Wikipedia
cowiki
https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra
MediaWiki 1.47.0-wmf.4
first-letter
Media
Speciale
Discussione
Utente
Discussioni utente
Wikipedia
Discussioni Wikipedia
File
Discussioni file
MediaWiki
Discussioni MediaWiki
Template
Discussioni template
Aiuto
Discussioni aiuto
Categoria
Discussioni categoria
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Appiettu
0
2602
402565
363613
2026-06-01T10:16:55Z
Fausta Samaritani
15085
link
402565
wikitext
text/x-wiki
'''Appiettu''' (l'anticu [[Ghjenuva|ghjinuvesu]] '''Appietto''' hè adupratu in [[lingua francese|francesu]]) hè una [[cumuna]] di u [[dipartimentu]] di a [[Corsica]] suttana.
{{cumuna|cumuna=Appiettu
| statu=[[Francia]]
| rigioni=[[Corsica]]
| dipartimentu=[[Corsica suttana]]
| circundariu= Aiacciu
| cantonu= Gravona-Prunelli
| insee=[[2A017]]
| cp=[[20167]]
| merri= Francescu Faggianelli
| intercomm= Paese Aiaccinu
| longitudina=
| latitudina=
| alt=
| superficia= 3441
| pop=[[1758]]
| dinsità= 51
}}
[[Image:Anciennechapelleappietto.jpg|thumb|350 px|none|E ruvine di San Chirgu]]
== Giugrafia ==
Hè situatu à 17 chilometri da [[Aiacciu]]. I frazzioni più antichi sò Teppa, Piuvanaccia è Marchisacciu, l'altitudina massima hè di 480 metri, mentri u restu di a cumuna si cumponi di parechji vechji paisoli (Vulpaghja, Lava, Listinconu, Pichju, Piscia Russa) è di assignazioni ricenti (Monti Nebbiu, Chjosu Vechju, Vangonu, Filletta).
== Storia ==
== Merri ==
==Citazioni==
Accadi chì Appiettu fussi mintuvatu in a [[litteratura]] è a cultura [[Corsica|corsa]]. Par asempiu:<br>
- in u [[pruverbii corsi|pruverbiu]]: ''Appiettu, Appiettu, Camici è pugni à mezu pettu''.
== Rifarenzi ==
- Saravelli-Retali, F. ''A vita in Corsica à traversu pruverbii è detti'', 1976, Don Bosco.<br>
== Liami ==
== Da vede dinò ==
- [[San Sistru d'Appiettu]]<br>
{{Cumuna di Corsica Suttana}}
[[Categoria:Cumuna di Corsica suttana]]
[[Categoria:Cumuna di Corsica]]
gtwhyl0utjwrano6l45h46wei8f7re3
Sampieru (pieve)
0
6290
402548
389142
2026-06-01T08:10:41Z
Fausta Samaritani
15085
redirect
402548
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Santu Petru (pieve)]]
6uy4veuah8n74hdvlec9cho95fjq9ir
Surghjenti (cantu)
0
6983
402555
398666
2026-06-01T08:43:19Z
Frassetu
5765
402555
wikitext
text/x-wiki
[[Image: Imagina_benvinuta.jpg|thumb|250px|right|I Surghjenti (cantu)]]
'''I Surghjenti''' sò un [[gruppu di cantu di Corsica]].
U gruppu hè cumpostu attualmente di:
* Guidu Canarelli
* Ghjuvan' Paulu Mangion
* Pasquale Morandini
* Ghjuvan' Natale Profizi
* [[Natali Valli]]
== Discografia ==
* ''A Me Patria''
* ''Dumani''
* ''Grana Di Vita''
* ''Anima Divina''
* ''Sott'à U Turchinu''
* ''Dà Petra E Dà Ventu''
* ''La Source''
* ''Ramenti''
* ''Orma''
* ''Oghji più che mai''
* ''Oghji...in scena (live)''
* ''2015 - Surghjenti''
* ''2020 - A Noscia...''
== Referenze ==
== Ligami ==
* [http://www.surghjenti.com/ U situ ufficiale di u gruppu]
* [http://www.musicorsica.net/SURGHJENTI.htm Musicacorsa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060929015803/http://www.musicorsica.net/SURGHJENTI.htm |date=2006-09-29 }}
* [http://www.digamusic.com/surghjenti.html Digamusic]
{{gruppu di cantu di Corsica}}
[[Categoria:Gruppu di cantu di Corsica]]
k6z1r51bd3clszm1uxgaz9ymbjne3ly
Sardegna
0
8089
402538
394455
2026-05-31T12:35:37Z
Fausta Samaritani
15085
fix, link
402538
wikitext
text/x-wiki
{{regione taliana
| regione=Sardegna
| nomeUfficiale=Sardigna
| blasone=Sardegna-Stemma.svg
| bandera=Flag_of_Sardinia.svg
| capilocu=Cagliari
| superficia=24.090
| pupulazione=1.671.937
| densita=70
| pruvincie=
<li>{{IT-CA}}</li>
<li>{{IT-SU}}</li>
<li>{{IT-NU}}</li>
<li>{{IT-OR}}</li>
<li>{{IT-SS}}</li>
| cumune=377
| situ=http://www.regione.sardegna.it/
| carta=Sardinia in Italy.svg
}}
A '''Sardegna''', ancu '''Sardigna''' (in [[sassaresu]] '''Sardhigna''', in [[gadduresu]] '''Saldigna''', in [[lingua sarda|sardu]]: ''Sardinia'', ''Sardigna'', ''Sardingia'' o dinù ''Sardìnnia''), hè a siconda più grande isula di u Mediterraniu Occidentale dopu a [[Sicilia]] è dananzu a [[Corsica]] di a quale hè distante di solu 12 kilometri.
Per una superficia di 24.090 km² a so demugrafia era in 2008 di 1.668.128 abitanti sia una densità di circa 70 abitanti/km².
L'isula hè sopratuttu cumposta di culline è di pianure, u monte u più altu "Punta La Marmora" (Pedras Carpìdas, in Sardu) culmina à 1834m in u massicciu di u Gennargentu.
Ghjè una pruvincia Taliana à statutu speciale, a so denuminazione esatta essendu "Regione Autonoma di a Sardegna".
== Lingue ==
Fora di u Talianu chì hè a lingua ufficiale, sò parlate assai lingue Rumanze in parechje varietà lucale.
===Sardu===
Si distingue principalamente in 2 varietà :
====Campidanese====
Diffusu in tutta a medità suttana di l'isula hè u più adupratu di i dialetti Sardi, hè cunnisciutu cum'è essendu u più nuvattivu è u più omogeneu.
====Logudorese====
Diffusu in u Nordu hè più vicinu da u Latinu, hà lasciatu un impurtanta tradizione literaria è puetica ciò chì li vale d'esse à spessu cunsideratu cum'è u più prestigiosu, a riferenza.
U Nuorese bench'è fendu parte di e parlate Logudorese hè detta a più arcaica di e parlate Sarde. Hè stata un elemente centrale per cuncepì un mudellu di lingua Sarda Cumunu (Limba Sarda Comuna) sperimentalamente adupratu in 2006 per a scrittura di ducumenti à caratteri di coufficialità cù u Talianu.
[[File:Sardinia Language Map.png|thumbnail|right|Repartizione di e lingue in Sardegna]]
===Corsu===
U Gadduresu è u Sassaresu assai vicini dà u Sartinesu sò cunsiderati cume varietà di a lingua Corsa.
Si parla certe volte di "Corsu-Gallurese" o di "Diasistema Corsu-Sardu", u vucabulariu Gadduresu essendu cumpostu à 80% di Corsu Sartinese è à 20% di Sardu Logudorese.
[[File:Dialetti_corsi.png|thumbnail|right|Repartizione di e lingue in Corsica]]
===Isulotti Linguistichi===
====Catalanu====
Parlatu à l'ingiru di a cità d'Algheru, detta a piccula Barcelona.
====Ligure====
Parlatu in u circondu di a cumuna di Carloforte, dettu "U Pàize" (u paese, in Tabarchinu)
[[File:Romance 20c en-2009-15-02.png|thumbnail|right|Repartizione di e lingue Rumanze in Europa]]
=== Cumparazione di u Patre Nostru ===
====Latinu====
Pater noster, qui est in caelis, sanctificetur nomen tuum. Adveniat regnum tuum, fiat voluntas tua sicut in caelo et in terra. Panem nostrum cottidianum da nobis hodie et dimitte nobis dedita nostra, sicut nos dimittimus debitoribus nostris. Et ne nos inducas in temptationem, sed libera nos a malo. Amen.
====Talianu====
Padre nostro che sei nei cieli, sia santificato il tuo nome; venga il tuo regno, sia fatta la tua volontà, come in cielo così in terra. Dacci oggi il nostro pane quotidiano, rimetti a noi i nostri debiti, come noi li rimettiamo ai nostri debitori e non ci indurre in tentazione, ma liberaci dal male. Amen.
====Sardu Campidanese====
Babbu nostu ki ses in is Celus, santificau siat su nòmini tuu, bengat a nosu su reinu tuu, fatta siat sa voluntadi tua comenti in su celu aici in sa terra. Su pani nostu de dogna di donanosidd' oi, e perdonanosì is peccaus nostus, comenti nosaturus perdonaus is depidoris nostus, no nosi lessis arrui in sa tentatzione, ma lìberanosì de su mali. Amen.
====Sardu Logudorese====
Babbu nostru ki istas in sos kelos, santificadu siat su nòmene tou, benzat a nois su regnu tou e fatta siat sa voluntade tua comente in su kelu gai in sa terra. Su pane nostru de dogni die dànnolu oe, perdona a nois sos peccados nostros comente nois perdonamus sos inimigos nostros, e non nos lesses ruer in tentatzione, ma lìberanos dae su male. Amen.
====Sardu Nuorese====
Babbu nostru, ki istas in sos chelos, santificau siat su lùmene Tuo; benzat a nois su regnu Tuo, fatta siat sa voluntade Tua comente in su kelu gai in sa terra. Dàe nos oje su pane nostru cotidianu, perdona a nois sos peccados nostros comente nois los perdonamus, e non nos lesses rugher in tentassione, ma lìberanos dae su male. Amen.
====Corsu (varietà settentriunale)====
Patre nostru chì sì in celu, ch'ellu sia santificatu u to nome; ch'ellu venghi u to regnu; ch'ella sia fatta a to vulintà, in terra cum'è in celu. Dacci oghjeghjornu u nostru pane cutidianu; è rimettici i nostri debbiti, cum'è nò i rimettimu à i nostri debbitori; ùn ci induce micca in tentazione, ma francaci da u male. Amè (è cusì sia)
====Corsu (variità miridiunali)====
Patri nosciu chì sè in celu, ch'eddu sighi santificatu u to nomu; ch'eddu venghi u to regnu; ch'edda sighi fatta a to vulintà, in tarra com'è in celu. Dacci oghjighjornu u nosciu pani cutidianu; è rimettici i nosci debbiti, com'è nò i rimittimu à i nosci dibbitori; ùn ci inducia micca in tintazioni, ma francaci da u mali. Amè (è cusì sighi)
====Francese====
Notre Père, qui es aux Cieux, que ton nom soit sanctifié, que ton règne vienne, que ta volonté soit faite sur la terre comme au ciel. Donne-nous aujourd’hui notre pain de ce jour, pardonne-nous nos offenses comme nous pardonnons aussi à ceux qui nous ont offensés, et ne nous soumets pas à la tentation, mais délivre-nous du mal. Amen.
== Geugrafia ==
Longa di 270km è larga di 145km si trova à 189km di a penisula Taliana è a 184 km di a [[Tunisia]].
Hè custituita per a maiò parte di culline è di qualchì pianura, a sola piaghja veramente rimarchevule ghjè quella di urigina fluviale di u Campidanu.
I dui fiumi principali sò u Tirsu (135km) è a Flumendosa (127km).
"Pedras Carpìdas", u monte u più altu di l'isula, truvendusi in u massicciu di Gennargentu culmina à 1834m.
Invece hè alluntanata solamente di 12 km di e Bocche di Bunifaziu, di un puntu di vista Geulogicu a Corsica è a Sardegna formanu un microcuntinente chì deriva in un pezzu sanicciu. Si parla tandu di bloccu Corsu-Sardu
Vede u situ di u CCSTI di Corsica : [http://www.ccsti-corse.asso.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=132:la-derive-corso-sarde&catid=35:les-news-du-ccsti-de-corse&Itemid=53 clicchendu quì]
[[File:Gusana.jpg|thumb|right|250px|Gennargentu è u lacu di Gusana]]
== Fonte ==
[http://it.wikipedia.org/wiki/Pagina_principale] Wikipedia in Talianu<br>
[http://fr.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A9dia:Accueil_principal] Wikipedia in Francese<br>
[http://www.orbilat.com/Languages/Italo-Romance_examples.html] Lingue Italo-Romanze<br>
[http://sc.wikipedia.org/wiki/P%C3%A0gina_printzipale] Wikipedia in Sardu<br>
== Leia Interna ==
- [[Patre nostru|Articulu nantu à u Patre Nostru]]<br>
- [[Anonima Sequestra]]<br>
- [[Morra]]<br>
- [[Sardi (populu)]]<br>
- [[Viticultura in Sardegna]]<br>
== Leia Esterna ==
[http://www.ditzionariu.org/home.asp] Dizziunariu di lingua Sarda {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425152317/http://www.ditzionariu.org/home.asp |date=2009-04-25 }}<br>
[http://www.acalisa.org/] Acadèmia Campidanesa de sa Lìngua Sarda {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200208085200/http://www.acalisa.org/ |date=2020-02-08 }}<br>
[http://www.sotziulimbasarda.net/] Sotziu Limba Sarda<br>
[http://salimbasarda.net/] Limba Sarda 2.0<br>
[http://limbasardacomuna.blogspot.fr/] Limba Sarda Comuna<br>
[http://limbasnatziones.tempusnostru.it/home.page?docId=1949] Limbas & Natziones {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120215503/http://limbasnatziones.tempusnostru.it/home.page?docId=1949 |date=2012-11-20 }}<br>
[http://www.sardegnadigitallibrary.it/] Sardegna Digital Library {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226184523/http://www.sardegnadigitallibrary.it/ |date=2011-02-26 }}<br>
{{Regioni taliane}}
[[Categoria:Regione taliana|Sardegna]]
4l43ec1rz48tfgzt7epics9kpso1125
Caprera
0
19738
402568
355468
2026-06-01T10:34:39Z
Fausta Samaritani
15085
/* Da veda dinò */
402568
wikitext
text/x-wiki
L' '''isula di Caprera''' faci parti di l'[[arcipelagu di A Matalena]], in a cumuna di [[A Matalena]], situatu vicinu à a costa nordu uriintali di a [[Sardegna]].<ref>'Ss'articulu pruvene in parte da l'articulu currispundente di a wikipedia in francese.</ref> U so culminu hè u ''Monti Teialonu'' chì aghjunghji i 212 metri sopra à a suparficia di u mari. L'isula, cuntendu una superficia di u 15.7 km2, hè a siconda isula di l'arcipelagu dopu à quidda di A Matalena à a quali idda hè culligata da un ponti. Com'è altri isuli di l'arcipelagu, Caprera faci parti di u [[Parcu naziunali di l'arcipelagu di A Matalena]] custituindu cussì un parcu naturali estremamenti prutettu, induva puchissimi abitanti vivini tuttu l'annu.
== Giugrafia ==
[[File:Rochers de granit sur l ile de Caprera (Sardaigne).JPG|thumb|250px|Scogli di granitu annantu à l'isula di Caprera]]
Di natura granitica, l'isula pussedi numerosi spazii buscosi, par u più di [[Pinu|pina]], è ancu maraviddosi litturali à rii incù splendidi vaddi rinosi altinarti incù elpali chì dani annantu à u mari. U culori di l'acqua hè d'un verdi cristaddinu intensa par via di a forza di i currenti chì parmetti di nittà a suparficia di l'acqua è di sbarazzà la di i particuli è di i graneddi di rena bianca.
[[File:Maddalena_-_on_the_bridge_to_Caprera_-_panoramio.jpg|thumb|250px|U ponti chì leia A Matalena è Caprera]]
==Turisimu==
[[File:Arcipelago_della_Maddalena,_Caprera_Cala_Napoletana_01.JPG|thumb|250px|Cala Napulitana]]
Ci sò parichji spiaghji splendidi annantu à l'isula di Caprera. Si pò mintuvà:
* Cala Napulitana
* a spiaghja di U Relittu
* Cala Andreani
* Cala Sirena
* Cala Garibaldi
* Cala Purtesa
* Cala Brigantina
== Curiusità ==
[[File:Ile de Caprera (Sardaigne).JPG|thumb|250px|Vista di l'isula di Caprera]]
U 12 di maghju 2007, u [[Ghjiru d'Italia]] di ciclisimu didicatu à l'aroi di i dui mondi hè passatu in Caprera par fistighjà u bicintinariu di a so nascita.
== Centru di Vela ==
L'isula di Caprera aggronda una scola velica, a più impurtanti d'Italia, in u golfu di Portu Palma, chì hè stata fundata in u 1967.
== Da veda dinò ==
* [[Sardegna]]
* [[Gaddura]]
* [[Santu Stefanu (Sardegna)]]
[[Categoria:Isula di Sardegna]]
[[Categoria:Isula di u mar' Tirrenu]]
[[Categoria:Gaddura]]
== Note ==
<references/>
t4r468betum8305df74pnpf4noqxrlz
San Sistru d'Appiettu
0
20587
402566
371543
2026-06-01T10:20:29Z
Fausta Samaritani
15085
fix, link
402566
wikitext
text/x-wiki
A cappedda '''San Sistru d'Appiettu''' hè una cappedda rumanica di [[Corsica]]. 'Ssa cappedda si trouva annantu à a [[punta di San Sistru]], sopr'à à u paesi d'[[Appiettu]].
==Storia==
==Discrizzioni==
A cappedda hè situation sottu à a punta di San Sistru, daretu à u [[Monti Gozi]]. Cunfinava incù a [[pievi d'Aiacciu]] è a [[pievi di Cinarca]].
==Accessu==
Vicinu à a cappeda si trova a [[tola di San Sistru]].
== Noti ==
<references/>
==Bibliugrafia==
- Geneviève Moracchini-Mazel, ''I ghjesgi rumanichi di Corsica - Les Églises Romanes de Corse'' - Klincksieck, CNRS, 1967 (in francesu)<br>
==Liami==
==Da veda dinò==
- [[Appiettu]]<br>
- a cappedda [[San Chirgu d'Appiettu]]<br>
[[Categoria:Corsica]]
m01ru2a4yw8sk1x628az3ovofk9u5o8
Sanfourche
0
22226
402567
374977
2026-06-01T10:32:08Z
Fausta Samaritani
15085
categuria, fix
402567
wikitext
text/x-wiki
Sanfourche hè un nome di famiglia purtatu in particulare da:
- Henry Sanfourche ([[1775]]-[[1841]]), culunellu di l'Imperu francese.<ref>http://www2.culture.gouv.fr/public/mistral/leonore_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=%20L2454014.</ref><br>
- Arthur Sanfourche, ([[1898]]-[[1945]]), pilotu di prova, meccanicu è resistente, babbu di i seguenti:<ref>https://fusilles-40-44.maitron.fr/?article197238&id_mot=695.</ref><br>
- [[Jean-Joseph Sanfourche]], cunnisciutu solu cum'è ''Sanfourche'' ([[1929]]-[[2010]]), pittore, pueta, designer è scultore francese.<ref>https://www.ledelarge.fr/5563_artiste_SANFOURCHE_Jean-Joseph</ref>, <ref>https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb12698209x.</ref><br>
- Pierre Sanfourche-Laporte ([[1774]]-[[1856]]), ghjurista francese.<br>
- Jean-Baptiste Sanfourche, ([[1831]]-?), architettu francese.<br>
- Jean-Michel Sanfourche, omu puliticu, [[merre]] di [[Souillac]]da u [[2014]] à u [[2020]].<br>
== Rifarenzi ==
[[Categoria:Disambiguazione]]
ftql0ik461ke7wvgnk3wo175mlqllqr
Wikipedia:Statistiche
4
22545
402546
402050
2026-06-01T07:49:44Z
Fausta Samaritani
15085
/* Statistiche Wikipedia in lingua corsa */ maghju
402546
wikitext
text/x-wiki
== Statistiche [[Wikipedia]] in lingua corsa ==
[[File:StatisticsUsingTechnology.jpg|thumb|350px|center|''Statistics Using Technology'' ([[2014]])]]
=== 2026 ===
;[[Maghju]] 2026
Statistiche Corsipedia à l'[[1 di ghjugnu]] 2026. Corsipedia hè à u '''188°''' postu, cù '''9.036''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''2.152.017''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''1.107'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''401.857'''. I articuli sò '''18.402'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''21,84'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''23'''.
;[[21 di maghju]]
Corsipedia tene '''9.000''' ''pagine di cuntenutu''. L'articulu numaru 9.000 hè: [[Gempylidae]].
;[[Aprile]] [[2026]]
Statistiche Corsipedia à l'[[1 di maghju]] 2026. Corsipedia hè à u '''189°''' postu, cù '''8.805''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''2.137.401''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''1.044'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''399.828'''. I articuli sò '''18.053'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''22,15'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''24'''.
=== [[2024]] ===
;[[12 di ghjennaghju]]
Corsipedia tene '''8.000''' ''pagine di cuntenutu''. L'articulu numaru 8.000 hè: [[Tachybaptus ruficollis]].
=== 2023 ===
;[[Ghjennaghju]] [[2023]]
Statistiche Corsipedia à l'[[1u di ferraghju]] 2023. Corsipedia hè à u '''189°''' postu, cù '''6.507''' ''pagine di cuntenutu'' è cù ''' 1.201.568''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''905'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''383.489'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''25,27'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''44'''.
;[[Ferraghju]] [[2023]]
Statistiche Corsipedia à l'[[1u di marzu]] 2023. Corsipedia hè à u '''190°''' postu, cù '''6.517''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.209.560''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''908'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''383.705'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''25,27'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''44'''.
;[[Marzu]] [[2023]]
Statistiche Corsipedia à l'[[1 di aprile]] 2023. Corsipedia hè à u '''191°''' postu, cù '''6.530''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.212.166''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''913'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''383.837'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''25,26'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''44'''.
;[[Aprile]] [[2023]]
Statistiche Corsipedia à l'[[1 di maghju]] 2023. Corsipedia hè à u '''192°''' postu, cù '''6.537''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.214.066''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''915'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''384.002'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''25,25'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''44'''.
;[[Maghju]] [[2023]]
Statistiche Corsipedia à l'[[1 di ghjugnu]] 2023. Corsipedia hè à u '''192°''' postu, cù '''6.571''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.238.505''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''943'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''384.387'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''25,20'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''44'''.
;[[Ghjugnu]] [[2023]]
Statistiche Corsipedia à l'[[1 di lugliu]] 2023. Corsipedia hè à u '''190°''' postu, cù '''6.706''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.275.720''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''944'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''384.898'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''24,99'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''42'''.
;[[Lugliu]] [[2023]]
Statistiche Corsipedia à l'[[1 d'aostu]] 2023. Corsipedia hè à u '''188°''' postu, cù '''6.918''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.353.600''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''944'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''385.745'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''24,68'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''40'''.
;[[Aostu]] 2023
Statistiche Corsipedia à l'[[1 di settembre]] 2023. Corsipedia hè à u '''185°''' postu, cù '''7.290''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.496.135''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''947'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''386.736'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''24,13'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles)x (Stub-ratio)) hè '''{{Verde|37}}'''.
;[[Uttrovi]] 2023
Statistiche Corsipedia à l'[[1 nuvembri]] 2023. Corsipedia hè à u '''184°''' postu, cù '''7.797''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.695.267''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''955'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''389.298'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''23,43'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''{{Verde|29}}'''.
;[[Nuvembri]] 2023
Statistiche Corsipedia à l'[[1 di dicembre]] 2023. Corsipedia hè à u '''178°''' postu, cù '''7.917''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.731.271''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''958'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''389.991'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''23,24'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) (Stub-ratio)) hè '''{{Verde|29}}'''.
=== 2022 ===
;[[Ghjennaghju]] [[2022]]
Statistiche Corsipedia à l'[[1u di ferraghju]] 2022. Corsipedia hè à u '''187°''' postu, cù '''6.111''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.105.443''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''723'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''377.688'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''25,96'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''50'''.
;[[Ferraghju]] 2022
Statistiche Corsipedia à l'[[1u di marzu]] 2022. Corsipedia hè à u '''187°''' postu, cù '''6.120''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.119.709''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''723'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''378.011'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''25,94'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''49'''.
;[[Marzu]] 2022
Statistiche Corsipedia à l'[[1 di aprile]] 2022. Corsipedia hè à u '''187°''' postu, cù '''6.130''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.128.007''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''723'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''378.156'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''25,92'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''49'''.
;[[Aprile]] 2022
Statistiche Corsipedia à l'[[1 di maghju]] 2022. Corsipedia hè à u '''187°''' postu, cù '''6.132''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.130.994''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''732'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''378.406'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''25,92'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles)) hè '''49'''.
;[[Maghju]] 2022
Statistiche Corsipedia à l'[[1 di ghjugnu]] 2022. Corsipedia hè à u '''187°''' postu, cù '''6.180''' ''pagine di cuntenutu'' è cù ''' 1.138.411''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''740'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''379.023'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''25,79'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''49'''.
;[[Ghjugnu]] 2022
Statistiche Corsipedia à l'[[1 di lugliu]] 2022. Corsipedia hè à u '''188°''' postu, cù '''6.193''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.146.831''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''743'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''379.345'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''25,67'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''49'''.
;[[Lugliu]] 2022
Statistiche Corsipedia à l'[[1 d'aostu]] 2022. Corsipedia hè à u '''188°''' postu, cù '''6.201''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.149.180''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''762'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''379.511'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''25,66'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''49'''.
;[[Aostu]] 2022
Statistiche Corsipedia à l'[[1 di settembre]] 2022. Corsipedia hè à u '''189°''' postu, cù '''6.206''' ''pagine di cuntenutu'' è cù ''' 1.152.926''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''762'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''379.593'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''25,65'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''49'''.
;[[Settembre]] 2022
Statistiche Corsipedia à l'[[1 uttrovi]] 2022. Corsipedia hè à u '''189°''' postu, cù '''6.272''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.165.016''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''794'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''380.072'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''25,54'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''48'''.
;[[Uttrovi]] 2022
Statistiche Corsipedia à l'[[1 nuvembri]] 2022. Corsipedia hè à u '''189°''' postu, cù '''6.395''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.167.417''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. Tene '''15.004''' pagine tutali. E ''Biugrafie'' sò '''829'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''381.549'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''25,43'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''48'''. L'utilizatori sò '''20.240'''; l'utilizzatori attivi sò '''38'''; l'amministratori sò '''2'''.
;[[Nuvembri]] 2022
Statistiche Corsipedia à l'[[1 di dicembre]] 2022. Corsipedia hè à u '''189°''' postu, cù '''6.429''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.172.701''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. Tene '''15.067''' pagine tutali. E ''Biugrafie'' sò '''855'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''382.238'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''25,37'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''45'''. L'utilizatori sò '''20.391'''; l'utilizzatori attivi sò '''28'''; l'amministratori sò '''2'''.
;[[Dicembre]] 2022
Statistiche Corsipedia à l'[[1u di ghjennaghju]] 2023. Corsipedia hè à u '''189°''' postu, cù '''6.456''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.185 564''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. Tene '''15.104''' pagine tutali. E ''Biugrafie'' sò '''895'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''382.911'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''25,35'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''45'''. L'utilizatori sò '''20.540'''; l'utilizzatori attivi sò '''31'''; l'amministratori sò '''2'''.
=== 2021 ===
;[[Aostu]] [[2021]]
Statistiche Corsipedia à l'[[1 di settembre]] 2021. Corsipedia hè à u '''184°''' postu, cù '''6.051''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.037.971''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''670'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''375.839'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''26,10'''. U ''Depth'' ((Edits/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''{{Red|50}}'''.
;[[Settembre]] 2021
Statistiche Corsipedia à l'[[1 d'uttrovi]] 2021. Corsipedia hè à u '''184°''' postu, cù '''6.065''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.072.187''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''705'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''376.618'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''26,05'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''50'''.
;[[Uttrovi]] 2021
Statistiche Corsipedia à l'[[1 nuvembri]] 2021. Corsipedia hè à u '''185°''' postu, cù '''6.071''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.088.420''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''707'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''376.967'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''26,02'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles)) hè '''50'''.
;[[Nuvembre]] 2021
Statistiche Corsipedia à l'[[1 di dicembre]] 2021. Corsipedia hè à u '''185°''' postu, cù '''6.086''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.092.363''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''709'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''377.235'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''25,99'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''50'''.
;[[Dicembre]] 2021
Statistiche Corsipedia à l'[[1u di ghjennaghju]] 2022. Corsipedia hè à u '''185°''' postu, cù '''6.092''' ''pagine di cuntenutu'' è cù '''1.099.956''' ''parolle'' in tutte e pagine di cuntenutu. E ''Biugrafie'' sò '''718'''. E ''mudifiche'', à parte di l'installazione di Corsipedia, sò '''377.451'''. A ''media di e mudifiche'' pè pagina hè '''25,99'''. U ''Depth'' ((Edicions/Articles) x (No-articles/Articles) x (Stub-ratio)) hè '''50'''.
=== [[2015]] ===
;[[1 di lugliu]]
Corsipedia tene '''5.000''' ''pagine di cuntenutu''.
== Ligami annantu à a reta ==
* Stats Wikipedia (CO) [https://stats.wikimedia.org/EN/PlotEditsCO.png]
* Stats Wikimedia (CO) [https://stats.wikimedia.org/EN/EditsRevertsCO.htm]
[[Categoria:Wikipedia|Statistiche]]
kp9vks2yqblezy9nyzo5ekaduodr841
Trinidad è Tobago
0
22711
402540
396824
2026-05-31T15:21:49Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
402540
wikitext
text/x-wiki
{{Statu|paginaBandiera=Bandiera de Trinidad e Tobago|popolazioneTotale=1 218 208|nomeCompleto=Trinidad e Tobago|festa=|note=|inno=|targa=TT|telefono=+868|tld=.tt|continente=|popolazioneDensita=207,8|superficieAcqua=|linkBandiera=Flag of Trinidad and Tobago.svg|superficieTotale=5128|lingua=[[Lingua inglese|Englesa]]|primoMinistro=[[Kamla Persad-Bissessar]]|presidente=[[Christine Kangaloo]]|capitale=Port-of-Spain|governo=republica|motto=Together we aspire, together we achieve|paginaStemma=Stemma de Trinidad e Tobago|linkStemma=Coat of arms of Trinidad and Tobago (2025).svg|nomeUfficiale=Trinidad and Tobago}}
'''Trinidad è Tobago''' hè una nazione isulana in i [[Caraibi]], fora di a costa di [[Venezuela]]. Capitale - Port-of-Spain. L'isule principali sò [[Trinidad]] è [[Tobago]]. U statu face parte di a [[Cumuna di Nazioni]].
[[Categoria:Trinidad è Tobago]]
1w3r3hcr7d1spx4fxub48ded6iv2mo0
Barionu
0
23340
402539
384126
2026-05-31T15:18:52Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
402539
wikitext
text/x-wiki
I ''bariona'' sò, in fisica di i particuli, una catiguria di particuli cumpositi (veni à dì non elementarii) furmati da trè quark, chì i so rapprisintanti i più cunnisciuti sò u [[Prutonu|prutonu]] è u [[Neutronu|neutronu]].<ref>'Ss'articulu pruveni in parti da a wikipedia in francesu è in inglesu.</ref> U termini ''barionu'' veni da u grecu ''barys'', chì significheghja grevu : si riferisci à u fattu chì i bariona sò di regula più grevi cà l'altri tipi di particuli.
==Carattaristichi==
[[File:Baryon-octet-small.svg|thumb|250px|right|L'ottu bariona di spin 1/2 cumposti unicamenti di quark ''u'', ''d'' è ''s'', classificati par stranezza (S) è carica (Q)]]
I bariona appartenini à a famiglia di l'adrona, sò cumposti da trè quark. U so spin mezu intreiu i classificheghja in a catiguria di i firmiona. In tantu ch'è adrona, i bariona sò sensibuli à l'interazzioni forti. In quant'è firmiona sò sottumissi à u principu d'esclusioni di Pauli è discritti par via di a statistica di Fermi-Dirac. I bariona ani singhi antiparticula probbia, l'antibariona, chì sò custituiti da trè antiquark.
==Famigli==
[[File:Baryon-decuplet-small.svg|thumb|250px|right|I deci bariona di spin 3/2 cumposti unicamenti di quark ''u'', ''d'' è ''s'', classificati par stranezza (S) è carica (Q)]]
Frà i sei sapori di quark esistenti, soli i cinqui più lebbii (''u'', ''d'', ''s'', ''c'' è ''b'') poni fà parti di un barionu, l'ultimu quark (''t'') avendu, siont'è u mudeddu standard, una durata di vita troppu corta par adrunizà si. I bariona i più currenti sò i nucleoni, vali à dì i prutona è i neutrona. Eccituatu quissi, diffarenti famigli di bariona (Δ, Λ, Σ, Ξ, Ω) sò stati ussirvati. 'Ssi famigli si sfarinzieghjani par mezu di i sapori di quark chì i custituiscini, più pricisamenti :
* u numaru di quark di prima generazioni (''u'' è ''d'') è dunqua u numaru di quark di generazioni supiriori (''s'', ''c'' è ''b''), u numaru tutali di quark valendu sempri trè.
* l'isospin I.
Si hà, par ordini dicriscenti di numaru di quark di prima generazioni è, in casu d'ugualità, par ordini criscenti d'isospin : I nucleoni, d'isospin I=1/2, sò cumposti da trè quark di prima generazioni, frà i quali omancu un quark ''u'' è un quark ''d''. U prutonu hè suppostu stabuli (a so durata di vita hè supiriori à 10<sup>33</sup> sicondi). U neutronu hà una durata di vita di 886 sicondi.
I bariona Delta (Δ<sup>++</sup>, Δ<sup>+</sup>, Δ<sup>0</sup>, Δ<sup>−</sup>), d'isospin I=3/2, sò ancu cumposti da trè quark di prima generazioni è si disintegrani in un pidinu è un prutonu o un neutronu.
I bariona Lambda (Λ<sup>0</sup>, Λ<sup>+</sup><sub>c</sub>, Λ<sup>0</sup><sub>b</sub>), d'isospin I=0, sò cumposti di un quark ''u'', di un quark ''d'' è di un quark di generazioni supiriori. A scuparta di u 0 fù a prima ussirvazioni sperimintali di u quark s.
[[File:Pentaquark-generic.svg|thumb|20px|right|Struttura di i pentaquark]]
I bariona Sigma (Σ<sup>+</sup>, Σ<sup>0</sup>, Σ<sup>−</sup>, Σ<sup>++</sup><sub>c</sub>, Σ<sup>+</sup><sub>c</sub>, Σ<sup>0</sup><sub>c</sub>, Σ<sup>+</sup><sub>b</sub>, Σ<sup>0</sup><sub>b</sub>, Σ<sup>−</sup><sub>b</sub>), d'isospin I=1, sò cumposti da dui quark di prima generazioni è di un quark di generazioni supiriori.
I bariona Xi (Ξ<sup>0</sup>, Ξ<sup>−</sup>, Ξ<sup>+</sup><sub>c</sub>, Ξ<sup>0</sup><sub>c</sub>, …), d'isospin I=1/2, sò cumposti di un quark di prima generazioni è di dui quark di generazioni supiriori Ξ0, cumpostu da un quark ''u'' è di dui quark ''s'', si disintegra in un Λ<sup>0</sup> è un pidinu neutru, chì eddu stessu si disintegra prestu in un elittronu è un pusitronu. 'Ssi dui particuli si annientani subitu subitu pruducendu raghji gamma.
I bariona Omega (Ω<sup>−</sup>, Ω<sup>0</sup><sub>c</sub>, Ω<sup>−</sup><sub>b</sub>, …), d'isospin I=0, sò cumposti da trè quark di generazioni supiriori. U barionu hè cumpostu da trè quark ''s'', a so scuparta fù un successu in u studiu di i quark, a so massa è i so prudutti di disgrigazioni essendu stati currittamenti ditarminati innanzi à quissa. I bariona cumposti di alminu un quark ''s'' sò numinati iperona. I bariona esotichi sò particuli cumposti da trè quark è da particuli addiziunali (chì poni essa ancu quark). I pentaquark, chì sariani stati ussirvati da certi sperimenti ricenti in fisica di i particuli, ni facini parti. 'Ssi pentaquark sò custituiti da 4 quark è di un antiquark. Par indittu, u (1540) saria custituitu da dui quark ''u'', di dui quark ''d'' è da un antiquark baru ''s''. L'esistenza di i pentaquark hè sempri contruversa. Un sperimentu (aprili 2005) di u laburatoriu Jefferson chì era supposta metta in evidenza i pentaquark ùn hà nudda datu, è simbraria dunqua rimetta in causa a so esistenza.
==Materia barionica==
U termini materia barionica disigna a materia cumposta par u più di bariona (in parcentu di a massa tutali). Quissa inchjudi l'atomi è dunqua à pocu pressu a tutalità di a materia urdinaria. À l'inverciu, a materia non barionica ni hè l'asatta antitesa, veni à dì a materia chì ùn hè micca cumposta da bariona. In assulutu, quissa cuncerna i neutrini, i futona è l'elittrona, ma u termini hè di solitu risirvatu à a materia esotica è mori spiculativa com'è a materia nera non barionica, i particuli suparsimetrichi, è l'assioni è i custituenti. A distinzioni trà materia barionica è micca barionica hè impurtanti in cusmulugia chì a materia nera micca barionica si cumpurtaria di modu significativamenti diffarenti di a materia barionica. In particulari, ùn intaragisciaria micca incù l'irraghjamentu elettrumagneticu è saria cusì, com'è l'indicheghja u so nomu "nera", difficiuli à individuà in modu sperimintali. L'esistenza stessa di i bariona hè un prublema classicu in cusmulugia. Hè di solitu suppostu ch'è u Big Bang hà à l'iniziu produttu quantità uguali di bariona è d'antibariona. U prucessu chì hà cunduttu i bariona à essa appena più numarosi cà i so antiparticuli hè chjamatu bariogenesi.
==Note==
<references />
[[Categoria:Fisica]]
ilcan6hlnlbjg4q42hhkxhoaxh5y0e3
Erica terminalis
0
24039
402545
386957
2026-05-31T17:03:51Z
Meneerke bloem
2216
([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Erica multiflora 15-05-2009 15-26-38 (2).JPG]] → [[File:Erica terminalis 15-05-2009 15-26-38 (2).jpg]] misidentified, correct name
402545
wikitext
text/x-wiki
{| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #BFFFC0"
! colspan="3" style="#BFFFC0" |
{| style="background:#BFFFC0" align="center" width="100%"
| padding=0px|
! style="background:#BFFFC0" width="100%" |<span font-size:large;">'''Erica terminalis'''</span>
| padding=0px|
|}
|-----
| colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Erica terminalis 15-05-2009 15-26-38 (2).jpg|250px]]
|-----
! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Erica terminalis</span>
|-----
! colspan=2 bgcolor="#BFFFC0" | Classifica scentifica
|-----
| Regnu
| [[Plantae]]
|-----
| Classa
| [[Polypodiopsida]]
|-----
| Divisioni
| [[Tracheophyta]]
|-----
| Sottudivisioni
| [[Spermatophytes]]
|-----
| Ordini
| [[Ericales]]
|-----
| Famiglia
| [[Ericaceae]]
|-----
| Genaru
| [[Erica]]
|-----
| align="center" bgcolor="#BFFFC0" colspan="2" | Nomu binuminali
|-----
| align="center" colspan="2" | ''Erica terminalis''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;">Carl Linnaeus, 1753</span>
|-----
| align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Erica_terminalis_close-up_6.JPG|250px]]
|-----
|}
''Erica terminalis'' hè una spezia di pianta chì faci parti di a famiglia di l'[[Ericaceae]].
==Discrizzioni==
''Erica terminalis'' hè una spezia di pianta à fiora appartinendu à a famiglia di l'Ericaceae. 'Ssa spezia hè carattarizata da i so fiurareddi rusulini o bianchi, ragruppati in gaspi terminali. I casci sò stretti, liniari è parsistenti, uffrendu un'apparenza verdi scuru tuttu l'annu. I piccioli sò lignosi è ramificati, aghjunghjendu di regula un'altezza da 30 à 60 centimi.
==Ripartizioni==
''Erica terminalis'' hè urighjinaria di i righjoni mediterranii, in particulari da u sudu di l'Auropa è di l'Africa subrana. Omu a trova par u più in i zoni custieri, i landi è i cuddini, ind'edda pruspera in i terri beddi assiccati è aciti. 'Ssa spezia hè ancu cultivata in numarosi giardini è parchi par via di a so biddezza urnamintali.
''Erica terminalis'' hè prisenti in [[Corsica]].<ref>Jeanmonod & Gamisans (2013).</ref>
==Biulugia==
''Erica terminalis'' hè una pianta vivaci chì fiurisci par u più di branu è d'istati. I fiora sò inamacati da l'insetti, tali l'abbi è i sbarabattuli, chì sò attratti da u so nettaru. I graneddi sò dopu spargugliati da u ventu o l'animali. 'Ssa spezia hè bè adatta à i cundizioni mediterranii, incù una tullaranza alta à a sicchina è una capacità à risista di l'incendii.
==Tassunumia==
''Erica terminalis'' apparteni à u genaru Erica, chì cumprendi numarosi altri spezii d'Ericaceae.
==Cunsirvazioni==
Bench'è ''Erica terminalis'' ùn sii micca cunsidarata com'è una spezia in priculu, certi pupulazioni poni essa minacciati par via di a distruzzioni di u so ambienti naturali. L'incendii, l'urbanisazioni è l'agricultura intinsiva sò altrettantu di fattori chì poni affittà nigativamenti 'ssa pianta. Misuri di cunsirvazioni, tali a prutizzioni di i zoni naturali è a sinsibilisazioni di u publicu à l'impurtanza di prisirvà a biudiversità, sò escinziali pà assicurà a sopravvivenza di 'ssa spezia à longu andà.
==Rifarimenti==
* Jeanmonod D. & Gamisans J. (2013) ''Flora Corsica'' (2 ed), Edisud.
==Noti==
<references />
==Altri prugetti==
* [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Erica_terminalis ''Erica terminalis''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons].
[[Categoria:Ericaceae]]
[[Categoria:Flora di Corsica]]
opsv4560997nsx6vfe0wefn2ycta7j1
Utente:PK2/sandbox
2
26385
402572
399146
2026-06-01T11:41:54Z
PK2
17261
add sandbox pages for new Wikipedia editions
402572
wikitext
text/x-wiki
{| class="wikitable" style="font-size:85%"
|+ Pages I have in my sandbox
|-
|
|}
;<div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto; font-size:85%">My sandbox pages in different languages by language code</div>
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ A
|-
| [[:ab:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Abkhaz language|Abkhaz]]<br />(code: <code>ab</code>)
| [[:ace:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Acehnese language|Acehnese]]<br />(code: <code>ace</code>)
| [[:ady:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Adyghe language|Adyghe]]<br />(code: <code>ady</code>)
| [[:af:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Afrikaans|Afrikaans]]<br />(code: <code>af</code>)
| [[:als:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Alemannic German|Alemannic German]]<br />(code: <code>als</code>)
| [[:alt:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Southern Altai language|Southern Altai]]<br />(code: <code>alt</code>)
| [[:am:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Amharic|Amharic]]<br />(code: <code>am</code>)
| [[:ami:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Amis language|Amis]]<br />(code: <code>ami</code>)
| [[:an:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Aragonese language|Aragonese]]<br />(code: <code>an</code>)
| [[:ang:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Old English|Old English]]<br />(code: <code>ang</code>)
|-
| [[:ann:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Obolo language|Obolo]]<br />(code: <code>ann</code>)
| [[:anp:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Angika|Angika]]<br />(code: <code>anp</code>)
| [[:ar:User:PK2/ملعب|/sandbox]] in [[:en:Arabic|Arabic]]<br />(code: <code>ar</code>)
| [[:arc:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Aramaic|Aramaic]] ([[:en:Syriac language|Syriac]])<br />(code: <code>arc</code>)
| [[:ary:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Moroccan Arabic|Moroccan Arabic]]<br />(code: <code>ary</code>)
| [[:arz:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Egyptian Arabic|Egyptian Arabic]]<br />(code: <code>arz</code>)
| [[:as:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Assamese language|Assamese]]<br />(code: <code>as</code>)
| [[:ast:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Asturleonese language|Asturleonese]] ([[:en:Asturian language|Asturian]])<br />(code: <code>ast</code>)
| [[:atj:User:PK2/Kokwetcitasinahikan|/sandbox]] in [[:en:Atikamekw language|Atikamekw]]<br />(code: <code>atj</code>)
| [[:av:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Avar language|Avar]]<br />(code: <code>av</code>)
|-
| [[:avk:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kotava|Kotava]]<br />(code: <code>avk</code>)
| [[:awa:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Awadhi language|Awadhi]]<br />(code: <code>awa</code>)
| [[:ay:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Aymara language|Aymara]]<br />(code: <code>ay</code>)
| [[:az:User:PK2/Qaralama|/sandbox]] in [[:en:Azerbaijani language|Azerbaijani]]<br />(code: <code>az</code>)
| [[:azb:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Azerbaijani language#South Azerbaijani|South Azerbaijani]]<br />(code: <code>azb</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ B
|-
| [[:ba:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Bashkir language|Bashkir]]<br />(code: <code>ba</code>)
| [[:ban:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Balinese language|Balinese]]<br />(code: <code>ban</code>)
| [[:bar:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Bavarian language|Bavarian]]<br />(code: <code>bar</code>)
| [[:bat-smg:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Samogitian language|Samogitian]]<br />(code: <code>bat-smg</code>)
| [[:bbc:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Toba Batak language|Toba Batak]]<br />(code: <code>bbc</code>)
| [[:bcl:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Central Bikol|Central Bikol]]<br />(code: <code>bcl</code>)
| [[:bdr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sama–Bajaw languages|West Coast Bajau]]<br />(code: <code>bdr</code>)
| [[:be:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Belarusian language|Belarusian]]<br />(code: <code>be</code>)
| [[:be-tarask:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Belarusian language|Belarusian]] ([[:en:Taraškievica|Taraškievica]])<br />(code: <code>be-tarask</code>)
| [[:bew:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Betawi language|Betawi]]<br />(code: <code>bew</code>)
|-
| [[:bg:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Bulgarian language|Bulgarian]]<br />(code: <code>bg</code>)
| [[:bh:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Bihari languages|Bihari]] ([[:en:Bhojpuri language|Bhojpuri]])<br />(code: <code>bh</code>)
| [[:bi:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Bislama|Bislama]]<br />(code: <code>bi</code>)
| [[:bjn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Banjarese language|Banjarese]]<br />(code: <code>bjn</code>)
| [[:blk:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Pa'O language|Pa'O]]<br />(code: <code>blk</code>)
| [[:bm:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Bambara language|Bambara]]<br />(code: <code>bm</code>)
| [[:bn:User:PK2/খেলাঘর|/sandbox]] in [[:en:Bengali language|Bengali]]<br />(code: <code>bn</code>)
| [[:bo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Central Tibetan|Central Tibetan]] ([[:en:Lhasa Tibetan|Lhasa Tibetan]])<br />(code: <code>bo</code>)
| [[:bpy:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Bishnupriya Manipuri|Bishnupriya Manipuri]]<br />(code: <code>bpy</code>)
| [[:br:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Breton language|Breton]]<br />(code: <code>br</code>)
|-
| [[:bs:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Bosnian language|Bosnian]]<br />(code: <code>bs</code>)
| [[:btm:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Mandailing Batak language|Mandailing Batak]]<br />(code: <code>btm</code>)
| [[:bug:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Buginese language|Buginese]]<br />(code: <code>bug</code>)
| [[:bxr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Buryat language|Buryat]] (Russia Buriat)<br />(code: <code>bxr</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ C
|-
| [[:ca:User:PK2/proves|/sandbox]] in [[:en:Catalan language|Catalan]]<br />(code: <code>ca</code>)
| [[:cbk-zam:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Chavacano|Chavacano]] (Zamboanga)<br />(code: <code>cbk-zam</code>)
| [[:cdo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Eastern Min|Eastern Min]]<br />(code: <code>cdo</code>)
| [[:ce:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Chechen language|Chechen]]<br />(code: <code>ce</code>)
| [[:ceb:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Cebuano language|Cebuano]]<br />(code: <code>ceb</code>)
| [[:ch:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Chamorro language|Chamorro]]<br />(code: <code>ch</code>)
| [[:chr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Cherokee language|Cherokee]]<br />(code: <code>chr</code>)
| [[:chy:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Cheyenne language|Cheyenne]]<br />(code: <code>chy</code>)
|-
| [[:ckb:User:PK2/خۆڵەپەتانێ|/sandbox]] in [[:en:Kurdish language|Kurdish]] ([[:en:Sorani|Sorani]])<br />(code: <code>ckb</code>)
| [[:co:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Corsican language|Corsican]]<br />(code: <code>co</code>)
| [[:crh:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Crimean Tatar language|Crimean Tatar]]<br />(code: <code>crh</code>)
| [[:cs:User:PK2/Pískoviště|/sandbox]] in [[:en:Czech language|Czech]]<br />(code: <code>cs</code>)
| [[:csb:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kashubian language|Kashubian]]<br />(code: <code>csb</code>)
| [[:cu:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Old Church Slavonic|Old Church Slavonic]]<br />(code: <code>cu</code>)
| [[:cv:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Chuvash language|Chuvash]]<br />(code: <code>cv</code>)
| [[:cy:User:PK2/Pwll Tywod|/sandbox]] in [[:en:Welsh language|Welsh]]<br />(code: <code>cy</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ D
|-
| [[:da:User:PK2/sandkasse|/sandbox]] in [[:en:Danish language|Danish]]<br />(code: <code>da</code>)
| [[:dag:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Dagbani language|Dagbani]]<br />(code: <code>dag</code>)
| [[:de:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:German language|German]]<br />(code: <code>de</code>)
| [[:dga:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Dagaare language|Dagaare]]<br />(code: <code>dga</code>)
| [[:din:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Dinka language|Dinka]]<br />(code: <code>din</code>)
| [[:diq:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Zaza language|Zaza]]<br />(code: <code>diq</code>)
| [[:dsb:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Lower Sorbian language|Lower Sorbian]]<br />(code: <code>dsb</code>)
| [[:dtp:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Dusun language|Dusun]]<br />(code: <code>dtp</code>)
| [[:dty:User:PK2/प्रयोगस्थल|/sandbox]] in [[:en:Doteli|Doteli]]<br />(code: <code>dty</code>)
| [[:dv:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Maldivian language|Maldivian]]<br />(code: <code>dv</code>)
| [[:dz:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Dzongkha|Dzongkha]]<br />(code: <code>dz</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ E
|-
| [[:ee:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Ewe language|Ewe]]<br />(code: <code>ee</code>)
| [[:el:User:PK2/πρόχειρο|/sandbox]] in [[:en:Greek language|Greek]]<br />(code: <code>el</code>)
| [[:eml:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Emilian–Romagnol|Emilian–Romagnol]]<br />(code: <code>eml</code>)
| [[:en:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:English language|English]]<br />(code: <code>en</code>)
| [[:eo:User:PK2/provejo|/sandbox]] in [[:en:Esperanto|Esperanto]]<br />(code: <code>eo</code>)
| [[:es:User:PK2/Taller|/sandbox]] in [[:en:Spanish language|Spanish]]<br />(code: <code>es</code>)
| [[:et:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Estonian language|Estonian]]<br />(code: <code>et</code>)
| [[:eu:User:PK2/Proba orria|/sandbox]] in [[:en:Basque language|Basque]]<br />(code: <code>eu</code>)
| [[:ext:User:PK2/obraol|/sandbox]] in [[:en:Extremaduran language|Extremaduran]]<br />(code: <code>ext</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ F
|-
| [[:fa:User:PK2/صفحه تمرین|/sandbox]] in [[:en:Persian language|Persian]]<br />(code: <code>fa</code>)
| [[:fat:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Akan language|Akan]] ([[:en:Fante dialect|Fante]])<br />(code: <code>fat</code>)
| [[:ff:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Fula language|Fula]]<br />(code: <code>ff</code>)
| [[:fi:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Finnish language|Finnish]]<br />(code: <code>fi</code>)
| [[:fiu-vro:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Võro language|Võro]]<br />(code: <code>fiu-vro</code>)
| [[:fj:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Fijian language|Fijian]]<br />(code: <code>fj</code>)
| [[:fo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Faroese language|Faroese]]<br />(code: <code>fo</code>)
| [[:fon:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Fon language|Fon]]<br />(code: <code>fon</code>)
| [[:fr:User:PK2/Brouillon|/sandbox]] in [[:en:French language|French]]<br />(code: <code>fr</code>)
| [[:frp:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Franco-Provençal|Franco-Provençal]]<br />(code: <code>frp</code>)
| [[:frr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:North Frisian language|North Frisian]]<br />(code: <code>frr</code>)
| [[:fur:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Friulian language|Friulian]]<br />(code: <code>fur</code>)
| [[:fy:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:West Frisian language|West Frisian]]<br />(code: <code>fy</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ G
|-
| [[:ga:User:PK2/Clár Dubh|/sandbox]] in [[:en:Irish language|Irish]]<br />(code: <code>ga</code>)
| [[:gag:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Gagauz language|Gagauz]]<br />(code: <code>gag</code>)
| [[:gan:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Gan Chinese|Gan Chinese]]<br />(code: <code>gan</code>)
| [[:gcr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:French Guianese Creole|French Guianese Creole]]<br />(code: <code>gcr</code>)
| [[:gd:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Scottish Gaelic|Scottish Gaelic]]<br />(code: <code>gd</code>)
| [[:gl:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Galician language|Galician]]<br />(code: <code>gl</code>)
| [[:glk:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Gilaki language|Gilaki]]<br />(code: <code>glk</code>)
| [[:gn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Guarani language|Guarani]]<br />(code: <code>gn</code>)
| [[:gom:User:PK2/proiogpan|/sandbox]] in [[:en:Konkani language|Konkani]] (Goan Konkani)<br />(code: <code>gom</code>)
|-
| [[:gor:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Gorontalo language|Gorontalo]]<br />(code: <code>gor</code>)
| [[:got:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Gothic language|Gothic]]<br />(code: <code>got</code>)
| [[:gpe:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Ghanaian Pidgin English|Ghanaian Pidgin English]]<br />(code: <code>gpe</code>)
| [[:gu:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Gujarati language|Gujarati]]<br />(code: <code>gu</code>)
| [[:guc:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Wayuu language|Wayuu]]<br />(code: <code>guc</code>)
| [[:gur:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Farefare language|Farefare]]<br />(code: <code>gur</code>)
| [[:guw:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Gun language|Gun]]<br />(code: <code>guw</code>)
| [[:gv:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Manx language|Manx]]<br />(code: <code>gv</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ H
|-
| [[:ha:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Hausa language|Hausa]]<br />(code: <code>ha</code>)
| [[:hak:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Hakka Chinese|Hakka Chinese]]<br />(code: <code>hak</code>)
| [[:haw:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Hawaiian language|Hawaiian]]<br />(code: <code>haw</code>)
| [[:he:User:PK2/טיוטה|/sandbox]] in [[:en:Hebrew language|Hebrew]]<br />(code: <code>he</code>)
| [[:hi:User:PK2/प्रयोगपृष्ठ|/sandbox]] in [[:en:Hindi|Hindi]]<br />(code: <code>hi</code>)
| [[:hif:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Fiji Hindi|Fiji Hindi]]<br />(code: <code>hif</code>)
| [[:hr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Croatian language|Croatian]]<br />(code: <code>hr</code>)
| [[:hsb:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Upper Sorbian language|Upper Sorbian]]<br />(code: <code>hsb</code>)
| [[:ht:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Haitian Creole|Haitian Creole]]<br />(code: <code>ht</code>)
| [[:hu:User:PK2/próbalap|/sandbox]] in [[:en:Hungarian language|Hungarian]]<br />(code: <code>hu</code>)
| [[:hy:User:PK2/Ավազարկղ|/sandbox]] in [[:en:Armenian language|Armenian]] ([[:en:Eastern Armenian|Eastern Armenian]])<br />(code: <code>hy</code>)
| [[:hyw:User:PK2/Սեւագրութիւն|/sandbox]] in [[:en:Western Armenian|Western Armenian]]<br />(code: <code>hyw</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ I
|-
| [[:ia:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Interlingua|Interlingua]]<br />(code: <code>ia</code>)
| [[:iba:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Iban language|Iban]]<br />(code: <code>iba</code>)
| [[:id:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Indonesian language|Indonesian]]<br />(code: <code>id</code>)
| [[:ie:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Interlingue|Interlingue]]<br />(code: <code>ie</code>)
| [[:ig:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Igbo language|Igbo]]<br />(code: <code>ig</code>)
| [[:igl:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Igala language|Igala]]<br />(code: <code>igl</code>)
| [[:ik:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Iñupiaq language|Iñupiaq]]<br />(code: <code>ik</code>)
| [[:ilo:User:PK2/pagipadasan|/sandbox]] in [[:en:Ilocano language|Ilocano]]<br />(code: <code>ilo</code>)
| [[:inh:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Ingush language|Ingush]]<br />(code: <code>inh</code>)
| [[:io:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Ido|Ido]]<br />(code: <code>io</code>)
| [[:is:User:PK2/sandkassi|/sandbox]] in [[:en:Icelandic language|Icelandic]]<br />(code: <code>is</code>)
| [[:it:User:PK2/Sandbox|/sandbox]] in [[:en:Italian language|Italian]]<br />(code: <code>it</code>)
| [[:iu:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Inuktitut|Inuktitut]]<br />(code: <code>iu</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ J
|-
| [[:ja:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Japanese language|Japanese]]<br />(code: <code>ja</code>)
| [[:jam:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Jamaican Patois|Jamaican Patois]]<br />(code: <code>jam</code>)
| [[:jbo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Lojban|Lojban]]<br />(code: <code>jbo</code>)
| [[:jv:User:PK2/bak wedhi|/sandbox]] in [[:en:Javanese language|Javanese]]<br />(code: <code>jv</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ K
|-
| [[:ka:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Georgian language|Georgian]]<br />(code: <code>ka</code>)
| [[:kaa:User:PK2/qaralama|/sandbox]] in [[:en:Karakalpak language|Karakalpak]]<br />(code: <code>kaa</code>)
| [[:kab:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kabyle language|Kabyle]]<br />(code: <code>kab</code>)
| [[:kai:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Karai-karai|Karai-karai]]<br />(code: <code>kai</code>)
| [[:kaj:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Jju language|Jju]]<br />(code: <code>kaj</code>)
| [[:kbd:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kabardian language|Kabardian]]<br />(code: <code>kbd</code>)
| [[:kbp:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kabiye language|Kabiye]]<br />(code: <code>kbp</code>)
| [[:kcg:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tyap|Tyap]]<br />(code: <code>kcg</code>)
| [[:kg:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kongo language|Kongo]]<br />(code: <code>kg</code>)
| [[:kge:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Komering language|Komering]]<br />(code: <code>kge</code>)
| [[:ki:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kikuyu language|Kikuyu]]<br />(code: <code>ki</code>)
| [[:kk:User:PK2/зертхана|/sandbox]] in [[:en:Kazakh language|Kazakh]]<br />(code: <code>kk</code>)
| [[:km:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Khmer language|Khmer]]<br />(code: <code>km</code>)
|-
| [[:kn:User:PK2/ಪ್ರಯೋಗಪುಟ|/sandbox]] in [[:en:Kannada|Kannada]]<br />(code: <code>kn</code>)
| [[:knc:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Central Kanuri|Central Kanuri]]<br />(code: <code>knc</code>)
| [[:ko:User:PK2/연습장|/sandbox]] in [[:en:Korean language|Korean]]<br />(code: <code>ko</code>)
| [[:koi:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Komi-Permyak language|Komi-Permyak]]<br />(code: <code>koi</code>)
| [[:krc:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Karachay-Balkar|Karachay-Balkar]]<br />(code: <code>krc</code>)
| [[:ks:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kashmiri language|Kashmiri]]<br />(code: <code>ks</code>)
| [[:ksh:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Ripuarian language|Ripuarian]]<br />(code: <code>ksh</code>)
| [[:ku:User:PK2/ceribandin|/sandbox]] in [[:en:Kurdish language|Kurdish]] ([[:en:Kurmanji|Kurmanji]])<br />(code: <code>ku</code>)
| [[:kus:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kusaal language|Kusaal]]<br />(code: <code>kus</code>)
| [[:kv:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Komi language|Komi]]<br />(code: <code>kv</code>)
| [[:kw:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Cornish language|Cornish]]<br />(code: <code>kw</code>)
| [[:ky:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kyrgyz language|Kyrgyz]]<br />(code: <code>ky</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ L
|-
| [[:la:User:PK2/Harenarium|/sandbox]] in [[:en:Latin|Latin]]<br />(code: <code>la</code>)
| [[:lad:User:PK2/Kutí de prova|/sandbox]] in [[:en:Judaeo-Spanish|Judaeo-Spanish]]<br />(code: <code>lad</code>)
| [[:lb:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Luxembourgish|Luxembourgish]]<br />(code: <code>lb</code>)
| [[:lbe:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Lak language|Lak]]<br />(code: <code>lbe</code>)
| [[:lez:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Lezgian language|Lezgian]]<br />(code: <code>lez</code>)
| [[:lfn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Lingua Franca Nova|Lingua Franca Nova]]<br />(code: <code>lfn</code>)
| [[:lg:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Luganda|Luganda]]<br />(code: <code>lg</code>)
| [[:li:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Limburgish|Limburgish]]<br />(code: <code>li</code>)
|-
| [[:lij:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Ligurian language|Ligurian]]<br />(code: <code>lij</code>)
| [[:lld:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Ladin language|Ladin]]<br />(code: <code>lld</code>)
| [[:lmo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Lombard language|Lombard]]<br />(code: <code>lmo</code>)
| [[:ln:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Lingala|Lingala]]<br />(code: <code>ln</code>)
| [[:lo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Lao language|Lao]]<br />(code: <code>lo</code>)
| [[:lt:User:PK2/juodraštis|/sandbox]] in [[:en:Lithuanian language|Lithuanian]]<br />(code: <code>lt</code>)
| [[:ltg:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Latgalian language|Latgalian]]<br />(code: <code>ltg</code>)
| [[:lv:User:PK2/Smilšu kaste|/sandbox]] in [[:en:Latvian language|Latvian]]<br />(code: <code>lv</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ M
|-
| [[:mad:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Madurese language|Madurese]]<br />(code: <code>mad</code>)
| [[:mai:User:PK2/प्रयोगपृष्ठ|/sandbox]] in [[:en:Maithili language|Maithili]]<br />(code: <code>mai</code>)
| [[:map-bms:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Javanese language|Javanese]] ([[:en:Banyumasan dialect|Banyumasan]])<br />(code: <code>map-bms</code>)
| [[:mdf:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Moksha language|Moksha]]<br />(code: <code>mdf</code>)
| [[:mg:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Malagasy language|Malagasy]]<br />(code: <code>mg</code>)
| [[:mhr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Meadow Mari language|Meadow Mari]]<br />(code: <code>mhr</code>)
| [[:mi:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Māori language|Māori]]<br />(code: <code>mi</code>)
| [[:min:User:PK2/bak kasiak|/sandbox]] in [[:en:Minangkabau language|Minangkabau]]<br />(code: <code>min</code>)
| [[:mk:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Macedonian language|Macedonian]]<br />(code: <code>mk</code>)
| [[:ml:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Malayalam|Malayalam]]<br />(code: <code>ml</code>)
| [[:mn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Mongolian language|Mongolian]]<br />(code: <code>mn</code>)
|-
| [[:mni:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Meitei language|Meitei]]<br />(code: <code>mni</code>)
| [[:mnw:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Mon language|Mon]]<br />(code: <code>mnw</code>)
| [[:m:mos:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Mooré|Mooré]]<br />(code: <code>mos</code>)
| [[:mr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Marathi language|Marathi]]<br />(code: <code>mr</code>)
| [[:mrj:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Hill Mari language|Hill Mari]]<br />(code: <code>mrj</code>)
| [[:ms:User:PK2/Kotak pasir|/sandbox]] in [[:en:Malay language|Malay]]<br />(code: <code>ms</code>)
| [[:mt:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Maltese language|Maltese]]<br />(code: <code>mt</code>)
| [[:mwl:User:PK2/Testes|/sandbox]] in [[:en:Mirandese language|Mirandese]]<br />(code: <code>mwl</code>)
| [[:my:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Burmese language|Burmese]]<br />(code: <code>my</code>)
| [[:myv:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Erzya language|Erzya]]<br />(code: <code>myv</code>)
| [[:mzn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Mazanderani language|Mazanderani]]<br />(code: <code>mzn</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ N
|-
| [[:nah:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Nahuatl|Nahuatl]]<br />(code: <code>nah</code>)
| [[:nap:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Neapolitan language|Neapolitan]]<br />(code: <code>nap</code>)
| [[:nds:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Low German|Low German]]<br />(code: <code>nds</code>)
| [[:nds-nl:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Dutch Low Saxon|Dutch Low Saxon]]<br />(code: <code>nds-nl</code>)
| [[:ne:User:PK2/प्रयोगस्थल|/sandbox]] in [[:en:Nepali language|Nepali]]<br />(code: <code>ne</code>)
| [[:new:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Newar language|Newar]]<br />(code: <code>new</code>)
| [[:nia:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Nias language|Nias]]<br />(code: <code>nia</code>)
| [[:nl:User:PK2/Kladblok|/sandbox]] in [[:en:Dutch language|Dutch]]<br />(code: <code>nl</code>)
| [[:nn:User:PK2/sandkasse|/sandbox]] in [[:en:Norwegian language|Norwegian]] ([[:en:Nynorsk|Nynorsk]])<br />(code: <code>nn</code>)
|-
| [[:no:User:PK2/sandkasse|/sandbox]] in [[:en:Norwegian language|Norwegian]] ([[:en:Bokmål|Bokmål]])<br />(code: <code>no</code>)
| [[:nov:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Novial|Novial]]<br />(code: <code>nov</code>)
| [[:nqo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:N'Ko language|N'Ko]]<br />(code: <code>nqo</code>)
| [[:nr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]<br />(code: <code>nr</code>)
| [[:nrm:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Norman language|Norman]]<br />(code: <code>nrm</code>)
| [[:nso:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Northern Sotho|Northern Sotho]]<br />(code: <code>nso</code>)
| [[:nup:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Nupe language|Nupe]]<br />(code: <code>nup</code>)
| [[:nv:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Navajo language|Navajo]]<br />(code: <code>nv</code>)
| [[:ny:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Chewa language|Chewa]]<br />(code: <code>ny</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ O
|-
| [[:oc:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Occitan language|Occitan]]<br />(code: <code>oc</code>)
| [[:olo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Livvi-Karelian language|Livvi-Karelian]]<br />(code: <code>olo</code>)
| [[:om:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Oromo language|Oromo]]<br />(code: <code>om</code>)
| [[:or:User:PK2/ପରଖଘର|/sandbox]] in [[:en:Odia language|Odia]]<br />(code: <code>or</code>)
| [[:os:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Ossetian language|Ossetian]]<br />(code: <code>os</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ P
|-
| [[:pa:User:PK2/ਕੱਚਾ ਖ਼ਾਕਾ|/sandbox]] in [[:en:Punjabi language|Punjabi]]<br />(code: <code>pa</code>)
| [[:pag:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Pangasinan language|Pangasinan]]<br />(code: <code>pag</code>)
| [[:pam:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kapampangan language|Kapampangan]]<br />(code: <code>pam</code>)
| [[:pap:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Papiamento|Papiamento]]<br />(code: <code>pap</code>)
| [[:pcd:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Picard language|Picard]]<br />(code: <code>pcd</code>)
| [[:pcm:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Nigerian Pidgin|Nigerian Pidgin]]<br />(code: <code>pcm</code>)
| [[:pdc:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Pennsylvania Dutch language|Pennsylvania Dutch]]<br />(code: <code>pdc</code>)
| [[:pfl:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Palatine German dialects|Palatine German]]<br />(code: <code>pfl</code>)
| [[:pi:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Pali|Pali]]<br />(code: <code>pi</code>)
|-
| [[:pl:User:PK2/brudnopis|/sandbox]] in [[:en:Polish language|Polish]]<br />(code: <code>pl</code>)
| [[:pms:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Piedmontese language|Piedmontese]]<br />(code: <code>pms</code>)
| [[:pnb:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Punjabi language|Punjabi]] (Western Punjabi)<br />(code: <code>pnb</code>)
| [[:pnt:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Pontic Greek|Pontic Greek]]<br />(code: <code>pnt</code>)
| [[:ppl:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Nawat language|Nawat]]<br />(code: <code>ppl</code>)
| [[:ps:User:PK2/ازمونمخ|/sandbox]] in [[:en:Pashto|Pashto]]<br />(code: <code>ps</code>)
| [[:pt:User:PK2/Testes|/sandbox]] in [[:en:Portuguese language|Portuguese]]<br />(code: <code>pt</code>)
| [[:pwn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Paiwan language|Paiwan]]<br />(code: <code>pwn</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ Q
|-
| [[:qu:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Quechuan languages|Quechua]] ([[:en:Southern Quechua|Southern Quechua]])<br />(code: <code>qu</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ R
|-
| [[:rki:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Rakhine language|Rakhine]]<br />(code: <code>rki</code>)
| [[:rm:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Romansh language|Romansh]]<br />(code: <code>rm</code>)
| [[:rmy:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Romani language|Romani]] ([[:en:Vlax Romani language|Vlax Romani]])<br />(code: <code>rmy</code>)
| [[:rn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kirundi|Kirundi]]<br />(code: <code>rn</code>)
| [[:ro:User:PK2/teste|/sandbox]] in [[:en:Romanian language|Romanian]]<br />(code: <code>ro</code>)
| [[:roa-rup:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Aromanian language|Aromanian]]<br />(code: <code>roa-rup</code>)
| [[:roa-tara:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Neapolitan language|Neapolitan]] ([[:en:Tarantino dialect|Tarantino]])<br />(code: <code>roa-tara</code>)
| [[:rsk:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Pannonian Rusyn|Pannonian Rusyn]]<br />(code: <code>rsk</code>)
| [[:ru:User:PK2/Черновик|/sandbox]] in [[:en:Russian language|Russian]]<br />(code: <code>ru</code>)
| [[:rue:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Rusyn language|Rusyn]]<br />(code: <code>rue</code>)
| [[:rw:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Kinyarwanda|Kinyarwanda]]<br />(code: <code>rw</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ S
|-
| [[:sa:User:PK2/प्रयोगपृष्ठम्|/sandbox]] in [[:en:Sanskrit|Sanskrit]]<br />(code: <code>sa</code>)
| [[:sah:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Yakut language|Yakut]]<br />(code: <code>sah</code>)
| [[:sat:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Santali language|Santali]]<br />(code: <code>sat</code>)
| [[:sc:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sardinian language|Sardinian]]<br />(code: <code>sc</code>)
| [[:scn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sicilian language|Sicilian]]<br />(code: <code>scn</code>)
| [[:sco:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Scots language|Scots]]<br />(code: <code>sco</code>)
| [[:sd:User:PK2/مشق پٽي|/sandbox]] in [[:en:Sindhi language|Sindhi]]<br />(code: <code>sd</code>)
| [[:se:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Northern Sámi|Northern Sámi]]<br />(code: <code>se</code>)
| [[:sg:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sango language|Sango]]<br />(code: <code>sg</code>)
| [[:sh:User:PK2/igralište|/sandbox]] in [[:en:Serbo-Croatian|Serbo-Croatian]]<br />(code: <code>sh</code>)
| [[:shi:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Shilha language|Shilha]]<br />(code: <code>shi</code>)
|-
| [[:shn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Shan language|Shan]]<br />(code: <code>shn</code>)
| [[:si:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sinhala language|Sinhala]]<br />(code: <code>si</code>)
| [[:simple:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Basic English|Basic English]]<br />(code: <code>simple</code>)
| [[:sk:User:PK2/pieskovisko|/sandbox]] in [[:en:Slovak language|Slovak]]<br />(code: <code>sk</code>)
| [[:skr:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Saraiki language|Saraiki]]<br />(code: <code>skr</code>)
| [[:sl:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Slovene language|Slovene]]<br />(code: <code>sl</code>)
| [[:sm:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Samoan language|Samoan]]<br />(code: <code>sm</code>)
| [[:smn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Inari Sámi language|Inari Sámi]]<br />(code: <code>smn</code>)
| [[:sn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Shona language|Shona]]<br />(code: <code>sn</code>)
| [[:so:User:PK2/Bacaadka|/sandbox]] in [[:en:Somali language|Somali]]<br />(code: <code>so</code>)
| [[:sq:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Albanian language|Albanian]]<br />(code: <code>sq</code>)
|-
| [[:sr:User:PK2/песак|/sandbox]] in [[:en:Serbian language|Serbian]]<br />(code: <code>sr</code>)
| [[:srn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sranan Tongo|Sranan Tongo]]<br />(code: <code>srn</code>)
| [[:ss:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Swazi language|Swazi]]<br />(code: <code>ss</code>)
| [[:st:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sotho language|Sotho]]<br />(code: <code>st</code>)
| [[:stq:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Saterland Frisian language|Saterland Frisian]]<br />(code: <code>stq</code>)
| [[:su:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sundanese language|Sundanese]]<br />(code: <code>su</code>)
| [[:sv:User:PK2/sandlåda|/sandbox]] in [[:en:Swedish language|Swedish]]<br />(code: <code>sv</code>)
| [[:sw:User:PK2/ukurasa wa majaribio|/sandbox]] in [[:en:Swahili language|Swahili]]<br />(code: <code>sw</code>)
| [[:syl:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sylheti language|Sylheti]]<br />(code: <code>syl</code>)
| [[:szl:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Silesian language|Silesian]]<br />(code: <code>szl</code>)
| [[:szy:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Sakizaya language|Sakizaya]]<br />(code: <code>szy</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ T
|-
| [[:ta:User:PK2/மணல்தொட்டி|/sandbox]] in [[:en:Tamil language|Tamil]]<br />(code: <code>ta</code>)
| [[:tay:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Atayal language|Atayal]]<br />(code: <code>tay</code>)
| [[:tcy:User:PK2/ಕಲ್ಪುನ ಕಳ|/sandbox]] in [[:en:Tulu language|Tulu]]<br />(code: <code>tcy</code>)
| [[:tdd:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tai Nuea language|Tai Nuea]]<br />(code: <code>tdd</code>)
| [[:te:User:PK2/ప్రయోగశాల|/sandbox]] in [[:en:Telugu language|Telugu]]<br />(code: <code>te</code>)
| [[:tet:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tetum language|Tetum]]<br />(code: <code>tet</code>)
| [[:tg:User:PK2/Сиёҳнавис|/sandbox]] in [[:en:Tajik language|Tajik]]<br />(code: <code>tg</code>)
| [[:th:User:PK2/ทดลองเขียน|/sandbox]] in [[:en:Thai language|Thai]]<br />(code: <code>th</code>)
| [[:ti:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tigrinya language|Tigrinya]]<br />(code: <code>ti</code>)
| [[:tig:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tigre language|Tigre]]<br />(code: <code>tig</code>)
| [[:tk:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Turkmen language|Turkmen]]<br />(code: <code>tk</code>)
| [[:tl:User:PK2/burador|/sandbox]] in [[:en:Tagalog language|Tagalog]]<br />(code: <code>tl</code>)
| [[:tly:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Talysh language|Talysh]]<br />(code: <code>tly</code>)
|-
| [[:tn:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tswana language|Tswana]]<br />(code: <code>tn</code>)
| [[:to:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tongan language|Tongan]]<br />(code: <code>to</code>)
| [[:tok:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Toki Pona|Toki Pona]]<br />(code: <code>tok</code>)
| [[:tpi:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tok Pisin|Tok Pisin]]<br />(code: <code>tpi</code>)
| [[:tr:User:PK2/deneme tahtası|/sandbox]] in [[:en:Turkish language|Turkish]]<br />(code: <code>tr</code>)
| [[:trv:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Seediq language|Seediq]]<br />(code: <code>trv</code>)
| [[:ts:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tsonga language|Tsonga]]<br />(code: <code>ts</code>)
| [[:tt:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tatar language|Tatar]]<br />(code: <code>tt</code>)
| [[:tum:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tumbuka language|Tumbuka]]<br />(code: <code>tum</code>)
| [[:tw:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Akan language|Akan]] (Twi)<br />(code: <code>tw</code>)
| [[:ty:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tahitian language|Tahitian]]<br />(code: <code>ty</code>)
| [[:tyv:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Tuvan language|Tuvan]]<br />(code: <code>tyv</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ U
|-
| [[:udm:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Udmurt language|Udmurt]]<br />(code: <code>udm</code>)
| [[:ug:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Uyghur language|Uyghur]]<br />(code: <code>ug</code>)
| [[:uk:User:PK2/Чернетка|/sandbox]] in [[:en:Ukrainian language|Ukrainian]]<br />(code: <code>uk</code>)
| [[:ur:User:PK2/تختۂ مشق|/sandbox]] in [[:en:Urdu|Urdu]]<br />(code: <code>ur</code>)
| [[:uz:User:PK2/qumloq|/sandbox]] in [[:en:Uzbek language|Uzbek]]<br />(code: <code>uz</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ V
|-
| [[:ve:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Venda language|Venda]]<br />(code: <code>ve</code>)
| [[:vec:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Venetian language|Venetian]]<br />(code: <code>vec</code>)
| [[:vep:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Veps language|Veps]]<br />(code: <code>vep</code>)
| [[:vi:User:PK2/nháp|/sandbox]] in [[:en:Vietnamese language|Vietnamese]]<br />(code: <code>vi</code>)
| [[:vls:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:West Flemish|West Flemish]]<br />(code: <code>vls</code>)
| [[:vo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Volapük|Volapük]]<br />(code: <code>vo</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ W
|-
| [[:wa:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Walloon language|Walloon]]<br />(code: <code>wa</code>)
| [[:war:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Waray language|Waray]]<br />(code: <code>war</code>)
| [[:wo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Wolof language|Wolof]]<br />(code: <code>wo</code>)
| [[:wuu:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Wu Chinese|Wu Chinese]]<br />(code: <code>wuu</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ X
|-
| [[:xal:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Oirat language|Oirat]] ([[:en:Kalmyk Oirat|Kalmyk Oirat]])<br />(code: <code>xal</code>)
| [[:xh:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Xhosa language|Xhosa]]<br />(code: <code>xh</code>)
| [[:xmf:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Mingrelian language|Mingrelian]]<br />(code: <code>xmf</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ Y
|-
| [[:yi:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Yiddish|Yiddish]]<br />(code: <code>yi</code>)
| [[:yo:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Yoruba language|Yoruba]]<br />(code: <code>yo</code>)
|}
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%"
|+ Z
|-
| [[:za:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Zhuang languages|Zhuang]] ([[:en:Standard Zhuang|Standard Zhuang]])<br />(code: <code>za</code>)
| [[:zea:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Zeelandic|Zeelandic]]<br />(code: <code>zea</code>)
| [[:zgh:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Standard Moroccan Amazigh|Standard Moroccan Amazigh]]<br />(code: <code>zgh</code>)
| [[:zh:User:PK2/沙盒|/sandbox]] in [[:en:Chinese language|Chinese]] ([[:en:Mandarin Chinese|Mandarin Chinese]])<br />(code: <code>zh</code>)
| [[:zh-classical:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Classical Chinese|Classical Chinese]]<br />(code: <code>zh-classical</code>)
| [[:zh-min-nan:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Southern Min|Southern Min]]<br />(code: <code>zh-min-nan</code>)
| [[:zh-yue:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Cantonese|Cantonese]]<br />(code: <code>zh-yue</code>)
| [[:zu:User:PK2/sandbox|/sandbox]] in [[:en:Zulu language|Zulu]]<br />(code: <code>zu</code>)
|}
lqv4jf4ytbpqgk0b4c59pskg40l4i1p
1712
0
26973
402549
402317
2026-06-01T08:11:42Z
Fausta Samaritani
15085
402549
wikitext
text/x-wiki
U '''1712''' (MDCCXII in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XVIII sèculu. [[Annata bisesta]].
{{Annu|XVII sèculu|XVIII sèculu|XIX sèculu|1690|1700|1710|1720|1730|1708|1709|1710|1711|1712|1713|1714|1715|1716}}
[[File:Peter I and Catherine I wedding 1712.jpg|thumb|300px|right|Nozze di Pietru I è di Caterina di Russia]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In [[Córsica]] ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdc/1712] Liggì l'arthìcuru innantu a la ''Sassaripedia'' - Leghje st'artìculu nant'à a Wikipedia sassarese.
[[Categoria:Anni di u XVIII seculu|#]]
e4qk0avst9lzdhm5ai1tn9sheoedshc
402557
402549
2026-06-01T09:49:59Z
Fausta Samaritani
15085
402557
wikitext
text/x-wiki
U '''1712''' (MDCCXII in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XVIII sèculu. [[Annata bisesta]].
{{Annu|XVII sèculu|XVIII sèculu|XIX sèculu|1690|1700|1710|1720|1730|1708|1709|1710|1711|1712|1713|1714|1715|1716}}
[[File:Peter I and Catherine I wedding 1712.jpg|thumb|300px|right|Nozze di [[Petru I di Russia]] è di Caterina]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In [[Córsica]] ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdc/1712] Liggì l'arthìcuru innantu a la ''Sassaripedia'' - Leghje st'artìculu nant'à a Wikipedia sassarese.
[[Categoria:Anni di u XVIII seculu|#]]
1s1lus7gkfrt7tl59bik25kxcmxo90t
Viticultura in Sardegna
0
26994
402532
402530
2026-05-31T12:09:58Z
Fausta Samaritani
15085
correzzioni
402532
wikitext
text/x-wiki
A '''Vitigultura in Sardhigna''' è l'insèmmu di i pratichi di [[bitigurtura|curtura di a vigna]] e di [[enolugia|fabbricazioni di u vinu]] in l'isula taliana di [[Sardhigna]]. L'isula hà circa 26.000 [[ettaru|ettari]] di vignargi,<ref>{{cita web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/ |tituru=Il vino in Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-04-09 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}},</ref> spartiti tra zunì di muntagni (13%), di cullini (69%) e di pianura (18%).<ref> A produzzioni annuari è circa 638.000 [[ettòlitru|hl]], di i quali u 56% è vinu rusciu è rusatu e u 44% vinu biancu.</ref> U sistema normativu ricunnosci una [[Denominazione di Origine Controllata e Garantita|DOCG]], diciaseti [[Denominazione di Origine Controllata|DOC]] e quindigghi [[Indicazione Geografica Tipica|IGT]].<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/ |tituru=Vini e denominazioni |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}</ref>
== Istòria ==
A prisènzia di [[Vitis vinifera]] sarbagia in l'isula è più anti di i primi zivilltà isturighi.<ref>{{cita web |url=https://www.cibo360.it/wellness_gourmet/produttori/sardegna/vini_doc_tipici_sardi.htm |tituru=Vini DOC, DOCG e IGT della Sardegna |situ web=Cibo360 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> I populi chi ànu abbitatu l'isula — [[Fenici|fenici]], [[Cartaginesi|cartaginesi]], [[Imperu Rumanu|rumani]] — ànu cuntribbitu a u sviluppu di a curtura di a vigna.<ref>{{cita web |url=http://www.activsardegna.com/it/enogastronomia-in-sardegna/enologia-in-sardegna |tituru=Enologia in Sardegna |situ web=Activsardegna |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> Doppu i invasioni di i barbari, a bitigurtura riprési vita cun l'arrivvu di i [[Imperu Biziantinu|Biziantini]], chi introduciddaranu a [[Malvasia|marvasia]] in i zoni di [[Bosa]] e di [[Casteddu]] e stabiliddaranu normi pa a produzzioni.</ref>
In u Mesuèdaddu a bitigurtura crésci grazzii a i monagghi [[Munachimu basillianu|basilliani]], chi prantaddarani vignargi atturnu a i munastèri iddori.<ref>{{cita web |url=https://www.lestradedelvino.com/storia-e-cultura/sardegna-storia-territorio-e-vitigni/ |tituru=Sardegna: storia, territorio e vitigni |situ web=Le Strade del Vino Sardegna |data=2022-02-04 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> Cùn a furmazioni di i quattru [[Giudicati di Sardegna|giudicati]] — [[Giudicato di Cagliari|Casteddu]], [[Giudicato d'Arborea|Arborea]], [[Giudicato di Torres|Torres]] e [[Giudicato di Gallura|Gallura]] — a produzzione fu allargata e refulata.<ref> A [[Carta de Logu]], prumurgata da [[Eleonora d'Arborea]] a i fini di l+u sèculu XIV, pruibbìa di tenni vignargi maru cultivati</ref> è imponìa a plantazzioni di vigna in i terre inculte.
Duranti a dominazzioni [[Corona d'Aragona|aragonesa]], tra u sèculu XIV e u XVIII, a produzzioni crésci attraversu i scambi cummirciari cn l'altri riggioni di u [[Mediterraneu]].<ref>Prima di l'arrivvu di a [[Filossera|filossera]], chi distrussi gran parti di i vignargi europei in u sèculu XIX, a Sardhigna avia circa 80.000 ettari di vignargi.</ref> Dopu a ricustituzzioni di i vignargi subra i radici americani, a bitigultura ripriesi vigori è arrivò a u massimu produttivu a i fini di i anni Settanta.
== Zoni vitigulturali ==
U territoriu sardu si pò dividdi in setti zoni principali di produzzioni.<ref>{{cita web |url=https://viniferare.it/i-vini-e-i-vigneti-della-sardegna/ |tituru=I vini e i vigneti della Sardegna |situ web=Viniferare |data=2025-05-28 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Gaddura (nord-ést): terrèni di uriggini granitica, sabbiosi e pizzonosi, esposti a u ventu maisthali. Sedi di l'ùnica DOCG di l'isula, u [[Vermentino di Gallura]].
* Nord-ovest (pruvincia di Sassari): terreni marno-calcarei, DOC [[Vermentino di Sardegna]] è [[Alghero]] (Cagnulari).
* Ugliàstra e zona centru-urientali: terrèni granitici, cultivazzioni di Cannonau, Monica e Pascale.<ref>{{cita web |url=https://it.wikipedia.org/wiki/Viticoltura_in_Sardegna |tituru=Viticoltura in Sardegna |situ web=Wikipedia italiana |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Campidanu: pianura centrali e mirridiunali, zona principali di u [[Nuragus]] e di u [[Monica di Sardegna|Monica]].<ref>{{cita web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/vitigni/ |tituru=I Vitigni della Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-03-12 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Sulcis (sud-ovest): terreni di areni anti, arguilli è calcare, adatti pa u [[Carignano del Sulcis]].<ref>{{cita web |url=https://blog.bibes.it/la-sardegna/ |tituru=I vini della Sardegna |situ web=Bibes |data=2024-09-30 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Arestanu è valli di u Tirso: territoriu di a [[Vernaccia di Oristano]] e di u [[Semidano]].<ref>{{cita web |url=https://www.money.it/isola-a-parte-i-vitigni-autoctoni-della-sardegna-tra-mare-e-nuraghi |tituru=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Money.it |data=2026-03-20 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Mandrolisai è Barbaggia: zona interna cùn vini di uvàggiu di Cannonau, Bovale è Monica sutta a a DOC [[Mandrolisai]].<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/doc.html |tituru=Vini DOC della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
== Clima ==
U clima di Sardhigna è di tipu [[clima mediterraniu|mediterraneu]], cùn invèrni miti e istadi caruri è sicchi. I venti, in particulari u maisthali, diminuischinu l'umidità è u riscu di maladie criptugamichi in i vignargi.<ref>{{cita web |url=https://mangiaresardo.com/blog/vitigni-autoctoni-della-sardegna-quali-sono-e-dove-si-trovano/ |tituru=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Mangiare Sardo |data=2025-08-04 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> I pricipitagioni sòn cicronigghi è si cuncèntranu suprattuttu in autunnu e in invernu.<ref>{{cita web |url=http://catalogoviti.politicheagricole.it/scheda_denom.php?t=dsc&q=2323 |tituru=Disciplinare di produzione: Vermentino di Sardegna |situ web=Catalogo Viti – Ministero delle Politiche Agricole |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> A staggioni di madurazzioni longa permetti un'equilibriu tra l'acidità è lu zuccaru in l'uva.
== Terrenu ==
Sardhigna prisenta una varietà notevole di terreni. In Gallura preduminani terreni di uriggini granitica, cun sabbia a granu grossu è bona permeabilità, chi favurischinu l'apprufundimentu di i radichi di a vigna.<ref>{{cita web |url=https://www.lavinium.it/le-doc-della-sardegna-vermentino-di-gallura/ |tituru=Le DOCG della Sardegna: Vermentino di Gallura |situ web=Lavinium |data=2018-12-16 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> In u Sulcis ci sòn areni anti, arguilli e substrati calcarei.</ref>In u nordu di [[Sassari]] preduminani terreni marno-calcarei, mentri in u Campidanu i terreni sòn alluviunari è più profundi.<ref>{{cita web |url=https://www.ss.camcom.it/wp-content/uploads/2006/05/vinidoc2010.pdf |tituru=Vigneti e vini DOCG, DOC e IGT nel Nord Sardegna |situ web=Camera di Commercio di Sassari |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
== Varietà ==
Sardhigna hà più di 150 varietà autottoni di vigna, di i quali 21 sòn iscrittu in u Registru Naziunari Talianu di i Varietà di Vigna.<ref>A produzzioni di vini bianchi predumina in u centru è in u nordu di l'isula, mentri i vini rusci sòn cuncentrati principarmente a u suddu.</ref>
=== Varietà di granu rusciu ===
* [[Cannonau]]: a varietà rùscia più cultivata, circa 8.000 ha (29% di ra superfìziu).<ref>Gineticamenti parenti di u [[Garnacha|Grenache]] ispagnolu è francese.</ref> créscii suprattuttu in li zoni intèrni di ra Barbaggia e di l'Ugliastra.
* [[Carignano]]: suprattuttu in u [[Sulcis]], in terreni sabbiosi spissu a pè francu.<ref>A sua intruduzzioni hè attribuita a a dominazzioni aragonesa di u sèculu XIV.</ref>
* [[Monica di Sardegna|Monica]]: varietà diffusa in tutta l'isula, circa 1.900 ha.
* [[Bovale]]: includi u Bovale Sardu e u Bovale Grossu; entra in a DOC [[Mandrolisai]] è a DOC [[Campidano di Terralba]].
* [[Cagnulari]]: ligatu a una zona ristrétta a nord-ovest di Sassari, DOC [[Alghero]].<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/vitigni.html |tituru=Vitigni della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* [[Girò]]: introduttu in lu Campidanu duranti ra dominazzioni ispagnola.
* Nieddera: varietà autòttona di distributzioni limitata.<ref>{{cita web |url=https://www.bevisardo.it/blog/i-vitigni-della-sardegna/ |tituru=I Vitigni della Sardegna |situ web=Bevisardo |data=2024-10-30 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
=== Varietà di granu biancu ===
* [[Vermentino]]: a varietà bianca più diffusa, circa 4.200 ha in tutta l'isula. Arrivò a Sardhigna da [[Corsica]] a a fini di u sèculu XIX.<ref>{{cita web |url=https://www.impetodivino.it/vini/regioni/sardegna |tituru=Sardegna – La storia e le origini del vino |situ web=Impeto di Vino |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* [[Vernaccia di Oristano]]: varietà ligata a a valli di u [[Tirso]], da a quali si fa un vinu ossidativu simiri a lu [[Sherry|Xerès]].
* [[Nuragus]]: cunsidiratu unu di li vitigni più antichi di l'isula, cultibatu suprattuttu in lu Campidanu, forse introduttu da i Fenici.
* [[Malvasia|Marvasia]]: dui DOC: [[Malvasia di Bosa]] e DOC [[Cagliari]] Marvasia.
* [[Nasco]]: cultibatu in li pruvinci di Casteddu e d'Arestanu.
* [[Semidano]]: di a Sardhigna centrari, cùn una subzona a [[Mogoro]].
* [[Torbato]]: varietà rara e aromatica, suprattuttu in Algueru.
* [[Moscato]]: cultibatu in zoni calcarei di lu Campidanu suddu è in i graniti di Gaddura.
* Arvisionadu: varietà rarissima, prisenti in arée piticciuri di l'internu.
=== Varietà internaziunari ===
In misura minori, sòn cultibati [[Cabernet Sauvignon]], [[Syrah]], [[Chardonnay]] e [[Carménère]], generarmente aduprati in uvàggiu cùn varietà lucali.
== Produzzioni ==
=== Vini ===
I vini di Sardhigna includdini rusci, bianchi, rosati, frizzanti, [[passito|passiti]] e vini liccurosi.<ref>{{cita web |url=https://www.sardiniamagazine.com/viticoltura-sardegna/ |tituru=La viticoltura della Sardegna |situ web=Sardinia Magazine |data=2025-06-16 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
==== Elencu di li vini principari ====
* [[Cannonau di Sardegna]] (DOC)
* [[Carignano del Sulcis]] (DOC)
* [[Vermentino di Gallura]] (DOCG)
* [[Vermentino di Sardegna]] (DOC)
* [[Vernaccia di Oristano]] (DOC)
* [[Monica di Sardegna]] (DOC)
* [[Nuragus di Cagliari]] (DOC)
* [[Malvasia di Bosa]] (DOC)
* [[Moscato di Sorso-Sennori]] (DOC)
* [[Nasco di Cagliari]] (DOC)
=== Denominazzioni e normativa ===
In u [[2010], a rifurma di l'Organizzazzioni Cumuna di u Mèrcatu vitigolu hà incorporatu i categorii DOCG, DOC e IGT in i sistemi europei [[Denominazione di Origine Protetta|DOP]] è [[Indicazione Geografica Protetta|IGP]], ma i denominazzioni naziunali possinu cuntinuà a èssi aduperati. I disciplinari di produzzioni regolanu i vitigni amméssi, i rendimenti massimi, i tecnichi di vinificazzioni è i caratteristichi analitichi è organolèttichi di u vinu.<ref>{{cita web |url=https://calicedivino.com/vini-docg-sardegna/ |tituru=Vini DOCG Sardegna: il disciplinare |situ web=Calice di Vino |data=2022-03-14 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
==== DOCG ====
- [[Vermentino di Gallura]] DOCG (ricunnoschita in u [[1996]]): riservata a i vini di Gaddura cn almenu u 95% di Vermentino. Includi i tipuluggii Superiore, Frizzante e Spumante.
==== DOC (elencu) ====
* [[Alghero DOC]]
* [[Arborea DOC]]
* [[Cagliari DOC]]
* [[Campidano di Terralba DOC]]
* [[Cannonau di Sardegna DOC]]
* [[Carignano del Sulcis DOC]]
* [[Girò di Cagliari DOC]]
* [[Malvasia di Bosa DOC]]
* [[Malvasia di Cagliari DOC]]
* [[Mandrolisai DOC]]
* [[Monica di Cagliari DOC]]
* [[Monica di Sardegna DOC]]
* [[Moscato di Cagliari DOC]]
* [[Moscato di Sorso-Sennori DOC]]
* [[Nasco di Cagliari DOC]]
* [[Nuragus di Cagliari DOC]]
* [[Sardegna Semidano DOC]]
* [[Vermentino di Sardegna DOC]]
* [[Vernaccia di Oristano DOC]]
==== IGT (elencu) ====
* Isola dei Nuraghi IGT
* Marmilla IGT
* Nurra IGT
* Ogliastra IGT
* Parteolla IGT
* Planargia IGT
* Provincia di Nuoro IGT
* Romangia IGT
* Sibiola IGT
* Tharros IGT
* Trexenta IGT
* Valle del Tirso IGT
* Valli di Porto Pino IGT
<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/igt.html |tituru=Vini IGT della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
== Nòtte ==
<references />
jge4okxdfyjb87b8f5y3yzqzec4ajtc
402533
402532
2026-05-31T12:15:31Z
Fausta Samaritani
15085
fix, categoria
402533
wikitext
text/x-wiki
A '''Viticultura in Sardegna''' è l'insiemme di i pratichi di [[Viticultura|cultura di a vigna]] e di [[enolugia|fabbricazzioni di u vinu]] in l'isula taliana di [[Sardegna]]. L'isula hà circa 26.000 [[ettaru|ettari]] di vignargi,<ref>{{cita web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/ |tituru=Il vino in Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-04-09 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}},</ref> spartiti tra zunì di muntagni (13%), di cullini (69%) e di pianura (18%).<ref> A produzzioni annuari è circa 638.000 [[ettòlitru|hl]], di i quali u 56% è vinu rusciu è rusatu e u 44% vinu biancu.</ref> U sistema normativu ricunnosci una [[Denominazione di Origine Controllata e Garantita|DOCG]], diciaseti [[Denominazione di Origine Controllata|DOC]] e quindigghi [[Indicazione Geografica Tipica|IGT]].<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/ |tituru=Vini e denominazioni |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}</ref>
== Istòria ==
A prisenzia di [[Vitis vinifera]] sarbagia in l'isula è più anti di i primi civiltà istorighi.<ref>{{cita web |url=https://www.cibo360.it/wellness_gourmet/produttori/sardegna/vini_doc_tipici_sardi.htm |tituru=Vini DOC, DOCG e IGT della Sardegna |situ web=Cibo360 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>I populi chi ànu abbitatu l'isula — [[Fenici|fenici]], [[Cartaginesi|cartaginesi]], [[Imperu Rumanu|rumani]] — ànu cuntribbitu a u sviluppu di a cultura di a vigna.<ref>{{cita web |url=http://www.activsardegna.com/it/enogastronomia-in-sardegna/enologia-in-sardegna |tituru=Enologia in Sardegna |situ web=Activsardegna |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> Doppu i invasioni di i barbari, a bitigurtura riprési vita cun l'arrivvu di i [[Imperu Bizantinu|Bizantini]], chi introduciddaranu a [[Malvasia|marvasia]] in i zoni di [[Bosa]] e di [[Casteddu]] e stabiliddaranu normi pa a produzzioni.</ref>
In u Mesuèdaddu a viticoltura crésci grazzii a i monagghi [[Munachimu basillianu|basilliani]], chi prantaddarani vignargi atturnu a i munastèri iddori.<ref>{{cita web |url=https://www.lestradedelvino.com/storia-e-cultura/sardegna-storia-territorio-e-vitigni/ |tituru=Sardegna: storia, territorio e vitigni |situ web=Le Strade del Vino Sardegna |data=2022-02-04 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> Cùn a furmazioni di i quattru [[Giudicati di Sardegna|giudicati]] — [[Giudicato di Cagliari|Casteddu]], [[Giudicato d'Arborea|Arborea]], [[Giudicato di Torres|Torres]] e [[Giudicato di Gallura|Gallura]] — a produzzione fu allargata e refulata.<ref> A [[Carta de Logu]], prumurgata da [[Eleonora d'Arborea]] a i fini di l+u sèculu XIV, pruibbìa di tenni vignargi maru cultivati</ref> è imponìa a plantazzioni di vigna in i terre inculte.
Duranti a dominazzioni [[Corona d'Aragona|aragonesa]], tra u sèculu XIV e u XVIII, a produzzioni crésci attraversu i scambi cummirciari cn l'altri riggioni di u [[Mediterraneu]].<ref>Prima di l'arrivvu di a [[Filossera|filossera]], chi distrussi gran parti di i vignargi europei in u sèculu XIX, a Sardhigna avia circa 80.000 ettari di vignargi.</ref> Dopu a ricustituzzioni di i vignargi subra i radici americani, a bitigultura ripriesi vigori è arrivò a u massimu produttivu a i fini di i anni Settanta.
== Zoni vitigulturali ==
U territoriu sardu si pò dividdi in setti zoni principali di produzzioni.<ref>{{cita web |url=https://viniferare.it/i-vini-e-i-vigneti-della-sardegna/ |tituru=I vini e i vigneti della Sardegna |situ web=Viniferare |data=2025-05-28 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Gaddura (nord-ést): terrèni di uriggini granitica, sabbiosi e pizzonosi, esposti a u ventu maisthali. Sedi di l'ùnica DOCG di l'isula, u [[Vermentino di Gallura]].
* Nord-ovest (pruvincia di Sassari): terreni marno-calcarei, DOC [[Vermentino di Sardegna]] è [[Alghero]] (Cagnulari).
* Ugliàstra e zona centru-urientali: terrèni granitici, cultivazzioni di Cannonau, Monica e Pascale.<ref>{{cita web |url=https://it.wikipedia.org/wiki/Viticoltura_in_Sardegna |tituru=Viticoltura in Sardegna |situ web=Wikipedia italiana |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Campidanu: pianura centrali e mirridiunali, zona principali di u [[Nuragus]] e di u [[Monica di Sardegna|Monica]].<ref>{{cita web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/vitigni/ |tituru=I Vitigni della Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-03-12 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Sulcis (sud-ovest): terreni di areni anti, arguilli è calcare, adatti pa u [[Carignano del Sulcis]].<ref>{{cita web |url=https://blog.bibes.it/la-sardegna/ |tituru=I vini della Sardegna |situ web=Bibes |data=2024-09-30 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Arestanu è valli di u Tirso: territoriu di a [[Vernaccia di Oristano]] e di u [[Semidano]].<ref>{{cita web |url=https://www.money.it/isola-a-parte-i-vitigni-autoctoni-della-sardegna-tra-mare-e-nuraghi |tituru=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Money.it |data=2026-03-20 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Mandrolisai è Barbaggia: zona interna cùn vini di uvàggiu di Cannonau, Bovale è Monica sutta a a DOC [[Mandrolisai]].<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/doc.html |tituru=Vini DOC della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
== Clima ==
U clima di Sardhigna è di tipu [[clima mediterraniu|mediterraneu]], cùn invèrni miti e istadi caruri è sicchi. I venti, in particulari u maisthali, diminuischinu l'umidità è u riscu di maladie criptugamichi in i vignargi.<ref>{{cita web |url=https://mangiaresardo.com/blog/vitigni-autoctoni-della-sardegna-quali-sono-e-dove-si-trovano/ |tituru=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Mangiare Sardo |data=2025-08-04 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> I pricipitagioni sòn cicronigghi è si cuncèntranu suprattuttu in autunnu e in invernu.<ref>{{cita web |url=http://catalogoviti.politicheagricole.it/scheda_denom.php?t=dsc&q=2323 |tituru=Disciplinare di produzione: Vermentino di Sardegna |situ web=Catalogo Viti – Ministero delle Politiche Agricole |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> A staggioni di madurazzioni longa permetti un'equilibriu tra l'acidità è lu zuccaru in l'uva.
== Terrenu ==
Sardhigna prisenta una varietà notevole di terreni. In Gallura preduminani terreni di uriggini granitica, cun sabbia a granu grossu è bona permeabilità, chi favurischinu l'apprufundimentu di i radichi di a vigna.<ref>{{cita web |url=https://www.lavinium.it/le-doc-della-sardegna-vermentino-di-gallura/ |tituru=Le DOCG della Sardegna: Vermentino di Gallura |situ web=Lavinium |data=2018-12-16 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> In u Sulcis ci sòn areni anti, arguilli e substrati calcarei.</ref>In u nordu di [[Sassari]] preduminani terreni marno-calcarei, mentri in u Campidanu i terreni sòn alluviunari è più profundi.<ref>{{cita web |url=https://www.ss.camcom.it/wp-content/uploads/2006/05/vinidoc2010.pdf |tituru=Vigneti e vini DOCG, DOC e IGT nel Nord Sardegna |situ web=Camera di Commercio di Sassari |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
== Varietà ==
Sardhigna hà più di 150 varietà autottoni di vigna, di i quali 21 sòn iscrittu in u Registru Naziunari Talianu di i Varietà di Vigna.<ref>A produzzioni di vini bianchi predumina in u centru è in u nordu di l'isula, mentri i vini rusci sòn cuncentrati principarmente a u suddu.</ref>
=== Varietà di granu rusciu ===
* [[Cannonau]]: a varietà rùscia più cultivata, circa 8.000 ha (29% di ra superfìziu).<ref>Gineticamenti parenti di u [[Garnacha|Grenache]] ispagnolu è francese.</ref> créscii suprattuttu in li zoni intèrni di ra Barbaggia e di l'Ugliastra.
* [[Carignano]]: suprattuttu in u [[Sulcis]], in terreni sabbiosi spissu a pè francu.<ref>A sua intruduzzioni hè attribuita a a dominazzioni aragonesa di u sèculu XIV.</ref>
* [[Monica di Sardegna|Monica]]: varietà diffusa in tutta l'isula, circa 1.900 ha.
* [[Bovale]]: includi u Bovale Sardu e u Bovale Grossu; entra in a DOC [[Mandrolisai]] è a DOC [[Campidano di Terralba]].
* [[Cagnulari]]: ligatu a una zona ristrétta a nord-ovest di Sassari, DOC [[Alghero]].<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/vitigni.html |tituru=Vitigni della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* [[Girò]]: introduttu in lu Campidanu duranti ra dominazzioni ispagnola.
* Nieddera: varietà autòttona di distributzioni limitata.<ref>{{cita web |url=https://www.bevisardo.it/blog/i-vitigni-della-sardegna/ |tituru=I Vitigni della Sardegna |situ web=Bevisardo |data=2024-10-30 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
=== Varietà di granu biancu ===
* [[Vermentino]]: a varietà bianca più diffusa, circa 4.200 ha in tutta l'isula. Arrivò a Sardhigna da [[Corsica]] a a fini di u sèculu XIX.<ref>{{cita web |url=https://www.impetodivino.it/vini/regioni/sardegna |tituru=Sardegna – La storia e le origini del vino |situ web=Impeto di Vino |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* [[Vernaccia di Oristano]]: varietà ligata a a valli di u [[Tirso]], da a quali si fa un vinu ossidativu simiri a lu [[Sherry|Xerès]].
* [[Nuragus]]: cunsidiratu unu di li vitigni più antichi di l'isula, cultibatu suprattuttu in lu Campidanu, forse introduttu da i Fenici.
* [[Malvasia|Marvasia]]: dui DOC: [[Malvasia di Bosa]] e DOC [[Cagliari]] Marvasia.
* [[Nasco]]: cultibatu in li pruvinci di Casteddu e d'Arestanu.
* [[Semidano]]: di a Sardhigna centrari, cùn una subzona a [[Mogoro]].
* [[Torbato]]: varietà rara e aromatica, suprattuttu in Algueru.
* [[Moscato]]: cultibatu in zoni calcarei di lu Campidanu suddu è in i graniti di Gaddura.
* Arvisionadu: varietà rarissima, prisenti in arée piticciuri di l'internu.
=== Varietà internaziunari ===
In misura minori, sòn cultibati [[Cabernet Sauvignon]], [[Syrah]], [[Chardonnay]] e [[Carménère]], generarmente aduprati in uvàggiu cùn varietà lucali.
== Produzzioni ==
=== Vini ===
I vini di Sardhigna includdini rusci, bianchi, rosati, frizzanti, [[passito|passiti]] e vini liccurosi.<ref>{{cita web |url=https://www.sardiniamagazine.com/viticoltura-sardegna/ |tituru=La viticoltura della Sardegna |situ web=Sardinia Magazine |data=2025-06-16 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
==== Elencu di li vini principari ====
* [[Cannonau di Sardegna]] (DOC)
* [[Carignano del Sulcis]] (DOC)
* [[Vermentino di Gallura]] (DOCG)
* [[Vermentino di Sardegna]] (DOC)
* [[Vernaccia di Oristano]] (DOC)
* [[Monica di Sardegna]] (DOC)
* [[Nuragus di Cagliari]] (DOC)
* [[Malvasia di Bosa]] (DOC)
* [[Moscato di Sorso-Sennori]] (DOC)
* [[Nasco di Cagliari]] (DOC)
=== Denominazzioni e normativa ===
In u [[2010], a rifurma di l'Organizzazzioni Cumuna di u Mèrcatu vitigolu hà incorporatu i categorii DOCG, DOC e IGT in i sistemi europei [[Denominazione di Origine Protetta|DOP]] è [[Indicazione Geografica Protetta|IGP]], ma i denominazzioni naziunali possinu cuntinuà a èssi aduperati. I disciplinari di produzzioni regolanu i vitigni amméssi, i rendimenti massimi, i tecnichi di vinificazzioni è i caratteristichi analitichi è organolèttichi di u vinu.<ref>{{cita web |url=https://calicedivino.com/vini-docg-sardegna/ |tituru=Vini DOCG Sardegna: il disciplinare |situ web=Calice di Vino |data=2022-03-14 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
==== DOCG ====
- [[Vermentino di Gallura]] DOCG (ricunnoschita in u [[1996]]): riservata a i vini di Gaddura cn almenu u 95% di Vermentino. Includi i tipuluggii Superiore, Frizzante e Spumante.
==== DOC (elencu) ====
* [[Alghero DOC]]
* [[Arborea DOC]]
* [[Cagliari DOC]]
* [[Campidano di Terralba DOC]]
* [[Cannonau di Sardegna DOC]]
* [[Carignano del Sulcis DOC]]
* [[Girò di Cagliari DOC]]
* [[Malvasia di Bosa DOC]]
* [[Malvasia di Cagliari DOC]]
* [[Mandrolisai DOC]]
* [[Monica di Cagliari DOC]]
* [[Monica di Sardegna DOC]]
* [[Moscato di Cagliari DOC]]
* [[Moscato di Sorso-Sennori DOC]]
* [[Nasco di Cagliari DOC]]
* [[Nuragus di Cagliari DOC]]
* [[Sardegna Semidano DOC]]
* [[Vermentino di Sardegna DOC]]
* [[Vernaccia di Oristano DOC]]
==== IGT (elencu) ====
* Isola dei Nuraghi IGT
* Marmilla IGT
* Nurra IGT
* Ogliastra IGT
* Parteolla IGT
* Planargia IGT
* Provincia di Nuoro IGT
* Romangia IGT
* Sibiola IGT
* Tharros IGT
* Trexenta IGT
* Valle del Tirso IGT
* Valli di Porto Pino IGT
<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/igt.html |tituru=Vini IGT della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
== Nòtte ==
<references />
[[Categoria:Sardegna]]
h98uk5qpwlpmggwy3o7980lyjdvg6u0
402534
402533
2026-05-31T12:16:10Z
Fausta Samaritani
15085
Fausta Samaritani hà spustatu a pagina [[Bitigurtura in Sardhigna]] à [[Viticoltura in Sardegna]]
402533
wikitext
text/x-wiki
A '''Viticultura in Sardegna''' è l'insiemme di i pratichi di [[Viticultura|cultura di a vigna]] e di [[enolugia|fabbricazzioni di u vinu]] in l'isula taliana di [[Sardegna]]. L'isula hà circa 26.000 [[ettaru|ettari]] di vignargi,<ref>{{cita web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/ |tituru=Il vino in Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-04-09 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}},</ref> spartiti tra zunì di muntagni (13%), di cullini (69%) e di pianura (18%).<ref> A produzzioni annuari è circa 638.000 [[ettòlitru|hl]], di i quali u 56% è vinu rusciu è rusatu e u 44% vinu biancu.</ref> U sistema normativu ricunnosci una [[Denominazione di Origine Controllata e Garantita|DOCG]], diciaseti [[Denominazione di Origine Controllata|DOC]] e quindigghi [[Indicazione Geografica Tipica|IGT]].<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/ |tituru=Vini e denominazioni |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}</ref>
== Istòria ==
A prisenzia di [[Vitis vinifera]] sarbagia in l'isula è più anti di i primi civiltà istorighi.<ref>{{cita web |url=https://www.cibo360.it/wellness_gourmet/produttori/sardegna/vini_doc_tipici_sardi.htm |tituru=Vini DOC, DOCG e IGT della Sardegna |situ web=Cibo360 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>I populi chi ànu abbitatu l'isula — [[Fenici|fenici]], [[Cartaginesi|cartaginesi]], [[Imperu Rumanu|rumani]] — ànu cuntribbitu a u sviluppu di a cultura di a vigna.<ref>{{cita web |url=http://www.activsardegna.com/it/enogastronomia-in-sardegna/enologia-in-sardegna |tituru=Enologia in Sardegna |situ web=Activsardegna |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> Doppu i invasioni di i barbari, a bitigurtura riprési vita cun l'arrivvu di i [[Imperu Bizantinu|Bizantini]], chi introduciddaranu a [[Malvasia|marvasia]] in i zoni di [[Bosa]] e di [[Casteddu]] e stabiliddaranu normi pa a produzzioni.</ref>
In u Mesuèdaddu a viticoltura crésci grazzii a i monagghi [[Munachimu basillianu|basilliani]], chi prantaddarani vignargi atturnu a i munastèri iddori.<ref>{{cita web |url=https://www.lestradedelvino.com/storia-e-cultura/sardegna-storia-territorio-e-vitigni/ |tituru=Sardegna: storia, territorio e vitigni |situ web=Le Strade del Vino Sardegna |data=2022-02-04 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> Cùn a furmazioni di i quattru [[Giudicati di Sardegna|giudicati]] — [[Giudicato di Cagliari|Casteddu]], [[Giudicato d'Arborea|Arborea]], [[Giudicato di Torres|Torres]] e [[Giudicato di Gallura|Gallura]] — a produzzione fu allargata e refulata.<ref> A [[Carta de Logu]], prumurgata da [[Eleonora d'Arborea]] a i fini di l+u sèculu XIV, pruibbìa di tenni vignargi maru cultivati</ref> è imponìa a plantazzioni di vigna in i terre inculte.
Duranti a dominazzioni [[Corona d'Aragona|aragonesa]], tra u sèculu XIV e u XVIII, a produzzioni crésci attraversu i scambi cummirciari cn l'altri riggioni di u [[Mediterraneu]].<ref>Prima di l'arrivvu di a [[Filossera|filossera]], chi distrussi gran parti di i vignargi europei in u sèculu XIX, a Sardhigna avia circa 80.000 ettari di vignargi.</ref> Dopu a ricustituzzioni di i vignargi subra i radici americani, a bitigultura ripriesi vigori è arrivò a u massimu produttivu a i fini di i anni Settanta.
== Zoni vitigulturali ==
U territoriu sardu si pò dividdi in setti zoni principali di produzzioni.<ref>{{cita web |url=https://viniferare.it/i-vini-e-i-vigneti-della-sardegna/ |tituru=I vini e i vigneti della Sardegna |situ web=Viniferare |data=2025-05-28 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Gaddura (nord-ést): terrèni di uriggini granitica, sabbiosi e pizzonosi, esposti a u ventu maisthali. Sedi di l'ùnica DOCG di l'isula, u [[Vermentino di Gallura]].
* Nord-ovest (pruvincia di Sassari): terreni marno-calcarei, DOC [[Vermentino di Sardegna]] è [[Alghero]] (Cagnulari).
* Ugliàstra e zona centru-urientali: terrèni granitici, cultivazzioni di Cannonau, Monica e Pascale.<ref>{{cita web |url=https://it.wikipedia.org/wiki/Viticoltura_in_Sardegna |tituru=Viticoltura in Sardegna |situ web=Wikipedia italiana |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Campidanu: pianura centrali e mirridiunali, zona principali di u [[Nuragus]] e di u [[Monica di Sardegna|Monica]].<ref>{{cita web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/vitigni/ |tituru=I Vitigni della Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-03-12 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Sulcis (sud-ovest): terreni di areni anti, arguilli è calcare, adatti pa u [[Carignano del Sulcis]].<ref>{{cita web |url=https://blog.bibes.it/la-sardegna/ |tituru=I vini della Sardegna |situ web=Bibes |data=2024-09-30 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Arestanu è valli di u Tirso: territoriu di a [[Vernaccia di Oristano]] e di u [[Semidano]].<ref>{{cita web |url=https://www.money.it/isola-a-parte-i-vitigni-autoctoni-della-sardegna-tra-mare-e-nuraghi |tituru=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Money.it |data=2026-03-20 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Mandrolisai è Barbaggia: zona interna cùn vini di uvàggiu di Cannonau, Bovale è Monica sutta a a DOC [[Mandrolisai]].<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/doc.html |tituru=Vini DOC della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
== Clima ==
U clima di Sardhigna è di tipu [[clima mediterraniu|mediterraneu]], cùn invèrni miti e istadi caruri è sicchi. I venti, in particulari u maisthali, diminuischinu l'umidità è u riscu di maladie criptugamichi in i vignargi.<ref>{{cita web |url=https://mangiaresardo.com/blog/vitigni-autoctoni-della-sardegna-quali-sono-e-dove-si-trovano/ |tituru=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Mangiare Sardo |data=2025-08-04 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> I pricipitagioni sòn cicronigghi è si cuncèntranu suprattuttu in autunnu e in invernu.<ref>{{cita web |url=http://catalogoviti.politicheagricole.it/scheda_denom.php?t=dsc&q=2323 |tituru=Disciplinare di produzione: Vermentino di Sardegna |situ web=Catalogo Viti – Ministero delle Politiche Agricole |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> A staggioni di madurazzioni longa permetti un'equilibriu tra l'acidità è lu zuccaru in l'uva.
== Terrenu ==
Sardhigna prisenta una varietà notevole di terreni. In Gallura preduminani terreni di uriggini granitica, cun sabbia a granu grossu è bona permeabilità, chi favurischinu l'apprufundimentu di i radichi di a vigna.<ref>{{cita web |url=https://www.lavinium.it/le-doc-della-sardegna-vermentino-di-gallura/ |tituru=Le DOCG della Sardegna: Vermentino di Gallura |situ web=Lavinium |data=2018-12-16 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> In u Sulcis ci sòn areni anti, arguilli e substrati calcarei.</ref>In u nordu di [[Sassari]] preduminani terreni marno-calcarei, mentri in u Campidanu i terreni sòn alluviunari è più profundi.<ref>{{cita web |url=https://www.ss.camcom.it/wp-content/uploads/2006/05/vinidoc2010.pdf |tituru=Vigneti e vini DOCG, DOC e IGT nel Nord Sardegna |situ web=Camera di Commercio di Sassari |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
== Varietà ==
Sardhigna hà più di 150 varietà autottoni di vigna, di i quali 21 sòn iscrittu in u Registru Naziunari Talianu di i Varietà di Vigna.<ref>A produzzioni di vini bianchi predumina in u centru è in u nordu di l'isula, mentri i vini rusci sòn cuncentrati principarmente a u suddu.</ref>
=== Varietà di granu rusciu ===
* [[Cannonau]]: a varietà rùscia più cultivata, circa 8.000 ha (29% di ra superfìziu).<ref>Gineticamenti parenti di u [[Garnacha|Grenache]] ispagnolu è francese.</ref> créscii suprattuttu in li zoni intèrni di ra Barbaggia e di l'Ugliastra.
* [[Carignano]]: suprattuttu in u [[Sulcis]], in terreni sabbiosi spissu a pè francu.<ref>A sua intruduzzioni hè attribuita a a dominazzioni aragonesa di u sèculu XIV.</ref>
* [[Monica di Sardegna|Monica]]: varietà diffusa in tutta l'isula, circa 1.900 ha.
* [[Bovale]]: includi u Bovale Sardu e u Bovale Grossu; entra in a DOC [[Mandrolisai]] è a DOC [[Campidano di Terralba]].
* [[Cagnulari]]: ligatu a una zona ristrétta a nord-ovest di Sassari, DOC [[Alghero]].<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/vitigni.html |tituru=Vitigni della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* [[Girò]]: introduttu in lu Campidanu duranti ra dominazzioni ispagnola.
* Nieddera: varietà autòttona di distributzioni limitata.<ref>{{cita web |url=https://www.bevisardo.it/blog/i-vitigni-della-sardegna/ |tituru=I Vitigni della Sardegna |situ web=Bevisardo |data=2024-10-30 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
=== Varietà di granu biancu ===
* [[Vermentino]]: a varietà bianca più diffusa, circa 4.200 ha in tutta l'isula. Arrivò a Sardhigna da [[Corsica]] a a fini di u sèculu XIX.<ref>{{cita web |url=https://www.impetodivino.it/vini/regioni/sardegna |tituru=Sardegna – La storia e le origini del vino |situ web=Impeto di Vino |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* [[Vernaccia di Oristano]]: varietà ligata a a valli di u [[Tirso]], da a quali si fa un vinu ossidativu simiri a lu [[Sherry|Xerès]].
* [[Nuragus]]: cunsidiratu unu di li vitigni più antichi di l'isula, cultibatu suprattuttu in lu Campidanu, forse introduttu da i Fenici.
* [[Malvasia|Marvasia]]: dui DOC: [[Malvasia di Bosa]] e DOC [[Cagliari]] Marvasia.
* [[Nasco]]: cultibatu in li pruvinci di Casteddu e d'Arestanu.
* [[Semidano]]: di a Sardhigna centrari, cùn una subzona a [[Mogoro]].
* [[Torbato]]: varietà rara e aromatica, suprattuttu in Algueru.
* [[Moscato]]: cultibatu in zoni calcarei di lu Campidanu suddu è in i graniti di Gaddura.
* Arvisionadu: varietà rarissima, prisenti in arée piticciuri di l'internu.
=== Varietà internaziunari ===
In misura minori, sòn cultibati [[Cabernet Sauvignon]], [[Syrah]], [[Chardonnay]] e [[Carménère]], generarmente aduprati in uvàggiu cùn varietà lucali.
== Produzzioni ==
=== Vini ===
I vini di Sardhigna includdini rusci, bianchi, rosati, frizzanti, [[passito|passiti]] e vini liccurosi.<ref>{{cita web |url=https://www.sardiniamagazine.com/viticoltura-sardegna/ |tituru=La viticoltura della Sardegna |situ web=Sardinia Magazine |data=2025-06-16 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
==== Elencu di li vini principari ====
* [[Cannonau di Sardegna]] (DOC)
* [[Carignano del Sulcis]] (DOC)
* [[Vermentino di Gallura]] (DOCG)
* [[Vermentino di Sardegna]] (DOC)
* [[Vernaccia di Oristano]] (DOC)
* [[Monica di Sardegna]] (DOC)
* [[Nuragus di Cagliari]] (DOC)
* [[Malvasia di Bosa]] (DOC)
* [[Moscato di Sorso-Sennori]] (DOC)
* [[Nasco di Cagliari]] (DOC)
=== Denominazzioni e normativa ===
In u [[2010], a rifurma di l'Organizzazzioni Cumuna di u Mèrcatu vitigolu hà incorporatu i categorii DOCG, DOC e IGT in i sistemi europei [[Denominazione di Origine Protetta|DOP]] è [[Indicazione Geografica Protetta|IGP]], ma i denominazzioni naziunali possinu cuntinuà a èssi aduperati. I disciplinari di produzzioni regolanu i vitigni amméssi, i rendimenti massimi, i tecnichi di vinificazzioni è i caratteristichi analitichi è organolèttichi di u vinu.<ref>{{cita web |url=https://calicedivino.com/vini-docg-sardegna/ |tituru=Vini DOCG Sardegna: il disciplinare |situ web=Calice di Vino |data=2022-03-14 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
==== DOCG ====
- [[Vermentino di Gallura]] DOCG (ricunnoschita in u [[1996]]): riservata a i vini di Gaddura cn almenu u 95% di Vermentino. Includi i tipuluggii Superiore, Frizzante e Spumante.
==== DOC (elencu) ====
* [[Alghero DOC]]
* [[Arborea DOC]]
* [[Cagliari DOC]]
* [[Campidano di Terralba DOC]]
* [[Cannonau di Sardegna DOC]]
* [[Carignano del Sulcis DOC]]
* [[Girò di Cagliari DOC]]
* [[Malvasia di Bosa DOC]]
* [[Malvasia di Cagliari DOC]]
* [[Mandrolisai DOC]]
* [[Monica di Cagliari DOC]]
* [[Monica di Sardegna DOC]]
* [[Moscato di Cagliari DOC]]
* [[Moscato di Sorso-Sennori DOC]]
* [[Nasco di Cagliari DOC]]
* [[Nuragus di Cagliari DOC]]
* [[Sardegna Semidano DOC]]
* [[Vermentino di Sardegna DOC]]
* [[Vernaccia di Oristano DOC]]
==== IGT (elencu) ====
* Isola dei Nuraghi IGT
* Marmilla IGT
* Nurra IGT
* Ogliastra IGT
* Parteolla IGT
* Planargia IGT
* Provincia di Nuoro IGT
* Romangia IGT
* Sibiola IGT
* Tharros IGT
* Trexenta IGT
* Valle del Tirso IGT
* Valli di Porto Pino IGT
<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/igt.html |tituru=Vini IGT della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
== Nòtte ==
<references />
[[Categoria:Sardegna]]
h98uk5qpwlpmggwy3o7980lyjdvg6u0
402536
402534
2026-05-31T12:17:37Z
Fausta Samaritani
15085
Fausta Samaritani hà spustatu a pagina [[Viticoltura in Sardegna]] à [[Viticultura in Sardegna]]: Titulu erratu
402533
wikitext
text/x-wiki
A '''Viticultura in Sardegna''' è l'insiemme di i pratichi di [[Viticultura|cultura di a vigna]] e di [[enolugia|fabbricazzioni di u vinu]] in l'isula taliana di [[Sardegna]]. L'isula hà circa 26.000 [[ettaru|ettari]] di vignargi,<ref>{{cita web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/ |tituru=Il vino in Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-04-09 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}},</ref> spartiti tra zunì di muntagni (13%), di cullini (69%) e di pianura (18%).<ref> A produzzioni annuari è circa 638.000 [[ettòlitru|hl]], di i quali u 56% è vinu rusciu è rusatu e u 44% vinu biancu.</ref> U sistema normativu ricunnosci una [[Denominazione di Origine Controllata e Garantita|DOCG]], diciaseti [[Denominazione di Origine Controllata|DOC]] e quindigghi [[Indicazione Geografica Tipica|IGT]].<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/ |tituru=Vini e denominazioni |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}</ref>
== Istòria ==
A prisenzia di [[Vitis vinifera]] sarbagia in l'isula è più anti di i primi civiltà istorighi.<ref>{{cita web |url=https://www.cibo360.it/wellness_gourmet/produttori/sardegna/vini_doc_tipici_sardi.htm |tituru=Vini DOC, DOCG e IGT della Sardegna |situ web=Cibo360 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>I populi chi ànu abbitatu l'isula — [[Fenici|fenici]], [[Cartaginesi|cartaginesi]], [[Imperu Rumanu|rumani]] — ànu cuntribbitu a u sviluppu di a cultura di a vigna.<ref>{{cita web |url=http://www.activsardegna.com/it/enogastronomia-in-sardegna/enologia-in-sardegna |tituru=Enologia in Sardegna |situ web=Activsardegna |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> Doppu i invasioni di i barbari, a bitigurtura riprési vita cun l'arrivvu di i [[Imperu Bizantinu|Bizantini]], chi introduciddaranu a [[Malvasia|marvasia]] in i zoni di [[Bosa]] e di [[Casteddu]] e stabiliddaranu normi pa a produzzioni.</ref>
In u Mesuèdaddu a viticoltura crésci grazzii a i monagghi [[Munachimu basillianu|basilliani]], chi prantaddarani vignargi atturnu a i munastèri iddori.<ref>{{cita web |url=https://www.lestradedelvino.com/storia-e-cultura/sardegna-storia-territorio-e-vitigni/ |tituru=Sardegna: storia, territorio e vitigni |situ web=Le Strade del Vino Sardegna |data=2022-02-04 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> Cùn a furmazioni di i quattru [[Giudicati di Sardegna|giudicati]] — [[Giudicato di Cagliari|Casteddu]], [[Giudicato d'Arborea|Arborea]], [[Giudicato di Torres|Torres]] e [[Giudicato di Gallura|Gallura]] — a produzzione fu allargata e refulata.<ref> A [[Carta de Logu]], prumurgata da [[Eleonora d'Arborea]] a i fini di l+u sèculu XIV, pruibbìa di tenni vignargi maru cultivati</ref> è imponìa a plantazzioni di vigna in i terre inculte.
Duranti a dominazzioni [[Corona d'Aragona|aragonesa]], tra u sèculu XIV e u XVIII, a produzzioni crésci attraversu i scambi cummirciari cn l'altri riggioni di u [[Mediterraneu]].<ref>Prima di l'arrivvu di a [[Filossera|filossera]], chi distrussi gran parti di i vignargi europei in u sèculu XIX, a Sardhigna avia circa 80.000 ettari di vignargi.</ref> Dopu a ricustituzzioni di i vignargi subra i radici americani, a bitigultura ripriesi vigori è arrivò a u massimu produttivu a i fini di i anni Settanta.
== Zoni vitigulturali ==
U territoriu sardu si pò dividdi in setti zoni principali di produzzioni.<ref>{{cita web |url=https://viniferare.it/i-vini-e-i-vigneti-della-sardegna/ |tituru=I vini e i vigneti della Sardegna |situ web=Viniferare |data=2025-05-28 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Gaddura (nord-ést): terrèni di uriggini granitica, sabbiosi e pizzonosi, esposti a u ventu maisthali. Sedi di l'ùnica DOCG di l'isula, u [[Vermentino di Gallura]].
* Nord-ovest (pruvincia di Sassari): terreni marno-calcarei, DOC [[Vermentino di Sardegna]] è [[Alghero]] (Cagnulari).
* Ugliàstra e zona centru-urientali: terrèni granitici, cultivazzioni di Cannonau, Monica e Pascale.<ref>{{cita web |url=https://it.wikipedia.org/wiki/Viticoltura_in_Sardegna |tituru=Viticoltura in Sardegna |situ web=Wikipedia italiana |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Campidanu: pianura centrali e mirridiunali, zona principali di u [[Nuragus]] e di u [[Monica di Sardegna|Monica]].<ref>{{cita web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/vitigni/ |tituru=I Vitigni della Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-03-12 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Sulcis (sud-ovest): terreni di areni anti, arguilli è calcare, adatti pa u [[Carignano del Sulcis]].<ref>{{cita web |url=https://blog.bibes.it/la-sardegna/ |tituru=I vini della Sardegna |situ web=Bibes |data=2024-09-30 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Arestanu è valli di u Tirso: territoriu di a [[Vernaccia di Oristano]] e di u [[Semidano]].<ref>{{cita web |url=https://www.money.it/isola-a-parte-i-vitigni-autoctoni-della-sardegna-tra-mare-e-nuraghi |tituru=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Money.it |data=2026-03-20 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Mandrolisai è Barbaggia: zona interna cùn vini di uvàggiu di Cannonau, Bovale è Monica sutta a a DOC [[Mandrolisai]].<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/doc.html |tituru=Vini DOC della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
== Clima ==
U clima di Sardhigna è di tipu [[clima mediterraniu|mediterraneu]], cùn invèrni miti e istadi caruri è sicchi. I venti, in particulari u maisthali, diminuischinu l'umidità è u riscu di maladie criptugamichi in i vignargi.<ref>{{cita web |url=https://mangiaresardo.com/blog/vitigni-autoctoni-della-sardegna-quali-sono-e-dove-si-trovano/ |tituru=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Mangiare Sardo |data=2025-08-04 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> I pricipitagioni sòn cicronigghi è si cuncèntranu suprattuttu in autunnu e in invernu.<ref>{{cita web |url=http://catalogoviti.politicheagricole.it/scheda_denom.php?t=dsc&q=2323 |tituru=Disciplinare di produzione: Vermentino di Sardegna |situ web=Catalogo Viti – Ministero delle Politiche Agricole |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> A staggioni di madurazzioni longa permetti un'equilibriu tra l'acidità è lu zuccaru in l'uva.
== Terrenu ==
Sardhigna prisenta una varietà notevole di terreni. In Gallura preduminani terreni di uriggini granitica, cun sabbia a granu grossu è bona permeabilità, chi favurischinu l'apprufundimentu di i radichi di a vigna.<ref>{{cita web |url=https://www.lavinium.it/le-doc-della-sardegna-vermentino-di-gallura/ |tituru=Le DOCG della Sardegna: Vermentino di Gallura |situ web=Lavinium |data=2018-12-16 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> In u Sulcis ci sòn areni anti, arguilli e substrati calcarei.</ref>In u nordu di [[Sassari]] preduminani terreni marno-calcarei, mentri in u Campidanu i terreni sòn alluviunari è più profundi.<ref>{{cita web |url=https://www.ss.camcom.it/wp-content/uploads/2006/05/vinidoc2010.pdf |tituru=Vigneti e vini DOCG, DOC e IGT nel Nord Sardegna |situ web=Camera di Commercio di Sassari |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
== Varietà ==
Sardhigna hà più di 150 varietà autottoni di vigna, di i quali 21 sòn iscrittu in u Registru Naziunari Talianu di i Varietà di Vigna.<ref>A produzzioni di vini bianchi predumina in u centru è in u nordu di l'isula, mentri i vini rusci sòn cuncentrati principarmente a u suddu.</ref>
=== Varietà di granu rusciu ===
* [[Cannonau]]: a varietà rùscia più cultivata, circa 8.000 ha (29% di ra superfìziu).<ref>Gineticamenti parenti di u [[Garnacha|Grenache]] ispagnolu è francese.</ref> créscii suprattuttu in li zoni intèrni di ra Barbaggia e di l'Ugliastra.
* [[Carignano]]: suprattuttu in u [[Sulcis]], in terreni sabbiosi spissu a pè francu.<ref>A sua intruduzzioni hè attribuita a a dominazzioni aragonesa di u sèculu XIV.</ref>
* [[Monica di Sardegna|Monica]]: varietà diffusa in tutta l'isula, circa 1.900 ha.
* [[Bovale]]: includi u Bovale Sardu e u Bovale Grossu; entra in a DOC [[Mandrolisai]] è a DOC [[Campidano di Terralba]].
* [[Cagnulari]]: ligatu a una zona ristrétta a nord-ovest di Sassari, DOC [[Alghero]].<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/vitigni.html |tituru=Vitigni della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* [[Girò]]: introduttu in lu Campidanu duranti ra dominazzioni ispagnola.
* Nieddera: varietà autòttona di distributzioni limitata.<ref>{{cita web |url=https://www.bevisardo.it/blog/i-vitigni-della-sardegna/ |tituru=I Vitigni della Sardegna |situ web=Bevisardo |data=2024-10-30 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
=== Varietà di granu biancu ===
* [[Vermentino]]: a varietà bianca più diffusa, circa 4.200 ha in tutta l'isula. Arrivò a Sardhigna da [[Corsica]] a a fini di u sèculu XIX.<ref>{{cita web |url=https://www.impetodivino.it/vini/regioni/sardegna |tituru=Sardegna – La storia e le origini del vino |situ web=Impeto di Vino |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* [[Vernaccia di Oristano]]: varietà ligata a a valli di u [[Tirso]], da a quali si fa un vinu ossidativu simiri a lu [[Sherry|Xerès]].
* [[Nuragus]]: cunsidiratu unu di li vitigni più antichi di l'isula, cultibatu suprattuttu in lu Campidanu, forse introduttu da i Fenici.
* [[Malvasia|Marvasia]]: dui DOC: [[Malvasia di Bosa]] e DOC [[Cagliari]] Marvasia.
* [[Nasco]]: cultibatu in li pruvinci di Casteddu e d'Arestanu.
* [[Semidano]]: di a Sardhigna centrari, cùn una subzona a [[Mogoro]].
* [[Torbato]]: varietà rara e aromatica, suprattuttu in Algueru.
* [[Moscato]]: cultibatu in zoni calcarei di lu Campidanu suddu è in i graniti di Gaddura.
* Arvisionadu: varietà rarissima, prisenti in arée piticciuri di l'internu.
=== Varietà internaziunari ===
In misura minori, sòn cultibati [[Cabernet Sauvignon]], [[Syrah]], [[Chardonnay]] e [[Carménère]], generarmente aduprati in uvàggiu cùn varietà lucali.
== Produzzioni ==
=== Vini ===
I vini di Sardhigna includdini rusci, bianchi, rosati, frizzanti, [[passito|passiti]] e vini liccurosi.<ref>{{cita web |url=https://www.sardiniamagazine.com/viticoltura-sardegna/ |tituru=La viticoltura della Sardegna |situ web=Sardinia Magazine |data=2025-06-16 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
==== Elencu di li vini principari ====
* [[Cannonau di Sardegna]] (DOC)
* [[Carignano del Sulcis]] (DOC)
* [[Vermentino di Gallura]] (DOCG)
* [[Vermentino di Sardegna]] (DOC)
* [[Vernaccia di Oristano]] (DOC)
* [[Monica di Sardegna]] (DOC)
* [[Nuragus di Cagliari]] (DOC)
* [[Malvasia di Bosa]] (DOC)
* [[Moscato di Sorso-Sennori]] (DOC)
* [[Nasco di Cagliari]] (DOC)
=== Denominazzioni e normativa ===
In u [[2010], a rifurma di l'Organizzazzioni Cumuna di u Mèrcatu vitigolu hà incorporatu i categorii DOCG, DOC e IGT in i sistemi europei [[Denominazione di Origine Protetta|DOP]] è [[Indicazione Geografica Protetta|IGP]], ma i denominazzioni naziunali possinu cuntinuà a èssi aduperati. I disciplinari di produzzioni regolanu i vitigni amméssi, i rendimenti massimi, i tecnichi di vinificazzioni è i caratteristichi analitichi è organolèttichi di u vinu.<ref>{{cita web |url=https://calicedivino.com/vini-docg-sardegna/ |tituru=Vini DOCG Sardegna: il disciplinare |situ web=Calice di Vino |data=2022-03-14 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
==== DOCG ====
- [[Vermentino di Gallura]] DOCG (ricunnoschita in u [[1996]]): riservata a i vini di Gaddura cn almenu u 95% di Vermentino. Includi i tipuluggii Superiore, Frizzante e Spumante.
==== DOC (elencu) ====
* [[Alghero DOC]]
* [[Arborea DOC]]
* [[Cagliari DOC]]
* [[Campidano di Terralba DOC]]
* [[Cannonau di Sardegna DOC]]
* [[Carignano del Sulcis DOC]]
* [[Girò di Cagliari DOC]]
* [[Malvasia di Bosa DOC]]
* [[Malvasia di Cagliari DOC]]
* [[Mandrolisai DOC]]
* [[Monica di Cagliari DOC]]
* [[Monica di Sardegna DOC]]
* [[Moscato di Cagliari DOC]]
* [[Moscato di Sorso-Sennori DOC]]
* [[Nasco di Cagliari DOC]]
* [[Nuragus di Cagliari DOC]]
* [[Sardegna Semidano DOC]]
* [[Vermentino di Sardegna DOC]]
* [[Vernaccia di Oristano DOC]]
==== IGT (elencu) ====
* Isola dei Nuraghi IGT
* Marmilla IGT
* Nurra IGT
* Ogliastra IGT
* Parteolla IGT
* Planargia IGT
* Provincia di Nuoro IGT
* Romangia IGT
* Sibiola IGT
* Tharros IGT
* Trexenta IGT
* Valle del Tirso IGT
* Valli di Porto Pino IGT
<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/igt.html |tituru=Vini IGT della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
== Nòtte ==
<references />
[[Categoria:Sardegna]]
h98uk5qpwlpmggwy3o7980lyjdvg6u0
402542
402536
2026-05-31T15:32:40Z
Fausta Samaritani
15085
template
402542
wikitext
text/x-wiki
{{Ortografia è grammatica da verificà}}
A '''Viticultura in Sardegna''' è l'insiemme di i pratichi di [[Viticultura|cultura di a vigna]] e di [[enolugia|fabbricazzioni di u vinu]] in l'isula taliana di [[Sardegna]]. L'isula hà circa 26.000 [[ettaru|ettari]] di vignargi,<ref>{{cita web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/ |tituru=Il vino in Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-04-09 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}},</ref> spartiti tra zunì di muntagni (13%), di cullini (69%) e di pianura (18%).<ref> A produzzioni annuari è circa 638.000 [[ettòlitru|hl]], di i quali u 56% è vinu rusciu è rusatu e u 44% vinu biancu.</ref> U sistema normativu ricunnosci una [[Denominazione di Origine Controllata e Garantita|DOCG]], diciaseti [[Denominazione di Origine Controllata|DOC]] e quindigghi [[Indicazione Geografica Tipica|IGT]].<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/ |tituru=Vini e denominazioni |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}</ref>
== Istòria ==
A prisenzia di [[Vitis vinifera]] sarbagia in l'isula è più anti di i primi civiltà istorighi.<ref>{{cita web |url=https://www.cibo360.it/wellness_gourmet/produttori/sardegna/vini_doc_tipici_sardi.htm |tituru=Vini DOC, DOCG e IGT della Sardegna |situ web=Cibo360 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>I populi chi ànu abbitatu l'isula — [[Fenici|fenici]], [[Cartaginesi|cartaginesi]], [[Imperu Rumanu|rumani]] — ànu cuntribbitu a u sviluppu di a cultura di a vigna.<ref>{{cita web |url=http://www.activsardegna.com/it/enogastronomia-in-sardegna/enologia-in-sardegna |tituru=Enologia in Sardegna |situ web=Activsardegna |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> Doppu i invasioni di i barbari, a bitigurtura riprési vita cun l'arrivvu di i [[Imperu Bizantinu|Bizantini]], chi introduciddaranu a [[Malvasia|marvasia]] in i zoni di [[Bosa]] e di [[Casteddu]] e stabiliddaranu normi pa a produzzioni.</ref>
In u Mesuèdaddu a viticoltura crésci grazzii a i monagghi [[Munachimu basillianu|basilliani]], chi prantaddarani vignargi atturnu a i munastèri iddori.<ref>{{cita web |url=https://www.lestradedelvino.com/storia-e-cultura/sardegna-storia-territorio-e-vitigni/ |tituru=Sardegna: storia, territorio e vitigni |situ web=Le Strade del Vino Sardegna |data=2022-02-04 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> Cùn a furmazioni di i quattru [[Giudicati di Sardegna|giudicati]] — [[Giudicato di Cagliari|Casteddu]], [[Giudicato d'Arborea|Arborea]], [[Giudicato di Torres|Torres]] e [[Giudicato di Gallura|Gallura]] — a produzzione fu allargata e refulata.<ref> A [[Carta de Logu]], prumurgata da [[Eleonora d'Arborea]] a i fini di l+u sèculu XIV, pruibbìa di tenni vignargi maru cultivati</ref> è imponìa a plantazzioni di vigna in i terre inculte.
Duranti a dominazzioni [[Corona d'Aragona|aragonesa]], tra u sèculu XIV e u XVIII, a produzzioni crésci attraversu i scambi cummirciari cn l'altri riggioni di u [[Mediterraneu]].<ref>Prima di l'arrivvu di a [[Filossera|filossera]], chi distrussi gran parti di i vignargi europei in u sèculu XIX, a Sardhigna avia circa 80.000 ettari di vignargi.</ref> Dopu a ricustituzzioni di i vignargi subra i radici americani, a bitigultura ripriesi vigori è arrivò a u massimu produttivu a i fini di i anni Settanta.
== Zoni vitigulturali ==
U territoriu sardu si pò dividdi in setti zoni principali di produzzioni.<ref>{{cita web |url=https://viniferare.it/i-vini-e-i-vigneti-della-sardegna/ |tituru=I vini e i vigneti della Sardegna |situ web=Viniferare |data=2025-05-28 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Gaddura (nord-ést): terrèni di uriggini granitica, sabbiosi e pizzonosi, esposti a u ventu maisthali. Sedi di l'ùnica DOCG di l'isula, u [[Vermentino di Gallura]].
* Nord-ovest (pruvincia di Sassari): terreni marno-calcarei, DOC [[Vermentino di Sardegna]] è [[Alghero]] (Cagnulari).
* Ugliàstra e zona centru-urientali: terrèni granitici, cultivazzioni di Cannonau, Monica e Pascale.<ref>{{cita web |url=https://it.wikipedia.org/wiki/Viticoltura_in_Sardegna |tituru=Viticoltura in Sardegna |situ web=Wikipedia italiana |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Campidanu: pianura centrali e mirridiunali, zona principali di u [[Nuragus]] e di u [[Monica di Sardegna|Monica]].<ref>{{cita web |url=https://www.quattrocalici.it/regione/sardegna/vitigni/ |tituru=I Vitigni della Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-03-12 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Sulcis (sud-ovest): terreni di areni anti, arguilli è calcare, adatti pa u [[Carignano del Sulcis]].<ref>{{cita web |url=https://blog.bibes.it/la-sardegna/ |tituru=I vini della Sardegna |situ web=Bibes |data=2024-09-30 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Arestanu è valli di u Tirso: territoriu di a [[Vernaccia di Oristano]] e di u [[Semidano]].<ref>{{cita web |url=https://www.money.it/isola-a-parte-i-vitigni-autoctoni-della-sardegna-tra-mare-e-nuraghi |tituru=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Money.it |data=2026-03-20 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Mandrolisai è Barbaggia: zona interna cùn vini di uvàggiu di Cannonau, Bovale è Monica sutta a a DOC [[Mandrolisai]].<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/doc.html |tituru=Vini DOC della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
== Clima ==
U clima di Sardhigna è di tipu [[clima mediterraniu|mediterraneu]], cùn invèrni miti e istadi caruri è sicchi. I venti, in particulari u maisthali, diminuischinu l'umidità è u riscu di maladie criptugamichi in i vignargi.<ref>{{cita web |url=https://mangiaresardo.com/blog/vitigni-autoctoni-della-sardegna-quali-sono-e-dove-si-trovano/ |tituru=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Mangiare Sardo |data=2025-08-04 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> I pricipitagioni sòn cicronigghi è si cuncèntranu suprattuttu in autunnu e in invernu.<ref>{{cita web |url=http://catalogoviti.politicheagricole.it/scheda_denom.php?t=dsc&q=2323 |tituru=Disciplinare di produzione: Vermentino di Sardegna |situ web=Catalogo Viti – Ministero delle Politiche Agricole |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> A staggioni di madurazzioni longa permetti un'equilibriu tra l'acidità è lu zuccaru in l'uva.
== Terrenu ==
Sardhigna prisenta una varietà notevole di terreni. In Gallura preduminani terreni di uriggini granitica, cun sabbia a granu grossu è bona permeabilità, chi favurischinu l'apprufundimentu di i radichi di a vigna.<ref>{{cita web |url=https://www.lavinium.it/le-doc-della-sardegna-vermentino-di-gallura/ |tituru=Le DOCG della Sardegna: Vermentino di Gallura |situ web=Lavinium |data=2018-12-16 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref> In u Sulcis ci sòn areni anti, arguilli e substrati calcarei.</ref>In u nordu di [[Sassari]] preduminani terreni marno-calcarei, mentri in u Campidanu i terreni sòn alluviunari è più profundi.<ref>{{cita web |url=https://www.ss.camcom.it/wp-content/uploads/2006/05/vinidoc2010.pdf |tituru=Vigneti e vini DOCG, DOC e IGT nel Nord Sardegna |situ web=Camera di Commercio di Sassari |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
== Varietà ==
Sardhigna hà più di 150 varietà autottoni di vigna, di i quali 21 sòn iscrittu in u Registru Naziunari Talianu di i Varietà di Vigna.<ref>A produzzioni di vini bianchi predumina in u centru è in u nordu di l'isula, mentri i vini rusci sòn cuncentrati principarmente a u suddu.</ref>
=== Varietà di granu rusciu ===
* [[Cannonau]]: a varietà rùscia più cultivata, circa 8.000 ha (29% di ra superfìziu).<ref>Gineticamenti parenti di u [[Garnacha|Grenache]] ispagnolu è francese.</ref> créscii suprattuttu in li zoni intèrni di ra Barbaggia e di l'Ugliastra.
* [[Carignano]]: suprattuttu in u [[Sulcis]], in terreni sabbiosi spissu a pè francu.<ref>A sua intruduzzioni hè attribuita a a dominazzioni aragonesa di u sèculu XIV.</ref>
* [[Monica di Sardegna|Monica]]: varietà diffusa in tutta l'isula, circa 1.900 ha.
* [[Bovale]]: includi u Bovale Sardu e u Bovale Grossu; entra in a DOC [[Mandrolisai]] è a DOC [[Campidano di Terralba]].
* [[Cagnulari]]: ligatu a una zona ristrétta a nord-ovest di Sassari, DOC [[Alghero]].<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/vitigni.html |tituru=Vitigni della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* [[Girò]]: introduttu in lu Campidanu duranti ra dominazzioni ispagnola.
* Nieddera: varietà autòttona di distributzioni limitata.<ref>{{cita web |url=https://www.bevisardo.it/blog/i-vitigni-della-sardegna/ |tituru=I Vitigni della Sardegna |situ web=Bevisardo |data=2024-10-30 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
=== Varietà di granu biancu ===
* [[Vermentino]]: a varietà bianca più diffusa, circa 4.200 ha in tutta l'isula. Arrivò a Sardhigna da [[Corsica]] a a fini di u sèculu XIX.<ref>{{cita web |url=https://www.impetodivino.it/vini/regioni/sardegna |tituru=Sardegna – La storia e le origini del vino |situ web=Impeto di Vino |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* [[Vernaccia di Oristano]]: varietà ligata a a valli di u [[Tirso]], da a quali si fa un vinu ossidativu simiri a lu [[Sherry|Xerès]].
* [[Nuragus]]: cunsidiratu unu di li vitigni più antichi di l'isula, cultibatu suprattuttu in lu Campidanu, forse introduttu da i Fenici.
* [[Malvasia|Marvasia]]: dui DOC: [[Malvasia di Bosa]] e DOC [[Cagliari]] Marvasia.
* [[Nasco]]: cultibatu in li pruvinci di Casteddu e d'Arestanu.
* [[Semidano]]: di a Sardhigna centrari, cùn una subzona a [[Mogoro]].
* [[Torbato]]: varietà rara e aromatica, suprattuttu in Algueru.
* [[Moscato]]: cultibatu in zoni calcarei di lu Campidanu suddu è in i graniti di Gaddura.
* Arvisionadu: varietà rarissima, prisenti in arée piticciuri di l'internu.
=== Varietà internaziunari ===
In misura minori, sòn cultibati [[Cabernet Sauvignon]], [[Syrah]], [[Chardonnay]] e [[Carménère]], generarmente aduprati in uvàggiu cùn varietà lucali.
== Produzzioni ==
=== Vini ===
I vini di Sardhigna includdini rusci, bianchi, rosati, frizzanti, [[passito|passiti]] e vini liccurosi.<ref>{{cita web |url=https://www.sardiniamagazine.com/viticoltura-sardegna/ |tituru=La viticoltura della Sardegna |situ web=Sardinia Magazine |data=2025-06-16 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
==== Elencu di li vini principari ====
* [[Cannonau di Sardegna]] (DOC)
* [[Carignano del Sulcis]] (DOC)
* [[Vermentino di Gallura]] (DOCG)
* [[Vermentino di Sardegna]] (DOC)
* [[Vernaccia di Oristano]] (DOC)
* [[Monica di Sardegna]] (DOC)
* [[Nuragus di Cagliari]] (DOC)
* [[Malvasia di Bosa]] (DOC)
* [[Moscato di Sorso-Sennori]] (DOC)
* [[Nasco di Cagliari]] (DOC)
=== Denominazzioni e normativa ===
In u [[2010], a rifurma di l'Organizzazzioni Cumuna di u Mèrcatu vitigolu hà incorporatu i categorii DOCG, DOC e IGT in i sistemi europei [[Denominazione di Origine Protetta|DOP]] è [[Indicazione Geografica Protetta|IGP]], ma i denominazzioni naziunali possinu cuntinuà a èssi aduperati. I disciplinari di produzzioni regolanu i vitigni amméssi, i rendimenti massimi, i tecnichi di vinificazzioni è i caratteristichi analitichi è organolèttichi di u vinu.<ref>{{cita web |url=https://calicedivino.com/vini-docg-sardegna/ |tituru=Vini DOCG Sardegna: il disciplinare |situ web=Calice di Vino |data=2022-03-14 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
==== DOCG ====
- [[Vermentino di Gallura]] DOCG (ricunnoschita in u [[1996]]): riservata a i vini di Gaddura cn almenu u 95% di Vermentino. Includi i tipuluggii Superiore, Frizzante e Spumante.
==== DOC (elencu) ====
* [[Alghero DOC]]
* [[Arborea DOC]]
* [[Cagliari DOC]]
* [[Campidano di Terralba DOC]]
* [[Cannonau di Sardegna DOC]]
* [[Carignano del Sulcis DOC]]
* [[Girò di Cagliari DOC]]
* [[Malvasia di Bosa DOC]]
* [[Malvasia di Cagliari DOC]]
* [[Mandrolisai DOC]]
* [[Monica di Cagliari DOC]]
* [[Monica di Sardegna DOC]]
* [[Moscato di Cagliari DOC]]
* [[Moscato di Sorso-Sennori DOC]]
* [[Nasco di Cagliari DOC]]
* [[Nuragus di Cagliari DOC]]
* [[Sardegna Semidano DOC]]
* [[Vermentino di Sardegna DOC]]
* [[Vernaccia di Oristano DOC]]
==== IGT (elencu) ====
* Isola dei Nuraghi IGT
* Marmilla IGT
* Nurra IGT
* Ogliastra IGT
* Parteolla IGT
* Planargia IGT
* Provincia di Nuoro IGT
* Romangia IGT
* Sibiola IGT
* Tharros IGT
* Trexenta IGT
* Valle del Tirso IGT
* Valli di Porto Pino IGT
<ref>{{cita web |url=https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/igt.html |tituru=Vini IGT della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
== Nòtte ==
<references />
[[Categoria:Sardegna]]
pjhb5ag0jj84lz6bcurkn1xc710xnp8
402543
402542
2026-05-31T15:56:59Z
Fausta Samaritani
15085
fix
402543
wikitext
text/x-wiki
{{Ortografia è grammatica da verificà}}
A '''Viticultura in Sardegna''' è l'insiemme di i pratichi di [[Viticultura|cultura di a vigna]] e di [[enolugia|fabbricazzioni di u vinu]] in l'isula taliana di [[Sardegna]]. L'isula hà circa 26.000 [[ettaru|ettari]] di vignalgi,<ref>[https://www.quattrocalici.it/]regione/sardegna/ |tituru=Il vino in Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-04-09 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25,</ref> spartiti tra zunì di muntagni (13%), di cullini (69%) e di pianura (18%).<ref> A produzzioni annuari è circa 638.000 [[ettòlitru|hl]], di i quali u 56% è vinu rusciu è rusatu e u 44% vinu biancu.</ref> U sistema normativu ricunnosci una [[Denominazione di Origine Controllata e Garantita|DOCG]], diciaseti [[Denominazione di Origine Controllata|DOC]] e quindigghi [[Indicazione Geografica Tipica|IGT]].<ref>[https://www.sardegnaagricoltura.it/]argomenti/prodottitipici/vini/ |tituru=Vini e denominazioni |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
== Istòria ==
A prisenzia di [[Vitis vinifera]] sarbagia in l'isula è più anti di i primi civiltà istorighi.<ref>[https://www.cibo360.it/wellness_gourmet/produttori/sardegna/vini_doc_tipici_sardi.htm] |tituru=Vini DOC, DOCG e IGT della Sardegna |situ web=Cibo360 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>I populi chi ànu abbitatu l'isula — [[Fenici|fenici]], [[Cartaginesi|cartaginesi]], [[Imperu Rumanu|rumani]] — ànu cuntribbitu a u sviluppu di a cultura di a vigna.<ref>[http://www.activsardegna.com/it/]enogastronomia-in-sardegna/enologia-in-sardegna |tituru=Enologia in Sardegna |situ web=Activsardegna |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref> Doppu i invasioni di i barbari, a bitigurtura riprési vita cun l'arrivvu di i [[Imperu Bizantinu|Bizantini]], chi introduciddaranu a [[Malvasia|marvasia]] in i zoni di [[Bosa]] e di [[Casteddu]] e stabiliddaranu normi pa a produzzioni.</ref>
In u Mesuèdaddu a viticultura crésci grazzii a i monagghi [[Munachimu basillianu|basilliani]], chi prantaddarani vignargi atturnu a i munastèri iddori.<ref>[https://www.lestradedelvino.com/]storia-e-cultura/sardegna-storia-territorio-e-vitigni/ |tituru=Sardegna: storia, territorio e vitigni |situ web=Le Strade del Vino Sardegna |data=2022-02-04 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref> Cùn a furmazioni di i quattru [[Giudicati di Sardegna|giudicati]] — [[Giudicato di Cagliari|Casteddu]], [[Giudicato d'Arborea|Arborea]], [[Giudicato di Torres|Torres]] e [[Giudicato di Gallura|Gallura]] — a produzzione fu allargata e refulata.<ref> A [[Carta de Logu]], prumurgata da [[Eleonora d'Arborea]] a i fini di l+u sèculu XIV, pruibbìa di tenni vignargi maru cultivati</ref> è imponìa a plantazzioni di vigna in i terre inculte.
Duranti a dominazzioni [[Corona d'Aragona|aragonesa]], tra u sèculu XIV e u XVIII, a produzzioni crésci attraversu i scambi cummirciari cn l'altri riggioni di u [[Mari Mediterraneu]].<ref>Prima di l'arrivvu di a [[Filossera|filossera]], chi distrussi gran parti di i vignargi europei in u sèculu XIX, a Sardhigna avia circa 80.000 ettari di vignargi.</ref> Dopu a ricustituzzioni di i vignargi subra i radici americani, a bitigultura ripriesi vigori è arrivò a u massimu produttivu a i fini di i anni Settanta.
== Zoni vitigulturali ==
U territoriu sardu si pò dividdi in setti zoni principali di produzzioni.<ref>[https://viniferare.it/]i-vini-e-i-vigneti-della-sardegna/ |tituru=I vini e i vigneti della Sardegna |situ web=Viniferare |data=2025-05-28 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
* Gaddura (nord-ést): terrèni di uriggini granitica, sabbiosi e pizzonosi, esposti a u ventu maisthali. Sedi di l'ùnica DOCG di l'isula, u [[Vermentino di Gallura]].
* Nord-ovest (pruvincia di Sassari): terreni marno-calcarei, DOC [[Vermentino di Sardegna]] è [[Alghero]] (Cagnulari).
* Ugliàstra e zona centru-urientali: terrèni granitici, cultivazzioni di Cannonau, Monica e Pascale.<ref>[https://it.wikipedia.org/]wiki/Viticoltura_in_Sardegna |tituru=Viticoltura in Sardegna |situ web=Wikipedia italiana |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
* Campidanu: pianura centrali e mirridiunali, zona principali di u [[Nuragus]] e di u [[Monica di Sardegna|Monica]].<ref>[https://www.quattrocalici.it/]regione/sardegna/vitigni/ |tituru=I Vitigni della Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-03-12 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
* Sulcis (sud-ovest): terreni di areni anti, arguilli è calcare, adatti pa u [[Carignano del Sulcis]].<ref>{{cita web |url=https://blog.bibes.it/la-sardegna/ |tituru=I vini della Sardegna |situ web=Bibes |data=2024-09-30 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Arestanu è valli di u Tirso: territoriu di a [[Vernaccia di Oristano]] e di u [[Semidano]].<ref>[https://www.money.it/]isola-a-parte-i-vitigni-autoctoni-della-sardegna-tra-mare-e-nuraghi |tituru=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Money.it |data=2026-03-20 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
* Mandrolisai è Barbaggia: zona interna cùn vini di uvàggiu di Cannonau, Bovale è Monica sutta a a DOC [[Mandrolisai]].<ref>[https://www.sardegnaagricoltura.it/]argomenti/prodottitipici/vini/doc.html |tituru=Vini DOC della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
== Clima ==
U clima di a Sardegna è di tipu [[clima mediterraniu|mediterraneu]], cùn invèrni miti e istadi caruri è sicchi. I venti, in particulari u maisthali, diminuischinu l'umidità è u riscu di maladie criptugamichi in i vignargi.<ref>[https://mangiaresardo.com/]blog/vitigni-autoctoni-della-sardegna-quali-sono-e-dove-si-trovano/ |tituru=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Mangiare Sardo |data=2025-08-04 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref> I pricipitagioni sòn cicronigghi è si cuncèntranu suprattuttu in autunnu e in invernu.<ref>[http://catalogoviti.politicheagricole.it/]scheda_denom.php?t=dsc&q=2323 |tituru=Disciplinare di produzione: Vermentino di Sardegna |situ web=Catalogo Viti – Ministero delle Politiche Agricole |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref> A staggioni di madurazzioni longa permetti un'equilibriu tra l'acidità è u zuccaru in l'uva.
== Terrenu ==
Sardegna prisenta una varietà notevole di terreni. In Gallura preduminani terreni di uriggini granitica, cùn sabbia a granu grossu è bona permeabilità, chi favurischinu l'apprufundimentu di i radichi di a vigna.<ref>[https://www.lavinium.it/]le-doc-della-sardegna-vermentino-di-gallura/ |tituru=Le DOCG della Sardegna: Vermentino di Gallura |situ web=Lavinium |data=2018-12-16 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref> In u Sulcis ci sòn areni anti, arguilli è substrati calcarei.</ref>In u nordu di [[Sassari]] preduminani terreni marno-calcarei, mentri in u Campidanu i terreni sòn alluviunari è più profundi.<ref>[https://www.ss.camcom.it/]wp-content/uploads/2006/05/vinidoc2010.pdf |tituru=Vigneti e vini DOCG, DOC e IGT nel Nord Sardegna |situ web=Camera di Commercio di Sassari |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
== Varietà ==
Sardegna hà più di 150 varietà autottoni di vigna, di i quali 21 sòn iscrittu in u Registru Naziunari Talianu di i Varietà di Vigna.<ref>A produzzioni di vini bianchi predumina in u centru è in u nordu di l'isula, mentri i vini rusci sòn cuncentrati principarmente a u suddu.</ref>
=== Varietà di granu rusciu ===
* [[Cannonau]]: a varietà rùscia più cultivata, circa 8.000 ha (29% di ra superfìziu).<ref>Gineticamenti parenti di u [[Garnacha|Grenache]] ispagnolu è francese.</ref> créscii suprattuttu in li zoni intèrni di ra Barbaggia e di l'Ugliastra.
* [[Carignano]]: suprattuttu in u [[Sulcis]], in terreni sabbiosi spissu a pè francu.<ref>A sua intruduzzioni hè attribuita a a dominazzioni aragonesa di u sèculu XIV.</ref>
* [[Monica di Sardegna|Monica]]: varietà diffusa in tutta l'isula, circa 1.900 ha.
* [[Bovale]]: includi u Bovale Sardu e u Bovale Grossu; entra in a DOC [[Mandrolisai]] è a DOC [[Campidano di Terralba]].
* [[Cagnulari]]: ligatu a una zona ristrétta a norddu-ovest di Sassari, DOC [[Alghero]].<ref>[https://www.sardegnaagricoltura.it/]argomenti/prodottitipici/vini/vitigni.html |tituru=Vitigni della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
* [[Girò]]: introduttu in u Campidanu duranti a dominazzioni ispagnola.
* Nieddera: varietà autòttona di distributzioni limitata.<ref>[https://www.bevisardo.it/]blog/i-vitigni-della-sardegna/ |tituru=I Vitigni della Sardegna |situ web=Bevisardo |data=2024-10-30 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
=== Varietà di granu biancu ===
* [[Vermentino]]: a varietà bianca più diffusa, circa 4.200 ha in tutta l'isula. Arrivò a Sardegna da [[Corsica]] a a fini di u sèculu XIX.<ref>[https://www.impetodivino.it/]vini/regioni/sardegna |tituru=Sardegna – La storia e le origini del vino |situ web=Impeto di Vino |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
* [[Vernaccia di Oristano]]: varietà ligata a a valli di u [[Tirso]], da a quali si fa un vinu ossidativu simiri a u [[Sherry|Xerès]].
* [[Nuragus]]: cunsidiratu unu di i vitigni più antichi di l'isula, cultibatu suprattuttu in u Campidanu, forse introduttu da i Fenici.
* [[Malvasia|Marvasia]]: dui DOC: [[Malvasia di Bosa]] e DOC [[Cagliari]] Marvasia.
* [[Nasco]]: cultibatu in a pruvincia di Casteddu e d'Arestanu.
* [[Semidano]]: di a Sardegna centrali, cùn una subzona a [[Mogoro]].
* [[Torbato]]: varietà rara è aromatica, suprattuttu in Algueru.
* [[Moscato]]: cultibatu in zoni calcarei di u Campidanu suddu è in i graniti di Gaddura.
* Arvisionadu: varietà rarissima, prisenti in arée piticciuri di l'internu.
=== Varietà internaziunari ===
In misura minori, sòn cultibati [[Cabernet Sauvignon]], [[Syrah]], [[Chardonnay]] e [[Carménère]], generarmente aduprati in uvàggiu cùn varietà lucali.
== Produzzioni ==
=== Vini ===
I vini di Sardegna includdini rusci, bianchi, rosati, frizzanti, [[passito|passiti]] è vini liccurosi.<ref>{{cita web |url=https://www.sardiniamagazine.com/viticoltura-sardegna/ |tituru=La viticoltura della Sardegna |situ web=Sardinia Magazine |data=2025-06-16 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
==== Elencu di li vini principari ====
* [[Cannonau di Sardegna]] (DOC)
* [[Carignano del Sulcis]] (DOC)
* [[Vermentino di Gallura]] (DOCG)
* [[Vermentino di Sardegna]] (DOC)
* [[Vernaccia di Oristano]] (DOC)
* [[Monica di Sardegna]] (DOC)
* [[Nuragus di Cagliari]] (DOC)
* [[Malvasia di Bosa]] (DOC)
* [[Moscato di Sorso-Sennori]] (DOC)
* [[Nasco di Cagliari]] (DOC)
=== Denominazzioni e normativa ===
In u [[2010], a rifurma di l'Organizzazzioni Cumuna di u Mèrcatu vitigolu hà incorporatu i categorii DOCG, DOC e IGT in i sistemi europei [[Denominazione di Origine Protetta|DOP]] è [[Indicazione Geografica Protetta|IGP]], ma i denominazzioni naziunali possinu cuntinuà a èssi aduperati. I disciplinari di produzzioni regolanu i vitigni amméssi, i rendimenti massimi, i tecnichi di vinificazzioni è i caratteristichi analitichi è organolèttichi di u vinu.<ref>[https://calicedivino.com/]vini-docg-sardegna/ |tituru=Vini DOCG Sardegna: il disciplinare |situ web=Calice di Vino |data=2022-03-14 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
==== DOCG ====
- [[Vermentino di Gallura]] DOCG (ricunnoschita in u [[1996]]): riservata a i vini di Gaddura cùn almenu u 95% di Vermentino. Includi i tipuluggii Superiore, Frizzante e Spumante.
==== DOC (elencu) ====
* [[Alghero DOC]]
* [[Arborea DOC]]
* [[Cagliari DOC]]
* [[Campidano di Terralba DOC]]
* [[Cannonau di Sardegna DOC]]
* [[Carignano del Sulcis DOC]]
* [[Girò di Cagliari DOC]]
* [[Malvasia di Bosa DOC]]
* [[Malvasia di Cagliari DOC]]
* [[Mandrolisai DOC]]
* [[Monica di Cagliari DOC]]
* [[Monica di Sardegna DOC]]
* [[Moscato di Cagliari DOC]]
* [[Moscato di Sorso-Sennori DOC]]
* [[Nasco di Cagliari DOC]]
* [[Nuragus di Cagliari DOC]]
* [[Sardegna Semidano DOC]]
* [[Vermentino di Sardegna DOC]]
* [[Vernaccia di Oristano DOC]]
==== IGT (elencu) ====
* Isola dei Nuraghi IGT
* Marmilla IGT
* Nurra IGT
* Ogliastra IGT
* Parteolla IGT
* Planargia IGT
* Provincia di Nuoro IGT
* Romangia IGT
* Sibiola IGT
* Tharros IGT
* Trexenta IGT
* Valle del Tirso IGT
* Valli di Porto Pino IGT
<ref>[https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/igt.html] |tituru=Vini IGT della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
== Nòtte ==
<references />
[[Categoria:Sardegna]]
jxu0eqkufv3saixykq2bf2tp70butgb
402544
402543
2026-05-31T16:07:14Z
Fausta Samaritani
15085
fix
402544
wikitext
text/x-wiki
{{Ortografia è grammatica da verificà}}
A '''Viticultura in Sardegna''' hè l'insiemme di i pratichi di [[Viticultura|cultura di a vigna]] è di [[enolugia|fabbricazzioni di u vinu]] in l'isula taliana di [[Sardegna]]. L'isula hà circa 26.000 [[ettaru|ettari]] di vignalgi,<ref>[https://www.quattrocalici.it/]regione/sardegna/ |tituru=Il vino in Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-04-09 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25,</ref> spartiti tra zune di muntagni (13%), di cullina (69%) è di pianura (18%).<ref> A produzzioni annuali hè circa 638.000 [[ettòlitru|hl]], di i quali u 56% hè vinu rusciu è rusatu e u 44% vinu biancu.</ref> U sistema normativu ricunnosce una [[Denominazione di Origine Controllata e Garantita|DOCG]], diciaseti [[Denominazione di Origine Controllata|DOC]] è quindigghi [[Indicazione Geografica Tipica|IGT]].<ref>[https://www.sardegnaagricoltura.it/]argomenti/prodottitipici/vini/ |tituru=Vini e denominazioni |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
== Istòria ==
A prisenzia di [[Vitis vinifera]] sarbagia in l'isula hè più anti di i primi civiltà istorighi.<ref>[https://www.cibo360.it/wellness_gourmet/produttori/sardegna/vini_doc_tipici_sardi.htm] |tituru=Vini DOC, DOCG e IGT della Sardegna |situ web=Cibo360 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>I populi chi ànu abbitatu l'isula — [[Fenici|fenici]], [[Cartaginesi|cartaginesi]], [[Imperu Rumanu|rumani]] — ànu cuntribbuitu a u sviluppu di a cultura di a vigna.<ref>[http://www.activsardegna.com/it/]enogastronomia-in-sardegna/enologia-in-sardegna |tituru=Enologia in Sardegna |situ web=Activsardegna |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref> Doppu i invasioni di i barbari, a bitigurtura riprési vita cun l'arrivvu di i [[Imperu Bizantinu|Bizantini]], chi introduciddaranu a [[Malvasia|marvasia]] in i zoni di [[Bosa]] è di [[Casteddu]] è stabiliddaranu normi pa a produzzioni.</ref>
In u Mesuèdaddu a viticultura crésci grazzie a i monagghi [[Munachimu basillianu|basilliani]], chi prantaddarani vignargi atturnu a i munastèri iddori.<ref>[https://www.lestradedelvino.com/]storia-e-cultura/sardegna-storia-territorio-e-vitigni/ |tituru=Sardegna: storia, territorio e vitigni |situ web=Le Strade del Vino Sardegna |data=2022-02-04 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref> Cùn a furmazioni di i quattru [[Giudicati di Sardegna|giudicati]] — [[Giudicato di Cagliari|Casteddu]], [[Giudicato d'Arborea|Arborea]], [[Giudicato di Torres|Torres]] e [[Giudicato di Gallura|Gallura]] — a produzzione fu allargata e refulata.<ref> A [[Carta de Logu]], prumurgata da [[Eleonora d'Arborea]] a i fini di u sèculu XIV, pruibbìa di tenni vignalgi maru cultivati.</ref> è imponìa a plantazzioni di vigna in i terre inculte.
Duranti a dominazzioni [[Corona d'Aragona|aragonesa]], tra u sèculu XIV e u XVIII, a produzzioni crésci attraversu i scambi cummirciari cùn l'altri riggioni di u [[Mari Mediterraneu]].<ref>Prima di l'arrivvu di a [[Filossera|filossera]], chi distrussi gran parti di i vignargi europei in u sèculu XIX, a Sardhigna avia circa 80.000 ettari di vignargi.</ref> Dopu a ricustituzzioni di i vignargi subra i radici americani, a viticultura ripresi vigori è arrivò a u massimu produttivu a i fini di i anni Settanta.
== Zoni vitigulturali ==
U territoriu sardu si pò dividdi in sette zone principali di produzzioni.<ref>[https://viniferare.it/]i-vini-e-i-vigneti-della-sardegna/ |tituru=I vini e i vigneti della Sardegna |situ web=Viniferare |data=2025-05-28 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
* Gaddura (nord-ést): terrèni di uriggini granitica, sabbiosi e pizzonosi, esposti a u ventu maisthali. Sedi di l'ùnica DOCG di l'isula, u [[Vermentino di Gallura]].
* Nord-ovest (pruvincia di Sassari): terreni marno-calcarei, DOC [[Vermentino di Sardegna]] è [[Alghero]] (Cagnulari).
* Ugliàstra e zona centru-urientali: terrèni granitici, cultivazzioni di Cannonau, Monica e Pascale.<ref>[https://it.wikipedia.org/]wiki/Viticoltura_in_Sardegna |tituru=Viticoltura in Sardegna |situ web=Wikipedia italiana |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
* Campidanu: pianura centrali e mirridiunali, zona principali di u [[Nuragus]] e di u [[Monica di Sardegna|Monica]].<ref>[https://www.quattrocalici.it/]regione/sardegna/vitigni/ |tituru=I Vitigni della Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-03-12 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
* Sulcis (sud-ovest): terreni di areni anti, arguilli è calcare, adatti pa u [[Carignano del Sulcis]].<ref>{{cita web |url=https://blog.bibes.it/la-sardegna/ |tituru=I vini della Sardegna |situ web=Bibes |data=2024-09-30 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
* Arestanu è valli di u Tirso: territoriu di a [[Vernaccia di Oristano]] e di u [[Semidano]].<ref>[https://www.money.it/]isola-a-parte-i-vitigni-autoctoni-della-sardegna-tra-mare-e-nuraghi |tituru=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Money.it |data=2026-03-20 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
* Mandrolisai è Barbaggia: zona interna cùn vini di uvàggiu di Cannonau, Bovale è Monica sutta a a DOC [[Mandrolisai]].<ref>[https://www.sardegnaagricoltura.it/]argomenti/prodottitipici/vini/doc.html |tituru=Vini DOC della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
== Clima ==
U clima di a Sardegna hè di tipu [[clima mediterraniu|mediterraneu]], cùn invèrni miti e istadi caruri è sicchi. I venti, in particulari u maisthali, diminuischinu l'umidità è u riscu di maladie criptugamichi in i vignalgi.<ref>[https://mangiaresardo.com/]blog/vitigni-autoctoni-della-sardegna-quali-sono-e-dove-si-trovano/ |tituru=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Mangiare Sardo |data=2025-08-04 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref> I pricipitagioni sòn cicronigghi è si cuncèntranu suprattuttu in autunnu è in invernu.<ref>[http://catalogoviti.politicheagricole.it/]scheda_denom.php?t=dsc&q=2323 |tituru=Disciplinare di produzione: Vermentino di Sardegna |situ web=Catalogo Viti – Ministero delle Politiche Agricole |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref> A staggioni di madurazzioni longa permetti un'equilibriu tra l'acidità è u zuccaru in l'uva.
== Terrenu ==
Sardegna prisenta una varietà notevole di terreni. In Gallura preduminani terreni di uriggini granitica, cùn sabbia a granu grossu è bona permeabilità, chi favurischinu l'apprufundimentu di i radichi di a vigna.<ref>[https://www.lavinium.it/]le-doc-della-sardegna-vermentino-di-gallura/ |tituru=Le DOCG della Sardegna: Vermentino di Gallura |situ web=Lavinium |data=2018-12-16 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref> In u Sulcis ci sòn areni anti, arguilli è substrati calcarei.</ref>In u norddu di [[Sassari]] preduminani terreni marno-calcarei, mentri in u Campidanu i terreni sòn alluviunari è più profundi.<ref>[https://www.ss.camcom.it/]wp-content/uploads/2006/05/vinidoc2010.pdf |tituru=Vigneti e vini DOCG, DOC e IGT nel Nord Sardegna |situ web=Camera di Commercio di Sassari |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
== Varietà ==
Sardegna hà più di 150 varietà autottoni di vigna, di i quali 21 sòn iscrittu in u Registru Naziunari Talianu di i Varietà di Vigna.<ref>A produzzioni di vini bianchi predumina in u centru è in u nordu di l'isula, mentri i vini rusci sòn cuncentrati principarmente a u suddu.</ref>
=== Varietà di granu rusciu ===
* [[Cannonau]]: a varietà rùscia più cultivata, circa 8.000 ha (29% di ra superfìziu).<ref>Gineticamenti parenti di u [[Garnacha|Grenache]] ispagnolu è francese.</ref> créscii suprattuttu in i zoni intèrni di a Barbaggia è di l'Ugliastra.
* [[Carignano]]: suprattuttu in u [[Sulcis]], in terreni sabbiosi spissu a pè francu.<ref>A sua intruduzzioni hè attribuita a a dominazzioni aragonesa di u sèculu XIV.</ref>
* [[Monica di Sardegna|Monica]]: varietà diffusa in tutta l'isula, circa 1.900 ha.
* [[Bovale]]: includi u Bovale Sardu è u Bovale Grossu; entra in a DOC [[Mandrolisai]] è a DOC [[Campidano di Terralba]].
* [[Cagnulari]]: ligatu a una zona ristrétta a norddu-ovest di Sassari, DOC [[Alghero]].<ref>[https://www.sardegnaagricoltura.it/]argomenti/prodottitipici/vini/vitigni.html |tituru=Vitigni della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
* [[Girò]]: introduttu in u Campidanu duranti a dominazzioni ispagnola.
* Nieddera: varietà autòttona di distributzioni limitata.<ref>[https://www.bevisardo.it/]blog/i-vitigni-della-sardegna/ |tituru=I Vitigni della Sardegna |situ web=Bevisardo |data=2024-10-30 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
=== Varietà di granu biancu ===
* [[Vermentino]]: a varietà bianca più diffusa, circa 4.200 hà in tutta l'isula. Arrivò a Sardegna da [[Corsica]] a a fini di u sèculu XIX.<ref>[https://www.impetodivino.it/]vini/regioni/sardegna |tituru=Sardegna – La storia e le origini del vino |situ web=Impeto di Vino |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
* [[Vernaccia di Oristano]]: varietà ligata a a valli di u [[Tirso]], da a quali si fa un vinu ossidativu simili a u [[Sherry|Xerès]].
* [[Nuragus]]: cunsidiratu unu di i vitigni più antichi di l'isula, cultivatu suprattuttu in u Campidanu, forse introduttu da i Fenici.
* [[Malvasia|Marvasia]]: dui DOC: [[Malvasia di Bosa]] e DOC [[Cagliari]] Marvasia.
* [[Nasco]]: cultivatu in a pruvincia di Casteddu e d'Arestanu.
* [[Semidano]]: di a Sardegna centrali, cùn una subzona a [[Mogoro]].
* [[Torbato]]: varietà rara è aromatica, suprattuttu in Algueru.
* [[Moscato]]: cultivatu in zoni calcarei di u Campidanu suddu è in i graniti di Gaddura.
* Arvisionadu: varietà rarissima, prisenti in arée piticciuri di l'internu.
=== Varietà internaziunari ===
In misura minori, sòn cultibati [[Cabernet Sauvignon]], [[Syrah]], [[Chardonnay]] e [[Carménère]], generarmente aduprati in uvàggiu cùn varietà lucali.
== Produzzioni ==
=== Vini ===
I vini di Sardegna includdini rusci, bianchi, rosati, frizzanti, [[passito|passiti]] è vini liccurosi.<ref>{{cita web |url=https://www.sardiniamagazine.com/viticoltura-sardegna/ |tituru=La viticoltura della Sardegna |situ web=Sardinia Magazine |data=2025-06-16 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25}}.</ref>
==== Elencu di li vini principari ====
* [[Cannonau di Sardegna]] (DOC)
* [[Carignano del Sulcis]] (DOC)
* [[Vermentino di Gallura]] (DOCG)
* [[Vermentino di Sardegna]] (DOC)
* [[Vernaccia di Oristano]] (DOC)
* [[Monica di Sardegna]] (DOC)
* [[Nuragus di Cagliari]] (DOC)
* [[Malvasia di Bosa]] (DOC)
* [[Moscato di Sorso-Sennori]] (DOC)
* [[Nasco di Cagliari]] (DOC)
=== Denominazzioni e normativa ===
In u [[2010], a rifurma di l'Organizzazzioni Cumuna di u Mèrcatu vitigolu hà incorporatu i categorii DOCG, DOC e IGT in i sistemi europei [[Denominazione di Origine Protetta|DOP]] è [[Indicazione Geografica Protetta|IGP]], ma i denominazzioni naziunali possinu cuntinuà a èssi aduperati. I disciplinari di produzzioni regolanu i vitigni amméssi, i rendimenti massimi, i tecnichi di vinificazzioni è i caratteristichi analitichi è organolèttichi di u vinu.<ref>[https://calicedivino.com/]vini-docg-sardegna/ |tituru=Vini DOCG Sardegna: il disciplinare |situ web=Calice di Vino |data=2022-03-14 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
==== DOCG ====
- [[Vermentino di Gallura]] DOCG (ricunnoschita in u [[1996]]): riservata a i vini di Gaddura cùn almenu u 95% di Vermentino. Includi i tipuluggii Superiore, Frizzante e Spumante.
==== DOC (elencu) ====
* [[Alghero DOC]]
* [[Arborea DOC]]
* [[Cagliari DOC]]
* [[Campidano di Terralba DOC]]
* [[Cannonau di Sardegna DOC]]
* [[Carignano del Sulcis DOC]]
* [[Girò di Cagliari DOC]]
* [[Malvasia di Bosa DOC]]
* [[Malvasia di Cagliari DOC]]
* [[Mandrolisai DOC]]
* [[Monica di Cagliari DOC]]
* [[Monica di Sardegna DOC]]
* [[Moscato di Cagliari DOC]]
* [[Moscato di Sorso-Sennori DOC]]
* [[Nasco di Cagliari DOC]]
* [[Nuragus di Cagliari DOC]]
* [[Sardegna Semidano DOC]]
* [[Vermentino di Sardegna DOC]]
* [[Vernaccia di Oristano DOC]]
==== IGT (elencu) ====
* Isola dei Nuraghi IGT
* Marmilla IGT
* Nurra IGT
* Ogliastra IGT
* Parteolla IGT
* Planargia IGT
* Provincia di Nuoro IGT
* Romangia IGT
* Sibiola IGT
* Tharros IGT
* Trexenta IGT
* Valle del Tirso IGT
* Valli di Porto Pino IGT
<ref>[https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/igt.html] |tituru=Vini IGT della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
== Nòtte ==
<references />
[[Categoria:Sardegna]]
awitldh3rpv746b0534zn9xsxorkcbi
402547
402544
2026-06-01T08:03:19Z
Fausta Samaritani
15085
fix
402547
wikitext
text/x-wiki
{{Ortografia è grammatica da verificà}}
A '''Viticultura in Sardegna''' hè l'insiemme di i pratichi di [[Viticultura|cultura di a vigna]] è di [[enolugia|fabbricazzioni di u vinu]] in l'isula taliana di [[Sardegna]]. L'isula hà circa 26.000 [[ettaru|ettari]] di vignalgi,<ref>[https://www.quattrocalici.it]regione/sardegna/ |tituru=Il vino in Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-04-09 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25,</ref> spartiti tra zune di muntagni (13%), di cullina (69%) è di pianura (18%).<ref> A produzzioni annuali hè circa 638.000 [[ettòlitru|hl]], di i quali u 56% hè vinu rusciu è rusatu e u 44% vinu biancu.</ref> U sistema normativu ricunnosce una [[Denominazione di Origine Controllata e Garantita|DOCG]], diciaseti [[Denominazione di Origine Controllata|DOC]] è quindigghi [[Indicazione Geografica Tipica|IGT]].<ref>[https://www.sardegnaagricoltura.it]argomenti/prodottitipici/vini/ |tituru=Vini e denominazioni |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
== Istòria ==
A prisenzia di [[Vitis vinifera]] sarbagia in l'isula hè più anti di i primi civiltà istorighi.<ref>[https://www.cibo360.it/wellness_gourmet/produttori/sardegna/vini_doc_tipici_sardi.htm]tituru=Vini DOC, DOCG e IGT della Sardegna |situ web=Cibo360 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>I populi chi ànu abbitatu l'isula — [[Fenici|fenici]], [[Cartaginesi|cartaginesi]], [[Imperu Rumanu|rumani]] — ànu cuntribbuitu a u sviluppu di a cultura di a vigna.<ref>[http://www.activsardegna.com/it]enogastronomia-in-sardegna/enologia-in-sardegna |tituru=Enologia in Sardegna |situ web=Activsardegna |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref> Doppu i invasioni di i barbari, a bitigurtura riprési vita cun l'arrivvu di i [[Imperu Bizantinu|Bizantini]], chi introduciddaranu a [[Malvasia|marvasia]] in i zoni di [[Bosa]] è di [[Casteddu]] è stabiliddaranu normi pa a produzzioni.</ref>
In u Mesuèdaddu a viticultura crésci grazzie a i monagghi [[Munachimu basillianu|basilliani]], chi prantaddarani vignargi atturnu a i munastèri iddori.<ref>[https://www.lestradedelvino.com]storia-e-cultura/sardegna-storia-territorio-e-vitigni/ |tituru=Sardegna: storia, territorio e vitigni |situ web=Le Strade del Vino Sardegna |data=2022-02-04 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref> Cùn a furmazioni di i quattru [[Giudicati di Sardegna|giudicati]] — [[Giudicato di Cagliari|Casteddu]], [[Giudicato d'Arborea|Arborea]], [[Giudicato di Torres|Torres]] e [[Giudicato di Gallura|Gallura]] — a produzzione fu allargata e refulata.<ref> A [[Carta de Logu]], prumurgata da [[Eleonora d'Arborea]] a i fini di u [[XIV sèculu]], pruibbìa di tenni vignalgi maru cultivati.</ref> è imponìa a plantazzioni di vigna in i terre inculte.
Duranti a dominazzioni [[Corona d'Aragona|aragonesa]], tra u sèculu XIV e u XVIII, a produzzioni crésci attraversu i scambi cummirciari cùn l'altri riggioni di u [[Mari Mediterraneu]].<ref>Prima di l'arrivvu di a [[Filossera|filossera]], chi distrussi gran parti di i vignargi europei in u [[XIX sèculu]] XIX, a Sardegna avia circa 80.000 ettari di vignargi.</ref> Dopu a ricustituzzioni di i vignargi subra i radici americani, a viticultura ripresi vigori è arrivò a u massimu produttivu a i fini di i anni Settanta.
== Zoni vitigulturali ==
U territoriu sardu si pò dividdi in sette zone principali di produzzioni.<ref>[https://viniferare.it]i-vini-e-i-vigneti-della-sardegna/ |tituru=I vini e i vigneti della Sardegna |situ web=Viniferare |data=2025-05-28 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
* Gaddura (nord-ést): terrèni di uriggini granitica, sabbiosi e pizzonosi, esposti a u ventu maisthali. Sedi di l'ùnica DOCG di l'isula, u [[Vermentino di Gallura]].
* Nord-ovest (pruvincia di Sassari): terreni marno-calcarei, DOC [[Vermentino di Sardegna]] è [[Alghero]] (Cagnulari).
* Ugliàstra e zona centru-urientali: terrèni granitici, cultivazzioni di Cannonau, Monica e Pascale.<ref>[https://it.wikipedia.org]wiki/Viticoltura_in_Sardegna |tituru=Viticoltura in Sardegna |situ web=Wikipedia italiana |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
* Campidanu: pianura centrali e mirridiunali, zona principali di u [[Nuragus]] e di u [[Monica di Sardegna|Monica]].<ref>[https://www.quattrocalici.it]regione/sardegna/vitigni/ |tituru=I Vitigni della Sardegna |situ web=Quattrocalici |data=2024-03-12 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
* Sulcis (sud-ovest): terreni di areni anti, arguilli è calcare, adatti pa u [[Carignano del Sulcis]].<ref>https://blog.bibes.it]la-sardegna/ |tituru=I vini della Sardegna |situ web=Bibes |data=2024-09-30 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
* Arestanu è valli di u Tirso: territoriu di a [[Vernaccia di Oristano]] e di u [[Semidano]].<ref>[https://www.money.it]isola-a-parte-i-vitigni-autoctoni-della-sardegna-tra-mare-e-nuraghi |tituru=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Money.it |data=2026-03-20 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
* Mandrolisai è Barbaggia: zona interna cùn vini di uvàggiu di Cannonau, Bovale è Monica sutta a a DOC [[Mandrolisai]].<ref>[https://www.sardegnaagricoltura.it]argomenti/prodottitipici/vini/doc.html |tituru=Vini DOC della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
== Clima ==
U clima di a Sardegna hè di tipu [[clima mediterraniu|mediterraneu]], cùn invèrni miti e istadi caruri è sicchi. I venti, in particulari u maistrali, diminuischinu l'umidità è u riscu di maladie criptugamichi in i vignalgi.<ref>[https://mangiaresardo.com]blog/vitigni-autoctoni-della-sardegna-quali-sono-e-dove-si-trovano/ |tituru=Vitigni autoctoni della Sardegna |situ web=Mangiare Sardo |data=2025-08-04 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref> I pricipitagioni sò cicronigghi è si cuncèntranu suprattuttu in autunnu è in invernu.<ref>[http://catalogoviti.politicheagricole.it]scheda_denom.php?t=dsc&q=2323 |tituru=Disciplinare di produzione: Vermentino di Sardegna |situ web=Catalogo Viti – Ministero delle Politiche Agricole |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref> A staggioni di madurazzioni longa permetti un'equilibriu tra l'acidità è u zuccaru in l'uva.
== Terrenu ==
Sardegna prisenta una varietà notevole di terreni. In Gallura preduminani terreni di uriggini granitica, cùn sabbia a granu grossu è bona permeabilità, chi favurischinu l'apprufundimentu di i radichi di a vigna.<ref>[https://www.lavinium.it]le-doc-della-sardegna-vermentino-di-gallura/ |tituru=Le DOCG della Sardegna: Vermentino di Gallura |situ web=Lavinium |data=2018-12-16 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref> In u Sulcis ci sòn areni anti, arguilli è substrati calcarei.</ref>In u norddu di [[Sassari]] preduminani terreni marno-calcarei, mentri in u Campidanu i terreni sò alluviunari è più profundi.<ref>[https://www.ss.camcom.it/]wp-content/uploads/2006/05/vinidoc2010.pdf |tituru=Vigneti e vini DOCG, DOC e IGT nel Nord Sardegna |situ web=Camera di Commercio di Sassari |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
== Varietà ==
Sardegna hà più di 150 varietà autottoni di vigna, di i quali 21 sò iscritti in u Registru Naziunari Talianu di i Varietà di Vigna.<ref>A produzzioni di vini bianchi predumina in u centru è in u norddu di l'isula, mentri i vini rusci sò cuncentrati principarmente a u suddu.</ref>
=== Varietà di granu rusciu ===
* [[Cannonau]]: a varietà rùscia più cultivata, circa 8.000 ha (29% di ra superfìziu).<ref>Gineticamenti parenti di u [[Garnacha|Grenache]] ispagnolu è francese.</ref> créscii suprattuttu in i zoni intèrni di a Barbaggia è di l'Ugliastra.
* [[Carignano]]: suprattuttu in u [[Sulcis]], in terreni sabbiosi spissu a pè francu.<ref>A sua intruduzzioni hè attribuita a a dominazzioni aragonesa di u sèculu XIV.</ref>
* [[Monica di Sardegna|Monica]]: varietà diffusa in tutta l'isula, circa 1.900 ha.
* [[Bovale]]: includi u Bovale Sardu è u Bovale Grossu; entra in a DOC [[Mandrolisai]] è a DOC [[Campidano di Terralba]].
* [[Cagnulari]]: ligatu a una zona ristrétta a norddu-ovest di Sassari, DOC [[Alghero]].<ref>[https://www.sardegnaagricoltura.it]argomenti/prodottitipici/vini/vitigni.html |tituru=Vitigni della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
* [[Girò]]: introduttu in u Campidanu duranti a dominazzioni ispagnola.
* Nieddera: varietà autòttona di distributzioni limitata.<ref>[https://www.bevisardo.it]blog/i-vitigni-della-sardegna/ |tituru=I Vitigni della Sardegna |situ web=Bevisardo |data=2024-10-30 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
=== Varietà di granu biancu ===
* [[Vermentino]]: a varietà bianca più diffusa, circa 4.200 hà in tutta l'isula. Arrivò a Sardegna da [[Corsica]] a a fini di u sèculu XIX.<ref>[https://www.impetodivino.it]vini/regioni/sardegna |tituru=Sardegna – La storia e le origini del vino |situ web=Impeto di Vino |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
* [[Vernaccia di Oristano]]: varietà ligata a a valli di u [[Tirso]], da a quali si fa un vinu ossidativu simili a u [[Sherry|Xerès]].
* [[Nuragus]]: cunsidiratu unu di i vitigni più antichi di l'isula, cultivatu suprattuttu in u Campidanu, forse introduttu da i Fenici.
* [[Malvasia|Marvasia]]: dui DOC: [[Malvasia di Bosa]] e DOC [[Cagliari]] Marvasia.
* [[Nasco]]: cultivatu in a pruvincia di Casteddu e d'Arestanu.
* [[Semidano]]: di a Sardegna centrali, cùn una subzona a [[Mogoro]].
* [[Torbato]]: varietà rara è aromatica, suprattuttu in Algueru.
* [[Moscato]]: cultivatu in zoni calcarei di u Campidanu suddu è in i graniti di Gaddura.
* Arvisionadu: varietà rarissima, prisenti in arée piticciuri di l'internu.
=== Varietà internaziunari ===
In misura minori, sòn cultibati [[Cabernet Sauvignon]], [[Syrah]], [[Chardonnay]] e [[Carménère]], generarmente aduprati in uvàggiu cùn varietà lucali.
== Produzzioni ==
=== Vini ===
I vini di Sardegna includdini rusci, bianchi, rosati, frizzanti, [[passito|passiti]] è vini liccurosi.<ref>[https://www.sardiniamagazine.com]viticoltura-sardegna/ |tituru=La viticoltura della Sardegna |situ web=Sardinia Magazine |data=2025-06-16 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
==== Elencu di li vini principari ====
* [[Cannonau di Sardegna]] (DOC)
* [[Carignano del Sulcis]] (DOC)
* [[Vermentino di Gallura]] (DOCG)
* [[Vermentino di Sardegna]] (DOC)
* [[Vernaccia di Oristano]] (DOC)
* [[Monica di Sardegna]] (DOC)
* [[Nuragus di Cagliari]] (DOC)
* [[Malvasia di Bosa]] (DOC)
* [[Moscato di Sorso-Sennori]] (DOC)
* [[Nasco di Cagliari]] (DOC)
=== Denominazzioni e normativa ===
In u [[2010], a rifurma di l'Organizzazzioni Cumuna di u Mèrcatu vitigolu hà incorporatu i categorii DOCG, DOC e IGT in i sistemi europei [[Denominazione di Origine Protetta|DOP]] è [[Indicazione Geografica Protetta|IGP]], ma i denominazzioni naziunali possinu cuntinuà a èssi aduperati. I disciplinari di produzzioni regolanu i vitigni amméssi, i rendimenti massimi, i tecnichi di vinificazzioni è i caratteristichi analitichi è organolèttichi di u vinu.<ref>[https://calicedivino.com]vini-docg-sardegna/ |tituru=Vini DOCG Sardegna: il disciplinare |situ web=Calice di Vino |data=2022-03-14 |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
==== DOCG ====
- [[Vermentino di Gallura]] DOCG (ricunnoschita in u [[1996]]): riservata a i vini di Gaddura cùn almenu u 95% di Vermentino. Includi i tipuluggii Superiore, Frizzante e Spumante.
==== DOC (elencu) ====
* [[Alghero DOC]]
* [[Arborea DOC]]
* [[Cagliari DOC]]
* [[Campidano di Terralba DOC]]
* [[Cannonau di Sardegna DOC]]
* [[Carignano del Sulcis DOC]]
* [[Girò di Cagliari DOC]]
* [[Malvasia di Bosa DOC]]
* [[Malvasia di Cagliari DOC]]
* [[Mandrolisai DOC]]
* [[Monica di Cagliari DOC]]
* [[Monica di Sardegna DOC]]
* [[Moscato di Cagliari DOC]]
* [[Moscato di Sorso-Sennori DOC]]
* [[Nasco di Cagliari DOC]]
* [[Nuragus di Cagliari DOC]]
* [[Sardegna Semidano DOC]]
* [[Vermentino di Sardegna DOC]]
* [[Vernaccia di Oristano DOC]]
==== IGT (elencu) ====
* Isola dei Nuraghi IGT
* Marmilla IGT
* Nurra IGT
* Ogliastra IGT
* Parteolla IGT
* Planargia IGT
* Provincia di Nuoro IGT
* Romangia IGT
* Sibiola IGT
* Tharros IGT
* Trexenta IGT
* Valle del Tirso IGT
* Valli di Porto Pino IGT
<ref>[https://www.sardegnaagricoltura.it/argomenti/prodottitipici/vini/igt.html] |tituru=Vini IGT della Sardegna |situ web=Sardegna Agricoltura |lingua=it |data d'accessu=2026-05-25.</ref>
== Nòtte ==
<references />
[[Categoria:Sardegna]]
2af072cuhqnutbxa7dtzjxhcn2amvm5
Bitigurtura in Sardhigna
0
26995
402535
2026-05-31T12:16:10Z
Fausta Samaritani
15085
Fausta Samaritani hà spustatu a pagina [[Bitigurtura in Sardhigna]] à [[Viticoltura in Sardegna]]
402535
wikitext
text/x-wiki
#RINVIA [[Viticoltura in Sardegna]]
4z46hiv62a9aryw0c14x5nhryzn59ci
402564
402535
2026-06-01T10:10:01Z
Fausta Samaritani
15085
delete
402564
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|reason=Duble redirect}}
b8vt9s92a6o273r04gs83oys16s0il8
Viticoltura in Sardegna
0
26996
402537
2026-05-31T12:17:37Z
Fausta Samaritani
15085
Fausta Samaritani hà spustatu a pagina [[Viticoltura in Sardegna]] à [[Viticultura in Sardegna]]: Titulu erratu
402537
wikitext
text/x-wiki
#RINVIA [[Viticultura in Sardegna]]
7z2emyt7c5xsb2knrecdui2dz5idoyx
Categoria:Da curreghje
14
26997
402541
2026-05-31T15:25:34Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
402541
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Wikipedia]]
jwmogqsy998jopa1wz2ak6xddab7522
1713
0
26998
402550
2026-06-01T08:13:40Z
Fausta Samaritani
15085
1713 annu
402550
wikitext
text/x-wiki
U '''1713''' (MDCCXII in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XVIII sèculu.
{{Annu|XVII sèculu|XVIII sèculu|XIX sèculu|1690|1700|1710|1720|1730|1709|1710|1711|1712|1713|1714|1715|1716|1717}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In [[Córsica]] ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdc/1713] Liggì l'arthìcuru innantu a la ''Sassaripedia'' - Leghje st'artìculu nant'à a Wikipedia sassarese.
[[Categoria:Anni di u XVIII seculu|#]]
lpj3sptiqr9l5ehnayo1eisjx9emnbp
402554
402550
2026-06-01T08:18:45Z
Fausta Samaritani
15085
402554
wikitext
text/x-wiki
U '''1713''' (MDCCXIII in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XVIII sèculu.
{{Annu|XVII sèculu|XVIII sèculu|XIX sèculu|1690|1700|1710|1720|1730|1709|1710|1711|1712|1713|1714|1715|1716|1717}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In [[Córsica]] ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdc/1713] Liggì l'arthìcuru innantu a la ''Sassaripedia'' - Leghje st'artìculu nant'à a Wikipedia sassarese.
[[Categoria:Anni di u XVIII seculu|#]]
qtszgsd2f1s430vdswz33f1j67slpv9
1714
0
26999
402551
2026-06-01T08:15:30Z
Fausta Samaritani
15085
annu 1714
402551
wikitext
text/x-wiki
U '''1714''' (MDCCXIV in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XVIII sèculu.
{{Annu|XVII sèculu|XVIII sèculu|XIX sèculu|1690|1700|1710|1720|1730|1710|1711|1712|1713|1714|1715|1716|1717|1718}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In [[Córsica]] ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdc/1714] Liggì l'arthìcuru innantu a la ''Sassaripedia'' - Leghje st'artìculu nant'à a Wikipedia sassarese.
[[Categoria:Anni di u XVIII seculu|#]]
40wn9f0urs5k9fv5w5y3c44nut9sy8i
1715
0
27000
402552
2026-06-01T08:16:31Z
Fausta Samaritani
15085
annu 1715
402552
wikitext
text/x-wiki
U '''1715''' (MDCCXV in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XVIII sèculu.
{{Annu|XVII sèculu|XVIII sèculu|XIX sèculu|1690|1700|1710|1720|1730|1711|1712|1713|1714|1715|1716|1717|1718|1719}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In [[Córsica]] ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdc/1715] Liggì l'arthìcuru innantu a la ''Sassaripedia'' - Leghje st'artìculu nant'à a Wikipedia sassarese.
[[Categoria:Anni di u XVIII seculu|#]]
mw91vf82n06ypf0elpszectk9cvir4d
1716
0
27001
402553
2026-06-01T08:18:23Z
Fausta Samaritani
15085
annu 1716
402553
wikitext
text/x-wiki
U '''1716''' (MDCCXVI in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XVIII sèculu. [[Annata bisesta]].
{{Annu|XVII sèculu|XVIII sèculu|XIX sèculu|1690|1700|1710|1720|1730|1712|1713|1714|1715|1716|1717|1718|1719|1720}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In [[Córsica]] ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdc/1716] Liggì l'arthìcuru innantu a la ''Sassaripedia'' - Leghje st'artìculu nant'à a Wikipedia sassarese.
[[Categoria:Anni di u XVIII seculu|#]]
scvmb09h0bifv0fmivgyd0f9v6ua21r
402556
402553
2026-06-01T09:48:06Z
Fausta Samaritani
15085
file
402556
wikitext
text/x-wiki
U '''1716''' (MDCCXVI in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XVIII sèculu. [[Annata bisesta]].
{{Annu|XVII sèculu|XVIII sèculu|XIX sèculu|1690|1700|1710|1720|1730|1712|1713|1714|1715|1716|1717|1718|1719|1720}}
[[File:Ahumada-Retrato de Felipe V Rey de España.jpg|thumb|200px|right|[[Filippu V di Spagna]]]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In [[Córsica]] ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdc/1716] Liggì l'arthìcuru innantu a la ''Sassaripedia'' - Leghje st'artìculu nant'à a Wikipedia sassarese.
[[Categoria:Anni di u XVIII seculu|#]]
at16uktaloaqel3kd5gubrartq8k63w
1717
0
27002
402558
2026-06-01T09:52:42Z
Fausta Samaritani
15085
annu 1717
402558
wikitext
text/x-wiki
U '''1717''' (MDCCXVII in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XVIII sèculu. [[Annata bisesta]].
{{Annu|XVII sèculu|XVIII sèculu|XIX sèculu|1690|1700|1710|1720|1730|1713|1714|1715|1716|1717|1718|1719|1720|1721}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In [[Córsica]] ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdc/1717] Liggì l'arthìcuru innantu a la ''Sassaripedia'' - Leghje st'artìculu nant'à a Wikipedia sassarese.
[[Categoria:Anni di u XVIII seculu|#]]
12670cjrh2vqxjneqpyyj4s9sntyy62
402562
402558
2026-06-01T09:59:27Z
Fausta Samaritani
15085
402562
wikitext
text/x-wiki
U '''1717''' (MDCCXVII in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XVIII sèculu.
{{Annu|XVII sèculu|XVIII sèculu|XIX sèculu|1690|1700|1710|1720|1730|1713|1714|1715|1716|1717|1718|1719|1720|1721}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In [[Córsica]] ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdc/1717] Liggì l'arthìcuru innantu a la ''Sassaripedia'' - Leghje st'artìculu nant'à a Wikipedia sassarese.
[[Categoria:Anni di u XVIII seculu|#]]
hc5zib3wzh28kyuiwydsagrrhhhz369
1718
0
27003
402559
2026-06-01T09:54:15Z
Fausta Samaritani
15085
annu 1718
402559
wikitext
text/x-wiki
U '''1718''' (MDCCXVIII in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XVIII sèculu.
{{Annu|XVII sèculu|XVIII sèculu|XIX sèculu|1690|1700|1710|1720|1730|1714|1715|1716|1717|1718|1719|1720|1721|1722}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In [[Córsica]] ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdc/1718] Liggì l'arthìcuru innantu a la ''Sassaripedia'' - Leghje st'artìculu nant'à a Wikipedia sassarese.
[[Categoria:Anni di u XVIII seculu|#]]
gb6y21ozyvl18vobugy3pdcobzb7qu5
1719
0
27004
402560
2026-06-01T09:55:37Z
Fausta Samaritani
15085
annu 1719
402560
wikitext
text/x-wiki
U '''1719''' (MDCCXIX in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XVIII sèculu.
{{Annu|XVII sèculu|XVIII sèculu|XIX sèculu|1690|1700|1710|1720|1730|1715|1716|1717|1718|1719|1720|1721|1722|1723}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In [[Córsica]] ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdc/1719] Liggì l'arthìcuru innantu a la ''Sassaripedia'' - Leghje st'artìculu nant'à a Wikipedia sassarese.
[[Categoria:Anni di u XVIII seculu|#]]
j1yg4lwko4zl56gqp4z3leubi60bnqx
1720
0
27005
402561
2026-06-01T09:59:02Z
Fausta Samaritani
15085
annu 1720
402561
wikitext
text/x-wiki
U '''1720''' (MDCCXX in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XVIII sèculu. [[Annata bisesta]].
{{Annu|XVII sèculu|XVIII sèculu|XIX sèculu|1690|1700|1710|1720|1730|1716|1717|1718|1719|1720|1721|1722|1723|1724}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In [[Córsica]] ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdc/1720] Liggì l'arthìcuru innantu a la ''Sassaripedia'' - Leghje st'artìculu nant'à a Wikipedia sassarese.
[[Categoria:Anni di u XVIII seculu|#]]
q65v25caijqpi1n02k8c7tsscuvyafg
402563
402561
2026-06-01T10:06:16Z
Fausta Samaritani
15085
file
402563
wikitext
text/x-wiki
U '''1720''' (MDCCXX in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XVIII sèculu. [[Annata bisesta]].
{{Annu|XVII sèculu|XVIII sèculu|XIX sèculu|1690|1700|1710|1720|1730|1716|1717|1718|1719|1720|1721|1722|1723|1724}}
[[File:Battle of grengam.jpg|thumb|300px|right|A [[battaglia di Grengam]]]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== In [[Córsica]] ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdc/1720] Liggì l'arthìcuru innantu a la ''Sassaripedia'' - Leghje st'artìculu nant'à a Wikipedia sassarese.
[[Categoria:Anni di u XVIII seculu|#]]
pz81xholo4870boz2pfxvfcvtxiepwj
Natali Valli
0
27006
402569
2026-06-01T11:04:18Z
Frassetu
5765
Pàgina creata cù "Fundatori di u gruppu Natali Valli hè una figura maiò di a musica corsa. Cantadori, ghitarristu, autori è cumpusitori, hè cunnisciutu soprattuttu pà essa unu di i fundatori è l’anima creativa di u gruppu [[Surghjenti (cantu)]], una furmazioni chì hà marcatu a storia di u cantu corsu dapoi a fina di l’anni settanta. Natu artisticamenti in u cuntestu di u Riacquistu, muvimentu culturali chì hà cuntribuitu à a rinascita di a lingua è di l’identità cor..."
402569
wikitext
text/x-wiki
Fundatori di u gruppu
Natali Valli hè una figura maiò di a musica corsa. Cantadori, ghitarristu, autori è cumpusitori, hè cunnisciutu soprattuttu pà essa unu di i fundatori è l’anima creativa di u gruppu [[Surghjenti (cantu)]], una furmazioni chì hà marcatu a storia di u cantu corsu dapoi a fina di l’anni settanta.
Natu artisticamenti in u cuntestu di u Riacquistu, muvimentu culturali chì hà cuntribuitu à a rinascita di a lingua è di l’identità corsa, Natali Valli participeghja à a creazione di Surghjenti in Portivechju à partesi da u 1979. U gruppu si custituisci intornu à a so persunalità è à i so testi, chì diventanu prestu una riferenza in a canzona impegnata è puetica corsa.
Cù Surghjenti, Natali Valli cuntribuisci à fà cunnoscia una musica induva i pulifunii tradiziunali s’accoppianu cù arrangiamenti più muderni. U gruppu cunnosci una crescita impurtanti duranti l’anni ottanta, publichendu parechji dischi in Corsica è fora di l’isula. A maturità musicali di i so membri è a qualità di i cumpusizioni li valenu una ricunniscenza larga in u mondu di a musica corsa.
In più di u so travagliu cù Surghjenti, Natali Valli sviluppa una carriera persunali. In u 1998 esci u so primu dischettu "U viculu", induva si trovanu canzoni cum’è "U lamentu di l’animi", "U cori di petra", "Tu mi dessi" è "Quandi u cori". Quest’opera metti in risaltu a so sensibilità d’autori è a so maestria musicale.
== Dischetti ==
1998 - U Viculu <br>
2006 - Brasgi <br>
2011 - Si l'umani <br>
2021 - Allora <br>
2025 - In'a me strada <br>
p3frpucv774aizia5q1z835abbkspce
402570
402569
2026-06-01T11:06:03Z
Frassetu
5765
402570
wikitext
text/x-wiki
Natali Valli hè una figura maiò di a musica corsa. Cantadori, ghitarristu, autori è cumpusitori, hè cunnisciutu soprattuttu pà essa unu di i fundatori è l’anima creativa di u gruppu [[Surghjenti (cantu)]], una furmazioni chì hà marcatu a storia di u cantu corsu dapoi a fina di l’anni settanta.
Natu artisticamenti in u cuntestu di u Riacquistu, muvimentu culturali chì hà cuntribuitu à a rinascita di a lingua è di l’identità corsa, Natali Valli participeghja à a creazione di Surghjenti in Portivechju à partesi da u 1979. U gruppu si custituisci intornu à a so persunalità è à i so testi, chì diventanu prestu una riferenza in a canzona impegnata è puetica corsa.
Cù Surghjenti, Natali Valli cuntribuisci à fà cunnoscia una musica induva i pulifunii tradiziunali s’accoppianu cù arrangiamenti più muderni. U gruppu cunnosci una crescita impurtanti duranti l’anni ottanta, publichendu parechji dischi in Corsica è fora di l’isula. A maturità musicali di i so membri è a qualità di i cumpusizioni li valenu una ricunniscenza larga in u mondu di a musica corsa.
In più di u so travagliu cù Surghjenti, Natali Valli sviluppa una carriera persunali. In u 1998 esci u so primu dischettu "U viculu", induva si trovanu canzoni cum’è "U lamentu di l’animi", "U cori di petra", "Tu mi dessi" è "Quandi u cori". Quest’opera metti in risaltu a so sensibilità d’autori è a so maestria musicale.
== Dischetti ==
1998 - U Viculu <br>
2006 - Brasgi <br>
2011 - Si l'umani <br>
2021 - Allora <br>
2025 - In'a me strada <br>
myagg135ucz002idfzhngu03eoiug6j
402571
402570
2026-06-01T11:06:46Z
Frassetu
5765
402571
wikitext
text/x-wiki
Natali Valli hè una figura maiò di a musica corsa. Cantadori, ghitarristu, autori è cumpusitori, hè cunnisciutu soprattuttu pà essa unu di i fundatori è l’anima creativa di u gruppu [[Surghjenti (cantu)|I Surghjenti]], una furmazioni chì hà marcatu a storia di u cantu corsu dapoi a fina di l’anni settanta.
Natu artisticamenti in u cuntestu di u Riacquistu, muvimentu culturali chì hà cuntribuitu à a rinascita di a lingua è di l’identità corsa, Natali Valli participeghja à a creazione di Surghjenti in Portivechju à partesi da u 1979. U gruppu si custituisci intornu à a so persunalità è à i so testi, chì diventanu prestu una riferenza in a canzona impegnata è puetica corsa.
Cù Surghjenti, Natali Valli cuntribuisci à fà cunnoscia una musica induva i pulifunii tradiziunali s’accoppianu cù arrangiamenti più muderni. U gruppu cunnosci una crescita impurtanti duranti l’anni ottanta, publichendu parechji dischi in Corsica è fora di l’isula. A maturità musicali di i so membri è a qualità di i cumpusizioni li valenu una ricunniscenza larga in u mondu di a musica corsa.
In più di u so travagliu cù Surghjenti, Natali Valli sviluppa una carriera persunali. In u 1998 esci u so primu dischettu "U viculu", induva si trovanu canzoni cum’è "U lamentu di l’animi", "U cori di petra", "Tu mi dessi" è "Quandi u cori". Quest’opera metti in risaltu a so sensibilità d’autori è a so maestria musicale.
== Dischetti ==
1998 - U Viculu <br>
2006 - Brasgi <br>
2011 - Si l'umani <br>
2021 - Allora <br>
2025 - In'a me strada <br>
8ty0eazqtgwsj4rrr3ouaz5m3mv7obm