Wikipedia
cowiki
https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
Media
Speciale
Discussione
Utente
Discussioni utente
Wikipedia
Discussioni Wikipedia
File
Discussioni file
MediaWiki
Discussioni MediaWiki
Template
Discussioni template
Aiuto
Discussioni aiuto
Categoria
Discussioni categoria
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Caryophyllales
0
1524
406534
401212
2026-09-29T08:11:49Z
Fausta Samaritani
15085
fix. link
406534
wikitext
text/x-wiki
'''Caryophyllales'''.
== Listinu ==
;A
[[Aizoaceae]]<br>
[[Amaranthaceae]]<br>
;C
[[Cactaceae]]<br>
[[Caryophyllaceae]]<br>
;D
[[Droseraceae]]<br>
;F
[[Frankeniaceae]]<br>
N
[[Nepenthaceae]]<br>
[[Nyctaginaceae]]<br>
P
[[Phytolaccaceae]]<br>
[[Plumbaginaceae]]<br>
[[Polygonaceae]]<br>
[[Portulacaceae]]<br>
;T
[[Tamaricaceae]]<br>
{{Taxobox_begin | color = lightgreen | name = Caryophyllales}}
{{Taxobox_begin_placement | color = lightgreen}}
{{Taxobox_regnum_entry | taxon = [[Plantae]]}}
{{Taxobox_divisio_entry | taxon = [[Magnoliophyta]]}}
{{Taxobox_classis_entry | taxon = [[Magnoliopsida]]}}
{{Taxobox_ordo_entry | taxon = '''Caryophyllales'''}}
[[File:Higos chumbos. Chumbera. Nopal.jpg|100px|center]]
[[Categoria:Magnoliopsida]]
lsyylzd81j3kwuzqifxfptjzksdwmai
Germania
0
7614
406511
400136
2026-09-28T18:01:00Z
Articulivitali
28749
406511
wikitext
text/x-wiki
{{Statu
|nomeCompleto = Republica Federale di Germania
|nomeUfficiale = Bundesrepublik Deutschland
|linkBandiera = Flag of Germany.svg
|paginaBandiera =
|linkStemma = Coat of arms of Germany.svg
|paginaStemma =
|linkLocalizzazione = EU-Germany.svg
|motto = Einigkeit und Recht und Freiheit
|mottoTraduzione = Unità è ghjustizia è libertà
|lingua = [[lingua tedesca|tedescu]]
|capitale = [[Berlinu]]
|capitaleAbitanti = 3.431.700
|capitaleAbitantiAnno = 2008
|governo = [[Republica federale]]
|presidente = [[Frank-Walter Steinmeier]]
|primoMinistro = [[Friedrich Merz]]
|elenco capi di stato = [[Presidenti di a Republica tedeschi|Presidente]]
|elenco capi di governo = [[Elencu di i Cancellieri tedeschi|Cancellieru federale]]
|indipendenza = [[18 ghjinnaghju]], [[1871]]
|ingressoONU = [[18 settembre]], [[1973]]
|ingressoUE = [[25 marzu]] [[1957]]. Membru fundatore
|superficieTotale = 357.022,90
|superficieOrdine = 61
|superficieAcqua = 2,18
|popolazioneTotale = 82.438.000
|popolazioneAnno = 2005
|popolazioneOrdine = 13
|popolazioneDensita = 231
|continente = [[Europa]]
|orario = [[Tempu Coordinatu Universale|UTC]] +1
|valuta = [[Euru]]
|PIL= 2.521.699
|PILValuta= $
|PILAnno= 2005
|PILOrdine= 5
|PILprocapite= 30.579
|PILprocapiteValuta= $
|PILprocapiteAnno= 2005
|PILprocapiteOrdine= 17
|HDI= 0,932 (altu)
|HDIAnno= 2004
|HDIOrdine= 21
|energia = 0,67
|tld =.de
|telefono = +49
|targa = D
|inno = [[Das Lied der Deutschen]] (''Il Canto dei Tedeschi''); hè cantata la terza strofa, chì comencia incù le parolle [[Einigkeit und Recht und Freiheit]] (''Unità, drittu è libertà'').
|festa = [[3 uttrove]]
|note = <!-- note libere -->
}}
'''A Germania''' ({{lingua|de|Deutschland}}), ufficialmente '''Repubblica Federale di Germania''' ({{lingua|de|Bundesrepublik Deutschland}}) o Alimagna , hè un paese d'[[Europa cintrale]]. Hè una [[republica parlamentaria]] federale cumposta da 16 stati federati, chjamati ''Länder''. A capitale è a cità più pupulata hè [[Berlinu]]. Cù circa 84 milioni d'abitanti, hè u paese più pupulatu di l'[[Unione europea]].
A Germania cunfina à u nordu cù a [[Danimarca]], à livante cù a [[Pulonia]] è a [[Cecchia]], à u sudu cù l'[[Austria]] è a [[Svizzera]], è à punente cù a [[Francia]], u [[Lussemburgu]], u [[Belgiu]] è i [[Paesi Bassi]]. À u nordu, e so coste sò bagnate da u [[Mare di u Nordu]] è da u [[Mar Balticu]]. U paese hà una superficia di circa 357 600 km².
A lingua ufficiale hè u [[tedescu]]. A Germania hè una di e principale putenze ecunomiche di u mondu è un membru fundatore di l'Unione europea, di l'[[NATO]] è di u [[Gruppu di i Sette|G7]].
== Geugrafia ==
[[File:Deutschland topo.jpg|thumb|Carta topugrafica di a Germania.]]
U territoriu tedescu si stende da e [[Alpi]] à u sudu sin'à e coste di u Mare di u Nordu è di u Mar Balticu à u nordu. U puntu più altu hè u [[Zugspitze]], in l'Alpe bavarese, chì culmineghja à 2 962 metri.
Si ponu distingue quattru grande regione naturale:
* u bassupianu di u nordu, largu è pianu;
* e muntagne medie di u centru, trà e quale a [[Selva Nera]], i [[Monti Metalliferi]] è a [[Selva di Turingia]];
* l'altupianu svevu-bavaresu, à u pede di l'Alpi;
* e muntagne alpine di u sudu.
I fiumi principali sò u [[Renu]], u [[Danubiu]], l'[[Elba]], u [[Menu]], u [[Weser]] è l'[[Oder]]. Una reta di canali artificiali cullega parechji bacini idrugrafichi è facilitrghja u trasportu di e merce.
U clima hè in generale temperatu. U nordu è u punente cunnoscenu un clima più oceanicu, cù precipitazione distribuite annantu à tuttu l'annu. À livante è à sudu, u clima hè più cuntinentale, cù inguerni più freti è estati più caldi.
== Storia ==
{{Da vede dinù|Storia di a Germania}}
=== Antichità è Medievu ===
Prima di l'espansione di i populi germanichi, u territoriu di a Germania attuale era abitatu ancu da populi celtichi. Da u V seculu a.C. in quà, e tribù germaniche si sparghjenu à pocu à pocu versu u sudu è l'uveste. I Rumani chjamavanu ''Germania'' e regione situate à livante di u Renu; ùn riescitinu micca à cunquistà in modu durevule u territoriu sanu.
In l'annu 9 d.C., una coalizione di tribù germaniche, guidata da [[Arminiu]], scunfisse trè legione rumane à a [[Battaglia di a furesta di Teutoburgu]]. Dopu à a caduta di l'Imperu rumanu d'Occidente, parechji regni germanichi si furmonu in Europa.
In u 962, [[Ottone I]] fù incurunatu imperatore. Stu avvenimentu hè spessu cunsideratu cum'è u principiu di u [[Santu Imperu Rumanu]], un'entità pulitica chì durò, sottu à forme sfarente, sin'à u 1806. In u 1517, [[Martinu Lutheru]] publicò e so [[95 tese]], chì cuntribuiscenu à l'iniziu di a [[Riforma prutestante]]. A [[Guerra di i Trent'anni]] (1618-1648) devastò una parte impurtante di e terre tedesche.
=== Da a cunfederazione à l'unificazione ===
Dopu à a fine di e guerre napoleoniche, u [[Cungressu di Vienna]] creò in u 1815 a Cunfederazione Germanica, cumposta da parechji stati. E rivoluzione di u 1848 ùn riescitinu micca à creà un statu tedescu unitu.
Sottu à a guida di u cancelliere prussianu [[Otto von Bismarck]], a Prussia allargò a so influenza annantu à l'altri stati tedeschi. U 18 di ghjennaghju di u 1871, dopu à a vittoria prussiana annantu à a Francia, fù proclamatu l'[[Imperu tedescu]].
=== Guerre mundiale è dittatura nazista ===
A Germania fù scunfitta in a [[Prima guerra mundiale]]. L'imperatore [[Guglielmu II]] abdicò in u 1918 è fù stabilita a [[Repubblica di Weimar]]. U novu statu cunnobbe crise ecunomiche è pulitiche, aggravate da a [[Grande Depressione]].
U 30 di ghjennaghju di u 1933, [[Adolf Hitler]] diventò cancelliere. U regime nazista eliminò e libertà pulitiche, perseguitò l'avversarii è intraprese una pulitica d'espansione. L'invasione tedesca di a Pulonia, u 1u di settembre di u 1939, marcò l'iniziu di a [[Seconda guerra mundiale]] in Europa.
Durante u regime nazistu, milioni di persone funu assassinate, frà elle circa sei milioni d'Ebrei in l'[[Olocaustu]]. A Germania si rese incundiziunalmente l'8 di maghju di u 1945.
=== Divisione è riunificazione ===
Dopu à a guerra, u territoriu tedescu fù spartutu in zone d'occupazione amministrate da e putenze alleate. In u 1949 nascinu dui stati: a [[Repubblica Federale di Germania]] à punente è a [[Repubblica Democratica Tedesca]] à livante. Berlinu fù dinù spartutu. In u 1961, u guvernu di a Germania orientale fece custruisce u [[Muru di Berlinu]] per impedisce à i so citadini di passà versu u punente.
Dopu à manifestazione pupulare è à l'apertura di e fruntiere in nuvembre di u 1989, u Muru di Berlinu cascò. A riunificazione tedesca fù compia u 3 d'ottobre di u 1990. Berlinu diventò torna a capitale di u paese unitu.
== Statu è pulitica ==
A Germania hè una repubblica federale. A so leghje fundamentale, aduttata in u 1949, definisce l'istituzione è garantisce i diritti fundamentali.
U putere legislativu hè esercitatu da u [[Bundestag]], elettu da i citadini, è da u [[Bundesrat]], chì raprisenta i stati federati. U cancelliere federale dirighje u guvernu. U presidente federale hè u capu di statu è hà soprattuttu funzione raprisentative. A [[Corte custituziunale federale]] vigila annantu à u rispettu di a lege fundamentale.
I 16 stati federati sò:
* [[Baden-Württemberg]]
* [[Baviera]]
* [[Berlinu]]
* [[Brandeburgu]]
* [[Brema]]
* [[Amburgu]]
* [[Assia]]
* [[Meclemburgu-Pomerania Anteriore]]
* [[Bassa Sassonia]]
* [[Renania di u Nordu-Vestfalia]]
* [[Renania-Palatinatu]]
* [[Sarre]]
* [[Sassonia]]
* [[Sassonia-Anhalt]]
* [[Schleswig-Holstein]]
* [[Turingia]]
== Ecunumia ==
{{Da vede dinù|Ecunumia di a Germania}}
A Germania hà a più grande ecunumia naziunale di l'Unione europea. U settore di i servizii custituisce a parte più impurtante di a so ecunumia, ma l'industria mantene un rollu maiò. Frà i settori industriali principali ci sò a custruzzione d'automobile, a fabricazione di macchine, a chimica, l'elettronica è a siderurgia.
Trà e marche è l'imprese tedesche cunnisciute à l'internaziunale ci sò [[BMW]], [[Mercedes-Benz]], [[Volkswagen]], [[Porsche]], [[Siemens]], [[BASF]] è [[Adidas]]. L'agricultura hà un pesu più minore, ma produce cereali, patate è prudutti d'allevu.
A Germania usa l'[[euru]] è face parte di u mercatu unicu europeu. Hè dinù unu di i principali paesi esportatori di u mondu.
== Pupulazione è sucetà ==
Cù circa 84 milioni d'abitanti, a Germania hè u paese più pupulatu di l'Unione europea. A pupulazione hè cuncentrata soprattuttu in e cità è e regione industriale. Berlinu hè a cità più grande; altre cità impurtante sò [[Amburgu]], [[Monacu di Baviera]], [[Colonia]], [[Francuforte]], [[Stoccarda]], [[Düsseldorf]], [[Lipsia]] è [[Dresda]].
A Germania accoglie numerose cumunità d'origine straniera, frà elle cumunità turche, pulacche, taliane è d'altri paesi europei è asiatichi.
U cristianesimu hè a religione cù u più grande numeru d'aderenti. Ci sò cumunità prutestante è cattoliche in tuttu u paese, è ancu cumunità musulmane, ebraiche, ortudose è buddiste. Una parte impurtante di a pupulazione ùn s'identificheghja cù nisuna religione.
== Lingue ==
U [[tedescu]] hè a lingua ufficiale è a lingua più parlata. In certe regione sò ricunnisciute lingue minuritarie, cum'è u danese, u sorabu, u frisone è u romani. E lingue di e cumunità d'immigranti, frà elle u turcu è u pulaccu, sò dinù parlate in u paese.
== Cultura ==
{{Da vede dinù|Cultura di a Germania}}
A cultura tedesca hà avutu una influenza impurtante annantu à l'arte, a literatura, a filusufia, a musica è a scenza europee. Frà e figure cunnisciute si trovanu i scrittori [[Johann Wolfgang von Goethe]], [[Friedrich Schiller]], i fratelli [[Jacob Grimm|Grimm]] è [[Thomas Mann]]; i filòsufi [[Immanuel Kant]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] è [[Karl Marx]]; è i scentifichi [[Albert Einstein]], [[Max Planck]] è [[Robert Koch]].
In musica classica, a Germania hè assuciata à cumpusitori cum'è [[Johann Sebastian Bach]], [[Ludwig van Beethoven]], [[Richard Wagner]] è [[Johannes Brahms]]. U [[Bauhaus]], fundatu in u 1919, hà marcatu l'architettura è u disegnu muderni.
A cucina varia da una regione à l'altra. U pane, e salsicce, e patate è a biera facenu parte di parechje tradizione culinarie regiunale.
== Sport ==
U [[ballò]] hè u sport più pupulare. A selezzione naziunale tedesca hà vintu quattru volte a [[Cuppa mundiale di calciu]] è trè volte u [[Campiunatu europeu di calciu]]. A [[Bundesliga]] hè u principale campiunatu naziunale.
Sò pupulari dinù u hockey, u tennis, u ciclismu è i sport motoristichi. A Germania hà accoltu i [[Ghjochi Olimpichi]] in u 1936 è in u 1972. A festa naziunale hè u [[Ghjornu di l’Unità tedesca]], celebratu u 3 d'ottobre.
==Note==
<references/>
{{Unione europea}}
[[Categoria:Germania|!]]
[[Categoria:Unioni Auropea]]
[[Categoria:Paesi d'Europa]]
gur3y51uhhonagnmvivq7cisgvzv96c
406512
406511
2026-09-28T18:07:41Z
Articulivitali
28749
406512
wikitext
text/x-wiki
{{Statu
|nomeCompleto = Republica Federale di Germania
|nomeUfficiale = Bundesrepublik Deutschland
|linkBandiera = Flag of Germany.svg
|paginaBandiera =
|linkStemma = Coat of arms of Germany.svg
|paginaStemma =
|linkLocalizzazione = EU-Germany.svg
|motto = Einigkeit und Recht und Freiheit
|mottoTraduzione = Unità è ghjustizia è libertà
|lingua = [[lingua tedesca|tedescu]]
|capitale = [[Berlinu]]
|capitaleAbitanti = 3.431.700
|capitaleAbitantiAnno = 2008
|governo = [[Republica federale]]
|presidente = [[Frank-Walter Steinmeier]]
|primoMinistro = [[Friedrich Merz]]
|elenco capi di stato = [[Presidenti di a Republica tedeschi|Presidente]]
|elenco capi di governo = [[Elencu di i Cancellieri tedeschi|Cancellieru federale]]
|indipendenza = [[18 ghjinnaghju]], [[1871]]
|ingressoONU = [[18 settembre]], [[1973]]
|ingressoUE = [[25 marzu]] [[1957]]. Membru fundatore
|superficieTotale = 357.022,90
|superficieOrdine = 61
|superficieAcqua = 2,18
|popolazioneTotale = 82.438.000
|popolazioneAnno = 2005
|popolazioneOrdine = 13
|popolazioneDensita = 231
|continente = [[Europa]]
|orario = [[Tempu Coordinatu Universale|UTC]] +1
|valuta = [[Euru]]
|PIL= 2.521.699
|PILValuta= $
|PILAnno= 2005
|PILOrdine= 5
|PILprocapite= 30.579
|PILprocapiteValuta= $
|PILprocapiteAnno= 2005
|PILprocapiteOrdine= 17
|HDI= 0,932 (altu)
|HDIAnno= 2004
|HDIOrdine= 21
|energia = 0,67
|tld =.de
|telefono = +49
|targa = D
|inno = [[Das Lied der Deutschen]] (''Il Canto dei Tedeschi''); hè cantata la terza strofa, chì comencia incù le parolle [[Einigkeit und Recht und Freiheit]] (''Unità, drittu è libertà'').
|festa = [[3 uttrove]]
|note = <!-- note libere -->
}}
'''A Germania''' (ufficialmente ''Repubblica Federale di Germania'' o '''Alimagna''', hè un paese d'[[Europa cintrale]]. Hè una [[republica parlamentaria]] federale cumposta da 16 stati federati, chjamati ''Länder''. A capitale è a cità più pupulata hè [[Berlinu]]. Cù circa 84 milioni d'abitanti, hè u paese più pupulatu di l'[[Unione europea]].
A Germania cunfina à u nordu cù a [[Danimarca]], à livante cù a [[Pulonia]] è a [[Cecchia]], à u sudu cù l'[[Austria]] è a [[Svizzera]], è à punente cù a [[Francia]], u [[Lussemburgu]], u [[Belgiu]] è i [[Paesi Bassi]]. À u nordu, e so coste sò bagnate da u [[Mare di u Nordu]] è da u [[Mar Balticu]]. U paese hà una superficia di circa 357 600 km².
A lingua ufficiale hè u [[tedescu]]. A Germania hè una di e principale putenze ecunomiche di u mondu è un membru fundatore di l'Unione europea, di l'[[NATO]] è di u [[Gruppu di i Sette|G7]].
== Geugrafia ==
[[File:Deutschland topo.jpg|thumb|Carta topugrafica di a Germania.]]
U territoriu tedescu si stende da e [[Alpi]] à u sudu sin'à e coste di u Mare di u Nordu è di u Mar Balticu à u nordu. U puntu più altu hè u [[Zugspitze]], in l'Alpe bavarese, chì culmineghja à 2 962 metri.
Si ponu distingue quattru grande regione naturale:
* u bassupianu di u nordu, largu è pianu;
* e muntagne medie di u centru, trà e quale a [[Selva Nera]], i [[Monti Metalliferi]] è a [[Selva di Turingia]];
* l'altupianu svevu-bavaresu, à u pede di l'Alpi;
* e muntagne alpine di u sudu.
I fiumi principali sò u [[Renu]], u [[Danubiu]], l'[[Elba]], u [[Menu]], u [[Weser]] è l'[[Oder]]. Una reta di canali artificiali cullega parechji bacini idrugrafichi è facilitrghja u trasportu di e merce.
U clima hè in generale temperatu. U nordu è u punente cunnoscenu un clima più oceanicu, cù precipitazione distribuite annantu à tuttu l'annu. À livante è à sudu, u clima hè più cuntinentale, cù inguerni più freti è estati più caldi.
== Storia ==
{{Da vede dinù|Storia di a Germania}}
=== Antichità è Medievu ===
Prima di l'espansione di i populi germanichi, u territoriu di a Germania attuale era abitatu ancu da populi celtichi. Da u V seculu a.C. in quà, e tribù germaniche si sparghjenu à pocu à pocu versu u sudu è l'uveste. I Rumani chjamavanu ''Germania'' e regione situate à livante di u Renu; ùn riescitinu micca à cunquistà in modu durevule u territoriu sanu.
In l'annu 9 d.C., una coalizione di tribù germaniche, guidata da [[Arminiu]], scunfisse trè legione rumane à a [[Battaglia di a furesta di Teutoburgu]]. Dopu à a caduta di l'Imperu rumanu d'Occidente, parechji regni germanichi si furmonu in Europa.
In u 962, [[Ottone I]] fù incurunatu imperatore. Stu avvenimentu hè spessu cunsideratu cum'è u principiu di u [[Santu Imperu Rumanu]], un'entità pulitica chì durò, sottu à forme sfarente, sin'à u 1806. In u 1517, [[Martinu Lutheru]] publicò e so [[95 tese]], chì cuntribuiscenu à l'iniziu di a [[Riforma prutestante]]. A [[Guerra di i Trent'anni]] (1618-1648) devastò una parte impurtante di e terre tedesche.
=== Da a cunfederazione à l'unificazione ===
Dopu à a fine di e guerre napoleoniche, u [[Cungressu di Vienna]] creò in u 1815 a Cunfederazione Germanica, cumposta da parechji stati. E rivoluzione di u 1848 ùn riescitinu micca à creà un statu tedescu unitu.
Sottu à a guida di u cancelliere prussianu [[Otto von Bismarck]], a Prussia allargò a so influenza annantu à l'altri stati tedeschi. U 18 di ghjennaghju di u 1871, dopu à a vittoria prussiana annantu à a Francia, fù proclamatu l'[[Imperu tedescu]].
=== Guerre mundiale è dittatura nazista ===
A Germania fù scunfitta in a [[Prima guerra mundiale]]. L'imperatore [[Guglielmu II]] abdicò in u 1918 è fù stabilita a [[Repubblica di Weimar]]. U novu statu cunnobbe crise ecunomiche è pulitiche, aggravate da a [[Grande Depressione]].
U 30 di ghjennaghju di u 1933, [[Adolf Hitler]] diventò cancelliere. U regime nazista eliminò e libertà pulitiche, perseguitò l'avversarii è intraprese una pulitica d'espansione. L'invasione tedesca di a Pulonia, u 1u di settembre di u 1939, marcò l'iniziu di a [[Seconda guerra mundiale]] in Europa.
Durante u regime nazistu, milioni di persone funu assassinate, frà elle circa sei milioni d'Ebrei in l'[[Olocaustu]]. A Germania si rese incundiziunalmente l'8 di maghju di u 1945.
=== Divisione è riunificazione ===
Dopu à a guerra, u territoriu tedescu fù spartutu in zone d'occupazione amministrate da e putenze alleate. In u 1949 nascinu dui stati: a [[Repubblica Federale di Germania]] à punente è a [[Repubblica Democratica Tedesca]] à livante. Berlinu fù dinù spartutu. In u 1961, u guvernu di a Germania orientale fece custruisce u [[Muru di Berlinu]] per impedisce à i so citadini di passà versu u punente.
Dopu à manifestazione pupulare è à l'apertura di e fruntiere in nuvembre di u 1989, u Muru di Berlinu cascò. A riunificazione tedesca fù compia u 3 d'ottobre di u 1990. Berlinu diventò torna a capitale di u paese unitu.
== Statu è pulitica ==
A Germania hè una repubblica federale. A so leghje fundamentale, aduttata in u 1949, definisce l'istituzione è garantisce i diritti fundamentali.
U putere legislativu hè esercitatu da u [[Bundestag]], elettu da i citadini, è da u [[Bundesrat]], chì raprisenta i stati federati. U cancelliere federale dirighje u guvernu. U presidente federale hè u capu di statu è hà soprattuttu funzione raprisentative. A [[Corte custituziunale federale]] vigila annantu à u rispettu di a lege fundamentale.
I 16 stati federati sò:
* [[Baden-Württemberg]]
* [[Baviera]]
* [[Berlinu]]
* [[Brandeburgu]]
* [[Brema]]
* [[Amburgu]]
* [[Assia]]
* [[Meclemburgu-Pomerania Anteriore]]
* [[Bassa Sassonia]]
* [[Renania di u Nordu-Vestfalia]]
* [[Renania-Palatinatu]]
* [[Sarre]]
* [[Sassonia]]
* [[Sassonia-Anhalt]]
* [[Schleswig-Holstein]]
* [[Turingia]]
== Ecunumia ==
{{Da vede dinù|Ecunumia di a Germania}}
A Germania hà a più grande ecunumia naziunale di l'Unione europea. U settore di i servizii custituisce a parte più impurtante di a so ecunumia, ma l'industria mantene un rollu maiò. Frà i settori industriali principali ci sò a custruzzione d'automobile, a fabricazione di macchine, a chimica, l'elettronica è a siderurgia.
Trà e marche è l'imprese tedesche cunnisciute à l'internaziunale ci sò [[BMW]], [[Mercedes-Benz]], [[Volkswagen]], [[Porsche]], [[Siemens]], [[BASF]] è [[Adidas]]. L'agricultura hà un pesu più minore, ma produce cereali, patate è prudutti d'allevu.
A Germania usa l'[[euru]] è face parte di u mercatu unicu europeu. Hè dinù unu di i principali paesi esportatori di u mondu.
== Pupulazione è sucetà ==
Cù circa 84 milioni d'abitanti, a Germania hè u paese più pupulatu di l'Unione europea. A pupulazione hè cuncentrata soprattuttu in e cità è e regione industriale. Berlinu hè a cità più grande; altre cità impurtante sò [[Amburgu]], [[Monacu di Baviera]], [[Colonia]], [[Francuforte]], [[Stoccarda]], [[Düsseldorf]], [[Lipsia]] è [[Dresda]].
A Germania accoglie numerose cumunità d'origine straniera, frà elle cumunità turche, pulacche, taliane è d'altri paesi europei è asiatichi.
U cristianesimu hè a religione cù u più grande numeru d'aderenti. Ci sò cumunità prutestante è cattoliche in tuttu u paese, è ancu cumunità musulmane, ebraiche, ortudose è buddiste. Una parte impurtante di a pupulazione ùn s'identificheghja cù nisuna religione.
== Lingue ==
U [[tedescu]] hè a lingua ufficiale è a lingua più parlata. In certe regione sò ricunnisciute lingue minuritarie, cum'è u danese, u sorabu, u frisone è u romani. E lingue di e cumunità d'immigranti, frà elle u turcu è u pulaccu, sò dinù parlate in u paese.
== Cultura ==
{{Da vede dinù|Cultura di a Germania}}
A cultura tedesca hà avutu una influenza impurtante annantu à l'arte, a literatura, a filusufia, a musica è a scenza europee. Frà e figure cunnisciute si trovanu i scrittori [[Johann Wolfgang von Goethe]], [[Friedrich Schiller]], i fratelli [[Jacob Grimm|Grimm]] è [[Thomas Mann]]; i filòsufi [[Immanuel Kant]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] è [[Karl Marx]]; è i scentifichi [[Albert Einstein]], [[Max Planck]] è [[Robert Koch]].
In musica classica, a Germania hè assuciata à cumpusitori cum'è [[Johann Sebastian Bach]], [[Ludwig van Beethoven]], [[Richard Wagner]] è [[Johannes Brahms]]. U [[Bauhaus]], fundatu in u 1919, hà marcatu l'architettura è u disegnu muderni.
A cucina varia da una regione à l'altra. U pane, e salsicce, e patate è a biera facenu parte di parechje tradizione culinarie regiunale.
== Sport ==
U [[ballò]] hè u sport più pupulare. A selezzione naziunale tedesca hà vintu quattru volte a [[Cuppa mundiale di calciu]] è trè volte u [[Campiunatu europeu di calciu]]. A [[Bundesliga]] hè u principale campiunatu naziunale.
Sò pupulari dinù u hockey, u tennis, u ciclismu è i sport motoristichi. A Germania hà accoltu i [[Ghjochi Olimpichi]] in u 1936 è in u 1972. A festa naziunale hè u [[Ghjornu di l’Unità tedesca]], celebratu u 3 d'ottobre.
==Note==
<references/>
{{Unione europea}}
[[Categoria:Germania|!]]
[[Categoria:Unioni Auropea]]
[[Categoria:Paesi d'Europa]]
cbee7frzyc35b951270zg1l2rbojmrh
406513
406512
2026-09-28T18:08:33Z
Articulivitali
28749
406513
wikitext
text/x-wiki
{{Statu
|nomeCompleto = Republica Federale di Germania
|nomeUfficiale = Bundesrepublik Deutschland
|linkBandiera = Flag of Germany.svg
|paginaBandiera =
|linkStemma = Coat of arms of Germany.svg
|paginaStemma =
|linkLocalizzazione = EU-Germany.svg
|motto = Einigkeit und Recht und Freiheit
|mottoTraduzione = Unità è ghjustizia è libertà
|lingua = [[lingua tedesca|tedescu]]
|capitale = [[Berlinu]]
|capitaleAbitanti = 3.431.700
|capitaleAbitantiAnno = 2008
|governo = [[Republica federale]]
|presidente = [[Frank-Walter Steinmeier]]
|primoMinistro = [[Friedrich Merz]]
|elenco capi di stato = [[Presidenti di a Republica tedeschi|Presidente]]
|elenco capi di governo = [[Elencu di i Cancellieri tedeschi|Cancellieru federale]]
|indipendenza = [[18 ghjinnaghju]], [[1871]]
|ingressoONU = [[18 settembre]], [[1973]]
|ingressoUE = [[25 marzu]] [[1957]]. Membru fundatore
|superficieTotale = 357.022,90
|superficieOrdine = 61
|superficieAcqua = 2,18
|popolazioneTotale = 82.438.000
|popolazioneAnno = 2005
|popolazioneOrdine = 13
|popolazioneDensita = 231
|continente = [[Europa]]
|orario = [[Tempu Coordinatu Universale|UTC]] +1
|valuta = [[Euru]]
|PIL= 2.521.699
|PILValuta= $
|PILAnno= 2005
|PILOrdine= 5
|PILprocapite= 30.579
|PILprocapiteValuta= $
|PILprocapiteAnno= 2005
|PILprocapiteOrdine= 17
|HDI= 0,932 (altu)
|HDIAnno= 2004
|HDIOrdine= 21
|energia = 0,67
|tld =.de
|telefono = +49
|targa = D
|inno = [[Das Lied der Deutschen]] (''Il Canto dei Tedeschi''); hè cantata la terza strofa, chì comencia incù le parolle [[Einigkeit und Recht und Freiheit]] (''Unità, drittu è libertà'').
|festa = [[3 uttrove]]
|note = <!-- note libere -->
}}
'''A Germania''' (ufficialmente ''Repubblica Federale di Germania'' o '''Alimagna''', hè un paese d'[[Europa cintrale]]. Hè una [[republica parlamentaria]] federale cumposta da 16 stati federati, chjamati ''Länder''. A capitale è a cità più pupulata hè [[Berlinu]]. Cù circa 84 milioni d'abitanti, hè u paese più pupulatu di l'[[Unione europea]].
A Germania cunfina à u nordu cù a [[Danimarca]], à livante cù a [[Pulonia]] è a [[Cecchia]], à u sudu cù l'[[Austria]] è a [[Svizzera]], è à punente cù a [[Francia]], u [[Lussemburgu]], u [[Belgiu]] è i [[Paesi Bassi]]. À u nordu, e so coste sò bagnate da u [[Mare di u Nordu]] è da u [[Mar Balticu]]. U paese hà una superficia di circa 357 600 km².
A lingua ufficiale hè u [[tedescu]]. A Germania hè una di e principale putenze ecunomiche di u mondu è un membru fundatore di l'Unione europea, di l'[[OTAN]] è di u [[Gruppu di i Sette|G7]].
== Geugrafia ==
[[File:Deutschland topo.jpg|thumb|Carta topugrafica di a Germania.]]
U territoriu tedescu si stende da e [[Alpi]] à u sudu sin'à e coste di u Mare di u Nordu è di u Mar Balticu à u nordu. U puntu più altu hè u [[Zugspitze]], in l'Alpe bavarese, chì culmineghja à 2 962 metri.
Si ponu distingue quattru grande regione naturale:
* u bassupianu di u nordu, largu è pianu;
* e muntagne medie di u centru, trà e quale a [[Selva Nera]], i [[Monti Metalliferi]] è a [[Selva di Turingia]];
* l'altupianu svevu-bavaresu, à u pede di l'Alpi;
* e muntagne alpine di u sudu.
I fiumi principali sò u [[Renu]], u [[Danubiu]], l'[[Elba]], u [[Menu]], u [[Weser]] è l'[[Oder]]. Una reta di canali artificiali cullega parechji bacini idrugrafichi è facilitrghja u trasportu di e merce.
U clima hè in generale temperatu. U nordu è u punente cunnoscenu un clima più oceanicu, cù precipitazione distribuite annantu à tuttu l'annu. À livante è à sudu, u clima hè più cuntinentale, cù inguerni più freti è estati più caldi.
== Storia ==
{{Da vede dinù|Storia di a Germania}}
=== Antichità è Medievu ===
Prima di l'espansione di i populi germanichi, u territoriu di a Germania attuale era abitatu ancu da populi celtichi. Da u V seculu a.C. in quà, e tribù germaniche si sparghjenu à pocu à pocu versu u sudu è l'uveste. I Rumani chjamavanu ''Germania'' e regione situate à livante di u Renu; ùn riescitinu micca à cunquistà in modu durevule u territoriu sanu.
In l'annu 9 d.C., una coalizione di tribù germaniche, guidata da [[Arminiu]], scunfisse trè legione rumane à a [[Battaglia di a furesta di Teutoburgu]]. Dopu à a caduta di l'Imperu rumanu d'Occidente, parechji regni germanichi si furmonu in Europa.
In u 962, [[Ottone I]] fù incurunatu imperatore. Stu avvenimentu hè spessu cunsideratu cum'è u principiu di u [[Santu Imperu Rumanu]], un'entità pulitica chì durò, sottu à forme sfarente, sin'à u 1806. In u 1517, [[Martinu Lutheru]] publicò e so [[95 tese]], chì cuntribuiscenu à l'iniziu di a [[Riforma prutestante]]. A [[Guerra di i Trent'anni]] (1618-1648) devastò una parte impurtante di e terre tedesche.
=== Da a cunfederazione à l'unificazione ===
Dopu à a fine di e guerre napoleoniche, u [[Cungressu di Vienna]] creò in u 1815 a Cunfederazione Germanica, cumposta da parechji stati. E rivoluzione di u 1848 ùn riescitinu micca à creà un statu tedescu unitu.
Sottu à a guida di u cancelliere prussianu [[Otto von Bismarck]], a Prussia allargò a so influenza annantu à l'altri stati tedeschi. U 18 di ghjennaghju di u 1871, dopu à a vittoria prussiana annantu à a Francia, fù proclamatu l'[[Imperu tedescu]].
=== Guerre mundiale è dittatura nazista ===
A Germania fù scunfitta in a [[Prima guerra mundiale]]. L'imperatore [[Guglielmu II]] abdicò in u 1918 è fù stabilita a [[Repubblica di Weimar]]. U novu statu cunnobbe crise ecunomiche è pulitiche, aggravate da a [[Grande Depressione]].
U 30 di ghjennaghju di u 1933, [[Adolf Hitler]] diventò cancelliere. U regime nazista eliminò e libertà pulitiche, perseguitò l'avversarii è intraprese una pulitica d'espansione. L'invasione tedesca di a Pulonia, u 1u di settembre di u 1939, marcò l'iniziu di a [[Seconda guerra mundiale]] in Europa.
Durante u regime nazistu, milioni di persone funu assassinate, frà elle circa sei milioni d'Ebrei in l'[[Olocaustu]]. A Germania si rese incundiziunalmente l'8 di maghju di u 1945.
=== Divisione è riunificazione ===
Dopu à a guerra, u territoriu tedescu fù spartutu in zone d'occupazione amministrate da e putenze alleate. In u 1949 nascinu dui stati: a [[Repubblica Federale di Germania]] à punente è a [[Repubblica Democratica Tedesca]] à livante. Berlinu fù dinù spartutu. In u 1961, u guvernu di a Germania orientale fece custruisce u [[Muru di Berlinu]] per impedisce à i so citadini di passà versu u punente.
Dopu à manifestazione pupulare è à l'apertura di e fruntiere in nuvembre di u 1989, u Muru di Berlinu cascò. A riunificazione tedesca fù compia u 3 d'ottobre di u 1990. Berlinu diventò torna a capitale di u paese unitu.
== Statu è pulitica ==
A Germania hè una repubblica federale. A so leghje fundamentale, aduttata in u 1949, definisce l'istituzione è garantisce i diritti fundamentali.
U putere legislativu hè esercitatu da u [[Bundestag]], elettu da i citadini, è da u [[Bundesrat]], chì raprisenta i stati federati. U cancelliere federale dirighje u guvernu. U presidente federale hè u capu di statu è hà soprattuttu funzione raprisentative. A [[Corte custituziunale federale]] vigila annantu à u rispettu di a lege fundamentale.
I 16 stati federati sò:
* [[Baden-Württemberg]]
* [[Baviera]]
* [[Berlinu]]
* [[Brandeburgu]]
* [[Brema]]
* [[Amburgu]]
* [[Assia]]
* [[Meclemburgu-Pomerania Anteriore]]
* [[Bassa Sassonia]]
* [[Renania di u Nordu-Vestfalia]]
* [[Renania-Palatinatu]]
* [[Sarre]]
* [[Sassonia]]
* [[Sassonia-Anhalt]]
* [[Schleswig-Holstein]]
* [[Turingia]]
== Ecunumia ==
{{Da vede dinù|Ecunumia di a Germania}}
A Germania hà a più grande ecunumia naziunale di l'Unione europea. U settore di i servizii custituisce a parte più impurtante di a so ecunumia, ma l'industria mantene un rollu maiò. Frà i settori industriali principali ci sò a custruzzione d'automobile, a fabricazione di macchine, a chimica, l'elettronica è a siderurgia.
Trà e marche è l'imprese tedesche cunnisciute à l'internaziunale ci sò [[BMW]], [[Mercedes-Benz]], [[Volkswagen]], [[Porsche]], [[Siemens]], [[BASF]] è [[Adidas]]. L'agricultura hà un pesu più minore, ma produce cereali, patate è prudutti d'allevu.
A Germania usa l'[[euru]] è face parte di u mercatu unicu europeu. Hè dinù unu di i principali paesi esportatori di u mondu.
== Pupulazione è sucetà ==
Cù circa 84 milioni d'abitanti, a Germania hè u paese più pupulatu di l'Unione europea. A pupulazione hè cuncentrata soprattuttu in e cità è e regione industriale. Berlinu hè a cità più grande; altre cità impurtante sò [[Amburgu]], [[Monacu di Baviera]], [[Colonia]], [[Francuforte]], [[Stoccarda]], [[Düsseldorf]], [[Lipsia]] è [[Dresda]].
A Germania accoglie numerose cumunità d'origine straniera, frà elle cumunità turche, pulacche, taliane è d'altri paesi europei è asiatichi.
U cristianesimu hè a religione cù u più grande numeru d'aderenti. Ci sò cumunità prutestante è cattoliche in tuttu u paese, è ancu cumunità musulmane, ebraiche, ortudose è buddiste. Una parte impurtante di a pupulazione ùn s'identificheghja cù nisuna religione.
== Lingue ==
U [[tedescu]] hè a lingua ufficiale è a lingua più parlata. In certe regione sò ricunnisciute lingue minuritarie, cum'è u danese, u sorabu, u frisone è u romani. E lingue di e cumunità d'immigranti, frà elle u turcu è u pulaccu, sò dinù parlate in u paese.
== Cultura ==
{{Da vede dinù|Cultura di a Germania}}
A cultura tedesca hà avutu una influenza impurtante annantu à l'arte, a literatura, a filusufia, a musica è a scenza europee. Frà e figure cunnisciute si trovanu i scrittori [[Johann Wolfgang von Goethe]], [[Friedrich Schiller]], i fratelli [[Jacob Grimm|Grimm]] è [[Thomas Mann]]; i filòsufi [[Immanuel Kant]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] è [[Karl Marx]]; è i scentifichi [[Albert Einstein]], [[Max Planck]] è [[Robert Koch]].
In musica classica, a Germania hè assuciata à cumpusitori cum'è [[Johann Sebastian Bach]], [[Ludwig van Beethoven]], [[Richard Wagner]] è [[Johannes Brahms]]. U [[Bauhaus]], fundatu in u 1919, hà marcatu l'architettura è u disegnu muderni.
A cucina varia da una regione à l'altra. U pane, e salsicce, e patate è a biera facenu parte di parechje tradizione culinarie regiunale.
== Sport ==
U [[ballò]] hè u sport più pupulare. A selezzione naziunale tedesca hà vintu quattru volte a [[Cuppa mundiale di calciu]] è trè volte u [[Campiunatu europeu di calciu]]. A [[Bundesliga]] hè u principale campiunatu naziunale.
Sò pupulari dinù u hockey, u tennis, u ciclismu è i sport motoristichi. A Germania hà accoltu i [[Ghjochi Olimpichi]] in u 1936 è in u 1972. A festa naziunale hè u [[Ghjornu di l’Unità tedesca]], celebratu u 3 d'ottobre.
==Note==
<references/>
{{Unione europea}}
[[Categoria:Germania|!]]
[[Categoria:Unioni Auropea]]
[[Categoria:Paesi d'Europa]]
mej74beyxlnm8wqnc33fi7m8hvvp0hu
406514
406513
2026-09-28T18:08:59Z
Articulivitali
28749
/* Geugrafia */
406514
wikitext
text/x-wiki
{{Statu
|nomeCompleto = Republica Federale di Germania
|nomeUfficiale = Bundesrepublik Deutschland
|linkBandiera = Flag of Germany.svg
|paginaBandiera =
|linkStemma = Coat of arms of Germany.svg
|paginaStemma =
|linkLocalizzazione = EU-Germany.svg
|motto = Einigkeit und Recht und Freiheit
|mottoTraduzione = Unità è ghjustizia è libertà
|lingua = [[lingua tedesca|tedescu]]
|capitale = [[Berlinu]]
|capitaleAbitanti = 3.431.700
|capitaleAbitantiAnno = 2008
|governo = [[Republica federale]]
|presidente = [[Frank-Walter Steinmeier]]
|primoMinistro = [[Friedrich Merz]]
|elenco capi di stato = [[Presidenti di a Republica tedeschi|Presidente]]
|elenco capi di governo = [[Elencu di i Cancellieri tedeschi|Cancellieru federale]]
|indipendenza = [[18 ghjinnaghju]], [[1871]]
|ingressoONU = [[18 settembre]], [[1973]]
|ingressoUE = [[25 marzu]] [[1957]]. Membru fundatore
|superficieTotale = 357.022,90
|superficieOrdine = 61
|superficieAcqua = 2,18
|popolazioneTotale = 82.438.000
|popolazioneAnno = 2005
|popolazioneOrdine = 13
|popolazioneDensita = 231
|continente = [[Europa]]
|orario = [[Tempu Coordinatu Universale|UTC]] +1
|valuta = [[Euru]]
|PIL= 2.521.699
|PILValuta= $
|PILAnno= 2005
|PILOrdine= 5
|PILprocapite= 30.579
|PILprocapiteValuta= $
|PILprocapiteAnno= 2005
|PILprocapiteOrdine= 17
|HDI= 0,932 (altu)
|HDIAnno= 2004
|HDIOrdine= 21
|energia = 0,67
|tld =.de
|telefono = +49
|targa = D
|inno = [[Das Lied der Deutschen]] (''Il Canto dei Tedeschi''); hè cantata la terza strofa, chì comencia incù le parolle [[Einigkeit und Recht und Freiheit]] (''Unità, drittu è libertà'').
|festa = [[3 uttrove]]
|note = <!-- note libere -->
}}
'''A Germania''' (ufficialmente ''Repubblica Federale di Germania'' o '''Alimagna''', hè un paese d'[[Europa cintrale]]. Hè una [[republica parlamentaria]] federale cumposta da 16 stati federati, chjamati ''Länder''. A capitale è a cità più pupulata hè [[Berlinu]]. Cù circa 84 milioni d'abitanti, hè u paese più pupulatu di l'[[Unione europea]].
A Germania cunfina à u nordu cù a [[Danimarca]], à livante cù a [[Pulonia]] è a [[Cecchia]], à u sudu cù l'[[Austria]] è a [[Svizzera]], è à punente cù a [[Francia]], u [[Lussemburgu]], u [[Belgiu]] è i [[Paesi Bassi]]. À u nordu, e so coste sò bagnate da u [[Mare di u Nordu]] è da u [[Mar Balticu]]. U paese hà una superficia di circa 357 600 km².
A lingua ufficiale hè u [[tedescu]]. A Germania hè una di e principale putenze ecunomiche di u mondu è un membru fundatore di l'Unione europea, di l'[[OTAN]] è di u [[Gruppu di i Sette|G7]].
== Geugrafia ==
[[File:Deutschland topo.jpg|thumb|Carta topugrafica di a Germania.]]
U territoriu tedescu si stende da l'[[Alpe]] à u sudu sin'à e coste di u Mare di u Nordu è di u Mar Balticu à u nordu. U puntu più altu hè u [[Zugspitze]], in l'Alpe bavarese, chì culmineghja à 2 962 metri.
Si ponu distingue quattru grande regione naturale:
* u bassupianu di u nordu, largu è pianu;
* e muntagne medie di u centru, trà e quale a [[Selva Nera]], i [[Monti Metalliferi]] è a [[Selva di Turingia]];
* l'altupianu svevu-bavaresu, à u pede di l'Alpe;
* e muntagne alpine di u sudu.
I fiumi principali sò u [[Renu]], u [[Danubiu]], l'[[Elba]], u [[Menu]], u [[Weser]] è l'[[Oder]]. Una reta di canali artificiali cullega parechji bacini idrugrafichi è facilitrghja u trasportu di e merce.
U clima hè in generale temperatu. U nordu è u punente cunnoscenu un clima più oceanicu, cù precipitazione distribuite annantu à tuttu l'annu. À livante è à sudu, u clima hè più cuntinentale, cù inguerni più freti è estati più caldi.
== Storia ==
{{Da vede dinù|Storia di a Germania}}
=== Antichità è Medievu ===
Prima di l'espansione di i populi germanichi, u territoriu di a Germania attuale era abitatu ancu da populi celtichi. Da u V seculu a.C. in quà, e tribù germaniche si sparghjenu à pocu à pocu versu u sudu è l'uveste. I Rumani chjamavanu ''Germania'' e regione situate à livante di u Renu; ùn riescitinu micca à cunquistà in modu durevule u territoriu sanu.
In l'annu 9 d.C., una coalizione di tribù germaniche, guidata da [[Arminiu]], scunfisse trè legione rumane à a [[Battaglia di a furesta di Teutoburgu]]. Dopu à a caduta di l'Imperu rumanu d'Occidente, parechji regni germanichi si furmonu in Europa.
In u 962, [[Ottone I]] fù incurunatu imperatore. Stu avvenimentu hè spessu cunsideratu cum'è u principiu di u [[Santu Imperu Rumanu]], un'entità pulitica chì durò, sottu à forme sfarente, sin'à u 1806. In u 1517, [[Martinu Lutheru]] publicò e so [[95 tese]], chì cuntribuiscenu à l'iniziu di a [[Riforma prutestante]]. A [[Guerra di i Trent'anni]] (1618-1648) devastò una parte impurtante di e terre tedesche.
=== Da a cunfederazione à l'unificazione ===
Dopu à a fine di e guerre napoleoniche, u [[Cungressu di Vienna]] creò in u 1815 a Cunfederazione Germanica, cumposta da parechji stati. E rivoluzione di u 1848 ùn riescitinu micca à creà un statu tedescu unitu.
Sottu à a guida di u cancelliere prussianu [[Otto von Bismarck]], a Prussia allargò a so influenza annantu à l'altri stati tedeschi. U 18 di ghjennaghju di u 1871, dopu à a vittoria prussiana annantu à a Francia, fù proclamatu l'[[Imperu tedescu]].
=== Guerre mundiale è dittatura nazista ===
A Germania fù scunfitta in a [[Prima guerra mundiale]]. L'imperatore [[Guglielmu II]] abdicò in u 1918 è fù stabilita a [[Repubblica di Weimar]]. U novu statu cunnobbe crise ecunomiche è pulitiche, aggravate da a [[Grande Depressione]].
U 30 di ghjennaghju di u 1933, [[Adolf Hitler]] diventò cancelliere. U regime nazista eliminò e libertà pulitiche, perseguitò l'avversarii è intraprese una pulitica d'espansione. L'invasione tedesca di a Pulonia, u 1u di settembre di u 1939, marcò l'iniziu di a [[Seconda guerra mundiale]] in Europa.
Durante u regime nazistu, milioni di persone funu assassinate, frà elle circa sei milioni d'Ebrei in l'[[Olocaustu]]. A Germania si rese incundiziunalmente l'8 di maghju di u 1945.
=== Divisione è riunificazione ===
Dopu à a guerra, u territoriu tedescu fù spartutu in zone d'occupazione amministrate da e putenze alleate. In u 1949 nascinu dui stati: a [[Repubblica Federale di Germania]] à punente è a [[Repubblica Democratica Tedesca]] à livante. Berlinu fù dinù spartutu. In u 1961, u guvernu di a Germania orientale fece custruisce u [[Muru di Berlinu]] per impedisce à i so citadini di passà versu u punente.
Dopu à manifestazione pupulare è à l'apertura di e fruntiere in nuvembre di u 1989, u Muru di Berlinu cascò. A riunificazione tedesca fù compia u 3 d'ottobre di u 1990. Berlinu diventò torna a capitale di u paese unitu.
== Statu è pulitica ==
A Germania hè una repubblica federale. A so leghje fundamentale, aduttata in u 1949, definisce l'istituzione è garantisce i diritti fundamentali.
U putere legislativu hè esercitatu da u [[Bundestag]], elettu da i citadini, è da u [[Bundesrat]], chì raprisenta i stati federati. U cancelliere federale dirighje u guvernu. U presidente federale hè u capu di statu è hà soprattuttu funzione raprisentative. A [[Corte custituziunale federale]] vigila annantu à u rispettu di a lege fundamentale.
I 16 stati federati sò:
* [[Baden-Württemberg]]
* [[Baviera]]
* [[Berlinu]]
* [[Brandeburgu]]
* [[Brema]]
* [[Amburgu]]
* [[Assia]]
* [[Meclemburgu-Pomerania Anteriore]]
* [[Bassa Sassonia]]
* [[Renania di u Nordu-Vestfalia]]
* [[Renania-Palatinatu]]
* [[Sarre]]
* [[Sassonia]]
* [[Sassonia-Anhalt]]
* [[Schleswig-Holstein]]
* [[Turingia]]
== Ecunumia ==
{{Da vede dinù|Ecunumia di a Germania}}
A Germania hà a più grande ecunumia naziunale di l'Unione europea. U settore di i servizii custituisce a parte più impurtante di a so ecunumia, ma l'industria mantene un rollu maiò. Frà i settori industriali principali ci sò a custruzzione d'automobile, a fabricazione di macchine, a chimica, l'elettronica è a siderurgia.
Trà e marche è l'imprese tedesche cunnisciute à l'internaziunale ci sò [[BMW]], [[Mercedes-Benz]], [[Volkswagen]], [[Porsche]], [[Siemens]], [[BASF]] è [[Adidas]]. L'agricultura hà un pesu più minore, ma produce cereali, patate è prudutti d'allevu.
A Germania usa l'[[euru]] è face parte di u mercatu unicu europeu. Hè dinù unu di i principali paesi esportatori di u mondu.
== Pupulazione è sucetà ==
Cù circa 84 milioni d'abitanti, a Germania hè u paese più pupulatu di l'Unione europea. A pupulazione hè cuncentrata soprattuttu in e cità è e regione industriale. Berlinu hè a cità più grande; altre cità impurtante sò [[Amburgu]], [[Monacu di Baviera]], [[Colonia]], [[Francuforte]], [[Stoccarda]], [[Düsseldorf]], [[Lipsia]] è [[Dresda]].
A Germania accoglie numerose cumunità d'origine straniera, frà elle cumunità turche, pulacche, taliane è d'altri paesi europei è asiatichi.
U cristianesimu hè a religione cù u più grande numeru d'aderenti. Ci sò cumunità prutestante è cattoliche in tuttu u paese, è ancu cumunità musulmane, ebraiche, ortudose è buddiste. Una parte impurtante di a pupulazione ùn s'identificheghja cù nisuna religione.
== Lingue ==
U [[tedescu]] hè a lingua ufficiale è a lingua più parlata. In certe regione sò ricunnisciute lingue minuritarie, cum'è u danese, u sorabu, u frisone è u romani. E lingue di e cumunità d'immigranti, frà elle u turcu è u pulaccu, sò dinù parlate in u paese.
== Cultura ==
{{Da vede dinù|Cultura di a Germania}}
A cultura tedesca hà avutu una influenza impurtante annantu à l'arte, a literatura, a filusufia, a musica è a scenza europee. Frà e figure cunnisciute si trovanu i scrittori [[Johann Wolfgang von Goethe]], [[Friedrich Schiller]], i fratelli [[Jacob Grimm|Grimm]] è [[Thomas Mann]]; i filòsufi [[Immanuel Kant]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] è [[Karl Marx]]; è i scentifichi [[Albert Einstein]], [[Max Planck]] è [[Robert Koch]].
In musica classica, a Germania hè assuciata à cumpusitori cum'è [[Johann Sebastian Bach]], [[Ludwig van Beethoven]], [[Richard Wagner]] è [[Johannes Brahms]]. U [[Bauhaus]], fundatu in u 1919, hà marcatu l'architettura è u disegnu muderni.
A cucina varia da una regione à l'altra. U pane, e salsicce, e patate è a biera facenu parte di parechje tradizione culinarie regiunale.
== Sport ==
U [[ballò]] hè u sport più pupulare. A selezzione naziunale tedesca hà vintu quattru volte a [[Cuppa mundiale di calciu]] è trè volte u [[Campiunatu europeu di calciu]]. A [[Bundesliga]] hè u principale campiunatu naziunale.
Sò pupulari dinù u hockey, u tennis, u ciclismu è i sport motoristichi. A Germania hà accoltu i [[Ghjochi Olimpichi]] in u 1936 è in u 1972. A festa naziunale hè u [[Ghjornu di l’Unità tedesca]], celebratu u 3 d'ottobre.
==Note==
<references/>
{{Unione europea}}
[[Categoria:Germania|!]]
[[Categoria:Unioni Auropea]]
[[Categoria:Paesi d'Europa]]
izsmivh8pirgw94rkhqljii4pk3tq8w
406517
406514
2026-09-28T18:24:14Z
Articulivitali
28749
406517
wikitext
text/x-wiki
{{Statu
|nomeCompleto = Republica Federale di Germania
|nomeUfficiale = Bundesrepublik Deutschland
|linkBandiera = Flag of Germany.svg
|paginaBandiera =
|linkStemma = Coat of arms of Germany.svg
|paginaStemma =
|linkLocalizzazione = EU-Germany.svg
|motto = Einigkeit und Recht und Freiheit
|mottoTraduzione = Unità è ghjustizia è libertà
|lingua = [[lingua tedesca|tedescu]]
|capitale = [[Berlinu]]
|capitaleAbitanti = 3.431.700
|capitaleAbitantiAnno = 2008
|governo = [[Republica federale]]
|presidente = [[Frank-Walter Steinmeier]]
|primoMinistro = [[Friedrich Merz]]
|elenco capi di stato = [[Presidenti di a Republica tedeschi|Presidente]]
|elenco capi di governo = [[Elencu di i Cancellieri tedeschi|Cancellieru federale]]
|indipendenza = [[18 ghjinnaghju]], [[1871]]
|ingressoONU = [[18 settembre]], [[1973]]
|ingressoUE = [[25 marzu]] [[1957]]. Membru fundatore
|superficieTotale = 357.022,90
|superficieOrdine = 61
|superficieAcqua = 2,18
|popolazioneTotale = 82.438.000
|popolazioneAnno = 2005
|popolazioneOrdine = 13
|popolazioneDensita = 231
|continente = [[Europa]]
|orario = [[Tempu Coordinatu Universale|UTC]] +1
|valuta = [[Euru]]
|PIL= 2.521.699
|PILValuta= $
|PILAnno= 2005
|PILOrdine= 5
|PILprocapite= 30.579
|PILprocapiteValuta= $
|PILprocapiteAnno= 2005
|PILprocapiteOrdine= 17
|HDI= 0,932 (altu)
|HDIAnno= 2004
|HDIOrdine= 21
|energia = 0,67
|tld =.de
|telefono = +49
|targa = D
|inno = [[Das Lied der Deutschen]] (''Il Canto dei Tedeschi''); hè cantata la terza strofa, chì comencia incù le parolle [[Einigkeit und Recht und Freiheit]] (''Unità, drittu è libertà'').
|festa = [[3 uttrove]]
|note = <!-- note libere -->
}}
'''A Germania''' (ufficialmente ''Republica Federale di Germania'' o '''Alimagna''', hè un paese d'[[Europa cintrale]]. Hè una [[republica parlamentaria]] federale cumposta da 16 stati federati, chjamati ''Länder''. A capitale è a cità più pupulata hè [[Berlinu]]. Cù circa 84 milioni d'abitanti, hè u paese più pupulatu di l'[[Unione europea]].
A Germania cunfina à u nordu cù a [[Danimarca]], à livante cù a [[Pulonia]] è a [[Cecchia]], à u sudu cù l'[[Austria]] è a [[Svizzera]], è à punente cù a [[Francia]], u [[Lussemburgu]], u [[Belgiu]] è i [[Paesi Bassi]]. À u nordu, e so coste sò bagnate da u [[Mare di u Nordu]] è da u [[Mar Balticu]]. U paese hà una superficia di circa 357 600 km².
A lingua ufficiale hè u [[tedescu]]. A Germania hè una di e principale putenze ecunomiche di u mondu è un membru fundatore di l'Unione europea, di l'[[OTAN]] è di u [[Gruppu di i Sette|G7]].
== Geugrafia ==
[[File:Deutschland topo.jpg|thumb|Carta topugrafica di a Germania.]]
U territoriu tedescu si stende da l'[[Alpe]] à u sudu sin'à e coste di u Mare di u Nordu è di u Mar Balticu à u nordu. U puntu più altu hè u [[Zugspitze]], in l'Alpe bavarese, chì culmineghja à 2 962 metri.
Si ponu distingue quattru grande regione naturale:
* u bassupianu di u nordu, largu è pianu;
* e muntagne medie di u centru, trà e quale a [[Selva Nera]], i [[Monti Metalliferi]] è a [[Selva di Turingia]];
* l'altupianu svevu-bavaresu, à u pede di l'Alpe;
* e muntagne alpine di u sudu.
I fiumi principali sò u [[Renu]], u [[Danubiu]], l'[[Elba]], u [[Menu]], u [[Weser]] è l'[[Oder]]. Una reta di canali artificiali cullega parechji bacini idrugrafichi è facilitrghja u trasportu di e merce.
U clima hè in generale temperatu. U nordu è u punente cunnoscenu un clima più oceanicu, cù precipitazione distribuite annantu à tuttu l'annu. À livante è à sudu, u clima hè più cuntinentale, cù inguerni più freti è estati più caldi.
== Storia ==
{{Da vede dinù|Storia di a Germania}}
=== Antichità è Medievu ===
Prima di l'espansione di i populi germanichi, u territoriu di a Germania attuale era abitatu ancu da populi celtichi. Da u V seculu a.C. in quà, e tribù germaniche si sparghjenu à pocu à pocu versu u sudu è l'uveste. I Rumani chjamavanu ''Germania'' e regione situate à livante di u Renu; ùn riescitinu micca à cunquistà in modu durevule u territoriu sanu.
In l'annu 9 d.C., una coalizione di tribù germaniche, guidata da [[Arminiu]], scunfisse trè legione rumane à a [[Battaglia di a furesta di Teutoburgu]]. Dopu à a caduta di l'Imperu rumanu d'Occidente, parechji regni germanichi si furmonu in Europa.
In u 962, [[Ottone I]] fù incurunatu imperatore. Stu avvenimentu hè spessu cunsideratu cum'è u principiu di u [[Santu Imperu Rumanu]], un'entità pulitica chì durò, sottu à forme sfarente, sin'à u 1806. In u 1517, [[Martinu Lutheru]] publicò e so [[95 tese]], chì cuntribuiscenu à l'iniziu di a [[Riforma prutestante]]. A [[Guerra di i Trent'anni]] (1618-1648) devastò una parte impurtante di e terre tedesche.
=== Da a cunfederazione à l'unificazione ===
Dopu à a fine di e guerre napoleoniche, u [[Cungressu di Vienna]] creò in u 1815 a Cunfederazione Germanica, cumposta da parechji stati. E rivoluzione di u 1848 ùn riescitinu micca à creà un statu tedescu unitu.
Sottu à a guida di u cancelliere prussianu [[Otto von Bismarck]], a Prussia allargò a so influenza annantu à l'altri stati tedeschi. U 18 di ghjennaghju di u 1871, dopu à a vittoria prussiana annantu à a Francia, fù proclamatu l'[[Imperu tedescu]].
=== Guerre mundiale è dittatura nazista ===
A Germania fù scunfitta in a [[Prima guerra mundiale]]. L'imperatore [[Guglielmu II]] abdicò in u 1918 è fù stabilita a [[Repubblica di Weimar]]. U novu statu cunnobbe crise ecunomiche è pulitiche, aggravate da a [[Grande Depressione]].
U 30 di ghjennaghju di u 1933, [[Adolf Hitler]] diventò cancelliere. U regime nazista eliminò e libertà pulitiche, perseguitò l'avversarii è intraprese una pulitica d'espansione. L'invasione tedesca di a Pulonia, u 1u di settembre di u 1939, marcò l'iniziu di a [[Seconda guerra mundiale]] in Europa.
Durante u regime nazistu, milioni di persone funu assassinate, frà elle circa sei milioni d'Ebrei in l'[[Olocaustu]]. A Germania si rese incundiziunalmente l'8 di maghju di u 1945.
=== Divisione è riunificazione ===
Dopu à a guerra, u territoriu tedescu fù spartutu in zone d'occupazione amministrate da e putenze alleate. In u 1949 nascinu dui stati: a [[Repubblica Federale di Germania]] à punente è a [[Repubblica Democratica Tedesca]] à livante. Berlinu fù dinù spartutu. In u 1961, u guvernu di a Germania orientale fece custruisce u [[Muru di Berlinu]] per impedisce à i so citadini di passà versu u punente.
Dopu à manifestazione pupulare è à l'apertura di e fruntiere in nuvembre di u 1989, u Muru di Berlinu cascò. A riunificazione tedesca fù compia u 3 d'ottobre di u 1990. Berlinu diventò torna a capitale di u paese unitu.
== Statu è pulitica ==
A Germania hè una repubblica federale. A so leghje fundamentale, aduttata in u 1949, definisce l'istituzione è garantisce i diritti fundamentali.
U putere legislativu hè esercitatu da u [[Bundestag]], elettu da i citadini, è da u [[Bundesrat]], chì raprisenta i stati federati. U cancelliere federale dirighje u guvernu. U presidente federale hè u capu di statu è hà soprattuttu funzione raprisentative. A [[Corte custituziunale federale]] vigila annantu à u rispettu di a lege fundamentale.
I 16 stati federati sò:
* [[Baden-Württemberg]]
* [[Baviera]]
* [[Berlinu]]
* [[Brandeburgu]]
* [[Brema]]
* [[Amburgu]]
* [[Assia]]
* [[Meclemburgu-Pomerania Anteriore]]
* [[Bassa Sassonia]]
* [[Renania di u Nordu-Vestfalia]]
* [[Renania-Palatinatu]]
* [[Sarre]]
* [[Sassonia]]
* [[Sassonia-Anhalt]]
* [[Schleswig-Holstein]]
* [[Turingia]]
== Ecunumia ==
{{Da vede dinù|Ecunumia di a Germania}}
A Germania hà a più grande ecunumia naziunale di l'Unione europea. U settore di i servizii custituisce a parte più impurtante di a so ecunumia, ma l'industria mantene un rollu maiò. Frà i settori industriali principali ci sò a custruzzione d'automobile, a fabricazione di macchine, a chimica, l'elettronica è a siderurgia.
Trà e marche è l'imprese tedesche cunnisciute à l'internaziunale ci sò [[BMW]], [[Mercedes-Benz]], [[Volkswagen]], [[Porsche]], [[Siemens]], [[BASF]] è [[Adidas]]. L'agricultura hà un pesu più minore, ma produce cereali, patate è prudutti d'allevu.
A Germania usa l'[[euru]] è face parte di u mercatu unicu europeu. Hè dinù unu di i principali paesi esportatori di u mondu.
== Pupulazione è sucetà ==
Cù circa 84 milioni d'abitanti, a Germania hè u paese più pupulatu di l'Unione europea. A pupulazione hè cuncentrata soprattuttu in e cità è e regione industriale. Berlinu hè a cità più grande; altre cità impurtante sò [[Amburgu]], [[Monacu di Baviera]], [[Colonia]], [[Francuforte]], [[Stoccarda]], [[Düsseldorf]], [[Lipsia]] è [[Dresda]].
A Germania accoglie numerose cumunità d'origine straniera, frà elle cumunità turche, pulacche, taliane è d'altri paesi europei è asiatichi.
U cristianesimu hè a religione cù u più grande numeru d'aderenti. Ci sò cumunità prutestante è cattoliche in tuttu u paese, è ancu cumunità musulmane, ebraiche, ortudose è buddiste. Una parte impurtante di a pupulazione ùn s'identificheghja cù nisuna religione.
== Lingue ==
U [[tedescu]] hè a lingua ufficiale è a lingua più parlata. In certe regione sò ricunnisciute lingue minuritarie, cum'è u danese, u sorabu, u frisone è u romani. E lingue di e cumunità d'immigranti, frà elle u turcu è u pulaccu, sò dinù parlate in u paese.
== Cultura ==
{{Da vede dinù|Cultura di a Germania}}
A cultura tedesca hà avutu una influenza impurtante annantu à l'arte, a literatura, a filusufia, a musica è a scenza europee. Frà e figure cunnisciute si trovanu i scrittori [[Johann Wolfgang von Goethe]], [[Friedrich Schiller]], i fratelli [[Jacob Grimm|Grimm]] è [[Thomas Mann]]; i filòsufi [[Immanuel Kant]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] è [[Karl Marx]]; è i scentifichi [[Albert Einstein]], [[Max Planck]] è [[Robert Koch]].
In musica classica, a Germania hè assuciata à cumpusitori cum'è [[Johann Sebastian Bach]], [[Ludwig van Beethoven]], [[Richard Wagner]] è [[Johannes Brahms]]. U [[Bauhaus]], fundatu in u 1919, hà marcatu l'architettura è u disegnu muderni.
A cucina varia da una regione à l'altra. U pane, e salsicce, e patate è a biera facenu parte di parechje tradizione culinarie regiunale.
== Sport ==
U [[ballò]] hè u sport più pupulare. A selezzione naziunale tedesca hà vintu quattru volte a [[Cuppa mundiale di calciu]] è trè volte u [[Campiunatu europeu di calciu]]. A [[Bundesliga]] hè u principale campiunatu naziunale.
Sò pupulari dinù u hockey, u tennis, u ciclismu è i sport motoristichi. A Germania hà accoltu i [[Ghjochi Olimpichi]] in u 1936 è in u 1972. A festa naziunale hè u [[Ghjornu di l’Unità tedesca]], celebratu u 3 d'ottobre.
==Note==
<references/>
{{Unione europea}}
[[Categoria:Germania|!]]
[[Categoria:Unioni Auropea]]
[[Categoria:Paesi d'Europa]]
07fjo18cc6ku5yh7oprm677oq1uetuo
406518
406517
2026-09-28T19:07:53Z
Fausta Samaritani
15085
fix, link
406518
wikitext
text/x-wiki
{{Statu
|nomeCompleto = Republica Federale di Germania
|nomeUfficiale = Bundesrepublik Deutschland
|linkBandiera = Flag of Germany.svg
|paginaBandiera =
|linkStemma = Coat of arms of Germany.svg
|paginaStemma =
|linkLocalizzazione = EU-Germany.svg
|motto = Einigkeit und Recht und Freiheit
|mottoTraduzione = Unità è ghjustizia è libertà
|lingua = [[lingua tedesca|tedescu]]
|capitale = [[Berlinu]]
|capitaleAbitanti = 3.431.700
|capitaleAbitantiAnno = 2008
|governo = [[Republica federale]]
|presidente = [[Frank-Walter Steinmeier]]
|primoMinistro = [[Friedrich Merz]]
|elenco capi di stato = [[Presidenti di a Republica tedeschi|Presidente]]
|elenco capi di governo = [[Elencu di i Cancellieri tedeschi|Cancellieru federale]]
|indipendenza = [[18 di ghjennaghju]], [[1871]]
|ingressoONU = [[18 di settembre]], [[1973]]
|ingressoUE = [[25 di marzu]] [[1957]]. Membru fundatore
|superficieTotale = 357.022,90
|superficieOrdine = 61
|superficieAcqua = 2,18
|popolazioneTotale = 82.438.000
|popolazioneAnno = 2005
|popolazioneOrdine = 13
|popolazioneDensita = 231
|continente = [[Europa]]
|orario = [[Tempu Coordinatu Universale|UTC]] +1
|valuta = [[Euru]]
|PIL= 2.521.699
|PILValuta= $
|PILAnno= 2005
|PILOrdine= 5
|PILprocapite= 30.579
|PILprocapiteValuta= $
|PILprocapiteAnno= 2005
|PILprocapiteOrdine= 17
|HDI= 0,932 (altu)
|HDIAnno= 2004
|HDIOrdine= 21
|energia = 0,67
|tld =.de
|telefono = +49
|targa = D
|inno = [[Das Lied der Deutschen]] (''Il Canto dei Tedeschi''); hè cantata la terza strofa, chì comencia incù le parolle [[Einigkeit und Recht und Freiheit]] (''Unità, drittu è libertà'').
|festa = [[3 uttrovi]]
|note = <!-- note libere -->
}}
'''A Germania''' (ufficialmente ''Republica Federale di Germania'' o '''Alimagna''', hè un paese d'[[Europa]] cintrale. Hè una [[republica parlamentaria]] federale cumposta da 16 stati federati, chjamati ''Länder''. A capitale è a cità più pupulata hè [[Berlinu]]. Cù circa 84 milioni d'abitanti, hè u paese più pupulatu di l'[[Unione europea]].
A Germania cunfina à u nordu cù a [[Danimarca]], à livante cù a [[Pulonia]] è a [[Cecchia]], à u sudu cù l'[[Austria]] è a [[Svizzera]], è à punente cù a [[Francia]], u [[Lussemburgu]], u [[Belgiu]] è i [[Paesi Bassi]]. À u nordu, e so coste sò bagnate da u [[Mare di u Nordu]] è da u [[Mare Balticu]]. U paese hà una superficia di circa 357 600 km².
A lingua ufficiale hè u tedescu. A Germania hè una di e principale putenze ecunomiche di u mondu è un membru fundatore di l'Unione europea, di l'[[OTAN]] è di u [[Gruppu di i Sette|G7]].
== Geugrafia ==
[[File:Deutschland topo.jpg|thumb|Carta topugrafica di a Germania.]]
U territoriu tedescu si stende da l'[[Alpe]] à u sudu sin'à e coste di u Mare di u Nordu è di u Mare Balticu à u nordu. U puntu più altu hè u [[Zugspitze]], in l'Alpe bavarese, chì culmineghja à 2 962 metri.
Si ponu distingue quattru grande regione naturale:
* u bassupianu di u nordu, largu è pianu;
* e muntagne medie di u centru, trà e quale a [[Selva Nera]], i [[Monti Metalliferi]] è a [[Selva di Turingia]];
* l'altupianu svevu-bavaresu, à u pede di l'Alpe;
* e muntagne alpine di u sudu.
I fiumi principali sò u [[Renu]], u [[Danubiu]], l'[[Elba]], u [[Menu]], u [[Weser]] è l'[[Oder]]. Una reta di canali artificiali cullega parechji bacini idrugrafichi è facilitrghja u trasportu di e merce.
U [[clima]] hè in generale temperatu. U nordu è u punente cunnoscenu un clima più oceanicu, cù precipitazione distribuite annantu à tuttu l'annu. À livante è à sudu, u clima hè più cuntinentale, cù inguerni più freti è estati più caldi.
== Storia ==
{{Da vede dinù|Storia di a Germania}}
=== Antichità è Medievu ===
Prima di l'espansione di i populi germanichi, u territoriu di a Germania attuale era abitatu ancu da populi celtichi. Da u [[V sèculu a.C.]] in quà, e tribù germaniche si sparghjenu à pocu à pocu versu u sudu è l'uveste. I Rumani chjamavanu ''Germania'' e regione situate à livante di u Renu; ùn riescitinu micca à cunquistà in modu durevule u territoriu sanu.
In l'annu [[9]] d.C., una coalizione di tribù germaniche, guidata da [[Arminiu]], scunfisse trè legione rumane à a [[Battaglia di a furesta di Teutoburgu]]. Dopu à a caduta di l'Imperu rumanu d'Occidente, parechji regni germanichi si furmonu in Europa.
In u [[962]], [[Ottone I]] fù incurunatu imperatore. Stu avvenimentu hè spessu cunsideratu cum'è u principiu di u [[Sacru Rumanu Imperu]], un'entità pulitica chì durò, sottu à forme sfarente, sin'à u [[1806]]. In u [[1517]], [[Martin Lutheru]] publicò e so [[95 tese]], chì cuntribuiscenu à l'iniziu di a [[Riforma prutestante]]. A [[Guerra di i Trent'anni]] ([[1618]]-[[1648]]) devastò una parte impurtante di e terre tedesche.
=== Da a cunfederazione à l'unificazione ===
Dopu à a fine di e guerre napoleoniche, u [[Cungressu di Vienna]] creò in u [[1815]] a Cunfederazione Germanica, cumposta da parechji stati. E rivoluzione di u [[1848]] ùn riescitinu micca à creà un statu tedescu unitu.
Sottu à a guida di u cancelliere prussianu [[Otto von Bismarck]], a Prussia allargò a so influenza annantu à l'altri stati tedeschi. U 18 di ghjennaghju di u 1871, dopu à a vittoria prussiana annantu à a Francia, fù proclamatu l'[[Imperu tedescu]].
=== Guerre mundiale è dittatura nazista ===
A Germania fù scunfitta in a [[Prima Guerra Mundiale]]. L'imperatore [[Guglielmu II]] abdicò in u [[1918]] è fù stabilita a [[Repubblica di Weimar]]. U novu statu cunnobbe crise ecunomiche è pulitiche, aggravate da a [[Grande Depressione]].
U [[30 di ghjennaghju]] di u [[1933]], [[Adolf Hitler]] diventò cancelliere. U regime nazista eliminò e libertà pulitiche, perseguitò l'avversarii è intraprese una pulitica d'espansione. L'invasione tedesca di a Pulonia, u [[1 di settembre]] di u [[1939]], marcò l'iniziu di a [[Seconda Guerra Mundiale]] in Europa.
Durante u regime nazistu, milioni di persone funu assassinate, frà elle circa sei milioni d'Ebrei in l'[[Olocaustu]]. A Germania si rese incundiziunalmente l'[[8 di maghju]] di u [[1945]].
=== Divisione è riunificazione ===
Dopu à a guerra, u territoriu tedescu fù spartutu in zone d'occupazione amministrate da e putenze alleate. In u [[1949]] nascinu dui stati: a [[Repubblica Federale di Germania]] à punente è a [[Repubblica Democratica Tedesca]] à livante. Berlinu fù dinù spartutu. In u [[1961]], u guvernu di a Germania orientale fece custruisce u [[Muru di Berlinu]] per impedisce à i so citadini di passà versu u punente.
Dopu à manifestazione pupulare è à l'apertura di e fruntiere in nuvembre di u [[1989]], u Muru di Berlinu cascò. A riunificazione tedesca fù compia u [[3 uttrovi]] di u [[1990]]. Berlinu diventò torna a capitale di u paese unitu.
== Statu è pulitica ==
A Germania hè una repubblica federale. A so leghje fundamentale, aduttata in u [[1949]], definisce l'istituzione è garantisce i diritti fundamentali.
U putere legislativu hè esercitatu da u [[Bundestag]], elettu da i citadini, è da u [[Bundesrat]], chì raprisenta i stati federati. U cancelliere federale dirighje u guvernu. U presidente federale hè u capu di statu è hà soprattuttu funzione raprisentative. A [[Corte custituziunale federale]] vigila annantu à u rispettu di a lege fundamentale.
I 16 stati federati sò:
* [[Baden-Württemberg]]
* [[Baviera]]
* [[Berlinu]]
* [[Brandeburgu]]
* [[Brema]]
* [[Amburgu]]
* [[Assia]]
* [[Meclemburgu-Pomerania Anteriore]]
* [[Bassa Sassonia]]
* [[Renania di u Nordu-Vestfalia]]
* [[Renania-Palatinatu]]
* [[Sarre]]
* [[Sassonia]]
* [[Sassonia-Anhalt]]
* [[Schleswig-Holstein]]
* [[Turingia]]
== Ecunumia ==
{{Da vede dinù|Ecunumia di a Germania}}
A Germania hà a più grande [[ecunumia]] naziunale di l'Unione europea. U settore di i servizii custituisce a parte più impurtante di a so ecunumia, ma l'industria mantene un rollu maiò. Frà i settori industriali principali ci sò a custruzzione d'automobile, a fabricazione di macchine, a [[chimica]], l'[[elettronica]] è a siderurgia.
Trà e marche è l'imprese tedesche cunnisciute à l'internaziunale ci sò [[BMW]], [[Mercedes-Benz]], [[Volkswagen]], [[Porsche]], [[Siemens]], [[BASF]] è [[Adidas]]. L'[[agricultura]] hà un pesu più minore, ma produce cereali, patate è prudutti d'allevu.
A Germania usa l'[[euru]] è face parte di u mercatu unicu europeu. Hè dinù unu di i principali paesi esportatori di u mondu.
== Pupulazione è sucetà ==
Cù circa 84 milioni d'abitanti, a Germania hè u paese più pupulatu di l'Unione europea. A pupulazione hè cuncentrata soprattuttu in e cità è e regione industriale. Berlinu hè a cità più grande; altre cità impurtante sò [[Amburgu]], [[Monacu di Baviera]], [[Colonia]], [[Francuforte]], [[Stoccarda]], [[Düsseldorf]], [[Lipsia]] è [[Dresda]].
A Germania accoglie numerose cumunità d'origine straniera, frà elle cumunità turche, pulacche, taliane è d'altri paesi europei è asiatichi.
U [[cristianesimu]] hè a religione cù u più grande numeru d'aderenti. Ci sò cumunità prutestante è cattoliche in tuttu u paese, è ancu cumunità musulmane, ebraiche, ortudose è buddiste. Una parte impurtante di a pupulazione ùn s'identificheghja cù nisuna religione.
== Lingue ==
U tedescu hè a lingua ufficiale è a lingua più parlata. In certe regione sò ricunnisciute lingue minuritarie, cum'è u danese, u sorabu, u frisone è u romani. E lingue di e cumunità d'immigranti, frà elle u turcu è u pulaccu, sò dinù parlate in u paese.
== Cultura ==
{{Da vede dinù|Cultura di a Germania}}
A cultura tedesca hà avutu una influenza impurtante annantu à l'[[arte]], a [[litteratura]], a [[filusufia]], a [[musica]] è a scenza europee. Frà e figure cunnisciute si trovanu i scrittori [[Johann Wolfgang von Goethe]], [[Friedrich Schiller]], i fratelli [[Jacob Grimm|Grimm]] è [[Thomas Mann]]; i filòsufi [[Immanuel Kant]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] è [[Karl Marx]]; è i scentifichi [[Albert Einstein]], [[Max Planck]] è [[Robert Koch]].
In musica classica, a Germania hè assuciata à cumpusitori cum'è [[Johann Sebastian Bach]], [[Ludwig van Beethoven]], [[Richard Wagner]] è [[Johannes Brahms]]. U [[Bauhaus]], fundatu in u [[1919]], hà marcatu l'[[architettura]] è u disegnu muderni.
A cucina varia da una regione à l'altra. U pane, e salsicce, e patate è a biera facenu parte di parechje tradizione culinarie regiunale.
== Sport ==
U [[ballò]] hè u sport più pupulare. A selezzione naziunale tedesca hà vintu quattru volte a [[Cuppa mundiale di calciu]] è trè volte u [[Campiunatu europeu di calciu]]. A [[Bundesliga]] hè u principale campiunatu naziunale.
Sò pupulari dinù u [[hockey]], u [[tennis]], u [[ciclismu]] è i sport motoristichi. A Germania hà accoltu i [[Ghjochi Olimpichi]] in u [[1936]] è in u [[1972]]. A festa naziunale hè u [[Ghjornu di l'Unità tedesca]], celebratu u 3 uttrovi.
==Note==
<references/>
{{Unione europea}}
[[Categoria:Germania|!]]
[[Categoria:Unioni Auropea]]
[[Categoria:Stati d'Europa]]
9jbwyipt8zwtzh044o20x46avr6kgdy
Geia
0
7985
406533
386026
2026-09-29T07:56:57Z
Fausta Samaritani
15085
/* Da veda dinò */
406533
wikitext
text/x-wiki
{| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #CCFFCC"
! colspan="3" style="background:#66CC66" |
{| style="background:#66CC66" align="center" width="100%"
| padding=0px|
! style="background:#66CC66" width="100%" |<span style="color:white; font-size:large;">'''A geia'''</span>
| padding=0px|
|}
|-----
| colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Swiss_Chard.jpg|250px]]
|-----
! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;"> Beta vulgaris</span>
|-----
! colspan=2 bgcolor="lightgreen" | [[Classificazioni scentifica]]
|-----
| Regnu
| ''[[Plantae]]''
|-----
| Divisioni
| ''[[Magnoliophyta]]''
|-----
| Classa
| ''[[Magnoliopsida]]''
|-----
| Ordini
| ''[[Caryophyllales]]''
|-----
| Famiglia
| ''[[[[Amaranthaceae]]]]''
|-----
| Genaru
| ''[[Beta]]''
|-----
| align="center" bgcolor="lightgreen" colspan="2" | [[Nomu binuminali]]
|-----
| align="center" colspan="2" | ''Beta vulgaris''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;"> [[Linnaeus]], 1753</span>
|-----
| align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Bette_%C3%A0_c%C3%B4tes_rouges01.jpg|250px]]
|-----
|}
A '''Geia''' (o Bietula) (''Beta vulgaris'') hè una [[pianta]] cultivata chì faci parti di a famiglia di l'[[Amaranthaceae]].
==Discrizzioni==
A geia hè una pianta arbacea appartinendu à a famiglia di l'Amaranthaceae. Hè carattarizata da una radica carnata è manghjareccia, è ancu da casci verdi è larghi. A geia pò aghjunghja un'altezza da 30 à 60 centimi è prisenta un picciolu rittu è ramificatu.
==Ripartizioni==
A geia hè urighjinaria di u righjonu mediterraniu, ma hè oghji cultivata in numarosi righjoni di u mondu. Hè particularamenti sparta in Auropa, in America subrana è in Asia. 'Ssa pianta s'adatta à diffarenti tipi di terri, ma prifirisci i terri ricchi di materia urganica.
==Biulugia==
A geia hè una pianta bienna, ciò chì significheghja ch'edda cumpletta u so ciculu di vita n dui anni. Mentri u primu annu, a geia /sviluppa una radica carnata chì accumuleghja i riservi nutritivi. Mentri u sicondu annu, a pianta pruduci un picciolu fiurali chì porta i fiora di culori biancu o rusulinu. I fiora sò inamacati da l'insetti è dani dopu nascita à i graneddi.
''Beta vulgaris'' hè prisenti in [[Corsica]].<ref>Jeanmonod & Gamisans (2013).</ref>
==Tassunumia==
U nomu scentificu di a geia hè ''Beta vulgaris''. Apparteni à u genaru ''Beta'', chì cumprendi altri spezii di geii. Frà i sinonimi di ''Beta vulgaris'', si trova Beta cicla, ''Beta vulgaris'' subsp. cicla è ''Beta vulgaris'' subsp. maritima.
==Cunsirvazioni==
A geia hè una pianta largamenti cultivata à fini alimintari. Hè apprizzata pà a so radica inzuccarata è nutritiva, è ancu par i so casci manghjarecci. Eppuri, certi varietà di geii sò minacciati par causa di a perdita d'ambienti naturali è di a cuncurrenza incun altri culturi. Sforzi di cunsirvazioni sò nicissarii pà prisirvà a diversità genetica di 'ssa pianta è assicurà a so sopravvivenza à longu andà.
==Gastrunumia==
Cù i foglii di i geii si facini i fritteddi ma dinò i basteddi o i cannelloni. Si manghjani ancu i costi. Cù i geii cotti spessu si manghjani ancu l'ovi budditi: tandu u piattu si chjama l'ovi in trippa.
==Rifarimenti==
* Jeanmonod D. & Gamisans J. (2013) ''Flora Corsica'' (2 ed), Edisud.
==Noti==
<references />
==Altri prugetti==
* [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Beta_vulgaris ''Beta vulgaris''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons].
== Da veda dinù ==
* l' [[Ingeiata]]
[[Categoria:Caryophyllales]]
[[Categoria:Flora di Corsica]]
6rkaegjwzh6rnaji7uftxm639ix037h
Jacques Chirac
0
9984
406521
400598
2026-09-28T23:03:26Z
Raippa-Valli
29101
406521
wikitext
text/x-wiki
'''Jacques René Chirac''' ([[29 di nuvembre]] [[1932]] - [[26 di settembre]] [[2019]], [[Pariggi]]), hè statu un [[pulitica|puliticante]], funzionariu è u presidente di a [[Francia|Ripublica francese]] è co-Principe di [[Andorra]] (1995-2007).
[[File:Jacques Chirac.jpg|thumb|right|200px|acques Chirac (2003)]]
==Da vede dinò==
*[[Georges Pompidou]]
*[[Nicolas Sarkozy]]
*[[François Hollande]]
[[Categoria:Puliticante|Chirac, Jacques]]
[[Categoria:Francesu|Chirac, Jacques]]
[[Categoria:Biugrafia|Chirac, Jacques]]
arttc7ls0rllfuj67cnyxraq7dhtuge
406522
406521
2026-09-28T23:04:03Z
Raippa-Valli
29101
406522
wikitext
text/x-wiki
'''Jacques René Chirac''' ([[29 di nuvembre]] [[1932]] - [[26 di settembre]] [[2019]], [[Pariggi]]), hè statu un [[pulitica|puliticante]], funzionariu è u presidente di a [[Francia|Ripublica francese]] è co-Principe di [[Andorra]] (1995-2007).
[[File:Jacques Chirac.jpg|thumb|right|200px|Jacques Chirac (2003)]]
==Da vede dinò==
*[[Georges Pompidou]]
*[[Nicolas Sarkozy]]
*[[François Hollande]]
[[Categoria:Puliticante|Chirac, Jacques]]
[[Categoria:Francesu|Chirac, Jacques]]
[[Categoria:Biugrafia|Chirac, Jacques]]
52zfyf9fa0yyarvw02ze8wpl85tw9uz
406532
406522
2026-09-29T07:53:25Z
Fausta Samaritani
15085
406532
wikitext
text/x-wiki
'''Jacques René Chirac''' ([[29 di nuvembre]] [[1932]] - [[26 di settembre]] [[2019]], [[Pariggi]]), hè statu un [[pulitica|puliticante]], funzionariu è u presidente di a [[Francia|Ripublica francese]] è co-Principe di [[Andorra]] ([[1995]]-[[2007]]).
[[File:Jacques Chirac.jpg|thumb|right|200px|Jacques Chirac ([[2003]])]]
== Biugrafia ==
==Da vede dinù==
*[[Georges Pompidou]]
*[[Nicolas Sarkozy]]
*[[François Hollande]]
[[Categoria:Puliticante|Chirac, Jacques]]
[[Categoria:Francesu|Chirac, Jacques]]
[[Categoria:Biugrafia|Chirac, Jacques]]
4q6iim27twlzatq23q1frat6vyqd55d
Battaglia di Alalia
0
12586
406523
406353
2026-09-28T23:58:56Z
InternetArchiveBot
17916
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
406523
wikitext
text/x-wiki
A '''battaglia d'Alalia''' (ancu chjamata ''battaglia di u mare Sardu'')<ref>'Ss'articulu pruvene in parte o in tutalità da l'articulu currispundente di a wikipedia in talianu.</ref> hè statu un scontru navale chì si svolse trà i rifugiati grechi di [[Focea]], chì s'eranu cullucati in [[Alalia]] per sfughje à a prissione militare di [[Ciro II di Persia|Ciro u Grande]], è una cualizione di [[Cartaginese]] è [[Etruschi]]. Ebbe cum'è teatru u [[Mari Tirrenu]], prubabilmente trà a [[Corsica]] è a [[Sardegna]], in una data chì a sturiugrafia situeghja trà u [[541 a.C.|541]] è u [[535 a.C.]], incù una prubabile priferenza per a datazione più bassa.
Nonustante a vittoria, ottinuta à caru prezzu da i Focei d'occidente - una [[vittoria cadmea]], sicondu a definizione d'[[Erodutu]] - a battaglia inghjinnò un arrestu pluridecennale in l'espansione mercantile greca in u [[Mare Tarraniu]] occidentale.
I rapporti priviligiati di l'Etruschi incù l'aria [[celti]]ca di l'[[Europa]] cintrale, ebbenu dopu un rollu diterminante in a fasa evolutiva è u spannamentu ch'è a [[Celti|civiltà celtica]] travirsava, à cavallu trà u [[VI sèculu a.C.|VI]] è u [[V sèculu a.C.]], in u passaghju da a [[Cultura di Hallstatt|''facies'' hallstattiana]] à a [[Cultura di A Tène|cultura lateniana]] pusteriore.
I sviluppi chì suvitonu vissenu traccià si duie sfere distinte d'influenza pulitica, greca è punica, annantu à i mari è annantu à a terra di a [[penisula italica]]: à l'internu di 'ss'equilibrii saria avvinuta l'incubazione è l'ascesa d'un novu sughjettu puliticu, a putenza emergente di [[Roma antica|Roma]].
A ricunquista di l'egemunia greca annantu à u [[Mari Tirrenu]] duverà aspittà più d'un mezu seculu: a [[battaglia di Cuma (474 a.C.)|battaglia navale di Cuma]] vinta da i [[Siracusa|siracusani]] in u [[474 a.C.]], darà un duru colpu à u [[talassocrazia|duminiu navale]] è à e mire espansive di l'[[Etruschi]], indibulendu ne u cuntrollu annantu à Roma è annantu à e vie cummerciale versu a Campania etrusca.
Malgradu l'evvenimenti successivi, cumpresa a [[battaglia d'Imera (480 a.C.)|scunfitta di i cartaginesi à Imera]], firmarà invece sempre apertu u nodu di l'attriti trà e duie residue sfere d'influenza in [[Sicilia]] è in u mare terraniu occidentale, chì mancu una fasa pluriseculare di [[Guerre grecu-puniche|cunflittualità grecu-punica]] ùn riiscirà micca à risolve. Tuccherà à Roma u scopu di cancellà di manera definitiva u pesu è l'ingerenza cartaginese, affirmendu incù forza a so vucazione marittima propria. À a fine di e [[guerre puniche]] quellu spaziu geugraficu, da sempre cuntistatu, diventerà sempre di più, da u puntu di vista rumanu, un ''Mare Nostrum''.
== Cuntestu storicu ==
=== A talassocrazia Focea in u mediterraniu occidentale ===
U periodu à cavallu trà u [[VII sèculu a.C.|VII]] è u [[VI sèculu a.C.]] assiste à u consolidu di l'egemunia focea in e strade di u Mediterraniu occidentale è di l'[[Oceanu Atlanticu]], da e [[culonne d'Erculu]] à u regnu [[Tartesso|tartessicu]] di [[Argantonio]].
==== Strade focee ====
Erodutu (I, 163) ci informa ch'è i Focei funi i primi trà l'[[Elleni]] à sperimintà e longhe strade finu à l'[[Oceanu Atlanticu]].<ref>[[Erodutu]], ''[[Storie (Erodutu)|Storie]]'', [http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html I, 163]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630181437/http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html |date=2007-06-30 }}.</ref> U so successu fù divutu<ref>Georges Vallet, François Villard, ''Les Phocéens et a fondation de Hyélè'', in ''Velia è i Focei in Occidente'', p. 169.</ref> à a sustituzione di e rutonde nave mercantile, di e quale e strade eranu assai cundiziunate da i venti, incù e più agili è rapidi navi da guerra, e [[pentecontere]], chì, à a forza di i venti, aghjunghjianu a putenza d'una cinquantina di remadori chì pudianu dopu mette in opera, s'ellu era nicessariu, tuttu u so putinziale offensivu per fà fronte à avversità esterne, ancu d'origine [[pirataria|piratesca]].
==== Cummerci è pirataria ====
Erodutu ùn si pronunzia micca di manera esplicita annantu à l'interessi chì cundussenu i Focei à intraprende ste longhe è avvinturose navigazione. Nonustante l'usu di nave di guerra, hè puru induvitevule chì fusse per u più essenziale u scopu cummerciale, rispettu à quellu piratescu.<ref>Georges Vallet, François Villard, ''Les Phocéens et a fondation de Hyélè'', in ''Velia è i Focei in Occidente'', p. 170.</ref> Un puntu annantu à u quale hè d'accordu tutta a tradizione pustiriore ùn manca micca di sottulinià cum'è, s'è necessariu, i Focei ùn lascionu micca sfughje l'occasione d'azzione piratesche, cum'è ci riporta [[Marcu Giuniano Giustino|Giustino]]<ref>[[Pompeo Trogo]], ''Epitome di [[Marcu Giuniano Giustino|Giustino]]'', [http://www.attalus.org/translate/justin7.html#43.3 XAIII.3.5] {{en}} annantu à attalus.org.</ref> o u stessu Erodutu, sia in u VI sèculu a.C. in seguitu à l'abbandonu di [[Focea]] dopu à a [[imperu persiana|cunquista di i persiani]] [[achemenidi]], sia in u [[V sèculu a.C.|V]], dopu à a [[battaglia di Lade]] è u fine di a [[rivolta ionia]].<ref>[[Erodutu]], ''[[Storie (Erodutu)|Storie]]''. [http://dariosoldani.interfree.it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630181437/http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html |date=2007-06-30 }} {{Vcite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630181437/http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html |archive-date=2007-06-30 |title=Copia di archiviu |url=http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html |accessdate=2009-01-09}}erodoto/storieVI.html VI, 17.</ref> è u casu di u [[strategu]] [[Dionisio di
Focea]] chì, dopu à a [[battaglia di Lade|scunfitta navale à Lade]] di u [[494 a.C.]], previdendu l'imminente disfatta di a [[rivolta ionia]], si trasfurmò in piratu à u principiu incù un'incursione offensiva contru à a [[Fenicia]] è poi, in i mare di [[Sicilia]], incù sistematiche azzione contru à naviganti cartaginesi è etruschi, ma salvaguardendu l'interessi Grechi. St' episodiu s'insirisce frà altru in un cuntestu puliticu bellu pricisu, quellu clima di unità [[siceliota]] ritruvata, sottu a spinta di [[Siracusa]], contru à a cunvirgenza etrusca-punica in u Mari Tirrenu.<ref>[[Mauro Cristofani]] (à cura di), ''L'Etruschi. una nova
imaghjine'', p. 46).</ref> U stessu Erodutu, in un antru passu,<ref>''[[Storie (Erodutu)|Storie]]''. [http://dariosoldani.interfree.it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630181437/http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html |date=2007-06-30 }}erodoto/storieI.html I, 165. {{Vcite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630181437/http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html |archive-date=2007-06-30 |title=Copia di archiviu |url=http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html |accessdate=2009-01-09}}.</ref> ùn face micca ch'è cunfirmà a timibule impresa cummerciale focea, chì dete mutivu à i [[Chio (isula)|Chioti]] di rifiutà a so vendita di quellu agglomeratu d'isulelle chjamate [[Oinousses|Enusse]].
==== Fundazione di Marseglia è di l'areale cummerciale d'Alalia ====
Intornu à u [[600 a.C.]] ci fù a fundazione di a culonia greca di [[Massalia]]. Pare eppuri<ref>Friedhelm Prayon, ''L'Etruschi'', p. 56.</ref> chì i rapporti incù l'Etruschi, in sta prima fasa, si fussenu mantenuti pacifichi.
Intornu à u [[565 a.C.|565]]-[[563 a.C.]], i Focei avianu rinfurzatu e so pusizione incù a criazione d'un areale culuniale in i circondi d'[[Alalia]] (l'attuale [[Aleria]]), occupendu un situ strategicu postu annantu à a costa orientale tirrenica di a [[Corsica]], in cuncurrenza diretta incù i scali marittimi di a costa etrusca. Si trattava, sicondu parechje litture d'origine erudutea, d'una ripresa in manu, o d'un restauru d'un preesistente insidiamentu di soiu.<ref>Georges Vallet, François Villard, ''"Les Phocéens et a fondation de Hyélè"'', in ''Velia è i Focei in Occidente'', p. 183.</ref>
=== Rapporti incù l'Etruschi ===
Eppuru quest'ultimu evvenimentu ùn cumpromisse micca i rapporti incù l'Etruschi, prubabilmente<ref name = Prayon55>Friedhelm Prayon, ''I Etruschi'', p. 55.</ref> perchè a fundazione di l'areale cummerciale ùn duvite micca interfirisce annantu à i preesistente traffichi cummerciali etruschi diretti à i sbocchi mercantile vicinu à a [[valle di u Rodanu]]. L'origine di sti cummerci, chì avianu cum'è interlocutrice a sucità celtica, pò esse datata almenu à l'ultimi dicennii di u [[VII sèculu a.C.]], sicondu i ritruvamenti di Marseglia è di l'[[furtezza di cullina|oppidum celticu]] di [[Oppidum di Saint-Blaise|Saint Blaise]] ([[Bouches-du-Rhône]]), finu à [[Avarico]]<ref name = Prayon53>Friedhelm Prayon, ''L'Etruschi'', p. 53.</ref> (in [[Gallia]] cintrale, l'oghjinca [[Bourges]]) chì anu ristituitu [[buccheri]] è [[anfure]] [[vinu|vinarie]].<ref> Dopu à a fundazione di Massalia, l'impurtazione etrusche in [[Gallia]] ebbenu piuttostu una crescita, in parallelu à ciò chì cuncirnò, in modu più prividibule, i produtti d'origine greca.<ref name = Prayon54>Friedhelm Prayon, ''L'Etruschi'', p. 54.</ref> Cusì, ùn hè micca raru di truvà [[fibule]] metalliche, ma ancu vasi in [[bronzu]] di fattura etrusca à mezu à e grande tombe à camera, cum'è u famosu [[crateru di Vix]], in [[Burgogna]], in a [[tomba di Vix]], u tumulu di a principessa gallica omonima.
=== Rapporti incù Cartagine ===
Era differente a situazione di i rapporti incù i Fenici chì, in cuncurrenza incù i Focei annantu à e strade occidentale è in u Mare Tirrenu, funu custretti à annessà si [[Ibiza (isula)|Ibiza]] è à stabilisce ci una culonia intornu à u [[540 a.C.]]<ref>Ghjuvanni Garbini, ''I Fenici in u Mediterraniu occidentale finu à u [[V seculu a.C.]]'', ''op. cit.'', p. 128. Hè stata smintita da i ritruvamenti archeulogichi l'infurmazione arricata ci da [[Diodoru Sicilulus]] [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/è/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/5à*.html#16 V, 16, 2-3]) riguardu à una fundazione cartaginese diretta di a culonia in u [[654 a.C.]] A culonia d'Ibiza fù fundata infatti,à a stessa epica, da culoni pruvinenti da [[Cadice]].</ref> Si riproduce cusì una tipica dinamica di l'irradiazione di i Fenici chì, da l'iniziale debule friquenze à fine di cummerciu, si vissenu custretti à orientà si versu forme pièu durevule d'insidiamentu, in riazzione à u culunialismu grecu, caratterizatu da l'occupazione è l'usu stabile di u territoriu.
=== Rifundazione d'Alalia ===
Più dopu, azzizzati da i [[Persiani]] di [[Ciro II di Persia|Ciro u Grande]], i Focei abbandunonu a so cità d'origine andendu à rinfurzà intornu à u [[545 a.C.]] o pocu dopu l'areale cummerciale d'Alalia.<ref> [[Massimu Pallottino]], ''[[Etrusculugia]]'', p. 161.</ref> E cunsequenze di stu muvimentu fubbenu nutevule: l'insirimentu di i rifugiati [[Anatulia|anatolichi]] marcò a trasfurmazione d'un insidiamentu cummerciale in una vera è propria [[polis|cità]], assumendu i
significatu d'un attu di fundazione, incù l'instaurazione di santuarii dedicati è a migrazione di i culti di a mammapatria.
=== Rumpitura di l'equilibrii incù l'Etruschi è i Cartaginesi ===
Ma quessa, sicondu a tistimunianza d'[[Erodutu]],<ref>''[[Storie (Erodutu)|Storie]]''. [http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html I, 166] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630181437/http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html |date=2007-06-30 }}.</ref> avaria pruvucatu prestu un cambiamentu in l'equilibrii di i puteri tirrenichi. E duie putenze incù interessi cummerciali in l'aria Tirrenica, [[Civiltà etrusca|Etruria]] è [[Cartagine]], fubbenu stimulate à assucià si per fà fronte cumunu à a prissione cummerciale di e [[culonie greche|culonie ionie]] d'occidente.
L' Etruschi, in particulare, in l'ultimi dicennii di u [[VI seculu a.C.]], missenu in opera una alternativa propria à e strade cummerciale duminate da i culoni grechi in occidente chì, à traversu u [[Mare Adriaticu|Adriaticu]], stabilì un cuntattu direttu incù [[Atena]], l'[[Attica]] è incù u [[Mare Egeiu|Egeiu]].<ref>[[Venceslas Kruta|Kruta]], ''I Celti è u Mediterraniu'', p. 31.</ref>
Un rollu impurtante era svoltu da l'aria di l'[[Etruria]] [[Pianura padana|Padana]], chì travirsava un periodu di grande spannamentu, è da i centri cummerciali etruschi o etruscu-grechi di u delta di u Pocu: [[Adria]], [[Spina]], [[Voghiera]] è [[San Basilio (Italia)|San Basilio]].
=== Interrilazione ecunomiche è pulitiche etruscu-fenicie ===
==== Cunvirgenze pulitiche è cummerciali trà etruschi è cartaginesi ====
Ricolla infatti à u [[VI sèculu a.C.]] un' allianza militare trà etruschi è cartaginese, di a quale semu infurmati da [[Aristotele]].<ref>[[Aristotele]], ''[[Pulitica (Aristotele)|Pulitica]]'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Aristot.+Pol.+3.1280à 1280à 25] {{en}} annantu à [[Perseus project]].</ref> l'esistenza d'una stretta interrilazione punica-etrusca hè cunfirmata da i risultati di l'archeulugia chì anu svilatu l'esistenza d'intensi interscambii è influenze culturale è cummerciale à Cartagine è in parechji centri di Sardegna, Laziu, Etruria meridiunale, Campania è Gallia meridiunale, à un'epica chì và, sicondu i ritruvamenti, da u [[seculu VIII a.C.]] finu à a mità di u [[seculu VI a.C.]]<ref name = Moscati130>[[Sabatino Moscati]], ''Chì funi i Fenici'', p. 130.</ref> U quatru archeulogicu pare indicà a prisenza stabile di mercanti fenici longu e coste tirreniche è prubabilmente<ref name = Moscati130/> in e stesse [[Preneste]] è [[Caere]],<ref>l'oghjinca [[Cerveteri]], [[Agylla]] per i [[Grechi]].</ref> cum'è sugiritu ancu da u [[tuponimu]] ''Punicum'' usatu per unu di i trè porti cerretani.
==== U trattatu etruscu-feniciu: E lamine di Pyrgi ====
A cunvirgenza d'interessi hà truvatu una cunferma, in u [[1964]], in u ritruvamentu sensaziunale fattu à [[Pyrgi]]<ref>Un altru di i trè porti di [[Caere]], chì cunserva un'[[etimulugia|origine]] greca in u significatu di ''Torre'' (cfr. [[Mauro Cristofani]] (à cura di), ''L'Etruschi. una nova imaghjine'', p. 39). Si truvava trà u più sittentriunale polu purtuale di ''Punicum'', è quellu più à u sudu di ''Alsium''.</ref> di duie lamine auree cumpurtendu una [[scrizzione]] bislingua [[Lingua fenicia|fenicia]]-[[Lingua etrusca|etrusca]],<ref>''[[Corpus Inscriptionum Etruscarum|CIè]]'', 6314-6316.</ref> e cusiddette [[Lamine di Pyrgi]]: i duie testi, di u stessu tinore ancu s'elli ùn sò micca identichi, facenu riferimentu à a cumuna cunsacrazione d'un tempiu è un simulacru à a dea fenicia [[Astarte]],<ref>In u testu etruscu a divinità fenicia indicata cum'è a dea [[Uni (mitulugia)|Uni]] di u [[pantheon etruscu]], à a quale era assimilata. Da vede: Pallottino, ''op. cit.'', p. 170.</ref> in un locu offerto da ''[[Thefarie Velianas]]'', rè di Caere. A fundazione di u locu sacru hà una matrice pulitica chì trascende a dimensione lucale: apparisce infatti ligata à e tappe di l'investitura pulitica di stu sughjettu, ''Thefarie Velianias'', l'a quale rollu incarna tratti assimilabili à un [[tirannu]], una figura pulitica tandu appena emergente da u sistema oligarchicu precedente;<ref>Mauro Cristofani (à cura di), ''L'Etruschi. una nova imaghjine'', p. 131.</ref> ma lascia inoltre intende ancu una friquenza fenicia-punica di u santuariu, incù forme di reciproca ospitalità publica,<ref>Mauro Cristofani (à cura di), ''L'Etruschi. una nova imaghjine'', p. 46.</ref> chì s'aghjunghje à l'ospitalità mercantile sottintesa in u dighjà citatu tuponimu purtuale di ''Punicum''. Bench'ella ùn fusse micca pussibule una datazione annantu à a basa di e sole scrizzione, ùn fermanu micca dubbiti annantu à una so cullucazione vicina à u [[500 a.C.]]<ref>[[Robert Maxwell Ogilvie|Robert M. Ogilvie]], ''op. cit.'', p. 78.</ref>.
==== U trattatu trà Roma è Cartagine ====
U stessu quatru saria cumpatibile<ref>Robert M. Ogilvie, ''op. cit.'', p. 77.</ref> incù a nutizia furnita da [[Polibio]],<ref>[[Polibio]], ''[[Storie (Polibio)|Storie]]'', III 22, 4-13.</ref> altrimente poca capiscitoghja, d'un trattatu trà [[Ripublica rumana|Roma]] è Cartagine, da ellu datata à u [[consulu rumanu|cunsulatu]] di [[Luciu Giunio Bruto]] è [[Luciu Tarquiniu Collatino]], intornu à u [[509 a.C.]],<ref>[[Massimu Pallottino]], ''[[Etrusculugia]]'', p. 169.</ref> o à u [[508 a.C.|508]]-[[507 a.C.]], immediatamente dopu à a cacciata di [[Tarquiniu u Superbo]] è u scioglie di l'[[Età regia di Roma|Età regia]], sicondu una crunulugia largamente ammessa da a muderna sturiugrafia rumana.
==Datazione di a battaglia==
A cullucazione timpurale di a battaglia ùn hè micca cunnisciuta incù pricisione. Da Erodutu sapemu ch'è: Ciro batte Creso in Cappadocia è dunque s'impatrunisce di a cità di Sardi induv'ellu s'era rifughjatu. Dopu move versu Babilonia è si n'impatrunisce. In u frattempu u cuntrollu di a Lidia, à u principiu affidata à Tabalo, passa in e mane di Arpago chì invade l'Ionia è piglia subitu Focea. A caduta di Focea ricolla dunque à pocu dopu à a caduta di Sardi. Quest'ultimu evvenimentu pò esse datatu à u 542-541 grazia à una nutizia indiretta furnita da u Marmor Parium. Per Diogene Laerzio<ref>1, 95.</ref> chì ripiglia Sosicrate, a morte di Creso avvinite invece un pocu prima, in u 543 a.C., vene à dì 41 anni dopu à a morte di Periandro, cullucata in l'annu di a 49ª Olimpiadi, u 584 a.C. Da a Cronaca di Nabonide sapemu invece ch'è Ciro righjunse u Tigri in u mese di Nisannu (marzu-aprile) di u 547/546 a.C. è ch'è u mese dopu andò versu un paese chì, nonustante una lacuna in u testu, pararia esse a Lidia. Riguardu à ste fonte a presa di Sardi pò esse circuscritta à u 547-541. Per via di cunsequenza, a caduta di Focea daterebbe à l'incirca à u 546-540, incù una prubabile priferenza per a datazione più bassa. Santu Mazzarino, per indettu, sustene l'esistenza d'una tradizione crunulogica più bassa, rispichjata da u Marmor Parium, è prupone una datazione à u 541 per a presa di Sardi è à u 540-539 per a cunquista di l'Ionia. Tinutu contu di a fuga in occidente è di i cinque anni di pirataria ripurtati da Erodutu, a battaglia duvite avvene in u 541-535 a.C. o, siguendu Mazzarino, in u 535-534 a.C.
==Cunsequenze pulitiche è cummerciale==
===Evacuazione d'Alalia===
I vincidori fecinu ritornu à Alalia induve, presu attu di a situazione chì s'era creata, stirponu donne è criaturi annantu à e vinti nave sopravviventi, per dirige si versu e coste tirreniche di l'Enotria, fendu strada annantu à Reggio, a cità chì detinia tandu u cuntrollu di e strade à traversu u Strettu calabro-sicilianu.
L'evacuazione d'Alalia duvite prubabilamente cuncernà i soli grechi di più ricente immigrazione. Quessa concorda incù e date archeulogiche: Alalia, finu à a cunquista rumana, apparisce cum'è un centru induv'elli perduranu di manera nutevule l'elementi culturali grechi, cum'è tistimunieghjanu l'usi funerarii, l'onomastica è i ritruvamenti epigrafichi, incù segni d'una prisenza mista etruscu-cartaginese, oltre à forte influenze classifichevule più generalmente cum'è italiche.
===Fundazione d'Elea===
[[File:Elea (Velia) - theatre.jpg|thumb|upright=2.3|Resti di u teatru grecu in u situ archeulogicu d'Elea chì diventerà a Velia rumana.]]
Incù u benistà di a cità di u strettu i rifugiati si spustonu dopu annantu à e coste [[Lucania|lucane]] di u Mar' Tirrenu è, raccoltu ancu u cunsensu di a vicina Posidonia, ci fundonu Elea.
Si pò custattà, in l'accordu incù l'altre duie poleis, l'esistenza d'un interessu cumunu, in modu anti-etruscu è anti-punicu, per u rinfurzamentu di a prisenza culuniale greca in u Mar' Tirrenu meridiunale. Posidonia, culonia sibarita, pudia aspittà si inoltre, da una culonia ionia, un rinfurzamentu di l'assu cummerciale preesistente è priviligiatu trà Sibari è Miletu, in antagunismu contru u scopu tarantinu d'un cuntrollu annantu à e coste tirreniche.
U situ sceltu, in terra enotria, purtava u nome italicu di Yele.
A lizione erudutea ἐχτήσαντο πολιν dimostra chì, quì cum'è per Alalia, si trattava di una fundazione annantu à un insidiamentu preesistente di tipu areale cummerciale. 'Ss' ipotesi ùn hè micca stata ravvivata da i ritruvamenti archeulogichi: resti di l'opere murarie di un paese arcaicu organizatu di tipu puligunale sò stati purtati à a luce annantu à a cullina di l'acropula eleatica. Una di l'opere murarie, analizata annantu à base stilistiche, apparisce rializata "in ottimu modu puligunale di tipu lesbiu" (vene à dì à ghjunte curve). Sta tipulugia pare infatti dirittamente impurtata da l'Asia Minore, truvendu in u mediterraniu occidentale i soli riscontri di Naxos è di Lipari. Altri scavi di l'acropula anu invece ridimensiunatu a purtata di 'ssa datazione, effittuata annantu à sole base stilistiche: ùn hè affiuratu alcun' elementu stratigraficu per una datazione anteriore à a fundazione d'Alalia (565 a.C.) è ancu i pochi ritruvamenti anteriori à u 540 a.C. ùn furniscenu micca una prova decisiva di una fundazione anteriore à a battaglia.
=== Egemunia annantu à u Mare Tirrenu ===
[[File:West Mediterranean Areas 509 BC.png|thumb|upright=1.4|Ripprisintazione schematica di e sfere d'influenza in u [[mare terraniu occidentale]] in l'ultimi dicennii di u [[VI seculu a.C.]], dopu à a ''battaglia d'Alalia''.]]
L'incerta vittoria di i Focei marcò di fattu un mumentu d'arrestu di l'[[Culonia greca|espansione culuniale]] è mercantile di i [[Grechi]] in u mediterraniu nordu-occidentale chì, firmata finu à tandu senza riazzione, avia datu locu à una spezia di [[talassocrazia]].
===Etruschi===
L'Etruschi s'assicuronu u cuntrollu annantu à e strade di u Mare Tirrenu sittentriunale, garantiscendu si a sicurezza di e coste di l'Etruria è u duminiu di quelle di a Corsica, almenu da u virsante orientale. Una prova d'espansione versu u sudu, serà fatta pochi anni dopu à, ma fiascherà, in u 524 a.C., per via di a putenza di l'antica culonia magnugreca di Cuma: l'armata italiota, abilmente guidata da Aristodemu, l'ultimu tirannu cumanu, infligerà una prima sivera scunfitta à e forze etrusche, à a quale ferà seguita una siconda, in Ariccia, incù l'Etruschi guidati da Arrunte, in u 505 a.C., contru à una cualizione di cumani è latini. I centri etruschi di a Campania cunnisceranu dinù una nutevule crescita, ma e mire etrusche annantu à a Magna Grecia pudianu esse cunsiderate definitivamente arghjinate. Ci vuleranu parechji dicennii perch'ellu si virificheghji l'arrestu definitivu di l'espansiunismu etruscu, u declinu di u duminiu nordu-tirrenicu è a perdita guasi tutale di cuntrollu annantu à i culligamenti incù a Campania è annantu à Roma: succederà finalmente in u 474 a.C., quandu una cualizione cumana-siracusana guidata da Ierone, infligerà à l'Etruschi una disastrosa è definitiva scunfitta navale in a battaglia di Cuma.
===Cartaginese===
A contrapartita à l'egemunia etrusca annantu à u Mare Tirrenu sittentriunale fù a delimitazione di a propria sfera d'influenza incù quella di Cartagine, chì si riservò manu libera in a pussibilità di stende disegni egemonichi annantu à a Sardegna sana. Ma tali scopi divianu quantunque tene contu di l'inaspittata resistenza di e pupulazione lucale, chì a so strenua oppusizione era ghjunta à rispinghje di manera valevule a prova di stende l'influenza egemonica cartaginese à l'isula sana ch'è u cunduttiere Malchos, à capu d'un'armata di 80.000 omini, pruvò di pone in attu, muvendu si da e cunsulidate pusizione di e culunisazione meridiunale è orientale di l'isula.
=== Esiti cummerciali ===
A criazione di strade altirnative da i marcati attichi ebbe l'effettu, ancu s'ellu ùn ne custituiscìa micca u scopu principale, di trasfurmà l'Etruschi in l'intermidiarii priviligiati in i cuntatti cummerciali trà u mondu ellenicu è quellu di e culture è di i populi di l'[[Europa cintrale]], aldilà di l'[[Alpe]]. In stu modu fù rivucatu o furtamente ridimensiunatu u rollu tradiziunalmente svoltu da l'altra culonia focea di [[Marseglia|Massalia]]. A purtata tutale di a midiazione focea in i scambii incù u mondu grecu orientale hè di fattu annientita da u cuntributu mercantile di e [[Ionia|cità ionie]], soprattuttu [[Samo (isula)|Samo]], ma ancu [[Efesu]] è [[Miletu (Asia Minore)]], tutti è trè emblematiche dedicatarie in u santuariu ellenicu di [[Gravisca]]. À l'internu d'una più influenza artistica grecu-orientale, hè stata fatta l'ipotesi di a prisenza in occidente d'artigiani pruvinenti da Focea in particulare per a manifattura è a decurazione di e cusiddette ''idrie ceretane''.
=== Osmosi culturale trà mondu italicu è celticu ===
In u mutatu cuntestu in l'equilibrii chì s'eranu creati à a fine di u seculu VI a.C. in u mare Tirrenu, s'assiste à una drastica interruzione di l'impurtazione in Europa cintrale di marcanzie manufatte d'origine massaliota, mentre si rigistreghja à listessu tempu un incrementu di scambii d'ogetti di fattura etrusca o di manifattura attica, ma sicondu tipulugie ben' attistate in aria etrusca-padana.<ref>[[Venceslas Kruta|Kruta]], ''I Celti è u Mare Terraniu'', p. 32.</ref>
L'influssu esercitatu da sti cuntatti ebbe un nutevule pesu in quella fasa di spannamentu chì marcò u passaghju di a [[Celti|civiltà celtica]] da a cusidditta [[cultura di Hallstatt]] à a [[Cultura d'A Tène|facies di A Tène]], tantu chì si pò affirmà chì ''sta situazione ghjustificheghja u fattu chì e prime manifestazione tipiche di a cultura lateniana trovanu guasi tutti i so precedente è e so fonte d'inspirazione in u duminiu peninsulare [...]. I caratteri cumuni à i diversi fuculaghji lateniani sò prubabilamente u riflessu di l'origine cumuna mediterrania di l'impulsione chì l'alimentonu''<ref>[[Venceslas Kruta|Kruta]], ''I Celti è u Mediterraniu'', p. 35 è 37.</ref> è, sicondu altri chì, ''senza tema di esagerà [...], à parte da u [[V sèculu a.C.]] (in u cusiddettu [[cultura d'A Tène|periodu d'A Tène]]), l'arte di i [[Celti]] conobbe un sviluppu nutevule grazia à e capacità è à e sperienze tecniche furtamente influinzate da i cuntatti cuntinui incù e culture mediterranie, soprattuttu incù i Grechi è incù l'Etruschi''.
==Bibliugrafia==
=== Fonte primarie ===
* [[Erodutu]]. ''[[Storie (Erodutu)|Storie]]'', [http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630181437/http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieI.html |date=2007-06-30 }} è [http://dariosoldani.interfree.it/erodoto/storieVI.html <small>VI</small>]
* [[Pliniu u Vechju]]. ''[[Naturalis historia]]'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/A/Roman/Texts/Pliny_the_Elder/3*.html <small>III</small>, 85] annantu à [[LacusCurtius]]
* [[Strabone]]. ''[[Geugrafia (Strabone)|Geugrafia]]'' [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text.jsp?doc=Perseus:text:1999.01.0198 <small>VI</small>, 1.1]{{en}}-[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text.jsp?doc=Perseus:text:1999.01.0197 <small>VI</small>, 1.1] annantu à [[Perseus project]]
* [[Pompeo Trogo]], ''Epitome di [[Marcu Giuniano Giustino|Giustino]]'', [http://www.attalus.org/translate/justin7.html#43.3 <small>XAIII</small>, 3.5] {{en}} annantu à attalus.org
* [[Aristotele]], ''[[Pulitica (Aristotele)|Puliticu]]'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Aristot.+Pol.+3.1280à 1280à, 25] {{en}} annantu à [[Perseus project]]
* [[Diodoru Sicilianu]]. ''Bibliotheca historica''. [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/è/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/5à*.html#16 <small>V</small>, 16, 2-3] {{en}} annantu à [[LacusCurtius]]
* [[Titu Liviu]]. ''[[Ab Urbe cundita libri|Ab Urbe cundita]]''. [http://www.latin.it/autore/livio/ab_urbe_cundita/!05!liber_v/34.lat V, 34]
=== Fonte sicundarie ===
* [[Marcello Giganti]], "U [[logos]] eruduteu annantu à l'origine di Velia" in ''Velia è i Focei in Occidente'', "A parola di u Passatu", [[Gaetano Macchiaroli editore]], CVIII-CX, maghju-uttrove 1966, p. 297 è sig.
* Georges Vallet, François Villard, "Les Phocéens en Méditerranée occidentale à l'époque archaïque et a fondation de Hyélè", in ''Velia è i Focei in Occidente'', "A parola di u Passatu", Macchiaroli è., CVIII-CX, maghju-uttrove 1966, p. 297 è sig.
* [[Robert Maxwell Ogilvie|Robert M. Ogilvie]], ''E origine di Roma'', [[U Mulinu]], Bologna, 1995.
* Venceslas Kruta, I Celti è u Mediterraniu| 2004| [[Jaca Book]], Milanu
* Massimu Pallottino, [[Etrusculugia]]| 1984| [[Hoepli (casa editrice)|Hoepli]], Milanu
* Mauro Cristofani, Dizziunariu di a civiltà etrusca, 1985, [[Ghjunti]], Firenza
* Mauro Cristofani, L'Etruschi. Una nova imaghjine, 2000, Ghjunti
* [[Mariu Napuli]], ''"A ricerca archeulogica di Velia"'', ''Velia è i Focei in Occidente'', "A parola di u Passatu", Macchiaroli è., CVIII-CX, maghju-uttrove 1966,
* Napuli Mariu, Civiltà di a Magna Grecia, 1978, Eurodes}}
* Sabatino Moscati, Quali fubbenu i Fenici| 1992| [[Sucità Editrice Internaziunale|SèI]], Turinu
* Santu Mazzarino, Frà oriente è occidente. Ricerche di storia greca arcaica| 1989
== Note ==
<references/>
{{Storia di a Corsica}}
[[Categoria:Storia di a Corsica]]
tdux66j63i2aob3a0v5b0ik74c1zs2h
Categoria:Vistitu
14
18040
406508
346788
2026-09-28T14:36:41Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406508
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Abbigliamentu]]
cjvjon3zcyghweho8itqrpxp6j1ip3a
Categoria:Vistiti di Corsica
14
18058
406509
346806
2026-09-28T14:37:33Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406509
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Abbigliamentu]]
[[Categoria:Corsica]]
6p9xzcuhmft3uwuys1u0bexv3vfukoo
Categoria:Uruguay
14
18233
406510
346982
2026-09-28T14:41:30Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406510
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:America di u Sudu]]
3l2hlrfnl6sofe88m9xe5dzjk3qreje
Categoria:Utilizatore sc
14
19957
406494
357190
2026-09-28T14:26:15Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406494
wikitext
text/x-wiki
Sti utilizatori hanu cunniscenze di u sardo, ponullu capì è parlà (cun un livellu sfarente).
[[Categoria:Utilizatori]]
n7fukci00a47y2yshvnnpj2hoocvd5y
Categoria:Utilizatore rn
14
19970
406493
357214
2026-09-28T14:25:43Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406493
wikitext
text/x-wiki
Sti utilizatori hanu cunniscenze di u rundi, ponullu capì è parlà (cun un livellu sfarente).
[[Categoria:Utilizatori]]
3abz2x3t5v82nswx6rgusc7rk7bpmyq
Categoria:Utilizatore yue
14
19972
406502
357217
2026-09-28T14:31:16Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406502
wikitext
text/x-wiki
Sti utilizatori hanu cunniscenze di u cantonese, ponullu capì è parlà (cun un livellu sfarente).
[[Categoria:Utilizatori]]
5alvbmfkrn7t15tv839979mylmpla6w
Categoria:Utilizatore zh-Hant
14
19977
406505
357233
2026-09-28T14:32:55Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406505
wikitext
text/x-wiki
Sti utilizatori hanu cunniscenze di u cinese tradizionale, ponullu capì è parlà (cun un livellu sfarente).
[[Categoria:Utilizatori]]
gin28eelbcwkjyk12zddm02aazzkgtm
Categoria:Utilizatore zh-Hans
14
19978
406503
357236
2026-09-28T14:31:51Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406503
wikitext
text/x-wiki
Sti utilizatori hanu cunniscenze di u cinese semplificato, ponullu capì è parlà (cun un livellu sfarente).
[[Categoria:Utilizatori]]
p12xymvwiayjxxjhwxyv2er4u0pg9ui
Categoria:Utilizatore tly
14
19986
406499
357266
2026-09-28T14:29:26Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406499
wikitext
text/x-wiki
Sti utilizatori hanu cunniscenze di u taliscio, ponullu capì è parlà (cun un livellu sfarente).
[[Categoria:Utilizatori]]
rwexj2b1e7s5o2zs4qjntrfq2tx6euh
Categoria:Utilizatore pi
14
19990
406489
357270
2026-09-28T14:23:27Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406489
wikitext
text/x-wiki
Sti utilizatori hanu cunniscenze di u pali, ponullu capì è parlà (cun un livellu sfarente).
[[Categoria:Utilizatori]]
qasydmth1xdxs3gkp72mwrmiqlxk4qk
Categoria:Utilizatore pms
14
20000
406491
357280
2026-09-28T14:24:38Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406491
wikitext
text/x-wiki
Sti utilizatori hanu cunniscenze di u piemontese, ponullu capì è parlà (cun un livellu sfarente).
[[Categoria:Utilizatori]]
k9hztljor2bcwlkr1icinfbq7xfar0x
Categoria:Utilizatore sco
14
20002
406495
357282
2026-09-28T14:26:52Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406495
wikitext
text/x-wiki
Sti utilizatori hanu cunniscenze di u scozzese, ponullu capì è parlà (cun un livellu sfarente).
[[Categoria:Utilizatori]]
9ww0ql4newmz3a98kvmcywip4xtf2iz
Categoria:Utilizatore pih
14
20003
406490
357283
2026-09-28T14:24:04Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406490
wikitext
text/x-wiki
Sti utilizatori hanu cunniscenze di u Norfuk / Pitkern, ponullu capì è parlà (cun un livellu sfarente).
[[Categoria:Utilizatori]]
ao1s1m1hl5rh2pybt60ivdmhiopsuq6
Categoria:Utilizatore vls
14
20218
406500
358414
2026-09-28T14:30:18Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406500
wikitext
text/x-wiki
Sti utilizatori hanu cunniscenze di u fiammingo occidentale, ponullu capì è parlà (cun un livellu sfarente).
[[Categoria:Utilizatori]]
odp9iqyd8dha4n7u8lu9fu3hr027tt6
Categoria:Utilizatore szl
14
20224
406498
358420
2026-09-28T14:28:43Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406498
wikitext
text/x-wiki
Sti utilizatori hanu cunniscenze di u slesiano, ponullu capì è parlà (cun un livellu sfarente).
[[Categoria:Utilizatori]]
78735il086ndhls4e6srifpird37u8n
Categoria:Utilizatore zh-Hans-CN
14
20429
406504
360337
2026-09-28T14:32:23Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406504
wikitext
text/x-wiki
Sti utilizatori hanu cunniscenze di u Chinese (China), ponullu capì è parlà (cun un livellu sfarente).
[[Categoria:Utilizatori]]
1n38990fgu68bjqekflmu8q1i9ofrdq
Categoria:Utilizatore zh-Hant-TW
14
20430
406507
360338
2026-09-28T14:34:08Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406507
wikitext
text/x-wiki
Sti utilizatori hanu cunniscenze di u Chinese (Taiwan), ponullu capì è parlà (cun un livellu sfarente).
[[Categoria:Utilizatori]]
3oc1yniq27d5rvqbphn8tpwqvau01g0
Categoria:Utilizatore zh-Hant-HK
14
20431
406506
360339
2026-09-28T14:33:42Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406506
wikitext
text/x-wiki
Sti utilizatori hanu cunniscenze di u Chinese (Hong Kong), ponullu capì è parlà (cun un livellu sfarente).
[[Categoria:Utilizatori]]
e4wt4wqwo90ex6vmhd4es28do57rpfd
Categoria:Utilizatore wa
14
20692
406501
362427
2026-09-28T14:30:49Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406501
wikitext
text/x-wiki
Sti utilizatori hanu cunniscenze di u vallone, ponullu capì è parlà (cun un livellu sfarente).
[[Categoria:Utilizatori]]
6jo72q8jwk042h8p97ea4gfcwbrlwle
Echelus myrus
0
25676
406524
406356
2026-09-29T00:17:06Z
InternetArchiveBot
17916
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
406524
wikitext
text/x-wiki
{| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #FFEAE6"
! colspan="3" style="#FFEAE6" |
{| style="background:#FFEAE6" align="center" width="100%"
| padding=0px|
! style="background:#FFEAE6" width="100%" |<span font-size:large;">'''Echelus myrus'''</span>
| padding=0px|
|}
|-----
| colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Echelus_myrus_caudal.jpg|250px]]
|-----
! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Echelus myrus</span>
|-----
! colspan=2 bgcolor="#FF9999" | Classifica scentifica
|-----
| Regnu
| [[Animalia]]
|-----
| Imbrancamentu
| [[Chordata]]
|-----
| Classa
| [[Actinopteri]]
|-----
| Ordine
| [[Anguilliformes]]
|-----
| Famiglia
| [[Ophichthidae]]
|-----
| Generu
| [[Echelus]]
|-----
| align="center" bgcolor="#FF9999" colspan="2" | Nome binuminale
|-----
| align="center" colspan="2" | ''Echelus myrus''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;"> Carl Linnaeus, 1758</span>
|-----
| align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Echelus_myrus_head_side.jpg|250px]]
|-----
|}
''Echelus myrus'' hè una spezia di pesciu chì face parte di a famiglia di i [[Ophichthidae]].
==Descrizzione==
''Echelus myrus'' prisenta un corpu lungarinu è sciacciatu latiralmente, incù una nutaghjola dursale situata à u daretu di u corpu. U so culore varieghja grisgiu à u brunu, incù qualchì volta machje più bughje.
==Ripartizione==
''Echelus myrus'' hè prisente in acque marine trupicale è subtrupicale di l'oceanu Atlanticu, di l'oceanu Indianu è di l'oceanu Pacificu. Omu u trova di regula vicinu à i scogli corallini è i relitti, induv'ellu si fissa à i grossi pesci è à e cuparchjate marine cù l'aiutu di a so ventosa dursale.
''Echelus myrus'' hè prisente in acque marine di [[Corsica]].<ref>https://fishbase.mnhn.fr/summary/echelus-myrus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204033735/https://fishbase.mnhn.fr/summary/Echelus-myrus |date=2024-12-04 }} {{Vcite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204033735/https://fishbase.mnhn.fr/summary/Echelus-myrus |archive-date=2024-12-04 |title=Copia di archiviu |url=https://fishbase.mnhn.fr/summary/Echelus-myrus |accessdate=2025-08-12}}.</ref>
==Biolugia==
''Echelus myrus'' si nutrisce per u più di picculi pesci, di crustacei è di pisticciuli organichi ch'ellu trova fissendu si à l'ospite più maiore. Si culloca usendu i muvimenti di e so ospite per cullucà si prestu è efficacemente.
==Tassonumia==
''Echelus myrus'' hè statu discrittu per a prima volta da u naturalistu svedese Carl Linnaeus in u 1758. 'Ssa spezia hè qualchì volta designata sottu à i sinonimi Echeneis myrus o Echeneis naucrates.
==Cunsirvazione==
Benchì Echelus myrus ùn sia micca dirittamente minacciata, pò esse affittata da a perdita d'ambienti custieri è a pesca eccessiva di e so prede. Hè dunque impurtante di surviglià è di pruteghje l'ecusistemi marini induve 'ssa spezia si trova per assicurà a so sopravvivenza à longu andà.
==Riferimenti==
* Rughjeru Miniconi, Parlata aghjaccina cittatina è paisana, Ed. A Barcella, 2017.
==Note==
<references />
==Altri prugetti==
* [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Echelus_myrus ''Echelus myrus''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons].
[[Categoria:Ophichthidae]]
[[Categoria:Ittiofauna di Corsica]]
sgtuoytrk117kdfd8fbftxbngsbhwp9
Echeneis naucrates
0
25678
406525
406357
2026-09-29T00:17:09Z
InternetArchiveBot
17916
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
406525
wikitext
text/x-wiki
{| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #FFEAE6"
! colspan="3" style="#FFEAE6" |
{| style="background:#FFEAE6" align="center" width="100%"
| padding=0px|
! style="background:#FFEAE6" width="100%" |<span font-size:large;">'''Echeneis naucrates'''</span>
| padding=0px|
|}
|-----
| colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Echeneis_naucrates_-_Reef1980.jpg|250px]]
|-----
! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Echeneis naucrates</span>
|-----
! colspan=2 bgcolor="#FF9999" | Classifica scentifica
|-----
| Regnu
| [[Animalia]]
|-----
| Imbrancamentu
| [[Chordata]]
|-----
| Classa
| [[Actinopteri]]
|-----
| Imbrancamentu
| [[Acanthopterygii]]
|-----
| Classa
| [[Percomorphaceae]]
|-----
| Ordine
| [[Perciformes]]
|-----
| Famiglia
| [[Echeneidae]]
|-----
| Generu
| [[Echeneis]]
|-----
| align="center" bgcolor="#FF9999" colspan="2" | Nome binuminale
|-----
| align="center" colspan="2" | ''Echeneis naucrates''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;"> Carl Linnaeus, 1758Carl Linnaeus, 1758</span>
|-----
| align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Echeneis_naucrates_-_Reef1981.jpg|250px]]
|-----
|}
''Echeneis naucrates'' hè una spezia di pesciu chì face parte di a famiglia di i [[Echeneidae]].
==Descrizzione==
''Echeneis naucrates'' si caratterizeghja da a so capacità à appiccà si à i grandi animali marinari tali i cagnacci, e cuparchjate o e raze cù l'aiutu di una ventosa situata annantu à a so testa.
==Ripartizione==
Omu ritrova Echeneis naucrates in l'acque trupicale è subtrupicale di l'oceanu Indianu, di l'oceanu Atlanticu è di u mare Terraniu. Hè à spessu ossirvatu vicinu à i scogli corallini è zone ricche di rubu.
''Echeneis naucrates'' hè prisente in acque marine di [[Corsica]].<ref>https://fishbase.mnhn.fr/summary/Echeneis-naucrates {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240622041051/https://fishbase.mnhn.fr/summary/echeneis-naucrates |date=2024-06-22 }} {{Vcite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622041051/https://fishbase.mnhn.fr/summary/echeneis-naucrates |archive-date=2024-06-22 |title=Copia di archiviu |url=https://fishbase.mnhn.fr/summary/echeneis-naucrates |accessdate=2025-08-09}}.</ref>
==Biolugia==
'Ssu pesciu misura di media trà 30 è 60 centimi di lunghezza. Si ciba per u più di picculi pesci, di crustacei è di zoorubu. Echeneis naucrates hè un pesciu oviparu, a femina dipunendu i so ovi in lochi aggrundati tali e sapare sottumarine.
==Tassonumia==
Echeneis naucrates hè classificatu qualchì volta in u generu Remora.
==Cunsirvazione==
Echeneis naucrates ùn hè micca cunsideratu cum'è una spezia minacciata. Eppuru, a pesca eccessiva è a distruzzione di u so ambiente naturale ponu avè un impattu annantu à a so pupulazione. Hè dunque impurtante di mette in ballu in certi lochi e misure di cunsirvazione per prisirvà 'ssa spezia di pesciu.
==Riferimenti==
* Rughjeru Miniconi, Parlata aghjaccina cittatina è paisana, Ed. A Barcella, 2017.
==Note==
<references />
==Altri prugetti==
* [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Echeneis_naucrates ''Echeneis naucrates''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons].
[[Categoria:Echeneidae]]
[[Categoria:Ittiofauna di Corsica]]
kbkokq6d9os74ho1xvsst18yholdn9v
Galeorhinus galeus
0
25716
406526
406358
2026-09-29T00:23:57Z
InternetArchiveBot
17916
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
406526
wikitext
text/x-wiki
{| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #FFEAE6"
! colspan="3" style="#FFEAE6" |
{| style="background:#FFEAE6" align="center" width="100%"
| padding=0px|
! style="background:#FFEAE6" width="100%" |<span font-size:large;">'''Galeorhinus galeus'''</span>
| padding=0px|
|}
|-----
| colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Curious_female_School_Shark_investigates_research_equipment.jpg|250px]]
|-----
! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Galeorhinus galeus</span>
|-----
! colspan=2 bgcolor="#FF9999" | Classifica scentifica
|-----
| Regnu
| [[Animalia]]
|-----
| Imbrancamentu
| [[Chordata]]
|-----
| Classa
| [[Chondrichthyes]]
|-----
| Imbrancamentu
| [[Acanthopterygii]]
|-----
| Classa
| [[Percomorphaceae]]
|-----
| Ordine
| [[Carcharhiniformes]]
|-----
| Famiglia
| [[Triakidae]]
|-----
| Generu
| [[Galeorhinus]]
|-----
| align="center" bgcolor="#FF9999" colspan="2" | Nome binuminale
|-----
| align="center" colspan="2" | ''Galeorhinus galeus''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;">Carl Linnaeus, 1758</span>
|-----
| align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Galeorhinus_galeus_head.jpg|250px]]
|-----
|}
''Galeorhinus galeus'' hè una spezia di pesciu chì face parte di a famiglia di i [[Triakidae]].
==Descrizzione==
''Galeorhinus galeus'' hè una spezia di cagnacciu chì pussede un corpu lungarinu è affusulatu, incù una testa larga è sciacciata. U so culore varieghja da grisgiu à brunu, incù tacche più chjare annantu à u corpu.
==Ripartizione==
Galeorhinus galeus si trova in l'acque timperate è frete di l'oceani Atlanticu, Indianu è Pacificu è ancu in u mare Terraniu. Hè prisente u longu di e coste di l'Europa, di l'Africa, di l'America suprana, di l'America suttana è di l'Australia.
''Galeorhinus galeus'' hè prisente in acque marine di [[Corsica]].<ref>https://fishbase.mnhn.fr/summary/galeorhinus-galeus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204160537/https://fishbase.mnhn.fr/Summary/Galeorhinus-galeus |date=2024-12-04 }} {{Vcite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204160537/https://fishbase.mnhn.fr/Summary/Galeorhinus-galeus |archive-date=2024-12-04 |title=Copia di archiviu |url=https://fishbase.mnhn.fr/Summary/Galeorhinus-galeus |accessdate=2025-08-12}}.</ref>
==Biolugia==
Galeorhinus galeus hè un predatore opportunistu chì si ciba per u più di pesci, di cefalopodi è di crustacei. Hè capace à percorre longhe distanze in cerca di prede. A riproduzione di 'ssa spezia hè ovuvivipara, ciò chì significheghja ch'è l'embrioni si sviloppanu indrentu à a mamma prima di nasce.
==Tassonumia==
''Galeorhinus galeus'' hè dinù cunnisciutu sottu à u nome scentificu di Triakis galeus. Esistenu parechji sinonimi per 'ssa spezia, tali Mustelus galeus è Scyllium galeus.
==Cunsirvazione==
Galeorhinus galeus hè una spezia vulnerabile per causa di a pesca eccessiva è di a distruzzione di u so ambiente. Hè à spessu catturatu à l'accasu in e rete di pesca destinate à altre spezie. E misure di cunsirvazione sò necessarie per pruteghje 'ssa spezia è assicurà a so sopravvivenza à longu andà.
==Riferimenti==
* Rughjeru Miniconi, Parlata aghjaccina cittatina è paisana, Ed. A Barcella, 2017.
==Note==
<references />
==Altri prugetti==
* [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Galeorhinus_galeus ''Galeorhinus galeus''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons].
[[Categoria:Triakidae]]
[[Categoria:Ittiofauna di Corsica]]
hnm3j316xlew6yftcamffwjrgchpxxf
Galeus melastomus
0
25717
406527
406359
2026-09-29T00:23:59Z
InternetArchiveBot
17916
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
406527
wikitext
text/x-wiki
{| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #FFEAE6"
! colspan="3" style="#FFEAE6" |
{| style="background:#FFEAE6" align="center" width="100%"
| padding=0px|
! style="background:#FFEAE6" width="100%" |<span font-size:large;">'''Galeus melastomus'''</span>
| padding=0px|
|}
|-----
| colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:FMIB_46034_Black-Mouthed_Dogfish.jpeg|250px]]
|-----
! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Galeus melastomus</span>
|-----
! colspan=2 bgcolor="#FF9999" | Classifica scentifica
|-----
| Regnu
| [[Animalia]]
|-----
| Imbrancamentu
| [[Chordata]]
|-----
| Classa
| [[Chondrichthyes]]
|-----
| Imbrancamentu
| [[Acanthopterygii]]
|-----
| Classa
| [[Percomorphaceae]]
|-----
| Ordine
| [[Carcharhiniformes]]
|-----
| Famiglia
| [[Scyliorhinidae]]
|-----
| Generu
| [[Galeus]]
|-----
| align="center" bgcolor="#FF9999" colspan="2" | Nome binuminale
|-----
| align="center" colspan="2" | ''Galeus melastomus''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;">Constantine Samuel Rafinesque, 1810</span>
|-----
| align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Galeus_melastomus_01.JPG|250px]]
|-----
|}
''Galeus melastomus'' hè una spezia di pesciu chì face parte di a famiglia di i [[Scyliorhinidae]].
==Descrizzione==
''Galeus melastomus'' pussede un corpu lungarinu è smilzu, incù un culore grisgiognu è tacche bughje annantu à u spinu.
==Ripartizione==
''Galeus melastomus'' si trova per u più in l'acque di u mare Atlanticu orientale, da a Nurvegia à a Mauritania, è ancu in u Mediterraniu. Priferisce i fondi marini rucciosi è e zone di rena.
''Galeus melastomus'' hè prisente in acque marine di [[Corsica]].<ref>https://fishbase.mnhn.fr/summary/galeorhinus-galeus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204160537/https://fishbase.mnhn.fr/Summary/Galeorhinus-galeus |date=2024-12-04 }} {{Vcite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204160537/https://fishbase.mnhn.fr/Summary/Galeorhinus-galeus |archive-date=2024-12-04 |title=Copia di archiviu |url=https://fishbase.mnhn.fr/Summary/Galeorhinus-galeus |accessdate=2025-08-09}}.</ref>
==Biolugia==
'Ssu cagnacciu hè un predatore opportunistu nutrendu si per u più di pesci, di crustacei è di cefalopodi. Hè ovuviviparu, ciò chì significheghja ch'è l'ovi si sviloppanu indrentu à a femina sinu à a sbucciata di i picculi cagnacci.
==Tassonumia==
''Galeus melastomus'' hè dinù cunnisciutu sottu à u nome scentificu di Scyliorhinus melastomus. Pò esse cunfusu incù altre spezie di cagnacci di u generu Galeus, tali Galeus arae è Galeus atlanticus.
==Cunsirvazione==
Benchì ''Galeus melastomus'' ùn sia micca dirittamente sibulatu da e pischerie cummerciale, hè à spessu catturatu à l'accasu in e rete di pesca. 'Ssa spezia hè cunsiderata cum'è di preoccupazione minore da l'Unione internaziunale per a cunsirvazione di a natura (UICN), ma e misure di cunsirvazione sò necessarie per privene una eventuale diminuzione di a so pupulazione.
==Riferimenti==
* Rughjeru Miniconi, Parlata aghjaccina cittatina è paisana, Ed. A Barcella, 2017.
==Note==
<references />
==Altri prugetti==
* [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Galeus_melastomus ''Galeus melastomus''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons].
[[Categoria:Scyliorhinidae]]
[[Categoria:Ittiofauna di Corsica]]
4bbc83xnwv8uexw0fcm42xx1wm6qho5
Ophichthus rufus
0
26013
406528
406363
2026-09-29T00:47:58Z
InternetArchiveBot
17916
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
406528
wikitext
text/x-wiki
{| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #FFEAE6"
! colspan="3" style="#FFEAE6" |
{| style="background:#FFEAE6" align="center" width="100%"
| padding=0px|
! style="background:#FFEAE6" width="100%" |<span font-size:large;">'''Ophichthus rufus'''</span>
| padding=0px|
|}
|-----
| colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Ophichthus_rufus_1.jpg|250px]]
|-----
! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Ophichthus rufus</span>
|-----
! colspan=2 bgcolor="#FF9999" | Classifica scentifica
|-----
| Regnu
| [[Animalia]]
|-----
| Imbrancamentu
| [[Chordata]]
|-----
| Classa
| [[Actinopteri]]
|-----
| Imbrancamentu
| [[Acanthopterygii]]
|-----
| Classa
| [[Percomorphaceae]]
|-----
| Ordine
| [[Anguilliformes]]
|-----
| Famiglia
| [[Ophichthidae]]
|-----
| Generu
| [[Ophichthus]]
|-----
| align="center" bgcolor="#FF9999" colspan="2" | Nome binuminale
|-----
| align="center" colspan="2" | ''Ophichthus rufus''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;">Constantine Samuel Rafinesque, 1810</span>
|-----
| align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Ophichthus_rufus_head.jpg|250px]]
|-----
|}
''Ophichthus rufus'' hè una spezia di pesciu chì face parte di a famiglia di l'[[Ophichthidae]].
==Descrizzione==
''Ophichthus rufus'' si caratterizeghja da un corpu lungarinu è cilindricu, spruvistu di scaglie, è una testa stretta incù una bocca prutrattile. U so culore varieghja da brunu à russicciu, da induve u so nome cumunu di pesciu sarpe rossu.
==Ripartizione==
Omu trova ''Ophichthus rufus'' in l'acque trupicale è subtrupicale di l'oceanu Atlanticu, in particulare u longu di e coste di l'America suttana, di l'Africa di u Punente è Caraibi, è ancu in u Mediterraniu. Campa di regula in i scogli curallini è e zone rucciose, induv'ellu si piatta in i caravoni è i tufoni.
''Ophichthus rufus'' hè prisente in acque marine di [[Corsica]].<ref>https://fishbase.mnhn.fr/summary/ophichthus-rufus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241207004902/https://fishbase.mnhn.fr/summary/Ophichthus-rufus |date=2024-12-07 }} {{Vcite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207004902/https://fishbase.mnhn.fr/summary/Ophichthus-rufus |archive-date=2024-12-07 |title=Copia di archiviu |url=https://fishbase.mnhn.fr/summary/Ophichthus-rufus |accessdate=2025-08-09}}.</ref>
==Biolugia==
'Ssu pesciu sarpe hè per u più nutturnu, nutriscendu si di picculi pesci, di crustacei è di varmi marini. Si culloca ondulendu u so corpu di manera atturchjata, ciò chì li permette di circulà bellu faciule trà e scogli è i curalli. A so riproduzione hè pocu cunnisciuta, ma hè prubabile ch'ellu diponga ovi chì sboccianu in larve pelagiche.
==Tassonumia==
''Ophichthus rufus'' hè qualchì volta dinù designatu sottu à i sinonimi Ophichthys rufus o Ophisurus rufus. 'Ssa spezia face parte generu Ophichthus, chì ragruppa numerosi pesci sarpe prisente in l'acque trupicale di u mondu sanu.
==Cunsirvazione==
Benchì ''Ophichthus rufus'' ùn sia micca dirittamente minacciatu, hè vulnerabile à e pirturbazione di u so ambiente naturale, tale a polluzione, a pesca eccessiva è a distruzzione di i scogli corallini. Hè dunque impurtante di mette in piazza di e misure di cunsirvazione per pruteghje 'ssa spezia in certi lochi è prisirvà a biodiversità di l'ecusistemi marini induv'ella campa.
==Riferimenti==
* Rughjeru Miniconi, Parlata aghjaccina cittatina è paisana, Ed. A Barcella, 2017.
==Note==
<references />
==Altri prugetti==
* [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ophichthus_rufus ''Ophichthus rufus''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons].
[[Categoria:Ophichthidae]]
[[Categoria:Ittiofauna di Corsica]]
st7qooeiyi3no6e0qpwvy1ktemapyyb
Polyacanthonotus rissoanus
0
26071
406529
406364
2026-09-29T00:54:25Z
InternetArchiveBot
17916
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
406529
wikitext
text/x-wiki
{| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #FFEAE6"
! colspan="3" style="#FFEAE6" |
{| style="background:#FFEAE6" align="center" width="100%"
| padding=0px|
! style="background:#FFEAE6" width="100%" |<span font-size:large;">'''Polyacanthonotus rissoanus'''</span>
| padding=0px|
|}
|-----
| colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Polyacanthonotus_rissoanus.jpg|250px]]
|-----
! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Polyacanthonotus rissoanus</span>
|-----
! colspan=2 bgcolor="#FF9999" | Classifica scentifica
|-----
| Regnu
| [[Animalia]]
|-----
| Imbrancamentu
| [[Chordata]]
|-----
| Classa
| [[Actinopteri]]
|-----
| Imbrancamentu
| [[Acanthopterygii]]
|-----
| Classa
| [[Percomorphaceae]]
|-----
| Ordine
| [[Notacanthiformes]]
|-----
| Famiglia
| [[Notacanthidae]]
|-----
| Generu
| [[Polyacanthonotus]]
|-----
| align="center" bgcolor="#FF9999" colspan="2" | Nome binuminale
|-----
| align="center" colspan="2" | ''Polyacanthonotus rissoanus''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;">Filippi è Vérany, 1857</span>
|-----
| align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Polyacanthonotus_rissoanus1.jpg|250px]]
|-----
|}
''Polyacanthonotus rissoanus'' hè una spezia di pesciu chì face parte di a famiglia di i [[Notacanthidae]].
==Descrizzione==
''Polyacanthonotus rissoanus'' si distingue per via di a so culurazione giallu vivu è e so spine dursale spinose.
==Ripartizione==
''Polyacanthonotus rissoanus'' hè prisente in acque marine di l'acque trupicale di l'oceanu Indianu, in particulare di l'isule di l'oceanu Indianu occidentale tale e Maldive è e Seicelle.
''Polyacanthonotus rissoanus'' hè prisente in acque marine di [[Corsica]].<ref>https://fishbase.mnhn.fr/summary/speciessummary.php?id=15804 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315041026/http://fishbase.mnhn.fr/Summary/speciesSummary.php?id=15804 |date=2016-03-15 }} {{Vcite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315041026/http://fishbase.mnhn.fr/Summary/speciesSummary.php?id=15804 |archive-date=2016-03-15 |title=Copia di archiviu |url=http://fishbase.mnhn.fr/Summary/speciesSummary.php?id=15804 |accessdate=2025-08-09}}.</ref>
==Biolugia==
''Polyacanthonotus rissoanus'' si scontra di regula in picculi gruppi vicinu à i scogli corallini. Si nutrisce per u più d'alghe è di pisticciuli organichi ch'ellu trova bulichendu u substratu incù a so bocca à forma di bizzicu.
==Tassonumia==
''Polyacanthonotus rissoanus'' hè stata discrittu per a prima volta in 1836 da u naturalistu francese Achille Valenciennes. Hè qualchì volta dinù designatu sottu à u sinonimu d'Acanthurus rissoanus.
==Cunsirvazione==
Benchì ''Polyacanthonotus rissoanus'' ùn sia micca attualmente cunsideratu cum'è una spezia in priculu, hè minacciatu da a distruzzione di u so ambiente naturale duvuta à a polluzione è à pesca eccessiva. Hè dunque impurtante di mette in piazza e misure di cunsirvazione per pruteghje 'ssa spezia è prisirvà a biodiversità di i scogli corallini induv'ella campa.
==Riferimenti==
* Rughjeru Miniconi, Parlata aghjaccina cittatina è paisana, Ed. A Barcella, 2017.
==Note==
<references />
==Altri prugetti==
* [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Polyacanthonotus_rissoanus ''Polyacanthonotus rissoanus''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons].
[[Categoria:Notacanthidae]]
[[Categoria:Ittiofauna di Corsica]]
sx6hs7xt2a3dwule4dij46fmiq7xk26
Pomatoschistus bathi
0
26077
406530
406365
2026-09-29T00:54:39Z
InternetArchiveBot
17916
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
406530
wikitext
text/x-wiki
{| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #FFEAE6"
! colspan="3" style="#FFEAE6" |
{| style="background:#FFEAE6" align="center" width="100%"
| padding=0px|
! style="background:#FFEAE6" width="100%" |<span font-size:large;">'''Pomatoschistus bathi'''</span>
| padding=0px|
|}
|-----
| colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Bath_gobi.jpg|250px]]
|-----
! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Pomatoschistus bathi</span>
|-----
! colspan=2 bgcolor="#FF9999" | Classifica scentifica
|-----
| Regnu
| [[Animalia]]
|-----
| Imbrancamentu
| [[Chordata]]
|-----
| Classa
| [[Actinopteri]]
|-----
| Imbrancamentu
| [[Acanthopterygii]]
|-----
| Classa
| [[Percomorphaceae]]
|-----
| Ordine
| [[Gobiiformes]]
|-----
| Famiglia
| [[Gobiidae]]
|-----
| Generu
| [[Pomatoschistus]]
|-----
| align="center" bgcolor="#FF9999" colspan="2" | Nome binuminale
|-----
| align="center" colspan="2" | ''Pomatoschistus bathi''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;">P. J. Miller, 1982</span>
|-----
| align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Pomatoschistus_bathi_20-10-06_DSCF3716.jpg|250px]]
|-----
|}
U '''capiciocciu di Bath''' (''Pomatoschistus bathi'') hè una spezia di pesciu chì face parte di a famiglia di i [[Gobiidae]].
==Descrizzione==
U capiciocciu di Bath hè un picculu pesciu chì misura di regula trà 3 è 5 centimi di lunghezza. Pussede un corpu lungarinu è una culurazione bruniccia incù machje bughje annantu à u spinu. A so nutaghjola dursale hè marcata da strisce nere è bianche, mentre ch'è a so nutaghjola cudale hè attundata.
==Ripartizione==
Omu trova u capiciocciu di Bath in l'acque custiere di u mare Terraniu, di u mare Neru è di u mare Atlanticu orientale, in particulare longu e coste di a Francia, di a Spagna, di l'Italia è di a Turchia. Affizziuneghja i fondi rinosi è e zone rucciose pocu prufonde.
U capiciocciu di Bath hè prisente in acque marine di [[Corsica]].<ref>https://fishbase.mnhn.fr/summary/speciessummary.php?id=9187 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024030508/http://fishbase.mnhn.fr/summary/SpeciesSummary.php?id=9187 |date=2020-10-24 }} {{Vcite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024030508/http://fishbase.mnhn.fr/summary/SpeciesSummary.php?id=9187 |archive-date=2020-10-24 |title=Copia di archiviu |url=http://fishbase.mnhn.fr/summary/SpeciesSummary.php?id=9187 |accessdate=2025-08-09}}.</ref>
==Biolugia==
U capiciocciu di Bath hè un pesciu benticu chì si ciba per u più di picculi crustacei è di larve d'invertebrati. Hè capace à camuffà si efficacemente in u so ambiente grazia à a so culurazione crittica. A riproduzione di 'ssa spezia hà locu di veranu, i masci custruiscendu nidi per attirà e femine.
==Tassonumia==
Pomatoschistus bathi hè statu scupartu da P. J. Miller in u 1982.
==Cunsirvazione==
Benchì u capiciocciu di Bath ùn sia micca cunsideratu cum'è una spezia minacciata, certe pupulazione ponu esse affittate da a polluzione di l'acque custiere è a distruzzione di u so ambiente naturale. Hè dunque impurtante di surviglià da vicinu u statu di e pupulazione di 'ssu pesciu è di mette in ballu e misure di cunsirvazione per garantisce a so sopravvivenza à longu andà.
==Riferimenti==
* Rughjeru Miniconi, Parlata aghjaccina cittatina è paisana, Ed. A Barcella, 2017.
==Note==
<references />
==Altri prugetti==
* [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Pomatoschistus_bathi ''Pomatoschistus bathi''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons].
[[Categoria:Gobiidae]]
[[Categoria:Ittiofauna di Corsica]]
31xluydv2l48oiaxd1x39ouwii2tkrr
Raja polystigma
0
26147
406531
406366
2026-09-29T00:57:27Z
InternetArchiveBot
17916
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
406531
wikitext
text/x-wiki
{| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #FFEAE6"
! colspan="3" style="#FFEAE6" |
{| style="background:#FFEAE6" align="center" width="100%"
| padding=0px|
! style="background:#FFEAE6" width="100%" |<span font-size:large;">'''Raja polystigma'''</span>
| padding=0px|
|}
|-----
| colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Ha_-_Raja_polystigma.jpg|250px]]
|-----
! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Raja polystigma</span>
|-----
! colspan=2 bgcolor="#FF9999" | Classifica scentifica
|-----
| Regnu
| [[Animalia]]
|-----
| Imbrancamentu
| [[Chordata]]
|-----
| Classa
| [[Chondrichthyes]]
|-----
| Imbrancamentu
| [[Acanthopterygii]]
|-----
| Classa
| [[Percomorphaceae]]
|-----
| Ordine
| [[Rajiformes]]
|-----
| Famiglia
| [[Rajidae]]
|-----
| Generu
| [[Raja]]
|-----
| align="center" bgcolor="#FF9999" colspan="2" | Nome binuminale
|-----
| align="center" colspan="2" | ''Raja polystigma''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;">Regan, 1923</span>
|-----
| align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Raja_polystigma_Algeria.jpg|250px]]
|-----
|}
''Raja polystigma'' hè una spezia di raza chì face parte di a famiglia di i [[Rajidae]].
==Descrizzione==
''Raja polystigma'' si distingue per via di e so machje bianche caratteristiche annantu à u spinu, chì li cunferiscenu un aspettu unicu.
==Ripartizione==
Raja polystigma hè prisente in acque marine di l'acque custiere di l'oceanu Atlanticu, di u mare Terraniu è di u mare Neru. Omu a trova di regula à prufundità andendu da 20 à 200 metri, induv'ella si ciba per u più di picculi pesci è di crustacei.
''Raja polystigma'' hè prisente in acque marine di [[Corsica]].<ref>https://fishbase.mnhn.fr/summary/raja-polystigma {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608074259/https://fishbase.mnhn.fr/summary/Raja-polystigma |date=2023-06-08 }} {{Vcite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608074259/https://fishbase.mnhn.fr/summary/Raja-polystigma |archive-date=2023-06-08 |title=Copia di archiviu |url=https://fishbase.mnhn.fr/summary/Raja-polystigma |accessdate=2025-09-10}}.</ref>
==Biolugia==
Raja polystigma hè una spezia ovipara, ciò chì significheghja ch'ella dipone ovi. E femine diponenu i so ovi in capsule ovale chì sò fissate in fondu à l'oceanu. I ghjovani sboccianu ovi dopu à uni pochi di mesi è cumencianu à cibà si di rubu prima di passà à un rigimu alimintare più variatu à misura ch'elli crescinu.
==Tassonumia==
Raja polystigma appartene à u generu Raja, chì ragruppa numerose spezie di raze. Hà dinù stata discritta sottu à u nome scentificu di Raja alba in certe publicazione.
==Cunsirvazione==
Raja polystigma hè una spezia chì hè à spessu catturata à l'accasu in e rete di pesca cummerciale. Benchì a so pupulazione sia attualmente cunsiderata cum'è stabile, e misure di cunsirvazione sò necessarie per privene una calata di i so effettivi. I sforzi sò svolti per capisce megliu a so biolugia è a so eculugia cù u fine di mette in piazza e strategie di gistione efficace per pruteghje 'ssa spezia.
==Riferimenti==
* Rughjeru Miniconi, Parlata aghjaccina cittatina è paisana, Ed. A Barcella, 2017.
==Note==
<references />
==Altri prugetti==
* [[File:Commons-logo.svg|20px|link=]] [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Raja_polystigma ''Raja polystigma''] annantu à [https://commons.wikimedia.org Wikimedia Commons].
[[Categoria:Rajidae]]
[[Categoria:Ittiofauna di Corsica]]
qhw498cqw84977hthzpkw2pdlm6iegv
Categoria:Utilizatore simple
14
26392
406496
399163
2026-09-28T14:27:21Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406496
wikitext
text/x-wiki
L'utilizatori in ista categurìa hanu cunniscenze di a lingua Simple English.
[[Categoria:Utilizatori]]
jsx1g88673032hatl6u2s6v8u4gztha
Categoria:Utilizatore pt-BR
14
26393
406492
399164
2026-09-28T14:25:13Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406492
wikitext
text/x-wiki
L'utilizatori in ista categurìa hanu cunniscenze di a lingua purtughese brasilianu.
[[Categoria:Utilizatori]]
3b97tsa73eonlkfv9xeydbbno0cschf
Categoria:Utilizatore ss
14
26405
406497
399259
2026-09-28T14:28:07Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
406497
wikitext
text/x-wiki
L'utilizatori in ista categurìa hanu cunniscenze di a lingua swati.
[[Categoria:Utilizatori]]
9qg2i82ou4963o2g3ue6kq3m09bmfda
Template:Da vede dinù
10
27654
406515
2026-09-28T18:20:13Z
Articulivitali
28749
Pàgina creata cù "Da vede dinù"
406515
wikitext
text/x-wiki
Da vede dinù
i87ng5m8wwmfdapvbj189ado5rakp54
406516
406515
2026-09-28T18:22:09Z
Articulivitali
28749
406516
wikitext
text/x-wiki
Da vede dinù: {{{1}}}
0pgtt9moltv9lxoo1uqjy0hn439l0u8
Anni 1570
0
27655
406519
2026-09-28T22:28:47Z
Fausta Samaritani
15085
Anni 1570
406519
wikitext
text/x-wiki
{| style="width:100%;background-color:none;"
|-
! align="left" | Sèculi:
| align="center" | [[XV sèculu]] · '''[[XVI sèculu]]''' · [[XVII sèculu]]
|-
! align="left" | Decenni:
| align="center" | [[Anni 1560]] · '''[[Anni 1570]]''' · [[Anni 1580]]
|-
! align="left" | Anni:
| align="center" | ([[1571]] · [[1572]] · [[1573]] · [[1574]] · [[1575]] · [[1576]] · [[1577]] · [[1578]] · [[1579]] · [[1580]])
|}
[[File:Paris, Saint-Nicolas-des-Champs, Hauptorgel (8).jpg|thumb|250px|center|L’organu à Saint Nicolas des Champs ([[Paris]])]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
Le vite de' pittori, scultori et architetti moderni (1672) (14775592944).jpg|<small>[[Caravaggio]] (Michelangelo Merisi) ([[Milanu]], [[29 di settembre]] 1571 - [[Porto Ercole]], [[18 di lugliu]] [[1610]])</small>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
Library of the world's best literature, ancient and modern (1904) (14779761471).jpg|<small>[[Benvenuto Cellini]] ([[Firenze]], [[3 nuvembri]] [[1500]] - Firenze, [[13 di ferraghju]] 1571)</small>
Alessandro Allori, Santissima trinità, 1567-1571 circa, ritratto dei maestri, bronzino.jpg|<small>[[Bronzino]] (Monticelli di Firenze, [[17 nuvembri]] [[1503]] - Firenze, [[23 nuvembri]] 1572)</small>
Portret van architect Andrea Palladio, RP-P-1907-284.jpg|<small>[[Andrea Palladio]] (Andrea di Pietro della Gondola) ([[Padova]], [[30 nuvembri]] [[1508]] - Maser, [[19 d'aostu]] 1580)</small>
</gallery>
== In [[Córsica]] ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[Categoria:Decenni di u XVI seculu|#]]
7zkbv30rfww4jp66nnfynnfvda5eklg
406520
406519
2026-09-28T22:35:02Z
Fausta Samaritani
15085
406520
wikitext
text/x-wiki
{| style="width:100%;background-color:none;"
|-
! align="left" | Sèculi:
| align="center" | [[XV sèculu]] · '''[[XVI sèculu]]''' · [[XVII sèculu]]
|-
! align="left" | Decenni:
| align="center" | [[Anni 1560]] · '''[[Anni 1570]]''' · [[Anni 1580]]
|-
! align="left" | Anni:
| align="center" | ([[1571]] · [[1572]] · [[1573]] · [[1574]] · [[1575]] · [[1576]] · [[1577]] · [[1578]] · [[1579]] · [[1580]])
|}
[[File:Paris, Saint-Nicolas-des-Champs, Hauptorgel (8).jpg|thumb|250px|center|L’organu à Saint Nicolas des Champs ([[Paris]])]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
Le vite de' pittori, scultori et architetti moderni (1672) (14775592944).jpg|<small>[[Caravaggio]] (Michelangelo Merisi) ([[Milanu]], [[29 di settembre]] 1571 - [[Porto Ercole]], [[18 di lugliu]] [[1610]])</small>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
Library of the world's best literature, ancient and modern (1904) (14779761471).jpg|<small>[[Benvenuto Cellini]] ([[Firenze]], [[3 nuvembri]] [[1500]] - Firenze, [[13 di ferraghju]] 1571)</small>
Alessandro Allori, santissima trinità, 1567-1571 circa, ritratto dei maestri, bronzino (cropped).jpg|<small>[[Agnolo Bronzino]] (Monticelli di Firenze, [[17 nuvembri]] [[1503]] - Firenze, [[23 nuvembri]] 1572)</small>
Portret van architect Andrea Palladio, RP-P-1907-284.jpg|<small>[[Andrea Palladio]] (Andrea di Pietro della Gondola) ([[Padova]], [[30 nuvembri]] [[1508]] - Maser, [[19 d'aostu]] 1580)</small>
</gallery>
== In [[Córsica]] ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[Categoria:Decenni di u XVI seculu|#]]
09gdk2jhkyv8fibh9mdcjhi8gcfrtae
1570
0
27656
406535
2026-09-29T10:35:15Z
Fausta Samaritani
15085
1570
406535
wikitext
text/x-wiki
'''1570''' (MDLXX in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu.
{{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1540|1550|1560|1570|1580|1566|1567|1568|1569|1570|1571|1572|1573|1574}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1570 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1570]
[[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]]
bku0sykktsg2vbjj3pa8e0nnfgz3ztz
1571
0
27657
406536
2026-09-29T10:37:44Z
Fausta Samaritani
15085
1571
406536
wikitext
text/x-wiki
'''1571''' (MDLXXI in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu.
{{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1550|1560|1570|1580|1590|1567|1568|1569|1570|1571|1572|1573|1574|1575}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1571 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1571]
[[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]]
c83zoy8iv3vt0kdokdkcxy3l17486vb