجر|فێستیڤاڵی شانۆی فەجر]] (٢٠١٧) | |- ! scope="row" |٢٠١٤ |بر پهنه دریا |دووک |سلاڤۆمیر مڕۆژەک |پارسا پیرووزفەڕ |پارسا پیرووزفەڕ | | |- ! scope="row" |٢٠١٣ |سنگ‌ها در جیب‌هایش |لە ١٠ ڕۆڵدا |ماری ڕۆنز |پارسا پیرووزفەڕ |پارسا پیرووزفەڕ | | |- ! scope="row" |٢٠١٢ |خدای کشتار |ئالن ڕەلی |یاسمینا ڕەزا | |پارسا پیرووزفەڕ |خوێندنەوەی شانۆنامە | |- ! scope="row" |٢٠١١ |گلن‌گری گلن راس |ڕیکی ڕۆما |دیڤید مەمت |ئومێد ڕۆشنزەمیر |پارسا پیرووزفەڕ | | |- ! scope="row" |٢٠٠١ |هنر |مارک |یاسمینا ڕەزا |بەھمەن کیاروستەمی |پارسا پیرووزفەڕ | | |- ! scope="row" |١٩٩٨ |بانو آئویی |ھیکارو |یووکیۆ میشیما |بەھرام بەیزایی |بەھرام بەیزایی | | |- ! scope="row" |١٩٩٥–١٩٩٧ |بینوایان |ماریۆس |ڤیکتۆر ھوگۆ |بەھرۆز غەریبپوور |بەھرۆز غەریبپوور | | |} ====== دۆبلێر ====== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |ساڵ !ناونیشان ! scope="col" |دەڕھێنەر !گێڕەڕەوە !دامەزراوە ! class="unsortable" scope="col" |تێبینییەکان ! class="unsortable" scope="col" |سەرچاوە |- ! scope="row" |٢٠٢١ |پرواز بر فراز آشیانه فاخته |میڵۆش فۆرمان |خوێندنەوەی بە دەنگی پارسا پیرووزفەڕ |سۆڤینا (سینەمای تایبەت بە نابینایان) |وەشانی تایبەت بە نابینایان | |} == سەرچاوە == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0685277}} * {{Instagram|parsapirou}} {{تووڵی دەروازە|شانۆ|ئێران|ژیاننامە|فیلم|ھونەرەکان|وێژە|ئاسیا}} [[پۆل:شانۆنامەنووسانی ئێرانی]] [[پۆل:دەرھێنەرانی شانۆی ئێرانی]] [[پۆل:وەرگێڕە ئێرانییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ڕێبازەکانی ئەکتەران]] [[پۆل:پانتۆمیم]] nppkxccnfnis4z7yox41kfnsev39qy4 0 304698 1686125 1679808 2026-10-12T20:26:17Z InternetArchiveBot 27288 Adding 12 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686125 wikitext text/x-wiki {{شێوازەکانی حکوومەت}} [[پەڕگە:夏桀像.png|وێنۆک|پاشا [[جیێی سیا]] کە چەکێکی جۆری جی بەدەستەوەیە و لەسەر دوو ژن دانیشتووە.]] '''ستەمکار''' (بە [[زمانی یۆنانیی کۆن]]: τύραννος، لاتینی: túrannos بە واتای «فەرمانڕەوای ڕەھا») فەرمانڕەوایەکی ڕەھایە لە دەسەڵاتی [[ئۆتۆکراسی]]دا کە بە [[یاسا]] سنووردار نەکراوە، یان کەسێکە کە سەروەریی فەرمانڕەوایەکی شەرعیی زەوت کردووە. ستەمکاران زۆرجار وەک کەسانی دڵڕەق و بێبەزەیی وێنا دەکرێن، و لەوانەیە بە پەنابردن بۆ کەرەستەی سەرکوتکەرانە بەرگری لە پێگەی خۆیان بکەن.<ref name="EB1911">{{cite encyclopedia |title=Tyrant |encyclopedia=[[زانیارینامەی بریتانیکا]] |volume=27 |page=548 |edition=11th |date=1911 |quote=TYRANT (Gr. τύραννος, master, ruler), a term applied in modern times to a ruler of a cruel and oppressive character.}}</ref><ref name="Diderot">{{cite journal |url=https://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;rgn=main;view=text;idno=did2222.0001.238 |title=Tyrant |journal=Encyclopedia of Diderot & d'Alembert – Collaborative Translation Project |date=2009-11-06 |access-date=2015-04-01 |quote=[...] today by tyrant one understands, not only a usurper of sovereign power, but even a legitimate sovereign who abuses his power in order to violate the law, to oppress his people, and to make his subjects the victims of his passions and unjust desires, which he substitutes for laws.}}</ref> زاراوە ڕەسەنە یۆنانییەکە بە واتای دەسەڵاتدارێکی باڵای ڕەھا دەھات کە بەبێ مافێکی دەستووری گەیشتبووە دەسەڵات،<ref name="Britannica">{{cite web |title=tyrant |url=https://www.britannica.com/topic/tyrant |website=[[زانیارینامەی بریتانیکا]] |date=2025-02-01 |access-date=2025-03-23}}</ref> و ئەم وشەیە لە سەردەمی ئارکاییک و سەرەتای سەردەمی کلاسیکدا واتا و ئاماژەیەکی بێلایەنانەی ھەبوو.<ref name="Kagan">{{cite book |last=Kagan |first=Donald |title=Pericles of Athens and the Birth of Democracy |publisher=[[سایمۆن ئاند شۆستەر]] |page=250 |date=1998 |isbn=978-0-684-86395-5 |url=https://books.google.com/books?id=viBOKgmt8LkC&q=usurper%20tyrannos%20pericles&pg=PA250 |access-date=2020-12-08}}</ref> ئەو [[حکوومەت]]ەی کە لەلایەن ستەمکارێکەوە بەڕێوە دەبردرێت، بەگشتی پێی دەوترێت '''ستەمکاری'''.<ref name="Boesche">{{cite book |last=Boesche |first=Roger |title=Theories of Tyranny: From Plato to Arendt |date=2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0-271-04405-7 |url=https://books.google.com/books?id=6l5mfnfqHdgC&dq=%22a%20tyranny%20is%22&pg=PA72 |page=72}}</ref><ref name="Newell2013">{{cite book |last=Newell |first=Waller R. |title=Tyranny: A New Interpretation |date=2013-05-27 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-35484-5 |url=https://books.google.com/books?id=INcgAwAAQBAJ&dq=tyrants%20newell&pg=PA14 |page=14}}</ref><ref name="Newell2016">{{cite book |last=Newell |first=Waller R. |title=Tyrants |date=2016-03-29 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-08305-9 |url=https://books.google.com/books?id=1s-xCwAAQBAJ&dq=tyrants%20newell&pg=PA3 |page=3}}</ref> فەیلەسووفە کۆنەکانی وەک [[ئەفلاتوون]] و [[ئەرەستوو]]، چەمکی «تیرانۆس» (ستەمکار)یان وەک شێوازێکی نەرێنیی حوکمڕانی دەبینی، و بەھۆی کاریگەریی یەکلاکەرەوەی فەلسەفە لەسەر سیاسەت، ستەمکارییان بە «چوارەمین و خراپترین نەخۆشیی دەوڵەت» دانا.<ref name="PlatoRepBook8">[[ئەفلاتوون]]، ''[[کۆمار (ئەفلاتوون)|کۆمار]]''، بەشی ٨.</ref> ئەوان ستەمکاریان وەک کەسێک پێناسە دەکرد کە بەبێ یاسا حوکم دەکات، و ڕێگەی توند و دڵڕەقانە لە دژی ھەم گەلەکەی خۆی و ھەم لە دژی کەسانی دیکە بەکار دەھێنێت.<ref name="AristotlePolitics">{{cite web |url=https://classics.mit.edu/Aristotle/politics.1.one.html |title=Politics by Aristotle |via=Internet Classics Archive, [[ئەنستیتۆی تەکنۆلۆژیی ماساچووسیتس]] |website=classics.mit.edu |access-date=2019-05-21}}</ref><ref name="PlatoRepublicGutenberg">{{cite web |url=https://gutenberg.org/files/1497/1497-h/1497-h.htm |title=The Republic, by Plato |via=[[پڕۆژەی گوتنبێرگ]] |website=gutenberg.org |access-date=2019-05-21}}</ref> ئەفلاتوون بەتایبەتی ڕایگەیاند کە: {{وتە|ستەمکاران بێبەشن لەو توانستەی کە ئامرازی بڕیاردان و دادوەرییە—واتە ژیری. مرۆڤی ستەمکار کۆیلەیە چونکە باشترین بەشی ئەو (ژیری) کۆیلە کراوە، و بە ھەمان شێوە، دەوڵەتی ستەمکاریش کۆیلەیە، چونکە ئەویش ژیری و ڕێکوپێکیی تێدا نییە.|[[ئەفلاتوون]]|''[[کۆمار (ئەفلاتوون)|کۆمار]]''، بەشی ھەشتەم}} ئینسایکڵۆپیدیای «ئێنسیکلۆپێدی» (Encyclopédie) زاراوەکەی بە داگیرکەری دەسەڵاتی باڵا پێناسە کردووە کە «ژێردەستەکانی دەکاتە قوربانیی ئارەزووە نەشیاو و نادادپەروەرەکانی خۆی، کە لەبری یاساکان دایناون».<ref name="Diderot" /> لە کۆتاییەکانی سەدەی پێنجەم و سەدەی چوارەمی پێش زایین، جۆرێکی نوێ لە ستەمکار سەریھەڵدا کە لەلایەن [[ھێزی سەربازی]]یەوە پشتیوانی دەکرا، بەتایبەتی لە [[سیسیلیا]]. تۆمەتی ستەمکاری دەکرێت بۆ چەندین جۆری حوکمڕانی بەکار بھێنرێت: * بۆ حکوومەتێک کە لەلایەن تاکەکەسێکەوە بەڕێوە دەبرێت (لە دەسەڵاتی [[ئۆتۆکراسی]]دا) * بۆ حکوومەتێک کە لەلایەن کەمینەیەکەوە بەڕێوە دەبرێت (لە ئۆلیگارشیدا، ستەمکاریی کەمینە) * بۆ حکوومەتێک کە لەلایەن زۆرینەیەکەوە بەڕێوە دەبرێت (لە [[دیموکراسی]]دا، ستەمکاریی زۆرینە) == ڕیشەناسی == ناو لە زمانی ئینگلیزیدا لە سەردەمی [[زمانی ئینگلیزیی ناوین]]دا لە ڕێگەی [[فەڕەنسیی کۆن]]ەوە لە دەیەی ١٢٩٠ بەدواوە دەرکەوتووە. ئەم وشەیە لە [[زمانی لاتینی]]یەوە وەرگیراوە (tyrannus) کە بە واتای فەرمانڕەوای ناشەرعی دێت، و ئەویش لە بەرامبەردا لە [[زمانی یۆنانیی کۆن]]ەوە ھاتووە (τύραννος یان túrannos) کە بە واتای فەرمانڕەوا یان پاشای [[دەوڵەت شار]] دێت؛ túrannos ڕەچەڵەکێکی پێش یۆنانیی ھەیە، و ڕەنگە لە زمانی لیدییەوە ھاتبێت.<ref name="Etymonline">{{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/tyrant |title=Etymology of "tyrant" by etymonline |website=etymonline}}</ref><ref name="Beekes">{{cite book |last=Beekes |first=Robert S. P. |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |date=2009 |pages=1519–1520 |isbn=978-90-04-17418-4}}</ref> پیتی کۆتایی «-t» لە فەڕەنسیی کۆندا بەھۆی پەیوەستکردنی بە کارگێڕیی ئێستای «-ant» زیادی کردووە.<ref name="OED">{{cite book |title=[[فەرھەنگی ئینگلیزیی ئۆکسفۆرد]] |edition=2nd |date=1989 |entry=tyrant}}</ref> == پێناسە == مۆرتیمەر ئادلەر دەڵێت: «وشەی ستەمکاری بە چەندین مانای جیاواز بەکار ھاتووە، نەک تەنیا لەلایەن یۆنانییەکانەوە بەڵکوو لە تەواوی نەریتی پەڕتووکە مەزنەکاندا».<ref name="Adler">{{cite book |editor-last=Adler |editor-first=Mortimer J. |title=Great Books of the Western World |publisher=[[زانیارینامەی بریتانیکا|Encyclopedia Britannica]] |location=Chicago |volume=3: The Great Ideas: II |chapter=95: Tyranny |date=1952}}</ref> [[فەرھەنگی ئینگلیزیی ئۆکسفۆرد]] چەندین پێناسەی جێگرەوە پێشکەش دەکات: فەرمانڕەوا، فەرمانڕەوایەکی ناشەرعی، فەرمانڕەوایەکی ڕەھا، یان فەرمانڕەوایەکی چەوسێنەر، نادادپەروەر، یان دڵڕەق.<ref name="Lexico">{{cite web |url=https://www.lexico.com/definition/tyrant |title=TYRANT {{!}} Meaning & Definition for UK English {{!}} Lexico.com |date=2021-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026213317/https://www.lexico.com/definition/tyrant |archive-date=2021-10-26 |url-status=dead}}</ref><ref name="Britannica" /> ئەم زاراوەیە بە زۆری بۆ ئۆتۆکراتە توندوتیژەکان بەکار دەھێنرێت کە بە شێوازی دڕندانە حوکمی ژێردەستەکانیان دەکەن.<ref name="Britannica" /> پۆڵ ڕەیی توێژەر جەختی لەوە کردووەتەوە کە حوکمی ستەمکارانە «بە شێوازێک لە شێوازەکان» بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتی بووەتە «باو و نەریت»، و ئەوەشی زیاد کردووە کە «وا دیار نییە لەناو بچێت».<ref name="Rahe2019Face">{{cite web |url=https://www.the-american-interest.com/2019/05/06/the-new-face-of-tyranny/ |title=The New Face of Tyranny |date=2019-05-06 |website=The American Interest}}</ref> == چاندی یۆنانی و ڕۆمانی == ستەمکارانی یۆنانی کۆن و سیسیلیا ھەلپەرستی خاوەن دەسەڵات بوون کە لە ڕێگەی دەستەبەرکردنی پشتیوانیی لایەنە جیاوازەکانی کۆمەڵگەوە دەگەیشتنە دەسەڵات. وشەی «تیرانۆس»، کە ڕەنگە لە ڕەچەڵەکی پێش یۆنانی، پێلاسی یان ڕۆژھەڵاتی بێت،<ref name="Forrest1986">{{cite book |last=Forrest |first=George |chapter=Greece, the history of the Archaic period |editor1-last=Boardman |editor1-first=John |editor2-last=Griffin |editor2-first=Jasper |editor3-last=Murray |editor3-first=Oswyn |title=The Oxford History of the Classical World |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofc00john |publisher=Oxford University Press |date=1986 |isbn=978-0-19-872112-3}}</ref> لەو سەردەمەدا ئاماژەیەکی بێلایەنانەی ھەبوو؛ بە سادەیی ئاماژەی بە ھەر کەسێک دەکرد کە بە ڕێگەی نایاسایی دەسەڵاتی سیاسی لە ناو [[دەوڵەت شار]]ێکدا بەدەستھێنابێت.<ref name="Kagan" /> ستەمکارە یۆنانییەکان لە ڕێگەی بەکارھێنانی سەربازانی بەکرێگیراوی دەرەوەی دەوڵەت شارەکانی خۆیانەوە لە دەسەڵاتدا دەمانەوە. بۆ گاڵتەکردن بە ستەمکاری، [[تالیس]] نووسیویەتی کە نامۆترین شت بۆ بینین بریتییە لە «ستەمکارێکی بەساڵاچوو»، بەو مانایەی کە ستەمکاران پشتیوانیی جەماوەرییان نییە تا بتوانن بۆ ماوەیەکی درێژ لە ژیان و دەسەڵاتدا بمێننەوە.<ref name="Thales">{{cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diogenes_Laertius/Lives_of_the_Eminent_Philosophers/1/Thales*.html |title=LacusCurtius • Diogenes Laërtius: Thales |website=LacusCurtius}}</ref> === ستەمکارانی سەردەمی کۆن (ئارکاییک) === یەکێک لە سەرەتاییترین بەکارھێنانە ناسراوەکانی وشەی «ستەمکار» لە زمانی یۆنانیدا لەلایەن شاعیر ئارکیلۆکۆسەوە بوو سەبارەت بە پاشا گیگێسی لیدیا.<ref name="Roberts2005">{{cite encyclopedia |editor-last=Roberts |editor-first=J. W. |title=tyranny |encyclopedia=The Oxford dictionary of the classical world |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |date=2005 |isbn=978-0-19-280146-3}}</ref> گیگێس دەسەڵاتی بەدەستھێنا لە ڕێگەی کوشتنی پاشا کاندۆلس و ھاوسەرگیری لەگەڵ شاژنەکەیدا.<ref name="GygesBritannica">{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Gyges |title=Gyges {{!}} Lydian Ruler, Tyrant & Conqueror |website=[[زانیارینامەی بریتانیکا|Britannica]]}}</ref> سەردەمی زێڕینی ستەمکارانی سەردەمی کۆن لە سەرەتای سەدەی شھ‌شەمی پێش زایین بوو، کاتێک کلێستێنێس حوکمی سیکیۆنی دەکرد لە پێلۆپۆنێس و پۆلیکراتێس حوکمی [[ساموس]]ی دەکرد. لەم ماوەیەدا، یاخیبوونەکان زۆرێک لە حکوومەتەکانی ناوچەی [[دەریای ئێژە]]یان ڕووخاند.<ref name="Langer1948">{{cite book |editor-last=Langer |editor-first=William L. |title=An Encyclopedia of World History |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-DCF-398 |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston |date=1948 |page=[https://archive.org/details/bwb_Y0-DCF-398/page/48 48]}}</ref> کیڵۆن، ئیفۆری دەسەڵاتدار و لێھاتووی سپارتا، ھاوپەیمانییەکی بەھێزی لە نێوان دەوڵەتە دراوسێکاندا دروست کرد لە ڕێگەی ھاوبەشی لەگەڵ ئەو گرووپانەی کە دەیانویست دژی حوکمی ستەمکارانەی ناپەسەند بوەستنەوە.<ref name="Rahe2019Sparta">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=yv-hDwAAQBAJ&dq=chilon%20spartan%20ephor%20alliance&pg=PA226 |title=Sparta's First Attic War |isbn=978-0-300-24261-4 |last1=Rahe |first1=Paul Anthony |date=2019-08-06 |publisher=Yale University Press |page=226}}</ref> لە ڕێگەی دەستێوەردان لە دژی ستەمکارانی سیکیۆن، کۆرینت و ئەتینا، سپارتا توانی پێش لەشکرکێشییەکانی پارس سەرکردایەتیی یۆنانییەکان بگرێتە دەست. لە ھەمان کاتدا، کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] پێشڕەویی بەرەو یۆنان کرد، زۆرێک لە ستەمکاران داوای یارمەتییان لە پارس کرد لە دژی ئەو ھێزە جەماوەرییانەی کە ھەوڵی دوورخستنەوەیانیان دەدا.<ref name="Cawkwell2005">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=XhNREAAAQBAJ&dq=tyrants%20seek%20persian%20support&pg=PA53 |title=The Greek Wars: The Failure of Persia |isbn=978-0-19-154124-7 |last1=Cawkwell |first1=George |date=2005-03-31 |publisher=Oxford University Press |page=53}}</ref> ==== کۆرینت ==== کۆرینت لانکەی یەکێک لە سەرەتاییترین ستەمکارە یۆنانییەکان بوو.<ref name="Freeman1999">{{cite book |last=Freeman |first=Charles |title=The Greek achievement: the foundation of the Western world |publisher=Viking |location=New York |date=1999 |isbn=978-0-670-88515-2 |pages=72–73, 99–100 |url=https://archive.org/details/greekachievement0000free/page/72}}</ref> لە کۆرینت، زیادبوونی سامان لە ڕێگەی بازرگانیی کۆلۆنییەکانەوە، و فراوانبوونی ئاسۆکان بەھۆی ھەناردەکردنی شەراب و ڕۆن، لەگەڵ ئەزموونە نوێکانی ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست کە لەلایەن چەکدارە بەکرێگیراوەکانەوە ھێنرانەوە، ژینگەیەکی نوێیان خولقاند. بارودۆخ لەبار بوو بۆ کیپسێلۆس تا دەسەڵاتی [[ئەرستۆکراسی]]ی بنەماڵەی باکیادای زاڵ بەڵام ناپەسەند بڕووخێنێت.<ref name="Fine1983">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NjeM0kcp8swC&dq=cypselus+hoplites&pg=PA111 |title=The Ancient Greeks: A Critical History |isbn=978-0-674-03314-6 |last1=Fine |first1=John Van Antwerp |date=1983 |publisher=Harvard University Press |page=111}}</ref> ئەندامانی ئەم دەستەیە لە ساڵی ٦٥٧ی پێش زایین کوژران، لەسێدارە دران، یان دوورخرانەوە. کۆرینت لە ڕووی ئابوورییەوە لە ژێر دەسەڵاتی ئەودا گەشەی سەند، و کیپسێلۆس توانی بەبێ پاسەوانی تایبەت فەرمانڕەوایی بکات. کاتێک ئەو پێگەی خۆی بۆ کوڕەکەی، پێریاندر، بەجێھێشت، پێریاندر فەرمانڕەوایەکی کەمتر خۆشەویست بوو و وەک کەسێکی دڕندەتر ناسرا.<ref name="Champion2011Vol1">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rbbNDwAAQBAJ&pg=PT50 |title=The Tyrants of Syracuse Volume I: 480–367 BC |isbn=978-1-84884-934-1 |last1=Champion |first1=Jeff |date=2011-02-23 |publisher=Casemate Publishers}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، لە سەردەمی کیپسێلۆس و پێریاندردا، کۆرینت دەسەڵاتی خۆی بەسەر کۆلۆنییەکانیدا توندوتۆڵ کرد، و ھەناردەکردنی گۆزەی کۆرینتی برەوی سەند. بەڵام ستەمکاران بە دەگمەن سەرکەوتوو دەبوون لە دانانی میراتگرێکی ئارام. پێریاندر ژنە دووگیانەکەی بە پەیژەدا فڕێدایە خوارەوە و کوشتی، کەنیزەکەکانی بە زیندوویی سووتاند، کوڕەکەی دوورخستەوە، لەگەڵ خەزووریدا جەنگا و ھەوڵی دا ٣٠٠ کوڕی نەیارەکانی خەسێنێت.<ref name="Durant1939">{{cite book |last=Durant |first=Will |title=The Life of Greece |publisher=[[سایمۆن ئاند شۆستەر]] |location=New York |date=1939 |pages=90–91 |url=https://archive.org/details/lifeofgreece00dura}}</ref> ئەو لە پێگەی خۆیدا مایەوە، بەڵام جێنشینەکەی کەمتر بەبەخت بوو و دەرکرا. دواتر کۆرینت لەلایەن ئۆلیگارشییەکەوە بەڕێوە دەبرا کە سەرەنجام لە سەدەی چوارەمدا لە شۆڕشێکی لایەنگری دیموکراسیدا ڕووخێنرا.<ref name="Champion2011Vol1" /> ==== ئەتینا ==== [[پەڕگە:Grupo tiranicidas 04.JPG|وێنۆک|پەیکەری ھارمۆدیۆس و ئاریستۆگیتۆن، کە وەک دوو ستەمکارکوژ دەناسران، دوای ئەوەی ھیپارکۆسیان کوشت و بوونە ھێمای دیاری [[دیموکراسی|دیموکراسیی ئەتینا]].]] ئەتینا لە کۆتایی سەردەمی ئارکاییکدا بووە جێگەی ستەمکاران.<ref name="Langer50">{{cite book |editor-last=Langer |editor-first=William L. |title=An Encyclopedia of World History |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-DCF-398 |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston |date=1948 |pages=[https://archive.org/details/bwb_Y0-DCF-398/page/50 50]–52}}</ref> لە [[ئەتینا]]، دانیشتووان سەرەتا نازناوی ستەمکاریان بەخشییە پێیسیستراتۆس (خزمێکی سۆلۆنی یاسادانەری ئەتینا) کە دوای دوو ھەوڵی سەرکەوتوونەبوو، لە ساڵی ٥٤٦ی پێش زاییندا توانی خۆی وەک ستەمکار دابمەزرێنێت. ئەو بە پشتیوانیی خۆشگوزەرانیی جووتیاران و بەرژەوەندییەکانی خاوەن زەوییەکان کە بەھۆی ھەناردەکردنی ڕۆنی زەیتوون سوودمەند بوون، و ھەروەھا لایەنگرانی لە ماراتۆنەوە، دەسەڵاتی ڕەھای بەدەستھێنا.<ref name="PlutarchSolon">{{cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Solon*.html |title=Plutarch • Life of Solon |website=LacusCurtius}}</ref> لە ڕێگەی بەرنامەیەکی فراوانی کارە گشتییەکانەوە، وەک پەرەپێدانی پەرستنی دەوڵەتی بۆ [[ئەتینا (میتۆلۆژی)|ئەتینا]]، ھاندانی دروستکردنی فێستیڤاڵەکان، پشتیوانیکردنی یارییەکانی پاناتینایک، و پشتیوانیکردنی فێستیڤاڵی دیۆنیسیا (کە سەرەنجام بووە ھۆی پەرەسەندنی شانۆی ئەتینا)، پێیسیستراتۆس بە جەماوەری مایەوە.<ref name="Kyle1993">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=qw4NAn5z1lwC&dq=pisistratus+athena+cult&pg=PA29 |title=Athletics in Ancient Athens |isbn=978-90-04-09759-9 |last1=Kyle |first1=Donald G. |date=1993 |publisher=Brill |page=29}}</ref><ref name="Boardman1982">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=0qAoqP4g1fEC&dq=pisistratus%20olive%20oil&pg=PA408 |title=The Cambridge Ancient History |isbn=978-0-521-23447-4 |last1=Boardman |first1=John |last2=Hammond |first2=N. G. L. |date=1982-08-05 |publisher=Cambridge University Press |page=408}}</ref> دوای ئەو کوڕەکانی ھاتن، و لەگەڵ گەشەکردنی دواتری [[دیموکراسی]] لە ئەتینادا، وشەی ستەمکار مانای نەرێنیی وەرگرت. لە ساڵی ٥١٤ی پێش زایین، ھیپارکۆسی کوڕی پێیسیستراتۆس، لە ئەتینا لەلایەن ھارمۆدیۆس و ئاریستۆگیتۆنەوە کوژرا—کە لەو کاتەوە بە «ستەمکارکوژەکان» ناودێر کران.<ref name="ThucydidesWar">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=1byKQSdfYMwC&dq=thucydides%20peloponnesian%20war&pg=PT3 |title=History of the Peloponnesian War |isbn=978-0-14-190939-4 |author1=Thucydides |date=1974-02-28 |publisher=Penguin UK}}</ref> لە ساڵی ٥١٠ی پێش زایین، ھیپیاسی برای ھیپارکۆس بەھۆی ھاوپەیمانیی پیلانگێڕی، دوورخستنەوە و ھێزی سەربازیی سپارتاوە دەرکرا.<ref name="Sacks2014">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=yyrao0dadqAC&pg=PA157 |title=Encyclopedia of the Ancient Greek World |isbn=978-1-4381-1020-2 |last1=Sacks |first1=David |last2=Murray |first2=Oswyn |last3=Brody |first3=Lisa R. |date=2014-05-14 |publisher=Infobase |page=157}}</ref><ref name="Thucydides6594">توسیدید، ''مێژووی جەنگی پێلۆپۆنێسی''، ٦.٥٩.٤</ref> بیروباوەڕی دژە ستەمکاری بەتایبەتی لە دوای ساڵی ٥٠٨ی پێش زایین لە ئەتینادا چەسپا، کاتێک کلێستێنێس سیستەمی سیاسیی چاککرد تا شێوەی دیموکراسی وەربگرێت. دواتر ھیپیاس پێشنیاری کرد کە لە جیاتیی پارسەکان فەرمانڕەوایی یۆنانییەکان بکات و ئامۆژگاریی سەربازیی بەخشییە سوپای پارس لە دژی یۆنانییەکان.<ref name="Durant235">{{cite book |last=Durant |first=Will |title=The Life of Greece |publisher=[[سایمۆن ئاند شۆستەر]] |location=New York |date=1939 |page=235 |url=https://archive.org/details/lifeofgreece00dura/page/235}}</ref> === ستەمکارانی سیسیلیا === ناودارترین ستەمکارانی سیسیلیا ماوەیەکی زۆر دوای سەردەمی ئارکاییک دەرکەوتن.<ref name="Langer57">{{cite book |editor-last=Langer |editor-first=William L. |title=An Encyclopedia of World History |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-DCF-398 |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston |date=1948 |pages=[https://archive.org/details/bwb_Y0-DCF-398/page/57 57], 66}}</ref> دەسەڵاتە ستەمکارییەکانی سیسیلیا بەھۆی ھۆکاری ھاوشێوەوە سەریانھەڵدا، بەڵام لەوێ مەترسیی ھێرشەکانی کارتاژ بووە ھۆی بەردەوامبوونی ستەمکاری، و یارمەتیدەر بوو لە سەرھەڵدانی سەرکردە سەربازییەکان بە جۆرێک کە خەڵک لە پشتیان یەکبگرن.<ref name="Champion2011Vol1" /><ref name="ChampionVol2">{{cite book |last=Champion |first=Jeff |url=https://books.google.com/books?id=X2PNDwAAQBAJ&pg=PA5 |title=The Tyrants of Syracuse Volume II: War in Ancient Sicily, 367–211 BC |date=2012-07-19 |publisher=Casemate Publishers |isbn=978-1-84468-296-6 |page=5}}</ref> لە نموونەی ستەمکارانی سیسیلیا بریتین لە گێلۆ، ھێرۆی یەکەم، دیۆنیسیۆسی گەورە، دیۆنیسیۆسی گەنج، و ئاگاتۆکلێسی سیراکۆس.<ref name="ChampionVol2" /> مەترسییە بەردەوامەکانی سەر ژیانی ئەم دەسەڵاتدارانە لە چیرۆکی فێرکاریی «شمشێری دامۆکلیس»دا دەرکەوتووە.<ref name="CiceroDamocles">سیسرۆ، ''دیبەیتەکانی توسکولان''، ٥. ٦١.</ref> === ستەمکارانی دواتر === لە ژێر ھەژموونی [[شانشینی مەقدۆنیا]]دا لە سەدەی چوارەم و سێیەمی پێش زاییندا، نەوەیەکی نوێ لە ستەمکاران لە یۆناندا سەریانھەڵدا، بەتایبەت لە سەردەمی پاشا ئەنتیگۆنۆسی دووەم گۆناتاسدا، کە دەسەڵاتدارانی دەستبەستەی لە چەندین شاری پێلۆپۆنێس دانا. لە نموونەی ئەوانە: کلیۆنی سیکیۆن، ئاریستۆدیمۆسی مێگالۆپۆلیس، ئاریستۆماکۆسی یەکەمی ئارگۆس، ئابانتیداسی سیکیۆن، ئاریستیپۆسی ئارگۆس، لیدیاداس لە مێگالۆپۆلیس، ئاریستۆماکۆسی دووەمی ئارگۆس، و کسنۆنی ھێرمیۆن بوون.<ref name="Champion2011Vol1" /><ref name="ChampionVol2" /> لە بەرامبەر ئەم فەرمانڕەوایانەدا، لە ساڵی ٢٨٠ی پێش زایین شارە دیموکراتەکان یەکیان گرت و «یەکێتیی ئاکیا»یان پێکھێنا، کە توانی نفوزی خۆی بگەیەنێتە ناوچەکانی کۆرینتیا، مێگاریس، ئارگۆلیس و ئارکادیا. لە ساڵی ٢٥١ی پێش زایینەوە بە ڕابەرایەتیی ئاراتۆسی سیکیۆن، ئاکیاییەکان چەندین شاریان ڕزگار کرد، کە لە زۆر باردا لە ڕێگەی قایلکردنی ستەمکارەکان بوو بۆ دەستلەکارکێشانەوە؛ کاتێک ئاراتۆس لە ساڵی ٢١٣ی پێش زایین مرد، خاکی یۆنان بۆ زیاتر لە ١٥ ساڵ لە ستەمکاران پاک ببووەوە.<ref name="PlutarchAratus">{{cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Aratus*.html |title=Plutarch • Life of Aratus |website=LacusCurtius}}</ref> دواھەمین ستەمکار لە خاکی سەرەکیی یۆناندا نابیسی سپارتا بوو، کە لە ساڵی ١٩٢ی پێش زایین تیرۆر کرا.<ref name="Livy35">{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0165%3Abook%3D35%3Achapter%3D35 |title=Titus Livius (Livy), the History of Rome, Book 35, chapter 35 |website=Perseus Digital Library}}</ref> === ستەمکارانی ڕۆمانی === مێژوونووسانی ڕۆمانی وەک [[سویتۆنیوس]]، تاسیتوس، [[پلوتارک]]، و [[یوسفوس]] زۆرجار باسی ستەمکارییان لە بەرامبەر «[[سەربەستی|ئازادی]]»دا دەکرد.<ref name="Beard2015">{{cite book |last=Beard |first=Mary |title=SPQR – A History of Ancient Rome |url=https://archive.org/details/spqrhistoryofanc0000bear_b2c1 |publisher=Liveright |location=New York |date=2015 |pages=[https://archive.org/details/spqrhistoryofanc0000bear_b2c1/page/393 393], 421–428 |isbn=978-0-87140-423-7}}</ref> ستەمکاری پەیوەست دەکرا بە دەسەڵاتی ئیمپراتۆری و ئەو فەرمانڕەوایانەی کە دەسەڵاتێکی زۆریان لە ئەنجومەنی پیرانی ڕۆما زەوت دەکرد. لایەنگرانی ئازادی بەگشتی پشتیوانییان لە سیستەمی کۆماری و ئەنجومەنی پیران دەکرد. بۆ نموونە، سەبارەت بە [[جولیوس سێزار]] و بکوژەکانی، سویتۆنیوس نووسیویەتی: {{وتە|لەبەر ئەوە پیلانەکان کە پێشتر بە جیا لەلایەن دەستەی دوو یان سێ کەسییەوە دادەڕێژران، بوون بە یەک پیلانی گشتی؛ چونکە تەنانەت خەڵکیش چیتر لە بارودۆخی ئێستا ڕازی نەبوون، بەڵکوو بە نھێنی و بە ئاشکرا دژی ستەمکاریی ئەو یاخی دەبوون و داوای پارێزەرانی ئازادییان دەکرد.|[[سویتۆنیوس]]|''ژیانی دوازدە قەیسەرەکە''، ژیانی جولیوس سێزار، ٨٠}} شارۆمەندانی ئیمپراتۆریەت لە دەستنیشانکردنی ستەمکاراندا زۆر پارێزکار بوون؛ «سەر و دەستەکانی [[سیسرۆ]] بڕدران و لەسەر سەکۆی ئەنجومەنی پیران چەقێنران بۆ ئەوەی مەترسییەکانی دەربڕینی ڕای ئاشکرا دژی ستەمکاری بەبیر ھەمووان بھێننەوە».<ref name="Ryan2012">{{cite book |last=Ryan |first=Alan |title=On politics: a history of political thought from Herodotus to the present |url=https://archive.org/details/onpoliticshistor0000ryan_b1v6 |publisher=Liveright |location=New York |date=2012 |page=[https://archive.org/details/onpoliticshistor0000ryan_b1v6/page/116 116] |isbn=978-0-87140-465-7}}</ref> یوسفوس ستەمکارانی لە مێژووی پەڕتووکی پیرۆزدا دیاری کرد، لەوانە [[نەمروود]]، [[مووسا]]، مەکابییەکان و ھێرۆدی مەزن.<ref name="Chapman2016">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=YmXKCQAAQBAJ&dq=josephus+nimrod+herod+moses+tyrants&pg=PA102 |title=A Companion to Josephus |isbn=978-1-4443-3533-0 |last1=Chapman |first1=Honora Howell |last2=Rodgers |first2=Zuleika |date=2016-01-19 |publisher=John Wiley & Sons |page=102}}</ref> === بیری سیاسیی یۆنانی === یۆنانییەکان ھەم داگیرکەرانی دەسەڵات و ھەم ئەو کەسانەشیان بە ستەمکار دەزانی کە حوکمڕانییان لە داگیرکەرانەوە بە میرات پێ دەگەیشت.<ref name="Kagan" /> پۆلیبیۆس (نزیکەی ١٥٠ی پێش زایین) ئاماژەی بەوە کردووە کە سەرەنجام ھەر دەسەڵاتێکی تاکەکەسی (پاشایەتی یان سەرۆکایەتی) تووشی گەندەڵی دەبێت و دەگۆڕێت بۆ ستەمکاری.<ref name="Polybius">{{cite book |last=Polybius |title=The Rise of the Roman Empire |url=https://archive.org/details/riseofromanempir0000poly |translator=Ian Scott-Kilvert |publisher=Penguin |location=London |date=1979 |chapter=Book 6}}</ref> فەیلەسووفە یۆنانییەکان جەختیان لەسەر چۆنایەتیی دەسەڵات دەکردەوە نەک شەرعییەت یان دەسەڵاتی ڕەھا: «ئەفلاتوون و ئەرەستوو ھەردووکیان باس لە پاشا وەک پاشایەکی باش و ستەمکار وەک فەرمانڕەوایەکی خراپ دەکەن. ھەردووکیان دەڵێن کە [[پاشایەتی]]، یان فەرمانڕەوایی لەلایەن تاکەکەسێکەوە، کاتێک شایستەیە کە لە پێناو بەرژەوەندی و خۆشگوزەرانیی حوکمکراواندا بێت، و ستەمکارانەیە کاتێک تەنیا لە خزمەت بەرژەوەندیی فەرمانڕەوادا بێت. ھەردووکیان بێیاسایی—چ بە پێشێلکردنی یاسا ھەبووەکان بێت یان حوکمڕانی بە فەرمانی کەسی بەبێ یاسای جێگیر—وەک نیشانەی ستەمکاری دادەنێن».<ref name="Adler" /> == لە بەرھەمەکانی زانستی سیاسیدا == ستەمکاری بابەتێکی گرنگە و یەکێکە لە «بیرۆکە مەزنەکان» لە بیری ڕۆژئاواییدا. بەرھەمە کلاسیکییەکان چەندین باسی ستەمکاری، ھۆکارەکانی، شێوازەکانی، و جێگرەوەکانیان لەخۆ گرتووە. ئەوان لە ڕوانگەی مێژوویی، ئایینی، ئەخلاقی و سیاسییەوە لە بابەتەکە دەڕوانن: «ئەگەر لە تیۆریی سیاسیدا خاڵێک ھەبێت کە جێگەی مشتومڕ نەبێت، ئەوەیە کە ستەمکاری خراپترین گەندەڵیی حکوومەتە—خراپ بەکارھێنانی دەسەڵاتە و دەستدرێژییەکی توندوتیژانەیە بۆ سەر ئەو مرۆڤانەی لە ژێر دەستیدان».<ref name="Adler" /> بەڵام ئەم ڕایە بە تەواوی کۆدەنگیی لەسەر نەبوو؛ [[تۆماس ھۆبز]] ڕای جیاوازی ھەبوو و باوەڕی وابوو ھیچ جیاوازییەکی بابەتی وەک فەزیڵەت یان بەدکاری لە نێوان پاشاکاندا نییە: «ئەوانەی لە ژێر دەسەڵاتی پاشایەتیدا ناڕازین، پێی دەڵێن ستەمکاری؛ و ئەوانەی لە ئەرستۆکراسی ناڕازین، پێی دەڵێن ئۆلیگارشی: بە ھەمان شێوەش، ئەوانەی لە دیموکراسیدا ھەست بە ناڕەحەتی دەکەن، پێی دەڵێن [[ئەنارکی]]...».<ref name="HobbesLeviathan">{{cite book |last=Hobbes |first=Thomas |title=Leviathan |url=https://archive.org/details/ost-history-leviathan |date=1651 |chapter=Chapter 19}}</ref> بەشی یەکەمی کتێبی «[[کۆمیدیای یەزدانی]]»ی [[دانتێ ئەلیگیێری]] بە ناوی «[[دۆزەخ (دانتێ)|دۆزەخ]]»، ستەمکاران («ئەوانەی دەستیان بە خوێن و تاڵان گەیشتووە») لە چینی حەوتەمی دۆزەخدا وەسف دەکات، کە لەناو خوێنی کوڵاودا نقوم کراون. لە نێو ئەمانەدا [[ئەسکەندەری مەزن]] و ئاتیلا، پاشای ھوونەکان ھەن، و لەگەڵ ڕێگرەکاندا لە یەک ئاستدان.<ref name="DanteInferno">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=VEUXO8MdX2MC&dq=%22who+laid+hold+on+blood+and+plunder%22&pg=PA55 |title=The Divine Comedy: Inferno |isbn=978-1-4165-0023-0 |author1=Dante |date=2005 |publisher=[[سایمۆن ئاند شۆستەر]] |page=55}}</ref> [[نیکۆلۆ مەکیاڤێلی]] لە پەڕتووکی ''[[میر (کتێب)|میر]]''دا حوکمی ستەمکارانەی ڕوون کردووەتەوە، بەڵام وشەی «ستەمکار» بەکار ناھێنێت و لەبری ئەوە پێیان دەڵێت «میر». ئەم ناونانە بەبێ گوێدانە شەرعییەتی دەسەڵاتدارەکەیە؛ لە پەڕتووکی وتارەکان لەسەر لیڤیدا، ئەو تەنانەت ھەندێک جار سەرکردەکانی کۆماریش بە «میر» ناو دەبات.<ref name="PangleBurns">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=M3pxBAAAQBAJ&dq=interest%20.%20This%20means%20that%20one%20can%20see%20consistency%20%2C%20even%20predictability%20%2C%20even%20their%20very%20mutability%20or%20fickleness%20...%20Machiavelli%20proclaimed%20near%20the%20beginning%20%3A%20%E2%80%9C%20It%20is%20necessary%20to%20whoever%20disposes%20a%20republic%20and%20orders%20laws%20in%20...&pg=PA202 |title=The Key Texts of Political Philosophy |isbn=978-1-107-00607-2 |last1=Pangle |first1=Thomas L. |last2=Burns |first2=Timothy W. |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |page=202}}</ref> ئەو بەشداری لە ڕوانگەی نەریتیی چەمکی ستەمکاریدا ناکات، و لە نووسینەکانیدا ھەندێک جار وەک ڕاوێژکارێک بۆ ستەمکاران ڕێنمایی دەدات.<ref name="StraussMachiavelli">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oi2GDwAAQBAJ&q=leo+strauss+machiavelli |title=Thoughts on Machiavelli |last=Strauss |first=Leo |date=2014-07-04 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-23097-9}}</ref><ref name="MansfieldMachiavelli">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Q4EULB2IM50C&q=Mansfield+machiavelli |title=Machiavelli's Virtue |last=Mansfield |first=Harvey C. |date=1998-02-25 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-50372-1}}</ref> یۆنانییە کۆنەکان و بەرپرسانی ناو [[کۆماری ڕۆمانی]] بەگشتی گومانی زۆریان لەو کەسانە دەکرد کە ھەوڵی کودەتای جەماوەرییان دەدا. [[ویلیام شێکسپیر]] لە شانۆنامەی ''[[جولیوس سێزار]]''دا کێشمەکێشی یەکێک لە ڕۆمانییە دژە ستەمکارەکان بە ناوی مارکوس جونیوس بروتوس نیشان دەدات. لە مێژووی پاشەکشە و کەوتنی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمادا، ئێدوارد گیبۆن دەردەخات کە ئۆگوستۆس لە کاتێکدا دەسەڵاتی لەگەڵ ئەنجومەنی پیرانی ڕێکخراوەدا دابەش دەکرد، بەکردەوە دەسەڵاتی ستەمکارێکی گرتبووە دەست: «دوای بەرگرییەکی شایستە، ستەمکارە فێڵبازەکە ملیکەچی فەرمانەکانی ئەنجومەنی پیران بوو؛ و ڕازی بوو حوکمڕانیی پارێزگاکان و سەرکردایەتیی گشتیی سوپاکانی ڕۆما وەربگرێت...» ئیمپراتۆرەکان «خۆیان وەک وەزیرە بەرپرسیارەکانی ئەنجومەنی پیران دەنواند، کە بڕیارە باڵاکانیان جێبەجێ دەکرد». ئیمپراتۆریەتیی ڕۆما «دەکرێت وەک پاشایەتییەکی ڕەھا پێناسە بکرێت کە لە ژێر شێوازی دەوڵەتێکی ھاوبەشدا شاردراوەتەوە».<ref name="GibbonSmith">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ua7d-4QTBmEC&dq=%22may%20be%20defined%20as%20an%20absolute%20monarchy%20disguised%20by%20the%20forms%20of%20a%20commonwealth.%22&pg=PA323 |title=From the triumvirate of Tiberius Gracchus to the fall of the Roman Empire |last1=Smith |first1=Philip |date=1868 |page=323}}</ref> == سەردەمی ڕۆشنگەری == [[پەڕگە:Le peuple français demandant la destitution du tyran 10 août 1792-François Gérard-IMG 2351.JPG|وێنۆک|تابلۆی فرانسوا ژێرار: «گەلی فەڕەنسا داوای لەسەرکارلابردنی ستەمکار دەکەن لە ١٠ی ئابی ١٧٩٢».]] لە [[سەردەمی ڕۆشنگەری]]دا، بیرمەندانی ڕۆژئاوا وشەی ستەمکارییان بۆ ئەو سیستەمە حوکمڕانییە بەکارھێنا کە لە دەوری [[ئەرستۆکراسی]] و [[پاشایەتی]] پێکھاتبوو. فەیلەسووفی ئینگلیز [[جۆن لۆک]] لە پەڕتووکی ساڵی ١٦٨٩ی خۆیدا بە ناوی ''دوو وتار لەبارەی حکوومەتەوە'' بۆ دژایەتیکردنی «مافی خوایی پاشاکان»، بەم شێوەیە پێناسەی ستەمکاری کرد: «ستەمکاری بریتییە لە پیادەکردنی دەسەڵات لە دەرەوەی ماف، کە ھیچ کەسێک مافی نییە ھەیبێت؛ و ئەمەش بەکارھێنانی ئەو دەسەڵاتەیە کە لە دەستی کەسێکدایە، نەک لە پێناو چاکەی ئەوانەی لە ژێریدا دەژین، بەڵکوو بۆ سوودی تایبەت و جیاوازی خۆی».<ref name="LockeTwoTreatises">جۆن لۆک، ''دوو وتار لەبارەی حکوومەتەوە''، بەشی ١٩٩.</ref> چەمکی لۆک بۆ ستەمکاری کاریگەریی گەورەی لەسەر نەوەکانی دواتر دروست کرد بۆ پەرەپێدانی بیرۆکەی پێچەوانە بەرامبەر [[مافەکانی مرۆڤ]] و [[دیموکراسی]]. لە [[ڕاگەیەنراوی سەربەخۆییی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]دا، [[تۆماس جێفەرسۆن]] کردەوەکانی شا [[جۆرجی سێیەم]]ی بە «ستەمکارانە» وەسف کرد. بیرمەندانی سەردەمی ڕۆشنگەری لەسەر چەند تایبەتمەندییەکی سەرەکیی ستەمکاری پێناسەیان دەکرد: * «ئەو فەرمانڕەوایە پێی دەوترێت ستەمکار کە جگە لە ئارەزووی خۆی ھیچ یاسایەکی تر ناناسێت». [[ڤۆڵتێر]] لە پەڕتووکی ''فەرھەنگی فەلسەفی''دا. * «لەو شوێنەی کە یاسا کۆتایی پێدێت، ستەمکاری دەست پێدەکات». لۆک لە ''دوو وتار لەبارەی حکوومەتەوە''. نامیلکەی ساڵی ١٦٥٧ی ئێدوارد سێکسبی بە ناوی «کوشتن، نەک تاوانی کوشتن» (Killing, No Murder) چواردە تایبەتمەندیی سەرەکیی ستەمکاری خستەڕوو، چونکە نامیلکەکە بۆ ھاندانی [[تیرۆرکردن]]ی ئۆلیڤەر کرۆمۆێڵ و شەرعییەتدان پێی نووسرابوو. لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی دەسەڵاتی ستەمکاری کە لە نامیلکەکەدا ڕوون کراونەتەوە: # خزمەتی پێشووی سەرکردایەتیی سەربازی—ستەمکاران زۆرجار پێشتر ئەفسەر یان جەنەراڵ بوون، کە ئەمەش متمانە و پێگەی سەرەتاییان لە کاروباری دەوڵەتدا پێ دەبەخشێت. # بەکارھێنانی فێڵ لە پێش ھێزەوە—زۆربەی ستەمکاران لە ڕێگەی دەستکاریکردن و خەڵەتاندنەوە دەگەنە دەسەڵات نەک بە ھێزی سەربازیی ڕاستەوخۆ. # ناوزڕاندن و لاوازکردنی کەسایەتییە ڕۆشنبیرەکان و دامەزراوەکان، و ساردکردنەوەی بیرکردنەوەی ئازاد و بەشداریکردنی خەڵک لە کاروباری دەوڵەتدا. # نەبوون یان کەمکردنەوەی ڕاوێژکاری و دیبەیتی بەکۆمەڵ (ئەنجومەنەکان و کۆنفرانسەکان). # زیادکردنی چالاکیی سەربازی بە مەبەستی سەرقاڵکردنی خەڵک، سەپاندنی باجی نوێ، یان بەدەستھێنانی ھەلی بازرگانی. # سوودوەرگرتنی دوولایەنە لە پەیوەندییە ناوخۆییەکاندا: وەک بەکارھێنانی ئایین تا ئەو شوێنەی کە بۆ ستەمکارەکە بەسوودە و پیاھەڵدانی بۆ دەکات؛ و ڕێزگرتن لە خانەدانەکان تا ئەو کاتەی ملیکەچی ویستی ستەمکارەکەن. # خۆنیشاندان بەوەی لەلایەن خوداوە ئیلھامی وەرگرتووە. # خۆنیشاندان بە خۆشەویستی بۆ خودا و ئایین. # زیادکردن یان ھێشتنەوەی ھەژاریی گشتی بۆ بێدەسەڵاتکردنی ئیرادەی خەڵک. لە سکۆتلەندا، پەڕتووکی ''لێکس ڕێکس''ی ساموێل ڕەزەرفۆرد و پەڕتووکی ''ئاسکێکی ئازادکراو''ی ئەلێکساندەر شیڵدز دوو بەرھەمی گرنگی تیۆلۆجی بوون کە دژی ستەمکاری نوسرابوون. ستەمکارێکی سەردەمی مۆدێرن دەکرێت لە ڕێگەی پێشێلکردنی ئاشکرای یاسای تاوانی نێودەوڵەتی و ئەنجامدانی [[تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی]]یەوە دەستنیشان بکرێت.<ref name="Robertson2005">{{cite journal |last=Robertson |first=Geoffrey |date=2005 |title=Ending Impunity: How International Criminal Law Can Put Tyrants on Trial |journal=Cornell International Law Journal |volume=38 |issue=3 |pages=649–671 |url=https://scholarship.law.cornell.edu/cilj/vol38/iss3/1}}</ref><ref name="Liolos2012">{{cite journal |last=Liolos |first=John J. |date=2012-05-01 |title=Justice for Tyrants: International Criminal Court Warrants for Gaddafi Regime Crimes |journal=Boston College International and Comparative Law Review |volume=35 |issue=2 |pages=589–602 |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol35/iss2/9}}</ref><ref name="Thorp2002">{{cite journal |last=Thorp |first=Jodi |date=2002 |title=Welcome Ex-Dictators, Torturers and Tyrants: Comparative Approaches to Handling Ex-Dictators and Past Human Rights Abuses |journal=Gonzaga Law Review |volume=37 |issue=1 |pages=167–199 |url=http://blogs.gonzaga.edu/gulawreview/files/2011/01/Thorp.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124195808/http://blogs.gonzaga.edu/gulawreview/files/2011/01/Thorp.pdf |archive-date=2020-01-24}}</ref> == پێڕستەکانی ستەمکاران == چەندین پێڕستی جیاواز لە سەرچاوە مێژوویی و سیاسییەکاندا تۆمار کراون: * ١٠٠ ستەمکار لە تەواوی مێژوودا، لەنێویاندا ٤٠ ستەمکار لە سەدەی بیستەمدا.<ref name="Cawthorne2004">{{cite book |last=Cawthorne |first=Nigel |title=Tyrants: history's 100 most evil despots & dictators |publisher=Arcturus |location=London |date=2004 |isbn=978-0-572-03025-4}}</ref> * ١٣ ستەمکاری سەرەکیی سەدەی بیستەم.<ref name="Chirot1994">{{cite book |last=Chirot |first=Daniel |title=Modern tyrants: the power and prevalence of evil in our age |publisher=Free Press Maxwell Macmillan |location=New York & Toronto |date=1994 |isbn=978-0-02-905477-2 |url=https://archive.org/details/moderntyrantspow00chir |pages=6}}</ref> * ٢٠ خراپترین دیکتاتۆری زیندوو لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا.<ref name="Wallechinsky2006">{{cite book |last=Wallechinsky |first=David |title=Tyrants: the world's 20 worst living dictators |publisher=Regan |location=New York |date=2006 |isbn=978-0-06-059004-8 |url=https://archive.org/details/tyrantsworlds20w00wall |pages=2, 7}}</ref> ھەروەھا چەندین فەرمانڕەوای مێژوویی لە ناونیشانی پەڕتووکەکاندا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ وەک ستەمکار ناویان ھاتووە، بەتایبەت لە مێژووی ئینگلتەرادا: پاشا جۆن (واژووکەری ماگنا کارتا)،<ref name="Church2015">{{cite book |last=Church |first=Stephen |title=King John: England, Magna Carta and the Making of a Tyrant |url=https://archive.org/details/kingjohnenglandm0000chur |publisher=Pan Macmillan |location=London |date=2015 |isbn=978-0-230-77245-8}}</ref> [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا]]،<ref name="Rex2009">{{cite book |last=Rex |first=Richard |title=Henry VIII: The Tudor Tyrant |url=https://archive.org/details/henryviii0000rexr |publisher=Amberley Pub |location=Stroud, Gloucestershire |date=2009 |isbn=978-1-84868-098-2}}</ref><ref name="Hutchinson2005">{{cite book |last=Hutchinson |first=Robert |title=The last days of Henry VIII: conspiracies, treason, and heresy at the court of the dying tyrant |url=https://archive.org/details/lastdaysofhenryv0000hutc_a7u1 |publisher=William Morrow |location=New York |date=2005 |isbn=978-0-06-083733-4}}</ref> و ئۆلیڤەر کرۆمۆێڵ.<ref name="KillingNoMurderPamphlet">Col. Titus, Alias William Allen, "Killing No Murder, Originally Applied to Oliver Cromwell – A Discourse Proving it Lawful to Kill a Tyrant According to the Opinion of the Most Celebrated Ancient Authors."</ref> واڵێچینسکای ئاماژەی بەوە کردووە کە لە ڕابردوودا سەرکردەکان ھەریەکەیان بە شێوازێک لە شێوازەکان ستەمکار بوون.<ref name="Wallechinsky2006" /> دانیێل شیرۆت ڕوونی کردووەتەوە کە: «جەوھەری سیاسەت لە شارستانییەتە کشتوکاڵییەکاندا، بەپێی پێوەرە دیموکراتییە ھاوچەرخەکانمان، ستەمکارانە بووە».<ref name="Chirot1994" /> == شێوازەکانی بەدەستھێنان و پاراستنی دەسەڵات == ڕێگای ستەمکار بۆ دەسەڵات لەوانەیە بۆ زۆرینەی خەڵک سەرنجڕاکێش و ئاسان دەربکەوێت جگە لە چینی ئەرستۆکراتەکان. لە ساڵی ١٩٣٩دا، مێژوونووس ویلیام دوورانت نووسیویەتی: {{وتە|لەبەر ئەوە ڕێگای گەیشتن بە دەسەڵات لە شارە بازرگانییەکانی یۆناندا سادە بوو: ھێرشکردنە سەر ئەرستۆکراسی، بەرگریکردن لە ھەژاران، و گەیشتن بە لێکتێگەیشتن لەگەڵ چینەکانی ناوەند. کاتێک دیکتاتۆر گەیشتە دەسەڵات، قەرزەکانی سڕییەوە، یان موڵکە گەورەکانی زەوت کرد، باجی خستە سەر دەوڵەمەندەکان بۆ دابینکردنی بودجەی کارە گشتییەکان، یان بە شێوازێکی تر سامانی کەڵەکەبووی دابەش کردەوە؛ و لە کاتێکدا لە ڕێگەی ئەم جۆرە ڕێوشوێنانەوە جەماوەری بۆ لای خۆی ڕادەکێشا، پشتیوانیی کۆمەڵگەی بازرگانیشی بەدەستھێنا لە ڕێگەی برەودان بە بازرگانی بە دراوی دەوڵەت و پەیماننامە بازرگانییەکان، و بە بەرزکردنەوەی پێگەی کۆمەڵایەتیی بۆرژوازی. دیکتاتۆرییەکان، بە ناچاری لەسەر پشتپێبەستن بە جەماوەریبوون لەبری دەسەڵاتی بۆماوەیی، زۆربەی کات خۆیان لە شەڕ بەدوور گرت، پشتیوانییان لە ئایین کرد، ئارامییان پاراست، ئەخلاقیاتیان بەرز ڕاگرت، پێگەی باڵاتری ژنانیان پێ باش بوو، ھانی ھونەرەکانیان دا، و داھاتەکانیان لە پێناو جوانکردنی شارەکانیاندا خەرج کرد. لە زۆر بارودۆخدا ھەموو ئەم کارانەیان ئەنجام دەدا لە کاتێکدا شێوازەکانی حکوومەتی جەماوەرییان دەپاراست، تا تەنانەت لە ژێر ستەمکاریدا خەڵک فێری شێوازەکانی ئازادی ببن. کاتێک دیکتاتۆرییەکە خزمەتی خۆی بۆ لەناوبردنی ئەرستۆکراسی تەواو کرد، خەڵکەکە دیکتاتۆرییەکەیان لەناوبرد؛ و تەنیا چەند گۆڕانکارییەکی کەم پێویست بوو تا دیموکراسیی ئازادان ھەم وەک ڕاستی و ھەم وەک شێواز بێتە کایەوە.|ویلیام دوورانت|''مێژووی شارستانییەت: ژیانی یۆنان''}} <ref name="Durant122">{{cite book |last=Durant |first=Will |title=The Life of Greece |publisher=[[سایمۆن ئاند شۆستەر]] |location=New York |date=1939 |pages=122–123 |url=https://archive.org/details/lifeofgreece00dura/page/122}}</ref> === بەدەستھێنان === لە پەڕتووکی ''[[کۆمار (ئەفلاتوون)|کۆمار]]''دا، [[ئەفلاتوون]] دەڵێت: «خەڵک ھەمیشە پاڵەوانێکیان ھەیە کە دەیخەنە پێشەنگی خۆیان و پەروەردەی دەکەن تا دەگاتە مەزنی. [...] ئەمە و ھیچی تر ئەو ڕەگەیە کە ستەمکاری لێوە سەرھەڵدەدات؛ کاتێک بۆ یەکەمجار دەردەکەوێت، ئەو وەک پارێزەرێکە». ستەمکاران یان پێگەکەیان لە فەرمانڕەوای پێشووەوە بۆ بەجێدەمێنێت، یان لە پلەبەندیی سەربازی و حیزبیدا سەردەکەون، یاخود بە زەبری ھێز دەسەڵات دەگرنە دەست.<ref name="Wallechinsky2006" /> شێوازە سیاسییەکانی گەیشتن بە دەسەڵات لە ھەندێک بارودۆخدا بە فێڵ یان بە ھێز ئەنجام دراون. پێیسیستراتۆسی ئەتینا برینەکانی خۆی خستە ئەستۆی دوژمنەکانی تا ھەبوونی پاسەوانی تایبەت بۆ خۆی شەرعی بکات و بەھۆی ئەو پاسەوانانەوە دەسەڵاتی گرتە دەست. دواتریش لەگەڵ ژنێکدا دەرکەوت کە وەک خوداوەندێک پۆشابوو تا وا نیشان بدات دەسەڵاتەکەی لەلایەن خوداوەندەوە پەسەند کراوە.<ref name="Lane2014">{{cite book |last=Lane |first=Melissa S. |title=The birth of politics: eight Greek and Roman political ideas and why they matter |url=https://archive.org/details/birthofpoliticse0000lane_g1w5 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, NJ |date=2014 |pages=[https://archive.org/details/birthofpoliticse0000lane_g1w5/page/77 77]–78 |isbn=978-0-691-16647-6}}</ref> لە جاری سێیەمدا، ئەو سەربازانی بەکرێگیراوی بەکارھێنا بۆ گرتنەدەست و پاراستنی دەسەڵات.<ref name="Herodotus161">ھێرۆدۆت، ''مێژووەکان''، ١.٦١–٦٤.</ref> دیۆنیسیۆسی سیراکۆسیش بە ھەمان شێواز دەسەڵاتی وەرگرت کاتێک بە درۆ ئیدیعای کرد کە نەیارەکانی ھەوڵی کوشتنی دەدەن بە مەبەستی بەدەستھێنانی ھێزێکی پاسەوانی چەکدار بۆ دەوری خۆی.<ref name="ChampionPT283">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rbbNDwAAQBAJ&pg=PT283 |title=The Tyrants of Syracuse Volume I: 480–367 BC |isbn=978-1-84884-934-1 |last1=Champion |first1=Jeff |date=2011-02-23 |publisher=Casemate Publishers}}</ref> === پاراستن === ئەرەستوو (لە پەڕتووکی ''سیاسەت''دا) و [[نیکۆلۆ مەکیاڤێلی]] (لە پەڕتووکی ''[[میر (کتێب)|میر]]''دا) پێشنیاری وردیان خستووەتەڕوو بۆ ئەو شێوازانەی کە دەسەڵات لە دەست ستەمکاراندا دەپارێزن.<ref name="Adler" /> ئەمانە بەگشتی لەسەر بنەمای ھێز و فێڵ بنیات نراون؛ وەک بەکرێگرتنی پاسەوانی تایبەت، ھەڵگیرساندنی شەڕ بۆ ئەوەی خەڵک بەردەوام سەرقاڵ و پشتبەستوو بن، [[پاکتاوکردن]]ی سیاسی، [[تیرۆرکردن]]، و پشکنین و دەستبەسەرداگرتنی بێ یاسا. ئەرەستوو لە ھەمان کاتدا ڕێگەیەکی جێگرەوەی پێشنیار کرد کە بریتییە لە فەرمانڕەواییکردن بە دادپەروەری.<ref name="AristotlePolitics5">{{cite web |title=Aristotle, Politics, Book 5 |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D5 |website=Perseus Digital Library}}</ref> شێوازەکانی ستەمکاران بۆ پاراستنی دەسەڵات بریتییە لە چەواشەکردنی ڕای گشتی لە ڕێگەی ئەنجامدانی ھەڵبژاردنی ساختە، بەکارھێنان یان ھەڕەشەکردن بە توندوتیژی، دەستکەوتنی پشتیوانیی جەماوەری لە ڕێگەی بەکارھێنانی ھەستی [[نیشتمانپەروەری]]، و ئیدیعاکردنی ئەوەی بارودۆخی ژیان باشتر بووە.<ref name="Wallechinsky2006" /> == ئەمانەش ببینە == * [[دیکتاتۆر]] * [[دیکتاتۆری]] * [[ئۆتۆکراسی]] * [[تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.livius.org/articles/concept/tyrant/ ستەمکار] لەلایەن جۆنا لێندێرینگ لە ماڵپەڕی livius.org. * [https://bmcr.brynmawr.edu/1997/1997.07.18 لۆریتانا دی لیبێرۆ، ستەمکاریی سەردەمی ئارکاییک] Bryn Mawr Classical Review {{DEFAULTSORT:ستەمکار}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|سیاسەت}} [[پۆل:ستەمکارانی یۆنانی کۆن]] [[پۆل:ناونیشانەکانی یۆنانی کۆن]] [[پۆل:حکوومەتی ڕۆمای کۆن]] [[پۆل:حکوومەتی یۆنانی کۆن]] [[پۆل:ئۆتۆکراسی]] [[پۆل:دیکتاتۆری]] [[پۆل:پێگەکانی دەسەڵات]] [[پۆل:پاشایەتی]] [[پۆل:زاراوە سیاسییەکان]] [[پۆل:وشە سیاسییەکان]] [[پۆل:ناونیشانەکانی فەرمانڕەوایەتی]] gxupzdhq8u2q8rjt43yxxt1xmx73qru 1 304703 1686111 1678050 2026-10-12T19:40:34Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.6 1686111 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئادەم دیڤاین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1678049 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20191208014006/https://journalstar.com/news/local/nebraska-native-adam-devine-defines-his-home-state-s-slang/article_693352e7-e8de-5ffc-b207-b3371b4c8253.html بۆ https://journalstar.com/news/local/nebraska-native-adam-Devine-defines-his-home-state-s-slang/article_693352e7-e8de-5ffc-b207-b3371b4c8253.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٩:٤٢، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئادەم دیڤاین]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1686110 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160629065017/http://wcfcourier.com/entertainment/waterloo-native-becomes-a-workaholic/article_6a50362c-45ec-11e1-8f4f-0019bb2963f4.html بۆ http://wcfcourier.com/entertainment/waterloo-native-becomes-a-workaholic/article_6a50362c-45ec-11e1-8f4f-0019bb2963f4.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٩:٤٠، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) nu4dlrygmawpxqq46gjpk9wd7w46hzd 0 304817 1686171 1679758 2026-10-12T21:35:20Z InternetArchiveBot 27288 Adding 1 book for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686171 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''بۆندی گشتیی کرێکارانی جوولەکە لە لیتوانیا، پۆڵەندا و ڕووسیا'''،{{efn|{{langx|yi|אַלגעמײנער ייִדישער אַרבעטער־بונد אין ליטע, פּױلن און רוסלאַند |translit=Algemeyner Yidisher Arbeter-bund in Lite, Poyln un Rusland}}}}<ref>N. A. Bukhbinder: ''The History of the Jewish Labor Movement in Russia''. According to unpublished archive material. Tamar 1931.</ref> کە بە گشتی پێی دەگوترا '''بۆند'''،{{efn|{{langx|yi|דער בונد|Der Bund}} ھاوڕەگی {{langx|de|Bund}}، {{Literal translation|فیدراسیۆن|یەکێتی}}}} یان '''بۆندی کرێکارانی جوولەکە'''،{{efn|{{langx|yi|דער יידישער ארבעטער־بונد|Der Yidisher Arbeter-Bund}}}} حیزبێکی [[عەلمانییەتی جوولەکە|عەلمانیی جوولەکە]]ی [[سۆسیالیزم|سۆسیالیست]] بوو کە لە سەرەتادا لە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]دا پێکھێنرا و لە نێوان ١٨٩٧ و ١٩٢٠دا چالاک بوو. بە ئەندامێکی بۆند دەگوترا ''[[بۆندیزم|بۆندیست]]''. لە نێوان ١٨٩٨ و ١٩٠٣دا، بۆند بەشێکی ئۆتۆنۆمی [[حیزبی سۆسیال دیموکراتی کرێکارانی ڕووسیا]] بوو، بەڵام دوای [[کۆنگرەی دووەمی حیزبی سۆسیال دیموکراتی کرێکارانی ڕووسیا|کۆنگرەی دووەم]] جێی ھێشت. باڵی زۆرینەی بۆندی ڕووسی لە ساڵی ١٩٢١دا ھەڵوەشێنرایەوە و خرایە ناو [[حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت|حیزبی کۆمۆنیست]]. پاشماوەکانی دیکەی بۆند لە وڵاتانی جۆراوجۆردا بەردەوام بوون.<ref>{{Cite web |title=IJLB History - IJLB |url=https://jewishbund.org/history |access-date=2026-05-29 |website=jewishbund.org |language=en}}</ref> لە ساڵی ١٩١٧دا، ڕێکخراوەکانی بۆند لە پۆڵەندا لە بۆندی ڕووسی جیا بوونەوە و [[بۆندی پۆڵەندی|بۆندی گشتیی کرێکارانی جوولەکەی پۆڵەندا]]ی نوێیان دامەزراند کە لە ساڵانی نێوان دوو جەنگە جیھانییەکەدا لە پۆڵەندا بەردەوام بوو لە کارکردن. ==دامەزراندن== [[پەڕگە:House where the Bund was founded, 1897 Trim.jpg|وێنۆک|چەپ|ئەو خانووەی لە [[ڤیلنا]] کە بۆندی تێدا دامەزرا]] لە ماوەی ناوەڕاست تا کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەم لە ڕۆژھەڵاتی [[مێژووی ئەورووپا#لە شۆڕشەوە بۆ ئیمپریالیزم (١٧٨٩–١٩١٤)|ئەورووپا]]، ڕامیاریی جوولەکە لە ڕامیاریی ئۆلیگارشیی ''[[کەھال|کەھیلا]]'' و ململانێی ئایینییەوە بەرەو [[ڕامیاریی جەماوەری]]ی عەلمانی دەگۆڕا.<ref name=":7">{{Harvb|Gitelman|2003|p=13}}</ref> سەرباری ئەوەش، بیری ڕامیاریی جوولەکە فراوانتر بوو بۆ ئەوەی پرسە گشتییەکانی دەرەوەی تەنھا پرسەکانی جوولەکەش بگرێتەوە، و نیگەرانییەکانی پرسە فراوانترەکانی وەک پرسە چینایەتییەکان و ئابووری، و ھەروەھا [[مافە شارستانی و ڕامیارییەکان|مافە ڕامیارییەکان و مافە شارستانییەکان]]یشی پێوە زیاد بوو.<ref name=":7" /> ئەم گۆڕانکارییە لەگەڵ متمانەبەخۆبوونی زیاتری ڕامیاریی جوولەکەدا ھاوکات بوو.<ref name=":7" /> «بۆندی گشتیی کرێکارانی جوولەکە لە ڕووسیا و پۆڵەندا» لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٨٩٧ لە [[ڤیلنا]] دامەزرا.<ref name = "profiles">{{cite book| author = Hirsz Abramowicz|author2=Eva Zeitlin Dobkin |author3=Dina Abramowicz |author4=Jeffrey Shandler |author5=David E. Fishman | title = Profiles of a Lost World: Memoirs of East European Jewish Life Before World War II| url = https://books.google.com/books?id=wZI5fWbSaSEC&pg=PA14| year = 1999| publisher = Wayne State University Press| isbn = 978-0-8143-2784-5| page = 14 }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Troen|first1=S. Ilan|url=https://books.google.com/books?id=0OQ6DgAAQBAJ&q=General+Jewish+Labour+Bund+in+Russia+and+Poland+founded+in+Vilnius+on+October+7,+1897&pg=PA47|title=Essential Israel: Essays for the 21st Century|last2=Fish|first2=Rachel|date=27 February 2017|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-02719-1}}</ref> ناوەکە لە [[کۆمەڵەی گشتیی کرێکارانی ئەڵمانیا]]وە وەرگیرابوو.<ref name="m61"/> ڕەگەکانی بۆند لە ئەڵقە ژێرزەمینییەکانی خوێندنی شۆڕشگێڕیدا بوو کە لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٨٠٠دا چالاک بوون، لەوێدا کرێکاران و ڕۆشنبیرانی جوولەکە گفتوگۆیان لەسەر تیۆریی [[سۆسیالیزم|سۆسیالیستی]] دەکرد و لە گرووپەکانی وەک «سۆسیال دیموکراتەکانی جوولەکە» ڕێک دەخران کە یەکێک بوو لە یەکەمین بزووتنەوە کرێکارییەکانی جوولەکە.<ref>{{Cite journal |last=Pinson |first=Koppel S. |date=1945 |title=Arkady Kremer, Vladimir Medem, and the Ideology of the Jewish "Bund" |url=https://www.jstor.org/stable/4615234 |journal=Jewish Social Studies |volume=7 |issue=3 |pages=233–264 |issn=0021-6704}}</ref> ئەم ئەڵقە بچووکانە دەستیان کرد بە پەرەسەندن بۆ جۆشدانی جەماوەریی فراوانتر دوابەدوای بانگەوازی سەرکردەکانی وەک [[یولیۆس مارتۆڤ]] و [[ئارکادی کرێمەر]] بۆ ئەوەی [[پرۆلیتاریا]]ی جوولەکە خەباتی بەدەستھێنانی مافە شارستانییەکان بۆ جوولەکە لەگەڵ پێداویستییە ئابوورییە فراوانەکانی کرێکارانی ڕووسیادا گرێ بدەن.<ref>{{Cite journal |last=Schulman |first=Elias |date=1974 |editor-last=J. |editor-first=Tobias Henry |title=The Jewish Labor Bund in Russia |url=https://www.jstor.org/stable/1453956 |journal=The Jewish Quarterly Review |volume=65 |issue=1 |pages=65–69 |doi=10.2307/1453956 |issn=0021-6682|url-access=subscription }}</ref> بۆند ھەوڵی دەدا ھەموو کرێکارانی جوولەکە لە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]دا لە حیزبێکی [[سۆسیالیزم|سۆسیالیست]]ی یەکگرتوودا یەکبخات، و ھەروەھا ھاوپەیمانی لەگەڵ بزووتنەوەی فراوانتری [[سۆسیال دیموکراسی|سۆسیال دیموکرات]]ی ڕووسیادا بکات بۆ گەیشتن بە ڕووسیایەکی [[دیموکراسی|دیموکراتیک]] و [[سۆسیالیزم|سۆسیالیست]]. ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا لەو سەردەمەدا [[لیتوانیا]]، [[لاتڤیا]]، [[بیلاڕووس]]، [[ئوکراینا]] و زۆربەی خاکی پۆڵەندای ئێستای لەخۆدەگرت، کە ئەو ناوچانە بوون زۆربەی جوولەکەکانی جیھان لەو کاتەدا لێیان دەژیان.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cKchDQAAQBAJ&q=General+Jewish+Labour+Bund+sought+to+unite+all+Jewish+workers+in+the+Russian+Empire&pg=PT69|title=Of Men, Monsters and Mazel: Surviving the "Final Solution" in Belgium|last=Tenenbaum|first=Marcel|date=2016|publisher=Xlibris Corporation |isbn=9781514475072|access-date=17 December 2019}}</ref> ئەوان ھیوایان دەخواست ببینن کە جوولەکە پێگەیەکی یاساییی کەمینە لە ڕووسیادا بەدەستبھێنێت. لە نێو ھەموو حیزبە ڕامیارییەکانی جوولەکەی ئەو سەردەمەدا، بۆند لە پێشەنگترینەکان بوو سەبارەت بە [[پرسی ژنان|یەکسانیی ڕەگەزی]]، بە جۆرێک کە ژنان زیاتر لە یەک لەسەر سێی تەواوی ئەندامانیان پێکدەھێنا.<ref name="Shepherd">{{cite book| last = Shepherd| first = Naomi| title = A price below rubies: Jewish women as rebels and radicals| url = https://books.google.com/books?id=Ua_uzzQjWQsC| year = 1994| publisher = Harvard University Press| isbn = 978-0-674-70411-4| page = 139 }}</ref> بۆند بە شێوەیەکی چالاکانە ھەڵمەتی دژی دژەجوولەکایەتی ئەنجام دەدا، و بەرگریی لە مافە شارستانی و کولتوورییەکانی جوولەکە دەکرد. وەک سەرکردەی بۆندیست [[ڤلادیمیر مێدم]] دووپاتی کردەوە، بۆند دژی [[ئاسمیلەکردنی کولتووری|ئاسمیلەکردن]] نەبوو، بەڵکوو دژی ئامانجی ئاسمیلەکردن بوو؛ بە ھەمان شێوە، دژی [[نەتەوەپەرستی]] نەبوو بەڵکوو دژی ڕامیاریی نەتەوەپەرستانە بوو کە تەنھا لەسەر بنەمای خاک بێت. بەم پێیەش ھەڵوێستی سەبارەت بە [[گەلی جوولەکە|یەکێتیی نەتەوەییی جوولەکە]] (کلاڵ ئیسرائیل) جێی ناکۆکی بووە.<ref>{{Cite book |last=Gorny |first=Yosef |url=https://www.jstor.org/stable/jj.18253105 |title=Converging Alternatives: The Bund and the Zionist Labor Movement, 1897-1985 |date=2006 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-6659-9}}</ref> بۆند خۆی لە ھەر ھاوسۆزییەکی خۆکارانە لەگەڵ جوولەکەکانی چینی ناوەڕاست و باڵا بەدوور دەگرت و بە گشتی ھاوکاریی ڕامیاری لەگەڵ گرووپە جوولەکەکانی خاوەن بۆچوونی ئایینی، [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] یان کۆنەپەرست ڕەت دەکردەوە. لە چەقی دیدگای داھاتووی بۆنددا ئەو بیرۆکەیە بوو کە ھیچ دژبەرییەک لە نێوان لایەنی نەتەوەیی لە لایەک و لایەنی سۆسیالیستی لە لایەکی ترەوە نییە. وەک ڕێکخراوێکی تەواو عەلمانی، بۆند دەستبەرداری لایەنە نیمچەئایینییەکەی پڕۆژەی زایۆنی و بەکارھێنانی زمانی عیبری لێی بوو.<ref name=":1">{{Cite web |url=http://www.hagalil.com/2017/12/der-letzte-bundist/ |title=Der letzte Bundist |via=TLV-01 |date=27 December 2017 |website=haGalil |language=de-DE |access-date=31 January 2020}}</ref> دوای دەستگیرکردنی کرێمەر و کۆسۆڤسکی، سەرکردایەتییەکی نوێی حیزب دەرکەوت. کۆمیتەیەکی ناوەندیی نوێ لەژێر سەرکردایەتیی دۆڤید کاتس (تاراس) دامەزرا.<ref name="Frankel1984"/> کەسایەتییە سەرەکییەکانی دیکەی سەرکردایەتیی نوێی حیزب برتی بوون لە لیۆن گۆڵدمان، پاڤێڵ (پینی) ڕۆزێنتاڵ و زێلدۆڤ (نێمانسکی).<ref name="Frankel1984"/> دووەمین کۆنفرانسی بۆند لە ئەیلوولی ١٨٩٨دا بەڕێوە چوو.<ref name="Frankel1984">{{cite book|author=Jonathan Frankel|title=Prophecy and Politics: Socialism, Nationalism, and the Russian Jews, 1862-1917|url=https://books.google.com/books?id=-ycwctuCSpQC&pg=PA219|date=8 November 1984|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26919-3|pages=219–220}}</ref> سێیەمین کۆنفرانسی بۆند لە کانوونی یەکەمی ١٨٩٩دا لە [[کۆڤنۆ]] بەڕێوە چوو.<ref name="Frankel1984"/><ref>{{cite book|title=The Jewish Labor Bund: a pictorial history, 1897-1957|url=https://books.google.com/books?id=WENYAAAAYAAJ|year=1958|publisher=Farlag Unser Tsait|page=7}}</ref> [[جۆن میل (بۆندیست)|جۆن میل]] لە دەربەدەری گەڕابووەوە بۆ بەشداریکردن لە کۆنفرانسەکە، کە تێیدا داکۆکیی لەوە دەکرد کە دەبێت بۆند داوای مافە نەتەوەیییەکانی جوولەکە بکات. بەڵام ڕێبازەکەی میل پشتگیریی نوێنەرانی دیکەی کۆنفرانسەکەی بەدەست نەھێنا.<ref name="Frankel1984"/> کۆنفرانسی سێیەم دووپاتی کردەوە کە بۆند تەنھا لە پێناو مافە شارستانییەکان خەبات دەکات، نەک نەتەوەیی.<ref name="Frankel1984"/> بەڵام بۆند دواتر لە چوارەمین کۆنفرانسی خۆیدا لە ساڵی ١٩٠١ ئەم ھەڵوێستەی پێچەوانە کردەوە، کە تێیدا ڕای گەیاند کە ئامانجەکانی بۆ بنەمای یەکسانیی مافە نەتەوەیییەکانیشن.<ref>{{Cite journal |last=Tobias |first=Henry J. |date=1961 |title=The Bund and Lenin until 1903 |url=https://www.jstor.org/stable/126696 |journal=The Russian Review |volume=20 |issue=4 |pages=344–357 |doi=10.2307/126696 |issn=0036-0341|url-access=subscription }}</ref> لەو کۆنفرانسەدا، ئەوان بیرۆکەی گۆڕینی [[ڕووسیا]]یان بەرەو فیدراسیۆنێکی [[نەتەوایەتی|نەتەوەکان]] پێشخست، کە ھەریەکەیان لە «ئۆتۆنۆمیی تەواو، سەربەخۆ لەو خاکەی کە لێی نیشتەجێیە» بەھرەمەند بن. کۆنگرەکە دەری بڕی کە زاراوەی نەتەوە دەبێت بۆ گەلی جوولەکەش بەکار بێت. دواتر، داواکاریی ئۆتۆنۆمیی نەتەوەیی-کولتووری، کە لە داواکارییەکانی بۆند بۆ گەشەپێدانی کولتووریی ھەموو نەتەوەکان و مافی بەکارھێنانی زمانی دایک لە دامەزراوە حکوومی و کۆمەڵایەتییەکاندا دیاری کرابوو، وەک داواکارییەکی ڕامیاری لە بەرنامەی بۆنددا خرایە ڕوو. تا کاتی کۆنگرەی ھەشتەم، بایەخدانی بۆند بە مافە یەکسانە نەتەوەیییەکان بۆ جوولەکە، و مافی پەرەپێدانی کولتوورێکی نەتەوەییی [[عەلمانییەت|عەلمانی]]، لە ناو پەرەپێدانی بەرنامەی نەتەوەیی-کولتووریی بۆنددا ڕەگی داکوتیبوو.<ref>{{Cite journal |last=Zimmerman |first=Joshua |date=2003 |title=Was the Jewish Labor Bund in Czarist Russia a "National Movement"? |url=https://www.jstor.org/stable/25834562 |journal=Jewish Political Studies Review |volume=15 |issue=1/2 |pages=23–44 |issn=0792-335X}}</ref> لە ساڵی ١٩٠١دا، وشەی «لیتوانیا» بۆ ناوی حیزبەکە زیاد کرا.<ref name="m61">Minczeles, Henri. ''Histoire générale du Bund: un mouvement révolutionnaire juif''. Paris: Editions Austral, 1995. p. 61</ref><ref>{{cite book|last=Zimmerman|first=Joshua D.|title=Poles, Jews, and the Politics of Nationality|url=https://archive.org/details/polesjewspolitic00zimm|url-access=limited|date=2004|publisher=University of Wisconsin Press|page=[https://archive.org/details/polesjewspolitic00zimm/page/n141 123]|isbn=9780299194604}}</ref> ئەندامێتیی بۆند لە پایزی ١٩٠٤دا لە [[وودچ]] بۆ ٩٠٠ و لە [[وارشۆ]] بۆ ١٬٢٠٠ کەس زیادی کرد.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6sbr9cZyw_4C&q=In+the+Polish+areas+of+the+empire,+the+Bund+was+a+leading+force+in+the+1905+revolution.&pg=PA194|title=Poles, Jews, and the Politics of Nationality: The Bund and the Polish Socialist Party in Late Tsarist Russia, 1892–1914|last=Zimmerman|first=Joshua D.|date=26 January 2004|publisher=Univ of Wisconsin Press|isbn=978-0-299-19463-5}}</ref> لە ماوەی ١٩٠٣–١٩٠٤دا، بۆند بە توندی لەژێر کاریگەریی سەرکوتی دەوڵەتی [[تزار|تزاری]]دا بوو. لە نێوان حوزەیرانی ١٩٠٣ و تەممووزی ١٩٠٤دا، ٤٬٤٦٧ بۆندیست دەستگیر کران و زیندانی کران.<ref>Minczeles, Henri. ''Histoire générale du Bund: un mouvement révolutionnaire juif''. Paris: Editions Austral, 1995. p. 119</ref> لە ساڵانی سەرەتایدا، بۆند سەرکەوتنی بەرچاوی بەدەستھێنا، بە جۆرێک لە ساڵی ١٩٠٣دا بە نزیکەیی ٣٠٬٠٠٠ ئەندام و لە ساڵی ١٩٠٦دا بە نزیکەیی ٤٠٬٠٠٠ لایەنگری بەدەستھێنا، ئەمەش کردییە گەورەترین گرووپی سۆسیالیست لە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]دا.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://jewishcurrents.org/rise-fall-jewish-labor-bund/|title=The Rise and Fall of the Jewish Labor Bund|last=Mendes|first=Philip|date=30 November 2013|website=jewishcurrents.org|access-date=17 January 2020}}</ref> ==نوێنەرایەتیی پەرلەمانی== لە [[ھەڵبژاردنی یاسادانانی ڕووسیا لە ١٩٠٦|ھەڵبژاردنەکانی یەکەمی دوومای ١٩٠٦]]دا، بۆند ڕێککەوتنێکی ھەڵبژاردنی لەگەڵ حیزبی کرێکارانی لیتوانیا (''[[تروودۆڤیکەکان]]'') ئەنجام دا، کە بووە ھۆی ھەڵبژاردنی دوو بەربژێر (کە دیارە نا-بۆندیست بوون) بۆ دووما بە پاڵپشتیی بۆند: دکتۆر [[شماریاھو لێڤین]] بۆ پارێزگای ڤیلنا و [[لیۆن برامسۆن]] بۆ پارێزگای کۆڤنۆ. لە کۆی گشتیدا، دوازدە نوێنەری جوولەکە لە دوومادا ھەبوون، کە لە دوومای دووەمدا (شوباتی ١٩٠٧ تا حوزەیرانی ١٩٠٧) بۆ سێ نوێنەر، لە دوومای سێیەمدا (١٩٠٧–١٩١٢) بۆ دوو نوێنەر و دووبارە لە دوومای چوارەمدا کە لە ساڵی ١٩١٢دا ھەڵبژێردرا بۆ سێ نوێنەر دابەزی، کە ھیچیان سەر بە بۆند نەبوون.<ref>{{cite book| last = Levin| first = Dov| title = The Litvaks: a short history of the Jews in Lithuania| url = https://books.google.com/books?id=p3xqMEseAQwC&pg=PA76| access-date = 7 November 2009| year = 2000| publisher = Berghahn Books| isbn = 978-1-57181-264-3| pages = 283 }}</ref> ==چالاکییەکان== بۆند لە ناوخۆیدا وەبەرھێنانێکی زۆری لە دروستکردنی ھاوڕێیەتی و پاڵپشتیکردندا کردبوو. لە دەیەی ١٨٨٠دا، بۆند یەکەمین ''کاسی''ی خۆی لە [[لیتوانیا]] و [[بیلاڕووس]] دروست کرد. ''کاسی'' بریتی بوو لە [[ھاوکاریی دوولایەنە|سندووقێکی ھاوکاریی دوولایەنە]] کە بۆ پاڵپشتیکردنی کرێکاران لە کاتی مانگرتندا داڕێژرابوو.<ref name=":3">{{Cite book |last=Brossat |first=Alain |title=Revolutionary Yiddishland: a history of Jewish radicalism |url=https://archive.org/details/revolutionaryyid0000bros |last2=Klingberg |first2=Sylvia |date=2017 |publisher=Verso |isbn=978-1-78478-607-6 |edition= |location=London New York |translator-last=Fernbach |translator-first=David}}</ref> سندووقی ھاوشێوەی دیکەش بۆ پاڵپشتیی میلیشیاکان دروست کران. لە حاڵەتی برینداربوونی ئەندامێکی میلیشیا و پاشان لەکارکەوتنی بۆ ماوەیەکی درێژخایەن، بۆند سندووقێکی ھاوکاریی دوولایەنەی پێکھێنابوو کە داوای لە ھەموو ئەندامێک دەکرد بە شێوەیەکی بەردەوام بەشداری بکات. کاتێک ئەندامێک بریندار دەبوو و پارەی کەسیی بەرەو نەمان دەچوو، بۆند دەھاتە پێشەوە و یارمەتیی دابینکردنی خەرجییەکانی دەدا.<ref name=":4">{{Cite book |last=Goldstein |first=Bernard |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt16314x4 |title=Twenty Years with the Jewish Labor Bund: A Memoir of Interwar Poland |last2=Zuckerman |first2=Marvin S. |date=2016 |publisher=Purdue University Press |isbn=978-1-55753-749-2}}</ref> ئەو بیرۆکەیەی کە پاڵپشتیی لەم ڕێگەیە دەکرد، زیادکردنی ھاوپشتی بوو لە نێوان ئەندامەکانیدا، بە بیرھێنانەوەیان کە ھەریەکەیان بەرپرسیارن لە یەکتری و پێکەوە لە خەباتدان. بۆند ھەروەھا ھەوڵەکانی بۆ بەرزکردنەوەی ھۆشیاری لە نێوان ئەندامەکانی و چینی کرێکاری جوولەکەدا گرتە بەر. لە نێوان ١٩٠٣ و ١٩٠٤دا، بۆند «٤٢٩ کۆبوونەوەی ڕامیاریی ئەنجام دا، چل و پێنج خۆپێشاندان و چل و یەک مانگرتنی ڕامیاریی ڕێکخست، و ٣٠٥ بڵاوکراوەی دابەش کرد.»<ref name=":3" /> ئەوان ئەم ھەوڵانەیان فراوانتر کرد لە ڕێگەی دروستکردنی ڕێکخراوێکی لاوان بە ناوی «تسوکونفت» لە ساڵی ١٩١٠دا، و ڕۆژانە لە ڕۆژنامەکەیاندا بە ناوی ''یووگنت ڤێکەر'' بڵاویان دەکردەوە.<ref>{{Cite book |last=Crabapple |first=Molly |author-link=Molly Crabapple |title=[[Here Where We Live Is Our Country]] |date=2026 |publisher=One World |isbn=978-0-593-22946-0 |edition= |location=New York, NY}}</ref> ژنان لە بزووتنەوەی بۆندیستدا بە شێوەیەکی چالاکانە بەشدارییان لە خەبات بۆ کۆنتڕۆڵی لەدایکبوون و چاودێریی بێبەرامبەری منداڵاندا دەکرد. سەرباری ئەوەش، گرووپی خوێندنیان پێکدەھێنا و خوێندنەوە و ئەزموونەکانیان لەگەڵ یەکتردا بەش دەکرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|General Jewish Labour Union}} {{تووڵی دەروازە|سۆشیالیزم|سیاسەت|پۆڵەندا|ڕووسیا}} [[پۆل:مێژووی سۆسیالیزم]] [[پۆل:نێودەوڵەتی دووەم]] 5fwpvtrz2pjprkeq9yourfhav0q8e47 0 304876 1686161 1683273 2026-10-12T21:12:23Z Bilalinfo 57400 /* فیلم */ 1686161 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=مەھسا حیجازی|native_name=مهسا حجازی|native_name_lang=fa|image=مهساحجازی‌سریال‌تاسیان.jpg|caption=مەھسا حیجازی لە زنجیرەی تاسیان لە ساڵی ٢٠٢٥|birth_date={{Birth date and age|1994|10|08}}|birth_place=[[تاران]]، ئێران|occupation=ئەکتەر|years_active=٢٠١٥–ئێستا}} '''مەھسا حیجازی''' (بە [[زمانی فارسی|فارسی]]: مهسا حجازی؛ لەدایکبووی ٨ی ١٠ی ١٩٩٤) ئەکتەرێکی [[ئێران|ئێرانییە]]. زیاتر بە ڕۆڵەکانی وەک ژنێکی کەڕوڵاڵ لە فیلمی ''جنگ جهانی سوم'' (٢٠٢٢) و وەک شیرین نەجات لە زنجیرەی ''تاسیان'' (٢٠٢٥) ناسراوە. حیجازی دوو جار پاڵێوراوە بۆ [[خەڵاتەکانی حافز|خەڵاتی حافز]] بۆ ڕۆڵگێڕانەکانی لە زنجیرەکانی [[ماری تاران (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|ماری تاران]] (٢٠٢٤) و ''[[تاسیان (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|تاسیان]]''. == ژیانی سەرەتایی == مەھسا حیجازی لە ٨ی ١٠ی ١٩٩٤ لە [[تاران]]، ئێران لەدایکبووە. خوشکێک و برایەکی ھەیە. لە زانکۆی شەھید بەھەشتی لە تاران خوێندوویەتی. == فیلمناسی == === فیلم === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size:100%" ! scope="col" |ساڵ ! scope="col" |ناو ! scope="col" |ڕۆڵ ! scope="col" |دەرھێنەر ! class="unsortable" scope="col" |تێبینییەکان ! class="unsortable" scope="col" |ژێدەر |- ! scope="row" |2016 |مرگ موقتی زنبورها | |مەریم فیرووز |فیلمی کۆرت |<ref>{{Cite web |last=فیدان |date=2017-06-24 |url=https://www.fidanfilm.ir/%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%DA%A9%D9%88%D8%AA%D8%A7%D9%87/ |access-date=2024-11-13 |website=فیدان {{!}} وب‌سایت تخصصی فیلم کوتاه |language=fa-IR |title=فیدان - اخبار - «مرگ موقتی زنبورها» بهترین فیلم کوتاه تجربی جشنواره وودن گیت شد}}</ref> |- ! scope="row" |2017 |خفهگی |پەرستار |فەرەیدوون جەیرانی | |<ref>{{Cite web |last=Namnamak |url=https://namnamak.com/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D9%87%D9%86%D8%B1/%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%B3%D8%A7-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B2%DB%8C |access-date=2025-10-28 |website=نم نمک |language=fa-ir |title=بیوگرافی مهسا حجازی بازیگر و همسرش + فرزندان}}</ref> |- ! scope="row" |2018 |خوک |کچی یانەی تێنسی |مانی حەقیقی | |<ref>{{Cite web |last=Admin |url=https://www.niksalehi.com/learn/biography-mehsa-hijazi.html |access-date=2024-11-13 |website=www.niksalehi.com |language=fa-IR |title=بیوگرافی مهسا حجازی {{!}} عکس ها و بیوگرافی مهسا حجازی بازیگر فیلم جنگ جهانی سوم}}</ref> |- ! scope="row" |2019 |یک ظهر بارانی |ئەو |عەلی موئەزن |فیلمی کۆرت |<ref>{{Cite web |last=Saba |first=Clube |last2=behmanesh |date=2022-12-31 |url=https://www.clubesaba.ir/%D8%AA%D8%A8%D9%84%DB%8C%D8%BA%D8%A7%D8%AA/7852/%D8%AA%DB%8C%D8%B2%D8%B1-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%DA%A9%D9%88%D8%AA%D8%A7%D9%87-%DB%8C%DA%A9-%D8%B8%D9%87%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C/ |access-date=2025-10-28 |website=تلویزیون اینترنتی صبا |language=fa-IR |title=تیزر فیلم کوتاه «یک ظهر بارانی»}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |2021 |چهره زنی در دوردست | |حوسێن خامی |فیلمی کۆرت |<ref>{{Cite web |last=عمومی |first=مدیر روابط |date=2021-08-28 |url=https://iycs.ir/%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87-%D8%B2%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%B4%D8%AF/ |access-date=2024-11-13 |website=انجمن سینمای جوانان ایران |language=fa-IR |title=چهره زنی در دوردست آماده نمایش شد}}</ref> |- |[[زاڵاوا|زالاوا]] |کچی خەلەج |[[ئەرسەلان ئەمیری]] | |<ref>{{Cite web |date=2020-11-11 |url=https://www.isna.ir/news/99082114628/%D8%B2%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%88%D8%A7-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF |access-date=2024-11-13 |website=ایسنا |language=fa |title="زالاوا" تمام شد}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-11-11 |url=https://www.mehrnews.com/news/5068750/%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%88%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%8BD |access-date=2024-11-13 |website=خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency |language=fa |title=فیلمبرداری «زالاوا» به پایان رسید}}</ref> |- |غرامت | |تەھمینە بەھرام |فیلمی کۆرت |<ref>{{Cite web |date=2020-08-04 |url=https://www.mehrnews.com/news/4990440/%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 |access-date=2025-05-06 |website=خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency |language=fa |title=پایان تصویربرداری «غرامت» در تهران}}</ref> |- ! scope="row" |2022 |''[[جەنگی جیھانی سێیەم (فیلم)|جەنگی جیھانی سێیەم]]'' |لادەن |[[ھوومەن سەییدی]] | |<ref>{{Cite web |date=2022-11-16 |url=https://www.isna.ir/news/1401082517539/%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D9%BE%DB%8C%D8%B4-%D8%A8%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%DA%A9%D8%A7%D8%B1 |access-date=2024-11-13 |website=ایسنا |language=fa |title=«جنگ جهانی سوم» پدیده غیرقابل‌ پیش‌بینی اسکار!}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-10-08 |url=https://www.mehrnews.com/news/5604125/%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%B3%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%86%D8%AF |access-date=2024-11-13 |website=خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency |language=fa |title=معمای اکران«جنگ جهانی سوم»/مخاطبانی که به بهانه اسکار سرکار رفتند}}</ref> |- ! scope="row" |2023 |گوژپشت | |تەھمینە بەھرام |فیلمی کۆرت |<ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |url=https://www.mehrnews.com/news/6230051/%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%B2%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D8%AC%D9%8واێز-%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%81%D8%A7-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86%D8%AF |access-date=2024-11-13 |website=خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency |language=fa |title=نامزدهای دریافت جوایز «ایسفا» معرفی شدند}}</ref> |} === تۆڕی نمایشی ماڵەوە === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size:100%" ! scope="col" |ساڵ ! scope="col" |ناو ! scope="col" |ڕۆڵ ! scope="col" |دەرھێنەر ! class="unsortable" scope="col" |پلاتفۆرم !تێبینییەکان ! class="unsortable" scope="col" |ژێدەر |- ! scope="row" |2024 |[[ماری تاران (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|ماری تاران]] |مۆنا |[[سامان موقەدەم]] |[[فیلمنێت]] |ڕۆڵی سەرەکی |<ref>{{Cite web |date=2024-02-28 |url=https://www.mehrnews.com/news/6040526/%D8%B9%D8%B1%D8%B6%D9%87-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%81%D8%B9%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%DB%B1%DB%B6-%D8%A7%D8%B3%D9%81%D9%86%D8%AF-%D9%85%D8%A7%D9%87 |access-date=2024-11-13 |website=خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency |language=fa |title=عرضه سریال «افعی تهران» از ۱۶ اسفند ماه}}</ref> |- ! scope="row" |2025 |[[تاسیان (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|تاسیان]] |شێرین نەجات |[[تینا پاکرەوان|تینا پاکڕەوان]] |[[فیلیمۆ]] |ڕۆڵی سەرەکی |<ref>{{Cite web |last=فیلیمو‌شات |date=2024-10-12 |url=https://www.filimo.com/shot/190563/%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%86/ |access-date=2024-11-13 |website=فیلیموشات |language=fa-IR |title=اطلاعات ابتدایی سریال تاسیان {{!}} عاشقانه ای دیگر از تینا پاکروان}} {{بەستەری مردوو|url=https://www.filimo.com/shot/190563/%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%86/ |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ }}</ref> |} == خەڵاتەکان == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ناوی ڕێوڕەسمی خەڵاتکردن، ساڵ، پۆلێن، خەڵات و ئەنجام ! scope="col" |خەڵات ! scope="col" |ساڵ ! scope="col" |پۆلێن ! scope="col" |ناو ! scope="col" |ئەنجام ! scope="col" class="unsortable" |ژێدەر |- ! rowspan="2" scope="row" |[[خەڵاتی حافز]] |٢٠٢٤ | rowspan="2" |باشترین ئەکتەری ژن – زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی دراما |''[[ماری تاران (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|ماری تاران]]'' | {{nom|کاندید نەکرا}} |<ref>{{Cite web |url=https://www.mehrnews.com/news/6291653/%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%B2%D8%AF-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D8%AA%D9%8ندیس-%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D9%85%D8%B4%D8%AE%D8%B5-%D8%B4%D8%AF%D9%86%D8%AF/ |access-date=2024-11-18 |website=www.mehrnews.com |title=بازیگران و سریال‌های نامزد دریافت تندیس حافظ را بشناسید - خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency}}</ref> |- |٢٠٢٥ |''[[تاسیان (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)|تاسیان]]'' | {{nom|کاندید نەکرا}} |<ref>{{Cite web |date=2025-12-15 |url=https://www.isna.ir/news/1404092416108/%DA%A9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%8لا-%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%B2%D8%AF-%D8%AA%D9%8ندیس-%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D8%B4%D8%AF%D9%86%D8%AF |access-date=2025-12-15 |website=ایسنا |language=fa |title=کدام سریال‌ها نامزد تندیس حافظ شدند؟}}</ref> |- ! scope="row" |خەڵاتەکانی ئەنجومەنی فیلمی کورتەی ئێران |٢٠٢٤ |باشترین ڕۆڵگێڕان |''گوژپشت'' | {{won|براوە}} |<ref>{{Cite web |date=2024-09-21 |url=https://www.isna.ir/news/1403063120126/%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%81%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%B1%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA |access-date=2024-11-13 |website=ایسنا |language=fa |title=«ایسفا» برندگانش را شناخت}}</ref> |- ! scope="row" |فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی کورتی نەھال |٢٠١٦ |باشترین ئەکتەری ژن |''مردنی کاتیی هەنگەکان'' | {{won|براوە}} |<ref>{{Cite web |date=2016-05-26 |url=https://www.mehrnews.com/news/3668545/%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D8%B4%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%84-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86%D8%AF |access-date=2024-11-13 |website=خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency |language=fa |title=برگزیدگان جشنواره فیلم «نهال» معرفی شدند}}</ref> |- |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|10814208}} * {{Instagram|id=mahsahejazi_}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خەڵکی تاران]] [[پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئێرانی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٤]] [[پۆل:خانمەکتەرانی خەڵکی تاران]] 2ytzyum01y6nyrnckd6f8tyxu0t0xzj 0 304892 1686152 1680949 2026-10-12T21:05:45Z InternetArchiveBot 27288 Adding 1 book for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686152 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڕەخنەگری فیلمی ئێرانی}}{{Infobox person|name=مەسعود فراستی|image=Masoud Ferasati at the meeting with Ali Khamenei 01.jpg|alt=|caption=|birth_name=|birth_date={{birth year and age|1951}}|birth_place=[[تاران]]، [[ئێران]]|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) -->|death_place=|political_party=[[حیزبی کرێکارانی ئێران]] {{small|(١٩٧٩–٨١)}}|education=*فێرگەی نیشتمانیی باڵای ھونەرە جوانەکان *زانکۆی ڤینسێن لە سانت-دێنیس *زانکۆی بۆلۆنیا|occupation=ڕەخنەگری فیلم|website=|years_active=|known_for=|notable_works=چێژی ڕەخنەگواستنەوە}} '''مەسعوود فراستی''' ({{langx|fa|مسعود فراستی}}) ڕەخنەگرێکی فیلمی [[ئێران|ئێرانییە]]. پێشتر بە بەردەوامی لە بەرنامەی ''ھەفت'' لە [[ڕێکخراوەی دەنگ و ڕەنگی کۆماری ئیسلامیی ئێران|کەناڵی تەلەڤیزیۆنی دەوڵەتی ئێران]] دەر دەکەوت، کە لەلایەن فەرەیدوون جەیرانی و دواتریش بەھرۆز ئەفخەمی پێشکەش دەکرا.<ref>{{cite news|last1=عەلیپوور|first1=زەھرا|date=3 October 2016|title=دەرھێنەرە ئێرانییەکەی براوەی ئۆسکار کە لە دەرەوەی وڵات ستایش دەکرێت، لە ناوخۆی وڵاتدا ڕووبەڕووی ڕەخنە دەبێتەوە|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/10/asghar-farhadi-the-salesman-forooshandeh-criticism-iran.html|website=ئەل-مۆنیتۆر|access-date=12 January 2017}}</ref> کۆمەڵە نووسراوەیەکی دەربارەی فیلمسازە کلاسیکییەکانی وەک [[چارلی چاپلین]]، جۆن فۆرد، [[ئەلفرێد ھیچکۆک]]، [[فێدێریکۆ فێلینی]]، [[ئاکیرا کورۆساوا]] و [[ئینگمار بێرگمان]] بە فارسی بڵاوکردووەتەوە. == ڕوانگەکان == بەپێی وتەی سەعید کەمالی دێھقان لە ''[[زە گاردیان]]''، ڕوانگەکانی لە ڕوانگەی حکوومەتی ئێرانەوە نزیکن.<ref>{{Cite news|last1=سەعید|first1=کەمال دێھقان|date=27 February 2012|url=https://www.theguardian.com/film/2012/feb/27/oscar-success-a-separation-iran|title=سەرکەوتنی ئۆسکاری فیلمی جودایی لە ناوخۆی ئێراندا ئاھەنگی بۆ دەگێڕدرێت|work=گاردیان|accessdate=20 February 2017}}</ref> بە توندی ڕەخنە لە بەرھەمەکانی [[عەباس کیاڕۆستەمی|عەباس کیاروستەمی]] دەگرێت.<ref>{{cite book|author=حەمید دەباشی|title=مامۆستایان و شاکارەکانی سینەمای ئێران|url=https://archive.org/details/mastersmasterpie0000daba|publisher=مەیج پەبلیشەرز|year=2007|isbn=0-934211-85-X|page=287|author-link=حەمید دەباشی}}</ref> فراستی زاراوەکانی ''سیاھنووێنی'' و ''سینەمای فێستیڤاڵی'' ({{langx|fa|سینمای جشنواره‌ای}}) بەکاردێنێت بۆ وەسفکردنی ئەو فیلمەی کە بە بڕوای ئەو بۆ بینەری بێگانە سەیروسەمەرەن و تەنھا بەدوای بردنی خەڵات لە ڕۆژاوا دگەڕێن. تاکوو ئەمڕۆ، فراستی لە بەرنامەی 'کتاب باز' دەر دەکەوێت بە ڕوانگەی جیاواز دەربارەی بابەتی جۆراوجۆر.<ref name="SE">{{cite book|author=شەھاب ئیسفەندیاری|title=سینەمای ئێران و بەجیھانیبوون: ڕەھەندە نەتەوەیی، فرەنەتەوەیی و ئیسلامییەکان|publisher=ئینتێلێکت بووکس|year=2012|isbn=978-1-84150-470-4|pages=73–74}}</ref> == فیلمە دڵخوازەکان == # ''ڤێرتیگۆ'' | [[ئەلفرێد ھیچکۆک]] # ''ساراباند'' | [[ئینگمار بێرگمان]] # ''سوپای سێبەرەکان'' | ژان-پێربەر مێلڤیل # ''پیاوە ھەڵەکە'' | [[ئەلفرێد ھیچکۆک]] # ''ڕیۆ براڤۆ'' | ھۆوارد ھۆکس # ''چیرۆکی لێکۆڵەر''| [[ویلیام وایلەر]] # ''پیاوە ئارامەکە'' | جۆن فۆرد # ''ھاوار و چرپەکان'' | [[ئینگمار بێرگمان]] # ''ئیرما لا دۆس'' | [[بیڵی وایڵدەر]] # ''فرۆشگاکەی دەوروبەری کۆڵان'' | ئێرنست لوبیتش == سەرچاوەکان == {{Reflist}} * [http://www.massoudfarassati.com/showpage.php?pid=97 ژیاننامە لە ماڵپەڕی ڕەسمی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503191923/http://www.massoudfarassati.com/showpage.php?pid=97|date=2015-05-03}} == بەستەری دەرەکی == [[lofc:names/no2005041773.html|مەسعوود فراستی]] لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] [https://openlibrary.org/authors/OL8699800A/Mas%CA%BB%C5%ABd_Fir%C4%81sat%C4%AB?mode=all مەسعوود فراستی] لە [[ئۆپن لایبرەری]] [https://letterboxd.com/masoudfarasati/ مەسعوود فراستی] لە [[لێتەربۆکسد|لیتەربۆکسد]] [https://www.youtube.com/@farasatiofficial مەسعوود فراستی] لە [[یووتیووب|یوتییوب]] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥١]] [[پۆل:زیندووان]] mnsqzuybecby3jpnv8psvhaj4lqb1gu 0 304988 1686229 1683505 2026-10-12T23:28:41Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.6 1686229 wikitext text/x-wiki {{Infobox television|name=Azazel|image=Add426b2-0a53-4361-8b61-fd6bc11fc617.jpg|image_upright=|caption=|genre={{plainlist| * [[فیلمی تاوانباری| تاوانکاری]] * [[فیلمی ڕازئامێز|ڕازئامێز]] * [[سەرووسروشتی]] }}|writer=مەسعود خاکباز|presenter=|director=[[حەسەن فەتحی]]|creative_director=|starring={{plainlist| * [[پەیمان مەعادی]] * [[پەریناز ئیزەدیار]] * [[بابەک حەمیدیان]] * [[عەلی موسەفا]] }}|theme_music_composer=|opentheme=|endtheme=|composer=|country={{IRN}}|language=فارسی|num_seasons=|num_episodes=|list_episodes=|executive_producer=|producer=حەسەن خودادادی|editor=|location=|cinematography=|animator=|camera=|runtime=|company=|distributor=|channel=[[نەماوا]]|picture_format=|audio_format=|first_run=|first_aired=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|last_aired=}} ئەزازیل (بە [[زمانی فارسی|فارسی]]: ''ازازیل)'' زنجیرەیەکی [[ئێران|ئێرانییە]] لە ژانەری [[فیلمی ڕازئامێز|ڕازئامێز]]، [[فیلمی تاوانباری|تاوانکاری]] و [[سەرووسروشتی]] لە دەرهێنانی [[حەسەن فەتحی]]، نووسینی مەسعود خاکباز و بەرهەمهێنانی حەسەن خودادادی بەرهەمی ساڵی ٢٠٢٤-٢٠٢٥ە. [[پەریناز ئیزەدیار|پەریناز ئیزدیار]]، [[بابەک حەمیدیان]] و [[پەیمان مەعادی]] ڕۆڵی سەرەکی لەم زنجیرەیەدا دەگێڕن.<ref>{{cite web |author=شقایق عرفی‌نژاد |date=18 December 2024 |url=https://newspaper.hamshahrionline.ir/id/243659 |website=همشهری |title=ازازیل زمستان می‌آید}}</ref><ref>{{cite web |date=2025-01-08 |url=https://www.isna.ir/news/1403101914560 |access-date=2025-01-09 |website=ایسنا |language=fa |title=نگاه کارشناسانه به تبلیغ حاشیه‌ساز سریال حسن فتحی}}</ref><ref>{{cite web |date=2025-01-08 |url=https://www.mehrnews.com/news/6341070 |access-date=2025-01-09 |website=خبرگزاری مهر |language=fa |title=از پول‌پاشی پلتفرم تا پمپاژ وحشت با تبلیغات؛ حواشی «ازازیل» ادامه دارد!}}</ref> == چیرۆک == دکتۆر شووکا مێهرجویی([[پەریناز ئیزەدیار|پەریناز ئیزدیار]]) لە شەوی لەدایکبوونی هاوسەرەکەی مانی پاشایی([[بابەک حەمیدیان]])، ڕووبەڕووی ڕووداوی نهێنی دەبێتەوە لەوانە بێسۆراغبوونی یەکێک لە دراوسێکانیان بەناوی مەرجان. سەرگورد بەهروز شەریفی([[پەیمان مەعادی]]) ئاگاداری پەیوەندی ئەم ڕووداوە لەگەڵ بێسۆراغبوونی کەسانی دیکە دەبێت و دەگاتە سەرەداوێک کە بە هێواشی دۆسیەکە دەباتە ڕێگایەکی ئاڵۆز و نائاسایی. == ئەکتەرەکان == {| class="wikitable" !ئەکتەر !ڕۆڵ |- |[[پەریناز ئیزەدیار|پەریناز ئیزدیار]] |شووکا مێهرجویی |- |[[پەیمان مەعادی]] |بەهروز شەریفی |- |[[بابەک حەمیدیان]] |مانی پاشایی |- |گوهەر خەیرئەندیش |مەهین |- |[[عەلی موسەفا]] |دکتۆر مەتین |- |بابەک کەریمی |سەرهەنگ |- |مەریم سەعادەت |خانمی ئاخەوان |- |ئیلهام کردا |مونیر |- |کەتانە ئەفشاری نەژاد |مەرجان |- |[[ئیحترام برومەند|ئیحترام بڕومەند]] |دایکی شەریفی |- |مەحمود پاکنێت |باوکی شەریفی |- |محەممەد بەحرانی |پەرویز |- |پاشا جەمالی |حەمید |- |بەهناز نازی |ژنی نەناسراو |- |بەهرەنگ عەلەوی |مێهران |- |بیتا خەردمەند |هاوسەری مێهران |- |کەیوان محەممەدی |ئەمیر پاشایی |- |محەممەدرەزا فەتحی |پەدرام |- |سەمیرا سیاح |دەستگیرانی بەهروز |- |هدیه آزیدهاک |ڕۆیا |- |فەرشید زارعی فەڕ | |- |مێهران نائیل |دەروونناس |- |مەهسا باقری | |- |زەهرا فەراهانی |فەرزانە |- |گیلدا ویشکی |هاوسەری پەدرام |- |عەلی سۆخەنگۆ |هاوسەری فەرزانە |- |} == بەرهەمهێنان == لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ هەواڵێک سەبارەت بە دروستکردنی زنجیرەیەک بەناوی ''ازازیل'' بە نووسینی مەسعود خاکباز، بەرهەمهێنانی حەسەن خودادادی و دەرهێنانی ئەبولحەسەن داوودی بڵاوکرایەوە. دوای ماوەیەکی کورت، داوودی بەهۆی سەرقاڵییەوە لە دەرهێنانی ئەم بەرهەمە کشانەوەی ڕاگەیاند و دەرهێنان سپێردرا بە حەمیدرەزا قوربانی. وێنەگرتنی ئەم زنجیرەیە بە دەرهێنانی حەمیدرەزا قوربانی بە هەڵبژاردنی ئەکتەرەکان لە بێدەنگی میدیاییدا دەستی پێکرد. [[پەریناز ئیزەدیار|پەریناز ایزدیار]] و [[بابەک حەمیدیان]] لە ڕیزی ئەو ئەکتەرانە بوون کە چوونه بەردەم کامێرا.<ref>{{cite news|url=https://www.qudsdaily.com/Newspaper/item/55189|title=پریناز ایزدیار در ازازیل|publisher=قدس|date=2 January 2024|access-date= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦|archive-date=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123175652/https://www.qudsdaily.com/Newspaper/item/55189|url-status=dead}}</ref> دوای ماوەیەک قوربانی بەهۆی ناکۆکی لەگەڵ بەرهەمهێنەر لە دەرهێنانی ازازیل دوورخرایەوە و دەرهێنان سپێردرا بە [[حەسەن فەتحی]]. فەتحی پێشنیاری دروستکردنی زنجیرەکەی قبووڵ کرد بەڵام بەو مەڕجەی دروستکردنی زنجیرەکە بە ڕەزامەندی تەواوی حەمیدرەزا قوربانی بێت. دوای بەدەستهێنانی ڕەزامەندی قوربانی، حەسەن فەتحی دەستی کرد بە دووبارە نووسینەوەی سیناریۆکە و دەرهێنانی بەرهەمەکەی گرتە ئەستۆ.<ref>{{cite news|url=https://www.isna.ir/news/1403020906422/حاشیه-ای-از-جنس-دیگر-برای-سریال-حسن-فتحی|title=حاشیه‌ای از جنس دیگر برای سریال حسن فتحی|publisher=ایسنا|date=28 April 2024}}</ref> ''[[پەریناز ئیزەدیار|پەریناز ایزدیار]]'' و ''[[بابەک حەمیدیان]]'' لەگەڵ [[موحسین تەنابەندە]]، گوهەر خەیرئەندیش، محەممەد بەحرانی و [[مەریلا زارعی]] وەک ئەکتەرانی ئەم کۆمەڵەیە هەڵبژێردران تا بەژدار بن لە زنجیرەکە.<ref>{{cite news|url=https://www.isna.ir/news/1402082316707/ازازیل-حسن-فتحی-و-اسکار-مهران-مدیری-در-گیر-و-دار-مجوز|title=«ازازیل» حسن فتحی و «اسکار» مهران مدیری در گیر و دارِ مجوز|publisher=ایسنا|date=14 November 2023}}</ref> دوای ماوەیەک لە کاتێکدا وێنەگرتنی ئەزازیل دەستی پێکرد، [[موحسین تەنابەندە]] بەهۆی دروستکردنی زنجیرەی پایتەخت لە ڕۆڵگێڕان لەم زنجیرەیە کشانەوەی ڕاگەیاند و [[پەیمان مەعادی]] لە شوێنی داندرا.<ref>{{cite news|url=https://hamshahrionline.ir/x8ZVM|title=محسن تنابنده از این سریال مهم انصراف داد|publisher=همشهری‌آنلاین|date=10 January 2024}}</ref> ئەم زنجیرەیە لە شارە جیاوازەکانی وەک [[تاران]]، [[بووشێھر]] و قشم وێنەی گیراوە.<ref>{{cite news|url=https://www.isna.ir/news/1403020906422/حاشیه-ای-از-جنس-دیگر-برای-سریال-حسن-فتحی|title=حاشیه‌ای از جنس دیگر برای سریال حسن فتحی|publisher=ایسنا|date=28 April 2024}}</ref> لە ناوەڕاستی وێنەگرتندا، شکانی قاچی ''پەیمان مەعادی'' وێنەگرتنی زنجیرەکەی تووشی ئاستەنگ کرد و دوای ماوەی چاکبوونەوەی مەعادی، دووبارە وێنەگرتنی بەرهەمەکە دەستی پێکردەوە.<ref>{{cite news|url=https://www.mojnews.com/n/2sri|title=سانحه برای پیمان معادی|publisher=موج|date=3 September 2023}}</ref> سەرەنجام لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، ریکلامەکانی ئەم بەرهەمە دەستی پێکرد تا لە ١٧ی کانوونی دووەم و لە ڕۆژانی «هەینی» لە ڕێگەی پلاتفۆرمی [[نەماوا|نەماواوە]] بڵاوبکرێتەوە. == پەراوێزەکان == === سانسۆر === مانگێک پێش بڵاوبوونەوەی زنجیرەی ''ازازیل''، پەیوەندییە گشتییەکانی ساترا لە هەواڵێکدا ڕایگەیاند کە [[حەسەن فەتحی]] لەگەڵ بەرهەمهێنەری زنجیرەکە، بۆ وەدەستهێنانی مۆڵەتی بڵاوکردنەوەی بەرهەمەکە چوونەتە کۆبوونەوەی ساترا. لەم کۆبوونەوەیەدا بڕیاردرابوو کە مۆڵەتی بڵاوکردنەوەی زنجیرەکە بە جێبەجێکردنی هەندێک چاکسازی دەربچێت و پلاتفۆرمی بڵاوکەرەوە تا پێش ئەنجامدانی ئەم چاکسازییانە مافی بڵاوکردنەوەی زنجیرەکەی نییە.<ref>{{cite news|url=https://www.asriran.com/fa/news/1028530/ادامه-حواشی-سریال-ازازیل-از-پول‌پاشی-پلتفرم-تا-پمپاژ-وحشت|title=ادامه حواشی سریال ازازیل؛ از پول‌پاشی پلتفرم تا پمپاژ وحشت حواشی این سریال ادامه دارد!؟|publisher=عصرایران|date=8 January 2025}}</ref> === کەمپینی ڕیکلامی زنجیرەکە === لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، بەهرەنگ عەلەوی بە بڵاوکردنەوەی ڤیدیۆگەلێک بانگەشەی ئەوەی کرد کە ئۆتۆمبێلەکەی هێرشی کراوەتەسەر و بووکەڵەیەک لەگەڵ یاداشتێکی هەڕەشئامێزی تێدا دانراوە. پاشان ڕایگەیاند بۆ بەدواداچوونی ڕووداوەکە چووەتە ئەو ناونیشانەی لە یاداشتەکەدا نووسراوە لە [[کەلاردەشت|کەلار دەشت]] و دوای بڵاوکردنەوەی ڤیدیۆیەک لە ئامادەبوونی لە کۆشکێکی نهێنیدا، هەواڵی بێسۆراغبوونی بڵاوکرایەوە کە نیگەرانییەکی زۆری دروستکرد.<ref>{{cite news|url=https://hamshahrionline.ir/x9Nx5|title=پشت پرده استوری‌های دلهره‌آور و جنایی بهرنگ علوی چه بود؟|publisher=همشهری‌آنلاین|date=8 January 2025}}</ref> دوای چند ڕۆژ دەرکەوت ئەم ڕووداوانە بەشێک بوون لە کەمپینی ڕیکلامی زنجیرەی ''ئەزازیل''. ئەم کەمپینە بە بەکارهێنانی کەشوهەوای ترسناک و بووکەڵەکانی پەیوەندیدار بە چیرۆکی زنجیرەکەوە، سەرنجی بەرفراوانی بینەرانی ڕاکێشا و لەلایەن زۆرێک لە پسپۆڕانی ڕیکلام و بەشێک لە ڕای گشتییەوە وەک هەنگاوێکی داهێنەرانە و سەرکەوتوو ستایشکرا، ئەگەرچی هەندێک کەسیش بەهۆی شێوازی ڕیکلامەکەیەوە ڕەخنەیان لێگرت.<ref>{{cite news|حواشی این سریال ادامه دارد!؟|url=https://hamshahrionline.ir/x9NCj|title=واکنش به جنجال بازیگر جوان در فضای مجازی|publisher=همشهری‌آنلاین|date=8 January 2025}}</ref><ref>{{cite news|url=https://donya-e-eqtesad.com/بخش-کسب-کار-104/4142426-گوریلا-مارکتینگ-در-کلاس-جهانی-تبلیغات-سریال-ازازیل|title=گوریلا مارکتینگ در کلاس جهانی؛ تبلیغات سریال «ازازیل»|publisher=دنیای اقتصاد|date=8 January 2025}}</ref> لە دوای کێشە و دەنگۆکان، [[حەسەن فەتحی]]، دەرهێنەری زنجیرەکە ڕایگەیاند کە ئاگاداری ئەم کەمپینە ڕیکلامییە نەبووە و جەختی کردەوە کە هاوڕا نییە لەگەڵ ئەم شێوازانە و کوالێتی بەرهەمەکە خۆی دەبێت باشترین ڕیکلام بێت بۆی.<ref>{{cite news|url=https://www.asriran.com/fa/news/1028319/واکنش-حسن-فتحی-کارگردان-به-جنجال-تبلیغاتی-بهرنگ-علوی-و-سریال-ازازیل-عکس-و-فیلم|title=واکنش حسن فتحی کارگردان به جنجال تبلیغاتی بهرنگ علوی و سریال ازازیل (+عکس و فیلم) حواشی این سریال ادامه دارد!؟|publisher=عصرایران|date=8 January 2025}}</ref> === کشانەوەی حەسەن فەتحی لە دروستکردنی بەردەوامی زنجیرەکە === [[حەسەن فەتحی]]، دەرهێنەری زنجیرەی ''ئەزازیل''، هاوکات لەگەڵ کۆتایی هاتنی بڵاوبوونەوەی وەرزی یەکەمی ئەم زنجیرەیە، بە بڵاوکردنەوەی بەیاننامەیەک ڕایگەیاند لە بەردەوامی دروستکردنی وەرزی دووەم دەکشێتەوە. سوپاسگوزاری بۆ بینەران دەربڕی، ڕەخنەگران و میدیاکان، هۆکاری ئەم بڕیارەی بۆ دەستوەردانی ناپڕۆفێشناڵانەی هەندێک لە ئەندامان لە پرۆسەی مۆنتاژی وەرزی یەکەم و هەروەها ناکۆکییە داراییەکانی نێوان بەرهەمهێنەر و پلاتفۆرمی بڵاوکەرەوە گەڕاندەوە. فەتحی جەختی لەوە کردەوە کە بەپێی وێنەگرتنی زیاتر لە ٨٠٪ی وەرزی دووەم لە مەرجێکی سەختدا، وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بەم بابەتانە لە بەردەوامی پڕۆژەکە کشانەتەوە. هەروەها ڕایگەیاند ئەگەر وەرزی دووەمی ''ئەزازیل'' بە هەر ناو و شێوازێک بڵاوبکرێتەوە، هیچ بەرپرسیارێتییەکی لە بەرامبەر کوالێتی زنجیرەکە نابێت.<ref>{{cite news|url=https://irna.ir/xjTjBC|title=حسن فتحی پرونده «ازازیل» را بست؛ انصراف از تولید فصل دوم|publisher=ایرنا|date=12 April 2025}}</ref> == سەرچاوەکان == {{پەراوێزەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.namava.ir/series/249922-ازازیل ئەزازیل] لە [[نەماوا]] * {{IMDb title|id=}} [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئێرانییەکان]] prynwqbifkf0vzsgeggw5o3p8q03slu 0 305192 1686184 1684555 2026-10-12T21:59:50Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.6 1686184 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ئیبراهیم ئیبراهیمیان|image=Ebrahim Ebrahimain.jpg|image_size=|caption=|birth_date=۱٦ی شوباتی ۱۹۸۲|birth_place=[[تاران]]، ئێران|death_date=|death_place=|death_cause=|other_names=|nationality=ئێرانی|education=دەرچووی بەشی دەرهێنەری|alma_mater=|books=|plays=|occupation=[[دەرھێنەری فیلم|دەرهێنەر]]، [[نووسەر]]، [[مۆنتێر]]|years_active=۲۰۱٤–ئێستا|influenced_by=|influenced=|spouse=|partner=|children=|parents=|relatives=|residence=|famous_roles=|quotes=|website=}} '''ئیبراهیم ئیبراهیمیان''' (بە [[زمانی فارسی|فارسی]]: ابراهیم ابراهیمیان؛ لەدایکبووی ۱٦ی شوباتی ۱۹۸۲) [[دەرھێنەری فیلم|دەرهێنەر]]، [[نووسەر]] و [[مۆنتێر|مۆنتێری]] ئێرانییە. دەرچووی بەشی دەرهێنەرییە. ئیبراهیمیان چالاکی سینەمایی لە ساڵی ۲۰۱٤ بە فیلمی ''ارسال یک آگهی تسلیت برای روزنامه'' دەست پێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=جستجو |ناونیشان=https://www.filimo.com/crew/ebrahim-ebrahimian |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231007045129/https://www.filimo.com/crew/ebrahim-ebrahimian |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی سەردان=2026-10-07 |وێبگە=www.filimo.com |زمان=fa |url-status=live}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=http://www.nsun.net |first=n s u n {{!}} |سەردێڕ=تیوال {{!}} ابراهیم ابراهیمیان |ناونیشان=https://www.tiwall.com/ebrahimebrahimian |ڕێکەوتی سەردان=2026-10-07 |وێبگە=www.tiwall.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ابراهیم ابراهیمیان - عکس ها و تصاویر، بیوگرافی و زندگی نامه {{!}} منظوم |ناونیشان=https://www.manzoom.ir/name/nm2730485/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86 |ڕێکەوتی سەردان=2026-10-07 |وێبگە=Manzoom |زمان=fa-ir}}</ref> == ژیان == ئیبراهیم ئیبراهیمیان لە ۱٦ی شوباتی ۱۹۸۲ لە شارۆچکەی تاد لە پارێزگای [[ئەسفەھان|ئیسفەھان]] لەدایکبووە. دەرچووی بەشی دەرهێنەرییە. چالاکی سینەمایی لە ساڵی (۲۰۱٤) بە فیلمی ''ارسال یک آگهی تسلیت برای روزنامه'' دەست پێکرد، دروستکردنی ئەم فیلمە لە ۷ی تشرینی یەکەمی(۲۰۱۳) لە [[تاران]] دەستی پێکرد و بەشداری لە ۳۲ەمین [[فێستیڤاڵی فیلمی فەجر|فێستیڤاڵی فیلمی فەجردا]] پێ کرد. ئیبراهیم ئیبراهیمیان دەرهێنەریی فیلمە سینەماییەکانی ''ارسال یک آگهی تسلیت برای روزنامه'' و ''عادت نمی‌کنیم'' (۲۰۱٦)ی لەئەستۆ بووە. هەروەها نووسەر و [[مۆنتێر|مۆنتێری]] فیلمی ''عادت نمی‌کنیم'' (۲۰۱۶) بووە. ''عادت نمی‌کنیم'' دووەم بەشداریی ئیبراهیمیان بوو لە [[فێستیڤاڵی فیلمی فەجر|فێستیڤاڵی فەجر]] کە لە ۳٤ەمین فێستیڤاڵی فەجردا نمایشکرا و لە سێ بەشی باشترین فیلمنامە، باشترین ئەکتەری ڕۆڵی یەکەمی ژن ([[سارە بەیات]]) و باشترین ئەکتەری ڕۆڵی دووەمی پیاو (حەمیدڕەزا ئازەرەنگ) کاندیدی وەرگرتنی [[سیمورغی بلوورین|سیمورغ]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ابراهیم ابراهیمیان - عکس ها و تصاویر، بیوگرافی و زندگی نامه {{!}} منظوم |ناونیشان=https://www.manzoom.ir/name/nm2730485/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86 |ڕێکەوتی سەردان=2026-10-07 |وێبگە=Manzoom |زمان=fa-ir}}</ref> ''دابلند'' (۲۰۱۸) ناوی فیلمێکە کە ئیبراهیمیان بۆ سینەمای [[گورجستان|گورجستانی]] دروستی کردووە. == فیلمۆگرافی == === دەرهێنەر و نووسەر<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ= |ناونیشان=https://www.imvbox.com/fa/casts/ebrahim-ebrahimian}}</ref> === {| class="wikitable" !ناوی فیلم !ساڵ !نووسەر !دەرهێنەر |- |سیازنگی |2017 | |جواد خمیس آبادی |- |دابلند |2018 |سارا سلطانی |محمدرضا مصباح |- |پیلوت |2018 |ئیبراهیم ئیبراهیمیان |محمدرضا مصباح |- |عادت نمی‌کنیم |2016 |ئیبراهیم ئیبراهیمیان |پیمان جعفری |- |ارسال یک آگهی تسلیت برای روزنامه |2014 |سارا سلطانی |حسن کلامی |- |میدان سرخ |2021 |سارا سلطانی ، علی مسعودی‌نیا |جواد نوروزبیگی |- |''[[تۆوی ترێ (فیلم)|تۆوی ترێ]]'' |2026 |ئیبراهیم ئیبراهیمیان و محمدعلی حسینی |ابراهیم عامریان |} == بەستەری دەرەکی == * [http://www.sourehcinema.com/People/People.aspx?Id=139304080004 ئیبراهیم ئیبراهیمیان] لە وبگەی سوورە سینەما * [https://web.archive.org/web/20260615173010/http://cinetmag.com/movies/ShowFilms.asp?ID=1506 عادت نمی‌کنیم] لە وبگەی سی‌نێت == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خەڵکی تاران]] [[پۆل:سیناریۆنووسانی ئێرانی]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئێرانی]] 44ctb1ynq28hx7nlmwrhgdcqf4w4xc5 0 305203 1686131 1683815 2026-10-12T20:30:11Z InternetArchiveBot 27288 Adding 1 book for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686131 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦}} {{Infobox military conflict | conflict = Crusade of 1101 | part_of = the [[Crusades]] | image = Crusade of 1101 v1.svg | image_size = 300px | caption = A map of western [[Anatolia]], showing the routes taken by Christian armies | date = Summer of 1101 | location = [[Anatolia]] | result = [[Muslims|Muslim]] victory | combatant1 = * [[شانشینی فەڕەنسا]] ** [[میرنشینی بورگوندی]] ** [[کۆنتیی بلوا]] ** [[کۆنتیی نیڤەر]] ** [[County of Vermandois]] * [[Duchy of Aquitaine]] * [[Montlhéry]] * [[Holy Roman Empire]] ** [[Palatine County of Burgundy]] ** [[Duchy of Bavaria]] ** [[Margraviate of Austria]] * [[County of Roussillon]] * [[Republic of Genoa]] * [[Byzantine Empire|Eastern Roman Empire]] * [[Papal States]] | combatant2 = * [[Seljuk Empire]] ** [[Sultanate of Rum|Seljuk Sultanate of Rum]] ** [[Danishmends]] ** [[Seljuk Empire|Seljuk]] [[Aleppo|Emirate of Aleppo]] | commander1 = {{Plainlist |[[Anselm IV (Archbishop of Milan)|Anselm IV of Milan]]{{KIA}} * [[Stephen, Count of Blois|Stephen of Blois]]{{KIA}} * [[Stephen I, Count of Burgundy|Stephen of Burgundy]] * [[Eudes I of Burgundy|Eudes of Burgundy]] * Constable Conrad * [[Girard I of Roussillon]] * [[Raymond IV of Toulouse]] * General [[Tzitas]] * [[William II of Nevers]] * [[William IX of Aquitaine]] * [[Hugh I, Count of Vermandois|Hugh of Vermandois]]{{KIA}} * [[Welf I, Duke of Bavaria|Welf of Bavaria]] * [[Ida of Formbach-Ratelnberg|Ida of Austria]]{{KIA}} }} | commander2 = [[Kilij Arslan I]]<br>[[Gazi Gümüshtigin]]<br>[[Fakhr al-Mulk Ridwan]] | strength1 = | strength2 = | casualties1 = High | casualties2 = Relatively low | notes = | campaignbox = }}   '''شەڕی خاچھەڵگری ١١٠١''' کە بە جەنگی '''خاچھەڵگرانی دڵ بێهێزەکان''' ناسراوە، لە دوای جەنگی خاچپەرستی یەکەم دەستیپێکرد بە داوای بەهێزکردنی هێزەکانی [[شانشینی قودس]] کە تازە دامەزراوە و بۆ ڕزگارکردنی بۆهیمۆندی بەناوبانگی تارانتۆ لە دیلێتی موسڵمانان. پاپا پاسکالی دووەم ، جێنشینی ئۆربان دووەم (کە پێش ئەوەی بزانێت لە ئەنجامی ئەو جەنگە خاچپەرستییەی کە ناوی لێنابوو، مرد)، داوای کرد کە گەشتێکی نوێ ئەنجام بدرێت. بە تایبەتی داوای لەو کەسانە کرد کە نەزری خاچپەرستییان خواردووە بەڵام هەرگیز نەڕۆیشتوون و ئەوانەی لە کاتی ڕێپێوانەکەدا گەڕاونەتەوە دواوە. جەنگی خاچپەرستی شکستێکی دەنگدانەوەی ڕۆژئاوا بوو لەلایەن [[شانشینی سەلجووقی|تورکە سەلجوکییەکانەوە]].{{Sfn|Cate|2016}} == هۆکاری جەنگی خاچپەرستانە == === هاتنی داگۆبێرت === جەنگی خاچپەرستی یەکەم کۆتایی هات و زۆرێک لەو [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|خاچپەرستانەی]] بەشدارییان کرد گەڕانەوە بۆ [[ئەورووپا|ئەوروپا]]. تازە دەستیان بەسەر شاری پیرۆزی [[ئورشەلیم|قودسدا]] گرتبوو و لە شەڕی ئەسکالۆن هێرشی پێچەوانەی [[دەوڵەتی فاتیمی|فاتمییەکانیان]] شکست پێهێنابوو. سەرکردەکان [[ڕۆبێرت کورتھۆس|ڕۆبەرت کورتۆس]] لە نۆرماندی و ڕۆبەرت دووەمی فلاندەرز و ڕیمۆندی چوارەم لە تۆلۆز گۆدفرێی بۆیلۆن پاشای قودسیان بەجێهێشت بۆ ئەوەی تەنها بە ٣٠٠ پیاو بەرگری [[ئورشەلیم|لە شارەکە]] بکەن.{{Sfn|Riley-Smith|2002}} دوای گەڕانەوەی هەموو ئەم خاچپەرستانە کە سەرگەرمی و چیرۆک و کارە قارەمانەکانی گەشتەکەیان بەیەکەوە باسکرد، زۆرێک لە ئەوروپییەکانی دیکە ویستیان زیارەت بۆ [[خاکی پیرۆز]] بکەن. یەکێک لەو کەسانە قەشە سەرەکییەکەی پیزا بوو داگۆبێرت لە پیزا کە دەرفەتی لە [[شام|لێڤانتدا]] بینی. ئەو درکی بە پێویستی فراوانکردنی کاریگەرییەکانی [[پیزا]] بۆ ڕۆژهەڵات کرد، هەنگاوێک کە پێشتر [[کۆماری ڤێنیز]] و جێنەوا ئەنجامیانداوە. بۆیە لەلایەن [[پاپا]] پاسکالی دووەمەوە کرایە میراتگر، ئەمەش بیانوویەک بوو بۆ ئەوەی بە بەلەمێکی ١٢٠ کەشتی بەرەو [[شام|لێڤانت]] بڕۆن کە لە ڕێگادا هەڵمەتی سەرکەوتوویان کردە سەر دوورگەکانی [[کێفالونیا|سیفالۆنیا]] و کۆرفو کە خاوەندارێتی بیزەنتین بوون. دوای بیستنی ئەم هەواڵە، ئیمپراتۆری ڕۆمانی ڕۆژهەڵات ئەلێکسیۆسی یەکەم کۆمنێنۆس هێزی دەریایی بیزەنتین ڕەوانەی کرد کە لەگەڵ پیزانەکان شەڕیان کرد کە دوای چەند شەڕێک بەرەو ئاوترێمەر بەڕێکەوتن. سەرەڕای ململانێی لەگەڵ ئەلێکسیۆس، داگۆبێرت لە پیزا لە مانگی ئەیلولی ساڵی [[١٠٩٩]] گەیشتە لیڤانت. یەکێک لە سەرکردەکانی خاچپەرستان، شازادەی ئەنتیکە ، بۆهیمۆندی تارانتۆ ، گەمارۆی بەندەری [[لازقیە|لاودیسیای]] دەدا، کە لەلایەن بیزەنتینییەکانەوە بوو، و داگۆبێرت و پیزانەکان ڕێککەوتن لەسەر یارمەتیدان بە گەمارۆدانی بەندەرەکە لە دەریاوە. بەڵام ڕۆبێرت لە نۆرماندی و ڕۆبێرت لە فلاندەرز و ڕیمۆند لە تۆلۆز بە مەبەستی بەکارهێنانی وەک بەندەرێک گەیشتنە لاودیسیا بۆ گەڕانەوە بۆ ئەوروپا بەڵام توڕە بوون کاتێک بینی بۆهیمۆند هێرش دەکاتە سەر بەندەرەکە. ئەوان پێویستی هاوکارییان لەگەڵ ئیمپراتۆری بیزەنتین و مەسیحییەکانی ڕۆژهەڵات بینی و هێشتا پابەند بوون بە سوێندەکەیانەوە بۆ ئەلێکسیۆس، کە کاتێک لە [[قوستەنتینە|قوستەنتینیە]] بەرەو قودس لە جەنگی خاچپەرستدا بەڕێکەوتن. سەرکردەکانی خاچپەرستان توانیان داگۆبێرت ڕازی بکەن کە گەمارۆکە هەڵبوەشێنێتەوە. بۆهیمۆند ناچار بوو واز لە گەمارۆکە بهێنێت، و لەگەڵ کۆمەڵێک زیارەتکار لە ئەنتیکاوە یاوەری داگۆبێرتیان کرد بۆ قودس بۆ ئەوەی سوێندی خاچپەرستییەکەی جێبەجێ بکات. بۆهیمۆند بە خێرایی بووبووە لایەنگری داگۆبێرت چونکە هەردووکیان دەیانویست ببینن دەسەڵاتی پاشای قودس لە بەرژەوەندی خۆیان کەم دەبێتەوە، دەسەڵاتی پاپا بۆ داگۆبێرت و دەسەڵاتی ئەنتیۆکین بۆ بۆهیمۆند. لە کاتێکدا دوو ڕۆبەرتەکە لاودیسیایان بەجێهێشت بۆ باکووری [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] ، ڕیمۆند دەستی بەسەر شاری لاودیسیادا گرت کە لەلایەن بۆهیمۆندەوە بوو، و لەگەڵ خاچپەرستانی دڵسۆزدا گارنیۆنی کرد. ئەو لە لێڤانت مایەوە بۆ ئەوەی پارێزگاری لە دەستکەوتە نوێیەکانی خاکی بکات پێش ئەوەی لە مانگی ئایاری ساڵی ١١٠٠ بەرەو [[قوستەنتینە|قوستەنتینیە]] بڕوات بۆ ئەوەی هاوپەیمانی لەگەڵ ئیمپراتۆری بیزەنتین ئەلێکسیۆسی یەکەم کۆمنینۆس کە یەکێک بوو لە خراپترین دوژمنەکانی بۆهیمۆند پێکبهێنێت، بۆ یارمەتیدان لە دژی بۆهیمۆند و لە نەخشاندنی شانشینی خۆی لە دەوری شاری [[شام|تەرابلوسی]] [[تەرابلوس (لوبنان)|لیڤانتی]] کە [[عەرەب|عەرەبەکان]] کۆنتڕۆڵی دەکەن. لەم نێوەندەدا، باڵدوینی یەکەمی ئیدێسا سەرقاڵی چەسپاندنی پارێزگای نوێی ئیدێسا بوو. لەکاتێکدا ئەو کارەی دەکرد، هەواڵی [[گەمارۆدانی ئورشەلیم (١٠٩٩)|کەوتنی قودس]] و تاجی سەر دانانی براکەی گۆدفرێی بۆیلۆنی وەک پاشای قودس بیست. بە بیستنی ئەمە، باڵدوین بڕیاریدا زیارەتەکەی تەواو بکات و لە مانگی نۆڤەمبەردا ئیدێسا بەرەو قودس بەجێهێشت.{{sfn|France|1994|p=133}} لە ڕێگادا پەیوەندی بە بۆهیمۆند و داگۆبێرت و گروپی حاجیانی [[بانیاس|بولونیاسەوە]] کرد.{{Sfn|France|1994}}{{Sfn|Runciman|1989a}} هەرچەندە ڕووبەڕووی هێرشی [[موسڵمان|موسڵمانان]] و ماندوێتی و نەخۆشی بوونەتەوە، کە هەموویان لە کاتی گەشتەکەدا زیانی گیانی زۆریان لێکەوتەوە، بەڵام زۆربەی حاجیان لە ٢١ی کانوونی دووەمدا گەیشتنە قودس.{{Sfn|Lock|2006}}{{Sfn|Runciman|1989a}} لەگەڵ پەرەسەندنی هەموو ئەم ڕووداوانەدا، گۆدفرێی بۆیلۆن ، پاشای قودس ، سەرقاڵی فراوانکردنی سنوورەکانی شانشینی خۆی بوو. هەڵمەتەکانی بە یەکەم گەمارۆدانی ئەرسوف دەگەیشتنە لوتکە . پێشتر گۆدفرێی پەیماننامەیەکی لەگەڵ شارەکەدا واژۆکردبوو کە ئەرسوف باجی لێبدات و هەردوولا بارمتەکانی یەکتریان دەگۆڕنەوە. بەڵام بارمتە موسڵمانەکان هەڵهاتن بۆیە ئەرسوف پەیماننامەکەیان لەگەڵ قودس شکاند، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی کە گۆدفرێ لە ئۆکتۆبەری ساڵی ١٠٩٩دا شارەکەی گۆدفرێی گەمارۆدانی دەستپێکرد بە بەسەربردنی شەش هەفتە بۆ دروستکردنی بەرد فڕێدان کە پشتگیری دوو تاوەری گەمارۆدان دەکات.<ref>{{Cite book|last=Fulton|first=Michael S.|title=Artillery in the Era of the Crusades: Siege Warfare and the Development of Trebuchet Technology, Volume 122|date=2018|publisher=BRILL|isbn=9789004376922|location=Leiden|pages=90}}</ref> بەداخەوە بۆ گۆدفرێی ژمارەکانی زۆر سنووردار بوو چونکە زۆرینەی پیاوەکانی لە ڕێگەی لاودیسیا لەگەڵ دوو ڕۆبەرتەکەدا بەرەو ئەوروپا بەڕێکەوتن.<ref>{{Cite book|last=France|first=John|title=The Crusades and the Expansion of Catholic Christendom, 1000-1714|url=https://archive.org/details/crusadesexpansio0000fran|date=2005|publisher=Routledge|isbn=0415371279|location=Oxon|pages=[https://archive.org/details/crusadesexpansio0000fran/page/90 90]}}</ref> لە کۆتاییدا بەرگریکارە فاتیمیەکانی شارەکە تەسلیم بوون و تەسلیم بوونیان پێشکەش بە ڕیمۆندی چوارەمی تۆلۆز کرد چونکە پێشتر توانیبووی خاچپەرستەکانی لە تاڵانکردنی ئەو شارانەی کە داگیری کردبوو، ڕابگرێت. گۆدفرێی بە سووکایەتیکردن، پێشنیارەکەیان ڕەتکردەوە و بەردەوام بوو لە گەمارۆدانەکە. ڕیمۆند بە بیستنی ئەم بارودۆخە لە لاودیقیا، پشتگیری و هانی بەرگریکارانی فاتمی دا بۆ ئەوەی خۆیان لە دژی گۆدفرێ ڕابگرن، بە ئاماژەدان بە لاوازییەکەی کە پێی دەوترێت.{{Sfn|Runciman|1951}} هەوڵەکانی ڕیمۆند بێهودە بوو چونکە دوای ئەوەی دوو هێرشی خاچپەرستان کە بۆ سەر ئەرسوف ئەنجامدرا شکستیان هێنا، گاریسۆنەکە ئاگریان لە تاوەرەکانی گەمارۆدا بەردا و گۆدفرێی ناچارکرد کۆتایی بە گەمارۆدانەکە بهێنێت.<ref>{{Cite book|last=Tibble|first=Steve|title=The Crusader Strategy - Defending the Holy Land|publisher=Yale University Press|year=2020|isbn=|location=|pages=35–37}}</ref> هەرچەندە گەمارۆدانەکە شکستێک بوو بۆ گۆدفرێ، بەڵام تا کۆتایی ساڵی ١١٠٠، گۆدفرێی بۆیلۆن ، پاشای قودس ، توانی شارەکانی [[شام|لێڤانتینی]] [[عەکا|ئاکرێ]]، [[یافا]] ، قەیسەر ماریتیما، ئەسکالۆن و ئارسوف بکاتە لق. ڕاستەوخۆ دوای [[کریسمس|جەژنی کریسمس]] ، پاتریاکی لاتینی قودس ، ئارنولفی چۆک ، بە پاساوی ئەوەی هەڵبژاردنەکەی ناکانۆنی بووە، لە پۆستەکەی دوورخرایەوە و بە پشتیوانی بۆهیمۆند، داگۆبێرت لە شوێنی ئەو هەڵبژێردرا. ڕای گشتی هەمیشە پێیوابوو کە خاکی پیرۆز دەبێ میراتی کڵێسا بێت، بەڵام ئارنولف زۆر لاواز بوو بۆ ئەوەی باڵادەستی جێگیر بکات. پێگەی داگۆبێرت بەهێزتر بوو، چونکە نوێنەری پاپا بوو و پشتیوانی بەلەمی پیسانی هەبوو. ڕاستەوخۆ دوای دانیشتنی لەسەر تەخت، گۆدفرێی بۆیلۆن لەبەردەمیدا ئەژنۆی دا و وەبەرهێنانی لەگەڵ خاکی قودسدا کرد و بۆهیمۆند هەمان شت بۆ ئەنتیکە کرد. باوکسالاری نوێ پشتڕاستی کردەوە کە گۆدفرێ و بۆهیمۆند خاوەندارێتی زەویەکانیانن، بەڵام هیچ ڕێوڕەسمێکی هاوشێوە لە پەیوەندی لەگەڵ باڵدوین ، کونتی ئێدێسا تۆمار نەکرا، کە بەهۆی پەیوەندییە گرژەکانەوە ڕێزی لێ نەگرت.{{Sfn|Murray|2000}}{{Sfn|Runciman|1989a}} ئەم پەیوەندییە لەگەڵ پیزا ئێستا بەو مانایە بوو کە خاچپەرستان هێڵێکی پەیوەندییان لەگەڵ ئەوروپای ڕۆژئاوا هەبووە و ئێستا پێویستیان بە پشتبەستن بە باری دابینکردنی ڕۆمانی ڕۆژهەڵات نەبوو. باڵدوین و بۆهیمۆند لە کاتژمێر 1 قودسیان بەجێهێشت{{بۆشایییەکان}}ژانویەی 1100.{{Sfn|Runciman|1989a}}{{Sfn|Edgington|2019}} دوقاق ، فەرمانڕەوای سەلجوقی دیمەشق ، هێزی نارد بۆ هێرشکردنە سەریان، بەڵام خاچپەرستان سەربازانی سەلجوکیان لە نزیک [[بەعلبەک|بەعلبێک]] شکست پێهێنا.{{Sfn|Runciman|1989a}}{{Sfn|Edgington|2019}} باڵدوین لە مانگی شوباتدا گەیشتەوە شاری ئێدێسا.{{Sfn|Runciman|1989a}}   == خوێندنەوەی زیاتر == * ئەلبێرت ئۆف ئایکس, ''Historia Hierosolymitana'' * == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|شەڕ}} [[پۆل:CS1 Italian-language sources (it)]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦}} n8zlirblrvvngpppspgobjb010vjini 0 305241 1686156 1683749 2026-10-12T21:07:55Z SakuraBot 51806 بۆت:چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان-> ڕێکخستنی پیتی (ي/ك)ی عەرەبی بۆ (ی/ک)ی کوردی 1686156 wikitext text/x-wiki {{short description|ژانەرێکی لاوەکیی چیرۆکی تاوانکاری و لێکۆڵینەوە}}'''ژانەری پۆلیسی''' (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Police procedural)، '''شۆی پۆلیسی''' یان '''درامای تاوانکاریی پۆلیسی''' ژانەرێکی لاوەکیی درامای پرۆسێجەراڵ و [[فیلمی لێکۆڵەرییی خەیاڵی]] کە جەخت لەسەر وێناکردنی وردی ڕێکارەکانی لێکۆڵینەوەی [[ئەفسەری پۆلیس|ئەفسەرانی پۆلیس]]، [[لێکۆڵەر|لێکۆڵەرانی]] پۆلیس یان [[دەزگای جێبەجێکردنی یاسا|دەزگاکانی جێبەجێکردنی یاسا]] وەک [[پاڵەوانی چیرۆک]] دەکاتەوە، بە بەراورد لەگەڵ ژانەرەکانی تر کە سەرنج دەخەنە سەر لێکۆڵەرانی دەرەوەی پۆلیس وەک لێکۆڵەری تایبەتی. زۆرێک لە راز و نیازی تاوانکاری کە ئەفسەرێکی پۆلیس وەک کەسایەتی سەرەکی تێیدا دەردەکەوێت—بۆ نموونە، ڕۆمانەکانی ئێرڵ دێر بیگەرز کە لێکۆڵەری پۆلیسی هۆنۆلولو چارلی چان تێیدا کەسایەتی سەرەکییە، ڕۆمان و چیرۆکە کورته‌کانی نگیۆ مارش دەربارەی ڕۆدێریک ئالین لە [[سکۆتلاند یارد]]، و زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی ''کۆڵۆمبۆ''—مەبەست لەوانە وێنەکردنی ڕاستەقینەی پیشەی جێبەجێکردنی یاسا نییە، بەڵکو تەنها پێدانی پێگەیەکی فەرمییە بە کەسایەتییە سەرەکییەکان تاوەکو خاوەنی "پێگەی کارکردن" بن.<ref>{{cite web |url=https://example.com |access-date=February 2026 |title=شیکاری دراما پۆلیسییەکان}}</ref> وەک لە ناوەکەیەوە دیارە، ڕەگەزی پێناسەکردنی ژانەری پۆلیسی هەوڵدانە بۆ وێنەکردنی وردی جێبەجێکردنی یاسا و ڕێکارەکانی، لەوانە بابەتە پەیوەندیدارەکانی پۆلیس وەک زانستی دادوەری، پشکنینی تەرم، کۆکردنەوەی بەڵگە، مۆڵەتی گەڕان، [[لێپرسینەوە]]، و پابەندبوون بە بەربەست و ڕێکارە یاساییەکان.<ref>Roger Sabin, with Ronald Wilson, et al. ''Cop Shows: A Critical History of Police Dramas on Television'' (McFarland, 2015).</ref> کاتێک زۆرێک لە پرۆسێجەراڵە پۆلیسییەکان ناسنامەی تاوانبارەکە دەشارنەوە تا ئەو کاتەی تاوانەکە لە لوتکەی گێڕانەوەدا چارەسەر دەکرێت (کە پێی دەوترێت کێ کردی)، هەندێکی تر ناسنامەی سەرپێچیکارەکە لە سەرەتای گێڕانەوەکەدا بۆ بینەر ئاشکرا دەکەن، کە ئەمەش دەیکاتە چیرۆکی لێکۆڵینەوەی پێچەوانە. ژانەری پرۆسێجەراڵی پۆلیسی ڕووبەڕووی ڕەخنە بووەتەوە بەهۆی وێنەکردنی ناورد و هەڵەی پۆلیسایەتی و تاوان، وێنەکردنی ڕەگەزپەرستی و ڕەگەزپەرستیی جێندەری، و ئەوەی کە ژانەرەکە "کوپاگاندایە" کە وێنەیەکی یەکلاینە دەربارەی پۆلیس وەک "پیاوە باشەکان" پەرە پێدەدات. == مێژووی سەرەتایی == ڕەگ و ڕیشەی پرۆسێجەراڵی پۆلیسی دەگەڕێتەوە بۆ ناوەڕاستی ساڵانی ١٨٨٠. ڕۆمانی ''بەردی مانگ'' (١٨٦٨)ی ویلکی کۆلینز، کە چیرۆکی لێکۆڵەرێکی [[سکۆتلاند یارد|سکۆتلاند یاردە]] کە لێکۆڵینەوە لە دزینی ئەڵماسێکی بەنرخ دەکات، وەک سەرەتاییترین نموونەی ڕوونی ئەم ژانەرە وەسف کراوە.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=kQ_0DwAAQBAJ|title=نوار لە باکوور: ژانر، سیاست و شوێن|date=2020|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=9781501342882|page=247|quote=Some critics point back to ''The Moonstone'' (1868) by Wilkie Collins as an early novel describing police work at Scotland Yard}}</ref><ref>Wheat, Carolyn (2003) ''How to Write Killer Fiction: The Funhouse Of Mystery & The Roller Coaster Of Suspense''. Santa Barbara, PA: Perseverance Press, {{ISBN|1880284626}}</ref> دوای جەنگی جیهانیی دووەم بوو کە چیرۆکی پرۆسێجەراڵی پۆلیسی کێبڕکێی جەماوەریی لێکۆڵەرانی تایبەتی یان لێکۆڵەرە ئارەزوومەندەکانی کرد.<ref>Sabin, 2015.</ref> لە [[سینەمای ژاپۆن|سینەمای ژاپۆندا]]، فیلمی ''سەی وندا''ی سالی ١٩٤٩ی [[ئاکیرا کورۆساوا]] هەبوو، کە پرۆسێجەراڵێکی پۆلیسیی جددی و فیلمێکی [[فیلمی نوار|فیلم نوار]] بوو کە بوو بۆ ژانەری فیلمی پۆلیسی.<ref>{{cite journal |year=2006 |title=گۆڤاری نێودەوڵەتی فیلم |url=https://books.google.com/books?id=y50qAQAAIAAJ |journal=Film International |location=Sweden |publisher=[[Arts Council Norway|Kulturrådet]] |volume=4 |issue=1–6 |page=163 |access-date=28 April 2012 |quote=In addition to being a masterful precursor to the buddy cop movies and police procedurals popular today, Stray Dog is also a complex genre film that examines the plight of soldiers returning home to post-war Japan.}}</ref> ''دراگ نێت'' وەرچەرخانێکی لە وێنەکردنی پۆلیس لەسەر شاشە دروست کرد. لەبری ئەوەی ببەنە مایەی پێکەنین و گەندەڵ بن، ئەمە یەکەمجار بوو کە ئەفسەرانی پۆلیس نوێنەرایەتی ئازایەتی و [[پاڵەوانێتی]] بکەن.<ref name=":0">{{Cite web |last=Grady |first=Constance |date=2020-06-03 |url=https://www.vox.com/culture/2020/6/3/21275700/police-show-procedurals-hollywood-history-dragnet-keystone-cops-brooklyn-nine-nine-wire-blue-bloods |access-date=2020-08-24 |website=Vox |language=en |title=چۆن ٧٠ ساڵ لە شۆی پۆلیسی فێری کردین ڕێز لە پۆلیس بگرین}}</ref> بەرهەمهێنەرانی ''دراگ نێت'' ئۆتۆمبێل و ئەفسەری ڕاستەقینەی پۆلیسیان لە دیمەنەکانیاندا بەکارهێنا.<ref name=":0" /> بەڵام ئەمە ئەوەشی دەگەیاند کە لە بەرامبەردا، بەڕێوەبەرایەتیی پۆلیسی [[لۆس ئانجلەس]] (LAPD) دەیتوانی پێداچوونەوە بە سیناریۆکاندا بکات بۆ دڵنیابوونەوە لە ڕاستی بابەتەکان.<ref name=":0" /> LAPD پێداچوونەوەی بۆ هەموو دیمەنێک دەکرد، کە ئەمەش ڕێگەی پێدەدان ئەو ڕەگەزانە لابەن کە لەگەڵیاندا نەبوون یان نەیانئەویست سەرنجی بدەنێ.<ref name=":0" /> کاتێک پژانەرە پۆلیسییەکان تا دەهات هەواداری زیاتر دەبوودەبوون، ئەمە ڕێگەی بە [[سینەمای ویلایەتە یەکگرتووەکان|هۆڵیوود]] دەدا پەیوەندییەکی دۆستانە لەگەڵ دەزگاکانی جێبەجێکردنی یاسادا پێکبێنێت کە بەرپرسیشن لە بەخشینی مۆڵەتی وێنەگرتن.<ref name=":0" /> == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|وێژە|تەلەڤیزیۆن|ڕۆمانەکان|فیلم}} [[پۆل:خەیاڵی تاوان]] [[پۆل:چەشنەکان]] [[پۆل:چەشنەکانی فیلم]] [[پۆل:چەشنەکانی دراما]] [[پۆل:چەشنەکانی تەلەڤیزیۆن]] 18l93z5m5o1seqwkmgok6gs4zyrjsig 0 305246 1686122 1683550 2026-10-12T20:20:59Z InternetArchiveBot 27288 Adding 1 book for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686122 wikitext text/x-wiki {{مێژووی کۆریا}} [[File:Pottery from the Korean Neolithic at the National Museum of Korea.jpg|وێنۆک|گۆزەیەکی دەفرینی سەردەمی نیۆلیتیکی کۆری لە مۆزەخانەی نەتەوەییی کۆریا]] '''کۆریای پێش مێژوو''' بریتییە لەو سەردەمەی ژیانی مرۆڤ لە [[نیمچەدوورگەی کۆریا]] کە ھیچ تۆمارێکی نووسراوی لەسەر نییە. ئەم قۆناغە بەشێکی زۆر و بنەڕەتی لە ڕابردووی کۆریا پێکدەھێنێت و بابەتێکی سەرەکییە بۆ لێکۆڵینەوە لە بوارەکانی [[شوێنەوارناسی]]، [[زەویناسی]]، و [[بەردینناسی]]. == پێش مێژووی زەویناسی == پێش مێژووی زەویناسی کۆنترین بەشی ڕابردووی کۆریایە. کۆنترین بەردەکان لە کۆریا دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی پێش کامبری.<ref name="koreanet">{{cite web |title=The Beginning of Korean History (Prehistoric Era - Ancient Korea) |url=https://www.korea.net/AboutKorea/History/The-Beginnings-of-the-Countrys-History |website=Korea.net}}</ref> سیستەمی یۆنچیۆن دەگەڕێتەوە بۆ ئەم سەردەمە و لە دەوروبەری [[سیئۆل]] بڵاوبووەتەوە و بەرەو باکووری ڕۆژھەڵات تا یۆنچیۆن درێژ دەبێتەوە. نیمچەدوورگەی کۆریا لە سەردەمی مێزۆزۆیکدا چالاکییەکی زەویناسیی بەھێزی بەخۆیەوە بینی، کە تێیدا زنجیرەچیاکانی دروست بوون، و پاشان لە سەردەمی سینۆزۆیکدا بە ھێواشی جێگیر بوو. پێکھاتە سەرەکییەکانی سەردەمی مێزۆزۆیک بریتین لە سوپەرگرووپی گیۆنگسانگ، کە لە زنجیرەیەک بەردی گڕکانی، شیل، بەردەلم، و بەردی بازاڵت پێکدێت و زۆربەی پارێزگای گیۆنگسانگی ئێستای داپۆشیوە.<ref name="Son1999">{{cite report |last1=Son |first1=Jin-Dam |last2=Kwak |first2=Young-Hoon |last3=Bong |first3=Pil-Yoon |title=The Cretaceous Gyeongsang Basin |date=1999 |url=https://www.osti.gov/etdeweb/biblio/20128743 |via=OSTI (ETDEWEB)}}</ref><ref name="Zhang2012">{{cite journal |title=Late Cretaceous volcanic rocks and associated granites in Gyeongsang Basin, SE Korea: Their chronological ages and tectonic implications for cratonic destruction of the North China Craton |journal=Journal of Asian Earth Sciences |date=2012 |volume=47 |pages=252–264 |doi=10.1016/j.jseaes.2011.12.011 |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2012JAESc..47..252Z/abstract}}</ref> == قۆناغبەندی == مێژوونووسان لە کۆریا سیستەمی سێ سەردەمەکە (بەردین، برۆنز، ئاسن) بۆ پۆلێنکردنی پێش مێژووی کۆریا بەکاردەھێنن. ئەم سیستەمە لە قۆناغی دوای کۆتاییھاتنی داگیرکاریی ژاپۆن پێڕەو کرا بۆ وەڵامدانەوەی بانگەشەی شوێنەوارناسانی ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن، کە دەیانگوت کۆریا «سەردەمی برۆنزی» نەبووە.<ref name="Kim1996">{{cite book |last=Kim |first=Seung Og |title=Political Competition and Social Transformation: The Development of Residence, Residential Ward, and Community in Prehistoric Taegongni of Southwestern Korea |publisher=University of Michigan |date=1996}}</ref> پۆلێنکردنی باوی پێش مێژووی کۆریا بەم شێوازەیە: * قۆناغی گۆزەگەریی جیولمون («[[سەردەمی نیۆلیتیک]]»): ٨٠٠٠–١٥٠٠ پێش زایین ** دەستپێک: ٨٠٠٠–٦٠٠٠ پێش زایین ** سەرەتایی: ٦٠٠٠–٣٥٠٠ پێش زایین ** ناوین: ٣٥٠٠–٢٠٠٠ پێش زایین ** کۆتایی: ٢٠٠٠–١٥٠٠/١٠٠٠ پێش زایین * قۆناغی گۆزەگەریی مومون («[[سەردەمی بڕۆنز]]»): ١٥٠٠/١٠٠٠–٣٠٠ پێش زایین * [[سامھان]] / سەردەمی پێش سێ شانشینەکە («سەردەمی ئاسن»): ١٠٠ پێش زایین تا ٣٠٠ زایینی بەکەرھێنانی ئەم سیستەمە بۆ کۆریا لەگەڵ ھەندێک ئاستەنگ بەرەوڕوو دەبێتەوە. ئەم دەستەواژانە سەرەتا بۆ پێش مێژووی ئەورووپا دانرابوون، کە تێیدا نیشتەجێبوون، گۆزەگەری، و کشتوکاڵ پێکەوە تایبەتمەندیی سەردەمی نیۆلیتیک دیاری دەکەن. شوێنەوارناسانی کۆریا دەڵێن سەردەمی نیۆلیتیک لە ساڵی ٨٠٠٠ پێش زایین دەستی پێکردووە، لە کاتێکدا لێکۆڵینەوە ڕوەکییە شوێنەوارییەکان دەریدەخەن کە کشتوکاڵی ڕاستەقینە تا نزیکەی ساڵی ٣٥٠٠ پێش زایین دەستی پێنەکردووە. ماوەی نێوان ٨٠٠٠ بۆ ٣٥٠٠ پێش زایین لەگەڵ قۆناغی مێزۆلیتیک دەگونجێت، کە ڕاوکردن و کۆکردنەوەی خۆراک تێیدا باو بووە.<ref name="Choe-Bale-2002">{{cite journal |last1=Choe |first1=C. P. |last2=Bale |first2=Martin T. |title=Current Perspectives on Settlement, Subsistence, and Cultivation in Prehistoric Korea |journal=Arctic Anthropology |volume=39 |issue=1–2 |pages=95–121 |issn=0066-6939 |date=2002}}</ref> ھەروەھا بەکارھێنانی ساڵی ١٥٠٠ یان ١٠٠٠ پێش زایین وەک دەستپێکی سەردەمی برۆنز لە کاتێکدایە کە تەکنەلۆژیای برۆنز تا دەوروبەری ٧٠٠ پێش زایین نەگەیشتبووە بەشی باشووری نیمچەدوورگەکە، و کەرەستەی برۆنزی تا دوای ساڵی ٤٠٠ پێش زایین بە ژمارەیەکی زۆر بەکارنەھێنراون. بەھۆی ئەوەی کانزاگەریی ئاسن زوو جێگەی برۆنزی گرتەوە، سەردەمی برۆنز لە کۆریا کورتخایەن بوو.<ref name="Lee2001">{{cite book |last=Lee |first=June-Jeong |title=From Shellfish Gathering to Agriculture in Prehistoric Korea: The Chulmun to Mumun Transition |publisher=University of Wisconsin-Madison |date=2001}}</ref> == سەردەمی کۆنبەردی == سەرەتای سەردەمی [[کۆنبەردی]] پرسێکی کراوەیە، بەڵام نیشتەجێبوونی مرۆڤە سەرەتایییەکان لەوانەیە بۆ ٥٠٠٬٠٠٠ ساڵ پێش زایین بگەڕێتەوە.<ref name="YiClark1983">{{cite journal |last1=Yi |first1=Seon-bok |last2=Clark |first2=G. A. |title=Observations on the Lower and Middle Paleolithic of Northeast Asia |journal=Current Anthropology |volume=24 |issue=2 |pages=181–202 |date=1983 |doi=10.1086/202966}}</ref> لە شوێنەواری سیۆکجانگ-ری لە نزیک شاری گۆنگجو لە پارێزگای چونگچیۆنگنام-دۆ، لە چینی خوارەوەی شوێنەوارەکەدا ئامرازی بەردین دۆزراونەتەوە کە پەیوەستن بە سەردەمی کۆنبەردیی ژێروو. لەم شوێنەدا دەستەتاوێر، بڕەر، و تەوری بەردین دۆزراونەتەوە. لە ئەشکەوتی جیۆممال لە نزیک جیچیۆن، ئامرازێکی ڕاوکردن کە لە ئێسکی دەستی مرۆڤ دروست کرابوو شانبەشانی ئامرازەکانی لەتوپەتکردنی گۆشت لە ئێسکی ئاژەڵ دۆزرایەوە. لە قۆناغی کۆنبەردیی ناویندا، مرۆڤ لە ئەشکەوتەکانی جیۆممال و دوروبۆنگ لە نزیک چیۆنگجو ژیاوە، کە پاشماوەی بەبەردبووی کەرکەدەن، ورچی ئەشکەوت، کەمتیار، و چەندین جۆری [[گاکێوی]] لەوێ دۆزراونەتەوە. پشکنینی [[ھەژمێری ڕادیۆکاربۆن]] بۆ پاشماوەی مرۆڤ لە ئەشکەوتی گونانگ بەپێی ئێسکی گاکێوی دەریخستووە کە نیشتەجێبوونی مرۆڤ لە باشووری نیمچەدوورگەی کۆریا لە نێوان ٤٠٬٩٠٠ بۆ ٤٤٬٩٠٠ ساڵ [[پێش ئێستا]] بووە.<ref name="Park2019">{{cite journal |last1=Park |first1=S.-J. |last2=Kim |first2=J.-Y. |last3=Lee |first3=Y.-J. |last4=Woo |first4=J.-Y. |date=2019 |title=A Late Pleistocene modern human fossil from the Gunang Cave, Danyang county in Korea |journal=Quaternary International |volume=519 |pages=82–91 |doi=10.1016/j.quaint.2018.12.013}}</ref> تەکنەلۆژیایەکی بەرچاوی کۆتاییی سەردەمی کۆنبەردی لە کۆریا بریتی بوو لە بەردی تیژکراوی دەسکدار. ڕاوکەرانی کۆری ئەم ئامرازانەیان بۆ ڕاوکردن لە ژینگەی سەختدا بەکاردەھێنا لەگەڵ دابەزینی پلەی گەرمادا، و دەرکەوتنی ئەم ئامرازانە پەیوەندیی بە کەمبوونەوەی کۆچکردن و زیادبوونی نیشتەجێبوونەوە ھەبووە.<ref name="ParkMarwick2022">{{cite journal |last1=Park |first1=Gayoung |last2=Marwick |first2=Ben |title=How did the introduction of stemmed points affect mobility and site occupation during the late Pleistocene in Korea? |journal=Quaternary Science Reviews |date=2022-02-01 |volume=277 |article-number=107312 |doi=10.1016/j.quascirev.2021.107312 |url=https://osf.io/ws2tj/}}</ref> سەردەمی کۆنبەردی لەگەڵ دەستپێکردنی بەرھەمھێنانی گۆزە و دەفری قوڕین لە دەوروبەری ساڵی ٨٠٠٠ پێش زایین کۆتاییی پێھات. == قۆناغی گۆزەگەریی جیولمون == [[File:KoreanEarthenwareJar4000BCEAmsa-DongNearSeoul.jpg|وێنۆک|چەپ|دەفرێکی گڵینەیی کلاسیکی شێوازی نەخشی شانەیی لە سەردەمی جیولمون، دەوروبەری ٤٠٠٠ پێش زایین، ئامسا-دۆنگ لە سیئۆل]] کۆنترین گۆزەگەریی ناسراو لە کۆریا دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٨٠٠٠ پێش زایین یان پێشتر، کە بە گۆزەگەریی یونگیمون ناسراوە و لە زۆربەی بەشەکانی نیمچەدوورگەکەدا دۆزراوەتەوە، لەوانە لە گۆسان-ری لە دوورگەی جێجو و ئوبۆنگ-ری لە [[ئولسان]]. گۆزەگەریی جیولمون (شێوازی نەخشی شانەیی) لە دوای ٧٠٠٠ پێش زایین بەدی دەکرێت، و بە تایبەتی لە ناوچەکانی ڕۆژاوا و ناوەڕاستی کۆریا لە نێوان ٣٥٠٠ و ٢٠٠٠ پێش زایین لە شوێنەکانی وەک ئامسا-دۆنگ لە نزیک [[سیئۆل]] بە چڕی دۆزراوەتەوە. ئەم دەفرانە لە شێواز و پێکھاتەدا لێکچوونیان لەگەڵ ناوچەکانی [[مەنگۆلیا]]، حەوزی ڕووبارەکانی ئاموور و سونگاری لە [[مەنچوریا]]، و چاندی جۆمۆن لە ژاپۆن ھەیە.<ref name="Stark2005">{{cite book |last=Stark |first=Miriam T. |title=Archaeology Of Asia |publisher=Blackwell Publishing |date=2005 |isbn=978-1-4051-0212-4 |page=137 |url=https://books.google.com/books?id=CUBL0Y8L2JMC}}</ref> خەڵکی سەردەمی جیولمون پشتیان بە ئابوورییەکی فرەچەشن دەبەست کە لەسەر ڕاوکردن، کۆکردنەوەی خۆراک، و چاندنی ڕوەکی کێوی لەسەر ئاستی بچووک دامەزرابوو. لەم سەردەمەدا بوو کە چاندنی ھەرزن و برنج لە کیشوەری ئاسیاوە گەیشتە نیمچەدوورگەی کۆریا.<ref name="Choe-Bale-2002" /> == قۆناغی گۆزەگەریی مومون == {{ھەروەھا ببینە|گۆجۆسۆن}} کۆمەڵگە کشتوکاڵییەکان و سەرەتای شێوازە ئاڵۆزە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان لە قۆناغی موموندا (نزیکەی ١٥٠٠–٣٠٠ پێش زایین) دەرکەوتن. دانیشتووانی باشووری کۆریا ڕوویان لە کشتوکاڵی چڕ و دروستکردنی [[مەرەزە]] بۆ بەرھەمھێنانی برنج و دانەوێڵە کرد. یەکەمین کۆمەڵگە خێڵەکییە سەرۆکایەتییەکان لە قۆناغی ناوینی مومون (٨٥٠–٥٥٠ پێش زایین) دروست بوون، و گۆڕە شایستە و بەردینەکانی سەرکردەکان لە قۆناغی کۆتاییی مومون (٥٥٠–٣٠٠ پێش زایین) پەرەیان سەند. بەرھەمھێنانی برۆنز لە ناوەڕاستی قۆناغی مومون دەستی پێکرد و لە دوای ٧٠٠ پێش زایین لە مەراسیم و دەسەڵاتی سیاسیدا بایەخی زۆری پێدرا. ھەندێک لە گوندە گەورەکانی ئەم سەردەمە لە سۆنگگونگ-نی، دایپیۆنگ، و ئیگوم-دۆنگ ئاوەدان بوون. بەرزبوونەوەی ئاڵوگۆڕی بازرگانیی دوورودرێژ، ململانێ ناوخۆیییەکان، و پاشان ناساندنی کانزاگەریی ئاسن لە ڕێڕەوەکانی کۆتاییھاتنی قۆناغی مومون بوون لە دەوروبەری ٣٠٠ پێش زایین.<ref name="Kim1996" /> سەردەمی بڕۆنز لە دەوروبەری ٨٠٠ پێش زایین لە ڕێگەی گواستنەوە لە چینەوە گەیشتە کۆریا.<ref name="Connor2002">{{cite book |last=Connor |first=Mary E. |title=The Koreas: A Global Studies Handbook |publisher=ABC-CLIO |date=2002 |isbn=978-1-57607-277-6 |page=9 |url=https://archive.org/details/koreasglobalstud0000conn}}</ref> کانزاگەریی برۆنز تا سەدەی چوارەمی پێش زایین بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاونەبووەوە و دواتر لە سەدەی یەکەمی پێش زاییندا بە تەواوی جێگەی خۆی بۆ کانزاگەریی ئاسن چۆڵ کرد. == سەردەمی ئاسن == {{وتاری سەرەکی|سامھان}} گواستنەوە لە کۆتاییی سەردەمی برۆنز بۆ سەرەتای سەردەمی ئاسن لە کۆریا لە سەدەی چوارەمی پێش زایین دەستی پێکرد. ئەم قۆناغە ھاوکاتە لەگەڵ قۆناغی دواتری شانشینی [[گۆجۆسۆن]]، سەردەمی دەوڵەتی جین لە باشوور، و سەردەمی پێش سێ شانشینەکە لە سەدەی یەکەم تا چوارەمی زایینی.<ref name="Barnes1993">{{cite book |last=Barnes |first=Gina L. |title=China, Korea, and Japan: The Rise of Civilization in East Asia |url=https://archive.org/details/chinakoreajapanr0000barn |publisher=Thames and Hudson |location=London |date=1993 |isbn=978-0-500-05071-2}}</ref> ئەو قۆناغەی دوای ٣٠٠ پێش زایین دەست پێدەکات بە قۆناغی «پێش مێژووی نووسراو» دادەنرێت، کە تێیدا ھەندێک سەرچاوەی مێژوویی باس لە کۆمەڵگەکانی نیمچەدوورگەی کۆریا دەکەن، وەک ئەو دەسەڵاتانەی لە دەقە دێرینەکانی وەک ''[[سامگووک ساگی]]''دا ناویان ھاتووە. سەردەمی مێژوویی لە کۆریا لە کۆتاییی سەدەی چوارەم تا ناوەڕاستی سەدەی پێنجەمی زایینی دەست پێدەکات، کاتێک بەھۆی ھاتنی ئایینی بودیزم، دەوڵەتەکانی [[سێ شانشینەکەی کۆریا]] ڕێنووسی چینییان وەرگرت و [[ھانجا]]یان بۆ نووسینی سەرەتاییترین تۆمارەکان بە زمانی [[کۆریی کۆن]] بەکارھێنا. == پێش مێژووی ئەفسانەیی == {{وتاری سەرەکی|تانگن}} دەقە کۆنەکانی وەک ''[[سامگووک ساگی]]''، ''[[سامگووک یوسا]]''، و ''[[کتێبی دواتری ھان]]'' بۆ لێکدانەوەی بەشێک لە پێش مێژووی کۆریا بەکارھێنراون. بەناوبانگترین گێڕانەوەی ئەفسانەیی دەربارەی بنەچەی کۆرییەکان ئەوەیە کە یەکەم پاشا، [[تانگن]]، لە یەکگرتنی کوڕی خوداوەندی ئاسمان و ورچێکی مێینە کە ببووە مرۆڤ لەدایک بووە، و تانگین یەکەم شاری دامەزراندووە.<ref name="Connor2002" /> زۆرێک لە توێژینەوە مێژوویییەکانی سەدەی بیستەم لەسەر لێکدانەوەی تۆمارەکانی گۆجۆسۆن (٢٣٣٣–١٠٨ پێش زایین)، گیجا جۆسۆن (١١٢٢–١٩٤ پێش زایین)، و ویمان جۆسۆن (١٩٤–١٠٨ پێش زایین) چڕ بوونەتەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[مێژووی کۆریا]] * [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] * [[کەوانەی بەپیت]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|کۆریا}} [[پۆل:کۆریای پێش مێژوو]] [[پۆل:شوێنەوارناسیی کۆریا]] [[پۆل:مێژووی کۆریا]] [[پۆل:پێش مێژوو بەپێی وڵاتان]] hl228ygay5znyt9r60olphe2s8tpsk4 0 305318 1686137 1685900 2026-10-12T20:40:48Z InternetArchiveBot 27288 Adding 11 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686137 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese | title = لێگاڵیزم | pic = Shangyang.jpg | piccap = پەیکەری شانگ یانگ لە شاری شیان؛ یەکێک لە پێشەنگە سەرەکییەکانی لێگاڵیزم | picsize = 200 | c = 法家 | p = Fǎjiā | w = Fa-chia | mi = fǎjiā | j = Faat3 gaa1 }} '''لێگاڵیزم''' یان '''فاجیا''' (بە [[زمانی چینی|چینی]]: {{lang|zh-Hans|法家}}؛ بە [[پین-ین]]: {{lang|zh-Latn|fǎjiā}}؛ بە مانای «قوتابخانەی یاسا») ئاراستەیەکی ھزری، سیاسی، و فەلسەفییە کە لە [[سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] لە [[مێژووی چین|مێژووی چیندا]] سەری ھەڵدا.<ref name="Pines2023">{{cite encyclopedia |last=Pines |first=Yuri |title=Legalism in Chinese Philosophy |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |edition=Summer 2023 |date=2023 |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2023/entries/chinese-legalism/ |access-date=2024-03-02}}</ref><ref name="Fraser2011">{{cite book |last=Fraser |first=Chris |title=Oxford Handbook of World Philosophy |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_i6s5 |publisher=چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد |date=2011 |pages=[https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_i6s5/page/59 59] |isbn=978-0-19-532899-8}}</ref> بیرمەندانی ئەم قوتابخانەیە بە گشتی مرۆڤیان بە بوونەوەرێکی بەرژەوەندیخواز دادەنا کە لەسەر بنەمای دەستکەوت و زیان ھەڵسوکەوت دەکات.<ref name="Pines2023" /><ref name="Graham1989">{{cite book |last=Graham |first=A. C. |title=Disputers of the Tao: Philosophical Argument in Ancient China |url=https://archive.org/details/bwb_P8-CKB-039 |publisher=Open Court |date=1989 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-CKB-039/page/268 268]–275 |isbn=978-0-8126-9942-5}}</ref> لەسەر ئەم بنەمایە، ئەوان جەختیان لەسەر بەڕێوەبردنی دەوڵەت لە ڕێگەی یاسای ڕوون، شێوازی کارگێڕیی پێشکەوتوو، و ڕێسای سەپێنراو دەکردەوە، نەک لەسەر بنەمای بەزەیی و ڕەوشتی کەسیی فەرمانڕەوا.<ref name="Pines2024">{{cite book |last=Pines |first=Yuri |title=Dao Companion to China's fa Tradition |publisher=Springer |date=2024 |pages=1–20 |isbn=978-3-031-53630-4 |doi=10.1007/978-3-031-53630-4_1}}</ref><ref name="Goldin2011">{{cite journal |last=Goldin |first=Paul R. |title=Persistent Misconceptions about Chinese "Legalism" |journal=Journal of Chinese Philosophy |volume=38 |issue=1 |date=2011 |pages=88–104 |doi=10.1111/j.1540-6253.2010.01629.x}}</ref> ئامانجی سەرەکیی لێگاڵیزم بەھێزکردنی بنکەی کشتوکاڵی و ھێزی سەربازیی دەوڵەت بوو، لەگەڵ ھەڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتی بۆماوەییی ئەرستۆکراتەکان لە پێناو دامەزراندنی سیستەمێکی [[مێریتۆکراسی|شایستەسالار]].<ref name="Pines2023" /> ئەم تێڕوانینە پراگماتیکە ڕاستەوخۆ دژی بۆچوونی لایەنگرانی [[کۆنفووشیزم]] بوو، کە داوایان دەکرد دەوڵەت لەسەر بنەمای چاکەخوازی و فەزیلەتی ئەخلاقی بەڕێوە بچێت، ھەروەھا دژی دیدگای لایەنگرانی مۆھیزم بوو کە باوەڕیان بە خۆشەویستیی گشتگیر ھەبوو.<ref name="Song2024">{{cite book |last=Song |first=Hongbing |chapter=Two Perspectives on the fa Tradition: Politics Versus the Rule of Impartial Standards |title=Dao Companion to China's fa Tradition |publisher=Springer |date=2024 |pages=265–294 |isbn=978-3-031-53630-4 |doi=10.1007/978-3-031-53630-4_10}}</ref> لەگەڵ ئەوەشدا، لێگاڵیزم پەیوەندییەکی قووڵی لەگەڵ [[تاویزم]]دا ھەبوو؛ بیرمەندانی وەک [[ھان فێی]] چەمکی تاویستیی «وو وێی» (بێکردەوەیی)یان وەرگرت بۆ وەسفکردنی فەرمانڕەوایەک کە بە شێوەیەکی کەسی دەست لە وردەکارییەکان وەرنادات، بەڵکوو دەھێڵێت یاسا و ڕێکارە دەزگایییەکان کارەکانی دەوڵەت ڕاپەڕێنن.<ref name="Goldin2013">{{cite book |last=Goldin |first=Paul R. |title=Dao Companion to the Philosophy of Han Fei |publisher=Springer |date=2013 |pages=1–21 |isbn=978-94-007-4318-2}}</ref> ئەم تێکەڵاوبوونەی بیرۆکەکان بە قوتابخانەی «ھوانگ-لاو» ناسرا، کە لە سەرەتای [[ئیمپراتۆریەتیی ھان|ئیمپراتۆریەتیی ھاندا]] کاریگەرییەکی بەرفراوانی ھەبوو.<ref name="Peerenboom1993">{{cite book |last=Peerenboom |first=Randall |title=Law and Morality in Ancient China. The Silk Manuscripts of Huang-Lao |url=https://archive.org/details/lawmoralityinanc0000peer |publisher=State University of New York Press |date=1993 |pages=[https://archive.org/details/lawmoralityinanc0000peer/page/1 1]–20 |isbn=978-0-7914-1238-1}}</ref> لە ڕووی مێژوویی و دەزگایییەوە، بیرۆکەکانی لێگاڵیزم بۆ یەکەم جار لە سەدەی چوارەمی پێش زایین لە [[چین (ویلایەت)|ویلایەتی چیندا]] لەسەر دەستی [[شانگ یانگ]] جێبەجێ کران.<ref name="Vogelsang2017">{{cite book |last=Vogelsang |first=Kai |title=Shangjun shu. Schriften des Fürsten von Shang |publisher=Kröner |date=2017 |pages=1–21 |isbn=978-3-520-16801-6}}</ref> چاکسازییەکانی شانگ یانگ ویلایەتی چینیان کردە بەھێزترین ھێزی سەربازی و ئابووریی ناوچەکە، کە لە ئەنجامدا بووە ھۆی [[شەڕەکانی یەکخستنەوەی چین]] و دامەزراندنی [[ئیمپراتۆریەتی چین]] لەسەر دەستی [[چین شی ھوانگ]].<ref name="Lewis2010">{{cite book |last=Lewis |first=Mark Edward |title=The Early Chinese Empires: Qin and Han |url=https://archive.org/details/earlychineseempi0000unse_q9g3 |publisher=Harvard University Press |date=2010 |pages=[https://archive.org/details/earlychineseempi0000unse_q9g3/page/37 37]–42 |isbn=978-0-674-05734-0}}</ref> دوای ڕووخانی خێرای ئیمپراتۆریەتی چین بەھۆی توندوتیژیی زۆری یاساکانی، بنەماڵەکانی دواتر بە ڕواڵەت کۆنفووشیزمیان کردە ئایدیۆلۆژیای فەرمیی دەوڵەت، بەڵام پێکھاتە کارگێڕی و یاسایییە لێگاڵیستییەکان وەک بنەمای سەرەکیی دەوڵەتداری لە ھەموو مێژووی چیندا مانەوە.<ref name="Pines2023" /> چەمکی «قوتابخانەی یاسا» (فاجیا) وەک دەستەواژەیەکی فەلسەفی لە سەرەتادا لەلایەن بیرمەندان خۆیانەوە بەکارنەدەھات، بەڵکوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ھاندا لەلایەن مێژوونووسان [[سیما تان]] و [[سیما چیان]] و دواتر [[بانگو]] وەک پۆلێنێکی کتێبخانەیی داھێنرا بۆ کۆکردنەوەی ئەو تێکستانەی باسیان لە ڕێکارە کارگێڕی و یاسایییەکان دەکرد.<ref name="Smith2003">{{cite journal |last=Smith |first=Kidder |title=Sima Tan and the Invention of Daoism, "Legalism," et cetera |journal=The Journal of Asian Studies |volume=62 |issue=1 |date=2003 |pages=129–156 |doi=10.2307/3096138}}</ref><ref name="Youlan1976">{{cite book |last=Youlan |first=Feng |title=A Short History of Chinese Philosophy |url=https://archive.org/details/shorthistoryofch0000feng_o9i0 |publisher=Free Press |date=1976 |pages=[https://archive.org/details/shorthistoryofch0000feng_o9i0/page/156 156]–160 |isbn=978-0-684-83634-8}}</ref> == پاشخانی مێژوویی == {{وتاری سەرەکی|سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان|سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە}} دامەزراندنی [[ڕۆژھەڵاتی ژۆو]] لە ساڵی ٧٧٠ی پێش زایین دەستپێکی داڕمانی ھێواشی سیستەمی سیاسیی چین بوو.<ref name="Lewis2010" /> پێشتر لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتی ژۆو|ئیمپراتۆریەتیی ژۆودا]] دەسەڵات لەسەر شێوازی دەرەبەگایەتی (فێنگجیان) بەڕێوە دەچوو، کە تێیدا فەرمانڕەوا ناوخۆیییەکان پەیمانی وەفادارییان بۆ پاشای ژۆو دەبەست؛ بەڵام بە تێپەڕبوونی کات دەسەڵاتی پاشا کەم بووەوە و ناوچە جیاوازەکان وەک دەوڵەتی سەربەخۆ ھەڵسوکەوتیان دەکرد.<ref name="Loewe1999">{{cite book |last=Loewe |first=Michael |title=The Cambridge History of Ancient China |url=https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_i9g4 |publisher=Cambridge University Press |date=1999 |pages=[https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_i9g4/page/587 587]–591 |isbn=978-0-521-47030-8}}</ref> لە سەدەی پێنجەمی پێش زایینەوە، چین کەوتە ناو قۆناغێک لە جەنگ و ململانێی بەردەوامی نێوان حەوت دەوڵەتی گەورە، کە بە [[سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] دەناسرێت.<ref name="Lewis1999">{{cite book |last=Lewis |first=Mark Edward |title=Writing and Authority in Early China |url=https://archive.org/details/writingauthority0000lewi |publisher=State University of New York Press |date=1999 |pages=[https://archive.org/details/writingauthority0000lewi/page/19 19]–35 |isbn=978-0-7914-4114-5}}</ref> ئەم دۆخە پڕ لە پشێوییە بووە ھۆی لەدایکبوونی بیرۆکە و تیۆریی سیاسیی نوێ. پاشاکان و فەرمانڕەوایانی دەوڵەتە جەنگاوەرەکان پێویستییان بە ڕێگایەک بوو کە سەقامگیری، سامان، و دەسەڵاتی سەربازی بۆ خاکەکەیان دەستەبەر بکات.<ref name="Pines2023" /> لەم سەردەمەدا بزوتنەوەیەکی گەورەی ھزری بە ناوی «سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە» گەشەی کرد کە بناغەی تەواوی [[فەلسەفە|فەلسەفەی]] چینی دانا.<ref name="Pines2024" /> لە سەرەتادا دوو قوتابخانەی سەرەکی دەرکەوتن: * '''کۆنفووشیزم''': باوەڕی وابوو کە دەوڵەت دەبێت لە ڕێگەی ئەخلاق، چاکە، و ڕێوڕەسمە دێرینەکانی ژۆوەوە بەڕێوە بچێت؛ ئەگەر پاشا خاوەنی فەزیلەت بێت، گەل و وەزیرەکانیش بە شێوەیەکی سروشتی چاک دەبن.<ref name="Schwartz1985">{{cite book |last=Schwartz |first=Benjamin I. |title=The World of Thought in Ancient China |url=https://archive.org/details/worldofthoughtin0000schw |publisher=Harvard University Press |date=1985 |pages=[https://archive.org/details/worldofthoughtin0000schw/page/237 237]–252 |isbn=978-0-674-96191-3}}</ref> * '''مۆھیزم''': لەسەر بنەمای عەقڵانییەت و یەکسانی دامەزرابوو، و داوای دەکرد پلە و پۆستەکان بەپێی لێھاتوویی بدرێن، نەک بەپێی لەدایکبوون، ھەروەھا سەرچاوەکانی دەوڵەت لە کاری زیادەی وەک مۆسیقا و ڕێوڕەسمەکانەوە بۆ خزمەتی گشتی و بەرگری بگوازرێنەوە.<ref name="Fraser2023">{{cite encyclopedia |last=Fraser |first=Chris |title=Mohism |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |edition=Fall 2023 |date=2023 |url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2023/entries/mohism/ |access-date=2024-02-19}}</ref> لە سەدەی چوارەمی پێش زایینەوە، ڕەخنەی توند لە ھەردوو قوتابخانەکە گرترا لەلایەن کۆمەڵێک بیرمەندەوە کە دواتر وەک تاویستەکان و لێگاڵیستەکان ناسران.<ref name="Graham1989" /> ئەم بیرمەندانە لە [[ویلایەتی چی|ویلایەتی چیدا]] لە دەوری ئەکادیمیای جیشیا کۆبوونەوە و جەختیان لەسەر ئەوە دەکردەوە کە فەرمانڕەوایی نابێت لەسەر بنەمای چاکەکاریی دەستکرد یان وتاری ڕەوشتی بێت، بەڵکوو پێویستی بە دامەزراوەی کارا و چاودێریی توند ھەیە؛ کەسانی وەک شێن بوھای، شێن داوۆ، و دواتریش ھان فێی لەم ژینگەیەدا پێگەیشتن.<ref name="Pines2024" /><ref name="Creel1982">{{cite book |last=Creel |first=Herrlee G. |title=What Is Taoism?: And Other Studies in Chinese Cultural History |url=https://archive.org/details/whatistaoismothe0000herr |publisher=University of Chicago Press |date=1982 |pages=[https://archive.org/details/whatistaoismothe0000herr/page/92 92]–105 |isbn=978-0-226-12047-8}}</ref> == دەستەواژەی فاجیا و پۆلێنکردنی کتێبخانەیی == [[پەڕگە:Ming Dynasty wood carving books in Tian Yi Chamber colllection.JPG|وێنۆک|کتێبی ھان لە کۆکراوەی تپانی چەپکەدارانی تیا یو، سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی مینگ]] لە سەردەمی شەڕی ویلایەتەکاندا، کەس خۆی وەک ئەندامی «قوتابخانەی فاجیا» نەدەناساند.<ref name="Goldin2011" /><ref name="Jiang2021">{{cite book |last=Jiang |first=Tao |title=Origins of Moral-political Philosophy in Early China |publisher=چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد |date=2021 |pages=234–240 |isbn=978-0-19-760347-5}}</ref> پەڕتووکی ''ھان فێیزێ'' بە تەنیا شوێنکەوتووانی شانگ یانگ بە کۆمەڵێک دەناسێنێت کە گرنگی بە یاسا (فا) دەدەن، و بەراوردیان دەکات لەگەڵ شێن بوھای کە گرنگیی بە شێوازی کارگێڕی (شوو) دەدا.<ref name="Goldin2011" /><ref name="Yu2024">{{cite book |last=Yu |first=Zhong |chapter=On Shen Buhai's Legal Thought |title=Dao Companion to China's fa Tradition |publisher=Springer |date=2024 |pages=57–82 |isbn=978-3-031-53630-4 |doi=10.1007/978-3-031-53630-4_3}}</ref> دەستەواژەی «فاجیا» بۆ یەکەم جار لە وتارێکی مێژوونووس [[سیما تان]] (کۆچی دوایی لە ١١٠ی پێش زایین) بە ناوی ''دەربارەی شەش قوتابخانە سەرەکییەکە'' لە کۆتا بەشی پەڕتووکی [[شیجی|شیجیدا]] دەرکەوت.<ref name="Smith2003" /> سیما تان پێناسەی ئەم قوتابخانەیەی کرد بەوەی کە سەروەریی فەرمانڕەوا بەرز دەکاتەوە، سنووری پۆستەکان ڕوون دەکاتەوە بە جۆرێک کە کەس بەسەر ئەرکی ئەوی تردا باز نەدات، و مامەڵە لەگەڵ ھەموو کەسێکدا بە یەکسانی دەکات بێ ڕەچاوکردنی پلەی کۆمەڵایەتی یان پەیوەندیی خێزانی.<ref name="Goldin2011" /><ref name="Pines2023" /> ھاوکات ڕەخنەی لێ گرتن بەوەی کە ڕێگەیەکی توند و بێبەزەیییە و ناتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژخایەن بەردەوام بێت.<ref name="Smith2003" /> دواتر لە کاتی ڕێکخستنی کتێبخانەی شاھانەی ھاندا لەلایەن [[لیو سیانگ (زانا)|لیو سیانگ]] (٧٧–٦ی پێش زایین) و [[لیو سین (زانا)|لیو سین]] (٤٦ی پێش زایین – ٢٣ی زایینی)، فاجیا کرایە بەشێک لە پۆلێنبەندیی سەرەکیی کتێبە فەلسەفییەکان، کە لە بەشی ٣٠ی [[کتێبی ھان|کتێبی ھاندا]] لە نووسینی [[بانگو]] بە فەرمی جێگیر کرا.<ref name="Pines2023" /> لەو لیستەدا دە کتێب دانرابوون، لەوانە: * نووسراوەکانی پێوەندیدار بە [[شانگ یانگ]] (''کتێبی شازادە شانگ''). * نووسراوەکانی [[شێن بوھای]]. * نووسراوەکانی [[شێن داوۆ]]. * نووسراوەکانی [[ھان فێی]] (''ھان فێیزێ''). * نووسراوەکانی لی کوی و وەزیری ھان چاو چۆ، لەگەڵ چوار دەقی تر کە دواتر لەناو چوون.<ref name="Pines2024" /><ref name="Loewe1999" /> توێژەرانی سەردەم، وەک ھێرلی کریل و پۆڵ گۆڵدین، جەختیان لەسەر ئەوە کردووەتەوە کە بەکارھێنانی وشەی «لێگاڵیزم» لە زمانە ڕۆژاوایییەکاندا تەواو ورد نییە، چونکە چەمکی چینیی «فا» (法) بە تەنیا بە مانای یاسا نایەت، بەڵکوو مانای ستاندارد، شێوازی کارگێڕی، و مۆدێلی بەڕێوەبردنیش دەگرێتەوە، و ھەموو بیرمەندەکان بە تەنیا سەرنجیان لەسەر سزای یاسایی نەبووە.<ref name="Goldin2011" /><ref name="Creel1982" /> لەبەر ئەم ھۆکارە، ھەندێک لە لێکۆڵەران پێیان باشە دەستەواژەی «ڕیالیزمی سیاسی» یان «نەریتی فا» بەکار بھێنن.<ref name="Pines2024" /><ref name="Vogelsang2017" /> == بیرمەند و پێشەنگە سەرەکییەکان == === پێشەنگە سەرەتایییەکان === پێش ئەوەی لێگاڵیزم ببێتە سیستمێکی تیۆریی تەواو، لە [[سەردەمی بەھار و پاییز|سەردەمی بەھار و پاییزدا]] ژمارەیەک وەزیر ھەستان بە ئەنجامدانی چاکسازیی کارگێڕی و یاسایی: * '''گوان ژۆنگ''' (کۆچی دوایی لە ٦٤٥ی پێش زایین): سەرۆکوەزیرانی [[ویلایەتی چی]] بوو. ئەو دەسەڵاتی خێزانە ئەرستۆکراتەکانی سنووردار کرد و باجی ڕاستەوخۆی بەسەر زەوی و بازرگانیدا سەپاند، ھەروەھا پیشەسازیی خوێ و ئاسنی خستە ژێر چاودێریی دەوڵەتەوە.<ref name="Jiang2021" /> پەڕتووکی ''گوانزی'' کە دواتر لەسەر ناوی ئەو نووسرا، بیرۆکەی فراوانی ئابووری و سەربازی لەخۆ دەگرێت.<ref name="Pines2024" /> * '''زیچان''' (کۆچی دوایی لە ٥٢٢ی پێش زایین): سەرۆکوەزیرانی ویلایەتی ژێنگ بوو. ئەو بەوە ناسراوە کە یاساکانی دەوڵەتی لەسەر دەفری برۆنزی ھەڵکۆڵی و لە شوێنی گشتیدا داینا تا ھەموو ھاووڵاتییان بیانبینن، ئەمەش یەکەم ھەنگاو بوو بۆ دەرکردنی یاسا لە ژێر دەستی نھێنیی ئەرستۆکراتەکان.<ref name="Pines2024" /> * '''لی کوی''' (٤٥٥–٣٩٥ی پێش زایین): وەزیری [[ویلایەتی وێی]] بوو کە «پەڕتووکی یاساکان» (فاجینگ)ی دانا، و کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر شێوازی چاکسازییەکانی شانگ یانگ ھەبوو.<ref name="Loewe1999" /> === شانگ یانگ === [[شانگ یانگ]] (نزیکەی ٣٩٠–٣٣٨ی پێش زایین) یەکێکە لە کاریگەرترین کەسایەتییەکانی مێژووی دەوڵەتداری لە چیندا. ئەو لە ویلایەتی وێییەوە چوو بۆ ویلایەتی چین و لەلایەن [[دووک سیاوۆی چین|دووک سیاوۆوە]] پۆستی سەرۆکوەزیرانی پێ بەخشرا.<ref name="Vogelsang2017" /> شانگ یانگ کۆمەڵگەی چینی بە تەواوی گۆڕی: # سیستەمی دەرەبەگایەتیی بۆماوەیی ھەڵوەشاندەوە و پۆستەکانی بەپێی شایستەییی سەربازی بەخشی (ھەر سەربازێک سەری دوژمنێکی بھێنایەتەوە، پلەکەی بەرز دەبووەوە).<ref name="Loewe1986">{{cite book |last=Loewe |first=Michael |title=The Cambridge History of China, Vol. 1: The Ch'in and Han Empires, 221 BC-AD 220 |publisher=Cambridge University Press |date=1986 |pages=36–37 |isbn=978-0-521-24327-8}}</ref> # کۆمەڵگەی کردە گروپە پێنج و دە کەسییەکان کە بەرپرسیارییەتیی بەکۆمەڵیان لەسەر بوو؛ ئەگەر یەکێک تاوانێکی بکردایە و کەس ھەواڵی نەدایە، ھەموو گروپەکە سزا دەدران.<ref name="Pines2019">{{cite book |last=Pines |first=Yuri |title=The Book of Lord Shang: Apologetics of State Power in Early China |publisher=Columbia University Press |date=2019 |pages=26–51 |isbn=978-0-231-55038-3}}</ref> # سیستەمی کێش و پێوانەی یەکخست و خەڵکی ھان دەدا تەنیا خەریکی کشتوکاڵ و جەنگ بن.<ref name="Vogelsang2017" /> بیرۆکەکانی شانگ یانگ لە پەڕتووکی ''کتێبی شازادە شانگ'' (شانگجونشو) کۆکراونەتەوە، کە جەخت لەسەر دەوڵەتێکی توندوتۆڵ و پڕ لە دیسپلین دەکاتەوە.<ref name="Pines2019" /> {{وتە|پاشاکانی پێشوو دەیانزانی کە ناتوانن پشت بە بیرکردنەوەی تایبەتیی خۆیان و دەستنیشانکردنی کەسی ببەستن؛ لەبەر ئەوە ستانداردەکانیان دامەزراند و سنوورەکانیان ڕوون کردەوە.|کتێبی شازادە شانگ، بەشی ١٤}} === شێن بوھای === [[شێن بوھای]] (کۆچی دوایی لە ٣٣٧ی پێش زایین) بۆ ماوەی پازدە ساڵ سەرۆکوەزیرانی [[ویلایەتی ھان]] بوو.<ref name="Creel1974">{{cite book |last=Creel |first=Herrlee G. |title=Shen Pu-hai: Chinese Political Philosopher of the Fourth Century B.C. |publisher=University of Chicago Press |date=1974 |pages=23–37 |isbn=978-0-226-12027-0}}</ref> بە پێچەوانەی شانگ یانگ کە سەرنجی لەسەر سزای توند و یاسای گشتی بوو، شێن بوھای تەرکیزی خستە سەر بەڕێوەبردنی دەزگاکانی دەوڵەت و کۆنتڕۆڵکردنی وەزیرەکان لە ڕێگەی تێکنیك و شێوازی کارگێڕییەوە کە پێی دەوترا «شوو» (術).<ref name="Creel1982" /><ref name="Yu2024" /> لەژێر چاودێریی ئەودا، فەرمانبەران بەپێی توانای ڕاستەقینەیان دادەمەزران نەک بەھۆی پێگەی بنەماڵەیییان، و لە ئەنجامدا ویلایەتی ھان لەو سەردەمەدا سەقامگیری و ھێزێکی زۆری بەدەست ھێنا.<ref name="Creel1974" /> === شێن داوۆ === [[شێن داوۆ]] (نزیکەی ٣٥٠–٢٧٥ی پێش زایین) لە ئەکادیمیای جیشیا لە ویلایەتی چی چالاک بوو.<ref name="Harris2016">{{cite book |last=Harris |first=Eirik Lang |title=The Shenzi Fragments |url=https://archive.org/details/shenzifragmentsp0000harr |publisher=Columbia University Press |date=2016 |pages=[https://archive.org/details/shenzifragmentsp0000harr/page/14 14]–33 |isbn=978-0-231-54216-6}}</ref> ئەو بەوە ناسراوە کە چەمکی «شی» (勢) یان «دەسەڵاتی پێگەیی» گەشە پێدا. شێن داوۆ باوەڕی وابوو کە فەرمانڕەوا لەبەر ئەوە گوێڕایەڵی ناکرێت کە کەسێکی ژیر یان پیرۆزە، بەڵکوو لەبەر ئەوەیە کە خاوەنی پێگەی دەسەڵاتە؛ ھەر وەک چۆن ئەژدیھا کاتێک دەفڕێت کە ھەورەکان ھەڵیبگرن، پاشاش دەسەڵاتی لەسەر کۆمەڵگە بەھۆی ھێزی پێگەکەیەوە بەڕێوە دەچێت.<ref name="Harris2016" /><ref name="Graham1989" /> === ھان فێی === [[پەڕگە:Hanfeizi or Han Feizi, Qing dynasty, Hunan Museum.jpg|وێنۆک|بەرگی پەڕتووکی ''ھان فێیزێ''، چاپی کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەم لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی چینگ|ئیمپراتۆریەتیی چینگدا]]]] '''[[ھان فێی]]''' (نزیکەی ٢٨٠–٢٣٣ی پێش زایین) بە گەورەترین و لوتکەی بیرمەندانی لێگاڵیزم دادەنرێت.<ref name="Goldin2013" /> ئەو شازادەیەکی ویلایەتی ھان بوو و قوتابیی بیرمەندی کۆنفووشی [[شون کوانگ (شونزی)|شونزی]] بوو.<ref name="Hsiao1979">{{cite book |last=Hsiao |first=Kung-Chuan |title=A History of Chinese Political Thought |publisher=Princeton University Press |date=1979 |pages=371–411 |isbn=978-0-691-61289-8}}</ref> ھان فێی ھەموو بیرۆکەکانی پێش خۆی کۆکردەوە و سیستمێکی یەکگرتووی داڕشت؛ ئەو باوەڕی وابوو کە فەرمانڕەوای سەرکەوتوو دەبێت ھەرسێ پایەی لێگاڵیزم پێکەوە بەکار بھێنێت: # '''یاسا''' (فا) کە ھی شانگ یانگ بوو. # '''شێوازی کارگێڕی''' (شوو) کە ھی شێن بوھای بوو. # '''دەسەڵاتی پێگەیی''' (شی) کە ھی شێن داوۆ بوو.<ref name="Youlan1976" /><ref name="Goldin2011" /> پاشای چین، کە دواتر بوو بە ئیمپراتۆر [[چین شی ھوانگ]]، کاتێک نووسینەکانی ھان فێیی خوێندەوە، زۆر سەرسام بوو و ھەوڵی دا بیھێنێتە خزمەت خۆی، بەڵام لەوێ [[لی سی]] بەھۆی بەخیلییەوە پیلانی لە دژ گێڕا و ھان فێی خرایە زیندانەوە و لەوێ بە ژەھر کۆتایی بە ژیانی ھات.<ref name="Goldin2013" /> نووسراوەکانی لە پەڕتووکی ''ھان فێیزێ'' بە پەنجا و پێنج بەش تا ئەمڕۆ ماونەتەوە و بە شاکاری فەلسەفەی سیاسیی چین دادەنرێن.<ref name="Pines2024" /> {{وتە|فەرمانڕەوای وشیار ستانداردەکان (فا) بەکار دەھێنێت بۆ ھەڵبژاردنی پیاوەکانی، نەک خۆی بە ویستی خۆی ھەڵیانبژێرێت؛ ئەو ستاندارد بەکار دەھێنێت بۆ پێوانی شایستەیییەکانیان، نەک بە تێگەیشتنی کەسی پێوانەیان بکات.|ھان فێیزێ}} === لی سی === [[لی سی]] (نزیکەی ٢٨٠–٢٠٨ی پێش زایین) ھاوپۆلی ھان فێی بوو لەلای شونزی، و دواتر بوو بە سەرۆکوەزیرانی بەھێزی ئیمپراتۆریەتی چین لە سەردەمی چین شی ھوانگدا.<ref name="Lewis2010" /> لی سی بیرۆکە تیۆرییەکانی ھان فێی و شانگ یانگی لەسەر ئاستی تەواوی خاکی چین جێبەجێ کرد: * ھەڵوەشاندنەوەی تەواوەتیی سیستەمی دەرەبەگایەتی و دابەشکردنی چین بۆ ٣٦ پارێزگای ناوەندی (سیستەمی جونکسیان).<ref name="Lewis2010" /> * یەکخستنی دراو، کێش و پێوانە، ڕێگاکانی گواستنەوە، و ڕێنووسی زمانی چینی.<ref name="Lewis2010" /> * سووتاندنی پەڕتووکە مێژوویی و فەلسەفییە کۆنەکان و کوشتنی ئەو زانایانەی کە دژی یاساکانی دەوڵەت قسەیان دەکرد، بۆ ئەوەی ڕێگری لە گەڕانەوە بۆ بیرۆکەکانی ڕابردوو بکرێت.<ref name="Lewis1999" /> == چەمکە تیۆری و فەلسەفییەکان == === سێ بنەما سەرەکییەکە: فا، شوو، و شی === سیستەمی لێگاڵیزم بە شێوەیەکی گشتی لەسەر سێ پایەی بنەڕەتی ڕاوەستاوە:<ref name="Youlan1976" /><ref name="Goldin2011" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! چەمک !! بە چینی !! واتا !! ئەرک لە دەوڵەتدا |- | '''فا''' (Fa) || 法 || یاسا و ستاندارد || یاساکان دەبێت بە شێوەیەکی نووسراو و ئاشکرا ڕابگەیەنرێن، پاداشت و سزا بە ڕوونی دیاری بکەن، و بەبێ جیاوازی بەسەر ھەموو چینەکانی کۆمەڵگەدا جێبەجێ بکرێن.<ref name="Goldin2011" /> |- | '''شوو''' (Shu) || 術 || شێواز و تێکنیك || ڕێکارە نھێنی و کارگێڕییەکانی فەرمانڕەوا بۆ چاودێریکردنی وەزیرەکان و تاقیکردنەوەی دڵسۆزی و تواناکانیان بەبێ ئەوەی مەبەستی خۆی ئاشکرا بکات.<ref name="Creel1982" /> |- | '''شی''' (Shi) || 勢 || دەسەڵاتی پێگەیی || ھێز و شکۆمەندییەکە کە لە خودی پێگەی پاشایەتییەوە سەرچاوە دەگرێت، نەک لە چاکەخوازی و سیفەتی کەسیی ئەو کەسەی لەسەر تەخت دادەنیشێت.<ref name="Harris2016" /> |} === سینگ-مینگ: ناونان و دەستکەوت === چەمکی «سینگ-مینگ» (بە چینی: {{lang|zh-Hans|刑名}} یان {{lang|zh-Hans|形名}}) بریتییە لە شێوازی ھەڵسەنگاندنی فەرمانبەرانی دەوڵەت.<ref name="Makeham1994">{{cite book |last=Makeham |first=John |title=Name and Actuality in Early Chinese Thought |publisher=State University of New York Press |date=1994 |pages=67–75 |isbn=978-1-4384-1174-3}}</ref> لەم سیستەمەدا: * «مینگ» بە مانای ناو، پۆست، یان ئەو پێشنیارەیە کە وەزیرێک پێشکەشی دەکات. * «سینگ» بە مانای شێوە، ئەنجام، یان دەستکەوتی ڕاستەقینەی کارەکەیە.<ref name="Makeham1994" /> فەرمانڕەوا گوێ لە پێشنیارەکانی بەرپرسەکە دەگرێت، و پاشان ئەنجامی کارەکانی دەپشکنێت؛ ئەگەر دەستکەوتەکە تەواو ھاوتای بەڵێنەکەی بێت، پاداشت دەکرێت؛ بەڵام ئەگەر کارەکەی کەمتر بێت لەوەی بەڵێنی داوە، سزا دەدرێت. جێی سەرنجە کە بەپێی ھان فێی، تەنانەت ئەگەر وەزیرێک کارێکیش بکات کە زیاتر بێت لە ئەرکی دیاریکراوی خۆی یان سەرکەوتووتر بێت، ھێشتا دەبێت سزا بدرێت، چونکە بەزاندنی سنووری پۆستەکەی دەبێتە ھۆی شێواندنی سیستەمی فەرمانڕەوایی.<ref name="Goldin2013" /> === کشتوکاڵ و جەنگ (فووگوۆ چیانگبینگ) === [[پەڕگە:EN-WarringStatesAll260BCE.jpg|وێنۆک|نەخشەی دەوڵەتە شەڕکەرەکان لە ساڵی ٢٦٠ی پێش زایین؛ ویلایەتی چین لە ڕۆژاواوە توانی لە ڕێگەی پەیڕەوکردنی لێگاڵیزمەوە ھەموو دەوڵەتەکانی تر داگیر بکات]] درووشمی سەرەکیی دەوڵەتی لێگاڵیست بریتی بوو لە «دەوڵەتی دەوڵەمەند و سوپای بەھێز» (بە چینی: {{lang|zh-Hans|富国强兵}}؛ بە پین-ین: {{lang|zh-Latn|Fùguó qiángbīng}}).<ref name="Loewe1986" /><ref name="Pines2023" /> لە ڕوانگەی بیرمەندانی ئەم قوتابخانەیەوە، تەنیا دوو پیشە ھەن کە ڕاستەوخۆ دەبنە ھۆی بەھێزبوونی دەوڵەت: # کشتوکاڵ: بەرھەمھێنانی خۆراک کە ھێزی ژیان و مانەوەی ئابووری دابین دەکات. # سەربازی: پاراستنی خاک و داگیرکردنی ناوچەی نوێ بۆ فراوانکردنی ئیمپراتۆریەت.<ref name="Pines2019" /> پیشەکانی تری وەک بازرگانی، ئەدەب، فەلسەفە، و ھونەر بە زیانبەخش و بێسوود دادەنران، چونکە خەڵکی لە کێڵگە و بەرەکانی جەنگ دوور دەخستەوە؛ شانگ یانگ لە پەڕتووکەکەیدا ئەم جۆرە چالاکییانەی بە «شەش کرم» یان زیانبەخش وەسف دەکرد کە دەبنە ھۆی لاوازبوونی دەوڵەت.<ref name="Pines2019" /><ref name="Vogelsang2017" /> === گونجان لەگەڵ سەردەم === بە پێچەوانەی کۆنفووشیستەکان کە باوەڕیان وابوو مرۆڤایەتی دەبێت لاساییی پاشا پیرۆزەکانی سەردەمی کۆن بکاتەوە (وەک یاو و شون)، بیرمەندانی لێگاڵیزم تێڕوانینێکی پێشکەوتنخوازیان بۆ مێژوو ھەبوو.<ref name="Pines2023" /> ئەوان دەیانگوت کە بارودۆخی مادی، ژمارەی دانیشتووان، و پێداویستییەکانی مرۆڤ لەگەڵ کاتدا دەگۆڕێن، بۆیە ئەو یاسایانەی لە سەردەمی کۆندا کاریان کردووە، بۆ سەردەمی نوێ دەست نادەن.<ref name="Graham1989" /> ھان فێی ئەم چەمکەی بە پەندێکی بەناوبانگ ڕوون کردووەتەوە: جووتیارێک ڕۆژێک لە کێڵگەکەی دانیشتبوو، کەروێشکێک بە خێرایی ڕایکرد و خۆی بە دارێکدا کێشا و ملی شکا و مرد. جووتیارەکە لەو ڕۆژەوە دەستبەرداری کارکردن لە کێڵگەکە بوو و لە تەنیشت دارەکە دانیشت بەو ھیوایەی کەروێشکی تر بێن و خۆیان پێدا بکێشن. ھان فێی دەڵێت ھەر کەسێک بیەوێت بە شێوازی پاشاکانی کۆن حوکمی گەلی ئەمڕۆ بکات، وەک ئەو جووتیارەیە کە چاوەڕێی کەروێشک دەکات.<ref name="Youlan1976" /><ref name="Goldin2013" /> === دەسەڵاتی فەرمانڕەوا و چەمکی «وو وێی» === یەکێک لە خاڵە ھەرە سەرنجڕاکێشەکانی فەلسەفەی ھان فێی، تێکەڵکردنی لێگاڵیزمە لەگەڵ چەمکی تاویستیی «[[لاوتسزی|وو وێی]]» (بێکردەوەیی).<ref name="Goldin2013" /> لە دیدی ھان فێیدا، فەرمانڕەوای نموونەیی نابێت کەسایەتی، ئارەزوو، یان تووڕەییی خۆی دەربخات: * ئەگەر فەرمانڕەوا خۆشەویستیی خۆی بۆ شتێک دەربخات، وەزیرەکان بە درۆ خۆیان وەک خۆشەویستی ئەو شتە نیشان دەدەن بۆ ئەوەی ڕەزامەندیی ئەو بەدەست بھێنن. * ئەگەر ڕقی لە شتێک بێت، وەزیرەکان بۆ لێدانی نەیارەکانیان بەکاری دەھێنن.<ref name="Pines2024" /> لەبەر ئەوە، پاشا دەبێت لە شوێنێکی بێدەنگ و نادیاردا بمێنێتەوە و ھیچ کردارێکی کەسی ئەنجام نەدات، بەڵکوو بھێڵێت یاسا پاداشت و سزا دابەش بکات، و دەزگاکان بەپێی شایستەیی کارەکان بەڕێوە بەرن؛ بەم جۆرە فەرمانڕەوا لە سەرکەوتندا دەستخۆشی لێ دەکرێت، و لە شکستی کارەکانیشدا وەزیرەکان بەرپرسیار دەبن نەک ئەو.<ref name="Goldin2013" /><ref name="Graham1989" /> == سیستەمی دادوەری، سزا، و دادپەروەری == === «نەھێشتنی سزا لە ڕێگەی سزا» === [[پەڕگە:Killing the Scholars, Burning the Books.jpg|وێنۆک|وێناکردنی سووتاندنی پەڕتووکەکان و کوشتنی زانایان لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی چیندا، تابلۆیەکی سەدەی ھەژدەھەم]] شانگ یانگ و ھان فێی داکۆکییان لە بنەمایەک دەکرد کە پێی دەوترا «نەھێشتنی سزا لە ڕێگەی سزا» (بە چینی: {{lang|zh-Hans|以刑去刑}}).<ref name="Pines2019" /> ئەم بنەمایە بەو مانایە بوو کە پێویستە دەوڵەت سزای زۆر قورس بەسەر تاوانە زۆر بچووکەکانیشدا بسەپێنێت: {{وتە|ئەگەر سزای قورس بەسەر تاوانی سووکدا بسەپێنرێت، تاوانی سووک ڕوو نادات، و لە ئەنجامدا تاوانی گەورەش ھەرگیز سەرھەڵنادات. ئەمەیە کە پێی دەوترێت نەھێشتنی سزا لە ڕێگەی سزا.|کتێبی شازادە شانگ، بەشی ٤}} ئامانج لەم توندوتیژییە ئەوە نەبوو کە پاشا چێژ لە ئازاردانی خەڵک ببینێت، بەڵکوو ئەوە بوو کە ترس لە دڵی خەڵکدا بچێنرێت بە جۆرێک کە ھیچ کەسێک نەوێرێت یاسا بشکێنێت، و بەم شێوەیە لە کۆتاییدا پێویستی بە جێبەجێکردنی سزا نەمێنێت.<ref name="Pines2023" /> === دادوەری و بەڵگە شوێنەوارییەکان === بۆ ماوەیەکی درێژ، مێژوونووسان پێیان وابوو کە یاساکانی چین تەنیا کۆمەڵێک سزای دڕندانە و توندوتیژ بوون، بەڵام دۆزینەوە شوێنەوارییە نوێیەکان لە کۆتاییی سەدەی بیستەمدا، بەتایبەت دۆزینەوەی دەقە دارخیزەرانی چین لە شاری یونمێنگ لە پارێزگای [[ھوبێی]] (لە ساڵی ١٩٧٥)، وێنەیەکی جیاوازیان خستە ڕوو:<ref name="Lewis2010" /> * دەقەکان دەریانخست کە سیستەمی دادوەریی چین زۆر ڕێکخراو و دادپەروەرانە بووە؛ ھیچ کەسێک بەبێ بەڵگەی بەھێز و دانپێدانانی فەرمی سزا نەدەدرا.<ref name="Lewis2010" /> * ئەشکەنجەدان تەنیا وەک کۆتا ڕێگە ڕێگەی پێ دەدرا دوای ئەوەی ھەموو بەڵگە ماددییەکان کۆدەکرانەوە و دژبەری لە وتەی تۆمەتباردا دەبینرا، و ئەو لێدانەش دەبوو بە فەرمی تۆمار بکرێت.<ref name="Goldin2005">{{cite book |last=Goldin |first=Paul R. |title=After Confucius: Studies In Early Chinese Philosophy |url=https://archive.org/details/afterconfuciusst0000gold |publisher=University of Hawaii Press |date=2005 |pages=[https://archive.org/details/afterconfuciusst0000gold/page/5 5]–6 |isbn=978-0-8248-2842-4}}</ref> * زۆربەی سزاکان بڕینەوەی دەست و پێ نەبوون، بەڵکوو کاری زۆرەملێ بوون لە دروستکردنی ڕێگاوبان، دیوارەکان، و کارێزەکاندا، یان پێدانی باج و سەپاندنی سزای دارایی.<ref name="Lewis2010" /> === یەکسانی لەبەردەم یاسادا === یەکێک لە شۆڕشگێڕانەترین لایەنەکانی لێگاڵیزم، سەپاندنی یاسا بوو بەسەر ھەموو چینەکاندا بە یەکسانی.<ref name="Pines2023" /> لە سیستەمی کۆنی ژۆودا بنەمایەک ھەبوو کە دەیگوت «ڕێوڕەسم ناگاتە خەڵکی ڕەشۆکی، و سزا ناگاتە ئەرستۆکراتەکان»، بەڵام لێگاڵیستەکان ئەم بنەمایەیان بە تەواوی ڕەتکردەوە.<ref name="Youlan1976" /> شانگ یانگ تەنانەت کاتێک شازادەی جێنشینی ویلایەتی چین یاسای شکاند، بەھۆی ئەوەی نەیدەتوانی شازادە ڕاستەوخۆ سزا بدات، مامۆستاکەی و دەستەڕاستەکەی شازادەی بە توندی سزا دا تا بسەلمێنێت کە کەس لە سەرووی یاساوە نییە.<ref name="Pines2019" /> ھان فێی لەم بارەیەوە دەڵێت: {{وتە|یاسا لایەنگریی کەسانی بەرز ناکات... کاتێک ھەڵەیەک ڕوو دەدات، سزادانی لە وەزیرە گەورەکان بەدەر نییە؛ کاتێک چاکەیەک دەکرێت، پاداشتەکەی لە خەڵکی ھەژار و ڕەشۆکی پاشگەز نابێتەوە.|ھان فێیزێ، بەشی ٦}} == پەیوەندی لەگەڵ قوتابخانە فیکرییەکانی تر == === لەگەڵ کۆنفووشیزم === ململانێی نێوان لێگاڵیزم و کۆنفووشیزم گرنگترین کێشمەکێشی فیکریی مێژووی چینە.<ref name="Hsiao1979" /> * کۆنفووشیستەکان (وەک [[کۆنفۆشیۆس]] و [[مێنسیوس]]) باوەڕیان وابوو کە مرۆڤ بە سروشتی خۆی توانای چاکەی ھەیە، و ئەگەر بە فەزیلەت و شەرم ڕێنوێنی بکرێت، خۆی ھەڵەکانی چاک دەکاتەوە.<ref name="Schwartz1985" /> * لێگاڵیستەکان باوەڕیان وابوو کە مرۆڤ بە سروشتی خۆی خۆپەرستە؛ شەرم و ئەخلاق ناتوانن ڕێگری لە دزی و تاوان بکەن، بەڵکوو تەنیا یاسای ڕوون و سزای توند دەتوانن ئارامی بەرقەرار بکەن.<ref name="Pines2023" /> سەرەڕای ئەم دوژمنایەتییە، لێگاڵیزم کاریگەریی قووڵی لە فەیلەسووفی کۆنفووشی [[شون کوانگ (شونزی)|شونزی]] وەرگرت.<ref name="Hsiao1979" /> شونزی باوەڕی وابوو کە «سروشتی مرۆڤ خراپە» و تەنیا لە ڕێگەی فێرکردن و کۆنتڕۆڵەوە چاک دەبێت؛ ھەردوو بیرمەندی گەورەی لێگاڵیزم، ھان فێی و لی سی، ڕاستەوخۆ قوتابیی شونزی بوون و ئەم تێڕوانینەیان پەرە پێدا بەڵام لە جێگەی پەروەردەی ئەخلاقی، یاسای دەوڵەتییان دانا.<ref name="Jiang2021" /> === لەگەڵ تاویزم === پەیوەندیی نێوان لێگاڵیزم و تاویزم سەرنجڕاکێش و ئاڵۆز بوو.<ref name="Creel1982" /> ھەردوو قوتابخانەکە دژی دەستێوەردانی ئەخلاقیی کۆنفووشیستەکان بوون. لێگاڵیستەکان دەقی کلاسیکیی تاویزم، ''داودێجینگ''ی [[لاوتسزی|لاوتسزییان]] وەرگێڕایەوە بۆ سەر فەلسەفەی دەوڵەتداری.<ref name="Goldin2013" /> چەمکی «تاو» (ڕێگا) لە تاویزمدا بوو بە بنەمای یاسای نەگۆڕ و بێلایەن لە لێگاڵیزمدا؛ فەرمانڕەوای لێگاڵیست وەک کەسێکی بێدەنگ، بێدەسەڵاتی کەسی، بەڵام خاوەن سیستەمێکی خۆبزوێن لە یاساکان وێنا دەکرا کە ھەموو شتێک ڕێکدەخات بەبێ ئەوەی کەس ھەست بە دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی بکات.<ref name="Peerenboom1993" /><ref name="Graham1989" /> === لەگەڵ مۆھیزم === لێگاڵیزم بەشێکی زۆر لە پێکھاتەی چەمکەکانی لە [[مۆھیزم|مۆھیزمەوە]] وەرگرت.<ref name="Jiang2024">{{cite book |last=Jiang |first=Tao |chapter=Fajia and the Mohists |title=Dao Companion to China's fa Tradition |publisher=Springer |date=2024 |pages=547–573 |isbn=978-3-031-53630-4 |doi=10.1007/978-3-031-53630-4_19}}</ref> چەمکی «فا» (ستاندارد یان مۆدێل) سەرەتا لەلایەن مۆزی و شوێنکەوتووانی پەرەی پێدرابوو وەک پێوەرێکی بابەتی بۆ ھەڵسەنگاندنی کردارەکان (وەک چۆن ڕاستکێش و پەڕگار ستانداردی ئەندازەیین).<ref name="Jiang2024" /> لێگاڵیستەکان ئەم چەمکەیان بردە بواری یاسادانان و کارگێڕییەوە و وەک پێوەرێکی بێلایەن بەکاریان ھێنا بۆ سڕینەوەی بڕیاری کەسی و بیرکردنەوەی جیاوازی وەزیرەکان.<ref name="Jiang2024" /> == میرات و کاریگەرییە مێژوویی و ھاوچەرخەکان == === لە سەردەمی ئیمپراتۆریدا === [[پەڕگە:Half Portraits of the Great Sage and Virtuous Men of Old - Meng Ke (孟軻).jpg|وێنۆک|مێنسیوس، فەیلەسووفی گەورەی کۆنفووشیزم کە توندترین ڕەخنەی لە بیرۆکەکانی لێگاڵیزم دەگرت]] دوای ڕووخانی خێرای ئیمپراتۆریەتی چین لە ساڵی ٢٠٦ی پێش زاییندا بەھۆی تووڕەییی خەڵک لە توندیی سزاکان، ئیمپراتۆریەتیی ھان دامەزرا.<ref name="Lewis2010" /> لە سەردەمی ئیمپراتۆر [[ئیمپراتۆر ووی ھان|ووی ھاندا]]، بیرمەندی کۆنفووشی [[دۆنگ ژۆنگشو]] دەسەڵاتدارانی رازی کرد کە کۆنفووشیزم بکەنە تاکە ئایدیۆلۆژیای فەرمیی دەوڵەت.<ref name="Loewe2011">{{cite book |last=Loewe |first=Michael |title=Dong Zhongshu, a "Confucian" Heritage and the Chunqiu Fanlu |publisher=Brill |date=2011 |pages=93–94 |isbn=9789004194656}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، ئەم گۆڕانکارییە تەنیا لە ڕواڵەتدا بوو؛ مێژوونووسان ئەم سیستەمەیان بە «ڕووکەش کۆنفووشی، ناخ لێگاڵیست» (بە چینی: {{lang|zh-Hans|儒表法里}}؛ بە پین-ین: {{lang|zh-Latn|Rú biǎo fǎ lǐ}}) ناو بردووە.<ref name="Pines2023" /> ئیمپراتۆرەکانی ھەموو بنەماڵەکانی چین (وەک تانگ، سۆنگ، مینگ، و چینگ) لە ڕواڵەتدا باسیان لە ئەخلاق و ڕێوڕەسمی کۆنفووشی دەکرد، بەڵام دەوڵەتەکەیان بەپێی سیستەمی بیرۆکراسی، یاسای توند، پاداشت و سزا، و ناوەندگەرێتیی لێگاڵیستەکان بەڕێوە دەبرد.<ref name="Pines2023" /><ref name="Zhang2014">{{cite book |last=Zhang |first=Jinfan |title=The Tradition and Modern Transition of Chinese Law |publisher=Springer |date=2014 |pages=107–183 |isbn=978-3-642-23265-7 |doi=10.1007/978-3-642-23266-4}}</ref> فەیلەسووفی گەورەی سەردەمی سۆنگ [[ژو سی]] ڕەخنەی لەم دۆخە دەگرت و دەیگوت کە فەرمانڕەوایانی دوای چین تەنیا بە شێوەیەکی ڕواڵەتی شوێن کۆنفۆشیۆس کەوتوون و لە ناوەڕۆکدا ھەمان ڕێگەی شانگ یانگ و ھان فێییان گرتووەتە بەر.<ref name="Hsiao1979" /> === لە سەردەمی ھاوچەرخدا === لە سەدەی بیستەمدا، سەرنج بۆ لێگاڵیزم بە شێوەیەکی بەرچاو گەڕایەوە: * لە سەرەتای تەمەنیدا، '''[[ماو تسی تۆنگ]]''' وتارێکی لە ستایشی شانگ یانگدا نووسی و بە یەکێک لە گەورەترین چاکسازیخوازانی مێژووی دانا؛ دواتریش لە سەردەمی شۆڕشی چاندیدا، ماو ھێرشی توندی کردە سەر کۆنفووشیزم و ستایشی توندی لێگاڵیزم و شێوازی دەسەڵاتداریی توندی ئیمپراتۆریەتی چینی کرد.<ref name="Pines2023" /> * سیاسەتی پراگماتیکیی '''[[دێنگ شیاوپینگ]]''' کە دەیگوت: «گرنگ نییە پشیلەکە ڕەش بێت یان سپی، گرنگ ئەوەیە مشک بگرێت»، لەلایەن لێکۆڵەرانەوە وەک گوزارشتێکی مۆدێرن لە عەقڵانییەتی ئەنجامگیریی ھان فێی و لێگاڵیستەکان لێکدرایەوە.<ref name="Bai2024">{{cite book |last=Bai |first=Tongdong |chapter=The Han Feizi and Its Contemporary Relevance |title=Dao Companion to China's fa Tradition |publisher=Springer |date=2024 |pages=645–676 |isbn=978-3-031-53630-4 |doi=10.1007/978-3-031-53630-4_23}}</ref> * لە سەردەمی ئێستادا لەژێر دەسەڵاتی شی جینپینگدا، چەمکی بەڕێوەبردنی وڵات بەپێی یاسا (فاجی) جەختی زۆری لەسەر دەکرێتەوە، و لێکۆڵەرانی وەک دەیڤید شSelect لەو باوەڕەدان کە دەوڵەتی مۆدێرنی چین جارێکی تر گەڕاوەتەوە بۆ تێکەڵکردنی مۆدێرنانەی کۆنفووشیزم و لێگاڵیزم بۆ بەڕێوەبردنی وڵات.<ref name="Schneider2016">{{cite journal |last=Schneider |first=David K. |title=China's New Legalism |journal=The National Interest |issue=143 |date=2016 |pages=19–25 |issn=0884-9382 |url=https://nationalinterest.org/feature/chinas-legalist-revival-15845}}</ref><ref name="Patapan2022">{{cite book |last=Patapan |first=Haig |chapter=Legalism and Xi Jinping Thought |title=Chinese Legality |publisher=Routledge |date=2022 |pages=52–70 |isbn=978-1-003-29488-7 |doi=10.1024/9781003294887-5}}</ref> ھەروەھا سیستەمی مۆدێرنی «متمانەی کۆمەڵایەتی» لە چین بە شێوەیەکی فراوان بە وەرگرتنی میکانیزمی چاودێری و پاداشت و سزای بیرمەندانی لێگاڵیزم بەراورد دەکرێت.<ref name="Pines2023" /> == ئەمانەش ببینە == * [[سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] * [[شانگ یانگ]] * [[ھان فێی]] * [[ئیمپراتۆریەتی چین]] * [[کۆنفووشیزم]] * [[تاویزم]] * [[مۆھیزم]] * [[سەروەریی یاسا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{DEFAULTSORT:لێگاڵیزم}} [[پۆل:فەلسەفەی چینی]] [[پۆل:فەلسەفەی یاسا]] [[پۆل:فەلسەفەی سیاسی]] [[پۆل:مێژووی چین]] [[پۆل:سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] [[پۆل:سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە]] gcvuru0jhjixic6fvphci9d7v1w0sbb 1686150 1686137 2026-10-12T21:02:22Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1686150 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese | title = لێگاڵیزم | pic = Shangyang.jpg | piccap = پەیکەری شانگ یانگ لە شاری شیان؛ یەکێک لە پێشەنگە سەرەکییەکانی لێگاڵیزم | picsize = 200 | c = 法家 | p = Fǎjiā | w = Fa-chia | mi = fǎjiā | j = Faat3 gaa1 }} '''لێگاڵیزم''' یان '''فاجیا''' (بە [[زمانی چینی|چینی]]: {{lang|zh-Hans|法家}}؛ بە [[پین-ین]]: {{lang|zh-Latn|fǎjiā}}؛ بە مانای «قوتابخانەی یاسا») ئاراستەیەکی ھزری، سیاسی، و فەلسەفییە کە لە [[سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] لە [[مێژووی چین|مێژووی چیندا]] سەری ھەڵدا.<ref name="Pines2023">{{cite encyclopedia |last=Pines |first=Yuri |title=Legalism in Chinese Philosophy |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |edition=Summer 2023 |date=2023 |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2023/entries/chinese-legalism/ |access-date=2024-03-02}}</ref><ref name="Fraser2011">{{cite book |last=Fraser |first=Chris |title=Oxford Handbook of World Philosophy |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_i6s5 |publisher=چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد |date=2011 |pages=[https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_i6s5/page/59 59] |isbn=978-0-19-532899-8}}</ref> بیرمەندانی ئەم قوتابخانەیە بە گشتی مرۆڤیان بە بوونەوەرێکی بەرژەوەندیخواز دادەنا کە لەسەر بنەمای دەستکەوت و زیان ھەڵسوکەوت دەکات.<ref name="Pines2023" /><ref name="Graham1989">{{cite book |last=Graham |first=A. C. |title=Disputers of the Tao: Philosophical Argument in Ancient China |url=https://archive.org/details/bwb_P8-CKB-039 |publisher=Open Court |date=1989 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-CKB-039/page/268 268]–275 |isbn=978-0-8126-9942-5}}</ref> لەسەر ئەم بنەمایە، ئەوان جەختیان لەسەر بەڕێوەبردنی دەوڵەت لە ڕێگەی یاسای ڕوون، شێوازی کارگێڕیی پێشکەوتوو، و ڕێسای سەپێنراو دەکردەوە، نەک لەسەر بنەمای بەزەیی و ڕەوشتی کەسیی فەرمانڕەوا.<ref name="Pines2024">{{cite book |last=Pines |first=Yuri |title=Dao Companion to China's fa Tradition |publisher=Springer |date=2024 |pages=1–20 |isbn=978-3-031-53630-4 |doi=10.1007/978-3-031-53630-4_1}}</ref><ref name="Goldin2011">{{cite journal |last=Goldin |first=Paul R. |title=Persistent Misconceptions about Chinese "Legalism" |journal=Journal of Chinese Philosophy |volume=38 |issue=1 |date=2011 |pages=88–104 |doi=10.1111/j.1540-6253.2010.01629.x}}</ref> ئامانجی سەرەکیی لێگاڵیزم بەھێزکردنی بنکەی کشتوکاڵی و ھێزی سەربازیی دەوڵەت بوو، لەگەڵ ھەڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتی بۆماوەییی ئەرستۆکراتەکان لە پێناو دامەزراندنی سیستەمێکی [[مێریتۆکراسی|شایستەسالار]].<ref name="Pines2023" /> ئەم تێڕوانینە پراگماتیکە ڕاستەوخۆ دژی بۆچوونی لایەنگرانی [[کۆنفووشیزم]] بوو، کە داوایان دەکرد دەوڵەت لەسەر بنەمای چاکەخوازی و فەزیلەتی ئەخلاقی بەڕێوە بچێت، ھەروەھا دژی دیدگای لایەنگرانی مۆھیزم بوو کە باوەڕیان بە خۆشەویستیی گشتگیر ھەبوو.<ref name="Song2024">{{cite book |last=Song |first=Hongbing |chapter=Two Perspectives on the fa Tradition: Politics Versus the Rule of Impartial Standards |title=Dao Companion to China's fa Tradition |publisher=Springer |date=2024 |pages=265–294 |isbn=978-3-031-53630-4 |doi=10.1007/978-3-031-53630-4_10}}</ref> لەگەڵ ئەوەشدا، لێگاڵیزم پەیوەندییەکی قووڵی لەگەڵ [[تاویزم]]دا ھەبوو؛ بیرمەندانی وەک [[ھان فێی]] چەمکی تاویستیی «وو وێی» (بێکردەوەیی)یان وەرگرت بۆ وەسفکردنی فەرمانڕەوایەک کە بە شێوەیەکی کەسی دەست لە وردەکارییەکان وەرنادات، بەڵکوو دەھێڵێت یاسا و ڕێکارە دەزگایییەکان کارەکانی دەوڵەت ڕاپەڕێنن.<ref name="Goldin2013">{{cite book |last=Goldin |first=Paul R. |title=Dao Companion to the Philosophy of Han Fei |publisher=Springer |date=2013 |pages=1–21 |isbn=978-94-007-4318-2}}</ref> ئەم تێکەڵاوبوونەی بیرۆکەکان بە قوتابخانەی «ھوانگ-لاو» ناسرا، کە لە سەرەتای [[ئیمپراتۆریەتیی ھان|ئیمپراتۆریەتیی ھاندا]] کاریگەرییەکی بەرفراوانی ھەبوو.<ref name="Peerenboom1993">{{cite book |last=Peerenboom |first=Randall |title=Law and Morality in Ancient China. The Silk Manuscripts of Huang-Lao |url=https://archive.org/details/lawmoralityinanc0000peer |publisher=State University of New York Press |date=1993 |pages=[https://archive.org/details/lawmoralityinanc0000peer/page/1 1]–20 |isbn=978-0-7914-1238-1}}</ref> لە ڕووی مێژوویی و دەزگایییەوە، بیرۆکەکانی لێگاڵیزم بۆ یەکەم جار لە سەدەی چوارەمی پێش زایین لە [[چین (ویلایەت)|ویلایەتی چیندا]] لەسەر دەستی [[شانگ یانگ]] جێبەجێ کران.<ref name="Vogelsang2017">{{cite book |last=Vogelsang |first=Kai |title=Shangjun shu. Schriften des Fürsten von Shang |publisher=Kröner |date=2017 |pages=1–21 |isbn=978-3-520-16801-6}}</ref> چاکسازییەکانی شانگ یانگ ویلایەتی چینیان کردە بەھێزترین ھێزی سەربازی و ئابووریی ناوچەکە، کە لە ئەنجامدا بووە ھۆی [[شەڕەکانی یەکخستنەوەی چین]] و دامەزراندنی [[ئیمپراتۆریەتی چین]] لەسەر دەستی [[چین شی ھوانگ]].<ref name="Lewis2010">{{cite book |last=Lewis |first=Mark Edward |title=The Early Chinese Empires: Qin and Han |url=https://archive.org/details/earlychineseempi0000unse_q9g3 |publisher=Harvard University Press |date=2010 |pages=[https://archive.org/details/earlychineseempi0000unse_q9g3/page/37 37]–42 |isbn=978-0-674-05734-0}}</ref> دوای ڕووخانی خێرای ئیمپراتۆریەتی چین بەھۆی توندوتیژیی زۆری یاساکانی، بنەماڵەکانی دواتر بە ڕواڵەت کۆنفووشیزمیان کردە ئایدیۆلۆژیای فەرمیی دەوڵەت، بەڵام پێکھاتە کارگێڕی و یاسایییە لێگاڵیستییەکان وەک بنەمای سەرەکیی دەوڵەتداری لە ھەموو مێژووی چیندا مانەوە.<ref name="Pines2023" /> چەمکی «قوتابخانەی یاسا» (فاجیا) وەک دەستەواژەیەکی فەلسەفی لە سەرەتادا لەلایەن بیرمەندان خۆیانەوە بەکارنەدەھات، بەڵکوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ھاندا لەلایەن مێژوونووسان [[سیما تان]] و [[سیما چیان]] و دواتر [[بانگو]] وەک پۆلێنێکی کتێبخانەیی داھێنرا بۆ کۆکردنەوەی ئەو تێکستانەی باسیان لە ڕێکارە کارگێڕی و یاسایییەکان دەکرد.<ref name="Smith2003">{{cite journal |last=Smith |first=Kidder |title=Sima Tan and the Invention of Daoism, "Legalism," et cetera |journal=The Journal of Asian Studies |volume=62 |issue=1 |date=2003 |pages=129–156 |doi=10.2307/3096138}}</ref><ref name="Youlan1976">{{cite book |last=Youlan |first=Feng |title=A Short History of Chinese Philosophy |url=https://archive.org/details/shorthistoryofch0000feng_o9i0 |publisher=Free Press |date=1976 |pages=[https://archive.org/details/shorthistoryofch0000feng_o9i0/page/156 156]–160 |isbn=978-0-684-83634-8}}</ref> == پاشخانی مێژوویی == {{وتاری سەرەکی|سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان|سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە}} دامەزراندنی [[ڕۆژھەڵاتی ژۆو]] لە ساڵی ٧٧٠ی پێش زایین دەستپێکی داڕمانی ھێواشی سیستەمی سیاسیی چین بوو.<ref name="Lewis2010" /> پێشتر لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتی ژۆو|ئیمپراتۆریەتیی ژۆودا]] دەسەڵات لەسەر شێوازی دەرەبەگایەتی (فێنگجیان) بەڕێوە دەچوو، کە تێیدا فەرمانڕەوا ناوخۆیییەکان پەیمانی وەفادارییان بۆ پاشای ژۆو دەبەست؛ بەڵام بە تێپەڕبوونی کات دەسەڵاتی پاشا کەم بووەوە و ناوچە جیاوازەکان وەک دەوڵەتی سەربەخۆ ھەڵسوکەوتیان دەکرد.<ref name="Loewe1999">{{cite book |last=Loewe |first=Michael |title=The Cambridge History of Ancient China |url=https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_i9g4 |publisher=Cambridge University Press |date=1999 |pages=[https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_i9g4/page/587 587]–591 |isbn=978-0-521-47030-8}}</ref> لە سەدەی پێنجەمی پێش زایینەوە، چین کەوتە ناو قۆناغێک لە جەنگ و ململانێی بەردەوامی نێوان حەوت دەوڵەتی گەورە، کە بە [[سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] دەناسرێت.<ref name="Lewis1999">{{cite book |last=Lewis |first=Mark Edward |title=Writing and Authority in Early China |url=https://archive.org/details/writingauthority0000lewi |publisher=State University of New York Press |date=1999 |pages=[https://archive.org/details/writingauthority0000lewi/page/19 19]–35 |isbn=978-0-7914-4114-5}}</ref> ئەم دۆخە پڕ لە پشێوییە بووە ھۆی لەدایکبوونی بیرۆکە و تیۆریی سیاسیی نوێ. پاشاکان و فەرمانڕەوایانی دەوڵەتە جەنگاوەرەکان پێویستییان بە ڕێگایەک بوو کە سەقامگیری، سامان، و دەسەڵاتی سەربازی بۆ خاکەکەیان دەستەبەر بکات.<ref name="Pines2023" /> لەم سەردەمەدا بزوتنەوەیەکی گەورەی ھزری بە ناوی «سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە» گەشەی کرد کە بناغەی تەواوی [[فەلسەفە|فەلسەفەی]] چینی دانا.<ref name="Pines2024" /> لە سەرەتادا دوو قوتابخانەی سەرەکی دەرکەوتن: * '''کۆنفووشیزم''': باوەڕی وابوو کە دەوڵەت دەبێت لە ڕێگەی ئەخلاق، چاکە، و ڕێوڕەسمە دێرینەکانی ژۆوەوە بەڕێوە بچێت؛ ئەگەر پاشا خاوەنی فەزیلەت بێت، گەل و وەزیرەکانیش بە شێوەیەکی سروشتی چاک دەبن.<ref name="Schwartz1985">{{cite book |last=Schwartz |first=Benjamin I. |title=The World of Thought in Ancient China |url=https://archive.org/details/worldofthoughtin0000schw |publisher=Harvard University Press |date=1985 |pages=[https://archive.org/details/worldofthoughtin0000schw/page/237 237]–252 |isbn=978-0-674-96191-3}}</ref> * '''مۆھیزم''': لەسەر بنەمای عەقڵانییەت و یەکسانی دامەزرابوو، و داوای دەکرد پلە و پۆستەکان بەپێی لێھاتوویی بدرێن، نەک بەپێی لەدایکبوون، ھەروەھا سەرچاوەکانی دەوڵەت لە کاری زیادەی وەک مۆسیقا و ڕێوڕەسمەکانەوە بۆ خزمەتی گشتی و بەرگری بگوازرێنەوە.<ref name="Fraser2023">{{cite encyclopedia |last=Fraser |first=Chris |title=Mohism |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |edition=Fall 2023 |date=2023 |url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2023/entries/mohism/ |access-date=2024-02-19}}</ref> لە سەدەی چوارەمی پێش زایینەوە، ڕەخنەی توند لە ھەردوو قوتابخانەکە گرترا لەلایەن کۆمەڵێک بیرمەندەوە کە دواتر وەک تاویستەکان و لێگاڵیستەکان ناسران.<ref name="Graham1989" /> ئەم بیرمەندانە لە [[ویلایەتی چی|ویلایەتی چیدا]] لە دەوری ئەکادیمیای جیشیا کۆبوونەوە و جەختیان لەسەر ئەوە دەکردەوە کە فەرمانڕەوایی نابێت لەسەر بنەمای چاکەکاریی دەستکرد یان وتاری ڕەوشتی بێت، بەڵکوو پێویستی بە دامەزراوەی کارا و چاودێریی توند ھەیە؛ کەسانی وەک شێن بوھای، شێن داوۆ، و دواتریش ھان فێی لەم ژینگەیەدا پێگەیشتن.<ref name="Pines2024" /><ref name="Creel1982">{{cite book |last=Creel |first=Herrlee G. |title=What Is Taoism?: And Other Studies in Chinese Cultural History |url=https://archive.org/details/whatistaoismothe0000herr |publisher=University of Chicago Press |date=1982 |pages=[https://archive.org/details/whatistaoismothe0000herr/page/92 92]–105 |isbn=978-0-226-12047-8}}</ref> == دەستەواژەی فاجیا و پۆلێنکردنی کتێبخانەیی == [[پەڕگە:Ming Dynasty wood carving books in Tian Yi Chamber colllection.JPG|وێنۆک|کتێبی ھان لە کۆکراوەی تپانی چەپکەدارانی تیا یو، سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی مینگ]] لە سەردەمی شەڕی ویلایەتەکاندا، کەس خۆی وەک ئەندامی «قوتابخانەی فاجیا» نەدەناساند.<ref name="Goldin2011" /><ref name="Jiang2021">{{cite book |last=Jiang |first=Tao |title=Origins of Moral-political Philosophy in Early China |publisher=چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد |date=2021 |pages=234–240 |isbn=978-0-19-760347-5}}</ref> پەڕتووکی ''ھان فێیزێ'' بە تەنیا شوێنکەوتووانی شانگ یانگ بە کۆمەڵێک دەناسێنێت کە گرنگی بە یاسا (فا) دەدەن، و بەراوردیان دەکات لەگەڵ شێن بوھای کە گرنگیی بە شێوازی کارگێڕی (شوو) دەدا.<ref name="Goldin2011" /><ref name="Yu2024">{{cite book |last=Yu |first=Zhong |chapter=On Shen Buhai's Legal Thought |title=Dao Companion to China's fa Tradition |publisher=Springer |date=2024 |pages=57–82 |isbn=978-3-031-53630-4 |doi=10.1007/978-3-031-53630-4_3}}</ref> دەستەواژەی «فاجیا» بۆ یەکەم جار لە وتارێکی مێژوونووس [[سیما تان]] (کۆچی دوایی لە ١١٠ی پێش زایین) بە ناوی ''دەربارەی شەش قوتابخانە سەرەکییەکە'' لە کۆتا بەشی پەڕتووکی [[شیجی|شیجیدا]] دەرکەوت.<ref name="Smith2003" /> سیما تان پێناسەی ئەم قوتابخانەیەی کرد بەوەی کە سەروەریی فەرمانڕەوا بەرز دەکاتەوە، سنووری پۆستەکان ڕوون دەکاتەوە بە جۆرێک کە کەس بەسەر ئەرکی ئەوی تردا باز نەدات، و مامەڵە لەگەڵ ھەموو کەسێکدا بە یەکسانی دەکات بێ ڕەچاوکردنی پلەی کۆمەڵایەتی یان پەیوەندیی خێزانی.<ref name="Goldin2011" /><ref name="Pines2023" /> ھاوکات ڕەخنەی لێ گرتن بەوەی کە ڕێگەیەکی توند و بێبەزەیییە و ناتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژخایەن بەردەوام بێت.<ref name="Smith2003" /> دواتر لە کاتی ڕێکخستنی کتێبخانەی شاھانەی ھاندا لەلایەن [[لیو سیانگ (زانا)|لیو سیانگ]] (٧٧–٦ی پێش زایین) و [[لیو سین (زانا)|لیو سین]] (٤٦ی پێش زایین – ٢٣ی زایینی)، فاجیا کرایە بەشێک لە پۆلێنبەندیی سەرەکیی کتێبە فەلسەفییەکان، کە لە بەشی ٣٠ی [[کتێبی ھان|کتێبی ھاندا]] لە نووسینی [[بانگو]] بە فەرمی جێگیر کرا.<ref name="Pines2023" /> لەو لیستەدا دە کتێب دانرابوون، لەوانە: * نووسراوەکانی پێوەندیدار بە [[شانگ یانگ]] (''کتێبی شازادە شانگ''). * نووسراوەکانی [[شێن بوھای]]. * نووسراوەکانی [[شێن داوۆ]]. * نووسراوەکانی [[ھان فێی]] (''ھان فێیزێ''). * نووسراوەکانی لی کوی و وەزیری ھان چاو چۆ، لەگەڵ چوار دەقی تر کە دواتر لەناو چوون.<ref name="Pines2024" /><ref name="Loewe1999" /> توێژەرانی سەردەم، وەک ھێرلی کریل و پۆڵ گۆڵدین، جەختیان لەسەر ئەوە کردووەتەوە کە بەکارھێنانی وشەی «لێگاڵیزم» لە زمانە ڕۆژاوایییەکاندا تەواو ورد نییە، چونکە چەمکی چینیی «فا» (法) بە تەنیا بە مانای یاسا نایەت، بەڵکوو مانای ستاندارد، شێوازی کارگێڕی، و مۆدێلی بەڕێوەبردنیش دەگرێتەوە، و ھەموو بیرمەندەکان بە تەنیا سەرنجیان لەسەر سزای یاسایی نەبووە.<ref name="Goldin2011" /><ref name="Creel1982" /> لەبەر ئەم ھۆکارە، ھەندێک لە لێکۆڵەران پێیان باشە دەستەواژەی «ڕیالیزمی سیاسی» یان «نەریتی فا» بەکار بھێنن.<ref name="Pines2024" /><ref name="Vogelsang2017" /> == بیرمەند و پێشەنگە سەرەکییەکان == === پێشەنگە سەرەتایییەکان === پێش ئەوەی لێگاڵیزم ببێتە سیستمێکی تیۆریی تەواو، لە [[سەردەمی بەھار و پاییز|سەردەمی بەھار و پاییزدا]] ژمارەیەک وەزیر ھەستان بە ئەنجامدانی چاکسازیی کارگێڕی و یاسایی: * '''گوان ژۆنگ''' (کۆچی دوایی لە ٦٤٥ی پێش زایین): سەرۆکوەزیرانی [[ویلایەتی چی]] بوو. ئەو دەسەڵاتی خێزانە ئەرستۆکراتەکانی سنووردار کرد و باجی ڕاستەوخۆی بەسەر زەوی و بازرگانیدا سەپاند، ھەروەھا پیشەسازیی خوێ و ئاسنی خستە ژێر چاودێریی دەوڵەتەوە.<ref name="Jiang2021" /> پەڕتووکی ''گوانزی'' کە دواتر لەسەر ناوی ئەو نووسرا، بیرۆکەی فراوانی ئابووری و سەربازی لەخۆ دەگرێت.<ref name="Pines2024" /> * '''زیچان''' (کۆچی دوایی لە ٥٢٢ی پێش زایین): سەرۆکوەزیرانی ویلایەتی ژێنگ بوو. ئەو بەوە ناسراوە کە یاساکانی دەوڵەتی لەسەر دەفری برۆنزی ھەڵکۆڵی و لە شوێنی گشتیدا داینا تا ھەموو ھاووڵاتییان بیانبینن، ئەمەش یەکەم ھەنگاو بوو بۆ دەرکردنی یاسا لە ژێر دەستی نھێنیی ئەرستۆکراتەکان.<ref name="Pines2024" /> * '''لی کوی''' (٤٥٥–٣٩٥ی پێش زایین): وەزیری [[ویلایەتی وێی]] بوو کە «پەڕتووکی یاساکان» (فاجینگ)ی دانا، و کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر شێوازی چاکسازییەکانی شانگ یانگ ھەبوو.<ref name="Loewe1999" /> === شانگ یانگ === [[شانگ یانگ]] (نزیکەی ٣٩٠–٣٣٨ی پێش زایین) یەکێکە لە کاریگەرترین کەسایەتییەکانی مێژووی دەوڵەتداری لە چیندا. ئەو لە ویلایەتی وێییەوە چوو بۆ ویلایەتی چین و لەلایەن [[دووک سیاوۆی چین|دووک سیاوۆوە]] پۆستی سەرۆکوەزیرانی پێ بەخشرا.<ref name="Vogelsang2017" /> شانگ یانگ کۆمەڵگەی چینی بە تەواوی گۆڕی: # سیستەمی دەرەبەگایەتیی بۆماوەیی ھەڵوەشاندەوە و پۆستەکانی بەپێی شایستەییی سەربازی بەخشی (ھەر سەربازێک سەری دوژمنێکی بھێنایەتەوە، پلەکەی بەرز دەبووەوە).<ref name="Loewe1986">{{cite book |last=Loewe |first=Michael |title=The Cambridge History of China, Vol. 1: The Ch'in and Han Empires, 221 BC-AD 220 |publisher=Cambridge University Press |date=1986 |pages=36–37 |isbn=978-0-521-24327-8}}</ref> # کۆمەڵگەی کردە گروپە پێنج و دە کەسییەکان کە بەرپرسیارییەتیی بەکۆمەڵیان لەسەر بوو؛ ئەگەر یەکێک تاوانێکی بکردایە و کەس ھەواڵی نەدایە، ھەموو گروپەکە سزا دەدران.<ref name="Pines2019">{{cite book |last=Pines |first=Yuri |title=The Book of Lord Shang: Apologetics of State Power in Early China |publisher=Columbia University Press |date=2019 |pages=26–51 |isbn=978-0-231-55038-3}}</ref> # سیستەمی کێش و پێوانەی یەکخست و خەڵکی ھان دەدا تەنیا خەریکی کشتوکاڵ و جەنگ بن.<ref name="Vogelsang2017" /> بیرۆکەکانی شانگ یانگ لە پەڕتووکی ''کتێبی شازادە شانگ'' (شانگجونشو) کۆکراونەتەوە، کە جەخت لەسەر دەوڵەتێکی توندوتۆڵ و پڕ لە دیسپلین دەکاتەوە.<ref name="Pines2019" /> {{وتە|پاشاکانی پێشوو دەیانزانی کە ناتوانن پشت بە بیرکردنەوەی تایبەتیی خۆیان و دەستنیشانکردنی کەسی ببەستن؛ لەبەر ئەوە ستانداردەکانیان دامەزراند و سنوورەکانیان ڕوون کردەوە.|کتێبی شازادە شانگ، بەشی ١٤}} === شێن بوھای === [[شێن بوھای]] (کۆچی دوایی لە ٣٣٧ی پێش زایین) بۆ ماوەی پازدە ساڵ سەرۆکوەزیرانی [[ویلایەتی ھان]] بوو.<ref name="Creel1974">{{cite book |last=Creel |first=Herrlee G. |title=Shen Pu-hai: Chinese Political Philosopher of the Fourth Century B.C. |publisher=University of Chicago Press |date=1974 |pages=23–37 |isbn=978-0-226-12027-0}}</ref> بە پێچەوانەی شانگ یانگ کە سەرنجی لەسەر سزای توند و یاسای گشتی بوو، شێن بوھای تەرکیزی خستە سەر بەڕێوەبردنی دەزگاکانی دەوڵەت و کۆنتڕۆڵکردنی وەزیرەکان لە ڕێگەی تێکنیك و شێوازی کارگێڕییەوە کە پێی دەوترا «شوو» (術).<ref name="Creel1982" /><ref name="Yu2024" /> لەژێر چاودێریی ئەودا، فەرمانبەران بەپێی توانای ڕاستەقینەیان دادەمەزران نەک بەھۆی پێگەی بنەماڵەیییان، و لە ئەنجامدا ویلایەتی ھان لەو سەردەمەدا سەقامگیری و ھێزێکی زۆری بەدەست ھێنا.<ref name="Creel1974" /> === شێن داوۆ === [[شێن داوۆ]] (نزیکەی ٣٥٠–٢٧٥ی پێش زایین) لە ئەکادیمیای جیشیا لە ویلایەتی چی چالاک بوو.<ref name="Harris2016">{{cite book |last=Harris |first=Eirik Lang |title=The Shenzi Fragments |url=https://archive.org/details/shenzifragmentsp0000harr |publisher=Columbia University Press |date=2016 |pages=[https://archive.org/details/shenzifragmentsp0000harr/page/14 14]–33 |isbn=978-0-231-54216-6}}</ref> ئەو بەوە ناسراوە کە چەمکی «شی» (勢) یان «دەسەڵاتی پێگەیی» گەشە پێدا. شێن داوۆ باوەڕی وابوو کە فەرمانڕەوا لەبەر ئەوە گوێڕایەڵی ناکرێت کە کەسێکی ژیر یان پیرۆزە، بەڵکوو لەبەر ئەوەیە کە خاوەنی پێگەی دەسەڵاتە؛ ھەر وەک چۆن ئەژدیھا کاتێک دەفڕێت کە ھەورەکان ھەڵیبگرن، پاشاش دەسەڵاتی لەسەر کۆمەڵگە بەھۆی ھێزی پێگەکەیەوە بەڕێوە دەچێت.<ref name="Harris2016" /><ref name="Graham1989" /> === ھان فێی === [[پەڕگە:Hanfeizi or Han Feizi, Qing dynasty, Hunan Museum.jpg|وێنۆک|بەرگی پەڕتووکی ''ھان فێیزێ''، چاپی کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەم لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی چینگ|ئیمپراتۆریەتیی چینگدا]]]] '''[[ھان فێی]]''' (نزیکەی ٢٨٠–٢٣٣ی پێش زایین) بە گەورەترین و لوتکەی بیرمەندانی لێگاڵیزم دادەنرێت.<ref name="Goldin2013" /> ئەو شازادەیەکی ویلایەتی ھان بوو و قوتابیی بیرمەندی کۆنفووشی [[شون کوانگ (شونزی)|شونزی]] بوو.<ref name="Hsiao1979">{{cite book |last=Hsiao |first=Kung-Chuan |title=A History of Chinese Political Thought |publisher=Princeton University Press |date=1979 |pages=371–411 |isbn=978-0-691-61289-8}}</ref> ھان فێی ھەموو بیرۆکەکانی پێش خۆی کۆکردەوە و سیستمێکی یەکگرتووی داڕشت؛ ئەو باوەڕی وابوو کە فەرمانڕەوای سەرکەوتوو دەبێت ھەرسێ پایەی لێگاڵیزم پێکەوە بەکار بھێنێت: # '''یاسا''' (فا) کە ھی شانگ یانگ بوو. # '''شێوازی کارگێڕی''' (شوو) کە ھی شێن بوھای بوو. # '''دەسەڵاتی پێگەیی''' (شی) کە ھی شێن داوۆ بوو.<ref name="Youlan1976" /><ref name="Goldin2011" /> پاشای چین، کە دواتر بوو بە ئیمپراتۆر [[چین شی ھوانگ]]، کاتێک نووسینەکانی ھان فێیی خوێندەوە، زۆر سەرسام بوو و ھەوڵی دا بیھێنێتە خزمەت خۆی، بەڵام لەوێ [[لی سی]] بەھۆی بەخیلییەوە پیلانی لە دژ گێڕا و ھان فێی خرایە زیندانەوە و لەوێ بە ژەھر کۆتایی بە ژیانی ھات.<ref name="Goldin2013" /> نووسراوەکانی لە پەڕتووکی ''ھان فێیزێ'' بە پەنجا و پێنج بەش تا ئەمڕۆ ماونەتەوە و بە شاکاری فەلسەفەی سیاسیی چین دادەنرێن.<ref name="Pines2024" /> {{وتە|فەرمانڕەوای وشیار ستانداردەکان (فا) بەکار دەھێنێت بۆ ھەڵبژاردنی پیاوەکانی، نەک خۆی بە ویستی خۆی ھەڵیانبژێرێت؛ ئەو ستاندارد بەکار دەھێنێت بۆ پێوانی شایستەیییەکانیان، نەک بە تێگەیشتنی کەسی پێوانەیان بکات.|ھان فێیزێ}} === لی سی === [[لی سی]] (نزیکەی ٢٨٠–٢٠٨ی پێش زایین) ھاوپۆلی ھان فێی بوو لەلای شونزی، و دواتر بوو بە سەرۆکوەزیرانی بەھێزی ئیمپراتۆریەتی چین لە سەردەمی چین شی ھوانگدا.<ref name="Lewis2010" /> لی سی بیرۆکە تیۆرییەکانی ھان فێی و شانگ یانگی لەسەر ئاستی تەواوی خاکی چین جێبەجێ کرد: * ھەڵوەشاندنەوەی تەواوەتیی سیستەمی دەرەبەگایەتی و دابەشکردنی چین بۆ ٣٦ پارێزگای ناوەندی (سیستەمی جونکسیان).<ref name="Lewis2010" /> * یەکخستنی دراو، کێش و پێوانە، ڕێگاکانی گواستنەوە، و ڕێنووسی زمانی چینی.<ref name="Lewis2010" /> * سووتاندنی پەڕتووکە مێژوویی و فەلسەفییە کۆنەکان و کوشتنی ئەو زانایانەی کە دژی یاساکانی دەوڵەت قسەیان دەکرد، بۆ ئەوەی ڕێگری لە گەڕانەوە بۆ بیرۆکەکانی ڕابردوو بکرێت.<ref name="Lewis1999" /> == چەمکە تیۆری و فەلسەفییەکان == === سێ بنەما سەرەکییەکە: فا، شوو، و شی === سیستەمی لێگاڵیزم بە شێوەیەکی گشتی لەسەر سێ پایەی بنەڕەتی ڕاوەستاوە:<ref name="Youlan1976" /><ref name="Goldin2011" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! چەمک !! بە چینی !! واتا !! ئەرک لە دەوڵەتدا |- | '''فا''' (Fa) || 法 || یاسا و ستاندارد || یاساکان دەبێت بە شێوەیەکی نووسراو و ئاشکرا ڕابگەیەنرێن، پاداشت و سزا بە ڕوونی دیاری بکەن، و بەبێ جیاوازی بەسەر ھەموو چینەکانی کۆمەڵگەدا جێبەجێ بکرێن.<ref name="Goldin2011" /> |- | '''شوو''' (Shu) || 術 || شێواز و تێکنیك || ڕێکارە نھێنی و کارگێڕییەکانی فەرمانڕەوا بۆ چاودێریکردنی وەزیرەکان و تاقیکردنەوەی دڵسۆزی و تواناکانیان بەبێ ئەوەی مەبەستی خۆی ئاشکرا بکات.<ref name="Creel1982" /> |- | '''شی''' (Shi) || 勢 || دەسەڵاتی پێگەیی || ھێز و شکۆمەندییەکە کە لە خودی پێگەی پاشایەتییەوە سەرچاوە دەگرێت، نەک لە چاکەخوازی و سیفەتی کەسیی ئەو کەسەی لەسەر تەخت دادەنیشێت.<ref name="Harris2016" /> |} === سینگ-مینگ: ناونان و دەستکەوت === چەمکی «سینگ-مینگ» (بە چینی: {{lang|zh-Hans|刑名}} یان {{lang|zh-Hans|形名}}) بریتییە لە شێوازی ھەڵسەنگاندنی فەرمانبەرانی دەوڵەت.<ref name="Makeham1994">{{cite book |last=Makeham |first=John |title=Name and Actuality in Early Chinese Thought |publisher=State University of New York Press |date=1994 |pages=67–75 |isbn=978-1-4384-1174-3}}</ref> لەم سیستەمەدا: * «مینگ» بە مانای ناو، پۆست، یان ئەو پێشنیارەیە کە وەزیرێک پێشکەشی دەکات. * «سینگ» بە مانای شێوە، ئەنجام، یان دەستکەوتی ڕاستەقینەی کارەکەیە.<ref name="Makeham1994" /> فەرمانڕەوا گوێ لە پێشنیارەکانی بەرپرسەکە دەگرێت، و پاشان ئەنجامی کارەکانی دەپشکنێت؛ ئەگەر دەستکەوتەکە تەواو ھاوتای بەڵێنەکەی بێت، پاداشت دەکرێت؛ بەڵام ئەگەر کارەکەی کەمتر بێت لەوەی بەڵێنی داوە، سزا دەدرێت. جێی سەرنجە کە بەپێی ھان فێی، تەنانەت ئەگەر وەزیرێک کارێکیش بکات کە زیاتر بێت لە ئەرکی دیاریکراوی خۆی یان سەرکەوتووتر بێت، ھێشتا دەبێت سزا بدرێت، چونکە بەزاندنی سنووری پۆستەکەی دەبێتە ھۆی شێواندنی سیستەمی فەرمانڕەوایی.<ref name="Goldin2013" /> === کشتوکاڵ و جەنگ (فووگوۆ چیانگبینگ) === [[پەڕگە:EN-WarringStatesAll260BCE.jpg|وێنۆک|نەخشەی دەوڵەتە شەڕکەرەکان لە ساڵی ٢٦٠ی پێش زایین؛ ویلایەتی چین لە ڕۆژاواوە توانی لە ڕێگەی پەیڕەوکردنی لێگاڵیزمەوە ھەموو دەوڵەتەکانی تر داگیر بکات]] درووشمی سەرەکیی دەوڵەتی لێگاڵیست بریتی بوو لە «دەوڵەتی دەوڵەمەند و سوپای بەھێز» (بە چینی: {{lang|zh-Hans|富国强兵}}؛ بە پین-ین: {{lang|zh-Latn|Fùguó qiángbīng}}).<ref name="Loewe1986" /><ref name="Pines2023" /> لە ڕوانگەی بیرمەندانی ئەم قوتابخانەیەوە، تەنیا دوو پیشە ھەن کە ڕاستەوخۆ دەبنە ھۆی بەھێزبوونی دەوڵەت: # کشتوکاڵ: بەرھەمھێنانی خۆراک کە ھێزی ژیان و مانەوەی ئابووری دابین دەکات. # سەربازی: پاراستنی خاک و داگیرکردنی ناوچەی نوێ بۆ فراوانکردنی ئیمپراتۆریەت.<ref name="Pines2019" /> پیشەکانی تری وەک بازرگانی، ئەدەب، فەلسەفە، و ھونەر بە زیانبەخش و بێسوود دادەنران، چونکە خەڵکی لە کێڵگە و بەرەکانی جەنگ دوور دەخستەوە؛ شانگ یانگ لە پەڕتووکەکەیدا ئەم جۆرە چالاکییانەی بە «شەش کرم» یان زیانبەخش وەسف دەکرد کە دەبنە ھۆی لاوازبوونی دەوڵەت.<ref name="Pines2019" /><ref name="Vogelsang2017" /> === گونجان لەگەڵ سەردەم === بە پێچەوانەی کۆنفووشیستەکان کە باوەڕیان وابوو مرۆڤایەتی دەبێت لاساییی پاشا پیرۆزەکانی سەردەمی کۆن بکاتەوە (وەک یاو و شون)، بیرمەندانی لێگاڵیزم تێڕوانینێکی پێشکەوتنخوازیان بۆ مێژوو ھەبوو.<ref name="Pines2023" /> ئەوان دەیانگوت کە بارودۆخی مادی، ژمارەی دانیشتووان، و پێداویستییەکانی مرۆڤ لەگەڵ کاتدا دەگۆڕێن، بۆیە ئەو یاسایانەی لە سەردەمی کۆندا کاریان کردووە، بۆ سەردەمی نوێ دەست نادەن.<ref name="Graham1989" /> ھان فێی ئەم چەمکەی بە پەندێکی بەناوبانگ ڕوون کردووەتەوە: جووتیارێک ڕۆژێک لە کێڵگەکەی دانیشتبوو، کەروێشکێک بە خێرایی ڕایکرد و خۆی بە دارێکدا کێشا و ملی شکا و مرد. جووتیارەکە لەو ڕۆژەوە دەستبەرداری کارکردن لە کێڵگەکە بوو و لە تەنیشت دارەکە دانیشت بەو ھیوایەی کەروێشکی تر بێن و خۆیان پێدا بکێشن. ھان فێی دەڵێت ھەر کەسێک بیەوێت بە شێوازی پاشاکانی کۆن حوکمی گەلی ئەمڕۆ بکات، وەک ئەو جووتیارەیە کە چاوەڕێی کەروێشک دەکات.<ref name="Youlan1976" /><ref name="Goldin2013" /> === دەسەڵاتی فەرمانڕەوا و چەمکی «وو وێی» === یەکێک لە خاڵە ھەرە سەرنجڕاکێشەکانی فەلسەفەی ھان فێی، تێکەڵکردنی لێگاڵیزمە لەگەڵ چەمکی تاویستیی «[[لاوتسزی|وو وێی]]» (بێکردەوەیی).<ref name="Goldin2013" /> لە دیدی ھان فێیدا، فەرمانڕەوای نموونەیی نابێت کەسایەتی، ئارەزوو، یان تووڕەییی خۆی دەربخات: * ئەگەر فەرمانڕەوا خۆشەویستیی خۆی بۆ شتێک دەربخات، وەزیرەکان بە درۆ خۆیان وەک خۆشەویستی ئەو شتە نیشان دەدەن بۆ ئەوەی ڕەزامەندیی ئەو بەدەست بھێنن. * ئەگەر ڕقی لە شتێک بێت، وەزیرەکان بۆ لێدانی نەیارەکانیان بەکاری دەھێنن.<ref name="Pines2024" /> لەبەر ئەوە، پاشا دەبێت لە شوێنێکی بێدەنگ و نادیاردا بمێنێتەوە و ھیچ کردارێکی کەسی ئەنجام نەدات، بەڵکوو بھێڵێت یاسا پاداشت و سزا دابەش بکات، و دەزگاکان بەپێی شایستەیی کارەکان بەڕێوە بەرن؛ بەم جۆرە فەرمانڕەوا لە سەرکەوتندا دەستخۆشی لێ دەکرێت، و لە شکستی کارەکانیشدا وەزیرەکان بەرپرسیار دەبن نەک ئەو.<ref name="Goldin2013" /><ref name="Graham1989" /> == سیستەمی دادوەری، سزا، و دادپەروەری == === «نەھێشتنی سزا لە ڕێگەی سزا» === [[پەڕگە:Killing the Scholars, Burning the Books.jpg|وێنۆک|وێناکردنی سووتاندنی پەڕتووکەکان و کوشتنی زانایان لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی چیندا، تابلۆیەکی سەدەی ھەژدەھەم]] شانگ یانگ و ھان فێی داکۆکییان لە بنەمایەک دەکرد کە پێی دەوترا «نەھێشتنی سزا لە ڕێگەی سزا» (بە چینی: {{lang|zh-Hans|以刑去刑}}).<ref name="Pines2019" /> ئەم بنەمایە بەو مانایە بوو کە پێویستە دەوڵەت سزای زۆر قورس بەسەر تاوانە زۆر بچووکەکانیشدا بسەپێنێت: {{وتە|ئەگەر سزای قورس بەسەر تاوانی سووکدا بسەپێنرێت، تاوانی سووک ڕوو نادات، و لە ئەنجامدا تاوانی گەورەش ھەرگیز سەرھەڵنادات. ئەمەیە کە پێی دەوترێت نەھێشتنی سزا لە ڕێگەی سزا.|کتێبی شازادە شانگ، بەشی ٤}} ئامانج لەم توندوتیژییە ئەوە نەبوو کە پاشا چێژ لە ئازاردانی خەڵک ببینێت، بەڵکوو ئەوە بوو کە ترس لە دڵی خەڵکدا بچێنرێت بە جۆرێک کە ھیچ کەسێک نەوێرێت یاسا بشکێنێت، و بەم شێوەیە لە کۆتاییدا پێویستی بە جێبەجێکردنی سزا نەمێنێت.<ref name="Pines2023" /> === دادوەری و بەڵگە شوێنەوارییەکان === بۆ ماوەیەکی درێژ، مێژوونووسان پێیان وابوو کە یاساکانی چین تەنیا کۆمەڵێک سزای دڕندانە و توندوتیژ بوون، بەڵام دۆزینەوە شوێنەوارییە نوێیەکان لە کۆتاییی سەدەی بیستەمدا، بەتایبەت دۆزینەوەی دەقە دارخیزەرانی چین لە شاری یونمێنگ لە پارێزگای [[ھوبێی]] (لە ساڵی ١٩٧٥)، وێنەیەکی جیاوازیان خستە ڕوو:<ref name="Lewis2010" /> * دەقەکان دەریانخست کە سیستەمی دادوەریی چین زۆر ڕێکخراو و دادپەروەرانە بووە؛ ھیچ کەسێک بەبێ بەڵگەی بەھێز و دانپێدانانی فەرمی سزا نەدەدرا.<ref name="Lewis2010" /> * ئەشکەنجەدان تەنیا وەک کۆتا ڕێگە ڕێگەی پێ دەدرا دوای ئەوەی ھەموو بەڵگە ماددییەکان کۆدەکرانەوە و دژبەری لە وتەی تۆمەتباردا دەبینرا، و ئەو لێدانەش دەبوو بە فەرمی تۆمار بکرێت.<ref name="Goldin2005">{{cite book |last=Goldin |first=Paul R. |title=After Confucius: Studies In Early Chinese Philosophy |url=https://archive.org/details/afterconfuciusst0000gold |publisher=University of Hawaii Press |date=2005 |pages=[https://archive.org/details/afterconfuciusst0000gold/page/5 5]–6 |isbn=978-0-8248-2842-4}}</ref> * زۆربەی سزاکان بڕینەوەی دەست و پێ نەبوون، بەڵکوو کاری زۆرەملێ بوون لە دروستکردنی ڕێگاوبان، دیوارەکان، و کارێزەکاندا، یان پێدانی باج و سەپاندنی سزای دارایی.<ref name="Lewis2010" /> === یەکسانی لەبەردەم یاسادا === یەکێک لە شۆڕشگێڕانەترین لایەنەکانی لێگاڵیزم، سەپاندنی یاسا بوو بەسەر ھەموو چینەکاندا بە یەکسانی.<ref name="Pines2023" /> لە سیستەمی کۆنی ژۆودا بنەمایەک ھەبوو کە دەیگوت «ڕێوڕەسم ناگاتە خەڵکی ڕەشۆکی، و سزا ناگاتە ئەرستۆکراتەکان»، بەڵام لێگاڵیستەکان ئەم بنەمایەیان بە تەواوی ڕەتکردەوە.<ref name="Youlan1976" /> شانگ یانگ تەنانەت کاتێک شازادەی جێنشینی ویلایەتی چین یاسای شکاند، بەھۆی ئەوەی نەیدەتوانی شازادە ڕاستەوخۆ سزا بدات، مامۆستاکەی و دەستەڕاستەکەی شازادەی بە توندی سزا دا تا بسەلمێنێت کە کەس لە سەرووی یاساوە نییە.<ref name="Pines2019" /> ھان فێی لەم بارەیەوە دەڵێت: {{وتە|یاسا لایەنگریی کەسانی بەرز ناکات... کاتێک ھەڵەیەک ڕوو دەدات، سزادانی لە وەزیرە گەورەکان بەدەر نییە؛ کاتێک چاکەیەک دەکرێت، پاداشتەکەی لە خەڵکی ھەژار و ڕەشۆکی پاشگەز نابێتەوە.|ھان فێیزێ، بەشی ٦}} == پەیوەندی لەگەڵ قوتابخانە فیکرییەکانی تر == === لەگەڵ کۆنفووشیزم === ململانێی نێوان لێگاڵیزم و کۆنفووشیزم گرنگترین کێشمەکێشی فیکریی مێژووی چینە.<ref name="Hsiao1979" /> * کۆنفووشیستەکان (وەک [[کۆنفۆشیۆس]] و [[مێنسیوس]]) باوەڕیان وابوو کە مرۆڤ بە سروشتی خۆی توانای چاکەی ھەیە، و ئەگەر بە فەزیلەت و شەرم ڕێنوێنی بکرێت، خۆی ھەڵەکانی چاک دەکاتەوە.<ref name="Schwartz1985" /> * لێگاڵیستەکان باوەڕیان وابوو کە مرۆڤ بە سروشتی خۆی خۆپەرستە؛ شەرم و ئەخلاق ناتوانن ڕێگری لە دزی و تاوان بکەن، بەڵکوو تەنیا یاسای ڕوون و سزای توند دەتوانن ئارامی بەرقەرار بکەن.<ref name="Pines2023" /> سەرەڕای ئەم دوژمنایەتییە، لێگاڵیزم کاریگەریی قووڵی لە فەیلەسووفی کۆنفووشی [[شون کوانگ (شونزی)|شونزی]] وەرگرت.<ref name="Hsiao1979" /> شونزی باوەڕی وابوو کە «سروشتی مرۆڤ خراپە» و تەنیا لە ڕێگەی فێرکردن و کۆنتڕۆڵەوە چاک دەبێت؛ ھەردوو بیرمەندی گەورەی لێگاڵیزم، ھان فێی و لی سی، ڕاستەوخۆ قوتابیی شونزی بوون و ئەم تێڕوانینەیان پەرە پێدا بەڵام لە جێگەی پەروەردەی ئەخلاقی، یاسای دەوڵەتییان دانا.<ref name="Jiang2021" /> === لەگەڵ تاویزم === پەیوەندیی نێوان لێگاڵیزم و تاویزم سەرنجڕاکێش و ئاڵۆز بوو.<ref name="Creel1982" /> ھەردوو قوتابخانەکە دژی دەستێوەردانی ئەخلاقیی کۆنفووشیستەکان بوون. لێگاڵیستەکان دەقی کلاسیکیی تاویزم، ''داودێجینگ''ی [[لاوتسزی|لاوتسزییان]] وەرگێڕایەوە بۆ سەر فەلسەفەی دەوڵەتداری.<ref name="Goldin2013" /> چەمکی «تاو» (ڕێگا) لە تاویزمدا بوو بە بنەمای یاسای نەگۆڕ و بێلایەن لە لێگاڵیزمدا؛ فەرمانڕەوای لێگاڵیست وەک کەسێکی بێدەنگ، بێدەسەڵاتی کەسی، بەڵام خاوەن سیستەمێکی خۆبزوێن لە یاساکان وێنا دەکرا کە ھەموو شتێک ڕێکدەخات بەبێ ئەوەی کەس ھەست بە دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی بکات.<ref name="Peerenboom1993" /><ref name="Graham1989" /> === لەگەڵ مۆھیزم === لێگاڵیزم بەشێکی زۆر لە پێکھاتەی چەمکەکانی لە [[مۆھیزم|مۆھیزمەوە]] وەرگرت.<ref name="Jiang2024">{{cite book |last=Jiang |first=Tao |chapter=Fajia and the Mohists |title=Dao Companion to China's fa Tradition |publisher=Springer |date=2024 |pages=547–573 |isbn=978-3-031-53630-4 |doi=10.1007/978-3-031-53630-4_19}}</ref> چەمکی «فا» (ستاندارد یان مۆدێل) سەرەتا لەلایەن مۆزی و شوێنکەوتووانی پەرەی پێدرابوو وەک پێوەرێکی بابەتی بۆ ھەڵسەنگاندنی کردارەکان (وەک چۆن ڕاستکێش و پەڕگار ستانداردی ئەندازەیین).<ref name="Jiang2024" /> لێگاڵیستەکان ئەم چەمکەیان بردە بواری یاسادانان و کارگێڕییەوە و وەک پێوەرێکی بێلایەن بەکاریان ھێنا بۆ سڕینەوەی بڕیاری کەسی و بیرکردنەوەی جیاوازی وەزیرەکان.<ref name="Jiang2024" /> == میرات و کاریگەرییە مێژوویی و ھاوچەرخەکان == === لە سەردەمی ئیمپراتۆریدا === [[پەڕگە:Half Portraits of the Great Sage and Virtuous Men of Old - Meng Ke (孟軻).jpg|وێنۆک|مێنسیوس، فەیلەسووفی گەورەی کۆنفووشیزم کە توندترین ڕەخنەی لە بیرۆکەکانی لێگاڵیزم دەگرت]] دوای ڕووخانی خێرای ئیمپراتۆریەتی چین لە ساڵی ٢٠٦ی پێش زاییندا بەھۆی تووڕەییی خەڵک لە توندیی سزاکان، ئیمپراتۆریەتیی ھان دامەزرا.<ref name="Lewis2010" /> لە سەردەمی ئیمپراتۆر [[ئیمپراتۆر ووی ھان|ووی ھاندا]]، بیرمەندی کۆنفووشی [[دۆنگ ژۆنگشو]] دەسەڵاتدارانی رازی کرد کە کۆنفووشیزم بکەنە تاکە ئایدیۆلۆژیای فەرمیی دەوڵەت.<ref name="Loewe2011">{{cite book |last=Loewe |first=Michael |title=Dong Zhongshu, a "Confucian" Heritage and the Chunqiu Fanlu |publisher=Brill |date=2011 |pages=93–94 |isbn=9789004194656}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، ئەم گۆڕانکارییە تەنیا لە ڕواڵەتدا بوو؛ مێژوونووسان ئەم سیستەمەیان بە «ڕووکەش کۆنفووشی، ناخ لێگاڵیست» (بە چینی: {{lang|zh-Hans|儒表法里}}؛ بە پین-ین: {{lang|zh-Latn|Rú biǎo fǎ lǐ}}) ناو بردووە.<ref name="Pines2023" /> ئیمپراتۆرەکانی ھەموو بنەماڵەکانی چین (وەک تانگ، سۆنگ، مینگ، و چینگ) لە ڕواڵەتدا باسیان لە ئەخلاق و ڕێوڕەسمی کۆنفووشی دەکرد، بەڵام دەوڵەتەکەیان بەپێی سیستەمی بیرۆکراسی، یاسای توند، پاداشت و سزا، و ناوەندگەرێتیی لێگاڵیستەکان بەڕێوە دەبرد.<ref name="Pines2023" /><ref name="Zhang2014">{{cite book |last=Zhang |first=Jinfan |title=The Tradition and Modern Transition of Chinese Law |publisher=Springer |date=2014 |pages=107–183 |isbn=978-3-642-23265-7 |doi=10.1007/978-3-642-23266-4}}</ref> فەیلەسووفی گەورەی سەردەمی سۆنگ [[ژو سی]] ڕەخنەی لەم دۆخە دەگرت و دەیگوت کە فەرمانڕەوایانی دوای چین تەنیا بە شێوەیەکی ڕواڵەتی شوێن کۆنفۆشیۆس کەوتوون و لە ناوەڕۆکدا ھەمان ڕێگەی شانگ یانگ و ھان فێییان گرتووەتە بەر.<ref name="Hsiao1979" /> === لە سەردەمی ھاوچەرخدا === لە سەدەی بیستەمدا، سەرنج بۆ لێگاڵیزم بە شێوەیەکی بەرچاو گەڕایەوە: * لە سەرەتای تەمەنیدا، '''[[ماو تسی تۆنگ]]''' وتارێکی لە ستایشی شانگ یانگدا نووسی و بە یەکێک لە گەورەترین چاکسازیخوازانی مێژووی دانا؛ دواتریش لە سەردەمی شۆڕشی چاندیدا، ماو ھێرشی توندی کردە سەر کۆنفووشیزم و ستایشی توندی لێگاڵیزم و شێوازی دەسەڵاتداریی توندی ئیمپراتۆریەتی چینی کرد.<ref name="Pines2023" /> * سیاسەتی پراگماتیکیی '''[[دێنگ شیاوپینگ]]''' کە دەیگوت: «گرنگ نییە پشیلەکە ڕەش بێت یان سپی، گرنگ ئەوەیە مشک بگرێت»، لەلایەن لێکۆڵەرانەوە وەک گوزارشتێکی مۆدێرن لە عەقڵانییەتی ئەنجامگیریی ھان فێی و لێگاڵیستەکان لێکدرایەوە.<ref name="Bai2024">{{cite book |last=Bai |first=Tongdong |chapter=The Han Feizi and Its Contemporary Relevance |title=Dao Companion to China's fa Tradition |publisher=Springer |date=2024 |pages=645–676 |isbn=978-3-031-53630-4 |doi=10.1007/978-3-031-53630-4_23}}</ref> * لە سەردەمی ئێستادا لەژێر دەسەڵاتی شی جینپینگدا، چەمکی بەڕێوەبردنی وڵات بەپێی یاسا (فاجی) جەختی زۆری لەسەر دەکرێتەوە، و لێکۆڵەرانی وەک دەیڤید شSelect لەو باوەڕەدان کە دەوڵەتی مۆدێرنی چین جارێکی تر گەڕاوەتەوە بۆ تێکەڵکردنی مۆدێرنانەی کۆنفووشیزم و لێگاڵیزم بۆ بەڕێوەبردنی وڵات.<ref name="Schneider2016">{{cite journal |last=Schneider |first=David K. |title=China's New Legalism |journal=The National Interest |issue=143 |date=2016 |pages=19–25 |issn=0884-9382 |url=https://nationalinterest.org/feature/chinas-legalist-revival-15845}}</ref><ref name="Patapan2022">{{cite book |last=Patapan |first=Haig |chapter=Legalism and Xi Jinping Thought |title=Chinese Legality |publisher=Routledge |date=2022 |pages=52–70 |isbn=978-1-003-29488-7 |doi=10.1024/9781003294887-5}}</ref> ھەروەھا سیستەمی مۆدێرنی «متمانەی کۆمەڵایەتی» لە چین بە شێوەیەکی فراوان بە وەرگرتنی میکانیزمی چاودێری و پاداشت و سزای بیرمەندانی لێگاڵیزم بەراورد دەکرێت.<ref name="Pines2023" /> == ئەمانەش ببینە == * [[سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] * [[شانگ یانگ]] * [[ھان فێی]] * [[ئیمپراتۆریەتی چین]] * [[کۆنفووشیزم]] * [[تاویزم]] * [[مۆھیزم]] * [[سەروەریی یاسا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{DEFAULTSORT:لێگاڵیزم}} [[پۆل:فەلسەفەی چینی]] [[پۆل:فەلسەفەی یاسا]] [[پۆل:فەلسەفەی سیاسی]] [[پۆل:مێژووی چین]] [[پۆل:سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] [[پۆل:سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە]] [[پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان]] [[پۆل:سیاسەتی چین]] [[پۆل:تیۆرییەکانی یاسا]] aqothto5m6m2l1554k5zghgdqx6do2i 0 305319 1686144 1685901 2026-10-12T20:56:28Z InternetArchiveBot 27288 Adding 8 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686144 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese | title = مۆھیزم | pic = Birth Places of Chinese Philosophers.png | piccap = شوێنی لەدایکبوونی فەیلەسووفە بەناوبانگەکانی چین لە [[سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە|سەد قوتابخانەی ھزردا]]؛ فەیلەسووفانی مۆھیزم بە سێگۆشەی شین نیشان دراون | picsize = 250 | c = 墨家 | p = Mòjiā | w = Mo-chia | mi = mòjiā | bpmf = ㄇㄛˋ ㄐㄧㄚ }} '''مۆھیزم''' یان '''قوتابخانەی مۆ''' (بە [[زمانی چینی|چینی]]: {{lang|zh-Hans|墨家}}؛ بە [[پین-ین]]: {{lang|zh-Latn|Mòjiā}}؛ واتا: «قوتابخانەی مۆ») قوتابخانەیەکی کۆنی [[فەلسەفەی چینی|فەلسەفەی چینییە]] لە بوارەکانی [[فەلسەفەی ئەخلاق|ئەخلاق]]، [[لۆژیک]]، بیری عەقڵانی، و تەکنەلۆژیای زانستیدا، کە لەلایەن شوێنکەوتووانی فەیلەسووفی دێرینی چین [[مۆزی]] (نزیکەی ٤٧٠–٣٩١ی پێش زایین) پەرەی پێ دراوە و لە پەڕتووکی ''مۆزی''دا کۆکراوەتەوە.<ref name="Fraser2015">{{cite encyclopedia |last=Fraser |first=Chris |title=Mohism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |edition=Winter 2015 |date=2015 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2015/entries/mohism/ |access-date=2024-03-02}}</ref> لە بنەما سەرەکییە ئەخلاقییەکانی مۆھیزم بریتی بوون لە مرۆڤدۆستی، خۆشەویستیی گشتگیر و گرنگیدانی بێجیاوازی بۆ ھەموو مرۆڤەکان (جیان ئای)، دژایەتیی جەنگی داگیرکاری، پشتبەستن بە [[مێریتۆکراسی|شایستەسالاری]]، چەسپاندنی سادەیی لە ژیاندا، و [[پراگماتیزم|ئەنجامخوازیی کۆمەڵایەتی]].<ref name="Fraser2015" /><ref name="Craig2005">{{cite book |editor-last=Craig |editor-first=Edward |title=The Shorter Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://archive.org/details/shorterroutledge0000unse_o0q9 |publisher=Routledge |date=2005 |isbn=978-0-415-32495-3}}</ref> مۆھیزم لە سەردەمی [[ڕۆژھەڵاتی ژۆو]] و بەتایبەت لە [[سەردەمی بەھار و پاییز]] و [[سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] (نزیکەی ٧٧٠–٢٢١ی پێش زایین) ھاوشانی [[کۆنفووشیزم]]، [[تاویزم]]، و لێگاڵیزم گەشەی کرد و یەکێک بوو لە چوار قوتابخانە سەرەکییەکەی جووڵانەوەی [[سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە|سەد قوتابخانەی ھزر]].<ref name="Graham1989">{{cite book |last=Graham |first=Angus Charles |title=Disputers of the Tao: Philosophical Argument in Ancient China |url=https://archive.org/details/bwb_P8-CKB-039 |publisher=Open Court |date=1989 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-CKB-039/page/33 33]–53 |isbn=978-0-8126-9087-3}}</ref> لەو سەردەمەدا مۆھیزم بە گەورەترین ڕکابەری کۆنفووشیزم دادەنرا و بیرمەندان دەیانگوت کە وتار و بیروڕای خەڵکی ئەو سەردەمە یان دەچێتەوە سەر کۆنفووشیزم یان سەر مۆھیزم.<ref name="Xiao1982">{{cite book |last=Xiao |first=Gongquan |title=A History of Chinese Political Thought, Volume 1 |url=https://archive.org/details/medicalmessiahss0000youn_e4g1 |publisher=Princeton University Press |date=1982 |pages=[https://archive.org/details/medicalmessiahss0000youn_e4g1/page/214 214]–296 |isbn=978-0-691-00579-9}}</ref> جگە لە لایەنە فەلسەفییەکەی، شوێنکەوتووانی مۆھیزم ڕێکخراوێکی سیاسی و سەربازیی دیسپلینکراویان دامەزراند کە یارمەتیی دەوڵەتە بچووکەکانیان دەدا تا بەرگری لە خۆیان بکەن لە بەرامبەر پەلاماری دەوڵەتە داگیرکەرە گەورەکاندا؛ لەم ڕێگەیەوە لە زانستی قەڵاسازی، ئەندازیاری، و بیرکاریدا پێشکەوتنی بەرچاویان بەدەست ھێنا.<ref name="Johnston2010">{{cite book |last=Johnston |first=Ian |title=The Mozi: A Complete Translation |publisher=The Chinese University Press |date=2010 |isbn=978-962-996-271-5}}</ref> دوای یەکخستنی چین لەسەر دەستی [[ئیمپراتۆریەتی چین]] لە ساڵی ٢٢١ی پێش زایین و دواتریش بە فەرمیکردنی کۆنفووشیزم لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھان|ئیمپراتۆریەتیی ھاندا]]، مۆھیزم وەک قوتابخانەیەکی سەربەخۆ بەرەو کزی چوو و بەشێک لە بیرۆکەکانی لەناو تاویزم و کۆنفووشیزمدا توایەوە، تا ئەو کاتەی لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەم و سەدەی بیستەمدا لەلایەن زانایانی ھاوچەرخەوە سەرلەنوێ دۆزرایەوە.<ref name="Fraser2015" /><ref name="Sun2001">{{cite book |last=Sun |first=Yirang |title=Mozi Xiangu (墨子闲诂) |publisher=Zhonghua Shuju |date=2001 |isbn=978-7-101-02685-6}}</ref> == دامەزرێنەر و پاشخانی مێژوویی == {{وتاری سەرەکی|مۆزی|سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە}} دامەزرێنەری ئەم قوتابخانەیە ناوی مۆ دی بوو کە بە [[مۆزی]] (مامۆستا مۆ) دەناسرێت.<ref name="Titarenko1985">{{cite book |last=Titarenko |first=Mikhail L. |title=Древнекитайский философ Мо Ди, его школа и учение (فەیلەسووفی دێرینی چین مۆ دی، قوتابخانە و فێرکارییەکانی) |publisher=Nauka |date=1985 |pages=40–55}}</ref> سەرچاوە مێژوویی و کلاسیکییەکانی وەک [[شیجی|شیجیی]] [[سیما چیان]] زانیارییەکی زۆر کەم لەسەر ژیانی کەسیی ئەو دەخەنە ڕوو.<ref name="Rubin1999">{{cite book |last=Rubin |first=Vitaly A. |title=Личность и власть в Древнем Китае (کەسایەتی و دەسەڵات لە چینی دێریندا) |publisher=Vostochnaya Literatura |date=1999 |pages=26–41 |isbn=978-5-02-017868-7}}</ref> بەشێک لە مێژوونووسان پێیان وایە کە ئەو خەڵکی [[لوو (ویلایەت)|ویلایەتی لوو]] بووە (شوێنی لەدایکبوونی کۆنفۆشیۆس)، لە کاتێکدا ھەندێکی تر ئاماژە بەوە دەکەن کە لە [[ویلایەتی سۆنگ]] لەدایک بووە.<ref name="Johnston2010" /> زۆربەی لێکۆڵەران لەسەر ئەوە ھاوڕان کە مۆزی لە بنەماڵەیەکی پیشەوەر ھاتووەتە دونیایەوە و خۆی وەستای دارتاشی و دروستکردنی کەرەستە بووە، ئەمەش وای کردووە کە فەلسەفەکەی زیاتر لە خەمی چینە ڕەنجدەر و خوارەوەکانی کۆمەڵگەدا بێت نەک ئەرستۆکراتەکان.<ref name="Fraser2015" /> بەپێی دەقی کلاسیکیی ''ھواینانزی''، مۆزی لە سەرەتای ژیانیدا فێربوونی کۆنفووشیزمی خوێندبوو و شارەزای شەش ھونەرە دێرینەکە بوو، بەڵام دواتر لە نەریتی کۆنفووشی ھەڵگەڕایەوە بەھۆی ئەوەی ڕەخنەی لە ڕێوڕەسمە ئاڵۆزەکان، خەرجییە گرانبەھاکانی پرسە و شینگیڕان، و جیاوازییە چینایەتییەکان ھەبوو کە باری سەر شانی خەڵکی ئاسایییان قورس دەکرد.<ref name="Titarenko1985" /> مۆزی بڕیاری دا بگەڕێتەوە بۆ شێوازی ژیانی سادەی سەردەمی پاشا دێرینەکانی وەک [[یووی مەزن]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی سیا|ئیمپراتۆریەتیی سیادا]] و نەریتە کردارییەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی شانگ|ئیمپراتۆریەتیی شانگ]].<ref name="Huang1994">{{cite book |last=Huang |first=Shirui |title=墨家思想新探 (تێڕوانینێکی نوێ بۆ بیرۆکەی مۆھیزم) |publisher=Shaanxi People's Publishing House |date=1994 |isbn=978-7-224-03487-5}}</ref> توێژەرانی وەک ھوانگ شیروی و سیاوۆ گۆنگچوان ئاماژە بەوە دەکەن کە سەرەڕای ئەوەی مۆزی ناوی یووی مەزنی بەرز ڕادەگرت، لە ڕاستیدا بناغەی بیری مۆھیزم کاریگەر بوو بە کلتووری شانگ: گرنگیدان بە سوودی پراکتیکی، کەمکردنەوەی ماوەی پرسە بۆ ڕزگارکردنی ئابووری، بەرزنرخاندنی پێگەی ژنان لە بەرھەمھێنان و تەنانەت لە بەرگریی سەربازیدا، و باوەڕبوون بە ڕۆحە سروشتییەکان لە جیاتی فەتالیزمی ژۆو.<ref name="Huang1994" /><ref name="Xiao1982" /> == ڕێکخراوی سەربازی و ئەندازیاریی بەرگری == شوێنکەوتووانی مۆھیزم تەنیا بیرمەندی ناو ھۆڵەکان نەبوون، بەڵکوو ڕێکخراوێکی سیاسی و سەربازیی یەکگرتوویان لە سەرانسەری ویلایەتە جەنگاوەرەکانی چیندا پێکھێنابوو.<ref name="Johnston2010" /> ئەم ڕێکخراوە لە یەکەی ناوخۆیی لە شار و ویلایەتەکان پێکدەھات کە ئەندامەکانی لە زانایان و پیشەوەران بوون. ھەر یەکەیەک لەلایەن سەرکردەیەکەوە بەڕێوە دەبرا کە نازناوی «جوزێ» (بە چینی: {{lang|zh-Hans|巨子}}؛ واتا: «ئەسکەنە» یان «تاشەر»، کە ھێمایەکی دارتاشییە)ی ھەبوو.<ref name="Rubin1999" /> ژیانی ئەندامانی مۆھیزم زۆر سادە و زاھدانە بوو؛ جلوبەرگی زبریان لەبەر دەکرد، پێڵاوی پوشینیان لەپێ دەکرد، و بە شەو و ڕۆژ لە کار و خزمەتدا بوون.<ref name="Graham1989" /> مۆھیستەکان باوەڕیان بە یارمەتیدانی دەوڵەتە بچووکەکان ھەبوو لە جەنگی بەرگریدا دژی دەوڵەتە دەستدرێژیکارە گەورەکان.<ref name="Johnston2010" /> ئەوان زانستی قەڵاسازی و بەرگرییان پەرە پێدا و چەندین جۆر ئامێری سەربازییان داھێنا بۆ پاراستنی دیوار و دەروازەی شارەکان لە کاتی گەمارۆداندا.<ref name="Needham1986">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=Science and Civilisation in China, Volume 3: Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth |publisher=Caves Books |date=1986 |pages=91–94 |isbn=978-0-521-05801-8}}</ref> یەکێک لە چیرۆکە بەناوبانگەکانی ناو کانوونی مۆزی ئەوەیە کە مۆزی بیستی وەستای بەناوبانگی ئەندازیاری گۆنگشو پان کۆمەڵێک ئامێری نوێی گەمارۆدانی بۆ پاشای [[ویلایەتی چوو]] دروست کردووە تا ھێرش بکاتە سەر [[ویلایەتی سۆنگ]]. مۆزی بۆ ماوەی دە شەو و دە ڕۆژ بە پێ ڕێگەی بڕی تا گەیشتە چوو؛ لەوێ لە بەردەم پاشادا پشتێنەکەی خۆی وەک دیواری شار و چەند پارچە دارێکی وەک ئامێری بەرگری دانا و ڕووبەڕووی گۆنگشو پان بووەوە، لە ھەموو تاقیکردنەوەکاندا ھێرشەکانی گۆنگشوی پووچەڵ کردەوە و پێی ڕاگەیاندن کە سێسەد لە قوتابییەکانی لەسەر دیوارەکانی سۆنگ ئامادەی بەرگرین، بەمەش پاشای چوو ناچار بوو ھێرشەکەی ھەڵوەشێنێتەوە.<ref name="Johnston2010" /> دیسپلینی ناو گرووپەکە ھێندە توند بوو کە یاسایەکی تایبەتیان ھەبوو: «کوشتنی کەسێک بەرامبەرە بە کوشتنەوە، و بریندارکردن بەرامبەرە بە سزا».<ref name="Xiao1982" /> بۆ نموونە کاتێک لە [[چین (ویلایەت)|ویلایەتی چیندا]] کوڕی جوزێ فوتوون کەسێکی کوشت، [[پاشا ھویی وێنی چین]] بەھۆی ڕێزی بۆ فوتوون لێخۆشبوونی بۆ دەرکرد، بەڵام فوتوون ڕەتی کردەوە و گوتی یاسای مۆھیزم ڕێگە بە تاوان نادات، و خۆی سزای لەسێدارەدانی بەسەر کوڕەکەیدا جێبەجێ کرد.<ref name="Xiao1982" /> == بیرۆکە و دە پرەنسیپە سەرەکییەکە == فەلسەفەی مۆھیزم لە پەڕتووکی ''مۆزی''دا بەسەر دە تەوەری سەرەکیدا دابەش دەبێت کە بە «دە دۆکترینەکە» یان دە پرەنسیپەکەی مۆزی ناسراون:<ref name="Fraser2015" /><ref name="Defoort2013">{{cite book |editor1-last=Defoort |editor1-first=Carine |editor2-last=Standaert |editor2-first=Nicolas |title=The Mozi as an Evolving Text: Different Voices in Early Chinese Thought |publisher=Brill |date=2013 |pages=1–15 |isbn=978-90-04-23434-5}}</ref> === ١. خۆشەویستیی گشتگیر و گرنگیدانی بێجیاوازی (جیان ئای) === ئەم چەمکە (بە چینی: {{lang|zh-Hans|兼爱}}؛ بە پین-ین: {{lang|zh-Latn|Jiān ài}}) بەناوبانگترین چەمکی مۆھیزمە.<ref name="Fraser2015" /> مۆزی پێی وابوو کە کێشە و پشێوییەکانی جیھان لەوەوە سەرچاوە دەگرن کە مرۆڤەکان خۆپەرستن و تەنیا خەمی خۆیان و کەسوکاری خۆیانە؛ بۆیە دەبێت ھەموو مرۆڤێک بە چاوی یەکسان سەیری ھەموو مرۆڤەکانی تر بکات.<ref name="King2006">{{cite book |last=King |first=Peter J. |title=One Hundred Philosophers: A Guide to the World's Greatest Thinkers |url=https://archive.org/details/ambervulturecroc0000chai |publisher=Zebra |date=2006 |isbn=978-1-77007-164-3}}</ref> جیاوازیی ئەم چەمکە لەگەڵ چەمکی «ڕێن» (چاکەخوازی)ی کۆنفووشیزم ئەوە بوو کە کۆنفووشیزم باوەڕی بە خۆشەویستیی پلەبەندی ھەبوو (مرۆڤ سەرەتا دایک و باوک و خێزانی خۆی خۆش بوێت و دواتر بە پلەی کەمتر خەڵکی تر)، بەڵام مۆزی پێداگریی دەکرد کە خۆشەویستی و گرنگیدان نابێت ھیچ جیاکارییەکی تێدا بێت.<ref name="Graham1989" /> === ٢. دژایەتیی جەنگی دەستدرێژیکارانە (فێی گۆنگ) === مۆزی جیاوازییەکی ڕوونی دەکرد لە نێوان جەنگی داگیرکاری (攻 - گۆنگ) و جەنگی سزادان یان بەرگری (诛 - ژو).<ref name="Johnston2010" /> ئەو جەنگی داگیرکاریی بە گەورەترین تاوان دادەنا، چونکە زیانی گیانی و مادی بە ھەردوو لا دەگەیەنێت، کێڵگەکان وێران دەکات، و دەکەوێتە دژایەتیی ئیرادەی ئاسمان.<ref name="Fraser2015" /> ئەو تەنیا پشتگیریی لەو جەنگانە دەکرد کە بۆ بەرگریکردن لە ستەملێکراوان ئەنجام دەدران.<ref name="Johnston2010" /> === ٣. بەرزنرخاندنی شایستەکان (شانگ سیان) === مۆزی دژایەتییەکی توندی [[خزمگەریەتی|خزمگەریەتی]] دەکرد کە لەو سەردەمەدا پۆستە باڵاکانی دەوڵەتی لەسەر بنەمای خوێن و خێزان دابەش دەکرد.<ref name="Fraser2015" /> ئەو داوای دەکرد فەرمانڕەواکان تەنیا بەپێی توانا و لێھاتوویی کەسەکان پۆست ببەخشن؛ ئەگەر کەسێک شیاو بێت تەنانەت ئەگەر لە چینی ھەژاریش بێت دەبێت بەرز بکرێتەوە، و ئەگەر کەسێکی بنەماڵەی پاشاش ناشایستە بێت دەبێت لە پۆستەکەی دوور بخرێتەوە.<ref name="Xiao1982" /> === ٤. یەکخستنی بیروڕا و پێوەرەکان (شانگ تۆنگ) === بەپێی تێڕوانینی مۆزی دەربارەی دۆخی سەرەتاییی مرۆڤایەتی پێش دروستبوونی دەوڵەت، کاتێک یاسا نەبوو، ھەموو کەسێک پێناسەی تایبەتی خۆی بۆ چاکە و خراپە ھەبوو، ئەمەش بووە ھۆی شەڕی بەردەوامی نێوان مرۆڤەکان.<ref name="Fraser2015" /> بۆ چارەسەری ئەمە، پێویستە دەوڵەت سیستمێکی ھەڕەمی پێکبھێنێت کە تێیدا ھەموو پلە نزمەکان لەگەڵ پلە باڵاکان و لە کۆتاییدا لەگەڵ حاکمی باڵا و پاشان لەگەڵ ئیرادەی ئاسمان یەکبخرێن، تا ستانداردێکی یەکگرتووی ئەخلاقی بەرقەرار بێت.<ref name="Rubin1999" /> === ٥. ئیرادەی ئاسمان (تیان ژی) === ئاسمان (بە چینی: {{lang|zh-Hans|天}}؛ بە پین-ین: {{lang|zh-Latn|Tiān}}) لە بیری مۆھیزمدا ھێزێکی ڕەوشتی و ھوشیارە کە چاودێریی کردەوەکانی مرۆڤ دەکات.<ref name="Fraser2015" /> ئاسمان دادپەروەری و خۆشەویستی لە نێوان خەڵکدا دەوێت و لە زۆرداری و جەنگ بێزارە.<ref name="Xiao1982" /> ئاسمان پاداشتی چاکەکاران دەداتەوە و سزای ستەمکاران دەدات، و تەنانەت فەرمانڕەواکانیش دەبێت ملکەچی ئیرادەی ئاسمان بن.<ref name="Fraser2015" /> === ٦. ڕوونکردنەوەی بوونی ڕۆحەکان (مینگ گوی) === مۆزی باوەڕی وابوو کە ڕۆحی مردووان و ھێزە نادیارەکان لە جیھاندا بوونیان ھەیە و ئاگاداری کردارە نھێنی و ئاشکراکانی مرۆڤن.<ref name="Fraser2015" /> ئەو ھانی خەڵکی دەدا کە باوەڕیان بە ڕۆحەکان ھەبێت، چونکە کاتێک مرۆڤ بزانێت کە چاوێک چاودێریی دەکات و پاداشت و سزای کردەوەکانی دەداتەوە، لە ئەنجامدانی تاوان و گەندەڵی دەترسێت.<ref name="Titarenko1985" /> === ٧. دژایەتیی چارەنووسبڕاوە (فێی مینگ) === مۆزی دژایەتیی توندی باوەڕبوون بە فەتالیزم و چارەنووسخوازی دەکرد.<ref name="Loy2020">{{cite web |last=Loy |first=Hui-Chieh |title=Mozi (Mo-tzu, c. 400s—300s B.C.E.) |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |date=2020 |url=https://iep.utm.edu/mozi/ |access-date=2024-03-02}}</ref> ئەو پێی وابوو کە چارەنووسخوازی خەڵک تەمبەڵ دەکات و دەبێتە ھۆی ھەژاری و سەرلێشێواوی؛ دەوڵەمەندی لە ھەوڵدانەوە دێت و ھەژاری لە تەمبەڵی، نەک لە چارەنووس.<ref name="Loy2020" /> بۆ سەلماندنی بۆچوونەکانی، مۆزی «سێ پێوەرەکە» (سان بیاو)ی دانا: # ھەڵسەنگاندن لەسەر بنەمای مێژووی پاشا چاکەکانی پێشوو. # ھەڵسەنگاندن لەسەر بنەمای ئەزموونی ڕاستەقینەی خەڵکی ئاسایی. # ھەڵسەنگاندن لەسەر بنەمای سوودمەندیی پراکتیکی لە یاسا و سیاسەتدا.<ref name="Loy2020" /><ref name="King2006" /> === ٨. دژایەتیی مۆسیقا و خۆشییە بێسوودەکان (فێی یوێ) === مۆزی ڕەخنەی توندی لە دروستکردنی زەنگی گەورەی برۆنزی، ئامێرە مۆسیقییە گرانبەھاکان، و ئاھەنگە ڕازاوەکانی پاشاکان دەگرت.<ref name="Fraser2015" /> ئەو باوەڕی وابوو کە ئەم شتانە سەرچاوە و کاتی کرێکار و جووتیاران بەفیڕۆ دەدەن کە دەکرێت بۆ بەرھەمھێنانی خۆراک و پۆشاک بەکار بھێنرێن.<ref name="Titarenko1985" /> === ٩. دەستپێوەگرتن لە خەرجییەکان (جیێ یۆنگ) === بەپێی مۆھیزم، فەرمانڕەوا و ھاووڵاتی دەبێت تەنیا ئەوەندە خەرج بکەن کە بۆ پێداویستییە سەرەتایییەکانی ژیان (خۆراک، جلوبەرگ، خانوو، و گواستنەوە) پێویستە.<ref name="Fraser2015" /> ھەر خەرجییەکی زیادھ‌ڕۆیی و ڕازاندنەوە کە سوودی بۆ گەل نەبێت، دەبێت لاببرێت تا داھاتی دەوڵەت بۆ خۆشگوزەرانیی گشتی تەرخان بکرێت.<ref name="Watson1967">{{cite book |last=Watson |first=Burton |title=Basic Writings of Mo Tzu, Hsün Tzu, and Han Fei Tzu |url=https://archive.org/details/basicwritingsofm0000unse_n2m0 |publisher=Columbia University Press |date=1967 |pages=[https://archive.org/details/basicwritingsofm0000unse_n2m0/page/n127 110] |isbn=978-0-231-02515-7}}</ref> === ١٠. دەستپێوەگرتن لە پرسە و ناشتن (جیێ سانگ) === مۆزی ھێرشی کردە سەر نەریتی پرسەی کۆنفووشی کە داوای سێ ساڵ ماتەمینی و ناشتنی گەنجینە و کەرەستەی زۆری لەگەڵ مردوودا دەکرد.<ref name="Fraser2015" /> ئەو سەلماندی کە سێ ساڵ دانیشتن لە ماڵەوە توانای کارکردنی جووتیاران و بەڕێوەبردنی دەوڵەت لەناو دەبات و دەبێتە ھۆی ھەژاری؛ بۆیە داوای دەکرد ناشتن زۆر سادە بێت و ماتەمینی تەنیا چەند ڕۆژێک بخایەنێت تا ژیانی ئاسایی پەکینەکەوێت.<ref name="Xiao1982" /> == ئەنجامخوازیی مۆھیست == {{وتاری سەرەکی|سوودخوازی}} {{وتە|ئەرکی پیاوی چاکەخواز ئەوەیە کە ھەوڵ بدات ئەوەی لە جیھاندا بەسوودە پەرەی پێ بدات و ئەوەی زیانبەخشە لەناوی ببات، و ببێتە مۆدێلێک بۆ جیھان. ئەوەی سوودی ھەیە دەیکات؛ ئەوەی سوودی بۆ مرۆڤەکان نییە، وازی لێ دەھێنێت.|مۆزی، بەشی ٣٢}} ئەنجامخوازیی مۆھیست جیاوازە لە [[جۆن ستیوارت میل|سوودخوازیی]] ھیدۆنیستیی ڕۆژاوایی کە چێژ بە چاکە و ئازار بە خراپە دەزانێت.<ref name="Loewe1999">{{cite book |last1=Loewe |first1=Michael |last2=Shaughnessy |first2=Edward L. |title=The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 BC |url=https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_i9g4 |publisher=Cambridge University Press |date=1999 |pages=[https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_i9g4/page/761 761] |isbn=978-0-521-47030-8}}</ref> لە مۆھیزمدا چاکە لەسەر بنەمای سێ پایەی سەرەکی پێناسە دەکرێت: # سەقامگیری و نەزمی کۆمەڵایەتی. # سامانی مادی (کە بە دابینکردنی پێداویستییە سەرەتایییەکانی وەک خۆراک، پۆشاک، و پەناگە دەپێورێت).<ref name="VanNorden2011">{{cite book |last=Van Norden |first=Bryan W. |title=Introduction to Classical Chinese Philosophy |url=https://archive.org/details/introductiontocl0000vann |publisher=Hackett Publishing |date=2011 |pages=[https://archive.org/details/introductiontocl0000vann/page/52 52] |isbn=978-1-60384-468-0}}</ref> # زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان.<ref name="Loewe1999" /> مێژوونووس دەیڤد نیڤیسۆن ڕوونی دەکاتەوە کە ئەم سێ پایەیە پەیوەندیی قووڵیان پێکەوە ھەیە: دابینکردنی پێداویستی دەبێتە ھۆی زیادبوونی دانیشتووان، و زۆربوونی ژمارەی خەڵک توانای بەرھەمھێنان و سەروەت زیاد دەکات، و کاتێک خەڵک لە ئاسایشی مادیدا بژین، ڕەوشتیان بەرز دەبێتەوە و گوێڕایەڵی یاسا دەبن.<ref name="Loewe1999" /> لەبەر ئەوە، لای مۆزی گرنگیی دەستکەوتی دەوڵەت و کۆمەڵگە لە سەرووی چێژ و ئارەزووی کەسیی تاکەکانەوەیە.<ref name="Fraser2015" /> == مۆھیزمی دوایی: ناسیاریناسی، لۆژیک، و زانست == لە سەردەمی دووەمی گەشەکردنی مۆھیزمدا لە سەدەی چوارەم و سێیەمی پێش زایین، قوتابییەکانی مۆزی بەشێک لە گرنگترین دەقەکانیان بە ناوی «مۆ جینگ» (کانوونی مۆھیزم) تۆمار کرد، کە شۆڕشێکی گەورەی لە بیرکردنەوەی زانستی و فەلسەفیدا بەرپا کرد.<ref name="Graham2003">{{cite book |last=Graham |first=Angus Charles |title=Later Mohist Logic, Ethics and Science |publisher=The Chinese University Press |date=2003 |isbn=978-962-201-142-7}}</ref> === ناسیاریناسی و لۆژیک === مۆھیستەکان بۆ یەکەم جار لە چین لێکۆڵینەوەیان لەسەر پەیوەندیی نێوان «ناو» (مینگ) و «واقیع» (شی) ئەنجام دا.<ref name="Graham2003" /> ئەوان دەیانگوت کە زانین دەبێت لە ئەزموونی ڕاستەقینە و کردارەوە سەرچاوە بگرێت نەک لە دەستەواژەی بێمانا.<ref name="Kobzev2009">{{cite book |last1=Kobzev |first1=Artem I. |last2=Eremeev |first2=Vladimir E. |title=Духовная культура Китая: энциклопедия (چاندی ڕۆحیی چین: زانستنامە) |volume=5 |publisher=Vostochnaya Literatura |date=2009 |pages=750–766 |isbn=978-5-02-036381-6}}</ref> سیستەمی لۆژیکیی مۆھیزم وەک یەکێک لە سێ سیستەمە لۆژیکییە کلاسیکییەکانی جیھان دادەنرێت (لە تەنیشت لۆژیکی یۆنانی و لۆژیکی ھیندی).<ref name="Kobzev2009" /> ئەم لۆژیکە لەسەر بنەمای «سێ شتەکە» (سان وو) دامەزرابوو: * '''گو''' (故): ھۆکار یان بەڵگە. * '''لی''' (理): بنەما یان ڕێسا. * '''لێی''' (类): پۆل یان ھاوپۆلی دیاردەکان.<ref name="Kobzev2009" /> لە بەشی ''سیاوچوو''ی کانوونی مۆزیدا، حەوت شێوازی جیاوازی بەڵگەھێنانەوە و قیاسی لۆژیکی ڕوون کراوەتەوە کە بۆ تاقیکردنەوەی ڕاستیی وتەکان بەکار دەھێنران.<ref name="Spirin2006">{{cite book |last=Spirin |first=Vladimir S. |title=Построение древнекитайских текстов (داڕشتنی دەقە دێرینەکانی چین) |publisher=Peterburgskoe Vostokovedenie |date=2006 |pages=156–163 |isbn=978-5-85803-323-3}}</ref> === ماتماتیک و ئەندازە === کانوونی مۆھیزم پێناسەی گەلێک چەمکی ئەندازەیی کردووە کە زۆر لە پێناسەکانی [[ئیقلیدس]] دەچن.<ref name="Needham1986" /> مۆ جینگ خاڵی ئەندازەیی بە «دوان» پێناسە دەکات، بەوەی کە ھێڵێک بەش دەکرێت بۆ چەند بەشێک، و ئەو بەشەی کە ھیچ بەشێکی تری لێ نامێنێتەوە و ناتوانرێت لەوە زیاتر لەت بکرێت، بریتییە لە خاڵ؛ ئەم تێگەیشتنە زۆر لە بیرۆکەی [[ئەتۆمیزم|ئەتۆمیزمی]] [[دیمۆکریتس]] دەچێت.<ref name="Needham1986" /> ھەروەھا دەقەکە پێناسەی ھێڵی ھاوتەریب، تیرە، بازنە، و قەبارە دەکات و دەڵێت بازنە بریتییە لەو شێوەیەی کە ھەموو خاڵەکانی بە دووریی یەکسان لە چەقەکەیەوە دوورن.<ref name="Needham1986" /> === ئۆپتیک و فیزیک === لە بواری [[ئۆپتیک|ئۆپتیکدا]]، مۆھیستەکان لە سەدەی پێنجەمی پێش زاییندا یەکەم تاقیکردنەوەی تۆمارکراوی مێژوویان بۆ کامێرای کونی دەرزی (کامێرا ئۆبسکۆرا) ئەنجام دا.<ref name="Needham1986" /> ئەوان سەلماندیان کە ڕووناکی بە ھێڵی ڕاست دەڕوات؛ کاتێک تیشکی ڕووناکی بە کونێکی بچووکدا تێدەپەڕێت، وێنەی سەرەوە دەچێتە خوارەوە و وێنەی خوارەوە دەچێتە سەرەوە، ئەمەش دەبێتە ھۆی پێچەوانەبوونەوەی وێنەکە.<ref name="Needham1986" /> لە بواری [[میکانیک|میکانیکدا]]، مۆ جینگ ھێزی بەوە پێناسە کردووە کە بریتییە لە ھۆکاری جووڵاندنی جەستە («ھێز ئەوەیە کە شێوە پێی ھەڵدەستێت»).<ref name="Needham1956">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=Science and Civilisation in China, Volume 2: History of Scientific Thought |publisher=Cambridge University Press |date=1956 |pages=165–184 |isbn=978-0-521-05800-1}}</ref> ھەروەھا ڕێساکانی کاری [[نوێڵ|نوێڵ]]، کێشی ھاوسەنگ، و ھێزی بەرگرییان بە شێوەیەکی کرداری ڕوون کردووەتەوە.<ref name="Needham1956" /> مێژوونووسی زانست [[جۆزێف نیدھام]] ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەگەر نەریتی مۆھیزم لە چیندا بەردەوام بووایە، پێدەچوو زانستی ھاوشێوەی ئەندازەی ئیقلیدسی و فیزیکی دێرین زۆر زووتر لە چیندا گەشەی بکردایە.<ref name="Needham1956" /> == پاشەکشە و چارەنووسی مێژوویی == سەرەڕای ئەوەی مۆھیزم لە سەردەمی شەڕی ویلایەتەکاندا یەکێک لە بەھێزترین قوتابخانەکان بوو، دوای یەکخستنی چین بەرەو کزی چوو بەھۆی چەند ھۆکارێکەوە:<ref name="Fraser2015" /> # '''یەکخستنی چین''': کاتێک ئیمپراتۆریەتی چین بە سەرۆکایەتیی [[چین شی ھوانگ]] ھەموو ویلایەتەکانی یەکخست، شەڕی گەمارۆدانی شارە بچووکەکان کۆتاییی ھات، بەمەش دەوڵەت چیتر پێویستی بە پسپۆڕیی بەرگری و ئەندازیاریی سەربازیی مۆھیستەکان نەما.<ref name="Fraser2015" /> # '''بە فەرمیکردنی کۆنفووشیزم''': لە سەردەمی ئیمپراتۆر [[ئیمپراتۆر ووی ھان|ووی ھاندا]]، دەوڵەت بڕیاری دا کە کۆنفووشیزم تاکە ئایدیۆلۆژیای فەرمیی تاقیکردنەوەکانی دەوڵەت بێت، و ھەموو قوتابخانەکانی تر پەراوێز خران.<ref name="Fraser2015" /> # '''ئاڵۆزیی دەقەکانی مۆھیزمی دوایی''': بەشەکانی لۆژیک، ئەندازە، و زمانی مۆ جینگ زۆر بە چڕی و قورسی نووسرابوون، بە شێوەیەک کە تێگەیشتنی بۆ خوێنەرانی سەردەمەکانی دواتر زۆر ئەستەم بوو.<ref name="Fraser2015" /> # '''شێوازی ژیانی زۆر توند''': داواکارییەکانی مۆھیزم بۆ ژیانی زاھدانە، بێبەشبوون لە مۆسیقا، ڕەتکردنەوەی ڕێوڕەسمی گەورەی خێزانی، و بەردەوامبوون لە ڕەنجدان، بۆ دەستەبژێری دەسەڵاتدار و تەنانەت بۆ زۆربەی خەڵکی ئاساییش سەخت بوو کە بەردەوام پێوەی پابەند بن.<ref name="Fraser2015" /><ref name="Rubin1999" /> لە سەردەمەکانی دواتردا، دەقەکانی مۆزی تەنیا لەبەر ئەوە مانەوە کە لەناو ئینسایکڵۆپیدیای گەورەی تاویزمدا («داوزانگ») لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی مینگ|ئیمپراتۆریەتیی مینگدا]] لە ساڵی ١٤٤٥دا تۆمار کران؛ لە ٧١ بەشی سەرەتایی، تەنیا ٥٣ بەشیان پارێزران و ئەوانی تر لەناو چوون.<ref name="Johnston2010" /> == ڕەخنە مێژوویییەکان == لە مێژووی چیندا کۆنفووشیستەکان توندترین ڕەخنەیان لە مۆھیزم گرتووە: * '''[[مێنسیوس]]''': یەکێک لە توندترین ڕەخنەگرانی مۆزی بوو؛ ئەو گوتی کە پرەنسیپی «خۆشەویستیی گشتگیر»ی مۆزی مانای ئەوەیە کە مرۆڤ باوکی خۆی لەگەڵ پیاوێکی بێگانەدا یەکسان بکات، و ئەمەش بە «باوک نەبوون» وەسف کرد؛ ھەروەھا ھەردوو بیری مۆزی و یانگ ژووی بە ھۆکاری شێواندنی کۆمەڵگە دانا و گوتی: «ئەوانەی باوک و پاشایان نییە، وەک ئاژەڵ وان».<ref name="Xiao1982" /> * '''[[ژو سی]]''': لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی سۆنگ|ئیمپراتۆریەتیی سۆنگدا]] فەیلەسووفی گەورەی نیۆکۆنفووشیزم ژو سی مۆھیزمی بە لادان لە ڕێگای ڕاست دانا و گوتی کە توانای مرۆڤ سنووردارە بۆ خۆشەویستی، و ئەگەر کەسێک ھەوڵ بدات ھەموو جیھان وەک باوکی خۆی خۆش بوێت، لە کۆتاییدا لە خۆشەویستیی دایک و باوکی خۆیشی کەم دەکاتەوە.<ref name="Xiao1982" /> == سەرلەنوێ دۆزینەوە و کاریگەرییە ھاوچەرخەکان == لە کۆتاییی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی چینگ|ئیمپراتۆریەتیی چینگدا]]، زانای بەناوبانگ [[سون یرانگ]] (١٨٤٨–١٩٠٨) لێکۆڵینەوەیەکی وردی لەسەر دەقەکانی مۆزی ئەنجام دا و پەڕتووکی بەناوبانگی ''مۆزی جیانگو''ی لە ساڵی ١٨٩٤دا بڵاو کردەوە کە ھەموو دەقەکانی شی کردەوە و بایەخی مۆھیزمی بۆ جیھانی مۆدێرن ئاشکرا کرد.<ref name="Sun2001" /> لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا و لە کاتی «بزووتنەوەی کلتووری نوێ» لە چین، زۆربەی ڕۆشنبیران سەرنجیان چووە سەر مۆھیزم: * بیرمەندانی چاکسازیخواز مۆزییان وەک پێشەنگی بیری [[دیموکراسی]]، [[سۆسیالیزم]]، و عەقڵانییەت لە مێژووی چیندا وەسف کرد.<ref name="Titarenko1985" /> * نووسەری ئەڵمانی [[بێرتۆلت برێشت]] لە نێوان ساڵانی ١٩٣٤ بۆ ١٩٥٥دا زۆر سەرسام بوو بە بیرۆکەکانی مۆزی و پەڕتووکێکی فەلسەفیی بە ناوی ''مێ-تی: پەڕتووکی وەرچەرخانەکان'' (Me-ti. Buch der Wendungen) نووسی، کە تێیدا لە ڕوانگەی مۆزییەوە شیکاریی بۆ بارودۆخی سیاسی و ئەخلاقیی ئەورووپا و جیھان دەکرد.<ref name="Brecht2016">{{cite book |last=Brecht |first=Bertolt |title=Me-ti: Book of Interventions in the Flow of Things |editor-last=Tatlow |editor-first=Antony |publisher=Bloomsbury Methuen Drama |date=2016 |pages=1–13 |isbn=978-1-4725-7916-4}}</ref> * زانایانی ھاوچەرخ جین گوەنتاو، فان ھۆنگیێ، و لیو چینگفێنگ ئاماژەیان بەوە کردووە کە ھۆکاری سەرەکیی گەشەنەکردنی پێکھاتەی زانستی لە چیندا بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە بیرۆکە پێشەنگەکانی مۆھیزم لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ھاندا پەراوێز خران لە بەرژەوەندیی خوێندنی تەنیا کلاسیکەکانی کۆنفووشیزم، ئەمەش وای کرد کە ڕێگەی گەشەسەندنی زانستی سروشتی بۆ ماوەیەکی زۆر دوابکەوێت.<ref name="Jin1996">{{cite book |last1=Jin |first1=Guantao |last2=Fan |first2=Hongye |last3=Liu |first3=Qingfeng |title=Chinese Studies in the History and Philosophy of Science and Technology |url=https://archive.org/details/chinesestudiesin0179unse |publisher=Kluwer Academic Publishers |date=1996 |pages=[https://archive.org/details/chinesestudiesin0179unse/page/178 178]–179 |isbn=978-0-7923-3463-7}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[مۆزی]] * [[سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە]] * [[سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] * [[کۆنفووشیزم]] * [[تاویزم]] * [[لێگاڵیزم (فەلسەفەی چینی)]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{DEFAULTSORT:مۆھیزم}} [[پۆل:مۆھیزم| ]] [[پۆل:فەلسەفەی چینی]] [[پۆل:فەلسەفەی کۆن]] [[پۆل:سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] [[پۆل:سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە]] [[پۆل:فەلسەفەی ئەخلاق]] [[پۆل:مێژووی چین]] s561p0twcpsb4ryabf3b43i27r9v9ff 1686148 1686144 2026-10-12T21:01:14Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1686148 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese | title = مۆھیزم | pic = Birth Places of Chinese Philosophers.png | piccap = شوێنی لەدایکبوونی فەیلەسووفە بەناوبانگەکانی چین لە [[سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە|سەد قوتابخانەی ھزردا]]؛ فەیلەسووفانی مۆھیزم بە سێگۆشەی شین نیشان دراون | picsize = 250 | c = 墨家 | p = Mòjiā | w = Mo-chia | mi = mòjiā | bpmf = ㄇㄛˋ ㄐㄧㄚ }} '''مۆھیزم''' یان '''قوتابخانەی مۆ''' (بە [[زمانی چینی|چینی]]: {{lang|zh-Hans|墨家}}؛ بە [[پین-ین]]: {{lang|zh-Latn|Mòjiā}}؛ واتا: «قوتابخانەی مۆ») قوتابخانەیەکی کۆنی [[فەلسەفەی چینی|فەلسەفەی چینییە]] لە بوارەکانی [[فەلسەفەی ئەخلاق|ئەخلاق]]، [[لۆژیک]]، بیری عەقڵانی، و تەکنەلۆژیای زانستیدا، کە لەلایەن شوێنکەوتووانی فەیلەسووفی دێرینی چین [[مۆزی]] (نزیکەی ٤٧٠–٣٩١ی پێش زایین) پەرەی پێ دراوە و لە پەڕتووکی ''مۆزی''دا کۆکراوەتەوە.<ref name="Fraser2015">{{cite encyclopedia |last=Fraser |first=Chris |title=Mohism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |edition=Winter 2015 |date=2015 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2015/entries/mohism/ |access-date=2024-03-02}}</ref> لە بنەما سەرەکییە ئەخلاقییەکانی مۆھیزم بریتی بوون لە مرۆڤدۆستی، خۆشەویستیی گشتگیر و گرنگیدانی بێجیاوازی بۆ ھەموو مرۆڤەکان (جیان ئای)، دژایەتیی جەنگی داگیرکاری، پشتبەستن بە [[مێریتۆکراسی|شایستەسالاری]]، چەسپاندنی سادەیی لە ژیاندا، و [[پراگماتیزم|ئەنجامخوازیی کۆمەڵایەتی]].<ref name="Fraser2015" /><ref name="Craig2005">{{cite book |editor-last=Craig |editor-first=Edward |title=The Shorter Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://archive.org/details/shorterroutledge0000unse_o0q9 |publisher=Routledge |date=2005 |isbn=978-0-415-32495-3}}</ref> مۆھیزم لە سەردەمی [[ڕۆژھەڵاتی ژۆو]] و بەتایبەت لە [[سەردەمی بەھار و پاییز]] و [[سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] (نزیکەی ٧٧٠–٢٢١ی پێش زایین) ھاوشانی [[کۆنفووشیزم]]، [[تاویزم]]، و لێگاڵیزم گەشەی کرد و یەکێک بوو لە چوار قوتابخانە سەرەکییەکەی جووڵانەوەی [[سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە|سەد قوتابخانەی ھزر]].<ref name="Graham1989">{{cite book |last=Graham |first=Angus Charles |title=Disputers of the Tao: Philosophical Argument in Ancient China |url=https://archive.org/details/bwb_P8-CKB-039 |publisher=Open Court |date=1989 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-CKB-039/page/33 33]–53 |isbn=978-0-8126-9087-3}}</ref> لەو سەردەمەدا مۆھیزم بە گەورەترین ڕکابەری کۆنفووشیزم دادەنرا و بیرمەندان دەیانگوت کە وتار و بیروڕای خەڵکی ئەو سەردەمە یان دەچێتەوە سەر کۆنفووشیزم یان سەر مۆھیزم.<ref name="Xiao1982">{{cite book |last=Xiao |first=Gongquan |title=A History of Chinese Political Thought, Volume 1 |url=https://archive.org/details/medicalmessiahss0000youn_e4g1 |publisher=Princeton University Press |date=1982 |pages=[https://archive.org/details/medicalmessiahss0000youn_e4g1/page/214 214]–296 |isbn=978-0-691-00579-9}}</ref> جگە لە لایەنە فەلسەفییەکەی، شوێنکەوتووانی مۆھیزم ڕێکخراوێکی سیاسی و سەربازیی دیسپلینکراویان دامەزراند کە یارمەتیی دەوڵەتە بچووکەکانیان دەدا تا بەرگری لە خۆیان بکەن لە بەرامبەر پەلاماری دەوڵەتە داگیرکەرە گەورەکاندا؛ لەم ڕێگەیەوە لە زانستی قەڵاسازی، ئەندازیاری، و بیرکاریدا پێشکەوتنی بەرچاویان بەدەست ھێنا.<ref name="Johnston2010">{{cite book |last=Johnston |first=Ian |title=The Mozi: A Complete Translation |publisher=The Chinese University Press |date=2010 |isbn=978-962-996-271-5}}</ref> دوای یەکخستنی چین لەسەر دەستی [[ئیمپراتۆریەتی چین]] لە ساڵی ٢٢١ی پێش زایین و دواتریش بە فەرمیکردنی کۆنفووشیزم لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھان|ئیمپراتۆریەتیی ھاندا]]، مۆھیزم وەک قوتابخانەیەکی سەربەخۆ بەرەو کزی چوو و بەشێک لە بیرۆکەکانی لەناو تاویزم و کۆنفووشیزمدا توایەوە، تا ئەو کاتەی لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەھەم و سەدەی بیستەمدا لەلایەن زانایانی ھاوچەرخەوە سەرلەنوێ دۆزرایەوە.<ref name="Fraser2015" /><ref name="Sun2001">{{cite book |last=Sun |first=Yirang |title=Mozi Xiangu (墨子闲诂) |publisher=Zhonghua Shuju |date=2001 |isbn=978-7-101-02685-6}}</ref> == دامەزرێنەر و پاشخانی مێژوویی == {{وتاری سەرەکی|مۆزی|سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە}} دامەزرێنەری ئەم قوتابخانەیە ناوی مۆ دی بوو کە بە [[مۆزی]] (مامۆستا مۆ) دەناسرێت.<ref name="Titarenko1985">{{cite book |last=Titarenko |first=Mikhail L. |title=Древнекитайский философ Мо Ди, его школа и учение (فەیلەسووفی دێرینی چین مۆ دی، قوتابخانە و فێرکارییەکانی) |publisher=Nauka |date=1985 |pages=40–55}}</ref> سەرچاوە مێژوویی و کلاسیکییەکانی وەک [[شیجی|شیجیی]] [[سیما چیان]] زانیارییەکی زۆر کەم لەسەر ژیانی کەسیی ئەو دەخەنە ڕوو.<ref name="Rubin1999">{{cite book |last=Rubin |first=Vitaly A. |title=Личность и власть в Древнем Китае (کەسایەتی و دەسەڵات لە چینی دێریندا) |publisher=Vostochnaya Literatura |date=1999 |pages=26–41 |isbn=978-5-02-017868-7}}</ref> بەشێک لە مێژوونووسان پێیان وایە کە ئەو خەڵکی [[لوو (ویلایەت)|ویلایەتی لوو]] بووە (شوێنی لەدایکبوونی کۆنفۆشیۆس)، لە کاتێکدا ھەندێکی تر ئاماژە بەوە دەکەن کە لە [[ویلایەتی سۆنگ]] لەدایک بووە.<ref name="Johnston2010" /> زۆربەی لێکۆڵەران لەسەر ئەوە ھاوڕان کە مۆزی لە بنەماڵەیەکی پیشەوەر ھاتووەتە دونیایەوە و خۆی وەستای دارتاشی و دروستکردنی کەرەستە بووە، ئەمەش وای کردووە کە فەلسەفەکەی زیاتر لە خەمی چینە ڕەنجدەر و خوارەوەکانی کۆمەڵگەدا بێت نەک ئەرستۆکراتەکان.<ref name="Fraser2015" /> بەپێی دەقی کلاسیکیی ''ھواینانزی''، مۆزی لە سەرەتای ژیانیدا فێربوونی کۆنفووشیزمی خوێندبوو و شارەزای شەش ھونەرە دێرینەکە بوو، بەڵام دواتر لە نەریتی کۆنفووشی ھەڵگەڕایەوە بەھۆی ئەوەی ڕەخنەی لە ڕێوڕەسمە ئاڵۆزەکان، خەرجییە گرانبەھاکانی پرسە و شینگیڕان، و جیاوازییە چینایەتییەکان ھەبوو کە باری سەر شانی خەڵکی ئاسایییان قورس دەکرد.<ref name="Titarenko1985" /> مۆزی بڕیاری دا بگەڕێتەوە بۆ شێوازی ژیانی سادەی سەردەمی پاشا دێرینەکانی وەک [[یووی مەزن]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی سیا|ئیمپراتۆریەتیی سیادا]] و نەریتە کردارییەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی شانگ|ئیمپراتۆریەتیی شانگ]].<ref name="Huang1994">{{cite book |last=Huang |first=Shirui |title=墨家思想新探 (تێڕوانینێکی نوێ بۆ بیرۆکەی مۆھیزم) |publisher=Shaanxi People's Publishing House |date=1994 |isbn=978-7-224-03487-5}}</ref> توێژەرانی وەک ھوانگ شیروی و سیاوۆ گۆنگچوان ئاماژە بەوە دەکەن کە سەرەڕای ئەوەی مۆزی ناوی یووی مەزنی بەرز ڕادەگرت، لە ڕاستیدا بناغەی بیری مۆھیزم کاریگەر بوو بە کلتووری شانگ: گرنگیدان بە سوودی پراکتیکی، کەمکردنەوەی ماوەی پرسە بۆ ڕزگارکردنی ئابووری، بەرزنرخاندنی پێگەی ژنان لە بەرھەمھێنان و تەنانەت لە بەرگریی سەربازیدا، و باوەڕبوون بە ڕۆحە سروشتییەکان لە جیاتی فەتالیزمی ژۆو.<ref name="Huang1994" /><ref name="Xiao1982" /> == ڕێکخراوی سەربازی و ئەندازیاریی بەرگری == شوێنکەوتووانی مۆھیزم تەنیا بیرمەندی ناو ھۆڵەکان نەبوون، بەڵکوو ڕێکخراوێکی سیاسی و سەربازیی یەکگرتوویان لە سەرانسەری ویلایەتە جەنگاوەرەکانی چیندا پێکھێنابوو.<ref name="Johnston2010" /> ئەم ڕێکخراوە لە یەکەی ناوخۆیی لە شار و ویلایەتەکان پێکدەھات کە ئەندامەکانی لە زانایان و پیشەوەران بوون. ھەر یەکەیەک لەلایەن سەرکردەیەکەوە بەڕێوە دەبرا کە نازناوی «جوزێ» (بە چینی: {{lang|zh-Hans|巨子}}؛ واتا: «ئەسکەنە» یان «تاشەر»، کە ھێمایەکی دارتاشییە)ی ھەبوو.<ref name="Rubin1999" /> ژیانی ئەندامانی مۆھیزم زۆر سادە و زاھدانە بوو؛ جلوبەرگی زبریان لەبەر دەکرد، پێڵاوی پوشینیان لەپێ دەکرد، و بە شەو و ڕۆژ لە کار و خزمەتدا بوون.<ref name="Graham1989" /> مۆھیستەکان باوەڕیان بە یارمەتیدانی دەوڵەتە بچووکەکان ھەبوو لە جەنگی بەرگریدا دژی دەوڵەتە دەستدرێژیکارە گەورەکان.<ref name="Johnston2010" /> ئەوان زانستی قەڵاسازی و بەرگرییان پەرە پێدا و چەندین جۆر ئامێری سەربازییان داھێنا بۆ پاراستنی دیوار و دەروازەی شارەکان لە کاتی گەمارۆداندا.<ref name="Needham1986">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=Science and Civilisation in China, Volume 3: Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth |publisher=Caves Books |date=1986 |pages=91–94 |isbn=978-0-521-05801-8}}</ref> یەکێک لە چیرۆکە بەناوبانگەکانی ناو کانوونی مۆزی ئەوەیە کە مۆزی بیستی وەستای بەناوبانگی ئەندازیاری گۆنگشو پان کۆمەڵێک ئامێری نوێی گەمارۆدانی بۆ پاشای [[ویلایەتی چوو]] دروست کردووە تا ھێرش بکاتە سەر [[ویلایەتی سۆنگ]]. مۆزی بۆ ماوەی دە شەو و دە ڕۆژ بە پێ ڕێگەی بڕی تا گەیشتە چوو؛ لەوێ لە بەردەم پاشادا پشتێنەکەی خۆی وەک دیواری شار و چەند پارچە دارێکی وەک ئامێری بەرگری دانا و ڕووبەڕووی گۆنگشو پان بووەوە، لە ھەموو تاقیکردنەوەکاندا ھێرشەکانی گۆنگشوی پووچەڵ کردەوە و پێی ڕاگەیاندن کە سێسەد لە قوتابییەکانی لەسەر دیوارەکانی سۆنگ ئامادەی بەرگرین، بەمەش پاشای چوو ناچار بوو ھێرشەکەی ھەڵوەشێنێتەوە.<ref name="Johnston2010" /> دیسپلینی ناو گرووپەکە ھێندە توند بوو کە یاسایەکی تایبەتیان ھەبوو: «کوشتنی کەسێک بەرامبەرە بە کوشتنەوە، و بریندارکردن بەرامبەرە بە سزا».<ref name="Xiao1982" /> بۆ نموونە کاتێک لە [[چین (ویلایەت)|ویلایەتی چیندا]] کوڕی جوزێ فوتوون کەسێکی کوشت، [[پاشا ھویی وێنی چین]] بەھۆی ڕێزی بۆ فوتوون لێخۆشبوونی بۆ دەرکرد، بەڵام فوتوون ڕەتی کردەوە و گوتی یاسای مۆھیزم ڕێگە بە تاوان نادات، و خۆی سزای لەسێدارەدانی بەسەر کوڕەکەیدا جێبەجێ کرد.<ref name="Xiao1982" /> == بیرۆکە و دە پرەنسیپە سەرەکییەکە == فەلسەفەی مۆھیزم لە پەڕتووکی ''مۆزی''دا بەسەر دە تەوەری سەرەکیدا دابەش دەبێت کە بە «دە دۆکترینەکە» یان دە پرەنسیپەکەی مۆزی ناسراون:<ref name="Fraser2015" /><ref name="Defoort2013">{{cite book |editor1-last=Defoort |editor1-first=Carine |editor2-last=Standaert |editor2-first=Nicolas |title=The Mozi as an Evolving Text: Different Voices in Early Chinese Thought |publisher=Brill |date=2013 |pages=1–15 |isbn=978-90-04-23434-5}}</ref> === ١. خۆشەویستیی گشتگیر و گرنگیدانی بێجیاوازی (جیان ئای) === ئەم چەمکە (بە چینی: {{lang|zh-Hans|兼爱}}؛ بە پین-ین: {{lang|zh-Latn|Jiān ài}}) بەناوبانگترین چەمکی مۆھیزمە.<ref name="Fraser2015" /> مۆزی پێی وابوو کە کێشە و پشێوییەکانی جیھان لەوەوە سەرچاوە دەگرن کە مرۆڤەکان خۆپەرستن و تەنیا خەمی خۆیان و کەسوکاری خۆیانە؛ بۆیە دەبێت ھەموو مرۆڤێک بە چاوی یەکسان سەیری ھەموو مرۆڤەکانی تر بکات.<ref name="King2006">{{cite book |last=King |first=Peter J. |title=One Hundred Philosophers: A Guide to the World's Greatest Thinkers |url=https://archive.org/details/ambervulturecroc0000chai |publisher=Zebra |date=2006 |isbn=978-1-77007-164-3}}</ref> جیاوازیی ئەم چەمکە لەگەڵ چەمکی «ڕێن» (چاکەخوازی)ی کۆنفووشیزم ئەوە بوو کە کۆنفووشیزم باوەڕی بە خۆشەویستیی پلەبەندی ھەبوو (مرۆڤ سەرەتا دایک و باوک و خێزانی خۆی خۆش بوێت و دواتر بە پلەی کەمتر خەڵکی تر)، بەڵام مۆزی پێداگریی دەکرد کە خۆشەویستی و گرنگیدان نابێت ھیچ جیاکارییەکی تێدا بێت.<ref name="Graham1989" /> === ٢. دژایەتیی جەنگی دەستدرێژیکارانە (فێی گۆنگ) === مۆزی جیاوازییەکی ڕوونی دەکرد لە نێوان جەنگی داگیرکاری (攻 - گۆنگ) و جەنگی سزادان یان بەرگری (诛 - ژو).<ref name="Johnston2010" /> ئەو جەنگی داگیرکاریی بە گەورەترین تاوان دادەنا، چونکە زیانی گیانی و مادی بە ھەردوو لا دەگەیەنێت، کێڵگەکان وێران دەکات، و دەکەوێتە دژایەتیی ئیرادەی ئاسمان.<ref name="Fraser2015" /> ئەو تەنیا پشتگیریی لەو جەنگانە دەکرد کە بۆ بەرگریکردن لە ستەملێکراوان ئەنجام دەدران.<ref name="Johnston2010" /> === ٣. بەرزنرخاندنی شایستەکان (شانگ سیان) === مۆزی دژایەتییەکی توندی [[خزمگەریەتی|خزمگەریەتی]] دەکرد کە لەو سەردەمەدا پۆستە باڵاکانی دەوڵەتی لەسەر بنەمای خوێن و خێزان دابەش دەکرد.<ref name="Fraser2015" /> ئەو داوای دەکرد فەرمانڕەواکان تەنیا بەپێی توانا و لێھاتوویی کەسەکان پۆست ببەخشن؛ ئەگەر کەسێک شیاو بێت تەنانەت ئەگەر لە چینی ھەژاریش بێت دەبێت بەرز بکرێتەوە، و ئەگەر کەسێکی بنەماڵەی پاشاش ناشایستە بێت دەبێت لە پۆستەکەی دوور بخرێتەوە.<ref name="Xiao1982" /> === ٤. یەکخستنی بیروڕا و پێوەرەکان (شانگ تۆنگ) === بەپێی تێڕوانینی مۆزی دەربارەی دۆخی سەرەتاییی مرۆڤایەتی پێش دروستبوونی دەوڵەت، کاتێک یاسا نەبوو، ھەموو کەسێک پێناسەی تایبەتی خۆی بۆ چاکە و خراپە ھەبوو، ئەمەش بووە ھۆی شەڕی بەردەوامی نێوان مرۆڤەکان.<ref name="Fraser2015" /> بۆ چارەسەری ئەمە، پێویستە دەوڵەت سیستمێکی ھەڕەمی پێکبھێنێت کە تێیدا ھەموو پلە نزمەکان لەگەڵ پلە باڵاکان و لە کۆتاییدا لەگەڵ حاکمی باڵا و پاشان لەگەڵ ئیرادەی ئاسمان یەکبخرێن، تا ستانداردێکی یەکگرتووی ئەخلاقی بەرقەرار بێت.<ref name="Rubin1999" /> === ٥. ئیرادەی ئاسمان (تیان ژی) === ئاسمان (بە چینی: {{lang|zh-Hans|天}}؛ بە پین-ین: {{lang|zh-Latn|Tiān}}) لە بیری مۆھیزمدا ھێزێکی ڕەوشتی و ھوشیارە کە چاودێریی کردەوەکانی مرۆڤ دەکات.<ref name="Fraser2015" /> ئاسمان دادپەروەری و خۆشەویستی لە نێوان خەڵکدا دەوێت و لە زۆرداری و جەنگ بێزارە.<ref name="Xiao1982" /> ئاسمان پاداشتی چاکەکاران دەداتەوە و سزای ستەمکاران دەدات، و تەنانەت فەرمانڕەواکانیش دەبێت ملکەچی ئیرادەی ئاسمان بن.<ref name="Fraser2015" /> === ٦. ڕوونکردنەوەی بوونی ڕۆحەکان (مینگ گوی) === مۆزی باوەڕی وابوو کە ڕۆحی مردووان و ھێزە نادیارەکان لە جیھاندا بوونیان ھەیە و ئاگاداری کردارە نھێنی و ئاشکراکانی مرۆڤن.<ref name="Fraser2015" /> ئەو ھانی خەڵکی دەدا کە باوەڕیان بە ڕۆحەکان ھەبێت، چونکە کاتێک مرۆڤ بزانێت کە چاوێک چاودێریی دەکات و پاداشت و سزای کردەوەکانی دەداتەوە، لە ئەنجامدانی تاوان و گەندەڵی دەترسێت.<ref name="Titarenko1985" /> === ٧. دژایەتیی چارەنووسبڕاوە (فێی مینگ) === مۆزی دژایەتیی توندی باوەڕبوون بە فەتالیزم و چارەنووسخوازی دەکرد.<ref name="Loy2020">{{cite web |last=Loy |first=Hui-Chieh |title=Mozi (Mo-tzu, c. 400s—300s B.C.E.) |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |date=2020 |url=https://iep.utm.edu/mozi/ |access-date=2024-03-02}}</ref> ئەو پێی وابوو کە چارەنووسخوازی خەڵک تەمبەڵ دەکات و دەبێتە ھۆی ھەژاری و سەرلێشێواوی؛ دەوڵەمەندی لە ھەوڵدانەوە دێت و ھەژاری لە تەمبەڵی، نەک لە چارەنووس.<ref name="Loy2020" /> بۆ سەلماندنی بۆچوونەکانی، مۆزی «سێ پێوەرەکە» (سان بیاو)ی دانا: # ھەڵسەنگاندن لەسەر بنەمای مێژووی پاشا چاکەکانی پێشوو. # ھەڵسەنگاندن لەسەر بنەمای ئەزموونی ڕاستەقینەی خەڵکی ئاسایی. # ھەڵسەنگاندن لەسەر بنەمای سوودمەندیی پراکتیکی لە یاسا و سیاسەتدا.<ref name="Loy2020" /><ref name="King2006" /> === ٨. دژایەتیی مۆسیقا و خۆشییە بێسوودەکان (فێی یوێ) === مۆزی ڕەخنەی توندی لە دروستکردنی زەنگی گەورەی برۆنزی، ئامێرە مۆسیقییە گرانبەھاکان، و ئاھەنگە ڕازاوەکانی پاشاکان دەگرت.<ref name="Fraser2015" /> ئەو باوەڕی وابوو کە ئەم شتانە سەرچاوە و کاتی کرێکار و جووتیاران بەفیڕۆ دەدەن کە دەکرێت بۆ بەرھەمھێنانی خۆراک و پۆشاک بەکار بھێنرێن.<ref name="Titarenko1985" /> === ٩. دەستپێوەگرتن لە خەرجییەکان (جیێ یۆنگ) === بەپێی مۆھیزم، فەرمانڕەوا و ھاووڵاتی دەبێت تەنیا ئەوەندە خەرج بکەن کە بۆ پێداویستییە سەرەتایییەکانی ژیان (خۆراک، جلوبەرگ، خانوو، و گواستنەوە) پێویستە.<ref name="Fraser2015" /> ھەر خەرجییەکی زیادھ‌ڕۆیی و ڕازاندنەوە کە سوودی بۆ گەل نەبێت، دەبێت لاببرێت تا داھاتی دەوڵەت بۆ خۆشگوزەرانیی گشتی تەرخان بکرێت.<ref name="Watson1967">{{cite book |last=Watson |first=Burton |title=Basic Writings of Mo Tzu, Hsün Tzu, and Han Fei Tzu |url=https://archive.org/details/basicwritingsofm0000unse_n2m0 |publisher=Columbia University Press |date=1967 |pages=[https://archive.org/details/basicwritingsofm0000unse_n2m0/page/n127 110] |isbn=978-0-231-02515-7}}</ref> === ١٠. دەستپێوەگرتن لە پرسە و ناشتن (جیێ سانگ) === مۆزی ھێرشی کردە سەر نەریتی پرسەی کۆنفووشی کە داوای سێ ساڵ ماتەمینی و ناشتنی گەنجینە و کەرەستەی زۆری لەگەڵ مردوودا دەکرد.<ref name="Fraser2015" /> ئەو سەلماندی کە سێ ساڵ دانیشتن لە ماڵەوە توانای کارکردنی جووتیاران و بەڕێوەبردنی دەوڵەت لەناو دەبات و دەبێتە ھۆی ھەژاری؛ بۆیە داوای دەکرد ناشتن زۆر سادە بێت و ماتەمینی تەنیا چەند ڕۆژێک بخایەنێت تا ژیانی ئاسایی پەکینەکەوێت.<ref name="Xiao1982" /> == ئەنجامخوازیی مۆھیست == {{وتاری سەرەکی|سوودخوازی}} {{وتە|ئەرکی پیاوی چاکەخواز ئەوەیە کە ھەوڵ بدات ئەوەی لە جیھاندا بەسوودە پەرەی پێ بدات و ئەوەی زیانبەخشە لەناوی ببات، و ببێتە مۆدێلێک بۆ جیھان. ئەوەی سوودی ھەیە دەیکات؛ ئەوەی سوودی بۆ مرۆڤەکان نییە، وازی لێ دەھێنێت.|مۆزی، بەشی ٣٢}} ئەنجامخوازیی مۆھیست جیاوازە لە [[جۆن ستیوارت میل|سوودخوازیی]] ھیدۆنیستیی ڕۆژاوایی کە چێژ بە چاکە و ئازار بە خراپە دەزانێت.<ref name="Loewe1999">{{cite book |last1=Loewe |first1=Michael |last2=Shaughnessy |first2=Edward L. |title=The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 BC |url=https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_i9g4 |publisher=Cambridge University Press |date=1999 |pages=[https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_i9g4/page/761 761] |isbn=978-0-521-47030-8}}</ref> لە مۆھیزمدا چاکە لەسەر بنەمای سێ پایەی سەرەکی پێناسە دەکرێت: # سەقامگیری و نەزمی کۆمەڵایەتی. # سامانی مادی (کە بە دابینکردنی پێداویستییە سەرەتایییەکانی وەک خۆراک، پۆشاک، و پەناگە دەپێورێت).<ref name="VanNorden2011">{{cite book |last=Van Norden |first=Bryan W. |title=Introduction to Classical Chinese Philosophy |url=https://archive.org/details/introductiontocl0000vann |publisher=Hackett Publishing |date=2011 |pages=[https://archive.org/details/introductiontocl0000vann/page/52 52] |isbn=978-1-60384-468-0}}</ref> # زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان.<ref name="Loewe1999" /> مێژوونووس دەیڤد نیڤیسۆن ڕوونی دەکاتەوە کە ئەم سێ پایەیە پەیوەندیی قووڵیان پێکەوە ھەیە: دابینکردنی پێداویستی دەبێتە ھۆی زیادبوونی دانیشتووان، و زۆربوونی ژمارەی خەڵک توانای بەرھەمھێنان و سەروەت زیاد دەکات، و کاتێک خەڵک لە ئاسایشی مادیدا بژین، ڕەوشتیان بەرز دەبێتەوە و گوێڕایەڵی یاسا دەبن.<ref name="Loewe1999" /> لەبەر ئەوە، لای مۆزی گرنگیی دەستکەوتی دەوڵەت و کۆمەڵگە لە سەرووی چێژ و ئارەزووی کەسیی تاکەکانەوەیە.<ref name="Fraser2015" /> == مۆھیزمی دوایی: ناسیاریناسی، لۆژیک، و زانست == لە سەردەمی دووەمی گەشەکردنی مۆھیزمدا لە سەدەی چوارەم و سێیەمی پێش زایین، قوتابییەکانی مۆزی بەشێک لە گرنگترین دەقەکانیان بە ناوی «مۆ جینگ» (کانوونی مۆھیزم) تۆمار کرد، کە شۆڕشێکی گەورەی لە بیرکردنەوەی زانستی و فەلسەفیدا بەرپا کرد.<ref name="Graham2003">{{cite book |last=Graham |first=Angus Charles |title=Later Mohist Logic, Ethics and Science |publisher=The Chinese University Press |date=2003 |isbn=978-962-201-142-7}}</ref> === ناسیاریناسی و لۆژیک === مۆھیستەکان بۆ یەکەم جار لە چین لێکۆڵینەوەیان لەسەر پەیوەندیی نێوان «ناو» (مینگ) و «واقیع» (شی) ئەنجام دا.<ref name="Graham2003" /> ئەوان دەیانگوت کە زانین دەبێت لە ئەزموونی ڕاستەقینە و کردارەوە سەرچاوە بگرێت نەک لە دەستەواژەی بێمانا.<ref name="Kobzev2009">{{cite book |last1=Kobzev |first1=Artem I. |last2=Eremeev |first2=Vladimir E. |title=Духовная культура Китая: энциклопедия (چاندی ڕۆحیی چین: زانستنامە) |volume=5 |publisher=Vostochnaya Literatura |date=2009 |pages=750–766 |isbn=978-5-02-036381-6}}</ref> سیستەمی لۆژیکیی مۆھیزم وەک یەکێک لە سێ سیستەمە لۆژیکییە کلاسیکییەکانی جیھان دادەنرێت (لە تەنیشت لۆژیکی یۆنانی و لۆژیکی ھیندی).<ref name="Kobzev2009" /> ئەم لۆژیکە لەسەر بنەمای «سێ شتەکە» (سان وو) دامەزرابوو: * '''گو''' (故): ھۆکار یان بەڵگە. * '''لی''' (理): بنەما یان ڕێسا. * '''لێی''' (类): پۆل یان ھاوپۆلی دیاردەکان.<ref name="Kobzev2009" /> لە بەشی ''سیاوچوو''ی کانوونی مۆزیدا، حەوت شێوازی جیاوازی بەڵگەھێنانەوە و قیاسی لۆژیکی ڕوون کراوەتەوە کە بۆ تاقیکردنەوەی ڕاستیی وتەکان بەکار دەھێنران.<ref name="Spirin2006">{{cite book |last=Spirin |first=Vladimir S. |title=Построение древнекитайских текстов (داڕشتنی دەقە دێرینەکانی چین) |publisher=Peterburgskoe Vostokovedenie |date=2006 |pages=156–163 |isbn=978-5-85803-323-3}}</ref> === ماتماتیک و ئەندازە === کانوونی مۆھیزم پێناسەی گەلێک چەمکی ئەندازەیی کردووە کە زۆر لە پێناسەکانی [[ئیقلیدس]] دەچن.<ref name="Needham1986" /> مۆ جینگ خاڵی ئەندازەیی بە «دوان» پێناسە دەکات، بەوەی کە ھێڵێک بەش دەکرێت بۆ چەند بەشێک، و ئەو بەشەی کە ھیچ بەشێکی تری لێ نامێنێتەوە و ناتوانرێت لەوە زیاتر لەت بکرێت، بریتییە لە خاڵ؛ ئەم تێگەیشتنە زۆر لە بیرۆکەی [[ئەتۆمیزم|ئەتۆمیزمی]] [[دیمۆکریتس]] دەچێت.<ref name="Needham1986" /> ھەروەھا دەقەکە پێناسەی ھێڵی ھاوتەریب، تیرە، بازنە، و قەبارە دەکات و دەڵێت بازنە بریتییە لەو شێوەیەی کە ھەموو خاڵەکانی بە دووریی یەکسان لە چەقەکەیەوە دوورن.<ref name="Needham1986" /> === ئۆپتیک و فیزیک === لە بواری [[ئۆپتیک|ئۆپتیکدا]]، مۆھیستەکان لە سەدەی پێنجەمی پێش زاییندا یەکەم تاقیکردنەوەی تۆمارکراوی مێژوویان بۆ کامێرای کونی دەرزی (کامێرا ئۆبسکۆرا) ئەنجام دا.<ref name="Needham1986" /> ئەوان سەلماندیان کە ڕووناکی بە ھێڵی ڕاست دەڕوات؛ کاتێک تیشکی ڕووناکی بە کونێکی بچووکدا تێدەپەڕێت، وێنەی سەرەوە دەچێتە خوارەوە و وێنەی خوارەوە دەچێتە سەرەوە، ئەمەش دەبێتە ھۆی پێچەوانەبوونەوەی وێنەکە.<ref name="Needham1986" /> لە بواری [[میکانیک|میکانیکدا]]، مۆ جینگ ھێزی بەوە پێناسە کردووە کە بریتییە لە ھۆکاری جووڵاندنی جەستە («ھێز ئەوەیە کە شێوە پێی ھەڵدەستێت»).<ref name="Needham1956">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=Science and Civilisation in China, Volume 2: History of Scientific Thought |publisher=Cambridge University Press |date=1956 |pages=165–184 |isbn=978-0-521-05800-1}}</ref> ھەروەھا ڕێساکانی کاری [[نوێڵ|نوێڵ]]، کێشی ھاوسەنگ، و ھێزی بەرگرییان بە شێوەیەکی کرداری ڕوون کردووەتەوە.<ref name="Needham1956" /> مێژوونووسی زانست [[جۆزێف نیدھام]] ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەگەر نەریتی مۆھیزم لە چیندا بەردەوام بووایە، پێدەچوو زانستی ھاوشێوەی ئەندازەی ئیقلیدسی و فیزیکی دێرین زۆر زووتر لە چیندا گەشەی بکردایە.<ref name="Needham1956" /> == پاشەکشە و چارەنووسی مێژوویی == سەرەڕای ئەوەی مۆھیزم لە سەردەمی شەڕی ویلایەتەکاندا یەکێک لە بەھێزترین قوتابخانەکان بوو، دوای یەکخستنی چین بەرەو کزی چوو بەھۆی چەند ھۆکارێکەوە:<ref name="Fraser2015" /> # '''یەکخستنی چین''': کاتێک ئیمپراتۆریەتی چین بە سەرۆکایەتیی [[چین شی ھوانگ]] ھەموو ویلایەتەکانی یەکخست، شەڕی گەمارۆدانی شارە بچووکەکان کۆتاییی ھات، بەمەش دەوڵەت چیتر پێویستی بە پسپۆڕیی بەرگری و ئەندازیاریی سەربازیی مۆھیستەکان نەما.<ref name="Fraser2015" /> # '''بە فەرمیکردنی کۆنفووشیزم''': لە سەردەمی ئیمپراتۆر [[ئیمپراتۆر ووی ھان|ووی ھاندا]]، دەوڵەت بڕیاری دا کە کۆنفووشیزم تاکە ئایدیۆلۆژیای فەرمیی تاقیکردنەوەکانی دەوڵەت بێت، و ھەموو قوتابخانەکانی تر پەراوێز خران.<ref name="Fraser2015" /> # '''ئاڵۆزیی دەقەکانی مۆھیزمی دوایی''': بەشەکانی لۆژیک، ئەندازە، و زمانی مۆ جینگ زۆر بە چڕی و قورسی نووسرابوون، بە شێوەیەک کە تێگەیشتنی بۆ خوێنەرانی سەردەمەکانی دواتر زۆر ئەستەم بوو.<ref name="Fraser2015" /> # '''شێوازی ژیانی زۆر توند''': داواکارییەکانی مۆھیزم بۆ ژیانی زاھدانە، بێبەشبوون لە مۆسیقا، ڕەتکردنەوەی ڕێوڕەسمی گەورەی خێزانی، و بەردەوامبوون لە ڕەنجدان، بۆ دەستەبژێری دەسەڵاتدار و تەنانەت بۆ زۆربەی خەڵکی ئاساییش سەخت بوو کە بەردەوام پێوەی پابەند بن.<ref name="Fraser2015" /><ref name="Rubin1999" /> لە سەردەمەکانی دواتردا، دەقەکانی مۆزی تەنیا لەبەر ئەوە مانەوە کە لەناو ئینسایکڵۆپیدیای گەورەی تاویزمدا («داوزانگ») لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی مینگ|ئیمپراتۆریەتیی مینگدا]] لە ساڵی ١٤٤٥دا تۆمار کران؛ لە ٧١ بەشی سەرەتایی، تەنیا ٥٣ بەشیان پارێزران و ئەوانی تر لەناو چوون.<ref name="Johnston2010" /> == ڕەخنە مێژوویییەکان == لە مێژووی چیندا کۆنفووشیستەکان توندترین ڕەخنەیان لە مۆھیزم گرتووە: * '''[[مێنسیوس]]''': یەکێک لە توندترین ڕەخنەگرانی مۆزی بوو؛ ئەو گوتی کە پرەنسیپی «خۆشەویستیی گشتگیر»ی مۆزی مانای ئەوەیە کە مرۆڤ باوکی خۆی لەگەڵ پیاوێکی بێگانەدا یەکسان بکات، و ئەمەش بە «باوک نەبوون» وەسف کرد؛ ھەروەھا ھەردوو بیری مۆزی و یانگ ژووی بە ھۆکاری شێواندنی کۆمەڵگە دانا و گوتی: «ئەوانەی باوک و پاشایان نییە، وەک ئاژەڵ وان».<ref name="Xiao1982" /> * '''[[ژو سی]]''': لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی سۆنگ|ئیمپراتۆریەتیی سۆنگدا]] فەیلەسووفی گەورەی نیۆکۆنفووشیزم ژو سی مۆھیزمی بە لادان لە ڕێگای ڕاست دانا و گوتی کە توانای مرۆڤ سنووردارە بۆ خۆشەویستی، و ئەگەر کەسێک ھەوڵ بدات ھەموو جیھان وەک باوکی خۆی خۆش بوێت، لە کۆتاییدا لە خۆشەویستیی دایک و باوکی خۆیشی کەم دەکاتەوە.<ref name="Xiao1982" /> == سەرلەنوێ دۆزینەوە و کاریگەرییە ھاوچەرخەکان == لە کۆتاییی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی چینگ|ئیمپراتۆریەتیی چینگدا]]، زانای بەناوبانگ [[سون یرانگ]] (١٨٤٨–١٩٠٨) لێکۆڵینەوەیەکی وردی لەسەر دەقەکانی مۆزی ئەنجام دا و پەڕتووکی بەناوبانگی ''مۆزی جیانگو''ی لە ساڵی ١٨٩٤دا بڵاو کردەوە کە ھەموو دەقەکانی شی کردەوە و بایەخی مۆھیزمی بۆ جیھانی مۆدێرن ئاشکرا کرد.<ref name="Sun2001" /> لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا و لە کاتی «بزووتنەوەی کلتووری نوێ» لە چین، زۆربەی ڕۆشنبیران سەرنجیان چووە سەر مۆھیزم: * بیرمەندانی چاکسازیخواز مۆزییان وەک پێشەنگی بیری [[دیموکراسی]]، [[سۆسیالیزم]]، و عەقڵانییەت لە مێژووی چیندا وەسف کرد.<ref name="Titarenko1985" /> * نووسەری ئەڵمانی [[بێرتۆلت برێشت]] لە نێوان ساڵانی ١٩٣٤ بۆ ١٩٥٥دا زۆر سەرسام بوو بە بیرۆکەکانی مۆزی و پەڕتووکێکی فەلسەفیی بە ناوی ''مێ-تی: پەڕتووکی وەرچەرخانەکان'' (Me-ti. Buch der Wendungen) نووسی، کە تێیدا لە ڕوانگەی مۆزییەوە شیکاریی بۆ بارودۆخی سیاسی و ئەخلاقیی ئەورووپا و جیھان دەکرد.<ref name="Brecht2016">{{cite book |last=Brecht |first=Bertolt |title=Me-ti: Book of Interventions in the Flow of Things |editor-last=Tatlow |editor-first=Antony |publisher=Bloomsbury Methuen Drama |date=2016 |pages=1–13 |isbn=978-1-4725-7916-4}}</ref> * زانایانی ھاوچەرخ جین گوەنتاو، فان ھۆنگیێ، و لیو چینگفێنگ ئاماژەیان بەوە کردووە کە ھۆکاری سەرەکیی گەشەنەکردنی پێکھاتەی زانستی لە چیندا بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە بیرۆکە پێشەنگەکانی مۆھیزم لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ھاندا پەراوێز خران لە بەرژەوەندیی خوێندنی تەنیا کلاسیکەکانی کۆنفووشیزم، ئەمەش وای کرد کە ڕێگەی گەشەسەندنی زانستی سروشتی بۆ ماوەیەکی زۆر دوابکەوێت.<ref name="Jin1996">{{cite book |last1=Jin |first1=Guantao |last2=Fan |first2=Hongye |last3=Liu |first3=Qingfeng |title=Chinese Studies in the History and Philosophy of Science and Technology |url=https://archive.org/details/chinesestudiesin0179unse |publisher=Kluwer Academic Publishers |date=1996 |pages=[https://archive.org/details/chinesestudiesin0179unse/page/178 178]–179 |isbn=978-0-7923-3463-7}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[مۆزی]] * [[سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە]] * [[سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] * [[کۆنفووشیزم]] * [[تاویزم]] * [[لێگاڵیزم (فەلسەفەی چینی)]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{DEFAULTSORT:مۆھیزم}} [[پۆل:مۆھیزم| ]] [[پۆل:فەلسەفەی چینی]] [[پۆل:فەلسەفەی کۆن]] [[پۆل:سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] [[پۆل:سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە]] [[پۆل:فەلسەفەی ئەخلاق]] [[پۆل:مێژووی چین]] [[پۆل:بیردۆزە کۆمەڵایەتییەکان]] 3bsfnrhwchedvjivr9f2cpqpxvgoxnw 0 305320 1686142 1685942 2026-10-12T20:52:33Z InternetArchiveBot 27288 Adding 5 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686142 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese | title = سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە | pic = Birth Places of Chinese Philosophers.png | piccap = شوێنی لەدایکبوونی فەیلەسووفە دیارەکانی سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتی ژۆو|ئیمپراتۆریەتیی ژۆودا]] | picsize = 260 | t = 諸子百家 | s = 诸子百家 | p = Zhūzǐ Bǎijiā | w = Chu1-tzŭ3 Pai3-chia1 | mi = zhūzǐ bǎijiā | c = 诸子百家 | j = zyu1 zi2 baak3 gaa1 | kanji = 諸子百家 | kana = しょしひゃっか | romaji = Shoshi Hyakka | hanja = 諸子百家 | hangul = 제자백가 }} '''سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە''' یان '''سەد قوتابخانەی ھزر''' (بە [[زمانی چینی|چینی]]: {{lang|zh-Hant|諸子百家}}؛ بە [[نووسەکانی چینیی سادەکراو|چینیی سادەکراو]]: {{lang|zh-Hans|诸子百家}}؛ بە [[پین-ین]]: {{lang|zh-Latn|Zhūzǐ Bǎijiā}}؛ بە مانای «تەواوی فەیلەسووفان و سەد قوتابخانەکە») دەستەواژەیەکە بۆ ئەو فەلسەفە و [[قوتابخانەی ھزری|قوتابخانە ھزرییانە]] بەکار دێت کە لە کۆتاییی [[سەردەمی بەھار و پاییز]] و لە ماوەی [[سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] (نزیکەی ٥٠٠ تا ٢٢١ی پێش زایین) لە [[مێژووی چین|مێژووی چیندا]] گەشەیان کرد و پشکۆوتوون.<ref name="Ivanhoe2005">{{cite book |last1=Ivanhoe |first1=Philip J. |last2=Van Norden |first2=Bryan W. |title=Readings in Classical Chinese Philosophy |url=https://archive.org/details/readingsinclassi0000unse_k0q4 |publisher=Hackett |date=2005 |edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/readingsinclassi0000unse_k0q4/page/389 389] |isbn=0-872-20781-1}}</ref><ref name="EB_ChinesePhil">{{cite web |title=Chinese philosophy |website=Encyclopædia Britannica |date=2014 |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/112694/Chinese-philosophy#ref171469 |access-date=2014-06-04}}</ref> ئەم قۆناغە بە سەردەمی زێڕینی فەلسەفەی چینی دادەنرێت و کاریگەرییەکی بنچینەییی لەسەر کۆمەڵگە و کلتووری تەواوی ڕۆژھەڵاتی ئاسیا بەجێھێشتووە.<ref name="Franke1968">{{cite book |last=Franke |first=Herbert |title=Das Chinesische Kaiserreich |publisher=Fischer |date=1968 |pages=58–69 |isbn=3-596-60019-7}}</ref> سەردەمی دەرکەوتنی ئەم قوتابخانانە قۆناغێکی پڕ لە پشێوی، جەنگی بەردەوام، و داڕمانی نیزامی کۆنی دەرەبەگایەتی بوو لە چیندا.<ref name="Graham1993">{{cite book |last=Graham |first=A. C. |title=Disputers of the Tao: Philosophical Argument in Ancient China |url=https://archive.org/details/bwb_P8-CKB-039 |publisher=Open Court |date=1993 |isbn=0-8126-9087-7}}</ref> لەبەر ئەوەی پاشا و فەرمانڕەوایانی دەوڵەتە جەنگاوەرەکان پێویستییان بە ڕێنمایی ھەبوو بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت، شەڕ، و دیپلۆماسی، دەرگایان بۆ زانایان و بیرمەندان کردەوە و پێشوازییان لە بیروڕای جیاواز کرد؛ ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی دیاردەیەک کە لە مێژوودا بە «ململانێی سەد قوتابخانەی ھزر» دەناسرێت.<ref name="Allen2022">{{cite book |last1=Allen |first1=Tony |last2=Grant |first2=R. G. |last3=Parker |first3=Philip |last4=Celtel |first4=Kay |last5=Kramer |first5=Ann |last6=Weeks |first6=Marcus |title=Timelines of World History |publisher=DK |date=2022 |edition=1st |pages=29, 36 |isbn=978-0-744-05627-3}}</ref> لە ڕاستیدا ژمارەی «سەد» وەک مەجازێک بۆ دەربڕینی «ژمارەیەکی زۆر و بێشومار» لە بیروڕا بەکار ھاتووە، نەک بە مانای پیتیی سەد قوتابخانەی ڕێک.<ref name="Franke1968" /> ئەم بزاوتە فرەچەشنە بیرمەندانی وەک [[کۆنفۆشیۆس]]، [[لاوتسزی]]، [[مۆزی]]، [[مێنسیوس]]، [[شون کوانگ (شونزی)]]، [[شانگ یانگ]]، [[ھان فێی]]، و [[سوون تزو]] لەخۆ دەگرێت.<ref name="Ivanhoe2005" /><ref name="SimaTan">{{cite web |last=Sima |first=Tan |title=論六家要旨 (دەربارەی شەش قوتابخانە سەرەکییەکە) |website=National Tsing Hua University |date=2023 |url=https://mx.nthu.edu.tw/~ptchu/courses/xunzi/012.html |access-date=2024-05-21}}</ref> ئەم سەردەمە بە سەرکەوتنی [[ئیمپراتۆریەتی چین]] لە ساڵی ٢٢١ی پێش زایین و دەستپێکردنی ھەڵمەتی سووتاندنی پەڕتووکەکان و زیندەبەچاڵکردنی زانایان لەلایەن [[چین شی ھوانگ]] و سەرۆکوەزیرانەکەی [[لی سی]] کۆتاییی پێھات.<ref name="Allen2022" /> == پاشخانی مێژوویی و سەرھەڵدان == لە سەردەمی پاشایەتیی [[ڕۆژھەڵاتی ژۆو]]دا، دەسەڵاتی ناوەندیی پاشاکانی ژۆو بە تەواوی لاواز بوو و دەوڵەتە ناوخۆیییەکان کەوتنە ململانێیەکی توند لە پێناو بەدەستھێنانی سەروەریدا.<ref name="Graham1993" /> ئەم دۆخە سیاسییە ھەموو پێکھاتە کۆمەڵایەتییەکانی پێشووی ھەڵوەشاندەوە: * پاشاکان و شازادەکانی دەوڵەتە جەنگاوەرەکان چیتر نەیاندەتوانی پشت بە دابونەریتی کۆنی دەرەبەگایەتی ببەستن بۆ پاراستنی خاکەکانیان.<ref name="Ivanhoe2005" /> * چینی ئەرستۆکراتی کۆن دەسەڵاتی بۆماوەییی لەدەست دا، و لە جێگەی ئەوان چینێکی نوێ لە ڕۆشنبیران و زانایانی گەڕۆک دەرکەوتن کە بە «شی» (士) دەناسران.<ref name="Allen2022" /> * فەرمانڕەوایان دەستیان کرد بە ڕاکێشانی خاوەن بەھرە و زانایان بۆ لای خۆیان بەبێ گوێدانە بنەماڵە و خێزانیان، تا وەک ڕاوێژکاری سەربازی، ئابووری، و کارگێڕی خزمەتیان بکەن.<ref name="SimaTan" /> لەم ژینگەیەدا، فەیلەسووفەکان بە ئازادی لە دەوڵەتێکەوە بۆ دەوڵەتێکی تر دەگەڕان و تیۆرییەکانی خۆیان بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت، ھێنانەکایەی دادپەروەری، و ڕزگارکردنی کۆمەڵگە لە پشێوی دەخستە ڕوو.<ref name="Franke1968" /> ناوەندێکی گەورەی وەک «ئەکادیمیای جیشیا» لە [[ویلایەتی چی]] بوو بە شوێنی کۆبوونەوە و دیالۆگی کراوەی نێوان بیرمەندانی ھەموو قوتابخانە فیکرییەکان، کە ھاوشێوەی ئەکادیمیای ئەفلاتوونی لە یۆنانی کۆندا بوو.<ref name="Graham1993" /> == پۆلێنکردنی قوتابخانەکان لە سەرچاوە مێژوویییەکاندا == لە سەردەمی شەڕی ویلایەتەکاندا، فەیلەسووفەکان بە فەرمی خۆیان لە ژێر ناوی قوتابخانەی دیاریکراودا پۆلێن نەدەکرد.<ref name="Ivanhoe2005" /> پۆلێنکردنی ئەم ڕەوتە فیکرییانە چەندین سەدە دواتر لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھان|ئیمپراتۆریەتیی ھاندا]] لەلایەن مێژوونووسان و کتێبخانەوانانی دەوڵەتەوە ئەنجام درا تا نووسراوە کۆنەکان کۆبکەنەوە و ڕێکیان بخەن.<ref name="HanShuYiwenZhi">{{cite web |last=Ban |first=Gu |title=漢書·藝文志 (کتێبی ھان، بەشی ھونەر و ئەدەب) |website=Chinese Text Project |date=2022 |url=https://ctext.org/han-shu/yi-wen-zhi/zh |access-date=2024-05-21}}</ref> === شەش قوتابخانەکەی ''شیجی'' === یەکەمین پۆلێنبەندی لە پەڕتووکی ''[[شیجی]]''دا لەلایەن مێژوونووس [[سیما چیان]] تۆمار کراوە، کە تێیدا کورتەی تێڕوانینی باوکی خۆی، [[سیما تان]] (کۆچی دوایی لە ١١٠ی پێش زایین) بە ناوی ''دەربارەی شەش قوتابخانە سەرەکییەکە'' (論六家要旨) دەخاتە ڕوو.<ref name="SimaTan" /> سیما تان ھەموو بزاوتە فیکرییەکانی پێشوو لە شەش قوتابخانەدا کۆدەکاتەوە: # [[کۆنفووشیزم]] (ڕوجیا - 儒家) # [[تاویزم]] (داودێجیا - 道德家) # [[مۆھیزم]] (مۆجیا - 墨家) # [[لێگاڵیزم (فەلسەفەی چینی)|لێگاڵیزم]] (فاجیا - 法家) # قوتابخانەی ناوەکان یان لۆژیکزانان (مینگجیا - 名家) # قوتابخانەی سروشتگەران یان یین و یانگ (یین-یانگجیا - 陰陽家)<ref name="SimaTan" /> === دە قوتابخانەکەی ''کتێبی ھان'' === دواتر لە سەردەمی ڕۆژھەڵاتی ھاندا، مێژوونووس [[بانگو]] لە پەڕتووکی ''[[کتێبی ھان]]''دا لە بەشی «ییوێنژی» (تۆماری ھونەر و ئەدەب) پۆلێنکردنەکەی فراوانتر کرد و چوار قوتابخانەی تری خستە سەر شەش قوتابخانەکەی پێشوو، کە پێکەوە بە «دە قوتابخانەکە» (十家 - شیجیا) یان «نۆ ڕەوت و دە قوتابخانەکە» (九流十家) ناسران:<ref name="HanShuYiwenZhi" /> # قوتابخانەی دیپلۆماسی و ھاوپەیمانییەکان (زۆنگھێنگجیا - 縱橫家) # قوتابخانەی کشتوکاڵ (نۆنگجیا - 農家) # قوتابخانەی تێکەڵە (زاجیا - 雜家) # قوتابخانەی چیرۆکبێژان و وتەی خەڵک (سیاوشۆجیا - 小說家)<ref name="HanShuYiwenZhi" /> بانگو ئاماژەی بەوە کردووە کە لە نێو ئەم دە قوتابخانەیەدا، نۆ قوتابخانەی یەکەم بایەخی زانستی و فەلسەفیی باڵایان ھەیە، لە کاتێکدا قوتابخانەی چیرۆکبێژان کەمتر گرنگە چونکە تەنیا لە قسە و باسی ناو کۆڵان و بازاڕەکان پێکدێت.<ref name="HanShuYiwenZhi" /> دواتریش مێژوونووسانی وەک لوو سیمین ئاماژەیان بەوە کرد کە بە زیادکردنی زانستەکانی سەربازی، پزیشکی، و تەکنیک دەتوانرێت بکرێنە دوازدە قوتابخانە.<ref name="LuSimian2023">{{cite book |last=Lu |first=Simian |title=經子解題 (شیکاریی کلاسیکەکان و فەیلەسووفەکان) |publisher=Qianhua Zhu Keji |date=2023 |pages=60–61 |isbn=978-626-368-796-7}}</ref> == شەش قوتابخانە سەرەکییەکەی ''شیجی'' == === کۆنفووشیزم === {{وتاری سەرەکی|کۆنفووشیزم}} [[پەڕگە:Confucius Tang Dynasty.jpg|وێنۆک|کۆنفۆشیۆس، تابلۆیەکی سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی تانگ]] کۆنفووشیزم کاریگەرترین و بەردەوامترین ڕەوتی فیکرییە لە مێژووی چیندا.<ref name="Ivanhoe2005" /> دامەزرێنەرەکەی، [[کۆنفۆشیۆس]] (٥٥١–٤٧٩ی پێش زایین)، لە سەردەمی پشێویدا سەیری ڕابردووی دەکرد و فەرمانڕەواییی پاشا دێرینەکانی ژۆوی وەک مۆدێلی نموونەیی دەبینی.<ref name="Ivanhoe2005" /> کۆنفۆشیۆس باوەڕی وابوو کە ئارامی و چاکەی کۆمەڵگە لەسەر بنەمای پێوەندییە ڕوون و ڕێکخراوەکانی نێوان تاکەکان دروست دەبێت: {{وتە|با فەرمانڕەوا فەرمانڕەوا بێت و ژێردەستەش ژێردەستە بێت.|کۆنفۆشیۆس}} بەپێی کۆنفۆشیۆس، فەرمانڕەوا پێویستە خاوەنی فەزیلەت و چاکەخوازی (ڕێن) بێت و بە ڕێوڕەسمی ئەخلاقی (لی) حوکم بکات نەک بە زەبروزەنگ.<ref name="Graham1993" /> مرۆڤی نموونەیی لە دیدی ئەودا «جونزی» (پیاوی بەڕێز یان کەسی باڵا) بوو کە ھەمیشە ھەوڵی پێگەیاندنی ڕەوشتی خۆی دەدات.<ref name="Ivanhoe2005" /> دواتر، دوو فەیلەسووفی گەورە بە شێوازی جیاواز ئەم فەلسەفەیەیان دەوڵەمەند کرد: * '''[[مێنسیوس]]''' (٣٧١–٢٨٩ی پێش زایین): باوەڕی وابوو کە سروشتی مرۆڤ بە شێوەیەکی زاتی چاکە، و ئەرکی پەروەردە و حوکمڕانی ئەوەیە کە ئەو تۆوە چاکەیە بپارێزێت و گەشەی پێ بدات.<ref name="Ivanhoe2005" /> * '''[[شون کوانگ (شونزی)]]''' (نزیکەی ٣٠٠–٢٣٧ی پێش زایین): بە پێچەوانەی مێنسیوس، پێداگریی دەکرد کە سروشتی مرۆڤ بە زاتی خراپ و خۆپەرستە، و چاکە تەنیا لە ڕێگەی مەشقپێکردن، دیسپلینی توند، و پابەندبوون بە نەریت و ڕێوڕەسمەکان بەدەست دێت.<ref name="Ivanhoe2005" /> === لێگاڵیزم === {{وتاری سەرەکی|لێگاڵیزم (فەلسەفەی چینی)}} لێگاڵیزم فەلسەفەیەکی تەواو پراگماتیک و توندوتیژ بوو کە سەرنجی لەسەر بەھێزکردنی دەسەڵاتی دەوڵەت، فراوانکردنی سوپا، و زیادکردنی بەرھەمی کشتوکاڵی بوو.<ref name="Graham1993" /> بیرمەندانی سەرەکیی ئەم قوتابخانەیە بریتی بوون لە [[شانگ یانگ]] (کۆچی دوایی لە ٣٣٨ی پ.ز)، شێن بوھای، [[ھان فێی]] (کۆچی دوایی لە ٢٣٣ی پ.ز)، و [[لی سی]] (کۆچی دوایی لە ٢٠٨ی پ.ز).<ref name="Allen2022" /> لێگاڵیستەکان باوەڕیان وابوو کە مرۆڤ بە سروشتی خۆی بەرژەوەندیخوازە، بۆیە ناتوانرێت لە ڕێگەی وتاری ئەخلاقی و فەزیلەتەوە کۆنتڕۆڵ بکرێت؛ لەبری ئەوە پێویستە فەرمانڕەوا لە ڕێگەی سێ پایەوە حوکم بکات:<ref name="Ivanhoe2005" /> # '''فا''' (یاسا): یاسای نووسراو و ڕوون کە سزای توند و پاداشتی دیاریکراوی ھەبێت و بەسەر ھەموواندا وەک یەک جێبەجێ بکرێت.<ref name="Allen2022" /> # '''شوو''' (تەکنیک): شێوازی کارگێڕیی نھێنی بۆ چاودێریکردن و تاقیکردنەوەی دڵسۆزیی وەزیرەکان.<ref name="Graham1993" /> # '''شی''' (دەسەڵاتی پێگەیی): ھێز و پێگەی فەرمانڕەوایەتی کە لە خۆیەوە گوێڕایەڵی دروست دەکات.<ref name="Graham1993" /> چاکسازییەکانی شانگ یانگ لە [[چین (ویلایەت)|ویلایەتی چیندا]] بووە ھۆی ئەوەی کە ئەو دەوڵەتە ببێتە ھێزی باڵادەست و تەواوی چین یەکبخات.<ref name="Allen2022" /> دواتر لە سەردەمی ھاندا، پێکھاتە کارگێڕییەکانی لێگاڵیزم لەگەڵ ڕواڵەتی ئەخلاقیی کۆنفووشیزم تێکەڵ کران و مۆدێلی دەوڵەتداریی چینیان بۆ دوو ھەزار ساڵ داڕشت.<ref name="Franke1968" /> === تاویزم === {{وتاری سەرەکی|تاویزم}} تاویزم دووەم گرنگترین ڕەوتی فیکرییە لە مێژووی چیندا.<ref name="Ivanhoe2005" /> بە پێچەوانەی کۆنفووشیزم و لێگاڵیزم کە خەمیان ڕێکخستنی کۆمەڵگە و دەوڵەت بوو، تاویزم تەرکیزی خستە سەر ژیانی تاک لەگەڵ جیھانی سروشتدا.<ref name="Graham1993" /> دەستپێکی ئەم فەلسەفەیە دەگەڕێتەوە بۆ بیرمەندی ئەفسانەیی [[لاوتسزی]] و دواتریش ژوانگزی.<ref name="Ivanhoe2005" /> چەمکی سەرەکی لە تاویزم بریتییە لە «[[تاو]]» (ڕێگا یان نەزمی گەردوونی). ئامانجی مرۆڤ ئەوەیە کە خۆی لەگەڵ ڕیتمی سروشت بگونجێنێت و لە کێبڕکێ و ئارەزووە دەستکردەکان دوور بکەوێتەوە.<ref name="Graham1993" /> لە بواری سیاسەتدا، تاویزم داوای حوکمڕانی لە ڕێگەی «وو وێی» (بێکردەوەیی یان دەستوەرنەدانی ناپێویست) دەکات؛ لە دیدی ئەواندا باشترین فەرمانڕەوا ئەو کەسەیە کە کەمترین دەستوەردان لە ژیانی خەڵکدا بکات تا کۆمەڵگە بە شێوەیەکی سروشتی لە ئاشتیدا بژی.<ref name="Ivanhoe2005" /> === مۆھیزم === {{وتاری سەرەکی|مۆھیزم}} [[مۆھیزم]] لەلایەن شوێنکەوتووانی [[مۆزی]] (نزیکەی ٤٧٠–٣٩١ی پێش زایین) گەشەی پێدرا و لە سەردەمی شەڕی ویلایەتەکاندا گەورەترین ڕکابەری کۆنفووشیزم بوو.<ref name="Craig2005">{{cite book |editor-last=Craig |editor-first=Edward |title=The Shorter Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://archive.org/details/shorterroutledge0000unse_o0q9 |publisher=Routledge |date=2005 |isbn=978-0-415-32495-3}}</ref> فەلسەفەی مۆزی لەسەر بنەمای چەمکی «جیان ئای» (خۆشەویستیی گشتگیر یان گرنگیدانی بێجیاوازی) دامەزرا؛ ئەو باوەڕی وابوو کە ھەموو مرۆڤەکان لە بەردەم ئاسماندا یەکسانن و دەبێت وەک یەک سەیری یەکتر بکەن، نەک وەک کۆنفووشیستەکان کە باوەڕیان بە خۆشەویستیی پلەبەندی بوو.<ref name="Craig2005" /> لە گرنگترین بنەماکانی مۆھیزم: * '''ئاشتیخوازی و دژایەتیی جەنگ''': مۆزی جەنگی داگیرکاریی بە تاوان دەزانی و تەنیا پشتگیریی لە جەنگی بەرگری دەکرد؛ شوێنکەوتووانی لە زانستی قەڵاسازی و بەرگریدا پێشەنگ بوون.<ref name="Ivanhoe2005" /> * '''مێریتۆکراسی (شایستەسالاری)''': داوای دەکرد پۆستەکان بەپێی توانا و لێھاتوویی بدرێن، نەک بەھۆی خێزان و بنەماڵەوە.<ref name="Ivanhoe2005" /> * '''دەستپێوەگرتن و سادەیی''': دژایەتیی ڕێوڕەسمی گرانبەھا، مۆسیقای شاھانە، و پرسەی درێژخایەنی دەکرد بەوەی کە سەروەت و کاتی جووتیاران بەفیڕۆ دەدەن.<ref name="Craig2005" /> * '''[[ئیمپیریزم|ئیمپیریزمی]] سەرەتایی''': باوەڕی وابوو کە ناسیاری دەبێت لە ئەزموونی ڕاستەقینە و ھەستەکانەوە (بینین و بیستن) سەرچاوە بگرێت نەک لە خەیاڵ و بیرکردنەوەی [[دەرھەستکاری|دەرھەست]].<ref name="Craig2005" /> === قوتابخانەی سروشتگەران (یین و یانگ) === قوتابخانەی سروشتگەران بیردۆزێک بوو کە چەمکەکانی [[یین و یانگ]] و [[پێنج توخم (فەلسەفەی چینی)|پێنج توخمەکەی]] (ئاو، ئاگر، دار، کانزا، و خاک) لە سیستمێکی فەلسەفیدا کۆکردەوە.<ref name="EB_ZouYan">{{cite encyclopedia |title=Zou Yan |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |date=2011 |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/607826/Zou-Yan |access-date=2011-03-01}}</ref> بیرمەندی سەرەکیی ئەم قوتابخانەیە [[زۆو یان]] (٣٠٥–٢٤٠ی پێش زایین) بوو لە ویلایەتی چی.<ref name="EB_ZouYan" /> ئەم قوتابخانەیە ھەوڵی دەدا گۆڕانکارییەکانی گەردوون، سروشت، و تەنانەت مێژووی مرۆڤایەتی لە ڕێگەی کارلێکی نێوان ھێزە دژبەیەک بەڵام تەواوکەرەکان (ڕووناکی و تاریکی، گەرمی و ساردی) و سووڕی پێنج توخمەکە ڕوون بکاتەوە.<ref name="EB_ZouYan" /> بیرۆکەکانی ئەم قوتابخانەیە دواتر کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر پزیشکیی تەقلیدیی چینی، ئەستێرەناسی، و کیمیاگەریی تاویست بەجێھێشت.<ref name="Franke1968" /> === قوتابخانەی ناوەکان (لۆژیکزانان) === قوتابخانەی ناوەکان (مینگجیا) کە بە قوتابخانەی لۆژیک یان سۆفیستەکانی چین دەناسرێت، لەناو مۆھیزمەوە سەری ھەڵدا و تەرکیزی خستە سەر [[پێناسە]]، زمان، و [[لۆژیک]].<ref name="Ivanhoe2005" /><ref name="Graham1993" /> دیارترین بیرمەندانی ئەم قوتابخانەیە [[ھوێی شی]] و [[گۆنگسون لۆنگ]] بوون.<ref name="Graham1993" /> ئەم قوتابخانەیە بە [[پارادۆکس|پارادۆکسە]] بەناوبانگەکانی دەناسرێت، لەوانە باسی بەناوبانگی گۆنگسون لۆنگ دەربارەی «ئەسپی سپی ئەسپ نییە»؛ ئەو دەیگوت چەمکی «ئەسپ» ئاماژەیە بۆ شێوە، بەڵام «سپی» ئاماژەیە بۆ ڕەنگ، کەواتە جیاکردنەوەی پێناسەکان پێویستی بە وردبینییەکی لۆژیکی ھەیە.<ref name="Graham1993" /> کارەکانی ئەوان بە ھاوتای [[دیالێکتیک|دیالێکتیکی]] یۆنانی کۆن دادەنرێت.<ref name="Ivanhoe2005" /> == قوتابخانە زیادکراوەکانی ''کتێبی ھان'' == === قوتابخانەی دیپلۆماسی (زۆنگھێنگجیا) === ئەم قوتابخانەیە کە بە قوتابخانەی ھاوپەیمانییە ستوونی و ئاسۆیییەکانیش ناسراوە، سەرنجی لەسەر ستراتیژی سەربازی، دیپلۆماسی، و ھاوسەنگیی ھێز بوو لە نێوان ویلایەتە جەنگاوەرەکاندا.<ref name="HanShuYiwenZhi" /> بیرمەندانی ئەم قوتابخانەیە (وەک [[سوو چین]] و [[ژانگ یی]]) دەگەڕان تا فەرمانڕەوایان ڕازی بکەن بە چوونە ناو ھاوپەیمانییەکانەوە: * '''ھاوپەیمانیی ستوونی''': یەکگرتنی شەش دەوڵەتەکەی تر لە باکوورەوە بۆ باشوور بۆ ڕێگریکردن لە پەلھاویشتنی ویلایەتی چین.<ref name="Franke1968" /> * '''ھاوپەیمانیی ئاسۆیی''': ھاوپەیمانێتیی نێوان ویلایەتی چین لە ڕۆژاوا لەگەڵ یەکێک لە دەوڵەتەکانی ڕۆژھەڵات بۆ تێکشکاندنی یەکڕیزیی شەش دەوڵەتەکە.<ref name="Franke1968" /> ھونەری قسەکردن و قەناعەتپێکردنی نوێنەرانی ئەم قوتابخانەیە لە پەڕتووکی ''[[ژان گوۆ چێ]]'' (تۆماری دەوڵەتە جەنگاوەرەکان)دا تۆمار کراوە.<ref name="HanShuYiwenZhi" /> === قوتابخانەی کشتوکاڵ (نۆنگجیا) === قوتابخانەی کشتوکاڵ فەلسەفەیەکی سۆسیالیستی و یەکسانیخوازیی گوندنشینان بوو کە لەسەر مۆدێلی ئەفسانەییی پاشا شێنۆنگ (جووتیاری خودایی) داڕێژرابوو.<ref name="Deutsch1999">{{cite book |last1=Deutsch |first1=Eliot |last2=Bontekoe |first2=Ronald |title=A Companion to World Philosophies |publisher=Wiley Blackwell |date=1999 |pages=183 |isbn=978-0-631-21327-7 |url=https://archive.org/details/companiontoworld00deut_616 |access-date=2024-05-20}}</ref><ref name="Sellmann2010">{{cite book |last=Sellmann |first=James Daryl |title=Timing and Rulership in Master Lü's Spring and Autumn Annals |publisher=State University of New York Press |date=2010 |pages=76 |isbn=978-0-7914-5396-4}}</ref> بیرمەندی سەرەکیی ئەم ڕەوتە [[سوو سینگ]] بوو.<ref name="Denecke2011">{{cite book |last=Denecke |first=Wiebke |title=The Dynamics of Masters Literature: Early Chinese Thought from Confucius to Han Feizi |url=https://archive.org/details/decline_ack_2010_00_2082 |publisher=Harvard University Press |date=2011 |pages=[https://archive.org/details/decline_ack_2010_00_2082/page/38 38] |isbn=978-0-674-05703-6}}</ref> ئەم قوتابخانەیە باوەڕی وابوو کە دەبێت فەرمانڕەوا شانبەشانی خەڵک لە کێڵگەکاندا کار بکات و خۆراکی خۆی بەرھەم بھێنێت، نەک لە گەنجینەی دەوڵەت و ڕەنجی خەڵک بژی:<ref name="Denecke2011" /> {{وتە|فەرمانڕەوایەکی شایستە لە ڕێگەی کێڵانی زەوی شانبەشانی گەلەکەی خۆراکی خۆی پەیدا دەکات، و ھاوکات لەگەڵ ئامادەکردنی ژەمەکانی خۆی فەرمانڕەوایی دەکات. بەڵام ئێستا بە پێچەوانەوە، ویلایەتی تێنگ خاوەنی کۆگا و گەنجینەیە، کەواتە فەرمانڕەواکەی بە ستەمکردن لە گەلەکەی بژێوی خۆی دابین دەکات.|قوتابییەکی سوو سینگ لە وتووێژێکدا لەگەڵ مێنسیوس}} ھەروەھا ئەوان باوەڕیان بە دیاریکردنی نرخەکان ھەبوو بە جۆرێک کە ھەموو کەرەستە ھاوشێوەکان بە یەک نرخی نەگۆڕ بفرۆشرێن تا ڕێگری لە قۆرخکاری و فێڵی بازرگانان بکرێت.<ref name="Denecke2011" /> === قوتابخانەی تێکەڵە (زاجیا) === قوتابخانەی تێکەڵە (ئیکلێکتیک) ھەوڵی دەدا خاڵە بەھێزەکانی قوتابخانە جیاوازەکان (کۆنفووشیزم، تاویزم، لێگاڵیزم، و مۆھیزم) یەکبخات و کەمکوڕییەکانیان وەلا بنێت.<ref name="HanShuYiwenZhi" /> نموونەی سەرەکیی ئەم قوتابخانەیە پەڕتووکی ''[[لووشی چونچیو]]'' بوو، کە بە سەرپەرشتیی [[لو بووێی]] (کۆچی دوایی لە ٢٣٥ی پ.ز)، سەرۆکوەزیرانی دەوڵەتی چین بە ھاوکاریی سەدان زانای جیاواز نووسرا.<ref name="Sellmann2010" /> ھەروەھا پەڕتووکی ''شیزێ'' (نزیکەی ٣٣٠ی پ.ز) بە یەکەم بەرھەمی ئەم قوتابخانەیە دادەنرێت.<ref name="HanShuYiwenZhi" /> === قوتابخانەی چیرۆکبێژان (سیاوشۆجیا) === ئەم قوتابخانەیە لەو نووسەر و کاتبە بچووکانە پێکھاتبوو کە دەنگۆ، ئەفسانە، و چیرۆکەکانی سەر شەقام و کۆڵانەکانیان لە نێو خەڵکی ئاساییدا تۆمار دەکرد.<ref name="HanShuYiwenZhi" /> ھەرچەندە بانگو لە پلەی کۆتاییی فەلسەفەدا دایناوە، بەڵام ئەم بەرھەمانە دواتر بوونە بنەمای ئەدەبیاتی داستانی و پەخشانی مێژوویی لە چیندا.<ref name="HanShuYiwenZhi" /> == قوتابخانە دانەنراوەکانی تر == جگە لە دە قوتابخانەکەی سەرەوە، چەندین ڕەوتی گرنگی تر ھەبوون کە لە پۆلێنبەندییەکانی ''کتێبی ھان''دا نەھاتبوون بەڵام کاریگەرییەکی مەزنیان ھەبوو: === قوتابخانەی سەربازی (بینگجیا) === {{وتاری سەرەکی|ھونەری شەڕ}} ئەم قوتابخانەیە تایبەت بوو بە تیۆریی جەنگ، ستراتیژ، و [[فەلسەفەی شەڕ]].<ref name="Kelly2018">{{cite book |editor-last=Kelly |editor-first=Paul |title=The Politics Book |url=https://archive.org/details/politicsbookbigi0000unse |publisher=DK |date=2018 |pages=[https://archive.org/details/politicsbookbigi0000unse/page/30 30] |isbn=978-1-465-47390-5}}</ref> گرنگترین کەسایەتییەکانی ئەم ڕەوتە [[سوون تزو]] و سوون بین بوون.<ref name="Kelly2018" /> پەڕتووکی بەناوبانگی سوون تزو، ''[[ھونەری شەڕ]]''، نەک تەنیا کەرەستە و شێوازی تاکتیکی، بەڵکوو لایەنی سایکۆلۆژی، کەشوھەوا، و گونجاندن لەگەڵ نەزمی گەردوونی و یین و یانگی لەخۆ گرتبوو.<ref name="Kelly2018" /> تیۆرییەکانی ئەوان تا ئەمڕۆش لە بواری ستراتیژی سەربازی، بەڕێوەبردن، و کاردا دەخوێندرێن.<ref name="Kelly2018" /> === یانگیزم === یانگیزم فۆرمێک بوو لە [[تاکەکەسێتی]] و خۆویستیی ئەخلاقی کە لەلایەن [[یانگ ژو]] (٤٤٠–٣٦٠ی پێش زایین) دامەزرا.<ref name="Graham1993" /> یانگ ژو باوەڕی وابوو کە گرنگترین شت بۆ مرۆڤ پاراستنی ژیان و تەندروستیی خۆیەتی؛ ئەو دەیگوت تەنانەت ئەگەر بە بەخشینی یەک تاڵە مووی لەشی بتوانێت تەواوی ئیمپراتۆریەت ڕزگار بکات، نایبەخشێت چونکە ژیانی تاک لە ھەموو دەسەڵاتێک بەنرخترە.<ref name="Graham1993" /> ئەم فەلسەفەیە دواتر تێکەڵ بە تاویزم بوو.<ref name="Graham1993" /> === قوتابخانەی پزیشکی و تەندروستی (فانگجیجیا) === ئەم قوتابخانەیە تایبەت بوو بە پزیشکی، دەرمانناسی، و درێژکردنەوەی تەمەن.<ref name="HanShuYiwenZhi" /> کەسایەتییەکانی وەک بیان چۆ و چیبۆ لە دیارترین پێشەنگەکانی بوون. دوو لە گرنگترین پەڕتووکە ماوەکانی ئەم نەریتە بریتین لە ''ھوانگدی نێیجینگ'' (کلاسیکی پزیشکیی ناوەوەی ئیمپراتۆری زەرد) و ''شانھان لون''.<ref name="HanShuYiwenZhi" /> === قوتابخانەی پێنج قۆناغەکە === ئەم قوتابخانەیە پێشەنگی قوتابخانەی سروشتگەران بوو و باوەڕی وابوو کە پێنج توخمە بنەڕەتییەکە (وو شینگ) ھێزی گەردوونی چالاکن کە گۆڕانکارییەکانی ژیان و جیھان ئاڕاستە دەکەن.<ref name="OUP2002">{{cite book |title=World Religions: Eastern Traditions |publisher=چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد |date=2002 |edition=2nd |pages=169 |isbn=0-19-541521-3}}</ref> == خشتەی بەراوردکاریی قوتابخانە سەرەکییەکان == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! قوتابخانە !! نوێنەرە سەرەکییەکان !! دەقە گرنگەکان !! بیرۆکە و چەمکە سەرەکییەکان |- | '''[[کۆنفووشیزم]]''' || [[کۆنفۆشیۆس]]، [[مێنسیوس]]، [[شون کوانگ (شونزی)]] || ''لۆنیو''، ''مێنسیوس''، ''شونزی'' || فەزیلەت (ڕێن)، ڕێوڕەسم (لی)، حوکمی ئەخلاقی، چاکەی مرۆڤ. |- | '''[[لێگاڵیزم (فەلسەفەی چینی)|لێگاڵیزم]]''' || [[شانگ یانگ]]، شێن بوھای، [[ھان فێی]]، [[لی سی]] || ''کتێبی شازادە شانگ''، ''ھان فێیزێ'' || سەروەریی یاسا (فا)، تەکنیکی کارگێڕی (شوو)، دەسەڵاتی پێگەیی (شی). |- | '''[[تاویزم]]''' || [[لاوتسزی]]، [[ژوانگزی]] || ''داودێجینگ''، ''ژوانگزی'' || تاو، گونجان لەگەڵ سروشت، بێکردەوەیی (وو وێی). |- | '''[[مۆھیزم]]''' || [[مۆزی]]، چین ھوالی || ''مۆزی'' || خۆشەویستیی گشتگیر (جیان ئای)، ئاشتیخوازی، شایستەسالاری، سادەیی. |- | '''قوتابخانەی ناوەکان''' || [[ھوێی شی]]، [[گۆنگسون لۆنگ]] || ''گۆنگسون لۆنگزی'' || لۆژیک، پێناسە، دیالێکتیک، شیکاریی زمان. |- | '''قوتابخانەی یین و یانگ''' || [[زۆو یان]] || تێکستە ونبووەکانی زۆو یان || یین و یانگ، پێنج توخمەکە، گونجانی مرۆڤ و گەردوون. |- | '''قوتابخانەی دیپلۆماسی''' || [[سوو چین]]، [[ژانگ یی]]، گویگوزی || ''[[ژان گوۆ چێ]]''، ''گویگوزی'' || ھاوپەیمانیی ستوونی و ئاسۆیی، ستراتیژی سیاسی و دیپلۆماسی. |- | '''قوتابخانەی سەربازی''' || [[سوون تزو]]، سوون بین || ''[[ھونەری شەڕ]]''، ''سوون بین بینگفا'' || ستراتیژی جەنگ، فەلسەفەی شەڕ، ھونەری بەڕێوەبردن. |- | '''قوتابخانەی کشتوکاڵ''' || [[سوو سینگ]] || تێکستەکانی شێنۆنگ || یەکسانیخوازیی گوندنشینان، کارکردنی پاشا لە کێڵگەدا. |- | '''قوتابخانەی تێکەڵە''' || [[لو بووێی]]، لیو ئان || ''[[لووشی چونچیو]]''، ''ھواینانزی'' || یەکخستنی باشترین لایەنەکانی ھەموو قوتابخانەکان. |} == دەرئەنجام و کۆتاییی سەردەمەکە == [[پەڕگە:Killing the Scholars, Burning the Books.jpg|وێنۆک|تابلۆیەکی سەدەی ھەژدەھەم کە سووتاندنی پەڕتووکەکان و زیندەبەچاڵکردنی زانایان لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتی چین|ئیمپراتۆریەتیی چیندا]] نیشان دەدات]] سەردەمی سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە بە یەکخستنی دەوڵەتە جەنگاوەرەکان لە ساڵی ٢٢١ی پێش زایین لەسەر دەستی ویلایەتی چین کۆتایی ھات.<ref name="Allen2022" /> پاشای چین خۆی بە [[چین شی ھوانگ]] (یەکەم ئیمپراتۆری چین) ناوزەند کرد و لێگاڵیزمی کردە تاکە سیستەمی فەرمیی وڵات.<ref name="Franke1968" /> لە ساڵی ٢١٣ی پێش زایین، لەسەر داوای سەرۆکوەزیران [[لی سی]]، ئیمپراتۆر فەرمانی «سووتاندنی پەڕتووکەکان و زیندەبەچاڵکردنی زانایان»ی دەرکرد؛ لەم ھەڵمەتەدا ھەموو پەڕتووکە مێژوویی، ئەدەبی، و فەلسەفییەکانی قوتابخانەکانی تر سووتێنران (جگە لەوانەی پەیوەندییان بە کشتوکاڵ، پزیشکی، و پێشبینییەوە ھەبوو)، و زیاتر لە ٤٦٠ زانای کۆنفووشی زیندەبەچاڵ کران بەھۆی ڕەخنەگرتن لە سیاسەتەکانی ئیمپراتۆر.<ref name="Allen2022" /> ئەم ڕووداوە گورزێکی کوشندەی لە گەشەسەندنی فیکریی سەربەخۆ دا.<ref name="Franke1968" /> دواتر، بە دامەزراندنی [[ئیمپراتۆریەتیی ھان]]، لە سەردەمی ئیمپراتۆر [[ئیمپراتۆر ووی ھان|ووی ھاندا]] (حوکمڕانی: ١٤١–٨٧ی پ.ز)، لەسەر پێشنیاری بیرمەند [[دۆنگ ژۆنگشو]]، بڕیار درا کە کۆنفووشیزم بکرێتە تاکە ئایدیۆلۆژیای فەرمیی دەوڵەت و ھەموو قوتابخانەکانی تر پەراوێز خران.<ref name="EB_ChinesePhil" /> لەگەڵ ئەوەشدا، بیرۆکەی قوتابخانەکانی تر بە تەواوی لەناو نەچوون؛ پێکھاتەی کارگێڕیی لێگاڵیزم، دیدگای گەردوونیی یین و یانگ، و ڕوانگەی تاکەکەسیی تاویزم لەگەڵ کۆنفووشیزمدا تێکەڵ بوون و کلتووری سیاسی و فەلسەفیی دواتری چینیان پێک ھێنا.<ref name="Franke1968" /> == کاریگەری و میراتی کلتووری == سەردەمی سەد قوتابخانەی ھزر بە ھاوشانی یۆنانی کۆن، ھیندستانی کۆن، و ئێرانی کۆن لەو سەردەمەدا بە بەشێک لە «سەردەمی میحوەر» لە مێژووی شارستانییەتی مرۆڤایەتیدا دادەنرێت، کە تێیدا فیکری فەلسەفی و ڕەوشتیی جیھان لەدایک بوو.<ref name="Graham1993" /> ئەو تێکست و بنەمایانەی لەو سەردەمەدا داڕێژران بۆ ماوەی زیاتر لە دوو ھەزار ساڵ بنەمای پەروەردە، سیاسەت، و ژیانی ڕۆحیی وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ئاسیایان (چین، کۆریا، ژاپۆن، و ڤێتنام) پێک ھێنا.<ref name="Ivanhoe2005" /> لە سەردەمی ھاوچەرخدا، ئەم قۆناغە وەک ھێمای ئازادیی بیروڕا و فرەچەشنیی فیکری دەبینرێت. لە ساڵی ١٩٥٦دا، [[ماو تسی تۆنگ]] درووشمی سیاسیی «با سەد گوڵ بپشکون و سەد قوتابخانەی ھزر ڕکابەری بکەن»ی لە پێناو ڕێگەدان بە دەربڕینی ڕای جیاواز لە چینی کۆمۆنیستدا ڕاگەیاند، کە لە ناوی ئەم سەردەمە مێژوویییەوە وەرگیرابوو.<ref name="EB_ChinesePhil" /> == ئەمانەش ببینە == * [[سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] * [[سەردەمی بەھار و پاییز]] * [[کۆنفووشیزم]] * [[تاویزم]] * [[لێگاڵیزم (فەلسەفەی چینی)]] * [[مۆھیزم]] * [[ھونەری شەڕ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{DEFAULTSORT:سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە}} [[پۆل:سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە| ]] [[پۆل:فەلسەفەی چینی]] [[پۆل:فەلسەفەی کۆن]] [[پۆل:سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] [[پۆل:سەردەمی بەھار و پاییز]] [[پۆل:مێژووی چین]] hpzqk06awf4xxj8tszkxub2j07bqp1d 0 305322 1686153 1685958 2026-10-12T21:06:54Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1686153 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی فەیلەسووف | ناو = مۆزی | وێنە = Философ_Мо-Цзы.jpg | قەبارەی وێنە = 220px | لێدوان = وێنەکێشانی مۆزی لە سەردەمەکانی دواتردا | سەردێڕ = | ناوەکانی تر = {{lang|zh|墨子}}<br />{{lang|zh|墨翟}} | ناوی کاتی لەدایکبوون = مۆ دی | ڕێکەوتی لەدایکبوون = نزیکەی ٤٧٠ی پێش زایین | شوێنی لەدایکبوون = [[لوو (ویلایەت)|لوو]] یان [[ویلایەتی سۆنگ|سۆنگ]]، [[ئیمپراتۆریەتی ژۆو]] | ڕێکەوتی مردن = نزیکەی ٣٩١ی پێش زایین (تەمەنی نزیکەی ٧٩ ساڵ) | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[چین (ھەرێم)|چینی]] | سەردەم = [[فەلسەفەی کۆن]] ([[سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]]) | ناوچە = [[فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی|فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی]] ([[فەلسەفەی چینی]]) | ئایین = | قوتابخانە = [[مۆھیزم]] | بایەخە سەرەکییەکان = [[فەلسەفەی ئەخلاق|ئەخلاق]]، [[فەلسەفەی سیاسی]]، [[لۆژیک]]، [[ناسیاریناسی]]، ئەندازیاریی بەرگری، [[ئۆپتیک]] | کتێبەکان = ''[[مۆزی (پەڕتووک)|مۆزی]]'' | بیرۆکە گرنگەکان = خۆشەویستیی گشتگیر (جیان ئای)، ئەنجامخوازیی دەوڵەت، دژایەتیی جەنگ (فێی گۆنگ)، شایستەسالاری، کامێرای کونی دەرزی، سێ پێوەرەکە (سان بیاو) | کاریگەر بووە بە = [[کۆنفۆشیۆس]]، نەریتی [[ئیمپراتۆریەتیی سیا|سیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی شانگ|شانگ]] | کاریگەری بووە لەسەر = شوێنکەوتووانی [[مۆھیزم]]، قوتابخانەی ناوەکان، [[سون یات سێن]]، [[لوو شیون]]، [[بێرتۆلت برێشت]] | ئیمزا = | لێدوانی ئیمزا = | ماڵپەڕ = }} {{Infobox Chinese | title = ناوەکانی مۆزی | pic = Mozi (Chinese characters).svg | picsize = 180px | piccap = ناوی مۆزی | c = 墨子 | s = 墨子 | t = 墨子 | l = مامۆستا مۆ | p = Mòzǐ | w = Mo-tzu | j = Mak6 zi2 | y = Mahk-jí | altname = ناوی کەسی | c2 = 墨翟 | s2 = 墨翟 | t2 = 墨翟 | p2 = Mò Dí | w2 = Mo Ti }} '''مۆزی''' (بە [[زمانی چینی|چینی]]: {{lang|zh-Hans|墨子}}؛ بە [[پین-ین]]: {{lang|zh-Latn|Mòzǐ}}؛ بە مانای «مامۆستا مۆ»؛ لە لاتینیدا بە '''میسیۆس''' ناسراوە)، ناوی کەسی: '''مۆ دی''' (بە چینی: {{lang|zh-Hans|墨翟}}؛ نزیکەی ٤٧٠ – نزیکەی ٣٩١ی پێش زایین)، فەیلەسووف، لۆژیکزان، و دامەزرێنەری قوتابخانەی [[مۆھیزم|مۆھیزم]] بوو لە [[مێژووی چین|مێژووی چیندا]].<ref name="Epps2012">{{cite book |last=Epps |first=Henry |title=Ethics |volume=2 |chapter=State Consequentialism |publisher=Lulu.com |date=2012 |pages=7 |isbn=978-1-300-07540-0}}</ref> ئەو یەکێک بوو لە دیارترین کەسایەتییەکانی [[سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] (نزیکەی ٤٧٥–٢٢١ی پێش زایین). قوتابخانەکەی لە سەردەمی بزاڤی [[سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە|سەد قوتابخانەی ھزردا]] ھاوشانی [[کۆنفووشیزم]] بە بەھێزترین و ڕێکخراوترین قوتابخانەی ھزری دادەنرا.<ref name="Fraser2002">{{cite encyclopedia |last=Fraser |first=Chris |title=Mohism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |year=2002 |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2002/entries/mohism/ |access-date=2024-03-02}}</ref> پەڕتووکی ''مۆزی'' کۆکراوەی نووسراوە فەلسەفی، لۆژیکی، و زانستییەکانی ئەوە کە لەلایەن شوێنکەوتووەکانییەوە تۆمار کراوە.<ref name="Fraser2002" /> بیرۆکەکانی مۆزی بە یەکەمین شێوازی بیری [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرستانە]] و ڕێبازی ئەنجامخوازیی فەلسەفی لە مێژووی دێرینی چیندا دادەنرێن.<ref name="Epps2012" /> مۆزی و شوێنکەوتووانی دژی ھەردوو ڕێبازی کۆنفووشیزم و [[تاویزم]] وەستانەوە؛ فەلسەفەکەی جەختی لەسەر چەمکی «خۆشەویستیی گشتگیر» و گرنگیدانی بێجیاوازی (جیان ئای)، نەزمی کۆمەڵایەتی، ملکەچبوون بۆ ئیرادەی ئاسمان (تیان)، دەستپێوەگرتن و سادەیی لە ژیاندا، بەرزڕاگرتنی شایستەکان ([[مێریتۆکراسی]])، و دژایەتیکردنی جەنگی داگیرکاری دەکردەوە.<ref name="Fraser2002" /> شوێنکەوتووانی مۆزی ڕێکخراوێکی دیسپلینکراوی زانایان و پیشەوەرانیان پێکدەھێنا کە لە زانستی قەڵاسازی و ئەندازیاریی بەرگریدا شارەزا بوون و بەرگرییان لە دەوڵەتە بچووکەکان دەکرد.<ref name="Needham1956">{{cite book |last1=Needham |first1=Joseph |last2=Wang |first2=Ling |title=Science and Civilisation in China, Volume 2: History of Scientific Thought |publisher=Cambridge University Press |date=1956 |pages=165–184 |isbn=978-0-521-05800-1}}</ref> دوای دامەزراندنی [[ئیمپراتۆریەتی چین]] لە ساڵی ٢٢١ی پێش زایین و پاشان زاڵبوونی کۆنفووشیزم وەک ئایدیۆلۆژیای فەرمیی دەوڵەت لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھان|ئیمپراتۆریەتیی ھاندا]]، مۆھیزم وەک قوتابخانەیەکی سەربەخۆ لەناو چوو، بەڵام کاریگەرییەکانی لەسەر زانست، لۆژیک، و پێکھاتەی دەوڵەتداری مانەوە.<ref name="Smith2003">{{cite journal |last=Smith |first=Kidder |title=Sima Tan and the Invention of Daoism, "Legalism," et cetera |journal=The Journal of Asian Studies |volume=62 |issue=1 |date=2003 |pages=129–156 |doi=10.2307/3096138}}</ref> مۆزی لە تێکستی کلاسیکیی سەدەی شەشەمی زایینی، ''کلاسیکی ھەزار پیت''دا ئاماژەی پێکراوە، کە تێیدا ھاتووە کاتێک بینی خوریی سپی ڕەنگ دەکرێت خەمبار بوو، چونکە لای ئەو سپێتی ھێمای سادەیی، دەستپاکی، و بێگەردیی سەرەتاییی مرۆڤ بوو.<ref name="Fraser2002" /> == ژیاننامە == زۆربەی مێژوونووسان لەسەر ئەوە ھاوڕان کە مۆزی لە چینی خوارەوەی پیشەوەران بووە و لە ڕێگەی لێھاتوویی خۆیەوە گەیشتووەتە پێگەی فەرمی.<ref name="Needham1956" /> بەشێک لە سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو خەڵکی [[لوو (ویلایەت)|ویلایەتی لوو]] بووە (تێنگژۆوی ئێستا لە پارێزگای شاندۆنگ)، لە کاتێکدا بۆ ماوەیەک وەک وەزیر لە [[ویلایەتی سۆنگ]]دا خزمەتی کردووە.<ref name="Needham1956" /> سەبارەت بە ناوی بنەماڵەی «مۆ»، ڕای جیاواز ھەیە: بەپێی نەریتی کۆن، ئەو لە بنەماڵەی دێرینی گۆژوو بووە؛ بەڵام توێژەرانی مۆدێرن ئاماژە بەوە دەکەن کە «مۆ» (کە بە مانای مەرەکەب یان ڕەش دێت) ناوی قوتابخانەکەی بووە نەک ناوی بنەماڵەیی، کە ئاماژەیە بۆ سزای خاڵکوتانی تاوانباران بە مەرەکەبی ڕەش، یان ڕەنگی تۆخی پێستی پیشەوەر و جووتیاران بەھۆی کارکردن لەژێر خۆردا؛ ئەمەش ھێمای ھاوسۆزی و پەیوەستبوونی مۆزی بووە بە چینی کرێکار و ڕەنجدەرەوە.<ref name="Epps2012" /> مۆزی دارتاشێکی زۆر لێھاتوو بوو و شارەزایییەکی بێوێنەی لە دروستکردنی ئامێرە میکانیکییەکاندا ھەبوو (ھاوشێوەی دارتاشی بەناوبانگ لوو بان).<ref name="Needham1956" /> لە سەرەتای ژیانیدا فێربوونی کۆنفووشیزمی خوێندبوو، بەڵام دواتر لێی ھەڵگەڕایەوە چونکە پێی وابوو کۆنفووشیزم زۆر بڕوای بە فەتالیزم و [[چارەنووس]] ھەیە، و زێدەڕۆیی لە ڕێوڕەسمی گرانبەھای پرسە و شینگیڕاندا دەکات کە باری سەر شانی خەڵکی ھەژار قورس دەکات.<ref name="Fraser2002" /> مۆزی قوتابخانەیەکی دامەزراند کە ھاوشانی قوتابخانەکەی کۆنفۆشیۆس گەشەی کرد؛ قوتابییەکانی زیاتر تەکنیککار و پیشەوەر بوون و ژیانێکی زۆر ڕێکخراو و دیسپلینکراویان ھەبوو.<ref name="Needham1956" /> مۆزی بە یەکێک لە گەورەترین چاکسازیخوازانی مێژووی چین ناسراوە؛ ئەو ھەموو ژیانی خۆی بۆ خزمەتی خەڵک تەرخان کرد بەبێ ئەوەی خەمی دەستکەوتی کەسی یان تەنانەت ژیانی خۆی بێت.<ref name="Fraser2002" /> بیرمەندی کۆنفووشی [[مێنسیوس]] لە پەڕتووکی ''مێنگزی''دا ستایشی ماندووبوونی ئەوی کردووە و نوسیویەتی: «مۆزی باوەڕی بە خۆشەویستی بۆ ھەموو مرۆڤایەتی ھەبوو؛ ھەتا ئەو کاتەی شتێک سوودی بۆ مرۆڤایەتی ھەبووایە، ئەنجامی دەدا تەنانەت ئەگەر سەری یان پێیەکانی بریندار بوونایە».<ref name="Fraser2002" /> ھەروەھا زانای سەردەمی مۆدێرن جانگ تای یان ئاماژەی بەوە کردووە کە لە ڕووی فەزیلەتی ئەخلاقییەوە، تەنانەت کۆنفۆشیۆس و [[لاوتسزی]] نەیاندەتوانی لەگەڵ مۆزیدا بەراورد بکرێن.<ref name="Fraser2002" /> مۆزی لە سەردەمی شەڕی ویلایەتەکاندا بەردەوام لە نێوان دەوڵەتەکاندا دەگەڕا تا پاشاکان لە ھەڵگیرساندنی جەنگی داگیرکاری پاشگەز بکاتەوە.<ref name="Needham1956" /> بەپێی بەشی «گۆنگشو» لە پەڕتووکی ''مۆزی''دا، کاتێک بیستی کە [[ویلایەتی چوو]] دەیەوێت ھێرش بکاتە سەر ویلایەتی سۆنگ، مۆزی بۆ ماوەی دە شەو و دە ڕۆژ بە پێ ڕێگەی بڕی تا گەیشتە کۆشکی پاشای چوو؛ لەوێ لە بەرامبەر گۆنگشو بان (سەرکردەی سەربازی و ئەندازیاری چوو) بە بەکارھێنانی پشتێنەکەی و پارچە دار، نۆ یاریی ئەزموونیی جەنگی گەمارۆدانی ئەنجام دا و لە ھەموویاندا تاکتیکەکانی گۆنگشو بانی پووچەڵ کردەوە. کاتێک گۆنگشو بان ھەڕەشەی کوشتنی لێ کرد، مۆزی گوتی کە سێسەد لە قوتابییەکانی پێشتر بە تەکنیکەکانی بەرگری چوونەتە ناو شاری سۆنگ و چاوەڕێی ھێرش دەکەن، بەمەش پاشای چوو ناچار بوو جەنگەکە ھەڵوەشێنێتەوە.<ref name="Needham1956" /> دوای ئەم ڕووداوە، مۆزی بە ھەمان شێوە ڕێگری لە [[ویلایەتی چی]] کرد کە ھێرش بکاتە سەر ویلایەتی لوو.<ref name="Needham1956" /> == فەلسەفە و تێڕوانین == {{وتاری سەرەکی|مۆھیزم}} فێرکارییە ئەخلاقییەکانی مۆزی جەختیان لەسەر [[لەخۆڕوانی]]، بیرکردنەوە لە ھەڵە و سەرکەوتنەکان، و ڕاستگۆیی دەکردەوە، نەک تەنیا بەڕێوەبردنی ڕووکەشانەی ڕێوڕەسمەکان.<ref name="Fraser2002" /> ئەو باوەڕی وابوو کە مرۆڤ لە ڕێگەی ناڕەحەتی و تاقیکردنەوەکانەوە دەگاتە [[خۆناسی (دەروونناسی)|خۆناسیی]] ڕاستەقینە.<ref name="Fraser2002" /> مۆزی داوای لە خەڵک دەکرد کە ژیانێکی زاھیدانە و پڕ لە دەستپێوەگرتن ھەڵبژێرن و لە ڕازاندنەوە و زیادەڕۆییی مادی دوور بکەونەوە.<ref name="Fraser2002" /> مۆزی ستایشی پاشاکانی [[ئیمپراتۆریەتیی سیا]] و چاخە کۆنەکانی [[ئوستوورەناسیی چینی|ئوستوورەناسیی چینی]] دەکرد، بەڵام ڕەخنەی لە باوەڕی کۆنفووشیستەکان دەگرت کە دەیانگوت دەبێت ژیانی ھاوچەرخ تەواو لاساییکردنەوەی سەردەمی کۆن بێت؛ مۆزی دەیگوت ئەو شتانەی ئەمڕۆ بە «کۆن» دادەنرێن، لە سەردەمی خۆیاندا داھێنان بوون، بۆیە نابێت نەریت بۆ ڕێگریکردن لە داھێنانی سەردەم بەکار بھێنرێت.<ref name="Fraser2002" /> مۆزی دژایەتیی بیرۆکەی چارەنووسخوازی (فێی مینگ)ی دەکرد.<ref name="Cui2009">{{cite journal |last=Cui |first=Dahua |title=Rational awareness of the ultimate in human life – The Confucian concept of 'destiny' |journal=Frontiers of Philosophy in China |volume=4 |issue=3 |date=2009 |pages=309–321 |doi=10.1007/s11466-009-0020-7}}</ref> ئەو باوەڕی وابوو کە مرۆڤ توانای ئەوەی ھەیە بارودۆخی ژیانی خۆی بگۆڕێت، و بۆ تاقیکردنەوەی ڕاستیی ھەر بۆچوونێک «شێوازی سێ پێوەرەکە» (سان بیاو)ی دانا: # بنەمای مێژوویی: پشکنینی کردەوەی پاشا چاکەکانی ڕابردوو. # ئەزموونی ھەستەکی: تاقیکردنەوە لە ڕێگەی بینین و بیستنی خەڵکی ئاسایی. # بەکارھێنانی پراکتیکی: سوودمەندیی ئەو بۆچوونە لە یاسا و ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتیدا.<ref name="Fraser2002" /> === خۆشەویستیی گشتگیر (جیان ئای) === دیارترین داھێنانی فیکریی مۆزی بریتی بوو لە چەمکی «گرنگیدانی بێجیاوازی» یان «خۆشەویستیی گشتگیر» (بە چینی: {{lang|zh-Hans|兼爱}}؛ بە پین-ین: {{lang|zh-Latn|Jiān ài}}).<ref name="Fraser2002" /> ئەو ڕاستەوخۆ ڕەخنەی لە کۆنفووشیستەکان دەگرت کە باوەڕیان بە خۆشەویستیی پلەبەندی ھەبوو (مرۆڤ سەرەتا خێزانی خۆی خۆش بوێت و دواتر خەڵکی تر). مۆزی دەیگوت دەبێت ھەموو مرۆڤێک بە چاوی یەکسان سەیری ھەموو کەسێک بکات.<ref name="Robins2012">{{cite journal |last=Robins |first=Dan |title=Mohist Care |journal=Philosophy East and West |volume=62 |issue=1 |date=2012 |pages=60–91 |doi=10.1353/pew.2012.0005}}</ref> بۆ وەڵامدانەوەی ئەو ڕەخنانەی کە دەیانگوت ئەم بیرۆکەیە بە مانای پشتگوێخستنی دایک و باوک دێت، مۆزی ڕوونی کردەوە کە باشترین ڕێگە بۆ ئەوەی خەڵکی تر ڕێز لە دایک و باوکی تۆ بگرن، ئەوەیە کە تۆش ڕێز لە دایک و باوکی ئەوان بگریت؛ ئەو ئاماژەی بە دێڕێکی بەناوبانگی پەڕتووکی ھۆنراوەکانی ''شیجینگ'' دەکرد: «کاتێک کەسێک قۆخێکم بۆ دەھاوێژێت، من بە ھەڵوژەیەک وەڵامی دەدەمەوە».<ref name="Defoort2005">{{cite journal |last=Defoort |first=Carine |title=The Growing Scope of 'jian': Differences between Chapters 14, 15, and 16 of the Mozi |journal=Oriens Extremus |volume=45 |date=2005 |pages=119–140}}</ref> مۆزی جەختی لەسەر نیازی دڵ و ویستی خۆشەویستی دەکردەوە، تەنانەت ئەگەر لە ڕووی کردارییەوە نەتوانرێت لە یەک کاتدا سوود بە ھەموو کەس بگەیەنرێت.<ref name="Robins2012" /> === ئیرادەی ئاسمان و ڕۆحەکان === مۆزی ئاسمانی (تیان) وەک ھێزێکی ڕەوشتیی خێرخواز پێناسە دەکرد کە جیھان بەڕێوە دەبات، پاداشتی چاکەکاران دەداتەوە، و سزای ستەمکاران دەدات.<ref name="Fraser2002" /> ئەم تێڕوانینە ھاوشێوەی باوەڕی [[دینە ئیبراھیمییەکان|ئایینە ئیبراھیمییەکان]] بوو لەوەی کە ئاسمان خاوەنی ئیرادەیەکی باڵایە و سەروەری بەسەر ھەموو پاشا و مرۆڤەکاندا ھەیە.<ref name="Epps2012" /> مۆزی دەنووسێت: «خۆشەویستیی گشتگیر ڕێگای ئاسمانە»، چونکە ئاسمان بەبێ گوێدانە پلە و پێگە ژیان بۆ ھەموو زیندەوەران دابین دەکات.<ref name="Fraser2002" /> سەبارەت بە ڕۆحەکان (مینگ گوی)، مۆزی ھانی خەڵکی دەدا کە ڕێزیان لێ بگرن؛ ئەو تەنانەت ڕوونی دەکردەوە کە ئەگەر ڕۆحەکانیش بوونیان نەبێت، کۆبوونەوەی خەڵک بۆ بەڕێوەبردنی نەریتەکان دەبێتە ھۆی بەھێزکردنی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و ئاشتی لە نێوان دراوسێکاندا.<ref name="Fraser2002" /> == فەلسەفەی ئەخلاق و ئەنجامخوازی == فەلسەفەی ئەخلاقیی مۆزی وەک شێوازێکی زووی [[سوودخوازی|ئەنجامخوازی]] دادەنرێت؛ بەپێی ئەم تیۆرییە، ڕەوشتی بوونی ھەر کردار، سیاسەت، یان یاسایەک بەپێی ئەو دەرئەنجام و سوودە دیاری دەکرێت کە بۆ کۆمەڵگەی دەھێنێت.<ref name="Ivanhoe2005">{{cite book |last1=Ivanhoe |first1=Philip J. |last2=Van Norden |first2=Bryan W. |title=Readings in Classical Chinese Philosophy |publisher=Hackett Publishing |date=2005 |pages=60 |isbn=978-0-87220-780-6}}</ref> مۆزی شتەکانی وەک جەنگی داگیرکاری، پرسەی گرانبەھا، و مۆسیقای شاھانەی ڕەت دەکردەوە چونکە ھیچیان سوودێکی کردارییان بۆ باشترکردنی ژیانی گەل نەبوو.<ref name="Fraser2016">{{cite book |last=Fraser |first=Chris |title=The Philosophy of the Mozi: The First Consequentialists |publisher=Columbia University Press |date=2016 |pages=17 |isbn=978-0-231-14926-6}}</ref> بەپێی ئینسایکڵۆپیدیای فەلسەفەی ستانفۆرد، ئەنجامخوازیی مۆھیست لە سەدەی پێنجەمی پێش زاییندا «کۆنترین فۆرمی ئەنجامخوازییە لە جیھاندا، کە لەسەر بنەمای فرەچەشنیی چاکە بنەڕەتییەکانی خۆشگوزەرانیی مرۆڤ داڕێژراوە».<ref name="Fraser2002" /> لێکۆڵەران ئەم تیۆرییە بە «ئەنجامخوازیی دەوڵەت» ناودەبەن، چونکە ئامانجی سەرەکیی مۆزی بەدەستھێنانی سێ چاکەی بنچینەیی بوو بۆ دەوڵەت:<ref name="Ivanhoe2005" /> # سامانی مادی (کە بە دابینکردنی پێداویستییە سەرەتایییەکانی ژیان وەک خۆراک، جلوبەرگ، و پەناگە دەپێورێت، ھاوشێوەی بنەماکانی [[پەیژەی پێویستی-ی ماسلۆ]]).<ref name="VanNorden2011">{{cite book |last=Van Norden |first=Bryan W. |title=Introduction to Classical Chinese Philosophy |publisher=Hackett Publishing |date=2011 |pages=52 |isbn=978-1-60384-468-0}}</ref> # نەزم و سەقامگیریی کۆمەڵایەتی (کە لە ڕێگەی کۆتاییھێنان بە شەڕ و توندوتیژی بەدەست دێت).<ref name="VanNorden2011" /> # زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان.<ref name="Loewe1999">{{cite book |last1=Loewe |first1=Michael |last2=Shaughnessy |first2=Edward L. |title=The Cambridge History of Ancient China |publisher=Cambridge University Press |date=1999 |pages=761 |isbn=978-0-521-47030-8}}</ref> بە پێچەوانەی سوودخوازیی ھیدۆنیستیی ڕۆژاوایی وەک بیری [[جۆن ستیوارت میل|جێرمی بێنتام]] کە چێژی کەسیی تاک بە چاکە دەزانێت، مۆزی باوەڕی وابوو کە بەرژەوەندیی دەوڵەت و کۆمەڵگە لە سەرووی چێژ و ئارەزووی تاکەکەسەوەیە.<ref name="Loewe1999" /> لەم چوارچێوەیەدا، مۆزی دە پرەنسیپی سەرەکیی داڕشت:<ref name="Fraser2016" /> # '''بەرزڕاگرتنی شایستەکان''' (شانگ سیان): دامەزراندنی فەرمانبەران بەپێی توانا نەک بنەماڵە. # '''یەکخستنی ویست''' (شانگ تۆنگ): ڕێکخستنی پێوەرەکانی ڕەوشت لەگەڵ فەرمانڕەوای چاک و ئیرادەی ئاسمان. # '''خۆشەویستیی گشتگیر''' (جیان ئای): گرنگیدان بە ھەموو مرۆڤەکان بێ جیاوازی. # '''ڕەتکردنەوەی جەنگ''' (فێی گۆنگ): دژایەتیی جەنگی داگیرکاری. # '''دەستپێوەگرتن لە خەرجی''' (جیێ یۆنگ): سنووردارکردنی خەرجی تەنیا بۆ پێداویستییە بنەڕەتییەکان. # '''دەستپێوەگرتن لە پرسە''' (جیێ سانگ): دژایەتیی پرسەی سێ ساڵە و ناشتنی گرانبەھا. # '''ئیرادەی ئاسمان''' (تیان ژی): ملکەچبوون بۆ پێوەرە ڕەوشتییەکانی ئاسمان. # '''تێگەیشتن لە ڕۆحەکان''' (مینگ گوی): باوەڕبوون بە ڕۆحەکان وەک چاودێری کردەوەکان. # '''دژایەتیی مۆسیقا''' (فێی یوێ): ڕەتکردنەوەی ئاھەنگی گرانبەھای شاھانە بەھۆی بەفیڕۆدانی سامانی گشتی. # '''دژایەتیی چارەنووس''' (فێی مینگ): ڕەتکردنەوەی فەتالیزم و باوەڕبوون بە ھەوڵ و کۆشش. مۆزی لە بەشی ٢٠ی پەڕتووکەکەیدا دەربارەی پێویستیی بیناسازی دەڵێت: {{وتە|ئامانجی دروستکردنی خانوو چییە؟ ئەوەیە کە لە با و سەرما لە زستاندا بمانپارێزێت، لە گەرما و باران لە ھاویندا بمانپارێزێت، و ڕێگری لە دز و جەردەکان بکات. کاتێک ئەم ئامانجانە بەدیھاتن، ئەوە بەسە. ھەر شتێک کە بەشداری لەم ئامانجانەدا ناکات، دەبێت لاببرێت.|مۆزی، بەشی ٢٠}} == بەرھەمەکان و پەڕتووکی ''مۆزی'' == پەڕتووکی ''مۆزی'' لەلایەن چەندین نەوەی قوتابییەکانی مۆزییەوە لە ماوەی سەدان ساڵدا نووسراوە و دەستکاری کراوە، لە سەردەمی ژیانی مۆزییەوە تا سەرەتای ئیمپراتۆریەتیی ھان.<ref name="Fraser2002" /> لە ٧١ کتێبی سەرەتایی، تەنیا ٥٨ کتێبیان ماونەتەوە کە بەسەر پێنج بەشی سەرەکیدا دابەش دەبن:<ref name="Graham1978">{{cite book |last=Graham |first=Angus Charles |title=Later Mohist Logic, Ethics, and Science |publisher=The Chinese University Press |date=1978 |isbn=978-962-201-142-7}}</ref> * '''کتێبەکانی ١–٧''': وتارە کورتەکان، بەسەرھاتەکانی ژیانی مۆزی، و بنەماکانی حوکمڕانیی شایستەسالار. * '''کتێبەکانی ٨–٣٧''': وتارە سەرەکییەکان دەربارەی دە دۆکترینە بنەڕەتییەکەی مۆھیزم. * '''کتێبەکانی ٣٨–٣٩''': ڕەخنە و گفتوگۆکانی دژی کۆنفووشیستەکان (ڕوو). * '''کتێبەکانی ٤٠–٤٥''': بەشە دیالێکتیکییەکان (مۆ جینگ یان کانوونی مۆھیزم)، کە گرنگترین تێکستی لۆژیک، ناسیاریناسی، بیرکاری، ئەندازە، ئۆپتیک، و فیزیکن لە چینی دێریندا.<ref name="Graham1978" /> * '''کتێبەکانی ٤٦–٥١''': گفتوگۆ و دیالۆگی نێوان مۆزی و کەسایەتی و فەرمانڕەوا جیاوازەکان. * '''کتێبەکانی ٥٢–٧١''': بەشە سەربازییەکان کە بە شێوەیەکی کرداری باس لە ڕێگاکانی بەرگریکردن لە شار، دروستکردنی چەکی قەڵاسازی، و ئەندازیاریی بەرگری دەکەن. دەقەکانی پەڕتووکی مۆزی بە پێچەوانەی دیالۆگەکانی کۆنفۆشیۆس لە ''لۆنیو''دا کە کەسایەتی و ھەستی مامۆستاکە دەردەخەن، تەنیا وەک دەنگێکی فەلسەفیی پتەو و گوتارێکی عەقڵانی بۆ خستنەڕووی تیۆرییەکان دەردەکەون.<ref name="Fraser2016" /> == مۆزی و زانست == [[پەڕگە:Chongwu city wall.JPG|وێنۆک|دیواری بەردینی کۆن؛ شوێنکەوتووانی مۆزی بە گەورەترین شارەزایانی ئەندازیاریی بەرگری و قەڵاسازی لە مێژووی دێرینی چیندا دادەنران]] مێژوونووسی زانست [[جۆزێف نیدھام]] لە لێکۆڵینەوەکانیدا ئاماژەی بەوە کردووە کە لە پەڕتووکی ''مۆزی''دا ڕستەیەک ھاتووە دەربارەی جووڵە: «وەستانی جووڵە بەھۆی ھێزی بەرپەرچدەرەوەیە... ئەگەر ھیچ ھێزێکی بەرپەرچدەرەوە نەبێت... جووڵە ھەرگیز ناوەستێت»، کە ئەمەش بە سەرەتایەکی زووی یاسای یەکەمی نیوتن بۆ جووڵە دادەنرێت.<ref name="Needham1956" /> ھەروەھا مۆزی یەکەمین کەس بوو لە مێژوودا کە پرەنسیپی فیزیاییی پشت [[کامێرا|کامێرا]] و تاریکخانەی ([[کامێرا ئۆبسکۆرا]]) تۆمار کرد؛ ئەو ڕوونی کردەوە کە کاتێک تیشکی ڕووناکی بە کونێکی بچووکدا تێدەپەڕێت، بەھۆی ڕۆیشتنی ڕووناکی بە ھێڵی ڕاست، وێنەکە بە پێچەوانە دەردەکەوێت.<ref name="Needham1962">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=Science and Civilisation in China, Volume 4, Part 1: Physics and Physical Technology |publisher=Cambridge University Press |date=1962 |pages=82–84 |isbn=978-0-521-05802-5}}</ref> لە بواری لۆژیکدا، قوتابخانەی مۆزی تاکە ڕەوتی فیکری بوو لە چین کە بایەخی تەواوی بە گەشەپێدانی زانستی لۆژیکی دانا (لۆژیکی سێ شتەکە: ھۆکار، بنەما، و پۆل).<ref name="Liu2010">{{cite journal |last1=Liu |first1=Fenrong |last2=Zhang |first2=Jialong |title=New Perspectives on Mohist Logic |journal=Journal of Chinese Philosophy |volume=37 |issue=4 |date=2010 |pages=605–621 |doi=10.1111/j.1540-6253.2010.01608.x}}</ref> == کاریگەری و ھەڵسەنگاندنی مێژوویی == لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ھاندا، کاتێک کۆنفووشیزم بوو بە فەلسەفەی فەرمیی دەوڵەت، مۆھیزم وردەوردە پەراوێز خرا؛ بەشێک لە ھۆکارەکان ئەوە بوون کە دەوڵەت دوای یەکخستنی چین چیتر پێویستی بە ئەندازیاریی بەرگریی مۆھیستەکان نەما، ھەروەھا ڕەتکردنەوەی مۆسیقا و ژیانی زۆر سەختی ئەوان بۆ دەستەبژێری دەسەڵاتدار سەرنجڕاکێش نەبوو.<ref name="Fraser2002" /> بەشێک لە بیرۆکەکانی مۆزی دەربارەی شایستەسالاری و گرنگیدان بە خەڵک دواتر لەناو بیری کۆنفووشیزمدا توایەوە.<ref name="Hansen1992">{{cite book |last=Hansen |first=Chad |title=A Daoist Theory of Chinese Thought |publisher=چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد |date=1992 |isbn=978-0-19-535076-0}}</ref> لە سەردەمی مۆدێرندا، مۆزی و فەلسەفەکەی سەرلەنوێ ھەڵسەنگێنرانەوە: * ڕابەری شۆڕشی چین [[سون یات سێن]] چەمکی «خۆشەویستیی گشتگیر»ی مۆزیی وەک یەکێک لە پایەکانی بیری [[دیموکراسی]] لە چیندا بەکار ھێنا.<ref name="Fraser2002" /> * بیرمەندانی کۆمۆنیست لە سەردەمی [[ماو تسی تۆنگ]]دا مۆزییان وەک «فەیلەسووفی گەل» و پێشەنگی بیری کرێکاری و ڕەنجدەران لە دژی دەرەبەگایەتی ستایش کرد.<ref name="Fraser2002" /> * چەندین توێژەر بەراوردیان لە نێوان بیری مۆزی و [[مەسیحییەت]]دا کردووە، بەتایبەت لە چەمکی خۆشەویستیی بێجیاوازی (ئاگاپێ) و «[[یاسای زێڕین]]».<ref name="Epps2012" /> * نووسەری ئەڵمانی [[بێرتۆلت برێشت]] پەڕتووکێکی فەلسەفیی بە ناوی ''مێ-تی'' نووسی، کە تێیدا مۆزی وەک کەسایەتییەکی دانای ڕەخنەگر لە کۆمەڵگە و سیاسەت وێنا دەکات.<ref name="Fraser2002" /> * لە ساڵی ٢٠١٦دا، وڵاتی چین یەکەم سەتەلایتی تاقیکردنەوەی کوانتەمی لە جیھاندا بە ناوی «سەتەلایتی مۆزی» ھەڵدا، وەک ڕێزێک بۆ دەستکەوتە پێشەنگەکانی مۆزی لە بواری زانستی ئۆپتیکدا.<ref name="Needham1962" /> == ئەمانەش ببینە == * [[مۆھیزم]] * [[سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە]] * [[سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] * [[کۆنفووشیزم]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{DEFAULTSORT:مۆزی}} [[پۆل:مۆزی| ]] [[پۆل:مۆھیزم]] [[پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی پێنجەمی پ.ز]] [[پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی چوارەمی پ.ز]] [[پۆل:فەیلەسووفانی چینی]] [[پۆل:لۆژیکزانانی خەڵکی چین]] [[پۆل:ئەندازیارانی سەربازی]] [[پۆل:فەلسەفەی ئەخلاق]] [[پۆل:سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] [[پۆل:سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە]] [[پۆل:مردووان لە ٣٩١ی پ.ز]] [[پۆل:مردووانی دەیەی ٣٩٠ی پ.ز]] [[پۆل:نووسەرە چینییەکانی سەدەی پێنجەمی پێش زایین]] [[پۆل:نووسەرە سەربازییەکان لە چینی دێرین]] [[پۆل:فەیلەسووفانی سروشتی]] [[پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور]] [[پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە]] [[پۆل:فەیلەسووفانی یاسا]] [[پۆل:فەیلەسووفانی زانست]] [[پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی]] [[پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان]] [[پۆل:نووسەران دەربارەی دین و زانست]] [[پۆل:فەیلەسووفەکانی زنجیرە فەرمانڕەواییەتی ژۆو]] mt180r7pwsxesqyoskdk64jd3rbcj6u 1686176 1686153 2026-10-12T21:39:31Z InternetArchiveBot 27288 Adding 4 books for [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] (20261012)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1686176 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی فەیلەسووف | ناو = مۆزی | وێنە = Философ_Мо-Цзы.jpg | قەبارەی وێنە = 220px | لێدوان = وێنەکێشانی مۆزی لە سەردەمەکانی دواتردا | سەردێڕ = | ناوەکانی تر = {{lang|zh|墨子}}<br />{{lang|zh|墨翟}} | ناوی کاتی لەدایکبوون = مۆ دی | ڕێکەوتی لەدایکبوون = نزیکەی ٤٧٠ی پێش زایین | شوێنی لەدایکبوون = [[لوو (ویلایەت)|لوو]] یان [[ویلایەتی سۆنگ|سۆنگ]]، [[ئیمپراتۆریەتی ژۆو]] | ڕێکەوتی مردن = نزیکەی ٣٩١ی پێش زایین (تەمەنی نزیکەی ٧٩ ساڵ) | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[چین (ھەرێم)|چینی]] | سەردەم = [[فەلسەفەی کۆن]] ([[سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]]) | ناوچە = [[فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی|فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی]] ([[فەلسەفەی چینی]]) | ئایین = | قوتابخانە = [[مۆھیزم]] | بایەخە سەرەکییەکان = [[فەلسەفەی ئەخلاق|ئەخلاق]]، [[فەلسەفەی سیاسی]]، [[لۆژیک]]، [[ناسیاریناسی]]، ئەندازیاریی بەرگری، [[ئۆپتیک]] | کتێبەکان = ''[[مۆزی (پەڕتووک)|مۆزی]]'' | بیرۆکە گرنگەکان = خۆشەویستیی گشتگیر (جیان ئای)، ئەنجامخوازیی دەوڵەت، دژایەتیی جەنگ (فێی گۆنگ)، شایستەسالاری، کامێرای کونی دەرزی، سێ پێوەرەکە (سان بیاو) | کاریگەر بووە بە = [[کۆنفۆشیۆس]]، نەریتی [[ئیمپراتۆریەتیی سیا|سیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی شانگ|شانگ]] | کاریگەری بووە لەسەر = شوێنکەوتووانی [[مۆھیزم]]، قوتابخانەی ناوەکان، [[سون یات سێن]]، [[لوو شیون]]، [[بێرتۆلت برێشت]] | ئیمزا = | لێدوانی ئیمزا = | ماڵپەڕ = }} {{Infobox Chinese | title = ناوەکانی مۆزی | pic = Mozi (Chinese characters).svg | picsize = 180px | piccap = ناوی مۆزی | c = 墨子 | s = 墨子 | t = 墨子 | l = مامۆستا مۆ | p = Mòzǐ | w = Mo-tzu | j = Mak6 zi2 | y = Mahk-jí | altname = ناوی کەسی | c2 = 墨翟 | s2 = 墨翟 | t2 = 墨翟 | p2 = Mò Dí | w2 = Mo Ti }} '''مۆزی''' (بە [[زمانی چینی|چینی]]: {{lang|zh-Hans|墨子}}؛ بە [[پین-ین]]: {{lang|zh-Latn|Mòzǐ}}؛ بە مانای «مامۆستا مۆ»؛ لە لاتینیدا بە '''میسیۆس''' ناسراوە)، ناوی کەسی: '''مۆ دی''' (بە چینی: {{lang|zh-Hans|墨翟}}؛ نزیکەی ٤٧٠ – نزیکەی ٣٩١ی پێش زایین)، فەیلەسووف، لۆژیکزان، و دامەزرێنەری قوتابخانەی [[مۆھیزم|مۆھیزم]] بوو لە [[مێژووی چین|مێژووی چیندا]].<ref name="Epps2012">{{cite book |last=Epps |first=Henry |title=Ethics |volume=2 |chapter=State Consequentialism |publisher=Lulu.com |date=2012 |pages=7 |isbn=978-1-300-07540-0}}</ref> ئەو یەکێک بوو لە دیارترین کەسایەتییەکانی [[سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] (نزیکەی ٤٧٥–٢٢١ی پێش زایین). قوتابخانەکەی لە سەردەمی بزاڤی [[سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە|سەد قوتابخانەی ھزردا]] ھاوشانی [[کۆنفووشیزم]] بە بەھێزترین و ڕێکخراوترین قوتابخانەی ھزری دادەنرا.<ref name="Fraser2002">{{cite encyclopedia |last=Fraser |first=Chris |title=Mohism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |year=2002 |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2002/entries/mohism/ |access-date=2024-03-02}}</ref> پەڕتووکی ''مۆزی'' کۆکراوەی نووسراوە فەلسەفی، لۆژیکی، و زانستییەکانی ئەوە کە لەلایەن شوێنکەوتووەکانییەوە تۆمار کراوە.<ref name="Fraser2002" /> بیرۆکەکانی مۆزی بە یەکەمین شێوازی بیری [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرستانە]] و ڕێبازی ئەنجامخوازیی فەلسەفی لە مێژووی دێرینی چیندا دادەنرێن.<ref name="Epps2012" /> مۆزی و شوێنکەوتووانی دژی ھەردوو ڕێبازی کۆنفووشیزم و [[تاویزم]] وەستانەوە؛ فەلسەفەکەی جەختی لەسەر چەمکی «خۆشەویستیی گشتگیر» و گرنگیدانی بێجیاوازی (جیان ئای)، نەزمی کۆمەڵایەتی، ملکەچبوون بۆ ئیرادەی ئاسمان (تیان)، دەستپێوەگرتن و سادەیی لە ژیاندا، بەرزڕاگرتنی شایستەکان ([[مێریتۆکراسی]])، و دژایەتیکردنی جەنگی داگیرکاری دەکردەوە.<ref name="Fraser2002" /> شوێنکەوتووانی مۆزی ڕێکخراوێکی دیسپلینکراوی زانایان و پیشەوەرانیان پێکدەھێنا کە لە زانستی قەڵاسازی و ئەندازیاریی بەرگریدا شارەزا بوون و بەرگرییان لە دەوڵەتە بچووکەکان دەکرد.<ref name="Needham1956">{{cite book |last1=Needham |first1=Joseph |last2=Wang |first2=Ling |title=Science and Civilisation in China, Volume 2: History of Scientific Thought |publisher=Cambridge University Press |date=1956 |pages=165–184 |isbn=978-0-521-05800-1}}</ref> دوای دامەزراندنی [[ئیمپراتۆریەتی چین]] لە ساڵی ٢٢١ی پێش زایین و پاشان زاڵبوونی کۆنفووشیزم وەک ئایدیۆلۆژیای فەرمیی دەوڵەت لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ھان|ئیمپراتۆریەتیی ھاندا]]، مۆھیزم وەک قوتابخانەیەکی سەربەخۆ لەناو چوو، بەڵام کاریگەرییەکانی لەسەر زانست، لۆژیک، و پێکھاتەی دەوڵەتداری مانەوە.<ref name="Smith2003">{{cite journal |last=Smith |first=Kidder |title=Sima Tan and the Invention of Daoism, "Legalism," et cetera |journal=The Journal of Asian Studies |volume=62 |issue=1 |date=2003 |pages=129–156 |doi=10.2307/3096138}}</ref> مۆزی لە تێکستی کلاسیکیی سەدەی شەشەمی زایینی، ''کلاسیکی ھەزار پیت''دا ئاماژەی پێکراوە، کە تێیدا ھاتووە کاتێک بینی خوریی سپی ڕەنگ دەکرێت خەمبار بوو، چونکە لای ئەو سپێتی ھێمای سادەیی، دەستپاکی، و بێگەردیی سەرەتاییی مرۆڤ بوو.<ref name="Fraser2002" /> == ژیاننامە == زۆربەی مێژوونووسان لەسەر ئەوە ھاوڕان کە مۆزی لە چینی خوارەوەی پیشەوەران بووە و لە ڕێگەی لێھاتوویی خۆیەوە گەیشتووەتە پێگەی فەرمی.<ref name="Needham1956" /> بەشێک لە سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو خەڵکی [[لوو (ویلایەت)|ویلایەتی لوو]] بووە (تێنگژۆوی ئێستا لە پارێزگای شاندۆنگ)، لە کاتێکدا بۆ ماوەیەک وەک وەزیر لە [[ویلایەتی سۆنگ]]دا خزمەتی کردووە.<ref name="Needham1956" /> سەبارەت بە ناوی بنەماڵەی «مۆ»، ڕای جیاواز ھەیە: بەپێی نەریتی کۆن، ئەو لە بنەماڵەی دێرینی گۆژوو بووە؛ بەڵام توێژەرانی مۆدێرن ئاماژە بەوە دەکەن کە «مۆ» (کە بە مانای مەرەکەب یان ڕەش دێت) ناوی قوتابخانەکەی بووە نەک ناوی بنەماڵەیی، کە ئاماژەیە بۆ سزای خاڵکوتانی تاوانباران بە مەرەکەبی ڕەش، یان ڕەنگی تۆخی پێستی پیشەوەر و جووتیاران بەھۆی کارکردن لەژێر خۆردا؛ ئەمەش ھێمای ھاوسۆزی و پەیوەستبوونی مۆزی بووە بە چینی کرێکار و ڕەنجدەرەوە.<ref name="Epps2012" /> مۆزی دارتاشێکی زۆر لێھاتوو بوو و شارەزایییەکی بێوێنەی لە دروستکردنی ئامێرە میکانیکییەکاندا ھەبوو (ھاوشێوەی دارتاشی بەناوبانگ لوو بان).<ref name="Needham1956" /> لە سەرەتای ژیانیدا فێربوونی کۆنفووشیزمی خوێندبوو، بەڵام دواتر لێی ھەڵگەڕایەوە چونکە پێی وابوو کۆنفووشیزم زۆر بڕوای بە فەتالیزم و [[چارەنووس]] ھەیە، و زێدەڕۆیی لە ڕێوڕەسمی گرانبەھای پرسە و شینگیڕاندا دەکات کە باری سەر شانی خەڵکی ھەژار قورس دەکات.<ref name="Fraser2002" /> مۆزی قوتابخانەیەکی دامەزراند کە ھاوشانی قوتابخانەکەی کۆنفۆشیۆس گەشەی کرد؛ قوتابییەکانی زیاتر تەکنیککار و پیشەوەر بوون و ژیانێکی زۆر ڕێکخراو و دیسپلینکراویان ھەبوو.<ref name="Needham1956" /> مۆزی بە یەکێک لە گەورەترین چاکسازیخوازانی مێژووی چین ناسراوە؛ ئەو ھەموو ژیانی خۆی بۆ خزمەتی خەڵک تەرخان کرد بەبێ ئەوەی خەمی دەستکەوتی کەسی یان تەنانەت ژیانی خۆی بێت.<ref name="Fraser2002" /> بیرمەندی کۆنفووشی [[مێنسیوس]] لە پەڕتووکی ''مێنگزی''دا ستایشی ماندووبوونی ئەوی کردووە و نوسیویەتی: «مۆزی باوەڕی بە خۆشەویستی بۆ ھەموو مرۆڤایەتی ھەبوو؛ ھەتا ئەو کاتەی شتێک سوودی بۆ مرۆڤایەتی ھەبووایە، ئەنجامی دەدا تەنانەت ئەگەر سەری یان پێیەکانی بریندار بوونایە».<ref name="Fraser2002" /> ھەروەھا زانای سەردەمی مۆدێرن جانگ تای یان ئاماژەی بەوە کردووە کە لە ڕووی فەزیلەتی ئەخلاقییەوە، تەنانەت کۆنفۆشیۆس و [[لاوتسزی]] نەیاندەتوانی لەگەڵ مۆزیدا بەراورد بکرێن.<ref name="Fraser2002" /> مۆزی لە سەردەمی شەڕی ویلایەتەکاندا بەردەوام لە نێوان دەوڵەتەکاندا دەگەڕا تا پاشاکان لە ھەڵگیرساندنی جەنگی داگیرکاری پاشگەز بکاتەوە.<ref name="Needham1956" /> بەپێی بەشی «گۆنگشو» لە پەڕتووکی ''مۆزی''دا، کاتێک بیستی کە [[ویلایەتی چوو]] دەیەوێت ھێرش بکاتە سەر ویلایەتی سۆنگ، مۆزی بۆ ماوەی دە شەو و دە ڕۆژ بە پێ ڕێگەی بڕی تا گەیشتە کۆشکی پاشای چوو؛ لەوێ لە بەرامبەر گۆنگشو بان (سەرکردەی سەربازی و ئەندازیاری چوو) بە بەکارھێنانی پشتێنەکەی و پارچە دار، نۆ یاریی ئەزموونیی جەنگی گەمارۆدانی ئەنجام دا و لە ھەموویاندا تاکتیکەکانی گۆنگشو بانی پووچەڵ کردەوە. کاتێک گۆنگشو بان ھەڕەشەی کوشتنی لێ کرد، مۆزی گوتی کە سێسەد لە قوتابییەکانی پێشتر بە تەکنیکەکانی بەرگری چوونەتە ناو شاری سۆنگ و چاوەڕێی ھێرش دەکەن، بەمەش پاشای چوو ناچار بوو جەنگەکە ھەڵوەشێنێتەوە.<ref name="Needham1956" /> دوای ئەم ڕووداوە، مۆزی بە ھەمان شێوە ڕێگری لە [[ویلایەتی چی]] کرد کە ھێرش بکاتە سەر ویلایەتی لوو.<ref name="Needham1956" /> == فەلسەفە و تێڕوانین == {{وتاری سەرەکی|مۆھیزم}} فێرکارییە ئەخلاقییەکانی مۆزی جەختیان لەسەر [[لەخۆڕوانی]]، بیرکردنەوە لە ھەڵە و سەرکەوتنەکان، و ڕاستگۆیی دەکردەوە، نەک تەنیا بەڕێوەبردنی ڕووکەشانەی ڕێوڕەسمەکان.<ref name="Fraser2002" /> ئەو باوەڕی وابوو کە مرۆڤ لە ڕێگەی ناڕەحەتی و تاقیکردنەوەکانەوە دەگاتە [[خۆناسی (دەروونناسی)|خۆناسیی]] ڕاستەقینە.<ref name="Fraser2002" /> مۆزی داوای لە خەڵک دەکرد کە ژیانێکی زاھیدانە و پڕ لە دەستپێوەگرتن ھەڵبژێرن و لە ڕازاندنەوە و زیادەڕۆییی مادی دوور بکەونەوە.<ref name="Fraser2002" /> مۆزی ستایشی پاشاکانی [[ئیمپراتۆریەتیی سیا]] و چاخە کۆنەکانی [[ئوستوورەناسیی چینی|ئوستوورەناسیی چینی]] دەکرد، بەڵام ڕەخنەی لە باوەڕی کۆنفووشیستەکان دەگرت کە دەیانگوت دەبێت ژیانی ھاوچەرخ تەواو لاساییکردنەوەی سەردەمی کۆن بێت؛ مۆزی دەیگوت ئەو شتانەی ئەمڕۆ بە «کۆن» دادەنرێن، لە سەردەمی خۆیاندا داھێنان بوون، بۆیە نابێت نەریت بۆ ڕێگریکردن لە داھێنانی سەردەم بەکار بھێنرێت.<ref name="Fraser2002" /> مۆزی دژایەتیی بیرۆکەی چارەنووسخوازی (فێی مینگ)ی دەکرد.<ref name="Cui2009">{{cite journal |last=Cui |first=Dahua |title=Rational awareness of the ultimate in human life – The Confucian concept of 'destiny' |journal=Frontiers of Philosophy in China |volume=4 |issue=3 |date=2009 |pages=309–321 |doi=10.1007/s11466-009-0020-7}}</ref> ئەو باوەڕی وابوو کە مرۆڤ توانای ئەوەی ھەیە بارودۆخی ژیانی خۆی بگۆڕێت، و بۆ تاقیکردنەوەی ڕاستیی ھەر بۆچوونێک «شێوازی سێ پێوەرەکە» (سان بیاو)ی دانا: # بنەمای مێژوویی: پشکنینی کردەوەی پاشا چاکەکانی ڕابردوو. # ئەزموونی ھەستەکی: تاقیکردنەوە لە ڕێگەی بینین و بیستنی خەڵکی ئاسایی. # بەکارھێنانی پراکتیکی: سوودمەندیی ئەو بۆچوونە لە یاسا و ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتیدا.<ref name="Fraser2002" /> === خۆشەویستیی گشتگیر (جیان ئای) === دیارترین داھێنانی فیکریی مۆزی بریتی بوو لە چەمکی «گرنگیدانی بێجیاوازی» یان «خۆشەویستیی گشتگیر» (بە چینی: {{lang|zh-Hans|兼爱}}؛ بە پین-ین: {{lang|zh-Latn|Jiān ài}}).<ref name="Fraser2002" /> ئەو ڕاستەوخۆ ڕەخنەی لە کۆنفووشیستەکان دەگرت کە باوەڕیان بە خۆشەویستیی پلەبەندی ھەبوو (مرۆڤ سەرەتا خێزانی خۆی خۆش بوێت و دواتر خەڵکی تر). مۆزی دەیگوت دەبێت ھەموو مرۆڤێک بە چاوی یەکسان سەیری ھەموو کەسێک بکات.<ref name="Robins2012">{{cite journal |last=Robins |first=Dan |title=Mohist Care |journal=Philosophy East and West |volume=62 |issue=1 |date=2012 |pages=60–91 |doi=10.1353/pew.2012.0005}}</ref> بۆ وەڵامدانەوەی ئەو ڕەخنانەی کە دەیانگوت ئەم بیرۆکەیە بە مانای پشتگوێخستنی دایک و باوک دێت، مۆزی ڕوونی کردەوە کە باشترین ڕێگە بۆ ئەوەی خەڵکی تر ڕێز لە دایک و باوکی تۆ بگرن، ئەوەیە کە تۆش ڕێز لە دایک و باوکی ئەوان بگریت؛ ئەو ئاماژەی بە دێڕێکی بەناوبانگی پەڕتووکی ھۆنراوەکانی ''شیجینگ'' دەکرد: «کاتێک کەسێک قۆخێکم بۆ دەھاوێژێت، من بە ھەڵوژەیەک وەڵامی دەدەمەوە».<ref name="Defoort2005">{{cite journal |last=Defoort |first=Carine |title=The Growing Scope of 'jian': Differences between Chapters 14, 15, and 16 of the Mozi |journal=Oriens Extremus |volume=45 |date=2005 |pages=119–140}}</ref> مۆزی جەختی لەسەر نیازی دڵ و ویستی خۆشەویستی دەکردەوە، تەنانەت ئەگەر لە ڕووی کردارییەوە نەتوانرێت لە یەک کاتدا سوود بە ھەموو کەس بگەیەنرێت.<ref name="Robins2012" /> === ئیرادەی ئاسمان و ڕۆحەکان === مۆزی ئاسمانی (تیان) وەک ھێزێکی ڕەوشتیی خێرخواز پێناسە دەکرد کە جیھان بەڕێوە دەبات، پاداشتی چاکەکاران دەداتەوە، و سزای ستەمکاران دەدات.<ref name="Fraser2002" /> ئەم تێڕوانینە ھاوشێوەی باوەڕی [[دینە ئیبراھیمییەکان|ئایینە ئیبراھیمییەکان]] بوو لەوەی کە ئاسمان خاوەنی ئیرادەیەکی باڵایە و سەروەری بەسەر ھەموو پاشا و مرۆڤەکاندا ھەیە.<ref name="Epps2012" /> مۆزی دەنووسێت: «خۆشەویستیی گشتگیر ڕێگای ئاسمانە»، چونکە ئاسمان بەبێ گوێدانە پلە و پێگە ژیان بۆ ھەموو زیندەوەران دابین دەکات.<ref name="Fraser2002" /> سەبارەت بە ڕۆحەکان (مینگ گوی)، مۆزی ھانی خەڵکی دەدا کە ڕێزیان لێ بگرن؛ ئەو تەنانەت ڕوونی دەکردەوە کە ئەگەر ڕۆحەکانیش بوونیان نەبێت، کۆبوونەوەی خەڵک بۆ بەڕێوەبردنی نەریتەکان دەبێتە ھۆی بەھێزکردنی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و ئاشتی لە نێوان دراوسێکاندا.<ref name="Fraser2002" /> == فەلسەفەی ئەخلاق و ئەنجامخوازی == فەلسەفەی ئەخلاقیی مۆزی وەک شێوازێکی زووی [[سوودخوازی|ئەنجامخوازی]] دادەنرێت؛ بەپێی ئەم تیۆرییە، ڕەوشتی بوونی ھەر کردار، سیاسەت، یان یاسایەک بەپێی ئەو دەرئەنجام و سوودە دیاری دەکرێت کە بۆ کۆمەڵگەی دەھێنێت.<ref name="Ivanhoe2005">{{cite book |last1=Ivanhoe |first1=Philip J. |last2=Van Norden |first2=Bryan W. |title=Readings in Classical Chinese Philosophy |url=https://archive.org/details/readingsinclassi0000unse_k0q4 |publisher=Hackett Publishing |date=2005 |pages=[https://archive.org/details/readingsinclassi0000unse_k0q4/page/60 60] |isbn=978-0-87220-780-6}}</ref> مۆزی شتەکانی وەک جەنگی داگیرکاری، پرسەی گرانبەھا، و مۆسیقای شاھانەی ڕەت دەکردەوە چونکە ھیچیان سوودێکی کردارییان بۆ باشترکردنی ژیانی گەل نەبوو.<ref name="Fraser2016">{{cite book |last=Fraser |first=Chris |title=The Philosophy of the Mozi: The First Consequentialists |url=https://archive.org/details/philosophyofmozi0000fras |publisher=Columbia University Press |date=2016 |pages=[https://archive.org/details/philosophyofmozi0000fras/page/17 17] |isbn=978-0-231-14926-6}}</ref> بەپێی ئینسایکڵۆپیدیای فەلسەفەی ستانفۆرد، ئەنجامخوازیی مۆھیست لە سەدەی پێنجەمی پێش زاییندا «کۆنترین فۆرمی ئەنجامخوازییە لە جیھاندا، کە لەسەر بنەمای فرەچەشنیی چاکە بنەڕەتییەکانی خۆشگوزەرانیی مرۆڤ داڕێژراوە».<ref name="Fraser2002" /> لێکۆڵەران ئەم تیۆرییە بە «ئەنجامخوازیی دەوڵەت» ناودەبەن، چونکە ئامانجی سەرەکیی مۆزی بەدەستھێنانی سێ چاکەی بنچینەیی بوو بۆ دەوڵەت:<ref name="Ivanhoe2005" /> # سامانی مادی (کە بە دابینکردنی پێداویستییە سەرەتایییەکانی ژیان وەک خۆراک، جلوبەرگ، و پەناگە دەپێورێت، ھاوشێوەی بنەماکانی [[پەیژەی پێویستی-ی ماسلۆ]]).<ref name="VanNorden2011">{{cite book |last=Van Norden |first=Bryan W. |title=Introduction to Classical Chinese Philosophy |url=https://archive.org/details/introductiontocl0000vann |publisher=Hackett Publishing |date=2011 |pages=[https://archive.org/details/introductiontocl0000vann/page/52 52] |isbn=978-1-60384-468-0}}</ref> # نەزم و سەقامگیریی کۆمەڵایەتی (کە لە ڕێگەی کۆتاییھێنان بە شەڕ و توندوتیژی بەدەست دێت).<ref name="VanNorden2011" /> # زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان.<ref name="Loewe1999">{{cite book |last1=Loewe |first1=Michael |last2=Shaughnessy |first2=Edward L. |title=The Cambridge History of Ancient China |url=https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_i9g4 |publisher=Cambridge University Press |date=1999 |pages=[https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_i9g4/page/761 761] |isbn=978-0-521-47030-8}}</ref> بە پێچەوانەی سوودخوازیی ھیدۆنیستیی ڕۆژاوایی وەک بیری [[جۆن ستیوارت میل|جێرمی بێنتام]] کە چێژی کەسیی تاک بە چاکە دەزانێت، مۆزی باوەڕی وابوو کە بەرژەوەندیی دەوڵەت و کۆمەڵگە لە سەرووی چێژ و ئارەزووی تاکەکەسەوەیە.<ref name="Loewe1999" /> لەم چوارچێوەیەدا، مۆزی دە پرەنسیپی سەرەکیی داڕشت:<ref name="Fraser2016" /> # '''بەرزڕاگرتنی شایستەکان''' (شانگ سیان): دامەزراندنی فەرمانبەران بەپێی توانا نەک بنەماڵە. # '''یەکخستنی ویست''' (شانگ تۆنگ): ڕێکخستنی پێوەرەکانی ڕەوشت لەگەڵ فەرمانڕەوای چاک و ئیرادەی ئاسمان. # '''خۆشەویستیی گشتگیر''' (جیان ئای): گرنگیدان بە ھەموو مرۆڤەکان بێ جیاوازی. # '''ڕەتکردنەوەی جەنگ''' (فێی گۆنگ): دژایەتیی جەنگی داگیرکاری. # '''دەستپێوەگرتن لە خەرجی''' (جیێ یۆنگ): سنووردارکردنی خەرجی تەنیا بۆ پێداویستییە بنەڕەتییەکان. # '''دەستپێوەگرتن لە پرسە''' (جیێ سانگ): دژایەتیی پرسەی سێ ساڵە و ناشتنی گرانبەھا. # '''ئیرادەی ئاسمان''' (تیان ژی): ملکەچبوون بۆ پێوەرە ڕەوشتییەکانی ئاسمان. # '''تێگەیشتن لە ڕۆحەکان''' (مینگ گوی): باوەڕبوون بە ڕۆحەکان وەک چاودێری کردەوەکان. # '''دژایەتیی مۆسیقا''' (فێی یوێ): ڕەتکردنەوەی ئاھەنگی گرانبەھای شاھانە بەھۆی بەفیڕۆدانی سامانی گشتی. # '''دژایەتیی چارەنووس''' (فێی مینگ): ڕەتکردنەوەی فەتالیزم و باوەڕبوون بە ھەوڵ و کۆشش. مۆزی لە بەشی ٢٠ی پەڕتووکەکەیدا دەربارەی پێویستیی بیناسازی دەڵێت: {{وتە|ئامانجی دروستکردنی خانوو چییە؟ ئەوەیە کە لە با و سەرما لە زستاندا بمانپارێزێت، لە گەرما و باران لە ھاویندا بمانپارێزێت، و ڕێگری لە دز و جەردەکان بکات. کاتێک ئەم ئامانجانە بەدیھاتن، ئەوە بەسە. ھەر شتێک کە بەشداری لەم ئامانجانەدا ناکات، دەبێت لاببرێت.|مۆزی، بەشی ٢٠}} == بەرھەمەکان و پەڕتووکی ''مۆزی'' == پەڕتووکی ''مۆزی'' لەلایەن چەندین نەوەی قوتابییەکانی مۆزییەوە لە ماوەی سەدان ساڵدا نووسراوە و دەستکاری کراوە، لە سەردەمی ژیانی مۆزییەوە تا سەرەتای ئیمپراتۆریەتیی ھان.<ref name="Fraser2002" /> لە ٧١ کتێبی سەرەتایی، تەنیا ٥٨ کتێبیان ماونەتەوە کە بەسەر پێنج بەشی سەرەکیدا دابەش دەبن:<ref name="Graham1978">{{cite book |last=Graham |first=Angus Charles |title=Later Mohist Logic, Ethics, and Science |publisher=The Chinese University Press |date=1978 |isbn=978-962-201-142-7}}</ref> * '''کتێبەکانی ١–٧''': وتارە کورتەکان، بەسەرھاتەکانی ژیانی مۆزی، و بنەماکانی حوکمڕانیی شایستەسالار. * '''کتێبەکانی ٨–٣٧''': وتارە سەرەکییەکان دەربارەی دە دۆکترینە بنەڕەتییەکەی مۆھیزم. * '''کتێبەکانی ٣٨–٣٩''': ڕەخنە و گفتوگۆکانی دژی کۆنفووشیستەکان (ڕوو). * '''کتێبەکانی ٤٠–٤٥''': بەشە دیالێکتیکییەکان (مۆ جینگ یان کانوونی مۆھیزم)، کە گرنگترین تێکستی لۆژیک، ناسیاریناسی، بیرکاری، ئەندازە، ئۆپتیک، و فیزیکن لە چینی دێریندا.<ref name="Graham1978" /> * '''کتێبەکانی ٤٦–٥١''': گفتوگۆ و دیالۆگی نێوان مۆزی و کەسایەتی و فەرمانڕەوا جیاوازەکان. * '''کتێبەکانی ٥٢–٧١''': بەشە سەربازییەکان کە بە شێوەیەکی کرداری باس لە ڕێگاکانی بەرگریکردن لە شار، دروستکردنی چەکی قەڵاسازی، و ئەندازیاریی بەرگری دەکەن. دەقەکانی پەڕتووکی مۆزی بە پێچەوانەی دیالۆگەکانی کۆنفۆشیۆس لە ''لۆنیو''دا کە کەسایەتی و ھەستی مامۆستاکە دەردەخەن، تەنیا وەک دەنگێکی فەلسەفیی پتەو و گوتارێکی عەقڵانی بۆ خستنەڕووی تیۆرییەکان دەردەکەون.<ref name="Fraser2016" /> == مۆزی و زانست == [[پەڕگە:Chongwu city wall.JPG|وێنۆک|دیواری بەردینی کۆن؛ شوێنکەوتووانی مۆزی بە گەورەترین شارەزایانی ئەندازیاریی بەرگری و قەڵاسازی لە مێژووی دێرینی چیندا دادەنران]] مێژوونووسی زانست [[جۆزێف نیدھام]] لە لێکۆڵینەوەکانیدا ئاماژەی بەوە کردووە کە لە پەڕتووکی ''مۆزی''دا ڕستەیەک ھاتووە دەربارەی جووڵە: «وەستانی جووڵە بەھۆی ھێزی بەرپەرچدەرەوەیە... ئەگەر ھیچ ھێزێکی بەرپەرچدەرەوە نەبێت... جووڵە ھەرگیز ناوەستێت»، کە ئەمەش بە سەرەتایەکی زووی یاسای یەکەمی نیوتن بۆ جووڵە دادەنرێت.<ref name="Needham1956" /> ھەروەھا مۆزی یەکەمین کەس بوو لە مێژوودا کە پرەنسیپی فیزیاییی پشت [[کامێرا|کامێرا]] و تاریکخانەی ([[کامێرا ئۆبسکۆرا]]) تۆمار کرد؛ ئەو ڕوونی کردەوە کە کاتێک تیشکی ڕووناکی بە کونێکی بچووکدا تێدەپەڕێت، بەھۆی ڕۆیشتنی ڕووناکی بە ھێڵی ڕاست، وێنەکە بە پێچەوانە دەردەکەوێت.<ref name="Needham1962">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=Science and Civilisation in China, Volume 4, Part 1: Physics and Physical Technology |publisher=Cambridge University Press |date=1962 |pages=82–84 |isbn=978-0-521-05802-5}}</ref> لە بواری لۆژیکدا، قوتابخانەی مۆزی تاکە ڕەوتی فیکری بوو لە چین کە بایەخی تەواوی بە گەشەپێدانی زانستی لۆژیکی دانا (لۆژیکی سێ شتەکە: ھۆکار، بنەما، و پۆل).<ref name="Liu2010">{{cite journal |last1=Liu |first1=Fenrong |last2=Zhang |first2=Jialong |title=New Perspectives on Mohist Logic |journal=Journal of Chinese Philosophy |volume=37 |issue=4 |date=2010 |pages=605–621 |doi=10.1111/j.1540-6253.2010.01608.x}}</ref> == کاریگەری و ھەڵسەنگاندنی مێژوویی == لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ھاندا، کاتێک کۆنفووشیزم بوو بە فەلسەفەی فەرمیی دەوڵەت، مۆھیزم وردەوردە پەراوێز خرا؛ بەشێک لە ھۆکارەکان ئەوە بوون کە دەوڵەت دوای یەکخستنی چین چیتر پێویستی بە ئەندازیاریی بەرگریی مۆھیستەکان نەما، ھەروەھا ڕەتکردنەوەی مۆسیقا و ژیانی زۆر سەختی ئەوان بۆ دەستەبژێری دەسەڵاتدار سەرنجڕاکێش نەبوو.<ref name="Fraser2002" /> بەشێک لە بیرۆکەکانی مۆزی دەربارەی شایستەسالاری و گرنگیدان بە خەڵک دواتر لەناو بیری کۆنفووشیزمدا توایەوە.<ref name="Hansen1992">{{cite book |last=Hansen |first=Chad |title=A Daoist Theory of Chinese Thought |publisher=چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد |date=1992 |isbn=978-0-19-535076-0}}</ref> لە سەردەمی مۆدێرندا، مۆزی و فەلسەفەکەی سەرلەنوێ ھەڵسەنگێنرانەوە: * ڕابەری شۆڕشی چین [[سون یات سێن]] چەمکی «خۆشەویستیی گشتگیر»ی مۆزیی وەک یەکێک لە پایەکانی بیری [[دیموکراسی]] لە چیندا بەکار ھێنا.<ref name="Fraser2002" /> * بیرمەندانی کۆمۆنیست لە سەردەمی [[ماو تسی تۆنگ]]دا مۆزییان وەک «فەیلەسووفی گەل» و پێشەنگی بیری کرێکاری و ڕەنجدەران لە دژی دەرەبەگایەتی ستایش کرد.<ref name="Fraser2002" /> * چەندین توێژەر بەراوردیان لە نێوان بیری مۆزی و [[مەسیحییەت]]دا کردووە، بەتایبەت لە چەمکی خۆشەویستیی بێجیاوازی (ئاگاپێ) و «[[یاسای زێڕین]]».<ref name="Epps2012" /> * نووسەری ئەڵمانی [[بێرتۆلت برێشت]] پەڕتووکێکی فەلسەفیی بە ناوی ''مێ-تی'' نووسی، کە تێیدا مۆزی وەک کەسایەتییەکی دانای ڕەخنەگر لە کۆمەڵگە و سیاسەت وێنا دەکات.<ref name="Fraser2002" /> * لە ساڵی ٢٠١٦دا، وڵاتی چین یەکەم سەتەلایتی تاقیکردنەوەی کوانتەمی لە جیھاندا بە ناوی «سەتەلایتی مۆزی» ھەڵدا، وەک ڕێزێک بۆ دەستکەوتە پێشەنگەکانی مۆزی لە بواری زانستی ئۆپتیکدا.<ref name="Needham1962" /> == ئەمانەش ببینە == * [[مۆھیزم]] * [[سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە]] * [[سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] * [[کۆنفووشیزم]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{DEFAULTSORT:مۆزی}} [[پۆل:مۆزی| ]] [[پۆل:مۆھیزم]] [[پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی پێنجەمی پ.ز]] [[پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی چوارەمی پ.ز]] [[پۆل:فەیلەسووفانی چینی]] [[پۆل:لۆژیکزانانی خەڵکی چین]] [[پۆل:ئەندازیارانی سەربازی]] [[پۆل:فەلسەفەی ئەخلاق]] [[پۆل:سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان]] [[پۆل:سەد قوتابخانەی بیرکردنەوە]] [[پۆل:مردووان لە ٣٩١ی پ.ز]] [[پۆل:مردووانی دەیەی ٣٩٠ی پ.ز]] [[پۆل:نووسەرە چینییەکانی سەدەی پێنجەمی پێش زایین]] [[پۆل:نووسەرە سەربازییەکان لە چینی دێرین]] [[پۆل:فەیلەسووفانی سروشتی]] [[پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور]] [[پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە]] [[پۆل:فەیلەسووفانی یاسا]] [[پۆل:فەیلەسووفانی زانست]] [[پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی]] [[پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان]] [[پۆل:نووسەران دەربارەی دین و زانست]] [[پۆل:فەیلەسووفەکانی زنجیرە فەرمانڕەواییەتی ژۆو]] s1ba96bhqcwwpkgt57gsn172a6det8g 3 305325 1686054 2026-10-12T17:38:03Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1686054 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue"><span style="font-size:13px">'''چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ١٧:٣٨، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) a6ptoa7pg11mtuogqeua8bm6jxm7pb6 1686057 1686054 2026-10-12T18:18:44Z Hama azad 7777 79676 /* حاجی حوسێن بێسۆکی */ بەشی نوێ 1686057 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue"><span style="font-size:13px">'''چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ١٧:٣٨، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) == حاجی حوسێن بێسۆکی == حاجی حوسێن بێسۆکی [[بەکارھێنەر:Hama azad 7777|Hama azad 7777]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hama azad 7777|لێدوان]]) ١٨:١٨، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) fwcajw8lndbczul7igo0z3get4ggaze 2 305326 1686055 2026-10-12T18:04:30Z Hama azad 7777 79676 پەڕەی دروست کرد بە «: حاجی حوسێن بێسۆکی حاجی حوسێن بێسۆکی (١٩١٣–٢٠١٣)، یەکێکە لە پیاوە دەگمەن، نەمر و ئەفسانەییەکانی دەڤەری برادۆست و چیا سەختەکانی خواکورک. ژیانی ئەو پڕ بوو لە داستان، سەروەری، خۆڕاگری و بەسەرهاتی سەرسووڕهێنەر، کە سەد ساڵی تەواوی خایاند (لە ساڵی ١٩١٣...»ەوە 1686055 wikitext text/x-wiki : حاجی حوسێن بێسۆکی حاجی حوسێن بێسۆکی (١٩١٣–٢٠١٣)، یەکێکە لە پیاوە دەگمەن، نەمر و ئەفسانەییەکانی دەڤەری برادۆست و چیا سەختەکانی خواکورک. ژیانی ئەو پڕ بوو لە داستان، سەروەری، خۆڕاگری و بەسەرهاتی سەرسووڕهێنەر، کە سەد ساڵی تەواوی خایاند (لە ساڵی ١٩١٣ لە گوندی بێسۆک لەدایک بوو و لە ساڵی ٢٠١٣ لە تەمەنی سەد ساڵیدا کۆچی دوایی کرد). ١. بنەچە، منداڵی و سەرەتای ژیان لە چیاکاندا حاجی حوسێن لە خێزانێکی تێکۆشەر و ڕەسەنی ناوچە شاخاوییە سەختەکانی کوردستان چاوی بە دنیا هەڵهێنا. ژینگەی چیاکان، سەختیی ژیان، و ڕووداوە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ئەو سەردەمە وایان لێکرد کە لە تەمەنێکی زۆر زوودا گەورە ببێت و ببنە کەسایەتییەکی توندوتۆڵ. لە سەردەمی منداڵی و مێردمنداڵیدا، ناوچەکەیان ڕووبەڕووی شەڕ و ناسەقامگیری بووەوە، و باوکی لە تێکۆشانێکدا گیانی لەدەست دا (کوژرا). ئەم ڕووداوە زووڕەخسارە مێژووی ژیانی گۆڕی و ئەرکی قورسی پاراستنی بنەماڵە و تۆڵەسەندنەوەی خستە سەر شان. ٢. چیرۆکی تۆڵە و دوو دەیە ناکۆکی دوای ئەوەی باوکی کوژرا، حوسێن لە تەمەنی گەنجیدا پێویست بوو بڕیار بدات. ئەو هەستا بە ئەنجامدانی ئەرکی تۆڵەسەندنەوەی خوێنی باوکی. ئەمە بووە هۆی دەستپێکردنی قۆناغێکی پڕ لە ترس و مەترسی کە نزیکەی بیست ساڵ (دوو دەیە) بەردەوام بوو. لەو ماوەیەدا، حوسێن وەک پیاوێکی چاونەترس لە ئەشکەوت و شاخەکاندا دەژیا و ناوی لە ناوچەکەدا بڵاو بووەوە. لە کۆتایی ئەو ماوە درێژەدا، کێشەکە بە زیرەکییەکی تاکتیکی گەورە کۆتایی پێهات؛ لە کاتی دیدارێک یان ڕووبەڕووبوونەوەیەکدا، بە فیشەکێک لە ژێر بەرگ و جلەکانییەوە کۆتایی بەو کێشمەکێشە مێژووییە هێنا و توانی ئاشتی و سەقامگیری بۆ ناوچەکە بگێڕێتەوە. ٣. ڕووبەڕووبوونەوەکەی لەگەڵ مەلا مستەفا بارزانی لە خواکورک یەکێک لە پڕبەدەنگترین و سەرنجڕاکێشترین بەسەرهاتەکانی ژیانی حاجی حوسێن لە شاخەکانی خواکورک ڕوویدا، کاتێک لە تەمەنی پەنجاکانیدا بوو. لەو سەردەمەدا، حاجی حوسێن زۆر بە توندی پارێزگاری لەو ناوچەیە دەکرد کە تێیدا دەژیا و کەسی نەدەهێشت بە بێ مۆڵەت یان ئاگاداری پێشڕەوی بکات. ڕۆژێک، کۆمەڵێک پێشمەرگە بە سەرۆکایەتیی جەنابی مەلا مستەفا بارزانی بەو ناوچەیەدا تێپەڕین. حاجی حوسێن بەهۆی گۆشەگیری شوێنەکە و بۆ پاراستنی ناوچەکەی، پێشوەختە خەریکی چاودێری بوو و کاتێک کەسانی بینی، بە هەڵە (یان لەبەر سەختی دۆخەکە و نەناسینەوە) فیشەکی هۆشیارکردنەوەی (یان تەقەی لێکردن) بە ئاراستەیاندا نارد. کاتێک دواتر دەستگیر کرا یان ڕووبەڕووی یەکتربوونەوەی ڕاستەقینە بوونەوە، مەلا مستەفا بە شێوازێکی حەکیمانە پرسیاری لێکرد کە بۆچی تەقەی لەوان کردووە؟ حاجی حوسێن بەو ڕووراستی و بێپەردەییەی خۆی کە پێی ناسرابوو، بە بێ هیچ ترسنۆکییەک پێی گوت: "واللە پێم وابوو ئێوە بەرازی کێوین!" ئەم وەڵامە ڕووکەش و ئازایانەیەی حوسێن، لە جیاتی ئەوەی تووڕەیی لێ بکەوێتەوە، وایکرد مەلا مستەفا بە توندی پێبکەنێت و سەرسام بێت بە بوێری، ڕووراستی و پیاوەتییەکەی. ٤. تایبەتمەندییە جەستەیی و پزیشکییە سەرسووڕهێنەرەکان حاجی حوسێن خاوەنی جەستەیەکی پۆڵایین بوو کە هەمووان سەریان لە کارەکانی سوڕدەما: * خۆراک: زۆربەی ژیانی لە چیاکاندا بە سەر بردبوو، بایەخێکی زەبەلاحی بە خۆراکی سروشتی دەدا و هەموو ڕۆژێک گۆشتی لە ژەمەکانیدا دەخوارد، بێ ئەوەی تووشی نەخۆشییە سەردەمییەکان ببێت. * ددان و هێز: تا کۆتا چرکەی تەمەنی درێژی، کەمتر لە دەستدانەکانی کەوتبوون و زۆربەی ددانە سروشتییەکانی لە دەمدا مابوون. چاو و گوێ و توانای جەستەیی تا دوای تەمەنی سەد ساڵی بە تەواوی بە هێزەوە مابوونەوە. * سەربەخۆیی: تا دوا ڕۆژەکانی ژیانی، پێویستی بە کەس نەبوو و خۆی کارەکانی خۆی بەڕێوە دەبرد. ٥. گۆڕانکاری ڕۆحی، حج و پەشیمانی لە سەرەتای گەنجیدا، حوسێن لە دۆخێکی جەنگ و پڕ لە توندوتیژی و قەیراندا ژیانی بەسەر بربوو. بەڵام کاتێک تەمەنی بەرەو پیری چوو، گۆڕانکارییەکی قوڵی ڕۆحی و فیکری لە ژیانیدا ڕوویدا. ئەو ڕووی کردە خواپەرستی و دوو جار سەفەری مەککەی کرد بۆ فەریزەی حج (کە لەوێوە نازناوی "حاجی" پێدرا). ئەو زۆر جار بە ڕاشکاوی دانی بەوەدا دەنیشت کە مرۆڤ لە ژیانیدا هەڵەی کردووە، چونکە لە چیاکاندا و لە سەردەمی شەڕدا مرۆڤ ناچار دەبێت ڕەفتاری توند بنوێنێت، و هەمیشە دەگووت کە هیچ کەسێک لە ژیاندا بێ خەوش و هەڵە نییە. ٦. داستانەکەی شار (لێدانی دەللالی زۆردار) لە ساڵانی حەفتاکاندا، کاتێک حاجی حوسێن ڕووی لە شار کرد و لەوێ نیشتەجێ بوو، ڕووداوێکی کۆمەڵایەتیی زۆر سەرنجڕاکێش ڕوویدا. کوڕەکەی حاجی کەوتە ژێر فێڵ و فڕۆکەی کەسێکی هەڵمەتچی، دەللالی ئۆتۆمبێل و زۆردار کە لە شاردا زۆر لوتبەرز و بەهێز دەناسرایە و خەڵکی ترسیان لێی هەبوو. ئەو دەللالە نەک تەنها مافی کوڕەکەی خواردبوو، بەڵکو بێڕێزی و قسەی نەگونجاوی بە حاجی حوسێنی پیریش گوت بوو. حاجی حوسێن سەرەڕای تەمەنی بەساڵاچووی، بڕیار دا خۆی تۆڵەی ئەم سووکایەتییە بکاتەوە. لە کافتريا یان چێشتخانەیەکدا، لە نزیک ئەو کەسە دانیشت. کاتێک دەللالەکە دەستپێکرد بە هەڕەشە و خۆدەرخستن، حاجی حوسێن بە خێراییەکی سەرسووڕهێنەر (کە لە کەسێکی تەمەن پیری چاوەڕوان نەدەکرا) پەرداخێکی گەورەی شووشەی (یاخود تەپڵەخەڵوزی شووشەیی قورس) هەڵگرت و کێشا بە ناوچەوانی ئەو دەللالە زۆردارەدا! پیاوەکە یەکسەر کەوتە خوار و خوێن لە سەری پڕ بوو، بێ ئەوەی بۆی بێت بجووڵێت. لە کاتی پشکنینی پۆلیسدا، پۆلیسەکان کە سەیری پیریی حاجی حوسێنیان کرد، هەرگیز باوەڕیان نەکرد کە ئەو کەسە بەساڵاچووە ئاوا لێهاتوو بێت و دەستبەجێ بە ئازادیی خۆی مایەوە. ٧. تێڕوانینی سیاسی و ڕەشبینی لە مێژووی ناوچەکە حاجی حوسێن بەهۆی ئەوەی تەمەنێکی درێژی لەگەڵ ڕووداوە سیاسییەکانی نێوان شۆڕشەکان، حکومەتە یەک لە دوای یەکەکان و کۆمەڵکوژی و پەیماننامەکاندا بەسەر بربوو، ڕوانگەیەکی زۆر تاڵ و واقعبینی هەبوو. ئەو بڕوایەکی قووڵی هەبوو کە تا ئەو کاتەی سیستەمەکان و بەرژەوەندییە دەرەکییەکان بەو شێوەیە بمێنن، گەیشتنی کورد بە مافی ڕەهای خۆی کارێکی زۆر سەخت و پڕ لە ئاستەنگ دەبێت، و هەمیشە قسەکانی وەک حیکمەتێک لەلایەن ئەوانەی دەیناسی بە بایەخەوە وەردەگیران. ٨. کۆچی دوایی و یادەوەری لە ساڵی ٢٠١٣ حاجی حوسێن بێسۆکی لە ساڵی ٢٠١٣ لە تەمەنێکی پیرۆزدا کە سەد ساڵی تێپەڕاندبوو، چاوی لە دنیای فانی داخست و کۆچی دوایی کرد. ئەو کۆچی دوایی کرد، بەڵام ناو، داستان، ئازایەتی، و پێگە ڕیشسپییەکەی وەک میراتێکی گەورە لە یادەوەریی بنەماڵەکەی و تەواوی ئەو کەسانەی بیستوویانە بە زیندوویی ماوەتەوە! 2y4ht4t4w70p6c3st0c8xrameyj14ls 2 305327 1686058 2026-10-12T18:43:21Z Hama azad 7777 79676 باسیک دەربارەی حاجی حوسێن بێسۆکی 1686058 wikitext text/x-wiki [[بەلێرات|بەتێر]] و تەسەلی و بە هەموو وردەکارییەکانەوە، باسی ژیانی حاجی حوسێن بێسۆکی دەکەین: ١. بنەچە، منداڵی و سەرەتای ژیان لە چیاکاندا حاجی حوسێن لە ساڵی ١٩١٣ لە خێزانێکی تێکۆشەر و ڕەسەنی ناوچە شاخاوییە سەختەکانی کوردستان لە گوندی بێسۆک چاوی بە دنیا هەڵهێنا. ژینگەی سەختی چیاکان، بارودۆخی دژوار و ڕووداوە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ئەو سەردەمە وایان لێکرد کە لە تەمەنێکی زۆر زوودا گەورە ببێت و کەسایەتییەکی توندوتۆڵ و خۆڕاگری لێ دروست ببێت. لە سەردەمی منداڵی و مێردمنداڵیدا، ناوچەکەیان ڕووبەڕووی شەڕ و ناسەقامگیری بووەوە، و باوکی لە تێکۆشانێکدا گیانی لەدەست دا (کوژرا). ئەم ڕووداوە ناخۆشە مێژووی ژیانی بە تەواوی گۆڕی و ئەرکی قورسی پاراستنی بنەماڵە و تۆڵەسەندنەوەی خوێنی باوکی خستە سەر شانی لە تەمەنێکی گەنجیدا. ٢. چیرۆکی تۆڵە و دوو دەیە ناکۆکی دوای ئەوەی باوکی کوژرا، حوسێن بڕیاری دا ئەرکی تۆڵەسەندنەوە جێبەجێ بکات. ئەم بڕیارە بووە هۆی دەستپێکردنی قۆناغێکی پڕ لە ترس، مەترسی و هەڵاتن کە نزیکەی بیست ساڵ (دوو دەیە) بەردەوام بوو. لەو ماوە درێژەدا، لە ئەشکەوت و شاخە سەختەکاندا دەژیا و ناوی وەک پیاوێکی چاونەترس لە ناوچەکەدا بڵاو بووەوە. لە کۆتایی ئەو دوو دەیە ناکۆکییەدا، کێشەکە بە زیرەکییەکی تاکتیکی گەورە کۆتایی پێهات؛ لە کاتی دیدارێک یان ڕووبەڕووبوونەوەیەکدا، بە فیشەکێک لە ژێر بەرگ و جلەکانییەوە کۆتایی بەو کێشمەکێشە مێژووییە هێنا و توانی ئاشتی و سەقامگیری بۆ ناوچەکە بگێڕێتەوە. ٣. ڕووبەڕووبوونەوەکەی لەگەڵ مەلا مستەفا بارزانی لە خواکورک یەکێک لە پڕبەدەنگترین و سەرنجڕاکێشترین بەسەرهاتەکانی ژیانی حاجی حوسێن لە شاخەکانی خواکورک ڕوویدا، کاتێک لە تەمەنی پەنجاکانیدا بوو. لەو سەردەمەدا، حاجی حوسێن زۆر بە توندی پارێزگاری لەو ناوچەیە دەکرد کە تێیدا دەژیا و کەسی نەدەهێشت بە بێ مۆڵەت یان ئاگاداری پێشڕەوی بکات. ڕۆژێک، کۆمەڵێک پێشمەرگە بە سەرۆکایەتیی جەنابی مەلا مستەفا بارزانی بەو ناوچەیەدا تێپەڕین. حاجی حوسێن بەهۆی گۆشەگیری شوێنەکە و بۆ پاراستنی ناوچەکەی، پێشوەختە خەریکی چاودێری بوو و کاتێک کەسانی بینی، بە هەڵە یان لەبەر سەختی دۆخەکە تەقەی هۆشیارکردنەوەی بە ئاراستەیاندا نارد. کاتێک دواتر دەستگیر کرا یان ڕووبەڕووی یەکتربوونەوەی ڕاستەقینە بوونەوە، مەلا مستەفا بە شێوازێکی حەکیمانە پرسیاری لێکرد کە بۆچی تەقەی لەوان کردووە؟ حاجی حوسێن بەو ڕووراستی و بێپەردەییەی خۆی کە پێی ناسرابوو، بە بێ هیچ ترسنۆکییەک پێی گوت: "واللە پێم وابوو ئێوە بەرازی کێوین!" ئەم وەڵامە ڕووکەش و ئازایانەیەی حوسێن، لە جیاتی ئەوەی تووڕەیی لێ بکەوێتەوە، وایکرد مەلا مستەفا بە توندی پێبکەنێت و سەرسام بێت بە بوێری، ڕووراستی و پیاوەتییەکەی. ٤. تایبەتمەندییە جەستەیی و پزیشکییە سەرسووڕهێنەرەکان حاجی حوسێن خاوەنی جەستەیەکی پۆڵایین بوو کە هەمووان سەریان لە کارەکانی سوڕدەما: * خۆراک: زۆربەی ژیانی لە چیاکاندا بە سەر بردبوو، بایەخێکی زەبەلاحی بە خۆراکی سروشتی دەدا و هەموو ڕۆژێک گۆشتی لە ژەمەکانیدا دەخوارد، بێ ئەوەی تووشی نەخۆشییە سەردەمییەکان ببێت. * ددان و هێز: تا کۆتا چرکەی تەمەنی درێژی، کەمتر لە دەستدانەکانی کەوتبوون و زۆربەی ددانە سروشتییەکانی لە دەمدا مابوون. چاو و گوێ و توانای جەستەیی تا دوای تەمەنی سەد ساڵی بە تەواوی بە هێزەوە مابوونەوە. * سەربەخۆیی: تا دوا ڕۆژەکانی ژیانی، پێویستی بە کەس نەبوو و خۆی کارەکانی خۆی بەڕێوە دەبرد. ٥. گۆڕانکاری ڕۆحی، حج و پەشیمانی لە سەرەتای گەنجیدا، حوسێن لە دۆخێکی جەنگ و پڕ لە توندوتیژی و قەیراندا ژیانی بەسەر بربوو. بەڵام کاتێک تەمەنی بەرەو پیری چوو، گۆڕانکارییەکی قوڵی ڕۆحی و فیکری لە ژیانیدا ڕوویدا. ئەو ڕووی کردە خواپەرستی و دوو جار سەفەری مەککەی کرد بۆ فەریزەی حج (کە لەوێوە نازناوی "حاجی" پێدرا). ئەو زۆر جار بە ڕاشکاوی دانی بەوەدا دەنیشت کە مرۆڤ لە ژیانیدا هەڵەی کردووە، چونکە لە چیاکاندا و لە سەردەمی شەڕدا مرۆڤ ناچار دەبێت ڕەفتاری توند بنوێنێت، و هەمیشە دەگووت کە هیچ کەسێک لە ژیاندا بێ خەوش و هەڵە نییە. ٦. داستانەکەی شار (لێدانی دەللالی زۆردار) لە ساڵانی حەفتاکاندا، کاتێک حاجی حوسێن ڕووی لە شار کرد و لەوێ نیشتەجێ بوو، ڕووداوێکی کۆمەڵایەتیی زۆر سەرنجڕاکێش ڕوویدا. کوڕەکەی حاجی کەوتە ژێر فێڵ و فڕۆکەی کەسێکی هەڵمەتچی، دەللالی ئۆتۆمبێل و زۆردار کە لە شاردا زۆر لوتبەرز و بەهێز دەناسرایە و خەڵکی ترسیان لێی هەبوو. ئەو دەللالە نەک تەنها مافی کوڕەکەی خواردبوو، بەڵکو بێڕێزی و قسەی نەگونجاوی بە حاجی حوسێنی پیریش گوت بوو. حاجی حوسێن سەرەڕای تەمەنی بەساڵاچووی، بڕیار دا خۆی تۆڵەی ئەم سووکایەتییە بکاتەوە. لە کافتريا یان چێشتخانەیەکدا، لە نزیک ئەو کەسە دانیشت. کاتێک دەللالەکە دەستپێکرد بە هەڕەشە و خۆدەرخستن، حاجی حوسێن بە خێراییەکی سەرسووڕهێنەر پەرداخێکی گەورەی شووشەی قورسی هەڵگرت و کێشا بە ناوچەوانی ئەو دەللالە زۆردارەدا! پیاوەکە یەکسەر کەوتە خوار و خوێن لە سەری پڕ بوو، بێ ئەوەی بۆی بێت بجووڵێت. لە کاتی پشکنینی پۆلیسدا، پۆلیسەکان کە سەیری پیریی حاجی حوسێنیان کرد، هەرگیز باوەڕیان نەکرد کە ئەو کەسە بەساڵاچووە ئاوا لێهاتوو بێت و دەستبەجێ بە ئازادیی خۆی مایەوە. ٧. تێڕوانینی سیاسی و ڕەشبینی لە مێژووی ناوچەکە حاجی حوسێن بەهۆی ئەوەی تەمەنێکی درێژی لەگەڵ ڕووداوە سیاسییەکانی نێوان شۆڕشەکان، حکومەتە یەک لە دوای یەکەکان و کۆمەڵکوژی و پەیماننامەکاندا بەسەر بربوو، ڕوانگەیەکی زۆر تاڵ و واقعبینی هەبوو. ئەو بڕوایەکی قووڵی هەبوو کە تا ئەو کاتەی سیستەمەکان و بەرژەوەندییە دەرەکییەکان بەو شێوەیە بمێنن، گەیشتنی کورد بە مافی ڕەهای خۆی کارێکی زۆر سەخت و پڕ لە ئاستەنگ دەبێت، و هەمیشە قسەکانی وەک حیکمەتێک لەلایەن ئەوانەی دەیناسی بە بایەخەوە وەردەگیران. ٨. کۆچی دوایی و یادەوەری لە ساڵی ٢٠١٣ حاجی حوسێن بێسۆکی لە ساڵی ٢٠١٣ لە تەمەنێکی پیرۆزدا کە سەد ساڵی تێپەڕاندبوو، چاوی لە دنیای فانی داخست و کۆچی دوایی کرد. ئەو کۆچی دوایی کرد، بەڵام ناو، داستان، ئازایەتی، و پێگە ڕیشسپییەکەی وەک میراتێکی گەورە لە یادەوەریی بنەماڵەکەی و تەواوی ئەو کەسانەی بیستوویانە بە زیندوویی ماوەتەوە. jxnxvxm9j3pvh12lj0yi5fvwjk90zlk 3 305328 1686060 2026-10-12T19:14:24Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1686060 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٩:١٤، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) mhcmkxzoo51lrpnt3jhdr7g0b770416 3 305329 1686112 2026-10-12T19:41:46Z Épine 19745 /* بەخێربێیت */ بەشی نوێ 1686112 wikitext text/x-wiki {{بەخێرهاتن}} &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[File:Kurdistan LGBT pride flag.svg|20px|link=لێدوانی بەکارھێنەر:Épine]]} ١٩:٤١، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) i8anenvmb7m9nmpqdz7f5q3xxrhv2tk 0 305330 1686124 2026-10-12T20:24:16Z Bilalinfo 57400 پەڕەی دروست کرد بە «{{Infobox television|name=خانمی شین|image=|image_upright=|caption=<!-- شرح تصویر -->|genre=دراما - کۆمەڵایەتی|writer=یاسمن ڕێزان [[ئەرسەلان ئەمیری]]|presenter=<!-- مجری -->|director=[[پارسا پیروزفەر]]|creative_director=<!-- کارگردان هنری/مدیر نوآوری -->|starring=- [[پەریناز ئیزەدیار]] - [[پارسا پیروزفەر]] - نەدا جەبر...»ەوە 1686124 wikitext text/x-wiki {{Infobox television|name=خانمی شین|image=|image_upright=|caption=<!-- شرح تصویر -->|genre=دراما - کۆمەڵایەتی|writer=یاسمن ڕێزان [[ئەرسەلان ئەمیری]]|presenter=<!-- مجری -->|director=[[پارسا پیروزفەر]]|creative_director=<!-- کارگردان هنری/مدیر نوآوری -->|starring=- [[پەریناز ئیزەدیار]] - [[پارسا پیروزفەر]] - [[نەدا جەبرائیلی]]|theme_music_composer=<!-- موسیقی متن -->|opentheme=<!-- آهنگ آغاز -->|endtheme=|composer=|country=[[ئێران]]|language=فارسی|num_seasons=|num_episodes=|list_episodes=<!-- فهرست قسمت‌ها -->|executive_producer=<!-- تهیه‌کننده اجرایی -->|producer=محەممەد یەمینی|editor=|location=|cinematography=|animator=<!-- پویانما -->|camera=<!-- دوربین -->|runtime=|company=<!-- شرکت(ها) تولیدکننده -->|distributor=|channel=|picture_format=<!-- فرمت تصویر -->|audio_format=<!-- فرمت صدا -->|first_run=<!-- نخستین نمایش در -->|first_aired=|last_aired=}} '''''خاتوو شین''''' (بە [[زمانی فارسی|فارسی]]:خانم شین) [[کورتەزنجیرە|کورتە زنجیرەیەکی]] [[ئێران|ئێرانییە]] لە جۆری [[دراما|درامای کۆمەڵایەتی]] لە دەرهێنانی [[پارسا پیروزفەر]]، نووسینی [[ئەرسەلان ئەمیری]] و یاسەمین ڕێزان و بەرهەمهێنانی محەممەد یەمینی کە لە ساڵی 2026 بەرهەم هاتووە. [[پەریناز ئیزەدیار|پەریناز ئێزدیار]] و [[پارسا پیروزفەر]] ڕۆڵە سەرەکییەکانی دەگێڕن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=آنلاین |first=اقتصاد |ڕێکەوت=2026-08-03 |سەردێڕ=پریناز ایزدیار بازیگر «خانم شین» شد |ناونیشان=https://www.eghtesadonline.com/fa/news/2154744/%D9%BE%D8%B1%DB%8C%D9%86%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%DA%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%85-%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%AF |ڕێکەوتی سەردان=2026-10-12 |وێبگە=اقتصاد آنلاین |بڵاوکەرەوە=اقتصاد آنلاین |زمان=fa}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-08-02 |سەردێڕ=پارسا پیروزفر کارگردان سریال شد و نقش اول را به این خانم داد {{!}} ببینید |ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/1057584/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%81%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D8%B4%D8%AF-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D8%AF |ڕێکەوتی سەردان=2026-10-12 |وێبگە=همشهری آنلاین |بڵاوکەرەوە=همشهری آنلاین، سایت خبری روزنامه همشهری {{!}} hamshahrionline |زمان=fa}}</ref> == ئەکتەرەکان == * [[پەریناز ئیزەدیار|پەریناز ئێزدیار]] * [[پارسا پیروزفەر]] * [[نەدا جەبرائیلی]] == بەرهەمهینان == === پێش-بەرهەمهینان === لە١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ڕاگەیەندرا کە [[پارسا پیروزفەر]] مەبەستیەتی یەکەمین فیلمی درێژی سینەمایی خۆی بە ناوی «خاتوو شین» دەرهێنانی بۆ بکات و ئەم پرۆژەیە لە قۆناغی هەڵبژاردنی ئەکتەرەکاندایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2025-11-12 |سەردێڕ=پارسا پیروزفر اولین فیلم سینمایی‌اش را می‌سازد |ناونیشان=https://www.khabaronline.ir/news/2141619/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%81%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B4-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D8%AF |ڕێکەوتی سەردان=2026-10-12 |وێبگە=خبرآنلاین |بڵاوکەرەوە=خبرگزاری خبرآنلاین - آخرین اخبار ایران و جهان {{!}} Khabaronline |زمان=fa}}</ref> لە ١ی ئابی ٢٠٢٦ ڕاگەیەندرا کە پیروزفەر لە جیاتی دروستکردنی فیلمی سینەمایی، ''خانمی شین'' لە شێوازی [[کورتەزنجیرە|کورتە زنجیرەیەک]] بەرهەم دەهێنێت. لەم زنجیرەیەدا، [[پەریناز ئیزەدیار|پەریناز ئێزدیار]] لە تەنیشت [[پارسا پیروزفەر|پیروزفەرەوە]] وەک یەکێک لە ئەکتەرە سەرەکییەکان ڕۆڵ دەگێڕێت. سیناریۆی ئەم [[کورتەزنجیرە|کورتە زنجیرەیە]] لەلایەن [[ئەرسەلان ئەمیری]] و یاسەمین ڕێزانەوە نووسراوە و محەممەد یەمینی بەرپرسیارەتی بەرهەمهێنانی لە ئەستۆیە. ئەم زنجیرەیە لە تۆڕی [[فیلیمۆ]] بڵاو دەکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2026-08-02 |سەردێڕ=پارسا پیروزفر کارگردان سریال شد و نقش اول را به این خانم داد {{!}} ببینید |ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/news/1057584/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%81%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D8%B4%D8%AF-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D8%AF |ڕێکەوتی سەردان=2026-10-12 |وێبگە=همشهری آنلاین |بڵاوکەرەوە=همشهری آنلاین، سایت خبری روزنامه همشهری {{!}} hamshahrionline |زمان=fa}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> [[پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنییە ئێرانییەکان]] r3ac961mc1ny0886ifxjdj9jgwj259x 0 305331 1686149 2026-10-12T21:01:54Z Bilalinfo 57400 پەڕەی دروست کرد بە «{{Infobox film|name=جەنگی جیهانیی سێیەم|image=World War III Poster.jpg|caption=پۆستەری پەخشکردنی سینەمایی لە ئێران|director=[[ھوومەن سەییدی]]|producer=هومەن سەیدی|writer=[[ھوومەن سەییدی]] ئاریان وەزیردەفتەری ئازاد جەعفەریان|story=|based_on=|starring=- [[موحسین تەنابەندە]] - [[مەھسا حیجازی]] - نەدا جەب...»ەوە 1686149 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=جەنگی جیهانیی سێیەم|image=World War III Poster.jpg|caption=پۆستەری پەخشکردنی سینەمایی لە ئێران|director=[[ھوومەن سەییدی]]|producer=هومەن سەیدی|writer=[[ھوومەن سەییدی]] ئاریان وەزیردەفتەری ئازاد جەعفەریان|story=|based_on=|starring=- [[موحسین تەنابەندە]] - [[مەھسا حیجازی]] - [[نەدا جەبرائیلی]] - نەوید نوسرەتی - سەحەر نیک - حاتەم مەشموولی|narrator=|music=[[بامداد ئەفشار]]|cinematography=پەیمان شادمانفەڕ|editing=هومەن سەیدی|studio=[[نەماوا]]|distributor=شایستە فیلم نماوا|released=٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ([[فێستیڤاڵی فیلمی ڤێنیز|ڤینیس]]) ١٥ی نیسانی ٢٠٢٣ (ئێران) ١٨ی تەممووزی ٢٠٢٣ (پەخشی ئۆنلاین)|runtime=١٠٧ خولەک|country=ئێران|language=فارسی|budget=~٠٫٦–١ ملیۆن دۆلار<ref>{{cite web |title=WORLD WAR III |url=https://cinando.com/en/Film/world_war_iii_419624/Detail |website=cinando.com |access-date=22 October 2022 |language=en |publisher=Cinando |archive-date=4 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220904162909/https://cinando.com/en/Film/world_war_iii_419624/Detail |url-status=live}}</ref>|gross=٦٬٨٧٦٬٥٤٦٬٠٠٠ تمەن}} '''''جەنگی جیهانیی سێیەم''''' (بە [[زمانی فارسی|فارسی]]: جنگ جهانی سوم) فیلمێکی درامیە لە بەررهەمهێنان و دەرهێنانی [[ھوومەن سەییدی|هومەن سەیدی]] و نووسینی سەیدی، ئاریان وەزیردەفتەری و ئازاد جەعفەریان. [[موحسین تەنابەندە]] لە ڕۆڵی سەرەکیدا، لەگەڵ [[مەھسا حیجازی|مەهسا حیجازی]]، [[نەدا جەبرائیلی|نەدا جەبڕائیلی]]، سەحەر نیک و مور تەزا خانجانی لەم فیلمەدا ڕۆڵ دەگێڕن. ئەم فیلمە بە سەرمایەگوزاریی [[نەماوا|نماوا]] دروست کراوە و یەکەم جارە کە پلاتفۆرمێکی پەخشی ئۆنلاینی ئێرانی پڕۆژەیەکی سینەمایی بەرهەم دەهێنێت؛ هەروەها ئەم فیلمە دووەم هاوکاریی سەیدی و نماوایە دوای زنجیرەی ''[[بۆق (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|بۆق]]''. ''جەنگی جیهانیی سێیەم'' بۆ یەکەم جار لە ٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ لە حەفتا و نۆهەمین خولی [[فێستیڤاڵی فیلمی ڤێنیز|فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی ڤینیس]] نمایش کرا و دوو خەڵاتی لە بەشی ئاسۆکان (Orizzonti) بەدەستھێنا، لەوانە باشترین فیلم بۆ [[ھوومەن سەییدی|هومەن سەیدی]] و باشترین ئەکتەری پیاو بۆ [[موحسین تەنابەندە]]. ئەم فیلمە لە ١٩ی ئەیلوولدا وەک نوێنەری فەرمیی سینەمای ئێران بۆ بەشداری لە نەوەد و پێنجەمین خولی [[خەڵاتەکانی ئۆسکار]] لەلایەن کۆمیتەی هەڵبژاردنەوە دەستنیشان کرا، بەڵام نەگەیشتە پێرستی بەربژێرە سەرەتاییەکان.<ref>{{cite web |last=Grobar |first=Matt |last2=Grobar |first2=Matt |date=2022-09-19 |url=https://deadline.com/2022/09/world-war-iii-houman-seyyedis-venice-prize-winner-set-as-irans-oscar-entry-1235122268/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220919170206/https://deadline.com/2022/09/world-war-iii-houman-seyyedis-venice-prize-winner-set-as-irans-oscar-entry-1235122268/ |archive-date=19 September 2022 |access-date=2022-09-20 |website=Deadline |language=en-US |title=‘World War III’: Houman Seyyedi’s Venice Prize Winner Named As Iran’s International Feature Oscar Entry |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Vivarelli |first=Leo Barraclough,Christopher Vourlias,Elsa Keslassy,Mark Schilling,John Hopewell,Jennie Punter,Patrick Frater,Anna Marie de la Fuente,Naman Ramachandran,Nick |last2=Barraclough |first2=Leo |last3=Vourlias |first3=Christopher |last4=Keslassy |first4=Elsa |last5=Schilling |first5=Mark |last6=Hopewell |first6=John |last7=Punter |first7=Jennie |last8=Frater |first8=Patrick |last9=Fuente |first9=Anna Marie de la |date=2022-09-20 |url=https://variety.com/2022/film/global/2023-international-feature-oscar-submissions-1235331480/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007093255/https://variety.com/2022/film/global/2023-international-feature-oscar-submissions-1235331480/ |archive-date=7 October 2022 |access-date=2022-09-20 |website=Variety |language=en-US |title=Oscars Race: Nepal Picks ‘Butterfly on the Window Pane’ in International Film Contest |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=5334 |date=2022-09-19 |url=https://www.irna.ir/news/84891622/چرا-جنگ-جهانی-سوم-نماینده-ایران-در-اسکار-شد-سخنگو-پاسخ-می-دهد |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013012332/https://www.irna.ir/news/84891622/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%8BD9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%AF-%D8%B3%D8%AE%D9%86%DA%AF%D9%88-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D9%87%D8%AF |archive-date=13 October 2022 |access-date=2022-09-19 |website=ایرنا |language=fa |title=چرا «جنگ جهانی سوم» نماینده ایران در اسکار شد؟ سخنگو پاسخ می‌دهد |url-status=live}}</ref> == پوختەی چیرۆک == شەکیب ([[موحسین تەنابەندە]]) کرێکارێکی بێلانەیە کە ژن و کوڕەکەی چەند ساڵ پێش لە بوومەلەرزەیەکدا لەدەست داوە و تا ئێستا دانی بەو ڕاستییەدا نەناوە. لە چەند ساڵی ڕابردوودا، پەیوەندیی لەگەڵ ژنێکی لال و کەڕی گەنج بە ناوی لادەن دروست کردووە. ئەو شوێنە دروستکراوەی کە ئەو ئەمڕۆ تێیدا کار دەکات، دەردەکەوێت کە دیمەنی فیلمێکە دەربارەی کردەوەکانی [[ئەدۆڵف ھیتلەر|ئادۆلف هیتلەر]] لە ماوەی جەنگی جیهانیی سێیەمدا. شەکیب وەک جێگرەوەی ئەکتەری پێشوو هەڵدەبژێردرێت و خانوویەکی گەورەی پێ دەدرێت. لادەن بە تێگەیشتن لەم بابەتە داوای هاوکاری لەو دەکات بۆ چارەسەرکردن کێشەیەک و شەکیب ناچار دەبێت لادەن لە شوێنی وێنەگرتنەکەدا بشارێتەوە. باڵەخانەکە بە پێی خشتەی وێنەگرتنەکە دەتەقێنرێتەوە بەڵام شەکیب کە لە تەقینەوەی باڵەخانەکە بێئاگابووە ناچار دەبێت ڕاستییەکە بە لایەنەکانی فیلمەکە بڵێت و ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە دروستکەرانی فیلمەکە بەدوای شاردنەوەی ئەم بابەتەوە بن. شەکیب کە بەدوای تۆڵەسەندنەوەوە دەبێت خواردنی ستافی فیلمەکە ژەهراوی دەکات.<ref name="HoFSynopsis">{{cite web |author=آمارتیا آچاریا |date=8 September 2022 |url=https://www.highonfilms.com/world-war-iii-2022-venice-review/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910092705/https://www.highonfilms.com/world-war-iii-2022-venice-review/ |archive-date=10 September 2022 |access-date=10 September 2022 |website=High On Films |language=en-us |title=پێداچوونەوەی ڤینیس: جەنگی جیهانیی سێیەم (٢٠٢٢) |url-status=live}}</ref><ref name="labiennale79">{{cite web |author=هفتاد و نهمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم ونیز |date=2022-07-14 |url=https://www.labiennale.org/en/cinema/2022/orizzonti/jang-e-jahani-sevom-world-war-iii |archive-url=https://web.archive.org/web/20220904162909/https://www.labiennale.org/en/cinema/2022/orizzonti/jang-e-jahani-sevom-world-war-iii |archive-date=4 September 2022 |access-date=4 August 2022 |website=La Biennale di Venezia |language=en|فێستیڤاڵی فیلمی ڤینیس (جەنگی جیهانیی سێیەم) |title=بیێنالەی سینەما ٢٠٢٢ |url-status=live}}</ref> == ئەکتەرەکان == {{Col-begin}} {{Col-break}} * [[موحسین تەنابەندە]] لە ڕۆڵی شەکیب * [[مەھسا حیجازی]] لە ڕۆڵی لەدەن * [[نەدا جەبرائیلی]] لە ڕۆڵی نیدا زارع * نەوید نوسرەتی لە ڕۆڵی سەعید نوسرەتی * مور تەزا خانجانی لە ڕۆڵی فرشاد * لوتفوڵڵا سەیفی * حاتەم مەشموولی لە ڕۆڵی ڕەستگار<ref name=":0"/> * موحەممەد ئەسنئەشەری {{Col-end}} == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb title|21378744}} [[پۆل:فیلمە فارسییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی]] [[پۆل:فیلمە درامییە ئێرانییەکان]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٢]] 4ljvf6bf551yl3cu5ffiura1uad0q3u 1 305332 1686168 2026-10-12T21:27:11Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.6 1686168 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئاڵای گورجستان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1686167 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110316105336/http://www.president.gov.ge/ بۆ http://www.president.gov.ge/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢١:٢٧، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) 1ud4g0t00gq0c8ejll4964h1lon9ycs 1 305333 1686178 2026-10-12T21:40:13Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.6 1686178 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئوور]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1686177 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20250326210707/http://www.ur-online.org/ بۆ http://www.ur-online.org/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢١:٤٠، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) 5w8xrc7zjrvfrsofou1mb06kfzso6oc 1 305334 1686185 2026-10-12T21:59:51Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.6 1686185 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیبراھیم ئیبراھیمیان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1686184 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20260615173010/http://cinetmag.com/movies/ShowFilms.asp?ID=1506 بۆ http://www.cinetmag.com/Movies/ShowFilms.asp?ID=1506 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢١:٥٩، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) 0lt0ooe6xdnbj1rgxxfclr0kclbfv4o 1 305335 1686230 2026-10-12T23:28:42Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.6 1686230 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەزازیل (زنجیرەی تەلەفیزیۆنی)]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1686229 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20250123175652/https://www.qudsdaily.com/Newspaper/item/55189 بۆ https://www.qudsdaily.com/Newspaper/item/55189 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٣:٢٨، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) 5flxjz40zwqjgm7td3ialufcgnc6d3p 1 305336 1686234 2026-10-12T23:46:15Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.6 1686234 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەشکەوتی ئالتامیرا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1686233 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141006172308/http://museodealtamira.mcu.es/ بۆ http://museodealtamira.mcu.es/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٣:٤٦، ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ (UTC) 27mrvv6b3okgcj3wab5kw0qv1vszr5s 0 305337 1686285 2026-10-13T03:54:03Z Aza 86 Aza پەڕەی [[پارسا پیروزفەر]]ی گواستەوە بۆ [[پارسا پیرووزفەر]] 1686285 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[پارسا پیرووزفەر]] 0nvzzahx274iuacdof29zlfi6en4km1 0 305338 1686449 2026-10-13T11:44:38Z DiyarKamaran 50583 پەڕەی دروست کرد بە «{{Infobox military person|name=عوتبەی کوڕی فەرقەد سولەمی|native_name=عتبة بن فرقد السلمي|birth_date=نەزانراو|death_date=٤١ی کۆچی (٦٦١ زایینی) یان ٢٥ی کۆچی (٦٤٥ زایینی)|death_place=[[کووفە]]، [[خەلافەتی ڕاشیدون]]|rank=فەرماندە{{هن}}والیی|battles=[[شەڕی خەیبەر]]{{هن}}شەڕی مووسڵ{{هن}}فەتحی ئازەربایج...»ەوە 1686449 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person|name=عوتبەی کوڕی فەرقەد سولەمی|native_name=عتبة بن فرقد السلمي|birth_date=نەزانراو|death_date=٤١ی کۆچی (٦٦١ زایینی) یان ٢٥ی کۆچی (٦٤٥ زایینی)|death_place=[[کووفە]]، [[خەلافەتی ڕاشیدون]]|rank=فەرماندە{{هن}}والیی|battles=[[شەڕی خەیبەر]]{{هن}}شەڕی مووسڵ{{هن}}فەتحی ئازەربایجان|spouse=ئووم عاسم}} '''عوتبەی کوڕی فەرقەد سولەمی''' [[ھاوەڵان|هاوەڵی]] پێغەمبەر [[محەممەد]] د.خ بووە و بە فاتیحی (پێشڕەوی فەتحکردنی) [[باشووری کوردستان]] و [[ئازەربایجان]] دادەنرێت.<ref>{{استشهاد بويكي بيانات|Q116752568|ج=3|ص=561|via=[[المكتبة الشاملة]]}}</ref> == بنەچە == ئەبو عەبدوڵڵا عوتبەی کوڕی فەرقەد کوڕی یەربوع کوڕی حەبیب کوڕی مالیک کوڕی ئەسعەد کوڕی روفاعە کوڕی رەبیعە کوڕی روفاعە کوڕی حاریس کوڕی بەسسە کوڕی سولەیم سولەمی بووە.<ref>اسد الغابة في معرفة الصحابة بن الاثير</ref> == موسڵمانبوونی == ئەبو عەبدوڵڵا عوتبە کوڕی فەرقەد سولەمی، پێش [[شەڕی خەیبەر]] چووە نێو [[ئیسلام|ئایینی ئیسلام]]. لەو شەڕەدا لەگەڵ [[محەممەد|پێغەمبەری خودا]] د.خ بەشداری کرد و بەشێکی لە دەستکەوتەکانی شەڕ پێدرا. ئەو ساڵێک بەشێک لەو دەستکەوتانەی دەدایە پیاوەکانی لای باوکی کە پێوەندیی خزمێتییان لەگەڵیدا هەبوو، و ساڵی دواتر بەشێکی دەدایە کوڕانی مام و خاڵەکانی. شەڕی خەیبەر لە ساڵی حەوتەمی دوای کۆچی پێغەمبەر د.خ ڕوویدا، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئەو لە هەمان ساڵدا یان کەمێک پێشتر بووەتە [[موسڵمان]]. عوتبە تەنها لە دوو غەزوەدا لەگەڵ پێغەمبەر د.خ بەشداری کرد و شەرەفی هاوەڵایەتی پێغەمبەری بەدەست هێنا و لەگەڵ پێغەمبەر محەممەد د.خ لە جیهـاددا بەشداری کردووە. == فتوحاتەکانی == دوای کۆچی دوایی پێغەمبەر [[محەممەد]] د.خ، عوتبە دەستی بە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەوانە کردەوە کە لە ئایینی ئیسلام هەڵگەرابوونەوە. کاتێک هەڵگەڕابووەکان گەڕانەوە بۆ ئیسلام، عوتبە خۆی تەرخان کرد بۆ [[جیھاد|جیهـاد]] و فراوانکردنی فتوحاتە ئیسلامییەکان. لە ساڵی ١٧ی [[ڕۆژژمێری کۆچی|کۆچی]] (نزیکەی ساڵی ٦٣٨ی زایینی)، عوتبە بوو بە والیی [[مووسڵ]] و بەرپرسیارێتی کاروباری سەربازی و کۆکردنەوەی [[باج|باجی]] زەوی پێ سپێردرا. عوتبە بووە جێگرەوەی عورفەجەی کوڕی حەرسەمەی باریقی؛ هەمان ئەو کەسەی کە [[خەلیفە]] [[عومەر کوڕی خەتتاب]] بۆ پشتیوانیکردنی عوتبەی کوڕی غەزوان ناردبووی. بە هیچ کەسێک نەدەتوانرا پۆستێکی هێندە گرنگ وەربگرێت، مەگەر پێشتر لە جیهاددا خزمەتێکی دیار و بەرچاوی پێشکەش کردبێت. دوای جێگیربوونی لە مووسڵ، عوتبە زنجیرەیەک هەڵمەتی سەربازیی بۆ سەر ناوچەکانی دەوروبەر دەست پێ کرد تا بیانخاتە ژێر دەسەڵاتی موسڵمانان، کە بریتی بوون لە [[شارەزوور]] و سامەغان و داراباد. لە ساڵی ٢٢ی کۆچیدا (٦٤٣ی زایینی)، عوتبە توانی شارەزوور بە هێزی سەربازی کۆنترۆڵ بکات، بەڵام لەگەڵ دانیشتووانی سامەغان و داراباد ڕێگەی سووڵح گرتە بەر و لەسەر پێدانی [[جزیە]] و خەراج لەگەڵیان ڕێککەوت. دوای تەواوکردنی ئەم هەڵمەتانە، عوتبە نامەیەکی بۆ خەلیفە عومەر کوڕی خەتتاب نووسی و تێیدا نووسی: «فتوحاتەکانم گەیشتوونەتە ئازەربایجان» لە وەڵامدا، خەلیفە عومەر بڕیاری دا عوتبە بکاتە والیی [[ئازەربایجان]] و عەرفەجە کوڕی حەرسەمەی باریقیش بۆ بەڕێوەبردنی مووسڵ بگێڕێتەوە. === فەتحی ئازەربایجان === عوتبە لە ڕێگەی شارەزوور و بوکەیری کوڕی عەبدوڵاش لە ڕێگەی [[حەڵوان|حەڵوانەوە]] هێرشیان کردە سەر ئازەربایجان و هەر یەکەیان بەشێکیان فەتح کرد. پاشان بە فەرمانی خەلیفە عومەر، بوکەیر ڕووی کردە فەتحی ([[ئەلباب]]) و دەسەڵاتی ناوچەکانی خۆی لە ئازەربایجان بۆ عوتبە بەجێهێشت. بەم شێوەیە دەسەڵاتی تەواوی ئازەربایجان بۆ عوتبە یەکلایی بووەوە و ئەویش [[ئەبوو دوجانە|سیماکی کوڕی خەرەشە]] لە شوێنە بەجێماوەکانی بوکەیر دامەزراند. بەهرام، کە فەرماندەی هێزەکانی فارس بوو، سوپایەکی کۆکردەوە بۆ ئەوەی ڕێگری لە پێشڕەوییەکانی عوتبە بکات لە ئازەربایجان. عوتبە ڕووبەڕووی بووەوە و لە شەڕێکی سەختدا سوپای فارسی تێکشکاند. بەهۆی ئەم سەرکەوتنەوە، ناوچەکانی دیکەی ئازەربایجان بەبێ شەڕ خۆیان ڕادەست کرد. پاشان عوتبە «ئەماننامە»یەکی بۆ دانیشتووان نووسی و تێیدا بەڵێنی پاراستنی سەروماڵ و ئایین و خاکەکەیانی (لە دەشت و شاخ) پێ دان بە مەرجێک بەپێی توانای خۆیان جزیە بدەن. ئەمەش دەقی ئەو پەیماننامەیەیە کە (عوتبەی کوڕی فەرقەدی سەلەمی) ئاراستەی دانیشتووانی ئازەربایجانی کردووە: <blockquote>بە ناوی خوای بەخشندەی میهرەبان ئەمە ئەو (ئەماننامە)یەیە کە عوتبەی کوڕی فەرقەد، کارگێڕی عومەری کوڕی خەتاب ئەمیری باوەڕداران، بەخشیویەتی بە خەڵکی ئازەربایجان؛ بۆ دەشت و شاخ و پەراوێز و دەوروبەری، هەروەها بۆ سەرجەم پەیڕەوانی ئایینەکانیان. بەڵێنی پاراستن (ئەمان)ی پێداون بۆ سەر گیان و ماڵ و ئایین و یاساکانیان، بەو مەرجەی بەپێی توانایان (جزیە) بدەن. ئەم باجە (جزیە) ناکەوێتە سەر منداڵ، ژن، و نەخۆشی پەککەوتە کە سامانی نییە، هەروەها ناکەوێتە سەر ئەو ڕەبەنەی (خواپەرستە) کە دەستبەرداری دنیا بووە؛ ئەمانە هەمان مافی پارێزراوییان هەیە وەک باقی خەڵکەکە. دانیشتووانی شارەکە لەسەریانە بۆ ماوەی یەک شەو و ڕۆژ ئەرکی میوانداریکردنی سەربازانی موسڵمان لەسەر خۆیان بگرن (خواردن و شوێنی حەوانەوەیان پێ بدەن) و ڕێنماییان بکەن. هەر کەسێک لە دانیشتووانی ناوچەکە خۆبەخشانە بەشداری لە جەنگدا بکات (بەشداریی سوپای موسڵمانانی کرد)، ئەوا لەو ساڵەدا جزیەی لێ وەرناگیرێت. هەر کەسێک لە شارەکەدا بمێنێتەوە و نەرۆشت، هەمان ماف و پارێزبەندیی دانیشتووانی تری دەبێت، هەر کەسێکیش بیەوێت شارەکە بەجێبهێڵێت، گیان و ماڵی پارێزراو دەبێت تا دەگاتە ئەو شوێنەی کە خۆی بە ئارام و دڵنیایی دەزانێت.</blockquote> سنووری فەتوحاتەکانی عوتبە بەردەوام بوو تا گەیشتە شاری ([[ورمێ]]) لە نزیک [[دەریاچەی ورمێ]]. == عوتبە لە مێژوودا == ئەمانە بوون تایبەتمەندییە بەرزەکانی عوتبە، چ وەک سەرکردەیەک و چ وەک مرۆڤێک، کە هەموو هەوڵ و تێکۆشانەکەی لەپێناو بەرزکردنەوەی پەیامی خودادا بوو. هەر بۆیە جێی سەرسوڕمان نییە کە توانیویەتی ڕۆژهەڵاتی دیجلە بخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە؛ واتە لە باکووری [[مووسڵ|مووسڵەوە]] تا سێگۆشەی سنووریی [[عێراق]] و [[تورکیا]] و [[ئێران]]. ئەم ناوچانەش بریتی بوون لە قەزاکانی [[زاخۆ]]، [[دھۆک|دهۆک]]، [[ئامێدی]] و [[ئاکرێ]] (لە لیوای مووسڵ)، لەگەڵ لیوای [[ھەولێر|هەولێر]] و [[سلێمانی]]. هەروەها توانی بەشێکی زۆری هەرێمی ئازەربایجان فەتح بکات و ئایینی ئیسلام لە سەرجەم ئەو ناوچانەدا بڵاو بکاتەوە. ئەم دەستکەوتانە بەرهەمی باوەڕێکی پتەو، ئیمانێکی مەزن، ئازایەتییەکی بێوێنە و سەرکردایەتییەکی ژیرانە بوون؛ ئەو سیفەتانەی لە جەنگاوەرە موسڵمانەکاندا بەرجەستە بووبوون کە بە «خواپەرستانی شەو و سوارچاکانی ڕۆژ» دەناسران. هەروەها لە خودی سەرکردەی پیاوان و هەڵتەکێنەری شاخەکان، هاوەڵی بەڕێز عوتبەی کوڕی فەرقەدی سەلەمی (ڕەزای خوای لێ بێت) ڕەنگیان دابووەوە. == ناوهێنانی لە سەرچاوە مەسیحییەکاندا == نووسەر گۆرگیس عەواد ئاماژەی بەوە داوە کە ناوی عوتبەی کوڕی فەرقەد لە قەسیدەیەکی زمانی کلدانیدا هاتووە. ئەم قەسیدەیە کە تایبەتە بە «مێژووی [[دێر|دێرە]] بەناوبانگەکان»، لە ناوەڕاستی سەدەی پانزدەهەمدا لەلایەن (ئیشۆع یابی هەولێری)یەوە کە بە ئیبن موقەددەم ناسراوە، نووسراوەتەوە.<ref>[http://dlib.nyu.edu/files/books/auc_aco000053/auc_aco000053_hi.pdf][http://dlib.nyu.edu/files/books/auc_aco000053/auc_aco000053_hi.pdf]{{استشهاد بكتاب|مسار=http://dlib.nyu.edu/files/books/auc_aco000053/auc_aco000053_hi.pdf|عنوان=أثر قديم في العراق: دير الربان هرمزد (بجوار الموصل)|تاريخ=1934|ناشر=Maṭbaʻat al-Najm|صفحة=75|لغة=ar|الأخير=كوركيس|الأول=عواد،|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20180814040134/http://dlib.nyu.edu/files/books/auc_aco000053/auc_aco000053_hi.pdf|تاريخ أرشيف=2018-08-14}}</ref> بەپێی سەرچاوە مێژووییەکان، کاتێک عوتبە ئەمیری مووسڵ بوو، کوڕەکەی تووشی نەخۆشییەکی سەخت هات. دوای ئەوەی (ڕەبان ھورمزد) لە خەڵوەتگەکەی خۆیدا کوڕەکەی بۆ چارەسەر کرد و چاک بووەوە، عوتبە وەک پاداشت و ڕێزێک بۆ ئەو چاکەیە، فەرمانی دا [[دێری ڕەبان ھورمزد|دێرێک بۆ ڕەبان ھورمزد]] لە شاخی [[ئەلقۆش]] لە تەنیشت خەڵوەتگەکەی دروست بکرێت. هەروەها زەویوزار و موڵکێکی فراوانیشی لە دەوروبەری کردە وەقف (موڵکی تەرخانکراو)، تاوەکو داهاتەکەی ببێتە سەرچاوەی دابینکردنی پێداویستییەکانی دێرەکە و ڕەبەنەکان. == سەرچاوەکان == {{پێڕستی دەروازەکان|ئیسلام}}{{تووڵی دەروازە|ئیسلام|مێژووی ئیسلام|محەممەد|ژیاننامە|کوردستان}} [[پۆل:محەممەد]] [[پۆل:عەرەبە موسڵمانەکان]] [[پۆل:کوردستان]] [[پۆل:ھاوەڵەکان]] gaw1y5s4bk1k652ry4bahspivxj1n5g