Wikipedia cowiki https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Media Speciale Discussione Utente Discussioni utente Wikipedia Discussioni Wikipedia File Discussioni file MediaWiki Discussioni MediaWiki Template Discussioni template Aiuto Discussioni aiuto Categoria Discussioni categoria TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Carulu Giovoni 0 7477 406347 401853 2026-09-25T17:22:18Z Fausta Samaritani 15085 link, categurie 406347 wikitext text/x-wiki '''Carulu Giovoni''' era un autori corsu. ==Biugrafia== [[File:Guargualé.JPG|thumb|250px|U paesi di Guargualè]] Carulu Giovoni nascì in [[Zonza]] u [[5 d'aostu]] [[1879]] è morsi in [[Aiacciu]] in [[1963]]. == Biugrafia == A so famiglia era urighjinaria d'[[Azilonu]]. A so zitiddina si passò in u paesi di [[Guargualè]]. Carulu Giovoni hè statu [[spiziali]] in [[Marseglia]]. Hà cullaburatu à ''[[U Lariciu]]'', una rivista bislingua. Era cunnisciutu dinò cù u nomu di "Carulu Giovoni da Bozi". Hà cuminciatu in [[1932]] à publicà in ''[[L'Annu Corsu]]'' una traduzioni in virsetti di ''[[I Bucolichi]]'' di [[Virghjiliu]]. A virsioni finali ùn sarà stampata ch'è in [[1960]].<ref>Arrighi (2002), p. 120.</ref> A qualità di 'ss'opara di traduzzioni hè stata ludata da a critica, tantu corsa ch'è francesa.<ref>Desanti (1994).</ref> Incù [[Dumenicu Antonu Versini]], dittu Maistrali, hà fundatu l'effemeru ghjurnali ''Le Réveil Corse'' in [[1914]]. Hà criatu dinò a rivista bislingua ''[[U Lariciu]]'' chì fù publicata insin'è [[1939]]. Carulu Giovoni fù dinò l'autori di parechji canzoni corsi di prima trinca: a ''Canzona di a vadina''. '''Sottu sottu à [[Guargualè]]''' :Corri corri una vadina :D'acqua fresca, lestra e fina, :È chì canta cusì bè. o '''Ninni nanna''' chì hè stata cantata da Marta Angelici è intarpritata da u gruppu [[Cantu di Cirnu]] in u 50: :O la ricchezza di la so mammuccia :U me figliolu tisoru di mè :A ninninanna dighjà t’abbiuccia :Chjudi i to ochji chì veghju per tè... o ancu '''Lamentu Corsu''', intarpritatu da [[Tino Rossi]]: :In casa à mè nasci un bell'amore :In casa à mè canta lu russignolu :Ma sò dighjà culore di dolu :U rossignolu ùn pò campà. == Opari == ===In francesu=== * ''La Corse druidique'' ([[1959]]) ===In corsu=== * ''U me paisolu'' ([[1927]]) * ''I Profumi di l'Isula'' ([[1930]]) * ''Favule Corse'' ([[1962]]): incù una traduzioni in francesu da Luisa Leonelli. ===Tiatru=== * ''A Merria è Fiffina'': un'opara di tiatru in un attu. * ''Ziu Carl'Andria di Carrughju in Paradisu'': un'opara di tiatru in un attu. == Bibliugrafia == * Carulu Giovoni, ''I profumi di l'isula'' (1930), Marseglia, Edizioni di l'Annu Corsu. * Carulu Giovoni, ''La Corse druidique'' (1959), Aiacciu, À l'ombra di u lariciu. * Carulu Giovoni, ''Favule corse: da chjuchi è da maiò in dialettu taravesu'' (1962), Edizioni di u Lariciu. * [https://archive.is/Ggv9H Desanti, Paulu, 1994, Un pueta taravesu : Carulu Giovoni, l'omu di a vadina, [[U Taravu]]], Archivi. * Ghjuvan' Maria Arrighi (2002) ''Storia di a lingua corsa'', Edizioni Gisserot. == Noti == <references/> == Liami == * [https://www.youtube.com/watch?v=gV-p5cRMTBA Videu: Lamentu Corsu, intarpritatu da Tino Rossi]] ==Da veda dinò== * ''[[U Lariciu]]'' {{Scrivanu in lingua corsa}} [[Categoria:Scrivanu in lingua corsa|Giovoni, Carulu]] [[Categoria:Biugrafia|Giovoni, Carulu]] [[Categoria:Corsu|Giovoni, Carulu]] [[Categoria:Nati in 1879|Giovoni, Carlu]] [[Categoria:Francesu|Giovoni, Carlu]] d8pdajxwpinqfgnd8spfl35zkqu24t8 Manaus 0 8143 406362 393771 2026-09-26T00:23:28Z InternetArchiveBot 17916 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 406362 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<span style="font-size:large;">'''Manaus'''</span> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[File:Bandeira_de_Manaus.svg|140px]] |- |} |- |----- bgcolor="#FFFFFF" | Paese | [[Brasile]] |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Statu]] | [[Amazonas (Brasile)|Amazonas]] |- | [[Superficia]] | 11.400 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | Populazione | 1.927.346 <small>([[2006]])</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitudine]] | 3º 6' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Lungitudine]] | 60º 1' O |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[altitudine]] | 92 m |- | Situ ufficiali | https://web.archive.org/web/20120405114536/http://www3.manaus.am.gov.br/ |- ! colspan="2" bgcolor="#FFDEAD" | Mapa di a cità in [[Brasile]]. |----- ! colspan="2" bgcolor="#FFFFFF" | [[File:Amazonas_Municip_Manaus.svg|290px]] |} '''Manaus''' hè una cità di u [[Brasile]], situata in u statu d'[[Amazonas (Brasile)|Amazonas]]. Teni 1.927.346 abitanti. ==Da vede dinò== *[[Arara]] *[[Belo Horizonte]] *[[Brasilia]] *[[Cachoeira do Sul]] *[[Campinas]] *[[Paulínia]] *[[Catalão]] *[[Curitiba]] *[[Fortaleza]] *[[Porto Alegre]] *[[Porto Velho]] *[[Rio Branco]] *[[Rio de Janeiro]] *[[Santos]] *[[São José do Rio Preto]] *[[Osasco (São Paulo)]] *[[São Paulo]] *[[Taubaté]] [[Categoria:Cità di u Brasile|Manaus]] i74ow4k2dwof8kgfgbe8sfd4cahnubt Gattubardu 0 9391 406350 397264 2026-09-25T22:12:19Z Fausta Samaritani 15085 406350 wikitext text/x-wiki {| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #F6EBE4" ! colspan="3" style="background:#FF9999" | {| style="background:#FF9999" align="center" width="100%" | padding=0px| ! style="background:#FF9999" width="100%" |<span style="color:white; font-size:large;">'''U gattubardu'''</span> | padding=0px| |} |----- | colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[Image:Katzenhai-01.jpg|250px]] |----- ! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Scyliorhinus stellaris</span> |----- ! colspan=2 bgcolor="pink" | [[Classificazione scentifica]] |----- | Regnu | ''[[Animalia]]'' |----- | Divisione | ''[[Chordata]]'' |----- | Classa | ''[[Chondrichthyes]]'' |----- | Ordine | ''[[Carcharhiniformes]]'' |----- | Famiglia | ''[[Scyliorhinidae]]'' |----- | Generu | ''[[Scyliorhinus]]'' |----- | align="center" bgcolor="pink" colspan="2" | [[Nomu binuminale]] |----- | align="center" colspan="2" | ''Scyliorhinus stellaris''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;"> [[Linnaeus]], [[1758]]</span> |----- | align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[Image:Imagina_benvinuta.jpg|250px]] |----- |} U '''Gattubardu''' (''Scyliorhinus stellaris'') hè un pesciu di mare chì faci partita di a famiglia di i [[Scyliorhinidae]]. U gattubardu hè longu sin'à 2 metri. A lunghezza media hè 1,70 cm. U gattubardu hè pichjulatu. U ventre hè più chjaru. Si scontra in u Nordestu di l'[[Oceanu Atlanticu]] è dinù in u [[Mare Mediterraniu]]. Si nutrisce di pesci è di crustacei. == In Corsica == U gattubardu hè prisente in [[Corsica]]. Hè ancu chjamatu u ''pesciu gattu''. == Referenze == * Miniconi R., Molinier R., Nouhen D., Pimort M.-J. ([[1980]]) ''Pesci di Corsica è di u Mediterraniu'', Parcu Naturale Regiunale di Corsica (in [[Lingua francese|francese]]). == Ligami == - ''Vucabulariu aiaccinu di a pesca, Matina latina'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813031827/http://www.matinalatina.com/lingua/lingua_pdf.php?num=3 |date=2007-08-13}}<br> == Da vede dinù == * u [[gattucciu]] * i [[pesci di Corsica]] [[Categoria:Scyliorhinidae]] [[Categoria:Pesci di mare di Corsica]] 1oeqtraszi6j6s28uxgve2o8lkx4b3m Riticeddu Sintineddi 0 10109 406367 395090 2026-09-26T00:33:59Z InternetArchiveBot 17916 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 406367 wikitext text/x-wiki U « riticeddu sintineddi » (o [[Riticellu Sintinelle]]) hè un riticeddu di 1260 medichi ghjiniralisti libarali (2% di a tutalità di i medichi ghjiniralisti libarali in [[Francia]] mitrupulitana) benivulenti è vuluntarii spartuti à nantu à u tarrittoriu mitrupulitanu francesu. I medichi membri sò ditti « medichi sintineddi ». Issu riticeddu, criatu in nuvembri [[1984]] da u prufissori Alain Jacques VALLERON, hè animatu da « l’Unité mixte de recherche en Santé INSERM – Université Pierre et Marie CURIE». U so scoppu hè di surviglià 14 indicatori di saluta. ==A surviglianza cuntinua di 14 indicatori di saluta== Issu sistema naziunali di surviglianza parmetti di racoglia, d’analizà, di priveda è di ridistribuiscia in tempu riali i dati ipidimiulogichi isciuti da l’attività di i medichi ghjiniralisti libarali. Hè intigratu à u dispusitivu di surviglianza missu in piazza da « l’Institut de veille sanitaire » (INVS). (Avvisu favurevuli di a CNIL n° 471393). I 14 malatii suvitati currispondini à 11 indicatori infizziosi : * Grippa dipo’ 1984 * Andà di corpu acutu (gastro entérite) dipo’ 1990 * Russitu dipo’ 1984 * Buccignoni dipo’ 1985 * Varicedda dipo’ 1990 * Zonà ([[focu di Sant'Antonu]]) dipò 2004 * Urétrite masculine dipo’ 1984 * Epatita A, B è C dipo’ 2000 <br>è à 3 indicatori non’ infizziosi : * Affanu dipo’ 2002 * Tintativi di succidu dipo’ 1999 * Ricorsu à l’uspitalisazioni dipo’ 1997 <br>Pà a grippa, a gastro entérite è a varicedda, issa surviglianza parmetti di priveda, d’avvedasi è di privena di l’affaccata d’ipidimii naziunali o righjunali. I dati chì ùn sò micca numinativii sò trasmissi par via d’internet da i « medichi sintineddi » è facini crescia una basa di dati (sistema d’infurmazioni ghjiugraffichi) Un bulittinu sittimanali (sentiwebhebdo) hè stampatu tutti i marti à nantu à u purtonu di u « riticeddu sintineddi » è trasmissu par via di ‘’mail’’ à più di 4000 abbunati è à i medià naziunali maiò. Un « bilanciu annuali » hè dinò stampatu incù tutti i dati è missu in ligna à nantu à u situ internet in a sizzioni : « documentation/bilans annuels ». U « riticeddu sintineddi » hè un centru chì cullabureghja incù l’Urganisazioni mundiali di a Saluta (OMS) pà a surviglianza ilittronica di i malatii infizziosi. ==A ricerca scientifica== I dati isciuti da u « riticeddu sintineddi » parmettini d’ilaburà * mudeli di dittizzioni è d’alerti à partasi di u mittudu dittu di « a sarpi di SERFLING » ([https://web.archive.org/web/20200720094954/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1404927/?tool=pubmed Costagliola D. et coll., Am. J. Public Health, 1991] * mudeli pà priveda l’ipidimii à scali ghjiugraffichi diffarenti (mittudu di l’analugii : [http://aje.oxfordjournals.org/cgi/content/full/158/10/996 Viboud C. et coll., Am J Epidemiol, 2003]) ==Ipidimiulugia di tarrenu== Inchiesti ipidimiulogichi puntuali sò rializati incù i « medichi sintineddi » . Sò fatti in u rispettu di i boni pratichi ipidimiulogichi stampati da « l’Associu di l’ipidimiulugisti di lingua francesa » (ADELF). T’ani tutti un numaru d’ordini nuttatu in un prutucolu scrittu. Facini l’ughjettu d’un rapportu finali di studdii. Sò sottumissi à prucidurii d’auditu internu pà assicurà a so qualità è ani ricivutu un avvisu favurevuli di a CNIL (n° 471 393) I risultati di iss’inchiesti sò missi in ligna à nantu à u situ di u « riticeddu sintineddi » in a sizzioni : « documentation/ enquête ponctuelles » == Liens externes == * {{fr}} [http://www.sentiweb.fr Réseau Sentinelles] * {{fr}} [http://www.who.int/fr/ Organisation Mondiale de la Santé (OMS)] * {{fr}} [http://www.invs.sante.fr/ Institut de Veille Sanitaire (InVS), Surveillance des maladies] * {{fr}} [http://www.espace-urml.org/ Unions Professionnelles des Médecins Libéraux] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070702122737/http://www.espace-urml.org/ |date=2007-07-02 }} * {{fr}} [http://www.cegetel.rss.fr/ Réseau Santé sociale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070409011007/http://www.cegetel.rss.fr/ |date=2007-04-09 }} * {{fr}} [http://www.u707.jussieu.fr/index_fr.htm Unité mixte de recherche 707 (UMR-S 707)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070125221403/http://www.u707.jussieu.fr/index_fr.htm |date=2007-01-25 }} * {{en}} [http://www.cdc.gov/ Centers for Disease Control and Prevention] * {{en}} [http://www.eurosurveillance.org Centre d'Eurosurveillance des maladies transmissibles] [[categoria:Medicina]] ic3abthf2mdyppwo5t9xfzkrf43knh1 Lingua inglese 0 11333 406361 405139 2026-09-26T00:19:38Z InternetArchiveBot 17916 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 406361 wikitext text/x-wiki {{Lingua |nomu=Inglese |numinativu=''English'' |culori=#FD9191 |altri nomi=Inglesu |stati=[[Regnu Unitu]], [[Stati Uniti d'America|Stati Uniti]], [[Canadà]], [[Australia]] è altri 49 stati |righjoni= |parsoni=541-1.400 milioni |tipulugia=SVO [[Lingue isulanti|isulante]] - [[Lingua tonica|tonica]] |classifica=4 |fam1=[[Lingui indoauropei|Indoauropeu]] |fam2=[[Lingui germanichi|Germanicu]] |fam3=[[Lingui germanichi occidentali|Uccidentale]] |fam4=[[Lingui anglu-frisoni|Anglu-frisone]] |fam5=[[Lingui anglu-sassoni|Anglu-sassone]] |fam6=[[Lingua inglese|Inglese]] |nazioni=[[#Distribuzioni giugrafica|67 nazioni]] |aghjinzia=micca officialmente <br />da l'[[Oxford English Dictionary]] |iso1=en |iso2=eng |iso3=eng |sil=ENG |estrattu=All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.| |mappa=[[File:Anglospeak (subnational version).svg|frameless|upright=1.5]] |didascalia=Distribuzione geografica dell'inglese. |codice=en}} [[File:EN English Language Symbol ISO 639-1 IETF Language Tag Icon.svg|thumb|upright=0.5|EN ([[ISO 639]]-1)]] L''''inglese''' (nome nativu: ''English'', [[alfabetu funeticu internaziunale|AFI]]: /ˈɪŋɡlɪʃ/) hè una lingua induauropea appartinenti à u ramu occidentali di i [[lingui germanichi]], incù l'[[lingua neerlandese|olandese]], u [[lingua tedesca|tedescu]], u [[fiammingu occidentale]] è u [[frisone occidentale]]. Cunserva sempri un'evidenti parintedda cù u sassone cuntinintale (dialettu di u [[bassu tedescu]]). L'inglese accupa una posizione tuttu à fattu particulari, micca solu rispettu à i lingui germanichi, ma ancu à l'internu di u gruppu linguisticu induauropeu: hà talmenti simplificatu è altiratu a so probbia struttura da avvicinà si oramai à una lingua isulanti piuttostu ch'è à una lingua flessiva. Inoltri, da u puntu di vista di u vucabulariu cunteni molti tarmini di urighjina non germanica, è in particulari [[Lingua latina|latina]]: si valuta in oltri u 50% l'afflussu di tarmini latini dirivati da u francesu, pinitrati in u lessicu inglesu in bona parti grazia à l'accupazioni nurmana dopu u 1066, ma ancu in u [[Rinascimentu]], par influssu di u latinu coltu è scentificu. Trà i lingui di grandi diffusioni, l'inglesu hè verusimilamenti più apartu à l'intrata di novi vucabuli di urighjina straniera, sii a causa di u so ampiu usu com'è lingua franca, sii in virtù di l'urighjina mista latinu-germanica di gran' parti di i radichi, sii - prubabilamenti - ancu grazia à l'estrema puvartà di diclinazioni è disinenzi tipichi chì ni carattarizeghjini i sustantivi. In u corsu di u XX seculu l'inglesu hè divintatu, infatti, a lingua franca par eccillenza, abbattendu a pricidenti supremazia di u [[Lingua francese|francesu]], chì à so volta avia sustituitu u [[Lingua latina|latinu]] à fini di cumunicazioni diplumatica è scentifica. Hè oghji ancu un strumentu par a cumunicazioni frà etnii privi di cunnissioni culturali, scentifichi o pulitichi. Si calculeghja chì quiddi chì parlani inglesu com'è lingua materna (''English as a native language'', ENL) siini circa 350 milioni, mentri sò circa 300 milioni i parlanti di l' ''English as a second language'' (ESL), veni à dì chì parlani inglesu accantu à a lingua naziunali o nativa. Sò infini circa 100 milioni i parlanti di l' ''English as à foreign language'' (EFL), veni à dì chì ani amparatu l'inglesu à scola, in paesi induva sta lingua ùn hè micca in usu. U numaru di quiddi chì usani l'inglesu com'è lingua siconda o straniera supareghja dunqua quiddu di quiddi chì u parlani da a nascita. == Distribuzioni giugrafica == L'inglesu hè usatu com'è '''lingua materna''' ([[lingua ufficiali|ufficiali]] o di fattu) in i siguenti paesi: * in ''[[Auropa]]'' ** in l'[[Arcipelagu britannicu|Isuli britannichi]]: *** [[Isuli di u Canali|Isuli di u Canali (Isuli Anglu-Nurmani)]] (incù u [[lingua francesa|francesu]]) *** [[Galles]] (incù à u [[lingua gallesa|Gallesu]]) *** [[Inghilterra]] *** [[Irlanda di u nordu]] *** [[Ripublica d'Irlanda]] (incù l'[[Lingua irlandesa|irlandesu]]) *** [[Isula di Man]] (incù u [[lingua mannesa|gaelicu mannesu]]) *** [[Scozia]] (incù u [[gaelicu scuzzesu]]) ** in [[Malta]] (incù u [[lingua maltesa|maltesu]]) ** in [[Gibilterra]] (incù u [[lingua spagnola|spagnolu]]) ** in [[Cipru]] (incù u [[lingua greca|grecu]]) * in '''[[Uceania]]''' è in l '''[[Uceanu Pacificu|Pacificu]]''': ** [[Australia]] (incù l'[[Lingui australiani aburigeni|aburigenu]] è i lingui purtati incù l'immigrazioni, veni à dì i lingui chinesa, vietnamita, taliana, è cetara.) ** [[Nova Zilanda]] (incù u [[lingua maori|maori]]) * in '''[[Africa]]''': ** [[Liberia]] (incù lingui di u gruppu Niger-Congu) ** [[Sudafrica]] (incù l'[[afrikaans]] è i [[Lingui bantu]] è u [[lingui khoisan|Khoisan]]) * in l' '''[[Americhi]]''' è in l''''[[Uceanu Atlanticu|Atlanticu]]''': ** [[Anguidda (isula)|Anguidda]] ** [[Antigua è Barbuda]] ** [[Isula di Ascinsioni|Ascinsioni]] ** [[Bahamas]] ** [[Barbados]] ** [[Belize]] ** [[Bermuda]] ** [[Canada]] (incù u [[Lingua francesa|francesu]], ancu s'è quist'ultimu hè parlatu in misura minuritaria) ** [[Dominica]] ** [[Isuli Falkland]] ** [[Isuli Verghjini]] [[Stati Uniti d'America|americanu]] è [[Regnu Unitu|britannichi]] ** [[Giamaica]] ** [[Grenada]] ** [[Guyana]] ** [[Montserrat (isula)|Montserrat]] ** [[Saint Kitts è Nevis]] ** [[Sant'Elena (isula)|Sant'Elena]] ** [[Santa Lucia (statu)]] (incù u [[Lingua creola|creolu]]) ** [[Saint Vincenzu è Granadini]] ** [[Stati Uniti d'America]] (40 milioni di ispanofoni, altri 28 milioni incù una lingua materna diffarenti da l'inglesu. In stu paesi ùn ci hè micca una lingua ufficiali naziunali à liveddu fiderali: u so usu in atti furmali pruveni dunqua probbiu di l'usanza. L'inglesu hè parò lingua ufficiali in 28 di i 50 Stati di l'Unioni [http://www.us- english.org/view/8]) ** [[Trinidad è Tobago]] L'inglesu hè imprudatu com'è lingua ufficiali in: [[Botswana]], [[Bangladesh]], [[Camerun]], [[Isuli Cook]], [[Figi]], [[Filippini]], [[Gambia]], [[Ghana]], [[Hong Kong]], [[India]], [[Kenya]], [[Kiribati]], [[Lesotho]], [[Malawi]], [[Malta]], [[Mauritius]], [[Namibia]], [[Nauru]], [[Nigeria]], [[Pakistan]], [[Palau (statu)|Palau]], [[Papua Nova Guinea]], [[Portu Ricu]], [[Samoa Uccidintali]], [[Seychelles]], [[Sierra Lione]], [[Singapore]], [[Sudan di u Sudu]], [[Isuli Salomone]], [[Tuvalu]], [[Swaziland]], [[Tanzania]], [[Uganda]], [[Vanuatu]], [[Zambia]] è [[Zimbabwe]]. L'inglesu s'hè affirmatu di fattu com'è u standard par a cumunicazioni scentifica à altu è altissimu liveddu, essendu imprudatu com'è lingua prifirinziali par u scambiu di infurmazioni scentifichi trà parsoni di lingui diffarenti, par a publicazioni di cuntribuzioni in i principali rivisti scentifichi di qualsiasi sittori è par i rilazioni in i cungressi internaziunali. == Storia di a lingua inglesa == In u so longu sviluppu l'inglesu si hè nutevulamenti altiratu. Cunvinziunalamenti si dividi l'evuluzioni diacronica di a lingua in '''cinqui fasi''': * ''' Anglusassonu''' * '''Inglesu anticu''' (opara di rifirimentu: u ''[[Beowulf]]'') * '''Inglesu mediu''' (opara di rifirimentu: ''[[I raconti di Canterbury (puema)|The Canterbury Tales]]'', è, par a prununcia di u Middle English ''[[Ormulum]]'') * '''Prima inglesu mudernu''' (opari di rifirimentu: quiddi di [[William Shakespeare|Shakespeare]] è [[Christopher Marlowe|Marlowe]]) * '''Inglesu mudernu''' Hè pussibuli estrapulà di i dati apprussimativi trà i molti pruposti, è dì chì l'Anglusassonu và da l'invasioni di a [[Britannia]] à opara di [[Sassoni]], [[Juti]] è [[Angli]] ([[V seculu]] d.C.) finu à a più massiccia è siconda fasa di cristianisazioni di l'isula. L'Inglesu anticu rimpiazza tandu l'Anglusassonu, ancu in virtù di a supremazia di u dialettu West Saxon annantu à quiddu anglicu, divutu à u rinfurzamentu di a situazioni ecunomica è pulitica di i stati di u sudu di l'Inghilterra rispettu à quidda di u nordu (zona di i 5 regni) sinu à l'invasioni [[Nurmandia| nurmana]]. L'Inglesu mediu si pò fà tarminà intornu à l'iniziu di u [[XVI seculu]]. U Prima inglesu mudernu copri un periodu di tempu, chì và da [[William Shakespeare|Shakespeare]] sinu à a mità di u Setticentu. L'Inglesu mediu và da u Setticentu, incù a comparsa di rumanzi com'è Robinson Crusoe di Defoe, insinu à i nosci ghjorna. Bench'è a lingua parlata si sii evoluta in quiddi seculi (par asempiu, in inglesu mudernu a prununcia di molti paroli usati in l'opari di Shakespeare hè diffarenti da quidda di u prima inglesu mudernu),<ref> ''Shakespeare's Works and Elizabethan Pronunciation'', Oxford, Clarendon Press, 1981.</ref> a so struttura hè ferma sustanzialamenti immutata. === Anglusassonu è Anticu inglesu === Sicondu u resucontu di u [[Venerabile Beda]], i sterpi germanichi di l'[[Angli]], di i [[Sassoni]] è di l'[[Ghjuti]], partiti da u [[Ghjutland]] è da l'[[Alimagna]] sittintriunali è da a futura Danimarca, si stalletini in quidda rigioni di a [[Britannia]] chì hè oghji l'[[Inghilterra]] in u [[499]] d.C. I Ghjuti si stabilini in u ''Cantium'' ([[Kent]]), l'Angli in l'[[Anglia uriintali]], in i [[Midlands]] è in [[Northumbria]], i Sassoni in l'[[Essex]], in u [[Middlesex]] è in u [[Wessex]] - veni à dì rispittivamenti regnu di i Sassoni uriintali, di mezu è uccidintali. Sottu a spinta di i novi vinuti i [[Celti]] in parti si spustàni à punenti (North Walas, West Walas o Galles, Sûth Walas o [[Cornuvaglia]]). A parta da u [[X seculu]] l'atoni brevi ''à'', ''è'', ''o'' è ''u'' tendini à cunfluiscia in u sonu indistintu ''schwa'' {{IPA|[ə]}} mori friquenti in l'inglesu mudernu. L'Inglesu anticu, à diffarenza di u Mediu inglesu, pussedi una ricca [[flissioni (linguistica)|flissioni]], sii numinali ch'è virbali. I genari sò trè, [[maschili]], [[feminiccia]] è [[Genaru (linguistica)|neutru]]. Com'è in [[lingua tedesca|tedescu]], u nomu in l'Anticu inglesu prisenta quattru casi: [[numinativu]], [[genitivu]], [[dativu]], [[accusativu]]. === Mediu inglesu === U '''Mediu inglesu''' hè u nomu datu à a lingua storica chì hà com'è urighjina i diversi formi di inglesu parlatu in u periodu cumpresu trà l'invasioni [[Nurmani|nurmana]] è u tardu [[Rinascimentu]] inglesu. Grazia à [[Geoffrey Chaucer]] u Mediu inglesu emersi com'è una lingua litteraria, soprattuttu grazia à a so più celebru opara, i ''[[I raconti di Canterbury (puema)|Canterbury Tales]]''. Incù [[Ghjuvanni Senzaterra]] guasgi tutti i pussidimenti francesi funi persi (fora di l'[[Isuli di u Canali]], ultimu branu di u Ducatu di Nurmandia). A parta da a [[Guerra di i Cent'Anni]] i liami incù a [[Francia]], dunqua, s'addibuliscitini. U vechju pruvverbiu "Jack wold be à gentilman if he cold speke Frensk" cuminciò à perda moltu di u so significatu. In Inghilterra cuminciò à pricisà si un novu standard, basatu annantu à u dialettu di [[Londra]] è di i ''Home Counties''. === Inglesu mudernu === L'intruduzioni di a [[Stampa (prucessu)|stampa]] in [[Inghilterra]] à opara di [[William Caxton]] in u [[1476]] cuntribuì à a fissazioni di l'ortugrafia ma, apposta ch'è ebbi locu prima ch'è si cuncludissi u [[grandi spustamentu vucalicu]], ditarminò u prima grandi divariu trà scrittura è prununcia.<br /> Dopu a nascita di a [[Ghjesgia Anglicana|Ghjesgia d'Inghilterra]] nascì l'esigenza di una virsioni inglesa di a [[Bibbia]]. In u [[1611]] fù data à i stampi l'''Authorized Version''. A [[Stampa (prucessu)|stampa]], a [[Riforma prutistanti|Riforma]] è l'affirmazioni di u [[cetu mediu]] ("middle class") ebbini com'è cunsiquenza a diffusioni di quidda chì era in traccia d'affirmà si com'è lingua standard. L'espansioni [[Imperu britannicu|culuniali]] di l'Inghilterra diffusi a parlata in vasti tarritorii di l'[[America di u Nordu]], di l'[[Africa]], di l'[[Asia]] è di l'[[Uceania]].<br /> L'indipindenza di l'[[Stati Uniti d'America| Stati Uniti]] currisposi à a furmazioni di una varietà d'inglesu, diffarenti da u standard britannicu, chì s'hè affirmata dopu à liveddu mundiali in u [[XX seculu]]. ==== U grandi spustamentu vucalicu ==== U [[grandi spustamentu vucalicu]] hè a più impurtanti altirazioni funetica di a storia di a lingua inglesa. Si pò affirmà chì eddu purtò l'inglesu à a so prununcia attuali. U grandi spustamentu vucalicu ùn ebbi micca locu à listessa ebbica in i diversi rigioni (in parechji, particularamenti à u Nordu, hè assenti in i parlati lucali à i ghjorna d'oghji); si pò quantunqua pona u so iniziu à u [[XV seculu]] è cunsidarà lu scumpiitu à a fini di u [[XVI seculu|XVI]]. U grandi spustamentu vucalicu riguarda i vucali longhi: ==== Altri fatti funetichi ==== Trà i '''dittonghi''' {{IPA|[iu]}} è {{IPA|[ɛu]}} cunfluiscini in {{IPA|[juː]}} (''muti''). {{IPA|[juː]}} tendi à simplificà si in {{IPA|[uː]}} dopu ''l, r'', {{IPA|[tʃ]}} è {{IPA|[dʒ]}} (''rude, chew, June''). <br /> {{IPA|[au]}} passa à {{IPA|[ɔː]}} (''law''). I spiranti allongani u sonu di una ''à'' chì i pricedi: ''mass'' {{IPA|[maːs]}}, ''bath'' {{IPA|[baːθ]}}, ''staff'' {{IPA|[staːf]}}. L' ''r'', frà altru distinata à scumpariscia dopu vucali, impidisci u grandi spustamentu vucalicu intruducendu un schwa: ''door'' {{IPA|[door]}}, ''clear'' {{IPA|[cliar]}}. Scumpariscini i soni {{IPA|[x]}} è {{IPA|[ç]}}, fora di in prestiti com'è u [[lingua Scots|scuzzesu]] ''loch'' {{IPA|[lɔx]}} o in i [[grecisimi]] (è.g. ''chemistry'' {{IPA|[ˈxeːmiztri]}} , . U ''gh'' chì i ripprisintava perdi ogni sonu incausendu l'allungamentu di a vucali pricidenti (''bright'', ''night'') ({{IPA|[briçt]}} > {{IPA|[braɪt]}}, {{IPA|[niçt]}} > {{IPA|[nait]}}) oppuri, spezii in fini di parola, diventa {{IPA|[f]}} (''cough''). Casu particulari hè u [[Prunomu parsunali|prunomu]] di prima parsona ''I'', chì diriveghja da l'anticu ''igh'' (cfr. [[Lingua tedesca|tedescu]] ich), ma in u passaghju da u Mediu inglesu à l'Inglesu mudernu, oltri à u grandi spustamentu vucalicu subitu da a vucali longa {{IPA|[iː]}}, hà vistu cada ancu in a lingua scritta u digramma ''gh''. {{IPA|[hw]}} diventa {{IPA|[w]}} (fora di u Nordu) ma si manteni a grafia ''wh''. {{IPA|[j]}} tendi à fonda s'incù a cunsunanti pricidenti: ''ocean'' {{IPA|[ˈoːsjən]}} > {{IPA|[ˈoːʃən]}}, ''measure'' {{IPA|[ˈmeːziər]}} > {{IPA|[ˈmeːʒər]}}, ''futuri'' {{IPA|[ˈfjuːtər]}} > {{IPA|[ˈfjuːtʃər]}}, è cetara. Un di i fatti più impurtanti hè a scumparsa di l' ''r'' postvucalica. Quissa hè una carattaristica tipica di u Sudu, assenti sempri oghji da i Midlands versu u nordu è in [[Scozia]]. È assenti in i [[Stati Uniti d'America|Stati Uniti]] fora di in u [[New England]] uriintali è in u Sudu. ==== Sustantivu ==== U plurali in ''-s'' s'afferma dicisamenti. Fermani parechji formi incù ''umlaut'' (''foot, feet'') è parechji plurali in nasali (''oxen''). ==== Aghjittivi ==== L'aghjittivi sò nurmalamenti invarievuli, ma ci sò casi in i quali u genaru di a lingua antica s'hè prisirvatu, par asempiu ''blond'' cambia à ''blonde'' incù i sustantivi feminicci. ==== Verbi ==== Diminuiscini nutevulamenti i verbi forti (oramai chjamati "irregulari"). Indrentu à 'ssa catiguria scumparisci à spessu a distinzioni trà priteritu è participiu passatu (''cling, clung, clung''). U cunghjuntivu si riduci finu guasi à scumpariscia. In i rari casi in i quali hè adupratu hè indistinguibili da l'indicativu fora di i casi in i quali hà una forma diffarenti (terza pers. sing. adisinenziali [he do], forma ''be'' di u verbu essa). A disinenza di a terza parsona singulari oscilla frà ''-(e)th'' (miridiunali) è ''(e)s'' (sittintriunali). Sarà st'ultima forma à privala finalmenti. A forma prugrissiva (''to be ...ing'') diventa rigulari. A custruzzioni ''to be'' + participiu passatu (''I am come'') diventa molta rara incù l'affirmazioni di ''to have'' in sta funzioni. Inoltri, à u priteritu, i verbi rigulari tarmineghjani incù u sonu [d], [t] o [id] (asempiu: "Danced" [t], "changed" [d], "Started" [id]). === Influenza di i lingui rumanichi annantu à l'inglesu === A lingua germanica di l'isuli britannichi, ancu s'eddu hè difficiuli di parlà di un anticu inglesu unitariu, subì una nutevuli latinisazioni in dui fasi principali: # l'arrivu di i monachi à u seguitu di [[Agostino di Canterbury]] (primatu di a [[Ghjesgia anglicana]] in [[601]]) # a scunfitta, in u [[1066]], di Aroldo II, ultimu rè anglusassonu, da parti di [[Guglielmu u Conquistadori]], pratindenti à u tronu inglesu chì divastò è sprupriò tutti i terri è i bè di u paesi chì passàni à i [[vassallu|vassalli]] è [[vescu|veschi]] [[nurmani]] à eddu fideli: stu mumentu terribuli, in u quali [[Wulfstan]], l'[[arcivescu di York]] volsi veda a fini di u mondu (''"Repent, for the Day of the Lord is at hand"'', "Pintiti vi, ch'è u Ghjornu di u Signori hè à i porti"), era distinatu à cambià par sempri u voltu di l'Isuli britannichi. ==== Mutazioni semantichi di i lemmi francesi ==== Di solitu, quandu una parola straniera hè intrudutta in una lingua, subisci ciò ch'è Baugh è Cable,<ref>Baugh, A. è Cable, Th. ''A History of the English Language''. London, Routledge & Kegan Paul, [[1978]].</ref> adattendu un terminu da a [[butanica]], chjamani ''"arrested development"''. In inglesu hè pussibuli truvà molti paroli francesi in a "forma" in a quali funi impurtati in [[Inghilterra]] à l'ebbica di u [[Medievu]]: si cunfronta ''default'' (in inglesu) incù ''défaut'' (in francesu), ''subject'' (in inglesu) incù ''sujet'' (in francesu). Si pò paragunà à u fattu chì dopu à un travasu, a pianta ùn cresci più par un certu periodu, mentri un'altra di listessa ità cuntinueghja à sviluppà si nurmalamenti: i paroli francesi, quandu ùn funi micca rimanighjati da l'[[umanesimu|umanisti]] in u [[XVI seculu]] ani dunqua cunsirvatu a "forma" incù a quali erani stati intrudutti in u Medievu in un cuntestu linguisticu à eddi stranieri. À diffarenza di a forma, u [[significatu]] di i paroli impristati da u francesu (chì in [[Francia]] firmeti sustanzialamenti immutati), duviti inveci adattà si in l'inglesu à causa di a cuncurrenza di altri paroli anglusassoni incù listessu significatu: à spessu cambiendu lu, o incausendu l'estinzioni di u terminu. Cusì, par asempiu, mentri ''courir'' ùn fù micca accaticatu com'è ''run'', i paroli chì si rifirìani à a vita di l'alta sucità (francofuna) succesini megliu, com'è ''court'' (francesu mudernu ''cour'') è ''chivalry'' (sensu di cavaddaria). È dinò: par "porcu" esistini dui paroli diffarenti: ''pig'' hè a bestia viva, chì divintava ''pork'' quandu era cucinata da i ricchi nurmani (i paisani anglusassoni ùn pudiani micca permetta si di manghjà mori carri di porcu, parò l'addivavani par i prubitarii nurmani). Ma esistini parechji altri "coppii sinonimichi", in i quali u terminu currenti hè di radica germanica (anglusassona) mentri quiddu "altu" hà una radica latina (francesa). Si tratta di un finominu tipicu di a lingua inglesa, non certu limitatu à u duminiu alimintariu, ma stesu ancu à cuncetti metafisichi, induva l'accizioni elevata tendi sempri à sviluppà u terminu di radichi latinu-francesi (à diffarenza, par asempiu, di ciò chì avveni in [[Lingua tedesca|tedescu]]). Ni sò asempii: - ''ox'', ''cow'', ''calf'' (boiu, vacca, viteddu); ''beef'', carri di manzu (da u francesu ''boeuf'', boiu); - ''time'' (tempu crunulogicu); tense (tempu grammaticali; da u francesu ''temps''); - ''freedom'' (libartà); ''liberty'' (l'idea di libartà); - ''strength'' (forza); ''force'' (forza in fisica). In altri casi hè ancu difficiuli à truvà accizioni beddi distinti in i dui tarmini sinonimi, quiddu germanicu è quiddu latinu, com'eddu accadi par asempiu incù ''wedding'', ''marriage'', ''matrimony'', ''espousal'' (matrimoniu). Stu scenariu cumplessu in u quali i paroli di urighjina [[lingui rumanzi|rumanza]] lottani par a sopravvivenza contru à quiddi anglusassoni, rifletti u cunflittu beddu più drammaticu trà civiltà anglusassona è nurmana: dopu u distaccu puliticu di l'[[Inghilterra]] da a [[Francia]] (in u XIII seculu) u francesu persi, parò, vigori: una tistimunianza ridicula ni hè u parsunaghju di a Monaca in i ''[[I raconti di Canterbury (puema)|Canterbury Tales]]'' (''I raconti di Canterbury''), chì parla di manera maccaronica, pruvuchendu cusì l'ilarità di la ghjenti. ==== L'ità muderna ==== Bon'parechjii funi i paroli eliminati sii in l'anglusassonu sii in u francu-nurmanu, par quantu in u [[lessicu]] l'avantaghju pendi nittamenti in favori di u mondu rumanzu par l'influenza asercitata da u pristigiu litterariu di u mondu rumanzu è dunqua da u [[Rinascimentu]]. In l'[[ità lisabettana]] si (ri) introdussini tarmini francesi in forma più muderna è molti lemmi [[lingua taliana|taliani]] prima scunnisciuti (si pensa solu à l'influenza di i formi litterarii com'è u [[sunettu]], a [[cummedia di l'arti]], a [[musica]] taliana è a [[tragedia]] [[Seneca|senechiana]] pruvinenti di mudeddi taliani). U [[tiatru lisabettanu]] sfruttò frà altru a prisenza di una cumpagnia numarosa di attori è littarati taliani. ==== L'ità cuntimpuranea ==== Stu prucessu di trasfurmazioni hè sempri in corsu à i ghjorna d'oghji: i [[verbu|verbi irrigulari]], influinzati da quiddi di urighjina rumanza, adoprani pocu à pocu -è, par u passatu è u participiu passatu (par asempiu ''burnt'' > ''burned'' è ''dreamt'' > ''dreamed'') mentri i [[genitivu|genitivi sassoni]] sò oramai usati in i formi più simplici: ''The Oxford Police'' (induva Oxford hè usatu com'è simpliciu aghjittivu) hè moltu più friquenti di ''Oxford's Police'', è a ''-m'' di u [[dativu]] anglusassonu di ''whom'' (chì), hè oramai assenti in a cunvarsazioni infurmali. Tutti 'ssi finomini sò indicatori di u longu prucessu chì hà avvicinatu l'inglesu à u mondu rumanzu più ch'è tutti l'altri [[lingui germanichi]], senza perda puri i qualità fundamintali chì da eddu a distinguiscini. == Funulugia == === Vucali === I [[vucali]] di l'inglesu varieghjani monda da un dialettu à l'altru, è par via di cunsiquenza, i vucali si poni trascriva incù parechji simbuli sicondu i diffarenti articulazioni. ==== Monuttonghi ==== {|class="wikitable" |+ [[monuttongu|Monuttonghi]] di ''Received'' Pronuncia<ref>{{cita|Roach|p. 242}}</ref> ! rowspan=2| ! colspan=2|[[vucali antiriori|Antiriori]] ! colspan=2|[[vucali cintrali|Cintrali]] ! colspan=2|[[vucali pustiriori|Pustiriori]] |- !<small>longa</small> !<small>brevi</small> !<small>longa</small> !<small>brevi</small> !<small>longa</small> !<small>brevi</small> |-align=center ! [[vucali chjusa|Chjusa]] | {{IPA|ɪː}} | {{IPA|ɪ}} | {{IPA|ɵː}} | {{IPA|ɵ}} | | |-align=center ! [[vucali media|Media]] | {{IPA|ɛː}} | {{IPA|ɛ}} | {{IPA|ɜː}} | {{IPA|ə}} | {{IPA|oː}} | |-align=center ![[vucali aparta|Aparta]] | {{IPA|aː}} | {{IPA|a}} | | {{IPA|(ʌ)}} | {{IPA|ɑː}} | {{IPA|ɔ}} |} {|class="wikitable" |+ Monuttonghi di l'inglesu australianu ! rowspan=2| ! colspan=2|[[vucali antiriori|Antiriori]] ! colspan=2|[[vucali cintrali|Cintrali]] ! colspan=2|[[vucali pustiriori|Pustiriori]] |- !<small>longa</small> !<small>brevi</small> !<small>longa</small> !<small>brevi</small> !<small>longa</small> !<small>brevi</small> |-align=center ! [[vucali chjusa|Chjusa]] | {{IPA|iː}} | {{IPA|ɪ}} | {{IPA|ʉː}} | | | {{IPA|ʊ}} |-align=center ! [[vucali media|Media]] | {{IPA|eː}} | {{IPA|e}} | {{IPA|ɜː}} | {{IPA|ə}} | {{IPA|oː}} | {{IPA|ɔ}} |-align=center ![[vucali aparta|Aparta]] | {{IPA|æː}} | {{IPA|æ}} | {{IPA|aː}} | {{IPA|a}} | | |} {{Ortografia è grammatica da verificà}} ==== Fonetica ==== Lu '''sistema vocalico''' di l'AI cunsta di sette vocali, chì possonu esse brevi ò lunghe: * '''a''' (aperta se breve, chiusa se lunga) * '''æ''' ({{IPA|[æ]}} ò {{IPA|[æ:]}}) * '''e''' ({{IPA|[?]}} se breve, {{IPA|[e:]}} se lunga) * '''i''' * '''o''' (aperta se breve, chiusa se lunga) * '''u''' ({{IPA|[?]}} ò {{IPA|[u:]}}) * '''y''' (ai) La lungura di le vocali ùn veniva indicata graficamente. A partisce da lu [[X secolu]] le atone brevi ''a'', ''e'', ''o'' è ''u'' tendonu à cunfluisce in lu sonu indistintu ''schwa'' {{IPA|[?]}} così frequente in l'inglese mudernu. Li '''dittonghi''' sò: * '''ea''' ({{IPA|[æa]}} è {{IPA|[æ:a]}}) * '''eo''' ({{IPA|[?u]}} è {{IPA|[?:u]}}) * '''ie''' ({{IPA|[i?]}} è {{IPA|[i:?]}}) Tra le '''cunsonanti''': * '''c''' rende li soni {{IPA|[k]}} (''cynn'', stirpe) è {{IPA|[t?]}} (''c'' di ''cena'') (''spræc'' {{IPA|[spræt?]}}, discorsu). * '''g''' può indicà li soni {{IPA|[j]}} (''gêar'', annu) ò {{IPA|[?]}} (gh) (''dagas'', ghjorni). * '''h''' rende li soni {{IPA|[h]}}, {{IPA|[x]}} (fricativa sorda velare) ò {{IPA|[ç]}} (ted. ich). * '''ð''' è '''þ''' possonu rende indifferentemente li soni {{IPA|[ð]}} ò {{IPA|[?]}}, esattamente comu ''th'' in l'inglese mudernu. * '''sc''' si leghjè {{IPA|[?]}} (''sc'' di ''scena'') (''wascan'' {{IPA|['wa?an]}}, lavare). ==== sustantivi ==== L'AI, à differenza di l'IM, possede una ricca [[flessione]], sia nominale chì verbale. li ghjeneri sò tre, [[maschile]], [[femminile]] è [[neutru]]. Come in [[lingua tedesca|tedescu]], lu nome in l'AI presenta quattru casi: [[nominativu]], [[ghjenitivu]], [[dativu]], [[accusativu]]. Le classi di declinazione più frequenti sò tre: * Nomi maschili è neutri in ''-a-''. Questa classe currisponde à li nomi indoeuropeani in ''-u-s'', ghjerm. ''-a-z'', lat. ''-u-s'') * Nomi femminili in ''-u-'' (currispondenti à l'IE ''-a-'', ghjerm ''-u'', lat. ''-a'') * Nomi maschili, femminili è neutri in nasale (ted. ''Name, Friede''). Altre declinazioni menu frequenti sò la atematica, quella in ''-r-'', quella di li neutri cù plur. in ''-ru''. {| {{Prettytable|text-align=center}} ! colspan="3" | Declinazione in -a-, ''stân'', masch., "petra" |----- ! | ! sing. ! plur. |----- ! nom | ''stân'' | ''stân-as'' |----- ! ghjen | ''stân-es'' | ''stân-a'' |----- ! dat | ''stân-e'' | ''stân-um'' |----- ! acc | ''stân'' | ''stân-as'' |----- ! colspan="3" | Declinazione in -a-, ''land'', neutru, "terra" |----- ! | ! sing. ! plur. |----- ! nom | ''land'' | ''land'' |----- ! ghjen | ''land-es'' | ''land-a'' |----- ! dat | ''land-e'' | ''land-um'' |----- ! acc | ''land'' | ''land'' |----- ! colspan="3" | Declinazione in -u-, ''cearu'', femm., "dolore" |----- ! | ! sing. ! plur. |----- ! nom | ''cear-u'' | ''cear-a'' |----- ! ghjen | ''cear-e'' | ''cear-a'' |----- ! dat | ''cear-e'' | ''cear-um'' |----- ! acc | ''cear-e'' | ''cear-a''' |} I sustantivi atematici, masch. è femm., cambianu à lu plurale la vocale tematica in cunseguenza di un anticu umlaut: ''fôt'', masch. "pede", plur. ''fêt''. ==== Aghjèttivi ==== L'aghjèttivi, secondu una caratteristica di le [[lingue ghjermaniche]], segonu una '''declinazione forte''', cù le desinenze di li pronumi, è una '''debule''', cù le desinenze di li sustantivi in nasale. Un aghjèttivu segue la declinazione debule quandu hè precedutu da un articulu, un dimostrativu ò un possessivu, la forte In l'altri casi. ==== Pronumi personali ==== {| {{Prettytable|text-align=center}} ! colspan="4" | Prima persona |- ! | ! sing. ! duale ! plur. |----- ! nom | ''ic'' | ''wit'' | ''wê'' |----- ! ghjen | ''mîn'' | ''uncer'' | ''ûre'' |----- ! dat | ''mê'' | ''unc'' | ''ûs'' |----- ! acc | ''mê'' | ''unc'' | ''ûs'' |----- ! colspan="4" | seconda persona |----- ! | ! sing. ! duale ! plur. |----- ! nom | ''þû'' | ''ghjt'' | ''gê'' |----- ! ghjen | ''þîn'' | ''incer'' | ''êower'' |----- ! dat | ''þê'' | ''inc'' | ''êow'' |----- ! acc | ''þê(c)'' | ''inc(it)'' | ''êow'' |----- ! colspan="4" | Terza persona sing. |----- ! | ! masch. ! femm. ! neutro |----- ! nom | ''hê'' | ''hêo'' | ''hit'' |----- ! ghjen | ''his'' | ''hire'' | ''his'' |----- ! dat | ''him'' | ''hire'' | ''him'' |----- ! acc | ''hine'' | ''hî(e)'' | ''hit'' |----- ! colspan="4" | Terza persona plur. |----- ! | ! tutti li ghjeneri |----- ! nom | ''hî(e)'' |----- ! ghjen | ''hira'' |----- ! dat | ''him'' |----- ! acc | |----- |} == Grammatica == A grammatica inglesa mostra una quantità minima d'inflissioni rispettu à altri [[lingui induaurupei]]. Par asempiu, l'inglesu cuntimpuraniu, diffarenti da u [[lingua tedesca|tedescu]], u [[lingua nidirlandesa|nidirlandesu]] è i [[lingui rumanichi]], manca di [[genaru grammaticali]] è cuncurdanza aghjittivali. I [[casu grammaticali|casi]] sò tutti scumparsi è in parti sopravvivini in i [[prunomu|prunomi]]. A distinzioni trà verbi forti (calchì volta chjamati "irrigulari" par asempiu ''speak/spoke/spoken'') è quiddi debuli (chjamati "rigulari" par asempiu ''call/called/called'') d'urighjina germanica hè diminuita in l'inglesu cuntimpuraniu, è l'inflissioni (par asempiu plurali irrigulari) sò divintati più rigulari. Parallelamenti, a lingua inglesa hè divintata più [[lingua analitica|analitica]], è l'usu di [[verbu modale|verbi mudali]] è l' [[sintassi|ordini di i paroli]] par cumunicà i diversi significati hè divintatu più impurtanti. I [[Verbu ausiliare|Verbi ausiliari]] signalani i dumandi, a nigatività, a pularità, a boci passiva è i tempi prugrissivi. ===Inglesu mediu=== L'Inglesu Mediu, o ''Middle English'', hè u nomu datu à a lingua storica chì hà com'è urighjina i diversi formi d'inglesu parlati in u periodu cumpresu trà l'invasioni nurmana è u tardu Rinascimentu inglesu. Grazia à Geoffrey Chaucer u Mediu inglesu emersi com'è una lingua litteraria, soprattuttu grazia à a so più celebra opara, i ''Canterbury Tales''. Incù Ghjuvanni Senzaterra guasgi tutti i pussidimenti francesi funi persi (fora di l'Isuli di u Canali, ultimu strappeddu di u Ducatu di Nurmandia). À parta da a guerra di i cent'anni i liami incù a Francia, cusì, si addibbulitini. U vechju pruvverbiu "Jack wold be a gentilman if he cold speke Frensk" cuminciò à perda moltu di u so significatu. In Inghilterra cuminciò à appariscia un novu standard, basatu nantu à u dialettu di Londra è di i ''Home Counties''. ===Inglesu mudernu=== L'intruduzioni di a stampa in Inghilterra da William Caxton in u 1476 cuntribuì à a fissazioni di l'ortugrafia ma, apposta ch'edda ebbi locu prima ch'eddu si cuncludissi u grandi spustamentu vucalicu, ditarminò u prima grandi divariu trà scrittura è prununcia. Dopu à a nascita di a Ghjesgia d'Inghilterra nascì l'esigenza d'una virsioni inglesa di a Bibbia. In u 1611 fù data à i stampi l'Authorized Version. A stampa, a Riforma è l'affirmazioni di a classa media ("middle class") ebbini com'è cunsiquenza a diffusioni di quidda chì cuminciava à affirmà si com'è lingua standard. L'espansioni culuniali di l'Inghilterra diffusi a parlata in numarosi tarritorii di l'America di u Nordu, di l'Africa, di l'Asia è di l'Uceania. L'indipindenza di i Stati Uniti currisposi à a furmazioni d'una varietà d'inglesu, diffarenti da u standard britannicu, chì s'hè affirmata à u liveddu mundiali in u XX seculu. ====U grandi spustamentu vucalicu==== U grandi spustamentu vucalicu (in inglesu ''Great Vowel Shift'', GVS) hè a più impurtanti altirazioni funetica di a storia di a lingua inglesa. Si pò affirmà ch'eddu purtò l'inglesu à a so prununcia attuali. U GVS ùn ebbi micca locu in listessa ebbica in i diversi rigioni (in parechji, particularamenti à u Nordu, hè assenti in i parlati lucali à i ghjorna d'oghji); si pò quantunqua sità u so iniziu à u XV seculu è cunsidarà lu compiu à a fini di u seculu XVI. ==== Altri fatti fonetichi ==== Trà i dittonghi [iu] è [ɛu] cunfluiscini in [juː] (mute). [juː] tendi à simplificà si in [uː] dopu à ''l'', ''r'', [tʃ] è [dʒ] (rude, chew, June). Inoltri, [au] passa à [ɔː] (law). I spiranti allongani u sonu d'una a chì i pricedi: mass [maːs], bath [biiːθ], staff [hèːf]. L'''r'', frà altru distinata à spariscia dopu à vucali, impidisci u GVS d'intruducia un schwa: door [door], clear [cliar]. Spariscini i soni [x] è [ç], fora di in prestiti com'è u scuzzesu ''loch'' [a/uɔx] o in i grecisimi (par asempiu chemistry [ˈxeːmiztri]). U ''gh'' chì i ripprisintava perdi ogni sonu incausendu l'allungamentu di a vucali pricidenti (bright, night) ([briçt] > [braɪt], [niçt] > [nait]) oppuri, spezia in fini di parola, diventa [f] (cough). Casu particulari hè u prunomu di prima persona I, chì diriveghja da l'anticu *igh (cfr. tedescu ich), ma in u passaghju da u MI à l'Inglesa mudernu, più di à u GVS subitu da a vucali longa [iː], hà vistu cascà ancu in a lingua scritta u digramma gh. [hw] diventa [w] (fora di u Nordu) ma si manteni a grafia ''wh''. [j] tendi à fonda si incù a cunsunanti pricidenti: ocean [ˈoːsjən] > [ˈoːʃən], measure [ˈmeːziiər] > [ˈmeːʒər], future [ˈfjuːtər] > [ˈfjuːtʃər], è cetara. Un di i fatti più impurtanti hè a scumparsa di l' ''r'' postvucalica. Quissa hè una caratteristica tipica di u Sudu, assenti sempri oghji da i Midlands versu u nordu è in Scozia. Hè assenti in i [[Stati Uniti d'America]] fora di in u New England uriintali è in u Sudu. ==== Verbi ==== Diminuiscini assà i verbi forti (ormai chjamati "irrigulari"). Drentu à 'ssa catiguria sparisci à spessu a distinzioni trà priteritu è participiu passatu (''cling'', ''clung'', ''clung''). U cunghjuntivu si riduci finu guasgi à spariscia. In i rari casi in i quali eddu hè impiigatu hè indistinguibili da l'indicativu fora di i casi in i quali t'hà una forma diffarenti (terza pers. sing. adisininziali [he do], forma ''be'' di u verbu essa). A desinenza di a terza parsona singulari oscilla frà ''-(è)th'' (miridiunali) è ''(è)s'' (sittintriunali). Sarà quidd'ultima forma chì privalarà. A forma prugrissiva (''to be'' ... ''ing'') diventa rigulari. A custruzzioni ''to be'' + participiu passatu (I am com'è) diventa mori rara incù l'affirmazioni di ''to have'' in 'ssa funzioni. Inoltri, à u priteritu, i verbi rigulari tarmineghjani incù u sonu [di], [t] o [id] (asempiu:"Danced" [t], "changed" [di], "Started" [id]). == Vucabulariu == Da u puntu di vista di u vucabulariu, cunteni molti tarmini di urighjina non germanica, è in particulari [[Lingua latina|latina]]: si valuta in oltri u 50% l'afflussu di tarmini latini dirivati da u francesu, pinitrati in u lessicu inglesu in bona parti grazia à l'accupazioni nurmana in i seculi dopu u 1066 (quandu i Duchi di [[Nurmandia]] cunquistàni l'Inghilterra anglo-sassonu incù a Battaglia di Hastings), ma ancu in u [[Rinascimentu]], par influssu di u latinu coltu è scentificu. Par sta raghjoni, una di i carattaristichi più evidenti di u lessicu inglesu hè a ricchezza di coppii di sinonimi, di i quali l'unu di urighjina germanica, l'altru di urighjina latina, par indicà listessu ughjettu o cuncettu ma incù accizioni è sfumaturi diversi, par asempiu: freedom/liberty, pig/pork, spear/lance, first/prime, opening/aparture, fire/focus, amount/quantity (bench'è in st'ultimu casu ancu amount diriveghja di manera indiretta da u latinu ''à montem'' à traversu u francesu anticu ''amonter'', chì hà purtatu ancu à u talianu "ammuntà") etc. == Dialetti è varietà rigiunali == === L'inglesu britannicu === ==== A Received Pronunciation ==== L'accentu britannicu cunnisciutu com'è "[[Received Pronunciation]]" hà i siguenti carattaristichi: * Hè una prununcia '''non-rotica''', veni à dì l' ''r'' ùn hè mai prununciata dopu à una vucali almenu ch'è ùn suviti micca un'antra vucali (ancu iniziali di una parola succissiva). * A ''u'' ùn hè micca vilarizata in fini di sillaba (''mill'' {{IPA|[mɪɫ]}}), chjara in tutti l'altri pusizioni. * Ùn ci hè micca distinzioni trà ''w'' è ''wh'' {{IPA|[w]}}. * A ''o'' longa (''m'''o'''de'') si prununcia com'è un [[schwa]] suvitatu da /ʊ/, {{IPA|[əʊ]}}. * A ''u'' brevi (''b'''u'''t''), trascritta tradiziunalamenti incù {{IPA|/ʌ/}}, hà un sonu moltu chjusu, praticamenti {{IPA|[à~ɐ]}}. ==== Altri varietà britannichi ==== A prununcia dialittali '''sittintriunali''' (da u Staffordshire, Leicestershire è Lincolnshire versu u nordu) hè carattarizata da i siguenti fatti funetichi: * [[Grandi spustamentu vucalicu|GVS]] assenti: ''cloud'' si prununcia {{IPA|[kluːdi]}}, ''house'' {{IPA|[huːs]}}, ''night'' {{IPA|[niːt]}}. * Una vucali dirivata da ''â'' di l'AI si prununcia {{IPA|[iə]}}: ''stone'' {{IPA|[stiən]}}. * {{IPA|[àŋ]}} di l'AI ùn hè micca cunsirvatu: ''lang'' {{IPA|[aŋg]}} = ''long'' {{IPA|[uɔŋ]}} di u standard. * U gruppu ''wh'' ùn hè generalamenti micca prununciatu {{IPA|[hw]}}. * A ''u'' brevi si prununcia {{IPA|[ɤ]}}: ''butter'' {{IPA|[ˈbɤtər]}} inveci di {{IPA|['batə]}}. * ''Path, grass, laugh'', è cetara. si prununciani {{IPA|[pæθ]}}, {{IPA|[græs]}}, {{IPA|[læf]}} nanzi ch'è {{IPA|[pɑːθ]}} è cetara. * A prununcia ùn hè micca '''rotica''' (''r'' prununciata in tutti i pusizioni). In u '''Sudu'': * U gruppu ''path, grass,'' è cetara. si prununcia {{IPA|[pɑf]}}, {{IPA|[grɑs]}}, è cetara. * ''h'' generalamenti ùn hè micca prununciata. * I dialetti uccidintali (Dorset, Somerset, Devon) sò rotichi è cunservani a disinenza ''-eth'' à a terza parsona sing. di i verbi. * In i dialetti uriintali (Kent, Dorset) i fricativi sordi in iniziu di parola sò sunurizati: ''farm'' {{IPA| [vàːm]}}, ''sea'' {{IPA|[ziiː]}}. * À Londra è in i Home Counties {{IPA|[ei]}} tendi à divintà {{IPA|[à i]}} o {{IPA|[àː]}}: ''they'' {{IPA| [vai]}}.=== L'inglesu americanu === L'[[inglesu americanu]] hè un insemu di varianti di a lingua inglesa parlati in i [[Stati Uniti d'America]]. Circa i dui terzi di la ghjenti di matrilingua inglesa vivini in i Stati Uniti. L'accentu più neutrali di l'inglesu [[Stati Uniti d'America|americanu]] si chjama [[General American]]. Si basa annantu à l'accenti di u [[Midwest]] ed hà i siguenti carattaristichi: * Hè una prununcia '''roza''', veni à dì a /r/ si prununcia in tutti i pusizioni. Par parechji parlanti, l' /r/ si rializeghja com'è l'[[apprussimanti ritruflessa]], {{IPA|[ɻ]|link=Apprussimanti ritruflessa}}, in cuntrastu cù u fonu tipicu inglesu, l'[[apprussimanti alviulari]], {{IPA|[ɹ]|link=Apprussimanti alviulari}}. * I siquenzi /ər/ (''butt'''er''''') è /ɜr/ (''b'''ir'''di'') ani com'è rialisazioni vucali rutacizati indicati incù i simbuli [ɚ] oppuri [ɝ]. * U ''father-bother merger'' hè privalenti; i funemi /ɑː/ è /ɒ/ ani tutti è dui a rialisazioni [ɑ]. * Parechji accenti subiscini u ''caught-cot merger'' induva i funemi /ɑ/ è /ɔ/ ani listessa rialisazioni: [ɑ]. * A prisenza di u ''tapping'' di i funemi /t/ è /di/ in pusizioni intervucalica rendi a rialisazioni di i dui funemi uguali: {{IPA|[ɾ]|link=monuvibranti alviulari}}, una singula vibrazioni di a ''r'' corsa. Par asempiu, ''bu'''tt'''er'' {{IPA|[ˈbʌɾɚ]}}. * A ''l'' hè sempri vilarizata(''mill'' {{IPA|[mɪɫ]}}). === L'inglesu irlandesu === L'[[Irlanda]] si pò suddivida, da u puntu di vista linguisticu in trè arii: * A costa uriintali (o [[English Pale]]), incù [[Dublinu]] à u centru, induva l'inglesu s'hè affirmatu dighjà in u [[XVII seculu]]. L'inglesu parlatu in sta rigioni, dinuminatu par appuntu [[inglesu irlandesu]] o ''[[Hiberno English]]'', cunserva mori di i tratti purtati in l'isula da i culoni inglesi. * A striscia uccidintali (o [[Gaeltacht]]), induva u [[gaelicu irlandesu]] hè sempri in l'usu cutidianu. * Trà i dui si trova l'aria cintrali, induva l'inglesu s'hè affirmatu trà u [[XVII seculu|XVII]] è u [[XX seculu]]. L'inglesu parlatu in Irlanda hà subitu pochi variazioni à liveddu di prununcia mantinendu si par parechji aspetti mori cunsirvativu. Ancu à i ghjorna d'oghji l'influssu di u standard britannicu ùn si faci micca senta mori fora di Dublinu. À u liveddu funeticu l'inglesu irlandesu hè carattarizatu da i siguenti finomini: * I dittonghi {{IPA|[àɪ]}} è {{IPA|[ɔɪ]}} tendini à cunfonda si, è si rializeghjani, sicondu a rigioni, com'è {{IPA|[ɜi]}} o {{IPA|[à i]}}. * I dittonghi {{IPA|[èɪ]}} è {{IPA|[əʊ]}} si prisentani com'è {{IPA|[èː]}} è {{IPA|[oː]}}: ''face'' {{IPA|[feːs]}}, ''load'' {{IPA|[uːdi]}}. * A {{IPA|[iː]}} dirivata da {{IPA|[ɛː]}} si prisenta com'è {{IPA|[èː]}}: ''meat'' {{IPA|[meːt]}}. * L' ''r'' si prununcia sempri. * L' ''l'' hè sempri chjara, mai vilarizata. * {{IPA|[θ]}} tendi à divintà {{IPA|[t]}} è {{IPA|[ð]}} {{IPA|[di]}}. Ùn si distinguini micca paroli com'è ''thorn'' è ''torn'', ''then'' è ''den''. * {{IPA|[s]}} è {{IPA|[z]}} davanti à cunsunanti sò à spessu rializati com'è "sh" {{IPA|[sc]}} è "zh" {{IPA|[sg]}}, spicialamenti à u sudu. ''Fist'' si leghji "fisct". In u lessicu si scontrani termini particulari di urighjini gaelica, p.es. ''slean'', vanga. U termini ''Hiberno'' diriveghja da u nomu [[lingua latina|latinu]] di l'isula, ''Hibernia'', {{cn|da ''Hibernus'', "inguernu", vali à dì "terra induv'eddu hè sempri l'inguernu"}}. == Premii Nobel par a litteratura di lingua inglesa == <div style="column-count:3;-moz-column-count:3;-webkit-column-count:3"> * [[Rudyard Kipling]] (1907, India/Regnu Unitu) * [[William Butler Yeats]] (1923, Irlanda) * [[ghjeorghje Bernard Shaw]] (1925, Irlanda) * [[Sinclair Lewis]] (1930, Stati Uniti) * [[John Galsworthy]] (1932, Regnu Unitu) * [[Eughjene Gladstone O'Neill]] (1936, Stati Uniti) * [[Pearl S. Buck]] (1938, Stati Uniti) * [[Thomas Stearns Eliot]] (1948, Stati Uniti/Regnu Unitu) * [[William Faulkner]] (1949, Stati Uniti) * [[Bertrand Russell]] (1950, Regnu Unitu) * [[Winston Churchill]] (1953, Regnu Unitu) * [[Ernest Hemingway]] (1954, Stati Uniti) * [[John Steinbeck]] (1962, Stati Uniti) * [[Samuel Beckett]] (1969, Irlanda) * [[Patrick White]] (1973, Australia) * [[Saul Bellow]] (1976, Canada/Stati Uniti) * [[William Golding]] (1983, Regnu Unitu) * [[Wole Soyinka]] (1986, Nighjeria) * [[Joseph Brodsky]] (1987, Unione Suvietica/Stati Uniti) * [[Nadine Gordimer]] (1991, Sudafrica) * [[Derek Walcott]] (1992, Santa Lucia) * [[Toni Morrison]] (1993, Stati Uniti) * [[Seamus Heaney]] (1995, Irlanda) * [[Vidiadhar Surajprasad Naipaul]] (2001, Trinidad è Tobago/Regnu Unitu) * [[John Maxwell Coetzee]] (2003, Sudafrica) * [[Harold Pinter]] (2005, Regnu Unitu) * [[Doris Lessing]] (2007, Regnu Unitu) </div> == Altri varietà == * [[Lingua inglesa d'Irlanda]] * [[Lingua inglesa di Scozia]] ò ''Scots'' * [[Inglesu americanu]] * [[Inglesu canadianu]] * [[Inglesu sudafricanu]] * [[Inglesu australianu]] * [[Inglesu neuzilandesu]] * [[Inglesu aborigenu]] (Australia) * [[Inglesu giamaicanu]] * [[Nerdic]] == Note == <references/> == Bibliugrafia == * [[Fausto Cercignani]]. ''Shakespeare's Works and Elizabethan Pronunciation'', Oxford, Clarendon Press, 1981. * Dobson, E. J. ''English Pronunciation 1500-1700'', 2 ed. 2 vols, Oxford, Clarendon Press, 1968. * {{en}} Bryan Garner, ''Dictionary of Modern Legal Usage'', Oxford, Oxford University Press. * Maria Fraddosio, ''ELS: English for Law Students'', Napoli, Edizioni Giuridiche Simone, 2004. * Barbieri G. – Codeluppi L., ''How to Tackle Readings in Business and Economics '', Milano, LED Edizioni Universitarie, 1993, ISBN 88-7916-033-8 * Derouaux A.C., ''Guidebook to Translating from Italian into English'', Milano, LED Edizioni Universitarie, 1991, ISBN 88-7916-001-X * {{cita pubblicazione |cognome = Roach |nome= Peter |anno= 2004 |titolo=British English: Received Pronunciation |rivista=Journal of the International Phonetic Association |volume=34 |numero=2 |pagine=239–245 |doi = 10.1017/S0025100304001768 |cid=Roach }} == Voci currelate == * [[Philip José Farmer]] * [[Ken Follett]] * [[Inglese canadianu]] * [[Pronuncia di l'inglese]] * [[Trasparenza fonolughjca]] * [[Falsi amichi in la lingua inglese]] * [[Pronuncia italiana di la lingua inglese]] * [[Wikspeak]] * [[Frase iputetica inglese]] * [[Aghjèttivu dimostrativu (lingua inglese)]] == Liami esterni == * {{en}} [http://www.soundcumparisons.com Sound cumparisons] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304083654/http://www.soundcumparisons.com/ |date=2012-03-04 }}: par ascultà è paragunà i diversi accenti rigiuanli di l'inglesu (pagina di l'Università di [[Edimburgu]]). * {{en}} - [http://www.mydictionary.net/italian Dizionariu Inglese-Italianu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208103234/http://mydictionary.net/italian/ |date=2009-02-08 }} * [https://web.archive.org/web/20130518100840/http://www.ild.rai.it/accessibile/main_serie.asp IlD]: L'inglesu par i ziteddi di a scola primaria [[Categoria:Lingua germanica|Inglese]] iu4n0ncm5sqxmsekby3tnmzjp9w9u5i Battaglia di Alalia 0 12586 406353 403462 2026-09-25T23:56:05Z InternetArchiveBot 17916 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 406353 wikitext text/x-wiki A '''battaglia d'Alalia''' (ancu chjamata ''battaglia di u mare Sardu'')<ref>'Ss'articulu pruvene in parte o in tutalità da l'articulu currispundente di a wikipedia in talianu.</ref> hè statu un scontru navale chì si svolse trà i rifugiati grechi di [[Focea]], chì s'eranu cullucati in [[Alalia]] per sfughje à a prissione militare di [[Ciro II di Persia|Ciro u Grande]], è una cualizione di [[Cartaginese]] è [[Etruschi]]. Ebbe cum'è teatru u [[Mari Tirrenu]], prubabilmente trà a [[Corsica]] è a [[Sardegna]], in una data chì a sturiugrafia situeghja trà u [[541 a.C.|541]] è u [[535 a.C.]], incù una prubabile priferenza per a datazione più bassa. Nonustante a vittoria, ottinuta à caru prezzu da i Focei d'occidente - una [[vittoria cadmea]], sicondu a definizione d'[[Erodutu]] - a battaglia inghjinnò un arrestu pluridecennale in l'espansione mercantile greca in u [[Mare Tarraniu]] occidentale. I rapporti priviligiati di l'Etruschi incù l'aria [[celti]]ca di l'[[Europa]] cintrale, ebbenu dopu un rollu diterminante in a fasa evolutiva è u spannamentu ch'è a [[Celti|civiltà celtica]] travirsava, à cavallu trà u [[VI sèculu a.C.|VI]] è u [[V sèculu a.C.]], in u passaghju da a [[Cultura di Hallstatt|''facies'' hallstattiana]] à a [[Cultura di A Tène|cultura lateniana]] pusteriore. I sviluppi chì suvitonu vissenu traccià si duie sfere distinte d'influenza pulitica, greca è punica, annantu à i mari è annantu à a terra di a [[penisula italica]]: à l'internu di 'ss'equilibrii saria avvinuta l'incubazione è l'ascesa d'un novu sughjettu puliticu, a putenza emergente di [[Roma antica|Roma]]. A ricunquista di l'egemunia greca annantu à u [[Mari Tirrenu]] duverà aspittà più d'un mezu seculu: a [[battaglia di Cuma (474 a.C.)|battaglia navale di Cuma]] vinta da i [[Siracusa|siracusani]] in u [[474 a.C.]], darà un duru colpu à u [[talassocrazia|duminiu navale]] è à e mire espansive di l'[[Etruschi]], indibulendu ne u cuntrollu annantu à Roma è annantu à e vie cummerciale versu a Campania etrusca. Malgradu l'evvenimenti successivi, cumpresa a [[battaglia d'Imera (480 a.C.)|scunfitta di i cartaginesi à Imera]], firmarà invece sempre apertu u nodu di l'attriti trà e duie residue sfere d'influenza in [[Sicilia]] è in u mare terraniu occidentale, chì mancu una fasa pluriseculare di [[Guerre grecu-puniche|cunflittualità grecu-punica]] ùn riiscirà micca à risolve. Tuccherà à Roma u scopu di cancellà di manera definitiva u pesu è l'ingerenza cartaginese, affirmendu incù forza a so vucazione marittima propria. À a fine di e [[guerre puniche]] quellu spaziu geugraficu, da sempre cuntistatu, diventerà sempre di più, da u puntu di vista rumanu, un ''Mare Nostrum''. == Cuntestu storicu == === A talassocrazia Focea in u mediterraniu occidentale === U periodu à cavallu trà u [[VII sèculu a.C.|VII]] è u [[VI sèculu a.C.]] assiste à u consolidu di l'egemunia focea in e strade di u Mediterraniu occidentale è di l'[[Oceanu Atlanticu]], da e [[culonne d'Erculu]] à u regnu [[Tartesso|tartessicu]] di [[Argantonio]]. ==== Strade focee ==== Erodutu (I, 163) ci informa ch'è i Focei funi i primi trà l'[[Elleni]] à sperimintà e longhe strade finu à l'[[Oceanu Atlanticu]].<ref>[[Erodutu]], ''[[Storie (Erodutu)|Storie]]'', [http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html I, 163]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630181437/http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html |date=2007-06-30 }}.</ref> U so successu fù divutu<ref>Georges Vallet, François Villard, ''Les Phocéens et a fondation de Hyélè'', in ''Velia è i Focei in Occidente'', p. 169.</ref> à a sustituzione di e rutonde nave mercantile, di e quale e strade eranu assai cundiziunate da i venti, incù e più agili è rapidi navi da guerra, e [[pentecontere]], chì, à a forza di i venti, aghjunghjianu a putenza d'una cinquantina di remadori chì pudianu dopu mette in opera, s'ellu era nicessariu, tuttu u so putinziale offensivu per fà fronte à avversità esterne, ancu d'origine [[pirataria|piratesca]]. ==== Cummerci è pirataria ==== Erodutu ùn si pronunzia micca di manera esplicita annantu à l'interessi chì cundussenu i Focei à intraprende ste longhe è avvinturose navigazione. Nonustante l'usu di nave di guerra, hè puru induvitevule chì fusse per u più essenziale u scopu cummerciale, rispettu à quellu piratescu.<ref>Georges Vallet, François Villard, ''Les Phocéens et a fondation de Hyélè'', in ''Velia è i Focei in Occidente'', p. 170.</ref> Un puntu annantu à u quale hè d'accordu tutta a tradizione pustiriore ùn manca micca di sottulinià cum'è, s'è necessariu, i Focei ùn lascionu micca sfughje l'occasione d'azzione piratesche, cum'è ci riporta [[Marcu Giuniano Giustino|Giustino]]<ref>[[Pompeo Trogo]], ''Epitome di [[Marcu Giuniano Giustino|Giustino]]'', [http://www.attalus.org/translate/justin7.html#43.3 XAIII.3.5] {{en}} annantu à attalus.org.</ref> o u stessu Erodutu, sia in u VI sèculu a.C. in seguitu à l'abbandonu di [[Focea]] dopu à a [[imperu persiana|cunquista di i persiani]] [[achemenidi]], sia in u [[V sèculu a.C.|V]], dopu à a [[battaglia di Lade]] è u fine di a [[rivolta ionia]].<ref>[[Erodutu]], ''[[Storie (Erodutu)|Storie]]''. [http://dariosoldani.interfree.it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630181437/http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html |date=2007-06-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630181437/http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html |date=2007-06-30 }}erodoto/storieVI.html VI, 17.</ref> è u casu di u [[strategu]] [[Dionisio di Focea]] chì, dopu à a [[battaglia di Lade|scunfitta navale à Lade]] di u [[494 a.C.]], previdendu l'imminente disfatta di a [[rivolta ionia]], si trasfurmò in piratu à u principiu incù un'incursione offensiva contru à a [[Fenicia]] è poi, in i mare di [[Sicilia]], incù sistematiche azzione contru à naviganti cartaginesi è etruschi, ma salvaguardendu l'interessi Grechi. St' episodiu s'insirisce frà altru in un cuntestu puliticu bellu pricisu, quellu clima di unità [[siceliota]] ritruvata, sottu a spinta di [[Siracusa]], contru à a cunvirgenza etrusca-punica in u Mari Tirrenu.<ref>[[Mauro Cristofani]] (à cura di), ''L'Etruschi. una nova imaghjine'', p. 46).</ref> U stessu Erodutu, in un antru passu,<ref>''[[Storie (Erodutu)|Storie]]''. [http://dariosoldani.interfree.it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630181437/http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html |date=2007-06-30 }}erodoto/storieI.html I, 165. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630181437/http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html |date=2007-06-30 }}.</ref> ùn face micca ch'è cunfirmà a timibule impresa cummerciale focea, chì dete mutivu à i [[Chio (isula)|Chioti]] di rifiutà a so vendita di quellu agglomeratu d'isulelle chjamate [[Oinousses|Enusse]]. ==== Fundazione di Marseglia è di l'areale cummerciale d'Alalia ==== Intornu à u [[600 a.C.]] ci fù a fundazione di a culonia greca di [[Massalia]]. Pare eppuri<ref>Friedhelm Prayon, ''L'Etruschi'', p. 56.</ref> chì i rapporti incù l'Etruschi, in sta prima fasa, si fussenu mantenuti pacifichi. Intornu à u [[565 a.C.|565]]-[[563 a.C.]], i Focei avianu rinfurzatu e so pusizione incù a criazione d'un areale culuniale in i circondi d'[[Alalia]] (l'attuale [[Aleria]]), occupendu un situ strategicu postu annantu à a costa orientale tirrenica di a [[Corsica]], in cuncurrenza diretta incù i scali marittimi di a costa etrusca. Si trattava, sicondu parechje litture d'origine erudutea, d'una ripresa in manu, o d'un restauru d'un preesistente insidiamentu di soiu.<ref>Georges Vallet, François Villard, ''"Les Phocéens et a fondation de Hyélè"'', in ''Velia è i Focei in Occidente'', p. 183.</ref> === Rapporti incù l'Etruschi === Eppuru quest'ultimu evvenimentu ùn cumpromisse micca i rapporti incù l'Etruschi, prubabilmente<ref name = Prayon55>Friedhelm Prayon, ''I Etruschi'', p. 55.</ref> perchè a fundazione di l'areale cummerciale ùn duvite micca interfirisce annantu à i preesistente traffichi cummerciali etruschi diretti à i sbocchi mercantile vicinu à a [[valle di u Rodanu]]. L'origine di sti cummerci, chì avianu cum'è interlocutrice a sucità celtica, pò esse datata almenu à l'ultimi dicennii di u [[VII sèculu a.C.]], sicondu i ritruvamenti di Marseglia è di l'[[furtezza di cullina|oppidum celticu]] di [[Oppidum di Saint-Blaise|Saint Blaise]] ([[Bouches-du-Rhône]]), finu à [[Avarico]]<ref name = Prayon53>Friedhelm Prayon, ''L'Etruschi'', p. 53.</ref> (in [[Gallia]] cintrale, l'oghjinca [[Bourges]]) chì anu ristituitu [[buccheri]] è [[anfure]] [[vinu|vinarie]].<ref> Dopu à a fundazione di Massalia, l'impurtazione etrusche in [[Gallia]] ebbenu piuttostu una crescita, in parallelu à ciò chì cuncirnò, in modu più prividibule, i produtti d'origine greca.<ref name = Prayon54>Friedhelm Prayon, ''L'Etruschi'', p. 54.</ref> Cusì, ùn hè micca raru di truvà [[fibule]] metalliche, ma ancu vasi in [[bronzu]] di fattura etrusca à mezu à e grande tombe à camera, cum'è u famosu [[crateru di Vix]], in [[Burgogna]], in a [[tomba di Vix]], u tumulu di a principessa gallica omonima. === Rapporti incù Cartagine === Era differente a situazione di i rapporti incù i Fenici chì, in cuncurrenza incù i Focei annantu à e strade occidentale è in u Mare Tirrenu, funu custretti à annessà si [[Ibiza (isula)|Ibiza]] è à stabilisce ci una culonia intornu à u [[540 a.C.]]<ref>Ghjuvanni Garbini, ''I Fenici in u Mediterraniu occidentale finu à u [[V seculu a.C.]]'', ''op. cit.'', p. 128. Hè stata smintita da i ritruvamenti archeulogichi l'infurmazione arricata ci da [[Diodoru Sicilulus]] [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/è/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/5à*.html#16 V, 16, 2-3]) riguardu à una fundazione cartaginese diretta di a culonia in u [[654 a.C.]] A culonia d'Ibiza fù fundata infatti,à a stessa epica, da culoni pruvinenti da [[Cadice]].</ref> Si riproduce cusì una tipica dinamica di l'irradiazione di i Fenici chì, da l'iniziale debule friquenze à fine di cummerciu, si vissenu custretti à orientà si versu forme pièu durevule d'insidiamentu, in riazzione à u culunialismu grecu, caratterizatu da l'occupazione è l'usu stabile di u territoriu. === Rifundazione d'Alalia === Più dopu, azzizzati da i [[Persiani]] di [[Ciro II di Persia|Ciro u Grande]], i Focei abbandunonu a so cità d'origine andendu à rinfurzà intornu à u [[545 a.C.]] o pocu dopu l'areale cummerciale d'Alalia.<ref> [[Massimu Pallottino]], ''[[Etrusculugia]]'', p. 161.</ref> E cunsequenze di stu muvimentu fubbenu nutevule: l'insirimentu di i rifugiati [[Anatulia|anatolichi]] marcò a trasfurmazione d'un insidiamentu cummerciale in una vera è propria [[polis|cità]], assumendu i significatu d'un attu di fundazione, incù l'instaurazione di santuarii dedicati è a migrazione di i culti di a mammapatria. === Rumpitura di l'equilibrii incù l'Etruschi è i Cartaginesi === Ma quessa, sicondu a tistimunianza d'[[Erodutu]],<ref>''[[Storie (Erodutu)|Storie]]''. [http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html I, 166] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630181437/http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html |date=2007-06-30 }}.</ref> avaria pruvucatu prestu un cambiamentu in l'equilibrii di i puteri tirrenichi. E duie putenze incù interessi cummerciali in l'aria Tirrenica, [[Civiltà etrusca|Etruria]] è [[Cartagine]], fubbenu stimulate à assucià si per fà fronte cumunu à a prissione cummerciale di e [[culonie greche|culonie ionie]] d'occidente. L' Etruschi, in particulare, in l'ultimi dicennii di u [[VI seculu a.C.]], missenu in opera una alternativa propria à e strade cummerciale duminate da i culoni grechi in occidente chì, à traversu u [[Mare Adriaticu|Adriaticu]], stabilì un cuntattu direttu incù [[Atena]], l'[[Attica]] è incù u [[Mare Egeiu|Egeiu]].<ref>[[Venceslas Kruta|Kruta]], ''I Celti è u Mediterraniu'', p. 31.</ref> Un rollu impurtante era svoltu da l'aria di l'[[Etruria]] [[Pianura padana|Padana]], chì travirsava un periodu di grande spannamentu, è da i centri cummerciali etruschi o etruscu-grechi di u delta di u Pocu: [[Adria]], [[Spina]], [[Voghiera]] è [[San Basilio (Italia)|San Basilio]]. === Interrilazione ecunomiche è pulitiche etruscu-fenicie === ==== Cunvirgenze pulitiche è cummerciali trà etruschi è cartaginesi ==== Ricolla infatti à u [[VI sèculu a.C.]] un' allianza militare trà etruschi è cartaginese, di a quale semu infurmati da [[Aristotele]].<ref>[[Aristotele]], ''[[Pulitica (Aristotele)|Pulitica]]'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Aristot.+Pol.+3.1280à 1280à 25] {{en}} annantu à [[Perseus project]].</ref> l'esistenza d'una stretta interrilazione punica-etrusca hè cunfirmata da i risultati di l'archeulugia chì anu svilatu l'esistenza d'intensi interscambii è influenze culturale è cummerciale à Cartagine è in parechji centri di Sardegna, Laziu, Etruria meridiunale, Campania è Gallia meridiunale, à un'epica chì và, sicondu i ritruvamenti, da u [[seculu VIII a.C.]] finu à a mità di u [[seculu VI a.C.]]<ref name = Moscati130>[[Sabatino Moscati]], ''Chì funi i Fenici'', p. 130.</ref> U quatru archeulogicu pare indicà a prisenza stabile di mercanti fenici longu e coste tirreniche è prubabilmente<ref name = Moscati130/> in e stesse [[Preneste]] è [[Caere]],<ref>l'oghjinca [[Cerveteri]], [[Agylla]] per i [[Grechi]].</ref> cum'è sugiritu ancu da u [[tuponimu]] ''Punicum'' usatu per unu di i trè porti cerretani. ==== U trattatu etruscu-feniciu: E lamine di Pyrgi ==== A cunvirgenza d'interessi hà truvatu una cunferma, in u [[1964]], in u ritruvamentu sensaziunale fattu à [[Pyrgi]]<ref>Un altru di i trè porti di [[Caere]], chì cunserva un'[[etimulugia|origine]] greca in u significatu di ''Torre'' (cfr. [[Mauro Cristofani]] (à cura di), ''L'Etruschi. una nova imaghjine'', p. 39). Si truvava trà u più sittentriunale polu purtuale di ''Punicum'', è quellu più à u sudu di ''Alsium''.</ref> di duie lamine auree cumpurtendu una [[scrizzione]] bislingua [[Lingua fenicia|fenicia]]-[[Lingua etrusca|etrusca]],<ref>''[[Corpus Inscriptionum Etruscarum|CIè]]'', 6314-6316.</ref> e cusiddette [[Lamine di Pyrgi]]: i duie testi, di u stessu tinore ancu s'elli ùn sò micca identichi, facenu riferimentu à a cumuna cunsacrazione d'un tempiu è un simulacru à a dea fenicia [[Astarte]],<ref>In u testu etruscu a divinità fenicia indicata cum'è a dea [[Uni (mitulugia)|Uni]] di u [[pantheon etruscu]], à a quale era assimilata. Da vede: Pallottino, ''op. cit.'', p. 170.</ref> in un locu offerto da ''[[Thefarie Velianas]]'', rè di Caere. A fundazione di u locu sacru hà una matrice pulitica chì trascende a dimensione lucale: apparisce infatti ligata à e tappe di l'investitura pulitica di stu sughjettu, ''Thefarie Velianias'', l'a quale rollu incarna tratti assimilabili à un [[tirannu]], una figura pulitica tandu appena emergente da u sistema oligarchicu precedente;<ref>Mauro Cristofani (à cura di), ''L'Etruschi. una nova imaghjine'', p. 131.</ref> ma lascia inoltre intende ancu una friquenza fenicia-punica di u santuariu, incù forme di reciproca ospitalità publica,<ref>Mauro Cristofani (à cura di), ''L'Etruschi. una nova imaghjine'', p. 46.</ref> chì s'aghjunghje à l'ospitalità mercantile sottintesa in u dighjà citatu tuponimu purtuale di ''Punicum''. Bench'ella ùn fusse micca pussibule una datazione annantu à a basa di e sole scrizzione, ùn fermanu micca dubbiti annantu à una so cullucazione vicina à u [[500 a.C.]]<ref>[[Robert Maxwell Ogilvie|Robert M. Ogilvie]], ''op. cit.'', p. 78.</ref>. ==== U trattatu trà Roma è Cartagine ==== U stessu quatru saria cumpatibile<ref>Robert M. Ogilvie, ''op. cit.'', p. 77.</ref> incù a nutizia furnita da [[Polibio]],<ref>[[Polibio]], ''[[Storie (Polibio)|Storie]]'', III 22, 4-13.</ref> altrimente poca capiscitoghja, d'un trattatu trà [[Ripublica rumana|Roma]] è Cartagine, da ellu datata à u [[consulu rumanu|cunsulatu]] di [[Luciu Giunio Bruto]] è [[Luciu Tarquiniu Collatino]], intornu à u [[509 a.C.]],<ref>[[Massimu Pallottino]], ''[[Etrusculugia]]'', p. 169.</ref> o à u [[508 a.C.|508]]-[[507 a.C.]], immediatamente dopu à a cacciata di [[Tarquiniu u Superbo]] è u scioglie di l'[[Età regia di Roma|Età regia]], sicondu una crunulugia largamente ammessa da a muderna sturiugrafia rumana. ==Datazione di a battaglia== A cullucazione timpurale di a battaglia ùn hè micca cunnisciuta incù pricisione. Da Erodutu sapemu ch'è: Ciro batte Creso in Cappadocia è dunque s'impatrunisce di a cità di Sardi induv'ellu s'era rifughjatu. Dopu move versu Babilonia è si n'impatrunisce. In u frattempu u cuntrollu di a Lidia, à u principiu affidata à Tabalo, passa in e mane di Arpago chì invade l'Ionia è piglia subitu Focea. A caduta di Focea ricolla dunque à pocu dopu à a caduta di Sardi. Quest'ultimu evvenimentu pò esse datatu à u 542-541 grazia à una nutizia indiretta furnita da u Marmor Parium. Per Diogene Laerzio<ref>1, 95.</ref> chì ripiglia Sosicrate, a morte di Creso avvinite invece un pocu prima, in u 543 a.C., vene à dì 41 anni dopu à a morte di Periandro, cullucata in l'annu di a 49ª Olimpiadi, u 584 a.C. Da a Cronaca di Nabonide sapemu invece ch'è Ciro righjunse u Tigri in u mese di Nisannu (marzu-aprile) di u 547/546 a.C. è ch'è u mese dopu andò versu un paese chì, nonustante una lacuna in u testu, pararia esse a Lidia. Riguardu à ste fonte a presa di Sardi pò esse circuscritta à u 547-541. Per via di cunsequenza, a caduta di Focea daterebbe à l'incirca à u 546-540, incù una prubabile priferenza per a datazione più bassa. Santu Mazzarino, per indettu, sustene l'esistenza d'una tradizione crunulogica più bassa, rispichjata da u Marmor Parium, è prupone una datazione à u 541 per a presa di Sardi è à u 540-539 per a cunquista di l'Ionia. Tinutu contu di a fuga in occidente è di i cinque anni di pirataria ripurtati da Erodutu, a battaglia duvite avvene in u 541-535 a.C. o, siguendu Mazzarino, in u 535-534 a.C. ==Cunsequenze pulitiche è cummerciale== ===Evacuazione d'Alalia=== I vincidori fecinu ritornu à Alalia induve, presu attu di a situazione chì s'era creata, stirponu donne è criaturi annantu à e vinti nave sopravviventi, per dirige si versu e coste tirreniche di l'Enotria, fendu strada annantu à Reggio, a cità chì detinia tandu u cuntrollu di e strade à traversu u Strettu calabro-sicilianu. L'evacuazione d'Alalia duvite prubabilamente cuncernà i soli grechi di più ricente immigrazione. Quessa concorda incù e date archeulogiche: Alalia, finu à a cunquista rumana, apparisce cum'è un centru induv'elli perduranu di manera nutevule l'elementi culturali grechi, cum'è tistimunieghjanu l'usi funerarii, l'onomastica è i ritruvamenti epigrafichi, incù segni d'una prisenza mista etruscu-cartaginese, oltre à forte influenze classifichevule più generalmente cum'è italiche. ===Fundazione d'Elea=== [[File:Elea (Velia) - theatre.jpg|thumb|upright=2.3|Resti di u teatru grecu in u situ archeulogicu d'Elea chì diventerà a Velia rumana.]] Incù u benistà di a cità di u strettu i rifugiati si spustonu dopu annantu à e coste [[Lucania|lucane]] di u Mar' Tirrenu è, raccoltu ancu u cunsensu di a vicina Posidonia, ci fundonu Elea. Si pò custattà, in l'accordu incù l'altre duie poleis, l'esistenza d'un interessu cumunu, in modu anti-etruscu è anti-punicu, per u rinfurzamentu di a prisenza culuniale greca in u Mar' Tirrenu meridiunale. Posidonia, culonia sibarita, pudia aspittà si inoltre, da una culonia ionia, un rinfurzamentu di l'assu cummerciale preesistente è priviligiatu trà Sibari è Miletu, in antagunismu contru u scopu tarantinu d'un cuntrollu annantu à e coste tirreniche. U situ sceltu, in terra enotria, purtava u nome italicu di Yele. A lizione erudutea ἐχτήσαντο πολιν dimostra chì, quì cum'è per Alalia, si trattava di una fundazione annantu à un insidiamentu preesistente di tipu areale cummerciale. 'Ss' ipotesi ùn hè micca stata ravvivata da i ritruvamenti archeulogichi: resti di l'opere murarie di un paese arcaicu organizatu di tipu puligunale sò stati purtati à a luce annantu à a cullina di l'acropula eleatica. Una di l'opere murarie, analizata annantu à base stilistiche, apparisce rializata "in ottimu modu puligunale di tipu lesbiu" (vene à dì à ghjunte curve). Sta tipulugia pare infatti dirittamente impurtata da l'Asia Minore, truvendu in u mediterraniu occidentale i soli riscontri di Naxos è di Lipari. Altri scavi di l'acropula anu invece ridimensiunatu a purtata di 'ssa datazione, effittuata annantu à sole base stilistiche: ùn hè affiuratu alcun' elementu stratigraficu per una datazione anteriore à a fundazione d'Alalia (565 a.C.) è ancu i pochi ritruvamenti anteriori à u 540 a.C. ùn furniscenu micca una prova decisiva di una fundazione anteriore à a battaglia. === Egemunia annantu à u Mare Tirrenu === [[File:West Mediterranean Areas 509 BC.png|thumb|upright=1.4|Ripprisintazione schematica di e sfere d'influenza in u [[mare terraniu occidentale]] in l'ultimi dicennii di u [[VI seculu a.C.]], dopu à a ''battaglia d'Alalia''.]] L'incerta vittoria di i Focei marcò di fattu un mumentu d'arrestu di l'[[Culonia greca|espansione culuniale]] è mercantile di i [[Grechi]] in u mediterraniu nordu-occidentale chì, firmata finu à tandu senza riazzione, avia datu locu à una spezia di [[talassocrazia]]. ===Etruschi=== L'Etruschi s'assicuronu u cuntrollu annantu à e strade di u Mare Tirrenu sittentriunale, garantiscendu si a sicurezza di e coste di l'Etruria è u duminiu di quelle di a Corsica, almenu da u virsante orientale. Una prova d'espansione versu u sudu, serà fatta pochi anni dopu à, ma fiascherà, in u 524 a.C., per via di a putenza di l'antica culonia magnugreca di Cuma: l'armata italiota, abilmente guidata da Aristodemu, l'ultimu tirannu cumanu, infligerà una prima sivera scunfitta à e forze etrusche, à a quale ferà seguita una siconda, in Ariccia, incù l'Etruschi guidati da Arrunte, in u 505 a.C., contru à una cualizione di cumani è latini. I centri etruschi di a Campania cunnisceranu dinù una nutevule crescita, ma e mire etrusche annantu à a Magna Grecia pudianu esse cunsiderate definitivamente arghjinate. Ci vuleranu parechji dicennii perch'ellu si virificheghji l'arrestu definitivu di l'espansiunismu etruscu, u declinu di u duminiu nordu-tirrenicu è a perdita guasi tutale di cuntrollu annantu à i culligamenti incù a Campania è annantu à Roma: succederà finalmente in u 474 a.C., quandu una cualizione cumana-siracusana guidata da Ierone, infligerà à l'Etruschi una disastrosa è definitiva scunfitta navale in a battaglia di Cuma. ===Cartaginese=== A contrapartita à l'egemunia etrusca annantu à u Mare Tirrenu sittentriunale fù a delimitazione di a propria sfera d'influenza incù quella di Cartagine, chì si riservò manu libera in a pussibilità di stende disegni egemonichi annantu à a Sardegna sana. Ma tali scopi divianu quantunque tene contu di l'inaspittata resistenza di e pupulazione lucale, chì a so strenua oppusizione era ghjunta à rispinghje di manera valevule a prova di stende l'influenza egemonica cartaginese à l'isula sana ch'è u cunduttiere Malchos, à capu d'un'armata di 80.000 omini, pruvò di pone in attu, muvendu si da e cunsulidate pusizione di e culunisazione meridiunale è orientale di l'isula. === Esiti cummerciali === A criazione di strade altirnative da i marcati attichi ebbe l'effettu, ancu s'ellu ùn ne custituiscìa micca u scopu principale, di trasfurmà l'Etruschi in l'intermidiarii priviligiati in i cuntatti cummerciali trà u mondu ellenicu è quellu di e culture è di i populi di l'[[Europa cintrale]], aldilà di l'[[Alpe]]. In stu modu fù rivucatu o furtamente ridimensiunatu u rollu tradiziunalmente svoltu da l'altra culonia focea di [[Marseglia|Massalia]]. A purtata tutale di a midiazione focea in i scambii incù u mondu grecu orientale hè di fattu annientita da u cuntributu mercantile di e [[Ionia|cità ionie]], soprattuttu [[Samo (isula)|Samo]], ma ancu [[Efesu]] è [[Miletu (Asia Minore)]], tutti è trè emblematiche dedicatarie in u santuariu ellenicu di [[Gravisca]]. À l'internu d'una più influenza artistica grecu-orientale, hè stata fatta l'ipotesi di a prisenza in occidente d'artigiani pruvinenti da Focea in particulare per a manifattura è a decurazione di e cusiddette ''idrie ceretane''. === Osmosi culturale trà mondu italicu è celticu === In u mutatu cuntestu in l'equilibrii chì s'eranu creati à a fine di u seculu VI a.C. in u mare Tirrenu, s'assiste à una drastica interruzione di l'impurtazione in Europa cintrale di marcanzie manufatte d'origine massaliota, mentre si rigistreghja à listessu tempu un incrementu di scambii d'ogetti di fattura etrusca o di manifattura attica, ma sicondu tipulugie ben' attistate in aria etrusca-padana.<ref>[[Venceslas Kruta|Kruta]], ''I Celti è u Mare Terraniu'', p. 32.</ref> L'influssu esercitatu da sti cuntatti ebbe un nutevule pesu in quella fasa di spannamentu chì marcò u passaghju di a [[Celti|civiltà celtica]] da a cusidditta [[cultura di Hallstatt]] à a [[Cultura d'A Tène|facies di A Tène]], tantu chì si pò affirmà chì ''sta situazione ghjustificheghja u fattu chì e prime manifestazione tipiche di a cultura lateniana trovanu guasi tutti i so precedente è e so fonte d'inspirazione in u duminiu peninsulare [...]. I caratteri cumuni à i diversi fuculaghji lateniani sò prubabilamente u riflessu di l'origine cumuna mediterrania di l'impulsione chì l'alimentonu''<ref>[[Venceslas Kruta|Kruta]], ''I Celti è u Mediterraniu'', p. 35 è 37.</ref> è, sicondu altri chì, ''senza tema di esagerà [...], à parte da u [[V sèculu a.C.]] (in u cusiddettu [[cultura d'A Tène|periodu d'A Tène]]), l'arte di i [[Celti]] conobbe un sviluppu nutevule grazia à e capacità è à e sperienze tecniche furtamente influinzate da i cuntatti cuntinui incù e culture mediterranie, soprattuttu incù i Grechi è incù l'Etruschi''. ==Bibliugrafia== === Fonte primarie === * [[Erodutu]]. ''[[Storie (Erodutu)|Storie]]'', [http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630181437/http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html |date=2007-06-30 }} è [http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieVI.html <small>VI</small>] * [[Pliniu u Vechju]]. ''[[Naturalis historia]]'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/A/Roman/Texts/Pliny_the_Elder/3*.html <small>III</small>, 85] annantu à [[LacusCurtius]] * [[Strabone]]. ''[[Geugrafia (Strabone)|Geugrafia]]'' [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text.jsp?doc=Perseus:text:1999.01.0198 <small>VI</small>, 1.1]{{en}}-[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text.jsp?doc=Perseus:text:1999.01.0197 <small>VI</small>, 1.1] annantu à [[Perseus project]] * [[Pompeo Trogo]], ''Epitome di [[Marcu Giuniano Giustino|Giustino]]'', [http://www.attalus.org/translate/justin7.html#43.3 <small>XAIII</small>, 3.5] {{en}} annantu à attalus.org * [[Aristotele]], ''[[Pulitica (Aristotele)|Puliticu]]'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Aristot.+Pol.+3.1280à 1280à, 25] {{en}} annantu à [[Perseus project]] * [[Diodoru Sicilianu]]. ''Bibliotheca historica''. [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/è/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/5à*.html#16 <small>V</small>, 16, 2-3] {{en}} annantu à [[LacusCurtius]] * [[Titu Liviu]]. ''[[Ab Urbe cundita libri|Ab Urbe cundita]]''. [http://www.latin.it/autore/livio/ab_urbe_cundita/!05!liber_v/34.lat V, 34] === Fonte sicundarie === * [[Marcello Giganti]], "U [[logos]] eruduteu annantu à l'origine di Velia" in ''Velia è i Focei in Occidente'', "A parola di u Passatu", [[Gaetano Macchiaroli editore]], CVIII-CX, maghju-uttrove 1966, p. 297 è sig. * Georges Vallet, François Villard, "Les Phocéens en Méditerranée occidentale à l'époque archaïque et a fondation de Hyélè", in ''Velia è i Focei in Occidente'', "A parola di u Passatu", Macchiaroli è., CVIII-CX, maghju-uttrove 1966, p. 297 è sig. * [[Robert Maxwell Ogilvie|Robert M. Ogilvie]], ''E origine di Roma'', [[U Mulinu]], Bologna, 1995. * Venceslas Kruta, I Celti è u Mediterraniu| 2004| [[Jaca Book]], Milanu * Massimu Pallottino, [[Etrusculugia]]| 1984| [[Hoepli (casa editrice)|Hoepli]], Milanu * Mauro Cristofani, Dizziunariu di a civiltà etrusca, 1985, [[Ghjunti]], Firenza * Mauro Cristofani, L'Etruschi. Una nova imaghjine, 2000, Ghjunti * [[Mariu Napuli]], ''"A ricerca archeulogica di Velia"'', ''Velia è i Focei in Occidente'', "A parola di u Passatu", Macchiaroli è., CVIII-CX, maghju-uttrove 1966, * Napuli Mariu, Civiltà di a Magna Grecia, 1978, Eurodes}} * Sabatino Moscati, Quali fubbenu i Fenici| 1992| [[Sucità Editrice Internaziunale|SèI]], Turinu * Santu Mazzarino, Frà oriente è occidente. Ricerche di storia greca arcaica| 1989 == Note == <references/> {{Storia di a Corsica}} [[Categoria:Storia di a Corsica]] tvp52zwvfnod54cne0cost6xyy0rsue Arti marziali 0 13369 406352 397548 2026-09-25T23:55:07Z InternetArchiveBot 17916 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 406352 wikitext text/x-wiki [[File:Musashi ts pic.jpg|thumb|200px|[[Musashi]], [[samurai]] hè l'autore di ''[[Cinque anelli]]''.]] Incù l'appellazione '''Arti marziali''' s'intende una disciplina ligata à u cumbattimentu, di solitu senza [[arma|arme]], incù pratiche è tecniche cudificate, fundate annantu à certi [[fisicu|principi fisichi]], [[cultura|culturali]] è [[filusufia|filusofichi]] particulari. == Modi "tradiziunali" == Ci sò parechji arti marziali: * u [[Baranta]] - Un'arte [[Ungherìa|ungherese]], u nome significheghja ''preparazione à cumbatte'' o ''cumbattimentu senza sangue''. * u [[Judo]] (柔道) - un'arte [[Ghjappone|ghjappunese]], u nome significheghja "arte molla"<ref>[http://www.japan-zone.com/omnibus/martial.shtml Judo] nantu [http://www.japan-zone.com/index.shtml Ghjappone Omnibus]</ref> * u [[Jujitsu]] (柔術) - un'arte ghjappunese, u nome significheghja ancu "arte molla" <ref>{{Vcite web |title=Storia di u Jujitsu |url=http://www.warriorscove.com/jjj.htm |accessdate=2010-01-13 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716074302/http://www.warriorscove.com/jjj.htm }}</ref> * u [[Karate]] (空手) - un'arte ghjappunese, u nome significheghja "[[manu]] biota"<ref name=MAInfo>[http://www.martial-arts-info.com/115/karate/ Karate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226085639/http://www.martial-arts-info.com/115/karate/ |date=2012-02-26 }} nantu [http://www.martial-arts-info.com/ MartialArtsInfo.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100108021837/http://www.martial-arts-info.com/ |date=2010-01-08 }}</ref> * u [[Kendo]] (剣道) - un'arte ghjappunese, u nome significheghja "modu di [[gladiu]]"<ref>[http://www.yamatanidojo.com/kendo_history.htm Kendo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081104064147/http://www.yamatanidojo.com/ |date=2008-11-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081104064147/http://www.yamatanidojo.com/ |date=2008-11-04 }} nantu [http://www.yamatanidojo.com/ Yama-TamiDojo.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081104064147/http://www.yamatanidojo.com/ |date=2008-11-04 }}</ref> * u [[Taekwondo]] (태권도) - un'arte [[Curea|cureana]], u nome significheghja "arte di dà colpi di pugni è di pedi"<ref>[http://www.itf-information.com/information16.htm Taekwondo] nantu [http://www.itf-information.com/information16.htm ITFInformation.com]</ref> * u [[Tangsudo]] (당수도, nant'a trascrizione inglese '''tang soo do''') - un'arte cureana, u nome significheghja "arte di manu cinese"<ref>[http://www.warriorma.com/meaning_of_tang_soo_do.htm U sensu di u nome "Tang Soo Do" (tangsudo)] nantu [http://www.wtsda.com/ WorldTangSooDo.com]</ref> ==Da vede dinù== *[[Jet Li]] *[[Adriano Emperado]] *[[Boxe pieds-poings]] *[[Francombat]] *[[Progressive Fighting System]] *[[Pugilatu tailandese]] *[[Tangsudu]] == Liami esterni == {{Commons|Category:Martial arts}} == Referenze == <references/> [[Categoria:Arti marziali|!]] 89xobmqqm2v7yi4bjcczte7o25h7im3 Ghjudaisimu 0 13423 406360 405901 2026-09-26T00:12:35Z InternetArchiveBot 17916 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 406360 wikitext text/x-wiki [[File:Star_of_David.svg|thumb|200px|right|[[A Stella di David]]]] U '''ghjudaisimu''' hè a [[tradizione]], a cultura religiosa è u modu di campà di l'Ebrei, custituiti da l'eredi di l'Israeliti avendu chittatu l'antica terra d'[[Israel]] durante l'occupazione rumana ma ancu da qualche minurità cunvertite à lu filu di u tempu è mischjati à 'ssa [[diaspora]]. U ghjudaisimu hè una religione monoteista. Siont'è i so testi fundatori, in particulare u Tanakh, a fede di l'antenati Israeliti è i so eredi, l'Ebrei, hè basata nant'à un' allianza trà [[Diu]] è [[Abraham]], rinuvellata dopu da [[Mosè]]. L'Ebrei fundonu u ghjudaisimu nant'à a religion abrahamica, chì fiuriscerà dopu in a Leghje Mosaica (a ''[[Torah]]''), è scritture prufettiche (è ''Neviim'') è l'astre Scritture (dette ''Ketuvim''). Queste scritture sò designate sopra l'acronimu ''Tanakh'', di u quale u testu hè a [[Bibbia]]. 'Ssa religione hè fundata nant'à u cultu di Diu, chjamatu YHWH, è chì ditene ogni putere (''Elohim''). Hè u transcendente Signore di i signori (''Adonaï''). Hè Unicu, onniputente, onnisciente, ghjustu è misericurdiosu. U ghjudaisimu è una di è più anziane tradizione religiose monoteiste, sempre praticate oghje. I valori è a storia di u populu ebreiu sò a surgente d'astre religione abrahamiche, cume u [[cristianesimu]], l'[[islamu]] è u [[bahaisimu]]. Ma ùn hè a basa di u [[samaritanisimu]], chì hè una tradizione israelita cuncurrente. == A Fede == L'Ebrei anu 10 cumandamenti è 613 precetti. I principii di fede ebraica ùn esistenu micca formalmente in u Ghjudaisimu, cum'è invece vene data una definizione in altre religioni monoteiste, per esempiu in u cristianesimu. Accantu chì l'ebrei è i capi religiosi spartinu un nucleu di principii monoteistichi, è chì ci sianu parechji principii fundamentali, citati in u ''Talmud'' per definisce u Ghjudaisimu (spessu per ciò chì u Ghjudaisimu ùn hè), ùn esiste micca una formulazione tradiziunale di principii di fede chì sianu o debbano esse ricunnisciuti da tutti l'ebrei usservanti. In u corsu di i seculi sò apparse svariate formulazioni di credenze ebraiche, è si dibatte sempre oghje nantu à u numeru di principii di basa chì esistenu. U Rabbi Joseph Albo, per esempiu, in u so ''Sefer Ha-Ikkarim'' conta trè principii di fede, invece Maimonide ne elenca tredici. Mentre chì certi rabbini successivi anu pruvatu à cuncilià e differenze, sustenendu chì i principii di Maimonide sò compresi in a lista assai più corta di Albo, e liste alternative date da altre autorità rabbiniche medievali pàrenu indicà un certu livellu di tolleranza per prustettive teologiche varianti. I varii principii chì sò stati enumerati in u corsu di i seculi passati, acquistanu impurtanza secondu quella data da a fama è da l'erudizione di i so rispettivi autori, postu chì tali principii diventeranu più autorevoli solu s'elli fussinu promulgati da una prufezia diretta, chì si ritene cunclusa versu u IV sèculu o V seculu a.C. (avanti l'era cumuna). L'autorità centrale in u Ghjudaismu ùn hè micca investita in una persona o un gruppu specificu – ancu s'è u Sinedriu, a corte suprema ebraica, puderia compie stu rolu s'ellu fussi ristabilitu – ma in i scritti sacri di l'Ebraismu, e so legi è e so tradizioni. U Ghjudaismu afferma l'esistenza è l'unicità di Diu è suttulinea u compimentu di l'opere o cumandamenti, inseme cù l'adesione à un sistema rigurosu di credenze. In cuntrastu cù e tradizioni cum'è u Cristianesimu, chì dumandanu un'identificazione più esplicita di Diu, a fede in u Ghjudaisimu dumanda di onorà à Diu attraversu un cunfrontu cuntinuu cù l'identità divina. U Ghjudaisimu Ortodossu hà evidenziatu una seria di principii fundamentali in i so prugrammi educativi, sopratuttu a cunvinzione chì esiste un Diu unicu, onniscente è traspendente, chì hà creatu l'universu è cuntinueghja à intarissà si ne. U Ghjudaisimu tradiziunale sustene chì Diu hà stabilitu un'alleanza cù l'ebrei nantu à u [[Monte Sinai]] è hà rivelatu elli e so leghje è i so cumandamenti, sottu à a forma della ''Tōrāh''. In u Ghjudaisimu rabbinicu, a ''Torah'' comprende sia quella scritta (cum'è per esempiu u ''Pentateucu'' ma generalmente tuttu u ''Tanakh'') sia una tradizione di leghje urale, in gran parte cudificata in successive scritture sacre, cum'è per esempiu u ''Talmud'' è u ''Midrash''. Tradiziunalmente, a pratica è l'usservanza di u Ghjudaisimu si cuncentra nantu à u studiu di a ''Torah'' è u rispettu di talle leghji è cumandamenti. In u Ghjudaisimu normativu, a ''Torah'' è dunque a leghja ebraica stessa hè immutabile, ma l'interpretazione di a leghja hè più aperta. U studiu è a capiscitura di a lege sò cunsiderati una mitzvah (cumandamentu). Ecco la traduzione del testo in lingua corsa, formattata e pronta per essere inserita su Wikipedia: - '''I cuncetti fundamentali'''<br> - '''U munuteismu'''<br> U Ghjudaisimu si basa nantu à un munuteismu unitariu rigurosu è nantu à a credenza in un solu Diu indivisibile. U Shemà Israel, una di e prichere ebraiche più impurtanti, racchiude in ellu stessu a natura munuteistica di u Ghjudaisimu: "Ascolta, Israele, u Signore hè u nostru Diu, u Signore hè Unu". "U Ghjudaisimu righjitta in modu enfaticu ogni cuncettu di pluralità chì riguardi à Diu", cunfutendu esplicitamente u puliteismu, u dualisimu è u trinitarianisimu, chì sò "incumpatibili cù u munuteismu cusì cum'è intesu pa u Ghjudaisimu". L'unità di Diu hè affirmata innumerevule volte in a tradizioni ebraica. Hè u sicondu di i 13 principii di fede di Maimonide, è sempre Maimonide scrive in Yad, ''Yesode Ha-Torah'' 1.7, chì "Stu Diu hè Unu, micca dui o più di dui, ma Unu, l'unità di u Quale hè differente da tutte l'altre unità chì esistenu. Ùn hè micca unu cum'è generu, chì cuntene parechje spezie, hè unu. Nè hè ellu unu cum'è corpu, chì cuntene parti è dimensioni, hè unu. Ma a Sua hè un'unità di a quale ùn ne esiste altra in nisun locu". In a tradizioni ebraica, cuncezzioni dualistiche è trinitarie di Diu sò generalmente indicate cum'è Shituf ("associu"), vale à dì una credenza errata, ma micca idulatratrice. - '''A prichera''' U '''Ghjudaisimu''' hà spessu enfatizatu un munuteismu rigurosu, l'"esclusività di a divinità" è a prichera diretta à Diu; i riferimenti à l'ànghjuli o à altri intermediari ùn sò in gènere cunsiderati in a liturgia ebraica o in i libri di prichera (''siddur''). U quintu principiu di Maimonide afferma chì "u Creatore, sia benedettu u So Nome, hè u solu à quale hè ghjustu prigà è chì ùn hè micca ghjustu prigà à altri chè à Ellu", è quessa hè spessu interpretata cum'è una dichjarazione chì "ùn si pò prigà nisun altru o nisun'altra cosa. Stu principiu insegna chì Diu hè Diu è hè l'unicu chì si pò servire è lodà... ùn hè dunque micca currettu servire (ànghjuli, stelle o altri elementi) o rende li intermediari per avvicinà si à Diu". Tuttavia, a literatura talmudica dà alcune prove di prichere ebraiche à l'ànghjuli è à altri intermediari à partesi da u [[I sèculu]] di l'era vulgare, è esistenu parechji esempii di prichere post-talmudiche, frà e quale un noto ''piyyut'' (innu liturgicu) intitulatu "Custodi di a Misericordia", recitatu prima è dopu à Rosh ha Shanah in e ''Selichot'' (prichere penitenziali ebraiche). == U Cultu == === E tradizione === == I simboli == == I lochi di cultu == == I testi == === Litteratura bibbiica === === Litteratura talmudica === === Litteratura rabbinica === == U cleru ebreu == == A conversione == == A storia == == U ghjudaisimu oghje == [[File:Jewish distribution.png|400px|thumb|right|Ebrei ind'u mondu]] Ci sò più o menu 13 millione ebrei in lu mondu, in più di 100 paesi. Di quelli, [[Israel]] hè l'unicu paese di quale a religione officiale sia u ghjudaisimu, è a religione di a maiò partita di a populazione. {| |- bgcolor=#E9E9E9 | colspan=3 align="center"| ''Ebrei in u mondu'' |- |align="center"|'''Naziunalità'''||align="center"|'''Residenti'''||align="center"| |- |[[File:Flag of Israel.svg|15px]] [[Israel]]||align="right"|5.309.000 |- |[[File:Flag of the United States.svg|15px]] [[Stati Uniti]]||align="right"|5.275.000 |- |[[File:Flag of France.svg|15px]] [[Francia]]||align="right"|492.000 |- |[[File:Flag of Canada.svg|15px]] [[Canada]]||align="right"|373.000 |- |[[File:Flag of the United Kingdom.svg|15px]] [[Regnu Unitu]]||align="right"|297.000 |- |[[File:Flag of Russia.svg|15px]] [[Russia]]||align="right"|228.000 |- |[[File:Flag of Argentina.svg|15px]] [[Argentina]]||align="right"|184.000 |- |[[File:Flag of Germany.svg|15px]] [[Germania]]||align="right"|118.000 |- |[[File:Flag of Australia.svg|15px]] [[Australia]]||align="right"|103.000 |- |[[File:Flag of Brazil.svg|15px]] [[Brasile]]||align="right"|96.000 |- |[[File:Flag of Hungary.svg|15px]] [[Ungheria]]||align="right"|80.000-100.000 |- |[[File:Flag of Ukraine.svg|15px]] [[Ucraina]]||align="right"|80.000 |- |[[File:Flag of South Africa.svg|15px]] [[Sud Africa]]||align="right"|72.000 |- |[[File:Flag of Belarus.svg|15px]] [[Bielorussia]]||align="right"|45.001 |- |[[File:Flag of Italy.svg|15px]] [[Italia]]||align="right"|45.000 |- |[[File:Flag of Mexico.svg|15px]] [[Messicu]]||align="right"|40.000 |- |[[File:Flag of Belgium.svg|15px]] [[Belgica]]||align="right"|32.000 |- |[[File:Flag of Turkey.svg|15px]] [[Turchia]]||align="right"|18.000-30.000 |- |[[File:Flag of the Netherlands.svg|15px]] [[Paesi Bassi]]||align="right"|18.000-30.000 |- |[[File:Flag of Chile.svg|15px]] [[Cile]]||align="right"|21.000 |- |[[File:Flag of Iran.svg|15px]] [[Iran]]||align="right"|11.000-35.000 |- |[[File:Flag of Ethiopia.svg|15px]][[Etiopia]]||align="right"|12.000-22.000 |- |[[File:Flag of Azerbaijan.svg|15px]] [[Azerbaighjan]] ||align="right"|20.000 |- |[[File:Flag of Uruguay.svg|15px]] [[Uruguay]]||align="right"|20.000 |- |[[File:Flag of Spain.svg|15px]] [[Spagna]]||align="right"|12.000-20.000 |- |[[File:Flag of Sweden.svg|15px]] [[Svezia]]||align="right"|18.000 |- |[[File:Flag of Morocco.svg|15px]] [[Maroccu]]||align="right"|15.000 |- |[[File:Flag of Bolivia.svg|15px]] [[Bolivia]]||align="right"|10.000 |} === In Corsica === == Note == <references/> == Bibliografia == * {{en}} [[Ghil'ad Zuckermann|Zuckermann, Ghil'ad]] (2014), [https://www.degruyter.com/downloadpdf/j/ijsl.2014.2014.issue-226/ijsl-2014-frontmatter226/ijsl-2014-frontmatter226.pdf] ''Jewish Language Contact'' (''International Journal of the Sociology of Language'' 226). == Ligami == * [https://web.archive.org/web/20160317012144/http://www.hebraica.org/histoire.php?cahier=26&id=2308 Hebraica.org] * [http://www.corse-israel.com/default1.php] Corsica-Israel. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091217161757/http://www.corse-israel.com/default1.php |date=2009-12-17 }} [[Categoria:Ghjudaismu]] ete0m9ro62jttb4ocyjtb6u441ebbnh Albert Einstein 0 14702 406340 376169 2026-09-25T14:45:35Z Articulivitali 28749 406340 wikitext text/x-wiki [[File:Einstein1921 by F Schmutzer 2.jpg|thumb|right|200px|Albert Einstein (1921)]] '''Albert Einstein''' (Ulma, 14 di marzu 1879 – Princeton, 18 d'aprile 1955) hè statu un [[fisicu]] tedescu, naturalizatu svizzeru e statunitense. Hè cunsideratu u più impurtante fisicu di u XX seculu è unu di i più grandi scientifichi di a storia. Hè cunnisciutu per a formula di l'equivalenza massa-energia, ''E = mc²'', per a [[relatività ristretta]] (1905), a [[relatività generale]] (1916) è altri travaglii chì anu influenzatu ancu a [[filosofia di a scienza]]. In u 1921 ricevì u [[Premiu Nobel per a Fisica]] per i so cuntributi à a fisica teorica, in particulare per a scuperta di a leghje di l'[[effettu fotoelettricu]]. A so teoria di a relatività, cù a [[meccanica quantistica]], hè sempre oghje unu di i pilastri di a fisica muderna. == Biografia == === Ghjuventù è studii === Albert Einstein nascì in Ulma, in u Regnu di Württemberg, u 14 di marzu 1879, in una famiglia ebraica. U babbu, Hermann Einstein, era pruprietariu di una piccula impresa chì pruducia macchine elettriche; a mamma era Pauline Koch. Frequentò una scola elementare cattolica. A 5 anni u babbu li mustrò una bussola: Einstein firmò stu avvenimentu cum'è una di i più impurtanti di a so vita. À 10 anni intrì in u Luitpold-Gymnasium di Monacu di Baviera, ma ùn amava micca u sistema sculare tedescu. A famiglia si tramutò in Italia, à Pavia eppo à Milanu. In u 1895 pruvò l'esame d'ammissione à u Politecnicu di Zuricu, ma ùn u passò; andò tandu à Aarau, induv'ellu ottense u diplomu in u 1896. In u listessu annu rinunciò à a citadinanza tedesca. D'ottobre fù ammessa à u Politecnicu di Zuricu, induv'ellu cunnuscite Mileva Marić. Si laureò in u 1900. In u 1901 ottense a citadinanza svizzera. Da u 1902 à u 1909 travagliò à l'Istitutu federale di a pruprietà intellettuale di Berna. === 1905: annus mirabilis === [[File:Albert Einstein Head.jpg|thumb|Albert Einstein]] In u 1905, à 26 anni, Einstein publicò quattru articuli fundamentali. Trattavanu l'effettu fotoelettricu, u muvimentu brownianu, a relatività ristretta e l'equivalenza massa-energia. Stu annu hè cunnisciutu cum'è u so ''annus mirabilis''. In u 1909 identificò per a prima volta u dualismu onda-particella. In u 1916 publicò a so teoria di a relatività generale, chì prevede ancu l'esistenza di l'onde gravitaziunale, osservate un seculu dopu. In u 1917 applicò a relatività generale à a struttura di l'universu e teurizò l'emissione stimulata, fundamentu teoricu di i [[laser]] e di i maser. In u 1924 stese à l'atomi a statistica quantistica di Satyendra Nath Bose, formulendu a statistica di Bose-Einstein. === Famiglia === In u 1903 sposò Mileva Marić. Anu avutu trè figli: Lieserl, Hans Albert e Eduard. In u 1919 divorziò da Mileva e spusò a cucina Elsa Löwenthal, chì morse in u 1936. === Fama, Nobel e esiliu === In u 1921 ricevì u Premiu Nobel per a Fisica per a spiegazione di l'effettu fotoelettricu. In l'anni 1920 divintò una figura publica mundiale. Per via di e so origine ebraiche e di l'antisemitismu in Germania, in u 1933, quandu Adolf Hitler presi u putere, ùn turnò più in Germania. Si stabilì in i [[Stati Uniti d'America]], induv'ellu diventò citadinu in u 1940. In u 1939 firmò una lettera à u presidente Franklin Delano Roosevelt nantu à a pussibilità di una bomba nucleare. Più tardi si oppunì à l'usu di a bomba atomica è travagliò per u disarmamentu nucleare. Einstein morse in Princeton u 18 d'aprile 1955. == Contributi scientifichi == === Relatività ristretta === A relatività ristretta fù presentata in u 1905. Hà dui postulati: e leghje di a fisica sò invariante in tutti i sistemi di riferimentu inerziali; a vitezza di a luce in u biotu hè custante è ùn dipende micca da u muvimentu di a fonte o di l'osservatore. === Equivalenza massa-energia === Einstein stabilì chì l'energia di un corpu à riposu hè uguale à a so massa multiplicata per u quadratu di a vitezza di a luce: ''E = mc²''. Questa scuperta hà cambiatu a fisica è hà purtatu à l'usu di l'energia nucleare. === Effettu fotoelettricu === Einstein spiegò l'effettu fotoelettricu suppunendu chì a radiazione elettromagnetica hè cumposta da quanti di energia, chjamati dopu [[fotoni]]. Per questu ricevì u Premiu Nobel. === Relatività generale === In u 1915-1916 Einstein publicò a teoria di a relatività generale. Sicondu questa teoria, a gravità ùn hè altru ch'è a manifestazione di a curvatura di u spaziutempu. E so predizione fubbenu cunfirmate da l'osservazione di l'eclissa sulare di u 1919. === Altri travaglii === Einstein studiò u muvimentu brownianu, u calore specificu di i solidi, l'emissione stimulata, a statistica di Bose-Einstein è u paradossu Einstein-Podolsky-Rosen. In l'ultimi anni pruvò senza successu à unificà a gravità è l'elettromagnetismu. == Pinsamentu è pulitica == Einstein era pacifistu è umanistu. S'oppunì à i guverni dittaturiali è à a guerra. Sustenia idee vicine à quelle di Gandhi nantu à a nonviulenza. Era influenzatu da Spinoza, Hume è Mach. S'oppunì à l'interpretazione probabilistica di a meccanica quantistica, dicendu: «Diu ùn ghjoca micca à i dadi». In u 1999 a rivista ''Time'' u numinò omu di u seculu. == Portanu u so nome == * [[Causalità d'Einstein-Weyl]] * [[Convensione d'Einstein]] * [[Forma quadratica d'Einstein-Minkowski]] * [[Principu di lucalità d'Einstein]] ==Note== <references/> [[Categoria:Tedescu|Einstein]] [[Categoria:Fìsicu|Einstein]] [[Categoria:Biugrafia]] [[Categoria:Nati in u 1879]] [[Categoria:Morti in u 1955]] [[Categoria:Premiati cù u Nobel per a Fisica]] msapzj6scwabcx2v8uw01v6up5sbf6l 406343 406340 2026-09-25T17:02:24Z Fausta Samaritani 15085 link, categurie 406343 wikitext text/x-wiki [[File:Einstein1921 by F Schmutzer 2.jpg|thumb|right|200px|Albert Einstein (1921)]] '''Albert Einstein''' (Ulma, [[14 di marzu]] [[1879]] – [[Princeton]], [[18 d'aprile]] [[1955]]) hè statu un [[Fisica|fisicu]] tedescu, naturalizatu svizzeru e statunitense. Hè cunsideratu u più impurtante fisicu di u [[XX sèculu]] è unu di i più grandi scientifichi di a storia. Hè cunnisciutu per a formula di l'equivalenza massa-energia, ''E = mc²'', per a [[relatività ristretta]] ([[1905]]), a [[relatività generale]] ([[1916]]) è altri travaglii chì anu influenzatu ancu a [[filosofia di a scienza]]. In u [[1921]] ricevì u [[Premiu Nobel per a Fisica]] per i so cuntributi à a fisica teorica, in particulare per a scuperta di a leghje di l'[[effettu fotoelettricu]]. A so teoria di a relatività, cù a [[meccanica quantistica]], hè sempre oghje unu di i pilastri di a fisica muderna. == Biografia == === Ghjuventù è studii === Albert Einstein nascì in Ulma, in u Regnu di Württemberg, u 14 di marzu 1879, in una famiglia ebraica. U babbu, Hermann Einstein, era pruprietariu di una piccula impresa chì pruducia macchine elettriche; a mamma era Pauline Koch. Frequentò una scola elementare cattolica. A 5 anni u babbu li mustrò una bussola: Einstein firmò stu avvenimentu cum'è una di i più impurtanti di a so vita. À 10 anni intrì in u Luitpold-Gymnasium di [[Monacu di Baviera]], ma ùn amava micca u sistema sculare tedescu. A famiglia si tramutò in Italia, à [[Pavia]] eppo à [[Milanu]]. In u [[1895]] pruvò l'esame d'ammissione à u Politecnicu di Zuricu, ma ùn u passò; andò tandu à Aarau, induv'ellu ottense u diplomu in u [[1896]]. In u listessu annu rinunciò à a citadinanza tedesca. D'ottobre fù ammessa à u Politecnicu di Zuricu, induv'ellu cunnuscite Mileva Marić. Si laureò in u [[1900]]. In u [[1901]] ottense a citadinanza svizzera. Da u [[1902]] à u [[1909]] travagliò à l'Istitutu federale di a pruprietà intellettuale di [[Berna]]. === 1905: ''annus mirabilis'' === [[File:Albert Einstein Head.jpg|thumb|Albert Einstein]] In u [[1905]], à 26 anni, Einstein publicò quattru articuli fundamentali. Trattavanu l'effettu fotoelettricu, u muvimentu brownianu, a relatività ristretta e l'equivalenza massa-energia. Stu annu hè cunnisciutu cum'è u so ''annus mirabilis''. In u 1909 identificò per a prima volta u dualismu onda-particella. In u 1916 publicò a so teoria di a relatività generale, chì prevede ancu l'esistenza di l'onde gravitaziunale, osservate un seculu dopu. In u [[1917]] applicò a relatività generale à a struttura di l'universu e teurizò l'emissione stimulata, fundamentu teoricu di i [[laser]] e di i maser. In u [[1924]] stese à l'atomi a statistica quantistica di Satyendra Nath Bose, formulendu a statistica di Bose-Einstein. === Famiglia === In u 1903 sposò Mileva Marić. Anu avutu trè figli: Lieserl, Hans Albert e Eduard. In u [[1919]] divorziò da Mileva e spusò a cucina Elsa Löwenthal, chì morse in u [[1936]]. === Fama, Nobel e esiliu === In u 1921 ricevì u Premiu Nobel per a Fisica per a spiegazione di l'effettu fotoelettricu. In l'[[anni 1920]] divintò una figura publica mundiale. Per via di e so origine ebraiche e di l'[[antisemitismu]] in Germania, in u [[1933]], quandu [[Adolf Hitler]] presi u putere, ùn turnò più in Germania. Si stabilì in i [[Stati Uniti d'America]], induv'ellu diventò citadinu in u 1940. In u [[1939]] firmò una lettera à u presidente [[Franklin Delano Roosevelt]] nantu à a pussibilità di una bomba nucleare. Più tardi si oppunì à l'usu di a [[bomba atomica]] è travagliò per u disarmamentu nucleare. Einstein morse in Princeton u 18 d'aprile 1955. == Contributi scientifichi == === Relatività ristretta === A relatività ristretta fù presentata in u 1905. Hà dui postulati: e leghje di a fisica sò invariante in tutti i sistemi di riferimentu inerziali; a vitezza di a luce in u biotu hè custante è ùn dipende micca da u muvimentu di a fonte o di l'osservatore. === Equivalenza massa-energia === Einstein stabilì chì l'energia di un corpu à riposu hè uguale à a so massa multiplicata per u quadratu di a vitezza di a luce: ''E = mc²''. Questa scuperta hà cambiatu a fisica è hà purtatu à l'usu di l'energia nucleare. === Effettu fotoelettricu === Einstein spiegò l'effettu fotoelettricu suppunendu chì a radiazione elettromagnetica hè cumposta da quanti di energia, chjamati dopu [[fotoni]]. Per questu ricevì u Premiu Nobel. === Relatività generale === In u 1915-1916 Einstein publicò a teoria di a relatività generale. Sicondu questa teoria, a gravità ùn hè altru ch'è a manifestazione di a curvatura di u spaziutempu. E so predizione fubbenu cunfirmate da l'osservazione di l'[[eclissa sulare]] di u 1919. === Altri travaglii === Einstein studiò u muvimentu brownianu, u calore specificu di i solidi, l'emissione stimulata, a statistica di Bose-Einstein è u paradossu Einstein-Podolsky-Rosen. In l'ultimi anni pruvò senza successu à unificà a gravità è l'[[elettromagnetismu]]. == Pinsamentu è pulitica == Einstein era pacifistu è umanistu. S'oppunì à i guverni dittaturiali è à a [[guerra]]. Sustenia idee vicine à quelle di Gandhi nantu à a nonviulenza. Era influenzatu da Spinoza, Hume è Mach. S'oppunì à l'interpretazione probabilistica di a meccanica quantistica, dicendu: «Diu ùn ghjoca micca à i dadi». In u 1999 a rivista ''Time'' u numinò "omu di u sèculu". == Portanu u so nome == * [[Causalità d'Einstein-Weyl]] * [[Convensione d'Einstein]] * [[Forma quadratica d'Einstein-Minkowski]] * [[Principu di lucalità d'Einstein]] ==Note== <references/> [[Categoria:Tedescu|Einstein, Albert]] [[Categoria:Fìsicu|Einstein, Albert]] [[Categoria:Biugrafia|Einstein, Albert]] [[Categoria:Nati in 1879|Einstein, Albert]] [[Categoria:Morti in 1955|Einstein, Albert]] [[Categoria:Premiati cù u Nobel per a Fisica|Einstein, Albert]] rc85ya0cmnh1c47se43of2i5tuq3d0i Antoni Gaudí 0 15152 406351 399523 2026-09-25T23:54:13Z InternetArchiveBot 17916 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 406351 wikitext text/x-wiki {{c-supranu}} [[File:Gaudí_(1878).jpg|thumb|right|Gaudí in un ritrattu di u 1878]] '''Antoni Gaudí''' ([[Reus]] o [[Riudoms]], [[25 di ghjugnu]] di u [[1852]] – [[Barcelona]], [[10 di ghjugnu]] [[1926]]<ref>[http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb11940865g/PUBLIC Bibliothèque nationale de France].</ref> hè statu u più grande [[architettu]] [[Catalogna|catalanu]], unu di i primi espunenti di u stile mudernista. == Biugrafia == === Opere === [[File:Sagradafamilia-overview.jpg|thumb|right|La Sagrada Familia]] * [[Casa Vicens]] (1883-1888, Barcelona) * [[U Capricciu]] (1883-1885, [[Comillas]]) * [[Palazzu Güell]] (1886-1888, Barcelona) * [[Colege Teresian]] (1888-1890, Barcelona) * [[Palazzu di u Vescovu]] (1889-1893, [[Astorga]]) * [[Ca Botines]] (1892, [[León]]) * [[Spilonca Guell]] (1895-1901, [[Garraf]]) * [[Ca Calvet]] (1898-1900, Barcelona) * [[Bellesguard]] (1900, Barcelona) * [[Parcu Güell]] (1900-1914, Barcelona) * Restaurassion ëd la [[Cattedrale di Palma di Majòrca]] (1904-1914, [[Palma di Majòrca]]) * [[Ca Batlló]] (1904-1907, Barcelona) * [[Ca Milà]] (dita La Pedrera) (1906-1912, Barcelona) * Sagrada Familia (1883-1926, Barcelona) {{clear}} <gallery> File:Sagrada Familia in Barcelona.jpg|Sagrada Familia File:Palau Güell 17-05-2009 12-26-16.JPG|Palau Güell File:Casa Vicens (Barcelona) - 3.jpg|Casa Vicens File:Capricho gaudi 201108.jpg|El Capricho File:BCN-ParcGuell-4898.jpg|Parc Güell </gallery> == Liami == * [http://www20.gencat.cat/portal/site/Patrimoni/menuitem.6a2dec9a300f68a8cd0181dfb0c0e1a0/?vgnextoid=087af4a3876b0110VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextchannel=087af4a3876b0110VgnVCM1000000b0c1e0aRCRD&vgnextfmt=default Patrimoni.gencat, ''L'obra de Gaudí''] * {{en}} [http://www.artcyclopedia.com/artists/gaudi_antoni.html Artcyclopedia] * {{fr}} [http://www.gaudiallgaudi.com/F0000.htm Gaudí et Art nouveau en Catalogne] * [https://web.archive.org/web/20161008035013/http://www.edu3.cat/Edu3tv/Fitxa?p_id=18230 ''Gaudí, arquitecte i artesà''] (video) == Rifarenzi == <references/> {{DEFAULTSORT:Gaudí, Antoni}} [[Categoria:Biugrafia]] [[Categoria:Architettu|Gaudí]] [[Categoria:Spagnolu]] cc31b4rlph92os5o789121h0edctsgg Tomasu Alfonsi 0 17751 406368 404246 2026-09-26T00:40:00Z InternetArchiveBot 17916 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 406368 wikitext text/x-wiki [[File:Tomasu Alfonsi - from L'Annu Corsu 1927.jpg|thumb|Ritrattu di Tomasu Alfonsi in [[L'Annu Corsu]] per u 1927]] '''Tomasu Alfonsi''' ([[U Mucale]], [[21 d'aostu]] [[1863]] - [[Bologna]], [[3 di ghjennaghju]] [[1947]]) hè statu un [[littiratura|autore]] è [[puesia|pueta]] [[Corsica|corsu]]. ==Biugrafia== [[File:Moncale.jpg|thumb|U Mucale, u paese nativu di Tomasu Alfonsi]] Tomasu Alfonsi friquenta i frati in u cunventu di [[Curbara]]. Studieghja dinù in [[Calvi]] è in [[Pigna]] incù u fratellu, chì era prete.<ref>''L'Annu Corsu'' ([[1927]]), pagina 4.</ref> Diventa dopu duminicanu. Chetta a [[Corsica]] in u [[1878]] è parte per l'[[Italia]], induv'ellu sterà dopu durante a so vita, vultendu di tantu in tantu in Corsica. Era frate à u Cunventu Patriarcale San Dumenicu di Bologna, induv'ellu fù prufissore di [[filusufia]] è di [[teulugia]] à parte di u [[1889]]<ref>Poli ([[2009]]).</ref> Scrivia e puesie in u parlatu [[Balagna|balaninu]] di a lingua corsa in ''[[A Muvra]]'', cù u pseudonimu di ''U Babbuziu''. Hà scrittu dinù in ''[[L'Annu Corsu]]'' è in l'''[[Almanaccu pupulare di Corsica]]''. Hà scrittu dinù in [[Lingua taliana|talianu]] è in corsu in l'''Archivio Storico di Corsica'', ''Corsica Antica e Moderna'', è ''Il Telegrafo''. Ma i so testi cuncirnavanu a Corsica: Santa Restituta, a [[lingua corsa]] è a so ortograffia, a toponimia, l'usanze è i [[Pruverbii corsi|pruverbi corsi]]. Hà publicatu dinù in i ghjurnali è riviste d'Italia parechji studii nantu à a [[religione]] è a storia.<ref>''L'Annu Corsu'' (1927), pagina 4.</ref> Hè statu dinù l'autore d'un picculu dizziunariu di corsu, intitulatu ''Il dialetto corso nella parlata balanina'', publicatu in u [[1932]]. == Opari == === Puesia === [[File:Fiori di Muchju cover - author Tomasu Alfonsi 1831.jpg|thumb|200px|right|A cuprendula di ''Fiori di Muchju'']] - ''Fiori di Muchju'' ([[1831]]): una racolta di 16 puemi: ''Corsica'', ''Balagna'', ''U Cantu di i Morti à Ponte Novu'', ''U mo Paese'', ''Mamma'', ''I Patrinnostri di Mamma'', ''Barbari?'', ''21 Ottobre 1969'', ''A Petra d'Algaghjola'', ''Santu Raineri di Montemaiò'', ''E Nostre Campane'', ''I Mo Libri'', ''A Risposta di u Mulinaghju'', ''San Teofilu di Corti'', ''À l'Immaculata'', ''A Legenda Vaticana di Santa Ristituta''. L'opera cunclude incù un lessicu di e parole specifiche di a parlata balanina corsa.<br> ===Linguistica=== - ''Il dialetto corso nella parlata balanina'' ([[1932]]): un dizziunariu corsu-talianu-francese, mettendu in valore a parlata balanina, è un supplementu dedicatu à i francisismi. ==Note== <references/> ==Bibliugrafia== * Tomasu Alfonsi, ''[http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009042212240200004.pdf Fiori di Mucchiu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126003830/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009042212240200004.pdf |date=2020-11-26 }}'', 1931, Edizione Giusti, Livornu. * Tomasu Alfonsi, ''Il Dialetto Córso nella Parlata Balanina'', 1932, Edizione Giusti, Livornu. * [http://www.musee-corse.com/var/ezflow_site/storage/original/application/e29d23b7971a27ca5ae6059402c594c2.pdf] Antone Bonifacio è Paulu Arrighi (dir.), ''L'Annu Corsu'' (1927), Nizza. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307015543/http://www.musee-corse.com/var/ezflow_site/storage/original/application/e29d23b7971a27ca5ae6059402c594c2.pdf |date=2016-03-07 }} ==Ligami== * [https://web.archive.org/web/20150507081259/http://accademiacorsa.org/]?page_id=169 Ghjuvan' Petru Poli, ''L'ecclesiastichi ridattori di A Muvra'', 2009, Accademia Corsa di Nizza. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160429133100/http://accademiacorsa.org/?page_id=169 |date=2016-04-29 }} {{Scrivanu in lingua corsa}} {{DEFAULTSORT:Alfonsi, Tomasu}} [[categoria:Biugrafia]] [[categoria:Corsu]] [[Categoria:Francesu]] [[Categoria:Linguistu]] dp2i5vyt59v9tmrtn1x4mg7jfhmv0ms Iosif Stalin 0 20022 406346 396442 2026-09-25T17:16:49Z Fausta Samaritani 15085 406346 wikitext text/x-wiki [[File:StalinCropped1943.jpg|thumb|Iosif Stalin (1943)]] '''Iosif Stalin''' (18 [[dicembre]] [[1879]], [[Mosca (cità)|Mosca]] – 5 [[marzu]] [[1953]], [[Gori (Georgia)|Gori]]) hè statu un rivoluzionariu, puliticu è militare suvieticu, è una personalità [[storia|storica]] di e più impurtante d'[[Europa]]. == Biugrafia == [[categoria:Puliticante|Stalin]] [[categoria:Russiu|Stalin]] [[categoria:Biugrafia!Stalin]] [[Categoria:Nati in 1879|Stalin]] hxw4mn3n0ejmsbikrb9jnvufas7jta8 406348 406346 2026-09-25T17:24:46Z Fausta Samaritani 15085 406348 wikitext text/x-wiki [[File:StalinCropped1943.jpg|thumb|Iosif Stalin (1943)]] '''Iosif Stalin''' (18 [[dicembre]] [[1879]], [[Mosca (cità)|Mosca]] – 5 [[marzu]] [[1953]], [[Gori (Georgia)|Gori]]) hè statu un rivoluzionariu, puliticu è militare suvieticu, è una personalità [[storia|storica]] di e più impurtante d'[[Europa]]. == Biugrafia == [[categoria:Puliticante|Stalin]] [[categoria:Russiu|Stalin]] [[categoria:Biugrafia|Stalin]] [[Categoria:Nati in 1879|Stalin]] 10acv8y80err8c4eymvyn18rg1238qg Argynnis paphia 0 23834 406341 386498 2026-09-25T17:00:00Z Magnefl 7379 foto 406341 wikitext text/x-wiki {| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #FFF4F2" ! colspan="3" style="#FFF4F2" | {| style="background:#FFF4F2" align="center" width="100%" | padding=0px| ! style="background:#FFF4F2" width="100%" |<span font-size:large;">'''Argynnis paphia'''</span> | padding=0px| |} |----- | colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Annecy_-_butterfly.jpg|250px]] |----- ! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Argynnis paphia</span> |----- ! colspan=2 bgcolor="#FFF4F2" | Classifica scentifica |----- | Regnu | [[Animalia]] |----- | Imbrancamentu | [[Arthropoda]] |----- | Classa | [[Insecta]] |----- | Ordini | [[Lepidoptera]] |----- | Famiglia | [[Nymphalidae]] |----- | Genaru | [[Argynnis]] |----- | align="center" bgcolor="#FFF4F2" colspan="2" | Nomu binuminali |----- | align="center" colspan="2" | ''Argynnis paphia''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;">Franco Andrea Bonelli, 1826, 1782</span> |----- | align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Argynnis_paphia_(1).jpg|250px]] |----- |} [[File:Argynnis paphia-mu.jpg|thumb|upright| Parte inferiore maschile]] ''Argynnis paphia'' hè una spezia di sbarrabattula chì faci parti di a famiglia di i [[Nymphalidae]]. ==Discrizzioni== L'Argynnis paphia hè una sbarabattula di a famiglia di i Nymphalidae. Si distingui da i so ali di culori arancinu vivu incù i tacchi neri è i mutivi arghjintati. L'ali antiriori prisentani una striscia nera attravirsendu u mezu, mentri chì l'ali pustiriori ani un'urlatura dintata. A taglia di l'Argynnis paphia varieghja trà 45 è 60 millimitri. ==Ripartizioni== 'Ssa spezia hè largamenti sparta in Auropa, da u punenti di a Russia sinu à u punenti di a Francia è di a Scandinavia insin'à l'Italia. Si pò ancu truvà la in Asia cintrali. Prifirisci l'ambienti aparti tali i pratulini, i chjarini è l'arici di furesti. ''Argynnis paphia'' hè prisenti in [[Corsica]].<ref>Berquier & Andrei-Ruiz (2017).</ref> ==Biulugia== L'Argynnis paphia hè un sbarabattula diurna chì bula par u più da maghju à sittembri. L'adulti si cibani di u nettaru di i fiora, in particulari di a ''Sanguisorba officinalis''. I femini facini i so ova annantu à i casci di i pianti ospiti, chì sò par u più violi. I bruchi si nutriscini dopu di 'ssi pianti prima di trasfurmà si in crisalidi. ==Tassunumia== L'Argynnis paphia apparteni à u genaru ''Argynnis'', chì ragruppa parechji spezii di sbarabattuli. Hè ancu cunnisciutu sottu à i sinonimi siguenti : Fabriciana paphia, ''Argynnis paphia'' var. valesina è ''Argynnis paphia'' var. valesina f. alba. ==Cunsirvazioni== Bench'è l'Argynnis paphia ùn sii micca cunsidaratu com'è una spezia in priculu, a so pupulazioni hà diminuitu in certi righjoni par causa di a distruzzioni di u so ambienti naturali. A cunsirvazioni di i so ambienti hè dunqua escinziali par assicurà a sopravvivenza di 'ssa spezia. Misuri di prutizzioni, tali a criazioni di riservi naturali è a sinsibilisazioni di u publicu à l'impurtanza di a biudiversità, sò missi in campu pà prisirvà l'Argynnis paphia è d'altri spezii di sbarabattuli. ==Rifarimenti== * Berquier C. & Andrei-Ruiz M.-C., ''Lista Rossa regiunale di e Farfalle diurne è Zygene di Corsica'', Corti: Edizione di l'Uffiziu di l'Ambiente di a Corsica, 2017 ==Noti== <references /> ==Altri prugetti== * [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Argynnis_paphia ''Argynnis paphia''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons]. [[Categoria:Nymphalidae]] [[Categoria:Fauna di Corsica]] 6t2ikbzgp7rvul2sl2xgkz23ei5n4hd 406342 406341 2026-09-25T17:01:39Z Magnefl 7379 foto 406342 wikitext text/x-wiki {| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #FFF4F2" ! colspan="3" style="#FFF4F2" | {| style="background:#FFF4F2" align="center" width="100%" | padding=0px| ! style="background:#FFF4F2" width="100%" |<span font-size:large;">'''Argynnis paphia'''</span> | padding=0px| |} |----- | colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Annecy_-_butterfly.jpg|250px]] |----- ! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Argynnis paphia</span> |----- ! colspan=2 bgcolor="#FFF4F2" | Classifica scentifica |----- | Regnu | [[Animalia]] |----- | Imbrancamentu | [[Arthropoda]] |----- | Classa | [[Insecta]] |----- | Ordini | [[Lepidoptera]] |----- | Famiglia | [[Nymphalidae]] |----- | Genaru | [[Argynnis]] |----- | align="center" bgcolor="#FFF4F2" colspan="2" | Nomu binuminali |----- | align="center" colspan="2" | ''Argynnis paphia''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;">Franco Andrea Bonelli, 1826, 1782</span> |----- | align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Argynnis_paphia_(1).jpg|250px]] |----- |} [[File:Argynnis paphia-mo.jpg|thumb|upright|Parte superiore maschile]] [[File:Argynnis paphia-mu.jpg|thumb|upright|Parte inferiore maschile]] ''Argynnis paphia'' hè una spezia di sbarrabattula chì faci parti di a famiglia di i [[Nymphalidae]]. ==Discrizzioni== L'Argynnis paphia hè una sbarabattula di a famiglia di i Nymphalidae. Si distingui da i so ali di culori arancinu vivu incù i tacchi neri è i mutivi arghjintati. L'ali antiriori prisentani una striscia nera attravirsendu u mezu, mentri chì l'ali pustiriori ani un'urlatura dintata. A taglia di l'Argynnis paphia varieghja trà 45 è 60 millimitri. ==Ripartizioni== 'Ssa spezia hè largamenti sparta in Auropa, da u punenti di a Russia sinu à u punenti di a Francia è di a Scandinavia insin'à l'Italia. Si pò ancu truvà la in Asia cintrali. Prifirisci l'ambienti aparti tali i pratulini, i chjarini è l'arici di furesti. ''Argynnis paphia'' hè prisenti in [[Corsica]].<ref>Berquier & Andrei-Ruiz (2017).</ref> ==Biulugia== L'Argynnis paphia hè un sbarabattula diurna chì bula par u più da maghju à sittembri. L'adulti si cibani di u nettaru di i fiora, in particulari di a ''Sanguisorba officinalis''. I femini facini i so ova annantu à i casci di i pianti ospiti, chì sò par u più violi. I bruchi si nutriscini dopu di 'ssi pianti prima di trasfurmà si in crisalidi. ==Tassunumia== L'Argynnis paphia apparteni à u genaru ''Argynnis'', chì ragruppa parechji spezii di sbarabattuli. Hè ancu cunnisciutu sottu à i sinonimi siguenti : Fabriciana paphia, ''Argynnis paphia'' var. valesina è ''Argynnis paphia'' var. valesina f. alba. ==Cunsirvazioni== Bench'è l'Argynnis paphia ùn sii micca cunsidaratu com'è una spezia in priculu, a so pupulazioni hà diminuitu in certi righjoni par causa di a distruzzioni di u so ambienti naturali. A cunsirvazioni di i so ambienti hè dunqua escinziali par assicurà a sopravvivenza di 'ssa spezia. Misuri di prutizzioni, tali a criazioni di riservi naturali è a sinsibilisazioni di u publicu à l'impurtanza di a biudiversità, sò missi in campu pà prisirvà l'Argynnis paphia è d'altri spezii di sbarabattuli. ==Rifarimenti== * Berquier C. & Andrei-Ruiz M.-C., ''Lista Rossa regiunale di e Farfalle diurne è Zygene di Corsica'', Corti: Edizione di l'Uffiziu di l'Ambiente di a Corsica, 2017 ==Noti== <references /> ==Altri prugetti== * [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Argynnis_paphia ''Argynnis paphia''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons]. [[Categoria:Nymphalidae]] [[Categoria:Fauna di Corsica]] d1aeq8ljbcyxu5qopf9fofxcv4akv1n Echelus myrus 0 25676 406356 397755 2026-09-26T00:07:34Z InternetArchiveBot 17916 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 406356 wikitext text/x-wiki {| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #FFEAE6" ! colspan="3" style="#FFEAE6" | {| style="background:#FFEAE6" align="center" width="100%" | padding=0px| ! style="background:#FFEAE6" width="100%" |<span font-size:large;">'''Echelus myrus'''</span> | padding=0px| |} |----- | colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Echelus_myrus_caudal.jpg|250px]] |----- ! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Echelus myrus</span> |----- ! colspan=2 bgcolor="#FF9999" | Classifica scentifica |----- | Regnu | [[Animalia]] |----- | Imbrancamentu | [[Chordata]] |----- | Classa | [[Actinopteri]] |----- | Ordine | [[Anguilliformes]] |----- | Famiglia | [[Ophichthidae]] |----- | Generu | [[Echelus]] |----- | align="center" bgcolor="#FF9999" colspan="2" | Nome binuminale |----- | align="center" colspan="2" | ''Echelus myrus''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;"> Carl Linnaeus, 1758</span> |----- | align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Echelus_myrus_head_side.jpg|250px]] |----- |} ''Echelus myrus'' hè una spezia di pesciu chì face parte di a famiglia di i [[Ophichthidae]]. ==Descrizzione== ''Echelus myrus'' prisenta un corpu lungarinu è sciacciatu latiralmente, incù una nutaghjola dursale situata à u daretu di u corpu. U so culore varieghja grisgiu à u brunu, incù qualchì volta machje più bughje. ==Ripartizione== ''Echelus myrus'' hè prisente in acque marine trupicale è subtrupicale di l'oceanu Atlanticu, di l'oceanu Indianu è di l'oceanu Pacificu. Omu u trova di regula vicinu à i scogli corallini è i relitti, induv'ellu si fissa à i grossi pesci è à e cuparchjate marine cù l'aiutu di a so ventosa dursale. ''Echelus myrus'' hè prisente in acque marine di [[Corsica]].<ref>https://fishbase.mnhn.fr/summary/echelus-myrus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204033735/https://fishbase.mnhn.fr/summary/Echelus-myrus |date=2024-12-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204033735/https://fishbase.mnhn.fr/summary/Echelus-myrus |date=2024-12-04 }}.</ref> ==Biolugia== ''Echelus myrus'' si nutrisce per u più di picculi pesci, di crustacei è di pisticciuli organichi ch'ellu trova fissendu si à l'ospite più maiore. Si culloca usendu i muvimenti di e so ospite per cullucà si prestu è efficacemente. ==Tassonumia== ''Echelus myrus'' hè statu discrittu per a prima volta da u naturalistu svedese Carl Linnaeus in u 1758. 'Ssa spezia hè qualchì volta designata sottu à i sinonimi Echeneis myrus o Echeneis naucrates. ==Cunsirvazione== Benchì Echelus myrus ùn sia micca dirittamente minacciata, pò esse affittata da a perdita d'ambienti custieri è a pesca eccessiva di e so prede. Hè dunque impurtante di surviglià è di pruteghje l'ecusistemi marini induve 'ssa spezia si trova per assicurà a so sopravvivenza à longu andà. ==Riferimenti== * Rughjeru Miniconi, Parlata aghjaccina cittatina è paisana, Ed. A Barcella, 2017. ==Note== <references /> ==Altri prugetti== * [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Echelus_myrus ''Echelus myrus''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons]. [[Categoria:Ophichthidae]] [[Categoria:Ittiofauna di Corsica]] 4llcx2l9wb4mtclsxlj5s9ytelfimaf Echeneis naucrates 0 25678 406357 397718 2026-09-26T00:07:35Z InternetArchiveBot 17916 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 406357 wikitext text/x-wiki {| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #FFEAE6" ! colspan="3" style="#FFEAE6" | {| style="background:#FFEAE6" align="center" width="100%" | padding=0px| ! style="background:#FFEAE6" width="100%" |<span font-size:large;">'''Echeneis naucrates'''</span> | padding=0px| |} |----- | colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Echeneis_naucrates_-_Reef1980.jpg|250px]] |----- ! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Echeneis naucrates</span> |----- ! colspan=2 bgcolor="#FF9999" | Classifica scentifica |----- | Regnu | [[Animalia]] |----- | Imbrancamentu | [[Chordata]] |----- | Classa | [[Actinopteri]] |----- | Imbrancamentu | [[Acanthopterygii]] |----- | Classa | [[Percomorphaceae]] |----- | Ordine | [[Perciformes]] |----- | Famiglia | [[Echeneidae]] |----- | Generu | [[Echeneis]] |----- | align="center" bgcolor="#FF9999" colspan="2" | Nome binuminale |----- | align="center" colspan="2" | ''Echeneis naucrates''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;"> Carl Linnaeus, 1758Carl Linnaeus, 1758</span> |----- | align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Echeneis_naucrates_-_Reef1981.jpg|250px]] |----- |} ''Echeneis naucrates'' hè una spezia di pesciu chì face parte di a famiglia di i [[Echeneidae]]. ==Descrizzione== ''Echeneis naucrates'' si caratterizeghja da a so capacità à appiccà si à i grandi animali marinari tali i cagnacci, e cuparchjate o e raze cù l'aiutu di una ventosa situata annantu à a so testa. ==Ripartizione== Omu ritrova Echeneis naucrates in l'acque trupicale è subtrupicale di l'oceanu Indianu, di l'oceanu Atlanticu è di u mare Terraniu. Hè à spessu ossirvatu vicinu à i scogli corallini è zone ricche di rubu. ''Echeneis naucrates'' hè prisente in acque marine di [[Corsica]].<ref>https://fishbase.mnhn.fr/summary/Echeneis-naucrates {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240622041051/https://fishbase.mnhn.fr/summary/echeneis-naucrates |date=2024-06-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240622041051/https://fishbase.mnhn.fr/summary/echeneis-naucrates |date=2024-06-22 }}.</ref> ==Biolugia== 'Ssu pesciu misura di media trà 30 è 60 centimi di lunghezza. Si ciba per u più di picculi pesci, di crustacei è di zoorubu. Echeneis naucrates hè un pesciu oviparu, a femina dipunendu i so ovi in lochi aggrundati tali e sapare sottumarine. ==Tassonumia== Echeneis naucrates hè classificatu qualchì volta in u generu Remora. ==Cunsirvazione== Echeneis naucrates ùn hè micca cunsideratu cum'è una spezia minacciata. Eppuru, a pesca eccessiva è a distruzzione di u so ambiente naturale ponu avè un impattu annantu à a so pupulazione. Hè dunque impurtante di mette in ballu in certi lochi e misure di cunsirvazione per prisirvà 'ssa spezia di pesciu. ==Riferimenti== * Rughjeru Miniconi, Parlata aghjaccina cittatina è paisana, Ed. A Barcella, 2017. ==Note== <references /> ==Altri prugetti== * [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Echeneis_naucrates ''Echeneis naucrates''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons]. [[Categoria:Echeneidae]] [[Categoria:Ittiofauna di Corsica]] fxn4a3qecwcw3f05hsr3e7m1z7q8iwh Galeorhinus galeus 0 25716 406358 397756 2026-09-26T00:11:35Z InternetArchiveBot 17916 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 406358 wikitext text/x-wiki {| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #FFEAE6" ! colspan="3" style="#FFEAE6" | {| style="background:#FFEAE6" align="center" width="100%" | padding=0px| ! style="background:#FFEAE6" width="100%" |<span font-size:large;">'''Galeorhinus galeus'''</span> | padding=0px| |} |----- | colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Curious_female_School_Shark_investigates_research_equipment.jpg|250px]] |----- ! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Galeorhinus galeus</span> |----- ! colspan=2 bgcolor="#FF9999" | Classifica scentifica |----- | Regnu | [[Animalia]] |----- | Imbrancamentu | [[Chordata]] |----- | Classa | [[Chondrichthyes]] |----- | Imbrancamentu | [[Acanthopterygii]] |----- | Classa | [[Percomorphaceae]] |----- | Ordine | [[Carcharhiniformes]] |----- | Famiglia | [[Triakidae]] |----- | Generu | [[Galeorhinus]] |----- | align="center" bgcolor="#FF9999" colspan="2" | Nome binuminale |----- | align="center" colspan="2" | ''Galeorhinus galeus''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;">Carl Linnaeus, 1758</span> |----- | align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Galeorhinus_galeus_head.jpg|250px]] |----- |} ''Galeorhinus galeus'' hè una spezia di pesciu chì face parte di a famiglia di i [[Triakidae]]. ==Descrizzione== ''Galeorhinus galeus'' hè una spezia di cagnacciu chì pussede un corpu lungarinu è affusulatu, incù una testa larga è sciacciata. U so culore varieghja da grisgiu à brunu, incù tacche più chjare annantu à u corpu. ==Ripartizione== Galeorhinus galeus si trova in l'acque timperate è frete di l'oceani Atlanticu, Indianu è Pacificu è ancu in u mare Terraniu. Hè prisente u longu di e coste di l'Europa, di l'Africa, di l'America suprana, di l'America suttana è di l'Australia. ''Galeorhinus galeus'' hè prisente in acque marine di [[Corsica]].<ref>https://fishbase.mnhn.fr/summary/galeorhinus-galeus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204160537/https://fishbase.mnhn.fr/Summary/Galeorhinus-galeus |date=2024-12-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204160537/https://fishbase.mnhn.fr/Summary/Galeorhinus-galeus |date=2024-12-04 }}.</ref> ==Biolugia== Galeorhinus galeus hè un predatore opportunistu chì si ciba per u più di pesci, di cefalopodi è di crustacei. Hè capace à percorre longhe distanze in cerca di prede. A riproduzione di 'ssa spezia hè ovuvivipara, ciò chì significheghja ch'è l'embrioni si sviloppanu indrentu à a mamma prima di nasce. ==Tassonumia== ''Galeorhinus galeus'' hè dinù cunnisciutu sottu à u nome scentificu di Triakis galeus. Esistenu parechji sinonimi per 'ssa spezia, tali Mustelus galeus è Scyllium galeus. ==Cunsirvazione== Galeorhinus galeus hè una spezia vulnerabile per causa di a pesca eccessiva è di a distruzzione di u so ambiente. Hè à spessu catturatu à l'accasu in e rete di pesca destinate à altre spezie. E misure di cunsirvazione sò necessarie per pruteghje 'ssa spezia è assicurà a so sopravvivenza à longu andà. ==Riferimenti== * Rughjeru Miniconi, Parlata aghjaccina cittatina è paisana, Ed. A Barcella, 2017. ==Note== <references /> ==Altri prugetti== * [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Galeorhinus_galeus ''Galeorhinus galeus''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons]. [[Categoria:Triakidae]] [[Categoria:Ittiofauna di Corsica]] ft8ieby9kd04nm8n8z51lcl5nqjnvuu Galeus melastomus 0 25717 406359 397725 2026-09-26T00:11:37Z InternetArchiveBot 17916 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 406359 wikitext text/x-wiki {| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #FFEAE6" ! colspan="3" style="#FFEAE6" | {| style="background:#FFEAE6" align="center" width="100%" | padding=0px| ! style="background:#FFEAE6" width="100%" |<span font-size:large;">'''Galeus melastomus'''</span> | padding=0px| |} |----- | colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:FMIB_46034_Black-Mouthed_Dogfish.jpeg|250px]] |----- ! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Galeus melastomus</span> |----- ! colspan=2 bgcolor="#FF9999" | Classifica scentifica |----- | Regnu | [[Animalia]] |----- | Imbrancamentu | [[Chordata]] |----- | Classa | [[Chondrichthyes]] |----- | Imbrancamentu | [[Acanthopterygii]] |----- | Classa | [[Percomorphaceae]] |----- | Ordine | [[Carcharhiniformes]] |----- | Famiglia | [[Scyliorhinidae]] |----- | Generu | [[Galeus]] |----- | align="center" bgcolor="#FF9999" colspan="2" | Nome binuminale |----- | align="center" colspan="2" | ''Galeus melastomus''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;">Constantine Samuel Rafinesque, 1810</span> |----- | align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Galeus_melastomus_01.JPG|250px]] |----- |} ''Galeus melastomus'' hè una spezia di pesciu chì face parte di a famiglia di i [[Scyliorhinidae]]. ==Descrizzione== ''Galeus melastomus'' pussede un corpu lungarinu è smilzu, incù un culore grisgiognu è tacche bughje annantu à u spinu. ==Ripartizione== ''Galeus melastomus'' si trova per u più in l'acque di u mare Atlanticu orientale, da a Nurvegia à a Mauritania, è ancu in u Mediterraniu. Priferisce i fondi marini rucciosi è e zone di rena. ''Galeus melastomus'' hè prisente in acque marine di [[Corsica]].<ref>https://fishbase.mnhn.fr/summary/galeorhinus-galeus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204160537/https://fishbase.mnhn.fr/Summary/Galeorhinus-galeus |date=2024-12-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204160537/https://fishbase.mnhn.fr/Summary/Galeorhinus-galeus |date=2024-12-04 }}.</ref> ==Biolugia== 'Ssu cagnacciu hè un predatore opportunistu nutrendu si per u più di pesci, di crustacei è di cefalopodi. Hè ovuviviparu, ciò chì significheghja ch'è l'ovi si sviloppanu indrentu à a femina sinu à a sbucciata di i picculi cagnacci. ==Tassonumia== ''Galeus melastomus'' hè dinù cunnisciutu sottu à u nome scentificu di Scyliorhinus melastomus. Pò esse cunfusu incù altre spezie di cagnacci di u generu Galeus, tali Galeus arae è Galeus atlanticus. ==Cunsirvazione== Benchì ''Galeus melastomus'' ùn sia micca dirittamente sibulatu da e pischerie cummerciale, hè à spessu catturatu à l'accasu in e rete di pesca. 'Ssa spezia hè cunsiderata cum'è di preoccupazione minore da l'Unione internaziunale per a cunsirvazione di a natura (UICN), ma e misure di cunsirvazione sò necessarie per privene una eventuale diminuzione di a so pupulazione. ==Riferimenti== * Rughjeru Miniconi, Parlata aghjaccina cittatina è paisana, Ed. A Barcella, 2017. ==Note== <references /> ==Altri prugetti== * [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Galeus_melastomus ''Galeus melastomus''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons]. [[Categoria:Scyliorhinidae]] [[Categoria:Ittiofauna di Corsica]] 1hbc4ibmkvibrzwawsb988pvo71jw4v Louis Patriarche 0 25960 406349 403809 2026-09-25T17:33:01Z Fausta Samaritani 15085 Categoria, link 406349 wikitext text/x-wiki '''Louis Patriarche''' hè un scultore corsu, natu in u [[1872]] in Bastia è mortu in u [[1955]] in [[Nîmes]]. Era cunnisciutu dinù per esse un medagliore.<ref>https://www.musee-orsay.fr/fr/ressources/repertoire-artistes-personnalites/louis-patriarche-19571.</ref> == Biografia == [[File:Munumentu paoli in Bastia, da Louis Patriarche.jpg|miniatura|Bassurilievu dedicatu à Pasquale Paoli, Bastia]] Natu in [[Bastìa|Bastia]] u [[28 di settembre]] [[1872]],<ref>{{cite web |title=Copia di archiviu |url=https://www.bastelica.fr/index.php/patrimoine/monuments/statue-sampiero-corso |accessdate=2025-01-20 |archive-date=2025-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250124070720/https://www.bastelica.fr/index.php/patrimoine/monuments/statue-sampiero-corso }}.</ref>Louis Patriarche face i studii in Roma, grazia à a lascita Sisco, una borsa data da [[Giuseppe Sisco]] à giovani corsi. Spone à parechji saloni francesi à a fine di u [[XIX sèculu]] è in u [[XX sèculu]]. More in Nîmes u [[13 di maghju]] di u [[1955]]. Hè interratu à Saint-Césaire-lès-Nîmes. == Opere == - ''Episodiu di a Battaglia di Aboukir'', [[1908]], medaglia, cummanda di u Statu.<br> - ''Bourgault-Ducoudray'', [[1913]], ritrattu in medaglione di bronzu, diametru: 1 m, cummanda di u Statu, Nantes, teatru Graslin.<br> - ''Medaglia cummemurativa di a Vittoria'', [[1919]], medaglia, cummanda di u Statu.<br> [[File:Monument aux morts de Bastia, sculpture de Louis Patriarche.jpg|thumb|250px|right|''Munumentu à i morti'', Piazza Santu Niculà in Bastia]] - ''Munumentu à i morti di [[Bastìa|Bastia]]'', [[1925]], in cullaburazione cù Jean-Mathieu Pekle.<br> - ''Pascal Paoli'', bassurelievu in Bastia, [[1934]].<br> - ''Jules Clarétie'', medaglione di bronzu chì decora u munumentu di l'omu di lettere, [[Parighji|Parigi]], cimiteru di Père-Lachaise.<br> - ''La porteuse d'eau'', [[1931]], scultura in u centru di a piazza di [[Calvi]].<ref>https://www.navigart.fr/fnac/artwork/louis-patriarche-porteuse-d-eau-140000000050248.</ref><br> - ''Sampieru Corsu'', bustu di bronzu, [[1938]], in [[Bastelica]].<ref>{{cite web |title=Copia di archiviu |url=https://www.bastelica.fr/index.php/patrimoine/monuments/statue-sampiero-corso |accessdate=2025-01-20 |archive-date=2025-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250124070720/https://www.bastelica.fr/index.php/patrimoine/monuments/statue-sampiero-corso }}.</ref><br> == Note è referenze == {{Riferimenti}}  [[Categoria:Biugrafia|Patriarche, Louis]] [[Categoria:Corsu|Patriarche, Louis]] [[Categoria:Francesu|Patriarche, Louis]] [[Categoria:Morti in 1955|Pagtriarche, Louis]] 0ampt4r5xx7b32xofkqjy735xe469cv Ophichthus rufus 0 26013 406363 397738 2026-09-26T00:27:47Z InternetArchiveBot 17916 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 406363 wikitext text/x-wiki {| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #FFEAE6" ! colspan="3" style="#FFEAE6" | {| style="background:#FFEAE6" align="center" width="100%" | padding=0px| ! style="background:#FFEAE6" width="100%" |<span font-size:large;">'''Ophichthus rufus'''</span> | padding=0px| |} |----- | colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Ophichthus_rufus_1.jpg|250px]] |----- ! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Ophichthus rufus</span> |----- ! colspan=2 bgcolor="#FF9999" | Classifica scentifica |----- | Regnu | [[Animalia]] |----- | Imbrancamentu | [[Chordata]] |----- | Classa | [[Actinopteri]] |----- | Imbrancamentu | [[Acanthopterygii]] |----- | Classa | [[Percomorphaceae]] |----- | Ordine | [[Anguilliformes]] |----- | Famiglia | [[Ophichthidae]] |----- | Generu | [[Ophichthus]] |----- | align="center" bgcolor="#FF9999" colspan="2" | Nome binuminale |----- | align="center" colspan="2" | ''Ophichthus rufus''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;">Constantine Samuel Rafinesque, 1810</span> |----- | align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Ophichthus_rufus_head.jpg|250px]] |----- |} ''Ophichthus rufus'' hè una spezia di pesciu chì face parte di a famiglia di l'[[Ophichthidae]]. ==Descrizzione== ''Ophichthus rufus'' si caratterizeghja da un corpu lungarinu è cilindricu, spruvistu di scaglie, è una testa stretta incù una bocca prutrattile. U so culore varieghja da brunu à russicciu, da induve u so nome cumunu di pesciu sarpe rossu. ==Ripartizione== Omu trova ''Ophichthus rufus'' in l'acque trupicale è subtrupicale di l'oceanu Atlanticu, in particulare u longu di e coste di l'America suttana, di l'Africa di u Punente è Caraibi, è ancu in u Mediterraniu. Campa di regula in i scogli curallini è e zone rucciose, induv'ellu si piatta in i caravoni è i tufoni. ''Ophichthus rufus'' hè prisente in acque marine di [[Corsica]].<ref>https://fishbase.mnhn.fr/summary/ophichthus-rufus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241207004902/https://fishbase.mnhn.fr/summary/Ophichthus-rufus |date=2024-12-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241207004902/https://fishbase.mnhn.fr/summary/Ophichthus-rufus |date=2024-12-07 }}.</ref> ==Biolugia== 'Ssu pesciu sarpe hè per u più nutturnu, nutriscendu si di picculi pesci, di crustacei è di varmi marini. Si culloca ondulendu u so corpu di manera atturchjata, ciò chì li permette di circulà bellu faciule trà e scogli è i curalli. A so riproduzione hè pocu cunnisciuta, ma hè prubabile ch'ellu diponga ovi chì sboccianu in larve pelagiche. ==Tassonumia== ''Ophichthus rufus'' hè qualchì volta dinù designatu sottu à i sinonimi Ophichthys rufus o Ophisurus rufus. 'Ssa spezia face parte generu Ophichthus, chì ragruppa numerosi pesci sarpe prisente in l'acque trupicale di u mondu sanu. ==Cunsirvazione== Benchì ''Ophichthus rufus'' ùn sia micca dirittamente minacciatu, hè vulnerabile à e pirturbazione di u so ambiente naturale, tale a polluzione, a pesca eccessiva è a distruzzione di i scogli corallini. Hè dunque impurtante di mette in piazza di e misure di cunsirvazione per pruteghje 'ssa spezia in certi lochi è prisirvà a biodiversità di l'ecusistemi marini induv'ella campa. ==Riferimenti== * Rughjeru Miniconi, Parlata aghjaccina cittatina è paisana, Ed. A Barcella, 2017. ==Note== <references /> ==Altri prugetti== * [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ophichthus_rufus ''Ophichthus rufus''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons]. [[Categoria:Ophichthidae]] [[Categoria:Ittiofauna di Corsica]] 01yrmvlpmqxh8lcp765jtkx2ihi0k9r Polyacanthonotus rissoanus 0 26071 406364 397741 2026-09-26T00:31:23Z InternetArchiveBot 17916 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 406364 wikitext text/x-wiki {| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #FFEAE6" ! colspan="3" style="#FFEAE6" | {| style="background:#FFEAE6" align="center" width="100%" | padding=0px| ! style="background:#FFEAE6" width="100%" |<span font-size:large;">'''Polyacanthonotus rissoanus'''</span> | padding=0px| |} |----- | colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Polyacanthonotus_rissoanus.jpg|250px]] |----- ! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Polyacanthonotus rissoanus</span> |----- ! colspan=2 bgcolor="#FF9999" | Classifica scentifica |----- | Regnu | [[Animalia]] |----- | Imbrancamentu | [[Chordata]] |----- | Classa | [[Actinopteri]] |----- | Imbrancamentu | [[Acanthopterygii]] |----- | Classa | [[Percomorphaceae]] |----- | Ordine | [[Notacanthiformes]] |----- | Famiglia | [[Notacanthidae]] |----- | Generu | [[Polyacanthonotus]] |----- | align="center" bgcolor="#FF9999" colspan="2" | Nome binuminale |----- | align="center" colspan="2" | ''Polyacanthonotus rissoanus''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;">Filippi è Vérany, 1857</span> |----- | align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Polyacanthonotus_rissoanus1.jpg|250px]] |----- |} ''Polyacanthonotus rissoanus'' hè una spezia di pesciu chì face parte di a famiglia di i [[Notacanthidae]]. ==Descrizzione== ''Polyacanthonotus rissoanus'' si distingue per via di a so culurazione giallu vivu è e so spine dursale spinose. ==Ripartizione== ''Polyacanthonotus rissoanus'' hè prisente in acque marine di l'acque trupicale di l'oceanu Indianu, in particulare di l'isule di l'oceanu Indianu occidentale tale e Maldive è e Seicelle. ''Polyacanthonotus rissoanus'' hè prisente in acque marine di [[Corsica]].<ref>https://fishbase.mnhn.fr/summary/speciessummary.php?id=15804 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315041026/http://fishbase.mnhn.fr/Summary/speciesSummary.php?id=15804 |date=2016-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315041026/http://fishbase.mnhn.fr/Summary/speciesSummary.php?id=15804 |date=2016-03-15 }}.</ref> ==Biolugia== ''Polyacanthonotus rissoanus'' si scontra di regula in picculi gruppi vicinu à i scogli corallini. Si nutrisce per u più d'alghe è di pisticciuli organichi ch'ellu trova bulichendu u substratu incù a so bocca à forma di bizzicu. ==Tassonumia== ''Polyacanthonotus rissoanus'' hè stata discrittu per a prima volta in 1836 da u naturalistu francese Achille Valenciennes. Hè qualchì volta dinù designatu sottu à u sinonimu d'Acanthurus rissoanus. ==Cunsirvazione== Benchì ''Polyacanthonotus rissoanus'' ùn sia micca attualmente cunsideratu cum'è una spezia in priculu, hè minacciatu da a distruzzione di u so ambiente naturale duvuta à a polluzione è à pesca eccessiva. Hè dunque impurtante di mette in piazza e misure di cunsirvazione per pruteghje 'ssa spezia è prisirvà a biodiversità di i scogli corallini induv'ella campa. ==Riferimenti== * Rughjeru Miniconi, Parlata aghjaccina cittatina è paisana, Ed. A Barcella, 2017. ==Note== <references /> ==Altri prugetti== * [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Polyacanthonotus_rissoanus ''Polyacanthonotus rissoanus''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons]. [[Categoria:Notacanthidae]] [[Categoria:Ittiofauna di Corsica]] 4n1a8kkyn68171i6l1q6ycqejl0gux8 Pomatoschistus bathi 0 26077 406365 397742 2026-09-26T00:31:34Z InternetArchiveBot 17916 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 406365 wikitext text/x-wiki {| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #FFEAE6" ! colspan="3" style="#FFEAE6" | {| style="background:#FFEAE6" align="center" width="100%" | padding=0px| ! style="background:#FFEAE6" width="100%" |<span font-size:large;">'''Pomatoschistus bathi'''</span> | padding=0px| |} |----- | colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Bath_gobi.jpg|250px]] |----- ! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Pomatoschistus bathi</span> |----- ! colspan=2 bgcolor="#FF9999" | Classifica scentifica |----- | Regnu | [[Animalia]] |----- | Imbrancamentu | [[Chordata]] |----- | Classa | [[Actinopteri]] |----- | Imbrancamentu | [[Acanthopterygii]] |----- | Classa | [[Percomorphaceae]] |----- | Ordine | [[Gobiiformes]] |----- | Famiglia | [[Gobiidae]] |----- | Generu | [[Pomatoschistus]] |----- | align="center" bgcolor="#FF9999" colspan="2" | Nome binuminale |----- | align="center" colspan="2" | ''Pomatoschistus bathi''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;">P. J. Miller, 1982</span> |----- | align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Pomatoschistus_bathi_20-10-06_DSCF3716.jpg|250px]] |----- |} U '''capiciocciu di Bath''' (''Pomatoschistus bathi'') hè una spezia di pesciu chì face parte di a famiglia di i [[Gobiidae]]. ==Descrizzione== U capiciocciu di Bath hè un picculu pesciu chì misura di regula trà 3 è 5 centimi di lunghezza. Pussede un corpu lungarinu è una culurazione bruniccia incù machje bughje annantu à u spinu. A so nutaghjola dursale hè marcata da strisce nere è bianche, mentre ch'è a so nutaghjola cudale hè attundata. ==Ripartizione== Omu trova u capiciocciu di Bath in l'acque custiere di u mare Terraniu, di u mare Neru è di u mare Atlanticu orientale, in particulare longu e coste di a Francia, di a Spagna, di l'Italia è di a Turchia. Affizziuneghja i fondi rinosi è e zone rucciose pocu prufonde. U capiciocciu di Bath hè prisente in acque marine di [[Corsica]].<ref>https://fishbase.mnhn.fr/summary/speciessummary.php?id=9187 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024030508/http://fishbase.mnhn.fr/summary/SpeciesSummary.php?id=9187 |date=2020-10-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024030508/http://fishbase.mnhn.fr/summary/SpeciesSummary.php?id=9187 |date=2020-10-24 }}.</ref> ==Biolugia== U capiciocciu di Bath hè un pesciu benticu chì si ciba per u più di picculi crustacei è di larve d'invertebrati. Hè capace à camuffà si efficacemente in u so ambiente grazia à a so culurazione crittica. A riproduzione di 'ssa spezia hà locu di veranu, i masci custruiscendu nidi per attirà e femine. ==Tassonumia== Pomatoschistus bathi hè statu scupartu da P. J. Miller in u 1982. ==Cunsirvazione== Benchì u capiciocciu di Bath ùn sia micca cunsideratu cum'è una spezia minacciata, certe pupulazione ponu esse affittate da a polluzione di l'acque custiere è a distruzzione di u so ambiente naturale. Hè dunque impurtante di surviglià da vicinu u statu di e pupulazione di 'ssu pesciu è di mette in ballu e misure di cunsirvazione per garantisce a so sopravvivenza à longu andà. ==Riferimenti== * Rughjeru Miniconi, Parlata aghjaccina cittatina è paisana, Ed. A Barcella, 2017. ==Note== <references /> ==Altri prugetti== * [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Pomatoschistus_bathi ''Pomatoschistus bathi''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons]. [[Categoria:Gobiidae]] [[Categoria:Ittiofauna di Corsica]] qw9vwsszloplsvjyydfslu3t64be35a Campanula trachelium 0 26142 406354 396998 2026-09-25T23:58:15Z InternetArchiveBot 17916 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 406354 wikitext text/x-wiki {| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #CCFFCC" ! colspan="3" style="background:#66CC66" | {| style="background:#66CC66" align="center" width="100%" | padding=0px| ! style="background:#66CC66" width="100%" |<span style="color:white; font-size:large;">'''L'arcanghjulina'''</span> | padding=0px| |} |----- | colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[Image:Campanula_trachelium_plant2.jpg|250px]] |----- ! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Campanula trachelium</span> |----- ! colspan=2 bgcolor="lightgreen" | [[Classificazione scentifica]] |----- | Regnu | ''[[Plantae]]'' |----- | Divisione | ''[[Magnoliophyta]]'' |----- | Classa | ''[[Magnoliopsida]]'' |----- | Ordine | ''[[Asterales]]'' |----- | Famiglia | ''[[Campanulaceae]]'' |----- | Generu | ''[[Campanula]]'' |----- | align="center" bgcolor="lightgreen" colspan="2" | [[Nome binuminale]] |----- | align="center" colspan="2" |''Campanula trachelium''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;"> [[Linnaeus]], 1753</span> |----- | align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[Image:Campanula_trachelium_RF.jpg|250px|A pecita]] |----- |} L' '''Arcanghjulina''' (''Campanula trachelium'') hè una pianta chì face parte di a famiglia di e [[Campanulaceae]]. ==Descrizzione== L'arcanghjulina hè una pianta erbacea vivace, appartinendu à a famiglia di e Campanulaceae. Pò aghjunghje sin'à 1 metru d'altezza, cù un picciolu rittu è pilosu. E so casce sò larghe, ovale à basa curdata, opposte, cù e margine dentate. I fiori, à forma di campanelle, sò maiori è d'un culore viulinu intensu, è si presentanu ragruppati in gaspe à l'ascella di e casce. ==Distribuzione== L'arcanghjulina hè originaria di l'[[Europa]] è si trova cumunemente in i boschi umidi, e sepe è i lochi umbrosi. In Corsica, hè una pianta prisente in parechje rughjoni, in particulare in e zone muntagnole è umide, induv'ella cresce à l'ombra di l'alberi o vicinu à i corsi d'acqua.<ref>Jeanmonod & Gamisans (2013).</ref> ==Biolugia== L'arcanghjulina fiurisce da ghjugnu à a fine d’aostu. Hè una spezia impullinata da l'insetti, sopratuttu da l'ape è altre spezie inamacatrice. A ripruduzzione si face per via di i granelli, chì sò spargugliati à u ventu o cù l’aiutu di l’animali. ==Tassonumia== I sinonimi di ''Campanula trachelium'' sò: * Campanula trachelium var. trachelium * Campanula hirsuta Borkh. * Campanula glandulosa Scop. ==Cunsirvazione== L'arcanghjulina ùn hè micca cunsiderata cum’è una spezia minacciata è ùn hè micca sughjetta à misure di cunsirvazione particulare. Eppuru, a perdita di u so ambiente naturale per via di a defurestazione o di l'urbanizazione pò avè un impattu negativu annantu à a so ripartizione lucale. ==Note== <references/> ==Bibliugrafia== * [https://web.archive.org/web/20120111155047/http://adecec.net/adecec-net/parutions/pdf/corsesetplantes.pdf Conrad, Marcella, I corsi è e piante salvatiche, avà è innanzi, [[1981]], [[Adecec]]] * Gamisans, Jacques (1996), A flora endemica di Corsica, Edisud (in francese) * Jeanmonod D. & Gamisans J. (2013) ''Flora Corsica'' (2 ed), Edisud. ==Ligami== * [http://www.balogna.sitew.com/Voyage_autour_des_noms_corses_des_plantes.S.htm#Voyage_autour_des_noms_corses_des_plantes.S E piante di Balogna] ==Altri prugetti== [[File:Commons-logo.svg|14px]] [http://commons.wikimedia.org/wiki/ Wikimedia Commons] cuntene imagine annantu à [https://commons.wikimedia.org/wiki/Campanula_trachelium L'arcanghjulina] [[Categoria:Campanulaceae]] [[Categoria:Flora di Corsica]] n2wix00mr2ym8mslgpe5qrqtudbherm Conium maculatum 0 26145 406355 397016 2026-09-26T00:01:57Z InternetArchiveBot 17916 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 406355 wikitext text/x-wiki {| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #CCFFCC" ! colspan="3" style="background:#66CC66" | {| style="background:#66CC66" align="center" width="100%" | padding=0px| ! style="background:#66CC66" width="100%" |<span style="color:white; font-size:large;">'''A cicuta'''</span> | padding=0px| |} |----- | colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Conium_maculatum_001.JPG|250px]] |----- ! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Conium maculatum</span> |----- ! colspan=2 bgcolor="lightgreen" | [[Classificazione scentifica]] |----- | Regnu | ''[[Plantae]]'' |----- | Divisione | ''[[Magnoliophyta]]'' |----- | Classa | ''[[Magnoliopsida]]'' |----- | Ordine | ''[[Apiales]]'' |----- | Famiglia | ''[[Apiaceae]]'' |----- | Generu | ''[[Conium]]'' |----- | align="center" bgcolor="lightgreen" colspan="2" | [[Nome binuminale]] |----- | align="center" colspan="2" |''Conium maculatum''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;"> [[Linnaeus]], 1753</span> |----- | align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Conium_maculatum_Lincolnshire_2.jpg|250px]] |----- |} A '''Cicuta''' (''Conium maculatum'') hè una pianta erbacea velenosa chì face parte di a famiglia di l'[[Apiaceae]]. ==Descrizzione== A cicuta hè una pianta erbacea annuale o biennale, chì pò aghjunghje sin'à 2 metri d'altezza. Si distingue per via di u so picciolu cavu è maculatu di purpura, e so foglie larghe, pennate è assai frastagliate, è a so infiuriscenza in umbelle cumposte di fiori bianchi. Hà un odore sgradevule, spessu paragunatu à quellu di u pisciu di topu. Tutte e parte di a pianta sò tossiche, in particulare e radiche è i frutti, chì cuntenenu alcaloidi velenosi cum'è a coniina. ==Distribuzione== A cicuta hè uriginaria di l'Europa è di u Mediterraniu, ma oghje s'hè sparta in parechje rigione temperate di u mondu. Si trova di regula in i lochi umidi, longu à i fiumi, i stradoni è in e zone disturbate. In [[Corsica]], a cicuta si pò truvà in certe regione umide è assuliate, ma ùn hè micca trà e spezie più cumune.<ref>Jeanmonod & Gamisans (2013).</ref> ==Biolugia== A cicuta si riproduce per via di i granelli, chì sò spergugliati da u ventu o l'acqua. A fiuritura si produce trà maghju è lugliu. A pianta attira pochi insetti in cunfrontu d'altre spezie, forse per via di a so tossicità. Hè cunnisciuta per a so crescita rapida è a so capacità à invadisce certi ambienti, puru s'ella hè più spessu spartuta in picculi gruppi. ==Tossicità== A cicuta hè una di e piante più velenose d'Europa. Hà un effettu neurotossicu putente. L'ingestione – ancu in piccule quantità – pò inghjennà a paralisia musculare, difficultà respiratorie è eventualmente a morte per via d'arrestu respiratoriu. Storicamente, hè famosa per esse stata usata in l'antica Grecia per e cundanne à morte, cum'è in u casu di u filòsufu [[Sòcrate]]. ==Tassonumia== ''Conium maculatum'' hè l'unica spezia di u so genere chì si trova in Europa. Altri sinonimi includenu: * Cicuta officinalis Gilib. * Conium orientale Lindl. * Pseudoconium maculatum (L.) Moench ==Cunsirvazione== Bench'è velenosa, a cicuta ùn hè micca cunsiderata cum'è minacciata. In certe regione pò esse cunsiderata invasiva, soprattuttu in l'America di u Nordu è in Australia, induv'ella hè stata introdutta. ==Note== <references/> ==Bibliugrafia== * [https://web.archive.org/web/20120111155047/http://adecec.net/adecec-net/parutions/pdf/corsesetplantes.pdf Conrad, Marcella, I corsi è e piante salvatiche, avà è innanzi, [[1981]], [[Adecec]]] * Gamisans, Jacques (1996), A flora endemica di Corsica, Edisud (in francese) * Jeanmonod D. & Gamisans J. (2013) ''Flora Corsica'' (2 ed), Edisud. ==Ligami== * [http://www.balogna.sitew.com/Voyage_autour_des_noms_corses_des_plantes.S.htm#Voyage_autour_des_noms_corses_des_plantes.S E piante di Balogna] ==Altri prugetti== [[File:Commons-logo.svg|14px]] [http://commons.wikimedia.org/wiki/ Wikimedia Commons] cuntene imagine annantu à [https://commons.wikimedia.org/wiki/Conium_maculatum A cicuta] [[Categoria:Apiaceae]] [[Categoria:Piante velenose]] [[Categoria:Flora di Corsica]] hc6axd3q3m7prr3treqpv3b7wrkmed2 Raja polystigma 0 26147 406366 398131 2026-09-26T00:33:08Z InternetArchiveBot 17916 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 406366 wikitext text/x-wiki {| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #FFEAE6" ! colspan="3" style="#FFEAE6" | {| style="background:#FFEAE6" align="center" width="100%" | padding=0px| ! style="background:#FFEAE6" width="100%" |<span font-size:large;">'''Raja polystigma'''</span> | padding=0px| |} |----- | colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Ha_-_Raja_polystigma.jpg|250px]] |----- ! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Raja polystigma</span> |----- ! colspan=2 bgcolor="#FF9999" | Classifica scentifica |----- | Regnu | [[Animalia]] |----- | Imbrancamentu | [[Chordata]] |----- | Classa | [[Chondrichthyes]] |----- | Imbrancamentu | [[Acanthopterygii]] |----- | Classa | [[Percomorphaceae]] |----- | Ordine | [[Rajiformes]] |----- | Famiglia | [[Rajidae]] |----- | Generu | [[Raja]] |----- | align="center" bgcolor="#FF9999" colspan="2" | Nome binuminale |----- | align="center" colspan="2" | ''Raja polystigma''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;">Regan, 1923</span> |----- | align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Raja_polystigma_Algeria.jpg|250px]] |----- |} ''Raja polystigma'' hè una spezia di raza chì face parte di a famiglia di i [[Rajidae]]. ==Descrizzione== ''Raja polystigma'' si distingue per via di e so machje bianche caratteristiche annantu à u spinu, chì li cunferiscenu un aspettu unicu. ==Ripartizione== Raja polystigma hè prisente in acque marine di l'acque custiere di l'oceanu Atlanticu, di u mare Terraniu è di u mare Neru. Omu a trova di regula à prufundità andendu da 20 à 200 metri, induv'ella si ciba per u più di picculi pesci è di crustacei. ''Raja polystigma'' hè prisente in acque marine di [[Corsica]].<ref>https://fishbase.mnhn.fr/summary/raja-polystigma {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608074259/https://fishbase.mnhn.fr/summary/Raja-polystigma |date=2023-06-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608074259/https://fishbase.mnhn.fr/summary/Raja-polystigma |date=2023-06-08 }}.</ref> ==Biolugia== Raja polystigma hè una spezia ovipara, ciò chì significheghja ch'ella dipone ovi. E femine diponenu i so ovi in capsule ovale chì sò fissate in fondu à l'oceanu. I ghjovani sboccianu ovi dopu à uni pochi di mesi è cumencianu à cibà si di rubu prima di passà à un rigimu alimintare più variatu à misura ch'elli crescinu. ==Tassonumia== Raja polystigma appartene à u generu Raja, chì ragruppa numerose spezie di raze. Hà dinù stata discritta sottu à u nome scentificu di Raja alba in certe publicazione. ==Cunsirvazione== Raja polystigma hè una spezia chì hè à spessu catturata à l'accasu in e rete di pesca cummerciale. Benchì a so pupulazione sia attualmente cunsiderata cum'è stabile, e misure di cunsirvazione sò necessarie per privene una calata di i so effettivi. I sforzi sò svolti per capisce megliu a so biolugia è a so eculugia cù u fine di mette in piazza e strategie di gistione efficace per pruteghje 'ssa spezia. ==Riferimenti== * Rughjeru Miniconi, Parlata aghjaccina cittatina è paisana, Ed. A Barcella, 2017. ==Note== <references /> ==Altri prugetti== * [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Raja_polystigma ''Raja polystigma''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons]. [[Categoria:Rajidae]] [[Categoria:Ittiofauna di Corsica]] gpkl2zgluuism67gf8lgn1ujivmf20q 1843 0 27128 406381 403864 2026-09-26T10:18:42Z Fausta Samaritani 15085 406381 wikitext text/x-wiki U '''1843''' (MDCCCXLIII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XIX sèculu. {{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1820|1830|1840|1850|1860|1839|1840|1841|1842|1843|1844|1845|1846|1847}} [[File:14085-2 8 Vancouver Island 1851.jpg|thumb|250px|right|''Isole di [[Vancouver]]'' ([[Canada]]), 1843]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == In [[Córsica]] == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1843 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1843] {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]] 1jly2tkh276ozw526vqk4br76ep89k8 1562 0 27638 406380 406330 2026-09-26T10:10:43Z Fausta Samaritani 15085 file 406380 wikitext text/x-wiki '''1562''' (MDLXII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1540|1550|1560|1570|1580|1558|1559|1560|1561|1562|1563|1564|1565|1566}} [[File:Mattioliho Herbář (1562) – kolorovaný.jpg|thumb|280px|right|[[Andrea Mattioli]], ''Herbarium'', 1562]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1562 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1562] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] 3xmstcrfkpuw5h2x6y5ai1wrvjvwo7x 1563 0 27639 406379 406331 2026-09-26T10:05:50Z Fausta Samaritani 15085 file 406379 wikitext text/x-wiki '''1563''' (MDLXIII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1540|1550|1560|1570|1580|1559|1560|1561|1562|1563|1564|1565|1566|1567}} [[File:Prospero Fontana - Deposition - Google Art Project.jpg|thumb|200px|right|[[Prospero Fontana]], ''A Deposizione'']] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1563 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1563] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] eax22ukpirjzytzkjrsw2q1w30hhjkw 1564 0 27640 406369 406332 2026-09-26T09:16:48Z Fausta Samaritani 15085 406369 wikitext text/x-wiki '''1564''' (MDLXIV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1540|1550|1560|1570|1580|1560|1561|1562|1563|1564|1565|1566|1567|1568}} == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1564 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1564] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] b3c4w1b2fe9kvuihpezplw4g1ulit81 406378 406369 2026-09-26T10:01:01Z Fausta Samaritani 15085 file 406378 wikitext text/x-wiki '''1564''' (MDLXIV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1540|1550|1560|1570|1580|1560|1561|1562|1563|1564|1565|1566|1567|1568}} [[File:Burg-Stargard-Wappen-04-09-2009 012.jpg|thumb|250px|right|Stemma di Burg-Stargard-Wappen]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1564 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1564] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] sf88ewsb41bwzc9g4rk9ibdq09zyz9b Categoria:Nati in 1879 14 27643 406344 2026-09-25T17:05:42Z Fausta Samaritani 15085 categuria 406344 wikitext text/x-wiki <br> [[Categoria:Cronologia]] 0dv9gnrwavjp0930nb0av0k3qdl5yo5 Categoria:Morti in 1955 14 27644 406345 2026-09-25T17:06:35Z Fausta Samaritani 15085 categuria 406345 wikitext text/x-wiki <br> [[Categoria:Cronologia]] 0dv9gnrwavjp0930nb0av0k3qdl5yo5 1565 0 27645 406370 2026-09-26T09:20:57Z Fausta Samaritani 15085 1565 406370 wikitext text/x-wiki '''1565''' (MDLXV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1540|1550|1560|1570|1580|1561|1562|1563|1564|1565|1566|1567|1568|1569}} == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1565 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1565] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] hoj65paflsvaj30s0yuv7j7yagmh349 406377 406370 2026-09-26T09:53:33Z Fausta Samaritani 15085 file 406377 wikitext text/x-wiki '''1565''' (MDLXV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1540|1550|1560|1570|1580|1561|1562|1563|1564|1565|1566|1567|1568|1569}} [[File:Fernão de Magalhães por Charles Legrand.jpg|thumb|200px|right|[[Charles Legrand]], ''[[Ferdinando Magellanu]]'']] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1565 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1565] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] 52aula1qyb4mnr48vk2p2zay394sxty 1566 0 27646 406371 2026-09-26T09:22:47Z Fausta Samaritani 15085 1566 406371 wikitext text/x-wiki '''1566''' (MDLXVI in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1540|1550|1560|1570|1580|1562|1563|1564|1565|1566|1567|1568|1569|1570}} == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1566 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1566] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] of9f80wphsfaktushmwkddxj2txkppp 406376 406371 2026-09-26T09:46:45Z Fausta Samaritani 15085 file 406376 wikitext text/x-wiki '''1566''' (MDLXVI in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1540|1550|1560|1570|1580|1562|1563|1564|1565|1566|1567|1568|1569|1570}} [[File:Giorgio Vasari - Marriage at Cana - WGA24290.jpg|thumb|200px|right|[[Ghjorghju Vasari]], ''U Spusaliziu di Cana'']] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1566 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1566] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] l3wiey43ll2yabw46epe4yvwvmq9ptx 1567 0 27647 406372 2026-09-26T09:24:21Z Fausta Samaritani 15085 1567 406372 wikitext text/x-wiki '''1567''' (MDLXVII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1540|1550|1560|1570|1580|1563|1564|1565|1566|1567|1568|1569|1570|1571}} == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1567 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1567] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] 0ytsr9ht7qs3hnjd6ohypv5udcvw4rz 406375 406372 2026-09-26T09:41:48Z Fausta Samaritani 15085 file 406375 wikitext text/x-wiki '''1567''' (MDLXVII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1540|1550|1560|1570|1580|1563|1564|1565|1566|1567|1568|1569|1570|1571}} [[File:Paracelsus 1567 - azoth.jpg|thumb|220px|right|[[Paracelsus]], 1567]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1567 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1567] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] awhor2btahajs9eldoxmfbnsiuu3lw2 1568 0 27648 406373 2026-09-26T09:26:37Z Fausta Samaritani 15085 1568 406373 wikitext text/x-wiki '''1568''' (MDLXVIII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. [[Annata bisesta]] {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1540|1550|1560|1570|1580|1564|1565|1566|1567|1568|1569|1570|1572|1572}} == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1568 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1568] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] 9y5820l1r6sj13wls6lmx8qa4dj542o 406374 406373 2026-09-26T09:38:30Z Fausta Samaritani 15085 file 406374 wikitext text/x-wiki '''1568''' (MDLXVIII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. [[Annata bisesta]] {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1540|1550|1560|1570|1580|1564|1565|1566|1567|1568|1569|1570|1572|1572}} [[File:Battle of San Juan de Ulúa (cropped).jpg|thumb|250px|right|''Battaglia di San Gjuanni di Ulúa'', ([[Messicu]])]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1568 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1568] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] 96r1fpy164pcfyjm0h4b11qk6jpr3tn