Wikipedia cowiki https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Media Speciale Discussione Utente Discussioni utente Wikipedia Discussioni Wikipedia File Discussioni file MediaWiki Discussioni MediaWiki Template Discussioni template Aiuto Discussioni aiuto Categoria Discussioni categoria TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Categoria:Sittidae 14 18107 406654 346856 2026-10-02T19:55:28Z Fausta Samaritani 15085 categuria 406654 wikitext text/x-wiki <br> [[Categoria:Passeriformes]] 181aum5wyas70jwwrln5mj9gtodgogp Vulcanu (Sicilia) 0 19459 406653 352524 2026-10-02T19:51:52Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 406653 wikitext text/x-wiki [[File:Vulcano_visto_da_Quattrocchi_(Lipari).jpg|thumb|250px|right|Vulcanu vistu da Lipari]] '''Vulcanu''' (''Vurcanu'' in [[lingua siciliana|sicilianu]]) hè un'[[isula]] taliana chì appartene à l'[[arcipelagu]] di l'[[isule Eolie]], in [[Sicilia]]. L'abitanti eranu 715 in u [[2001]].<ref>'Ss'articulu pruvene in parte o in tutalità da l'articulu currispundente di a wikipedia in talianu.</ref> In l'antichità Vulcanu fù chjamatu ''Therasia'' (Θηρασία), da ''Hiera'' (Ἱερά), perchè sacra à u diu [[Vulcanu (divinità)|Vulcanu]], da induv'ellu pruvene u so nome attuale. == Geugrafia == Vulcanu hè situata 20&nbsp;km à u nordu di a Sicilia (Golfu di Patti, [[Mari Tirrenu]]). E Bocche di Vulcanu, un bracciu di mare largu 750&nbsp;m circa, a siparanu da [[Lipari (isula)|Lipari]]. === I vulcani === [[File:Vulcanocraterrim1.jpg|thumb|250px|right|Summità di u crateru vulcanicu.]] L'isula deve infatti a so esistenza à a fusione di parechji [[Vulcanu (geolugia)|vulcani]] frà i quali u più grande hè u ''Vulcanu di a Fossa''. Più à u nordu ci hè invece ''Vulcanellu'' (123&nbsp;m), culligatu à u restu di l'isula per via di un istmu. In u [[XII sèculu|sèculu XII]] eranu siparati da l'acque. Di sta cunghjunzione si n'hà avutu nutizia solu in u [[XVI sèculu|sèculu XVI]]. Forse Vulcanu è Vulcanellu sò dui fuculari parziali di listessu gran' fuculare vulcanicu. U meridiunale ''Monte Aria'' (500&nbsp;m), cumplittamente inattivu, chì forma un vastu altupianu custituitu da lave, tufu è dipositi alluviunali olocenichi è u ''Monte Saracenu'' (481&nbsp;m). U principale vulcanu, à punente, pare esse si furmatu dopu à l'estinzione di u vulcanu meridiunale. Incù lave assai [[Acidu|acide]], hà ingeneratu u monte dettu ''Vulcanu di a Fossa'' (o ''Gran'Crateru'' o ''Conu di Vulcanu''), altu 386&nbsp;m, incù pendite molte ripide, incù à u nordu un crateru spentu, dettu ''Forgia Vechja''. À nordu-punente ci si trova una ricente culata d'[[ossidiana]] di u [[1771]], detta ''e Petre Cotte''. U crateru attivu hè situatu piuttostu espostu à u nordu-punente. Bench'è l'ultima eruzione sia avvinuta in u [[1888]] - [[1890]], u vulcanu ùn hà mai cissatu di dà prova di a so propria vitalità è ancu oghje si osservanu parechji finomini: [[fumarole]], ghjetti di vapore tantu annantu à a cresta ch'è sottumarini è a prisenza di fanghi zulfurosi incù pruprietà terapeutiche interessante. À u nordu numerose fumarole cuntinueghjanu à emette [[acidu boricu]], [[cloruru di ammoniu]] è [[zolfaru]], chì alimenteghjanu un cumplessu industriale per a produzzione di zolfaru. Data a tussicità di i gasi emessi da e fumarole, hè pussibile avvicinà si ne solu accumpagnatu da guide autorizate. == Econumia == [[File:Isla_Vulcano,_Fumarola,_Sicilia,_Italia,_2015.gif|thumb|250px|right|Vulcanu: e fumarole]] Prima di u sviluppu turisticu di l'[[Anni 1980|anni uttanta]], l'[[ecunumia]] di l'isula era per u più basata annantu à l'agricultura. Oghje, à parte u turismu (ch'è hè da sempre a fonte di rivenutu più impurtante), l'attività principale consiste in a cultivazione di a vigna. == Trasporti == L'Isula Vulcanu hè culligata à a [[Lipari (isula)|Isula di Lipari]] incù un sirviziu marittimu da ''Portu di Livante'' (annantu à l'isula Vulcanu) à [[Lipari (isula)|Lipari]] (circa ¼ d'ora) à traversu e Bocche di Vulcanu. Hè raghjunghjibile incù circa un'ora è mezu di navigazione incù a nave è incù circa 3/4 d'ora incù l'aliscafu da [[Milazzo]] ([[Pruvincia di Messina]]). == Mitulugia è Storia == [[File:Vulcano-island.jpg|left|thumb|250px|right|U crateru è l'arburatura]] Vulcanu, da i grechi era dettu ''Hiera'', apposta ch'è sicondu a [[mitulugia]] annantu à st'isula si situavanu e fucine d'[[Efestu]], diu di u focu è stazzunaghju chì avia per aiutà lu i [[Ciclope (mitulugia greca)|Ciclopi]]. D'ella parlanu [[Tucilide]] è [[Aristotile]]. I studii di parechji archeologhi è etno-antrupologhi cunnisciuti, cunverghjini per identificà u situ, cum'è l'"Isula di i morti". Annantu à a basa di parechji indizii, quelli sustenenu ch'è da tutti l'isule Eolie, i morti eranu traspurtati quì per via di imbarcazione rudimentale, affinch'elli fussenu purificati da u diu di u focu, per via di riti sacri. L'assenza di ritruvamentu di cadaveri face suppone ch'è, à a fine di i riti, e salme eranu traspurtate è sipolte in e so isule d'appartinenza. Di manera differente certi altri sustenenu ch'è i cadaveri eranu sippilliti annantu à l'Isula, ma a natura vulcanica di u terrenu hà cancillatu ogni traccia di i resti umani. E numerose, antichissime, grotte scavate in a roccia, prisente in a lucalità di Pianu, parerianu esse ligate à quelli riti funerarii. I Rumani dopu ribattizonu u diu Efestu, cù u nome di Vulcanu, è dopu l'isula fù cusì chjamata. Hè da quì ch'è deriveghjanu i termini ''vulcanu'' è ''vulcanesimu''. Cum'ellu si leghje in a "Guida di Messina è cuntorri" di u [[1902]], "In quelle acque, Ottavianu, durente a guerra incù Sestu Pumpeu, pose a so stazione navale". Vulcanu firmò cusì disabitata per parechji seculi. Intornu à u [[510]], rè Teodoricu vi rilegò, per punizione, u curiale Iovino. U nurmanu Ruggero I, conte di Sicilia, intornu à l'annu [[1083]] fece dunazione di l'Isula, incù altre di l'arcipelagu, à u Munasteru di "San Bartolomeo" di i frati benedettini di Lipari, per via di u so Abbate Ambrogio. À l'epica l'isule eranu guasi disabitate è infistate da a pirataria arabo-islamica. A chjesa lucale custituìa per u Rè, una basa d'infurmazione è una campanella d'alarma. L'isule, culunizate da a Chjesa, pudianu vede una crescita di a pupulazione è u sfruttamentu di e risorse naturale. In u [[1090]] Papa [[Urbanu II]], fece donu di e setti isule à [[Costantinu u Grande]], è cusì per parechji seculi l'Isula di Vulcanu firmò sottu u duminiu di a Chjesa di Lipari. In u [[1813]] ghjunse da Napuli u generale Don Vito Nunziante, incù nulla osta regio, per pudè acquistà terre in l'Isule Eolie, da a Mensa Vescovile di Lipari. Incù dui atti siparati, ma tremindui di u 8-4-1813, ottense in enfiteusi, da u Vescu Monsignore Francescu Todaro, deci "salmate" di terra in Vulcanu, in l'areale di Proto di Livante, è altrettante in Contrada Portu Punente. À a morte di Nunziante, l'eredi, intornu à u [[1873]] entrinu in cuntattu incù un certu James Stevenson, riccu signore di Glasgow, interessatu à l'acquistu di grandi quantità di zolfaru, ch'ellu furnìa à u Regnu Unitu è à a Francia. L'attu di vendita frà l'eredi di Nunziante è James Stevenson, fù firmatu in u 1873. L'industria artigianale per a lavurazione di u zolfaru, ghjà avviata in u [[XVIII sèculu]], fù ripresa da Nunziante è criscuta da Stevenson. Per i travagli eranu imprudati i coatti, prigiuneri cundannati à i travagli ]], allughjati à a menu peghju in "cameroni", sempre esistente, in i quali si travagliava ancu u zolfaru. [[File:Zolfo_a_Vulcano_-.jpg|thumb|250px|right|U zolfaru in Vulcanu]] In a notte di u [[3 aostu]] [[1888]], l'eruzione di u Vulcanu pose a fine à tutti l'attività industriale. A moglia di Stevenson, scurata, obligò quellu à abbandunà l'isula è à fà ritornu in [[Scozia]]. À a morte di Stevenson, in u 1903, i so bè di Vulcanu fubbenu acquistati da e famiglie Favaloro è Conti. Da a fine di l'800 cumincionu à ghjunghje da a Sicilia i primi paisani in cerca di furtuna. Da Gelso, induve ci era una sorta di portu naturale per e barche, i lavoratori di a terra, à dossu d'asini è muli, si spustavanu à Vulcanu Pianu, zona para à circa 400 metri d'altitudine s.a.m. Propriu à Gelso ci si trova a prima chjesa di l'isula (XIX sèculu), pocu più maiore ch'è una stanza, sempre esistente. Vulcanu Portu si cuminciò invece à pupulà in u [[XX sèculu|seculu XX]], incù a prisenza di puchissimi nuclei familiari, in pruvinenza da e coste siciliane è da a vicina Lipari. Solu intornu à u [[1950]] Vulcanu principiò à esse friquintata da i turisti, chì oghje custituiscenu a risorsa ecunomica maiò di l'isula. == Curiusità == Sicondu l'avvucatu è scrittore [[Stati Uniti d'America|americanu]] Richard Paul Roe<ref>Richard Paul Roe, 2011, ''The Shakespeare Guide to Italy: Retracing the Bard's Unknown Travels'', pagine=265-296, HarperCollins.</ref>, a cummedia ''[[A timpesta]]'' di [[William Shakespeare]] saria messa in scena annantu à l'isula di Vulcanu. L'isula di Vulcanu hè ancu prisente in a siconda seria di u manga ''[[E bizarre avvinture di JoJo]]'' di [[Hirohiko Araki]] è hè teatru di u scontru finale trà u protagunistu Joseph Joestar è l'omu di u pilastru Kars. À Vulcanu hè dedicatu un [[asteroide]], [[4464 Vulcanu]].<ref>(in inglese) [http://www.minorplanetcenter.net/iau/èCS/MPCArchive/1996/MPC_19960305.pdf M.P.C. 26762 di u 5 marzu 1996]</ref>. L'antica Via Reale, hè cusì chjamata perchè pare ch'è Ferdinandu di Burbone volse travirsà l'isula di Vulcanu da parte à parte, partendu da u mare, cullendu à u Pianu è falendu annantu à l'altra costa. Frà u [[1949]] è u 1950 à Vulcanu è annantu à l'isula di Salina, fù giratu u filmu "Vulcanu" direttu da William Dietere è interpretatu da [[Anna Magnani]] è [[Rossano Brazzi]], u filmu fù produttu da a Panaria Filmu di u Principe Francescu Alliata, per esce in e sale in prima u [[2 di frivaghju]] 1950. Di a truppa fece parte ancu l'etnologu è fotografu Fosco Maraini. == Note == <references /> == Da vede dinù == * [[Petra Quaglietto]] * [[Vulcanu (filmu 1950)]] [[Categoria:Eolie|Vulcanu]] [[Categoria:Provincia di Messina|Vulcanu]] [[Categoria:Sicilia]] mf0npbqg09r23zzq2on1fu1afb9031g Algeria 0 22655 406650 406620 2026-10-02T16:22:03Z Articulivitali 28749 /* Ordinamentu sculare */ 406650 wikitext text/x-wiki [[File:Tahagart.jpg|thumb|200px|right|U desertu di u Sahara]] [[File:Flag of Algeria.svg|thumb|80px|right|A bandera di l'Algeria]] [[File:Algerians in traditional costumes.jpg|tumg|250px|right|Donne algerine in costumi tradiziunali]] [[File:Bologhine Benziri Benmenad.jpg|thumb|150px|right|[[Buluggin ibn Ziri|Bulughīn ibn Zīrī]], primu di a dinastia di i [[Ziridi]], fundatore di Algeri.]] L''''Algeria''' ({{IPA|/ald͡ʒeˈria/}}; in arabu: {{Lang|ar|الجزائر}}, ''al-Jazāʾir''; in [[Lingua berbera|berberu algerinu standard]]: {{Lang|ber|ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ}}, ''Dzayer''), ufficialmente '''Republica Algerina Democratica è Pupulare''' ({{Lang|ar|الْجُمْهُورِيَّة ٱلْجَزَائِرِيَّة ألدِّيمُقْرَاطِيَّة ٱلشَّعْبِيَّة}}, ''al-Jumhūriyya al-Jazāʾiriyya ad-Dīmuqrāṭiyya aš-Šaʿbiyya''; in [[Lingua berbera|berberu algerinu standard]]: {{Lang|ber|ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵜ}}, ''Tagduda tamgdayt taɣrfant tadzayrit''), hè un [[Statu]] di l'[[Africa di u Nordu|Africa di u nordu]], appartenente à u [[Maghreb]] è in gran parte occupatu da u [[desertu di u Sahara]]. A [[capitale]], Algeri, hè eccentrica rispettu à a totalità di u [[territoriu]], essendu situata à l'estremu nordu; u so nome identifica ancu quellu di u Paese sanu. A populazione si divide trà [[arabizazione|arabi]] è berberi chì anu mantenutu a so identità in seguitu à a [[cunquista omayyade di u Maghreb|culunizazione araba]] di u Nordafrica. In termini di [[superficie]], hè u più grande Statu di u [[cuntinente]] [[Africa|africanu]] da u [[9 di lugliu]] [[2011]], quandu u [[Sudan di u Sud]] hè diventatu indipendente da u [[Sudan]]; hè inoltre u più grande Statu di u mondu arabu, è u decimu Statu più estesu di a Terra. Cunfina à nordu cù u [[Mari Terraniu]] è sparte e frontiere terrestri cù a [[Tunisia]] à nordest, a [[Libia]] à est, u [[Niger]] à sudest, a [[Mauritania]], u [[Mali]] è u [[Maroccu]] è u [[Sahara Occidentale]] à punente. L'Algeria hè membru di l'[[Unione Africana]] è di a [[Lega Araba]] da u mumentu di a so [[indipendenza di l'Algeria|indipendenza]] da a [[Francia]] in u [[1962]], face parte di l'[[OPEC]] da u [[1969]] è hà cuntribuitu attivamente à a criazione, in u 1988, di l'[[Unione di u Maghreb Arabo]] (UMA). [[Costituzione|Costituzionalmente]]. == Etimulugia di u nome == Com'ellu si capisce faciule da l'assunanza, sta nazione nordafricana piglia u nome da a so capitale [[Algeri]], cità fundata da i [[Berberi]] nantu à e ruvine di una [[cità rumana|cità rumana]], chì visse a presenza in l'acqui antistanti di parechjiscogli belli grossi, definiti in [[Lingua araba|arabu]] ''al-Jazāʾir'', "l'isule". == Storia == A storia di l'Algeria hè ricca è cumplessa, partendu da l'antica [[Numidia]] finu à i ghjorni nostri. A Numidia fù un regnu [[berberi|berberu]] situatu in l'Algeria è Tunisia d'oghje, chì prusperò da u [[III sèculu a.C.]] à u [[I sèculu]] d.C. Sottu u regnu di [[Massinissa]], a Numidia divintò un Statu putente alliatu di Roma. Dopu à a caduta di u regnu, a regione fù incorporata in l'[[Imperu romanu]] cum'è [[Provincia (storia romana)|pruvincia]]. Cù u declinu di l'Imperu romanu, l'Algeria divintò parte di u [[Regnu di i Vandali]] è di u regnu di [[Altava]] in u [[V sèculu]], è dopu fù cunquistata in parte da l'[[Imperu bizantinu]] in u [[VI sèculu]]. In u [[VII sèculu]], cù l'arrivu di l'[[arabi]], l'Algeria entrò in un novu capitulu di a so storia. A diffusione di l'[[Islam]] purtò cambiamenti culturali è suciali prufondi. Varii regni è dinastie berbere cum'è i [[Ziridi]], l'[[Hammadidi]], l'[[Almohadi]] è i [[Zayyanidi]] duminonu a regione per parechji seculi. I primi, chì guvernonu da u [[X sèculu|X]] à u [[XII sèculu]], funu cunnisciuti per avè cuntribuitu à a diffusione è à l'evoluzione di l'[[arte islamica]] è di a cultura [[Berberi|berbera]]. Sottu u so regnu, a regione vidite a custruzzione di parechje moschee, palazzi è altre strutture architettoniche chì incorpuravanu elementi decurativi cum'è u ''[[Zellige|zellij]]'' (piastrelle à mosaicu) è u ''[[muqarnaṣ]]'' (decorazioni à stalattiti). L'[[Hammadidi]], chì regnonu da u X à u XII seculu, fundonu a cità di [[Qal'a dei Banu Hammad]], chì a so architettura hè un esempiu eccezziunale di u stile islamicu nordafricanu. A cità includia grandi palazzi è moschee adornate cù travagli intricati di [[stuccu]] è [[ceramica]]. Questi elementi decorativi riflettevanu l'abilità è a creatività di l'artigiani lucali, chì sviluppàronu tecniche uniche per a lavorazione di i materiali. L'[[Almohadi]], una dinastia berbera chì duminò a regione da u XII à u [[XIII sèculu]], purtàronu altre innovazioni culturali è architettoniche. Custruìronu parechje di e strutture monumentali chì ancu oghje si ponu ammirà in Algeria è in u restu di u [[Maghreb]]. Durante u so regnu, l'arte di u stuccu ghjunse à novi livelli di perfezzione, cù decorazioni intricate chì adurnavanu e moschee, i [[Minareto|minareti]] è altri edifici publichi. I [[Zayyanidi]] funu una dinastia berbera chì guvernò u [[Regnu di Tlemcen]] in l'Algeria d'oghje da u XIII à u [[XVI sèculu]]. Fundatu da [[Yaghmurasan ibn Zayyan]] in u [[1235]], u regnu zayyanide fù un centru impurtante di cummerciu è cultura in u Maghreb. Sottu u so duminiu, Tlemcen divintò un vivace nodu cummerciale è culturale, cunnisciutu per e so splendide moschee, scole è palazzi. Malgradu e frequente guerre cù i Merinidi di u Maroccu è l'Hafsidi di Tunisi, i Zayyanidi riescìtinu à mantene a so indipendenza per gran parte di a so storia, cuntribuendu significativamente à l'arricchimentu culturale di a regione. In u [[XVI sèculu]], u Paese divintò una reghjenza di l'[[Imperu ottomanu]] cù u nome di [[Algeria ottomana]], mantenendu una certa autonomia. Questu periodu fù carattarizatu da una relativa stabilità è prosperità economica grazie à u cummerciu marittimu è à a pratica di u [[Corsaro|corsarismu]]. In u [[1830]], a Francia iniziò a [[Cunquista francese di l'Algeria|cunquista di l'Algeria]], chì culminò in una longa è sanguinosa guerra di resistenza da parte di i populi lucali. L'Algeria divintò ufficialmente una [[Imperu culuniale francese|culunia francese]], è questu periodu fù marcatu da una pesante repressione, esprupriazione di e terre è sfruttamentu di e risorse lucali, cum'è era accadutu in passatu cù l'ottomani. Dopu più di un seculu di duminiu culuniale, in u [[1954]] iniziò a [[Guerra d'Algeria|guerra d'indipendenza algerina]], guidata da u [[Fronte di Liberazione Naziunale (Algeria)|Fronte di Liberazione Naziunale]] (FLN). Questa guerra durò finu à u [[1962]], quandu l'Algeria ottense finalmente l'indipendenza da a Francia. Dopu l'indipendenza, l'Algeria affruntò numerose sfide pulitiche, economiche è suciali. Sottu a guida di [[Ahmed Ben Bella]] è poi di [[Houari Boumédiène]], u Paese aduttò pulitiche sucialiste è [[naziunalizazione|naziunalizò]] parechje industrie. Tuttavia, in l'[[anni 1980]] è [[anni 1990]], l'Algeria fù scunvolta da una grave crisa economica è da una sanguinosa [[Guerra civile algerina|guerra civile]] trà u guvernu è gruppi [[islamismu|islamisti]] radicali. Ancu oghje ferma una forte repressione di a cultura di i populi nativi. Oghje, l'Algeria hè una [[republica presidenziale]] cù una ricca diversità culturale è una populazione ghjovana è dinamica. Malgradu e sfide economiche è pulitiche, u paese continueghja à ghjucà un rollu impurtante in a regione di u [[Maghreb]] è in u mondu arabu. == Geografia == === Murfulugia === [[File:Hoggar4.jpg|thumb|250px|right|Parte di u Sahara algerinu]] [[File:IssaouaneErg Algeria ISS010-E-13539.jpg|thumb|250px|right|E dune di Issaouane fotografate da l'astronauti di una missione spaziale]] I cunfini di l'Algeria includenu una larga regione, chì in epoca ebbe un'amministrazione indipendente. A zona più vitale di u paese hè certamente u Maghreb, chì custituisce un settimu di u territoriu naziunale. In u Maghreb cunfluiscenu dui sistemi di rilievi è pieghe, furmati in duie fasi di l'[[orogenesi alpina]]: l'[[Atlante Tellianu]] è l'[[Atlante saharianu]]. L'Atlante Saharianu, più anticu di u Tell ([[Paleozoicu]]), hà subitu fenomeni erosivi più significativi è ghjunghje dunque altitudini inferiori. E brevi catene di [[Ksour]] ("palazzi" in arabu), [[Djebel Amour|Amour]], Ouled Nayl ùn oltrepassanu micca i 2.000 m di altezza. Facenu eccezione i massicci di l'[[Aurès]] (2.328 m) è di l'[[Ahaggar]] (3.000 m). À l'internu si trova una successione di [[altipianu|altipiani]] chì varianu in altezza trà i 600 è i 1.200 m; più estesi à punente, à est si uniscenu à e catene di u Tell per pruseguì versu a Tunisia. Geomorfologicamente, l'Atlante Saharianu hè carattarizatu da un zoccu archeozoicu di [[Cristallo|rocce cristalline]] (predominanti [[micascisto|micascisti]] è [[gneiss]]). À più riprese u mare hè penetratu in a zona, per chì e rocce più antiche sò cuparte da strati sedimentarii calcarei, [[Arenaria|arenarie]] è [[Argilla|argille]]. U zoccu cristallinu emerge invece in currispundenza di l'Ahaggar, chì à tratti appare cupartu da formazioni laviche [[Basalto|basaltiche]]. L'impurtante degradazione meteorica subita da a regione, è a conseguente frammentazione di e rocce superficiali, anu purtatu à una morfologia [[Desertu|desertica]] trà e più peculiari di u mondu, cù superfici rocciose erose da u ventu ([[Hamad di Tademait]]) alternate à aree sabbiose (Grande Erg Occidentale è Grande Erg Orientale|Orientale) è ciottolose. === Idrografia === A reta idrografica algerina, cum'è quella di gran parte di l'[[Africa mediterranea]], hè assai povera è limitata à a zona costiera. L'unichi fiumi à corsu perenne sò quelli chì da sud sfocianu in u Mediterraniu ([[Tafna]] è [[Soummam]]). Raghjunghjenu però solu modeste lunghezze. Da i rilievi di l'Atlante anu origine corsi d'acqua à caratteru torrentiziu, chì spessu ùn raghjunghjenu micca u mare per via di a forte evaporazione, oppure vanu à alimentà laghi salati chjamati ''shott'' chì, trascritti à a francese, diventanu ''chott'', è oasi. A puvertà d'acqua hè à a basa di unu di i gravi prublemi chì colpisce a regione: a desertificazione, cioè a progressiva estensione versu nordu di e terre desertiche. Però in Algeria hè in corsu un prugramma di difesa contr'à u desertu: si sta erigendu una barriera di cipressi è pini, longa {{M|1500|u=km}} è larga {{M|20|u=km}}, per frenà questu fenomenu. === Clima === Pur appartenendu à l'area [[clima mediterraniu|climatica mediterranea]], u Maghreb exhibisce e caratteristiche tipiche di questu [[clima]] solu nantu à a costa. À Algeri, per esempiu, a temperatura media annua si aggira nantu à i 18 C° (media invernale 12 C°, estiva 24 C°), mentre pressu l'alto [[Chelif]] si registranu gelate invernali è temperature estive finu à 47 C°. E precipitazioni sò in gran parte determinate da l'interazzione trà e masse d'aria oceaniche, umide, è quelle secche cuntinentali, di pruvenienza sahariana. Nant'à u versante esternu di u Tell, in alcune zone, cadenu finu à 1000 millimetri di pioggia annua; in l'altipiani interni i valori scendenu à 300-400, per risalì solu nantu à i pendii di l'[[Atlante saharianu]]. In a zona sahariana u clima hè estremamente aridu, cù [[escursione termica|escursioni termiche]] sia staghjunali chì ghjurnalere fortissime. E precipitazioni sò inferiori à i 10 mm annui, cù poche eccezioni (per esempiu l'Ahaggar, cù 200 mm). == Società == === Demografia === [[File:Algeria demography.svg|verticale=1.2|thumb|250px|right|Crescita demografica in Algeria da u [[1960]] à u [[2017]]]] L'abitanti di questu paese risultanu esse {{formatnum:42005390}} cù una densità di 16 abitanti per km². A populazione algerina hè quasi quadruplicata in l'ultimu mezu seculu, datu chì in u 1960 l'abitanti eranu 10,9 milioni. Impurtante hè statu è hè sempre u [[Immigrazione algerina in Francia|flussu migratoriu in Francia]]. Di questi, u 99% hè cumpostu da [[arabi]] è [[berberi]] (in particulare [[Cabilia|cabili]] è [[tuareg]]). === Etnie === A maiò parte di a populazione algerina hè cumposta da una base etnica [[Berberi|berbera]], arricchita cù u passà di i seculi da elementi [[fenici]], [[Civiltà rumana|romani]], [[Imperu romanu d'Oriente|bizantini]], [[Turchi (gruppu etnicu)|turchi]] è, soprattuttu, [[arabi]], infatti parechji algerini si ponu definisce berberi arabizzati. Inoltre, sò presenti i discendenti di i [[Moriscos (gruppu religiosu)|rifugiati musulmani]] cacciati da a [[Spagna]] à l'iniziu di u [[XVI sèculu]]. Una discreta parte di l'algerini discende invece da i [[Turchi (gruppu etnicu)|turchi]], chì a so presenza risale à u [[Algeria ottomana|periodu ottomanu]] (questa cumunità hè nota cù l'espressione ''[[koulougli]]''). Oltre à a populazione berbera è araba, l'Algeria presenta minuranze storicamente rilevanti. Si tratta di a cumunità [[Storia di l'ebrei in Algeria|ebraica]] (discendente sia da ebrei indigeni chì da i [[sefarditi]] immigrati in u [[XV sèculu]]) è di quella [[pieds-noirs]]. I pieds-noirs europei eranu di discendenza prevalentemente francese, [[Corsi (pòpulu mudernu)|corsa]], [[Spagnoli|spagnola]], [[Italiani|italiana]] è [[Maltesi|maltese]] è divintàronu u gruppu duminante in u paese durante u [[Algeria francese|periodu culuniale francese]]. U termine ''[[pieds-noirs]]'' includia qualchì volta ancu a cumunità ebraica lucale. In seguitu à l'[[indipendenza di l'Algeria]], a stragrande maggioranza di e cumunità europee è ebraiche abbandunò u paese per trasferì si in [[Francia]]. Oghje europei è ebrei raghjunghjenu inseme solu l'1% di a populazione algerina. [[File:Panneau de signalisation multilingue à Issers (Algérie).jpg|thumb|200px|right|Segnale stradale in arabu, berberu è francese]] === Lingue === E lingue ufficiali di u paese sò l'[[Lingua araba|arabu]] è, dopu à parechji anni di battaglia è di pulitica di arabizazione, u [[Lingua berbera|berberu]], in seguitu à a riforma custituziunale. U francese, residuu di u periodu culuniale è largamente diffusu, hè utilizatu prevalentemente in i centri urbani, da e classi più agiate è in ambitu economicu.<br> U 99% di a populazione hè di [[Islam|fede islamica]]. U restante 1% si divide trà [[Cristianisimu|cristiani]] è [[Ebraismu|ebrei]]. == Ordinamentu di u Statu == [[File:Hémicycle de l'assemblée populaire nationale (Algérie).jpg|thumb|250px|right|Emiciclu di l'Assemblea pupulare naziunale]] Sicondu a [[Costituzione]] (di u [[1976]], mudificata in u [[1979]] è emendata in u 1988, [[1989]], [[1996]] è [[2016]]), l'Algeria hè una [[republica semipresidenziale]] democratica, benchì di fattu i militari esercitinu sempre una grande influenza. A custituzione cunsente libertà di urganizazione di i partiti pulitichi, purchì appruvati da u [[Ministeru di l'internu]] chì verifica ch'elli ùn sianu nantu à basa cunfessionale, linguistica, razziale o regionale è ch'elli ùn ammettinu nè a viulenza nè influenze straniere. U presidente di a Republica hè elettu à u [[suffraghju universale]], direttu è secretu per un mandatu di cinque anni rinnuvabile; hè u capu * di u Statu: firma i decreti presidenziali, nomina l'alte cariche di a republica, hà dirittu di grazia è di cummutazione di a pena, assegna decorazione; * di u Cunsigliu di i ministri: u presede, numineghja è rimove u primu ministru; * di u Supremu cunsigliu di sicurezza: hè rispunsevule di a difesa naziunale, ancu cum'è capu di e forze armate; Inoltre, hè * guida a pulitica estera, cunclude è ratificheghja i trattati internaziunali; * è hà u dirittu d'urganizà è di lancià referendums. U [[putere esecutivu]] hè ripartitu trà presidente è primu ministru. Quest'ultimu gestisce i rapporti di u guvernu cù u Parlamentu in basa à un prugramma di guvernu è gestisce l'attuazione di e norme è l'amministrazione publica. U [[putere legislativu]] hè bicamerale asimmetricu: l'Assemblea pupulare naziunale conta 389 eletti à suffraghju universale direttu per un mandatu di 5 anni, mentre u menu putente Cunsigliu naziunale conta 144 membri, 2/3 individuati indirettamente da l'eletti in i cunsiglii lucali è per ⅓ designati da u presidente, per un mandatu di 6 anni (rinnuvatu per metà ogni trè anni). U parlamentu cuntrolla l'azzione di u guvernu è approva e leghje; u dirittu d'iniziativa legislativa spetta à u capu di u guvernu oltre chì à i deputati (in numeru minimu di 20). U [[putere ghjudiziariu]] hè custituitu da magistrati di nomina presidenziale. === Suddivisione storiche è amministrative === L'Algeria hè divisa in 69 ''[[wilaya|wilāyāt]]'' ([[pruvince di l'Algeria|pruvince]]), ciascuna di e quale hè suddivisa in [[distretti di l'Algeria|dāʾira]], 548 per tuttu u paese, à so volta suddivisi in [[Cumuna di l'Algeria|cumuna]], 1541, chì rapprisentanu u terzu livellu di suddivisione amministrativa di u paese. A pruvincia piglia u nome da a cità chì ne hè u capilocu, cusì cum'è e ''daʾira'' (circuscrizzione) è e ''baladiyyāt'' (cumuni) piglianu u nome da i so capiloghi. I [[Wali (guvernatore)|guvernatori]] sò numinati da u [[Presidenti di l'Algeria|presidente]] è rispondenu à u ministru di l'internu. [[File:Algeria, administrative divisions 2026 numbered.png|thumb|300px|right|Distribuzione in u territoriu naziunale di i codici numerichi identificatori di e ''wilayat'']] {{div col|2}} * 1 [[Pruvincia di Adrar|Adrar]] * 2 [[Pruvincia di Chlef|Chlef]] * 3 [[Pruvincia di Laghouat|Laghouat]] * 4 [[Pruvincia di Oum el Bouaghi|Oum el Bouaghi]] * 5 [[Pruvincia di Batna|Batna]] * 6 [[Pruvincia di Béjaïa|Béjaïa]] * 7 [[Pruvincia di Biskra|Biskra]] * 8 [[Pruvincia di Béchar|Béchar]] * 9 [[Pruvincia di Blida|Blida]] * 10 [[Pruvincia di Bouira|Bouira]] * 11 [[Pruvincia di Tamanrasset|Tamanrasset]] * 12 [[Pruvincia di Tébessa|Tébessa]] * 13 [[Pruvincia di Tlemcen|Tlemcen]] * 14 [[Pruvincia di Tiaret|Tiaret]] * 15 [[Pruvincia di Tizi Ouzou|Tizi Ouzou]] * 16 [[Pruvincia di Algeri|Algeri]] * 17 [[Pruvincia di Djelfa|Djelfa]] * 18 [[Pruvincia di Jijel|Jijel]] * 19 [[Pruvincia di Sétif|Sétif]] * 20 [[Pruvincia di Saida|Saida]] * 21 [[Pruvincia di Skikda|Skikda]] * 22 [[Pruvincia di Sidi Bel Abbès|Sidi Bel Abbès]] * 23 [[Pruvincia di Annaba|Annaba]] * 24 [[Pruvincia di Guelma|Guelma]] * 25 [[Pruvincia di Costantina|Costantina]] * 26 [[Pruvincia di Medea|Medea]] * 27 [[Pruvincia di Mostaganem|Mostaganem]] * 28 [[Pruvincia di M'Sila|M'Sila]] * 29 [[Pruvincia di Muaskar|Mascara]] * 30 [[Pruvincia di Ouargla|Ouargla]] * 31 [[Pruvincia di Orano|Orano]] * 32 [[Pruvincia di El Bayadh|El Bayadh]] * 33 [[Pruvincia di Illizi|Illizi]] * 34 [[Pruvincia di Bordj Bou Arreridj|Bordj Bou Arreridj]] * 35 [[Pruvincia di Boumerdès|Boumerdès]] * 36 [[Pruvincia di El Tarf|El Tarf]] * 37 [[Pruvincia di Tindouf|Tindouf]] * 38 [[Pruvincia di Tissemsilt|Tissemsilt]] * 39 [[Pruvincia di El Oued|El Oued]] * 40 [[Pruvincia di Khenchela|Khenchela]] * 41 [[Pruvincia di Souk Ahras|Souk Ahras]] * 42 [[Pruvincia di Tipasa|Tipasa]] * 43 [[Pruvincia di Mila|Mila]] * 44 [[Pruvincia di ʿAyn Defla|ʿAyn Defla]] * 45 [[Pruvincia di Naama|Naama]] * 46 [[Pruvincia di ʿAyn Temūshent|ʿAyn Temūshent]] * 47 [[Pruvincia di Ghardaia|Ghardaia]] * 48 [[Pruvincia di Relizane|Relizane]] * 49 [[Pruvincia di Timimoun|Timimoun]] * 50 [[Pruvincia di Bordj Badji Mokhtar|Bordj Badji Mokhtar]] * 51 [[Pruvincia di Ouled Djellal|Ouled Djellal]] * 52 [[Pruvincia di Béni Abbès|Béni Abbès]] * 53 [[Pruvincia di In Salah|In Salah]] * 54 [[Pruvincia di In Guezzam|In Guezzam]] * 55 [[Pruvincia di Touggourt|Touggourt]] * 56 [[Pruvincia di Djanet|Djanet]] * 57 [[Pruvincia di El M'Ghair|El M'Ghair]] * 58 [[Pruvincia di Al-Mani'a|Al-Mani'a]] * 59 [[Pruvincia di Aflou|Aflou]] * 60 [[Pruvincia di Barika|Barika]] * 61 [[Pruvincia di El Kantara|El Kantara]] * 62 [[Pruvincia di Bir el-Ater|Bir el-Ater]] * 63 [[Pruvincia di El Aricha|El Aricha]] * 64 [[Pruvincia di Ksar Chellala|Ksar Chellala]] * 65 [[Pruvincia di Aïn Oussara|Aïn Oussara]] * 66 [[Pruvincia di Messaâd|Messaâd]] * 67 [[Pruvincia di Ksar El Boukhari|Ksar El Boukhari]] * 68 [[Pruvincia di Bou Saada|Bou Saada]] * 69 [[Pruvincia di El Abiodh Sidi Cheikh|El Abiodh Sidi Cheikh]]{{Colonne fine}} {{div col end}} {{clear}} === Cità principale === E cità più populose di l'Algeria sò a capitale Algeri, chì hè l'unica cù più di dui milioni d'abitanti, [[Oranu]], chì hà circa {{formatnum:800000}} abitanti, [[Costantina (Algeria)|Costantina]], [[Annaba]] è [[Blida]]. === Istituzione === ==== Ordinamentu sculare ==== L'Algeria indipendente hà à u so attivu una impunente trasfurmazione di e strutture sculare di u Paese, chì hà rivalutatu e so radiche arabo-islamiche puru senza trascurà e necessità dittate da u mondu cuntempuraneu. L'istruzione (impartita in a lingua ufficiale di u Paese, l'arabu) hè obligatoria è gratuita per nove anni, partendu da i sei anni finu à i 15. E scole elementarie duranu sei anni è furniscenu una preparazione di basa. Ancu e scole secundarie duranu cumplessivamente sei anni, ma si articuleghjanu à l'internu in dui microciculi triennali, di i quali solu u primu hè obligatoriu. U secondu trienniu furnisce un'educazione d'indirizzu è prepara i studianti à l'educazione superiore, impartita in l'università è in i numerosi istituti superiori (principalmente cù indirizzu tecnicu, agriculu o prufessionale) presenti in u Paese. Istituti universitarii si trovanu à [[Università di Algeri|Algeri]], Oranu è Costantina; parechji studianti, però, frequentanu università straniere, soprattuttu francese. ==== Università ==== In ambitu universitariu si pò mintuvà l'[[Università di Algeri]], prima università algerina, fundata in u [[1909]]. ==== Sistema sanitariu ==== In u [[2026]] si cunferma un mudellu basatu nantu à a gratuità di e cure in u settore publicu, ma deve affruntà sfide strutturale ligate à a mudernisazione è à e disparità geografiche. ====Struttura è accessibilità==== * Settore Publicu: hè u pilastru di u sistema, finanziatu da u Statu è accessibile gratuitamente à tutti i citatini, indipendentemente da i rivinuti o da a naziunalità. U guvernu hà datu priorità à u sviluppu di centri sanitarii lucali è cliniche diffuse piuttostu ch'è à grandi ospedali centralizati per migliurà a capillarità. * Assicurazione Sanitaria: u regime d'assicurazione medica naziunale copre circa u 90% di a populazione. Per i malati cronichi, i medicamenti sò gratuiti grazie à u sistema di u "terzu pagante". * Crescita di a Spesa: a spesa sanitaria pro capite hè in aumentu è si prevede ch'ella raghjunghjerà 814 dollari in u 2026. ==== Forze armate ==== In l'ultimi anni, l'Algeria sta putenziendu sempre di più u so settore militare, spendendu circa u 6% di u budgettu in spese militari; hè a seconda putenza militare più significativa di l'interu cuntinente africanu, dopu à l'Egittu. L'armata conta circa {{formatnum:110000}} omi, a marina circa {{formatnum:6000}}. L'Algeria pò cuntà ancu nantu à una efficiente forza aerea chì à so volta hè furmata da circa {{formatnum:14000}} omi, mentre sò circa {{formatnum:8000}} l'omi di a Difesa Aerea Territuriale attualmente in serviziu. == Pulitica == === Pulitica interna === [[File:Bouteflika-2009.jpg|thumb|200px|right|[[Abdelaziz Bouteflika]], ex presidente di l'Algeria]] L'Algeria (ufficialmente ''Republica Algerina Democratica è Pupulare'') hè stata retta da u [[1999]] à u [[2019]] da u presidente [[Abdelaziz Bouteflika]]. Sicondu a classifica di u [[2010]] di a [[Freedom House]] di [[Washington]], l'Algeria ùn era micca un Paese liberu, ùn vi era libertà di stampa è ùn era micca una demucrazia elettorale. A situazione cambiò solu in seguitu à a [[primavera araba]], cù a rivolta di u populu algerinu. In l'[[Elezioni presidenziali in Algeria di u 2024|elezioni presidenziali]] svoltesi u [[7 di settembre]] [[2024]] [[Abdelmadjid Tebboune]] fù elettu presidente per a seconda volta. In l'ultime [[Elezioni parlamentari in Algeria di u 2026|elezioni parlamentari]] svoltesi in u 2026 u [[Fronte di Liberazione Naziunale (Algeria)|Fronte di Liberazione Naziunale]] hè risultatu u partitu più votatu (17,57%). === Pulitica estera === Face parte di l'[[Unione Africana]] ([[2002]]), di a [[Lega Araba]] ([[1962]]), di l'[[Unione di u Maghreb Arabo]] ([[1989]]), di l'[[Organizazione di a Cunferenza Islamica]] ([[1969]]), di u [[Muvimentu di i Non-Allineati]] ([[1961]]) è di l'[[OPEC]] (1969). === Diritti civili === == Economia == [[File:Autoroute est ouest ghomri2.JPG|thumb|250px|right|L'[[Autostrada A1 (Algeria)|autostrada A1]] pressu Ghomri]] L'Algeria hà avutu à longu un'economia ispirata à u [[Sucialismu|sucialismu di statu]]. À partesi da l'anni Novanta u guvernu hà iniziatu a transizione versu l'[[economia di mercatu]]. === Agricultura === L'agricultura, cundiziunata da a bassa produttività, ùn hà micca un rollu impurtante in l'economia algerina: più di a metà di u fabbisognu alimentariu hè infatti soddisfattu da l'importazioni. E principali cultivazioni sò e seguenti: granu, orzu, avena, patata, olivi, uva, aranci è datteri. L'allevamentu riguarda principalmente ovini è caprini, ma ancu bovini, cammelli è volatili. A silvicultura furnisce legna, cortecce per a concia di e pelle è sugheru. Impurtante hè a pesca: a flotta algerina cattura tonnu, pesce spada, sardine, acciughe è crustacei. === Materie prime === U settore energeticu, in particulare l'estrazione di i carburanti fossili, custituisce l'ossatura di l'economia algerina, generendu circa u 30% di u [[pruduttu internu lordo]] è più di u 95% di u valore di l'esportazioni. U paese hè u diciassettesimu à u mondu per riserve petrolifere, stimate in 12,2 miliardi di barili. Altresì abbundanti e riserve di gas: cù più di {{formatnum:4500}} miliardi di metri cubi l'Algeria hè à u decimu postu à u mondu. U paese hè riccu di altre materie prime, cum'è per esempiu u [[ferru]]. À [[Ghar Jbeilat]], in a [[pruvincia di Tindouf]], in a zona occidentale di u paese, hè stata scuperta una di e miniere di ferru più grandi di u mondu, per u sfruttamentu di a quale hè statu stipulatu un accordu cù u guvernu cinese. === Cummerciu esteru === A bilancia cummerciale di l'Algeria resta fortemente dipendente da u redditu generatu da a vendita di petroliu è gas chì, in u [[2007]], custituia più di u 97% di l'esportazioni totali. In u 2007, u vulume di l'esportazioni hè statu paru à 63,3 miliardi di dollari contr'à i 26,1 miliardi d'importazioni, cù un surplus di 37,2 miliardi di dollari. U principale partner cummerciale di l'Algeria hè l'[[Unione europea]], versu a quale si hè registratu più di a metà di u cummerciu esteru algerinu; trà i singuli stati, i [[Stati Uniti d'America|Stati Uniti]] sò à u primu postu cù un vulume di scambi di 19 miliardi di dollari, seguiti da [[Italia]] è [[Spagna]]. === Turismu === U sviluppu di u settore hè statu ostaculatu da a mancanza di strutture ricettive, ma da u [[2004]] una larga strategia di sviluppu turisticu hè stata messa in attu, cù conseguente innalzamentu di i standard qualitativi di e strutture ricettive più muderne. U paese conta sette siti dichjarati [[patrimoniu di l'umanità]] da l'[[UNESCO]]. Trà questi [[Djémila]], induve sò stati ritruvati i resti di l'antica cità rumana di ''Cuicul'', è a [[qasba di Algeri]], entrata à fà parte di u patrimoniu di l'umanità in u [[1992]].[[Maqam Echahid]] hè spessu cunsideratu munumentu naziunale d'Algeria. == Ambiente == [[File:Jardin d'essai.jpg|thumb|250px|right|Ghjardinu botanicu di Hamma à Algeri]] A flora è a fauna di l'Algeria riflettenu a notevule varietà d'ambienti chì si estendenu da u litorale mediterraniu à e muntagne di l'Atlante è finu à l'immense distese desertiche di u Sahara, chì occupanu più di l'ottanta per centu di u territoriu naziunale. Questa diversità di cundizioni climatiche è geografiche determina una transizione graduale da e formazioni vegetali mediterranee à i paisaghji steppichi è desertichi, cunfigurendu u paese cum'è unu di i più ricchi di biodiversità di u Nordafrica. A fascia costiera settentrionale, carattarizata da un clima mediterraniu cù inverni miti è piuviosi è estati calde è secche, ospita una vegetazione sempreverde duminata da lecci (''[[Quercus ilex]]''), sughere (''[[Quercus suber]]''), carrubi (''[[Ceratonia siliqua]]'') è olivastri (''[[Olea europaea]]'' var. ''sylvestris''). L'aree collinari è muntose di a Cabilia, di l'Aurès è di l'Atlante tellianu presentanu foreste miste in cui si alternanu conifere cum'è u pinu d'Aleppu (''[[Pinus halepensis]]'') è u cedru di l'Atlante (''[[Cedrus atlantica]]''), specie endemica di u Maghreb, inseme à sottoboschi di lentiscu, corbezzolo è mirto. Più à sud, a vegetazione si trasforma progressivamente in steppa arida duminata da graminacee xerofile cum'è ''[[Stipa tenacissima]]'' (l'alfa), utilizzata tradiziunalmente per a produzzione di fibre è carta. E steppe di l'altipianu saharianu è di l'Atlante saharianu formanu un ecosistema fragile ma estesu, fundamentale per u pasculu è per a cunservazione di u solu. Oltre tale fascia, a transizione versu u desertu veru è propriu hè segnata da formazioni sparse d'acacie (''[[Acacia tortilis]]''), tamarischi è arbusti di u genere ''[[Calligonum]]'', chì sopravvivenu in ambienti estremamente aridi. L'oasi di u Sahara algerinu, cum'è quelle di u Mzab, di Ouargla è di El Oued, presentanu una vegetazione antropizzata basata nantu à u datteru (''[[Phoenix dactylifera]]''), integrata da orti irrigui è culture di sussistenza. [[File:Hoggar caravane2.jpg|thumb|200px|right|Dromedariu in u sud di l'Algeria]] A fauna algerina, cum'è a flora, rispecchia questa marcata zonazione ecologica. In e regioni settentrionali è muntose vivenu ancu, benchì in numeru riduttu, u cinghiale (''[[Sus scrofa]]''), a volpe rossa (''[[Vulpes vulpes]]''), u sciacallu doratu (''[[Canis aureus]]'') è varie spezie di mustelidi. U macacu di Barberia (''[[Macaca sylvanus]]''), unicu primatu nordafricanu è relictu di l'antica fauna paleomediterranea, sopravvive in culonie isolate in i boschi di u massicciu di a Grande Cabilia, rapprisentendu un simbulu di a fauna algerina. L'aree steppiche è predesertiche ospitanu l'antilope addax (''[[Addax nasomaculatus]]''), a gazzella dorcade (''[[Gazella dorcas]]''), u fennec (''[[Vulpes zerda]]'') è u sciacallu di u desertu, mentre in e zone più aride di u Sahara si trovanu rettili adattati à l'alte temperature, trà i quali varani, ofidi è gechi. Un tempu cumune, spezie cum'è u struzzu di u Nordafrica (''[[Struthio camelus camelus]]''), u leopardo berberu (''[[Panthera pardus panthera]]'') è u leone di l'Atlante (''[[Panthera leo leo]]'') sò oghje estinte in natura in u paese o sopravvivenu solu in cattività. L'avifauna hè particularmente ricca è varia, favurita da a pusizione di l'Algeria longu à e principali rotte migratorie trà l'Europa è l'Africa. In e zone umide costiere è in i laghi salati interni, cum'è Chott Ech Chergui è Chott el Hodna, sostanu grandi culonie di fenicotteri rosa (''[[Phoenicopterus roseus]]''), aironi, cigogne è anatre selvatiche. In e muntagne di l'Atlante nidificanu rapaci cum'è l'aquila reale (''[[Aquila chrysaetos]]''), u nibbiu brunu (''[[Milvus migrans]]'') è u grifone (''[[Gyps fulvus]]''). U paese ospita numerose aree prutette istituite per preservà l'ecosistemi più vulnerabili, trà cui u [[Tassili n'Ajjer|Parcu naziunale di u Tassili n'Ajjer]], patrimoniu mundiale di l'UNESCO per a cumbinazione unica di biodiversità sahariana è arte rupestre preistorica, è u [[Parcu naziunale di El Kala]], situatu in a regione costiera orientale è ricunnisciutu cum'è [[Riserva di a Biosfera]]. Malgradu queste misure, a fauna algerina ferma minacciata da a desertificazione, da u sovrasfruttamentu di e risorse idriche è da u degradu di l'habitat naturali. == Cultura == === Arte === ==== Architettura ==== L'architettura di l'Algeria hè influenzata da numerosi stili: quellu [[Stile moresco|morescu]], [[Architettura bizantina|bizantinu]], [[Architettura spagnola|spagnolu]], [[Architettura islamica|islamicu]], [[Architettura francese|francese]] è [[Architettura ottomana|ottomanu]]. Questa contaminazione hè presente, in particulare, in u nordu di u paese mentre, in a [[Desertu di u Sahara|zona sahariana]], sò presenti e tipiche custruzzione di culore ocra è biancu. ==== Pittura è scultura ==== [[File:Bensari2.jpg|thumb|250px|right|Dipintu di Bachir Yellès]] Pur ùn essendu micca algerini, hè impurtante sottulineà cumu artisti cum'è [[Eugène Delacroix|Delacroix]], [[Pierre-Auguste Renoir|Renoir]], [[Matisse]] è [[Eugène Fromentin|Fromentin]], in seguitu à a so visita à u Paese à cavallu di u [[XIX sèculu]] è di u [[XX sèculu]], crietinu un novu approcciu à l'usu di a luce. In u periodu culuniale nascì [[Mohammed Racim]] chì, diventatu famosu in patria, fù assai apprezzatu ancu in Francia. Un notu pittore astrattu fù [[Mohammed Khadda]], elevu di [[Picasso]] in [[Parigi]], chì diventò famosu cù u so ritornu in patria. Di a stessa scola funu [[M'hamed Issiakhem]] è [[Choukri Mesli]], chì si furmonu anch'elli in Parigi. I più cunnisciuti pittori algerini attuali, laureati di u premiu [[Abd-el-Tif]] d'[[Algeri]], trà i quali [[Maurice Boitel]], anu cuntribuitu à u prestigiu artisticu di l'Algeria. ==== Patrimonii di l'umanità ==== L'Algeria dispone di un impurtante patrimoniu culturale, tantu chì parechji siti sò stati inseriti in a [[lista di u patrimoniu di l'umanità]] di l'[[UNESCO]]. === Litteratura === [[File:Kateb Yacine Nedjma authograph.jpg|thumb|200px|right|[[Kateb Yacine]]]] Trà i scrittori più cunnisciuti, in u panorama algerinu, truvemu [[Mohammed Dib]] (1920-2003), [[rumanzu|rumanzere]] assai prolificu, cù à l'attivu più di trenta rumanzi, oltre à fole per i zitelli, puesie è raconti brevi. Cum'è parechji altri di i so cuntimpuranei, Dib scrivia in [[lingua francese|francese]]. Vinse u Grand Prix de la Francophonie de l'Academie Française in u 1994 è trà l'opere di trinca si ricorda ''La Nuit Sauvage'', una racolta di tredeci raconti chì spiega a propria visione di u mondu. Trà i scrittori di lingua araba tradutti in talianu ricurdemu a puetessa è scrittrice [[Ahlam Mosteghanemi]] (''La memoria del corpo'', trad. it. di Francesco Leggio), Ahmad Rida Huhu, [[Djilali Khellas]] (''La tempesta dell'isola degli uccelli'', trad. it. di Jolanda Guardi), at-Tahar Wattar (''Il terremoto'', trad. it. di Jolanda Guardi), Ahmad al-Hamid Benhaduga (''Domani è un altro giorno'', trad. it. di Jolanda Guardi). Trà i scrittori algerini cuntimpuranei chì scrivenu in francese, si ricorda Mohammed Moulessehoul, megliu cunnisciutu cù u pseudonimu feminile di [[Yasmina Khadra]] (''Cosa sognano i lupi?'', trad. di Yasmina Mélaouah, ''L'attentato'', trad. di Marco Bellini, ''Le rondini di Kabul'', trad. di Marco Bellini). Si ponu cità inoltre [[Salim Bachi]], [[Mouloud Feraoun]] è [[Kateb Yacine]], ancu pueta, chì u so rumanzu [[Nedjma]] ([[1956]]) hè statu traduttu in parechje lingue. È ancu [[Moufdi Zakaria]], cunsideratu u [[pueta naziunale]] algerinu. Trà e scrittrice algerine chì si sò distinte trà u XX è u [[XXI sèculu]] ricurdemu [[Assia Djebar]], esponente di u pinsamentu feministu. === Cinema === [[File:La bataille d'Alger film.jpg|thumb|200px|right|''[[La battaglia di Algeri]]'', filmu di [[Gillo Pontecorvo]]; [[Leone d'oro]] à a [[Mostra di u Cinema di Venezia]], [[1966]]]] U cinema algerinu hà ricevutu significativi apprezzamenti in e più impurtante mostre internaziunale. Trà questi u film vincitore di a [[Palma d'oru]] à u [[Festival di Cannes]], ''[[Cronaca degli anni di brace]]'', di u [[1975]], direttu da [[Mohammed Lakhdar-Hamina]]. Altri film algerini degni di nota sò [[Poussières de vie]], ''[[Indigènes|Days of Glory]]'' (''Indigènes'') di u 2006, è ''[[Uomini senza legge]]'', diretti da u regista franco-algerinu [[Rachid Bouchareb]], chì sò tutti è trè riesciuti à ottene una nomination à l'[[Oscar à u miglior film in lingua straniera]], rispettivamente in u 1996, in u 2007 è in u 2011. Primu film algerinu à vince l'Oscar à u miglior film stranieru fù, in u 1970, ''[[Z - L'orgia del potere]]'', di u regista [[Costa-Gavras]]. === Tiatru === Trà l'omi di tiatru chì anu marcatu un periodu di a so storia in Algeria ci sò Ould Abderrahmane dettu Kaki è [[Kadour Naimi]]. === Musica === Genere tradiziunale musicale di l'Algeria hè u [[Raï]]. Sò cunnisciuti, ancu à livellu internaziunale, i cantanti [[Khaled]], autore di singuli famosi trà i quali [[C'est la vie (singulu Khaled)|C'est la vie]] (2012) è, trà l'altri cantanti, si ricorda [[Cheb Mami]]. === Gastronomia === A cucina algerina hà gosu di l'influenze di a [[cucina francese]] è face parte di a cucina araba. === Scienza è tecnulugia === ==== L'Algeria in u spaziu ==== * [[28 nuvembre]] [[2002]]: hè lanciatu [[AlSat-1]], u primu satellite naziunale algerinu. == Sport == === Ballò === [[File:Algérie - Arménie - 20140531 - Riyad Mahrez (cropped).jpg|thumb|200px|right|Riyad Mahrez]] A [[nazionale di ballò di l'Algeria]] hè stata campione in a [[Coppa d'Africa]] in u 1990 è in u 2019. S'hè classificata à u secondu postu in u 1980 è à u terzu postu in u 1984 è in u 1988. S'hè qualificata à i Mondiali per a prima volta in u 1982, essendu eliminata à u primu tornu. U megliu piazzamentu à i Mondiali sò l'ottavi di finale di u Mondiale [[2014]]. Trà i grandi ghjucatori algerini si ponu mintuvà [[Lakhdar Belloumi]] è [[Rabah Madjer]], inseriti in a lista di i [[Migliori calciatori del XX secolo IFFHS]]. Altri ghjucatori algerini impurtanti sò [[Abdelkader Ghezzal]], [[Rafik Djebbour]], [[Hassan Yebda]], [[Sofiane Feghouli]], [[Riyad Mahrez]] è [[Ismaël Bennacer]]. === Atletica leghjera === U primu atleta algerinu à vince una cumpetizione olimpica hè statu [[Boughéra El Ouafi]], chì vinse a medaglia d'oru per a maratona, ghjuchendu per a Francia, in l'Atletica leghjera ai [[Giochi della IX Olimpiade|Olimpiade di u 1928]] d'[[Amsterdam]]. Sempre in l'atletica leghjera spicca u mezzufondista [[Noureddine Morceli]], vincitore di ben trè ori mundiali è ancu oru à i [[Ghjochi della XXVI Olimpiade|ghjochi olimpichi 1996]] d'[[Atlanta]] in i 1500 m. === Ghjochi olimpici === Prima atleta à vince una medaglia d'oru olimpica per l'Algeria hè [[Hassiba Boulmerka]], in i 1500 metri piani, à i [[Giochi di a XXV Olimpiade|Ghjochi olimpichi di Barcellona 1992]]. Primu algerinu à vince una medaglia olimpica fù [[Mohamed Zaoui]], in u pugilatu, medaglia di bronzu à [[Giochi della XXIII Olimpiade|Los Angeles 1984]]. == Tradizione == === Folcloru è mitulugia === Tipichi sò l'animali mitulogichi di [[Itherther è Thamuatz]], chì si ritrovanu in varii raconti, è ancu [[Achimi]], un caratteristicu diu bufalu africanu. === Festività === U [[calendariu islamicu]] hè lunare, pertantu e festività islamiche ùn anu micca ghjorni stabili per tutti l'anni. E principale sò: * [[ʿīd al-aḍḥā|ʿĪd al-aḍḥa]] * [[ʻĪd al-fiṭr|ʿĪd al-fitr]] * [[Ramadan]] (mese celebrativu è dedicatu à u digiunu) * [[Mawlid]] (ghjornu di nascita di [[Maometto]], chì ricorre u 12 di u mese lunare di [[Rabīʿ al-àwwal]]) == Bibliografia == * [[Giampaolo Calchi Novati]], ''Storia dell'Algeria indipendente. Dalla guerra di liberazione al fondamentalismo islamico'', Milano, Bompiani, 1998. ISBN 978-88-452-3909-0. * Anthony Ham, ''et al.'', ''Algeria'', Torino, EDT/Lonely Planet, 2008. ISBN 978-88-6040-187-8. * Istituto Geografico De Agostini, ''Enciclopedia geografica'', vol. 11, Milano, RCS Quotidiani, edizione speciale per il ''[[Corriere della Sera]]'', 2005. ISSN 1824-9280. * [[Ferhat Mehenni]], ''Algérie: la question kabyle'', Paris, Michalon, 2004. ISBN 2-84186-226-7. * Laura Guazzone, ''Storia contemporanea del mondo arabo. I paesi arabi dall'impero ottomano ad oggi'', Firenze, [[Mondadori Education]], 2016. ISBN 978-88-6184-366-0. * [[Souad Sbai]], ''Le ombre di Algeri'', Armando Curcio Editore, 2012. * Francesco Tamburini, ''L'Algeria di Abdelaziz Bouteflika: un regime e la sua crisi'', in "Africana", 2008, pp. 131–140. * Francesco Tamburini, ''Algeria: il lungo cammino verso la consacrazione del regime ibrido'', in "Africa", LXV, 2010, pp. 82–103. ==Note== <references/> == Da vede dinù == * [[Numidia]] [[Categoria:Algeria]] 5snwjy9enuzj59jsjy0he1rrw19t7mn 406651 406650 2026-10-02T16:23:00Z Articulivitali 28749 /* Struttura è accessibilità */ 406651 wikitext text/x-wiki [[File:Tahagart.jpg|thumb|200px|right|U desertu di u Sahara]] [[File:Flag of Algeria.svg|thumb|80px|right|A bandera di l'Algeria]] [[File:Algerians in traditional costumes.jpg|tumg|250px|right|Donne algerine in costumi tradiziunali]] [[File:Bologhine Benziri Benmenad.jpg|thumb|150px|right|[[Buluggin ibn Ziri|Bulughīn ibn Zīrī]], primu di a dinastia di i [[Ziridi]], fundatore di Algeri.]] L''''Algeria''' ({{IPA|/ald͡ʒeˈria/}}; in arabu: {{Lang|ar|الجزائر}}, ''al-Jazāʾir''; in [[Lingua berbera|berberu algerinu standard]]: {{Lang|ber|ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ}}, ''Dzayer''), ufficialmente '''Republica Algerina Democratica è Pupulare''' ({{Lang|ar|الْجُمْهُورِيَّة ٱلْجَزَائِرِيَّة ألدِّيمُقْرَاطِيَّة ٱلشَّعْبِيَّة}}, ''al-Jumhūriyya al-Jazāʾiriyya ad-Dīmuqrāṭiyya aš-Šaʿbiyya''; in [[Lingua berbera|berberu algerinu standard]]: {{Lang|ber|ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵜ}}, ''Tagduda tamgdayt taɣrfant tadzayrit''), hè un [[Statu]] di l'[[Africa di u Nordu|Africa di u nordu]], appartenente à u [[Maghreb]] è in gran parte occupatu da u [[desertu di u Sahara]]. A [[capitale]], Algeri, hè eccentrica rispettu à a totalità di u [[territoriu]], essendu situata à l'estremu nordu; u so nome identifica ancu quellu di u Paese sanu. A populazione si divide trà [[arabizazione|arabi]] è berberi chì anu mantenutu a so identità in seguitu à a [[cunquista omayyade di u Maghreb|culunizazione araba]] di u Nordafrica. In termini di [[superficie]], hè u più grande Statu di u [[cuntinente]] [[Africa|africanu]] da u [[9 di lugliu]] [[2011]], quandu u [[Sudan di u Sud]] hè diventatu indipendente da u [[Sudan]]; hè inoltre u più grande Statu di u mondu arabu, è u decimu Statu più estesu di a Terra. Cunfina à nordu cù u [[Mari Terraniu]] è sparte e frontiere terrestri cù a [[Tunisia]] à nordest, a [[Libia]] à est, u [[Niger]] à sudest, a [[Mauritania]], u [[Mali]] è u [[Maroccu]] è u [[Sahara Occidentale]] à punente. L'Algeria hè membru di l'[[Unione Africana]] è di a [[Lega Araba]] da u mumentu di a so [[indipendenza di l'Algeria|indipendenza]] da a [[Francia]] in u [[1962]], face parte di l'[[OPEC]] da u [[1969]] è hà cuntribuitu attivamente à a criazione, in u 1988, di l'[[Unione di u Maghreb Arabo]] (UMA). [[Costituzione|Costituzionalmente]]. == Etimulugia di u nome == Com'ellu si capisce faciule da l'assunanza, sta nazione nordafricana piglia u nome da a so capitale [[Algeri]], cità fundata da i [[Berberi]] nantu à e ruvine di una [[cità rumana|cità rumana]], chì visse a presenza in l'acqui antistanti di parechjiscogli belli grossi, definiti in [[Lingua araba|arabu]] ''al-Jazāʾir'', "l'isule". == Storia == A storia di l'Algeria hè ricca è cumplessa, partendu da l'antica [[Numidia]] finu à i ghjorni nostri. A Numidia fù un regnu [[berberi|berberu]] situatu in l'Algeria è Tunisia d'oghje, chì prusperò da u [[III sèculu a.C.]] à u [[I sèculu]] d.C. Sottu u regnu di [[Massinissa]], a Numidia divintò un Statu putente alliatu di Roma. Dopu à a caduta di u regnu, a regione fù incorporata in l'[[Imperu romanu]] cum'è [[Provincia (storia romana)|pruvincia]]. Cù u declinu di l'Imperu romanu, l'Algeria divintò parte di u [[Regnu di i Vandali]] è di u regnu di [[Altava]] in u [[V sèculu]], è dopu fù cunquistata in parte da l'[[Imperu bizantinu]] in u [[VI sèculu]]. In u [[VII sèculu]], cù l'arrivu di l'[[arabi]], l'Algeria entrò in un novu capitulu di a so storia. A diffusione di l'[[Islam]] purtò cambiamenti culturali è suciali prufondi. Varii regni è dinastie berbere cum'è i [[Ziridi]], l'[[Hammadidi]], l'[[Almohadi]] è i [[Zayyanidi]] duminonu a regione per parechji seculi. I primi, chì guvernonu da u [[X sèculu|X]] à u [[XII sèculu]], funu cunnisciuti per avè cuntribuitu à a diffusione è à l'evoluzione di l'[[arte islamica]] è di a cultura [[Berberi|berbera]]. Sottu u so regnu, a regione vidite a custruzzione di parechje moschee, palazzi è altre strutture architettoniche chì incorpuravanu elementi decurativi cum'è u ''[[Zellige|zellij]]'' (piastrelle à mosaicu) è u ''[[muqarnaṣ]]'' (decorazioni à stalattiti). L'[[Hammadidi]], chì regnonu da u X à u XII seculu, fundonu a cità di [[Qal'a dei Banu Hammad]], chì a so architettura hè un esempiu eccezziunale di u stile islamicu nordafricanu. A cità includia grandi palazzi è moschee adornate cù travagli intricati di [[stuccu]] è [[ceramica]]. Questi elementi decorativi riflettevanu l'abilità è a creatività di l'artigiani lucali, chì sviluppàronu tecniche uniche per a lavorazione di i materiali. L'[[Almohadi]], una dinastia berbera chì duminò a regione da u XII à u [[XIII sèculu]], purtàronu altre innovazioni culturali è architettoniche. Custruìronu parechje di e strutture monumentali chì ancu oghje si ponu ammirà in Algeria è in u restu di u [[Maghreb]]. Durante u so regnu, l'arte di u stuccu ghjunse à novi livelli di perfezzione, cù decorazioni intricate chì adurnavanu e moschee, i [[Minareto|minareti]] è altri edifici publichi. I [[Zayyanidi]] funu una dinastia berbera chì guvernò u [[Regnu di Tlemcen]] in l'Algeria d'oghje da u XIII à u [[XVI sèculu]]. Fundatu da [[Yaghmurasan ibn Zayyan]] in u [[1235]], u regnu zayyanide fù un centru impurtante di cummerciu è cultura in u Maghreb. Sottu u so duminiu, Tlemcen divintò un vivace nodu cummerciale è culturale, cunnisciutu per e so splendide moschee, scole è palazzi. Malgradu e frequente guerre cù i Merinidi di u Maroccu è l'Hafsidi di Tunisi, i Zayyanidi riescìtinu à mantene a so indipendenza per gran parte di a so storia, cuntribuendu significativamente à l'arricchimentu culturale di a regione. In u [[XVI sèculu]], u Paese divintò una reghjenza di l'[[Imperu ottomanu]] cù u nome di [[Algeria ottomana]], mantenendu una certa autonomia. Questu periodu fù carattarizatu da una relativa stabilità è prosperità economica grazie à u cummerciu marittimu è à a pratica di u [[Corsaro|corsarismu]]. In u [[1830]], a Francia iniziò a [[Cunquista francese di l'Algeria|cunquista di l'Algeria]], chì culminò in una longa è sanguinosa guerra di resistenza da parte di i populi lucali. L'Algeria divintò ufficialmente una [[Imperu culuniale francese|culunia francese]], è questu periodu fù marcatu da una pesante repressione, esprupriazione di e terre è sfruttamentu di e risorse lucali, cum'è era accadutu in passatu cù l'ottomani. Dopu più di un seculu di duminiu culuniale, in u [[1954]] iniziò a [[Guerra d'Algeria|guerra d'indipendenza algerina]], guidata da u [[Fronte di Liberazione Naziunale (Algeria)|Fronte di Liberazione Naziunale]] (FLN). Questa guerra durò finu à u [[1962]], quandu l'Algeria ottense finalmente l'indipendenza da a Francia. Dopu l'indipendenza, l'Algeria affruntò numerose sfide pulitiche, economiche è suciali. Sottu a guida di [[Ahmed Ben Bella]] è poi di [[Houari Boumédiène]], u Paese aduttò pulitiche sucialiste è [[naziunalizazione|naziunalizò]] parechje industrie. Tuttavia, in l'[[anni 1980]] è [[anni 1990]], l'Algeria fù scunvolta da una grave crisa economica è da una sanguinosa [[Guerra civile algerina|guerra civile]] trà u guvernu è gruppi [[islamismu|islamisti]] radicali. Ancu oghje ferma una forte repressione di a cultura di i populi nativi. Oghje, l'Algeria hè una [[republica presidenziale]] cù una ricca diversità culturale è una populazione ghjovana è dinamica. Malgradu e sfide economiche è pulitiche, u paese continueghja à ghjucà un rollu impurtante in a regione di u [[Maghreb]] è in u mondu arabu. == Geografia == === Murfulugia === [[File:Hoggar4.jpg|thumb|250px|right|Parte di u Sahara algerinu]] [[File:IssaouaneErg Algeria ISS010-E-13539.jpg|thumb|250px|right|E dune di Issaouane fotografate da l'astronauti di una missione spaziale]] I cunfini di l'Algeria includenu una larga regione, chì in epoca ebbe un'amministrazione indipendente. A zona più vitale di u paese hè certamente u Maghreb, chì custituisce un settimu di u territoriu naziunale. In u Maghreb cunfluiscenu dui sistemi di rilievi è pieghe, furmati in duie fasi di l'[[orogenesi alpina]]: l'[[Atlante Tellianu]] è l'[[Atlante saharianu]]. L'Atlante Saharianu, più anticu di u Tell ([[Paleozoicu]]), hà subitu fenomeni erosivi più significativi è ghjunghje dunque altitudini inferiori. E brevi catene di [[Ksour]] ("palazzi" in arabu), [[Djebel Amour|Amour]], Ouled Nayl ùn oltrepassanu micca i 2.000 m di altezza. Facenu eccezione i massicci di l'[[Aurès]] (2.328 m) è di l'[[Ahaggar]] (3.000 m). À l'internu si trova una successione di [[altipianu|altipiani]] chì varianu in altezza trà i 600 è i 1.200 m; più estesi à punente, à est si uniscenu à e catene di u Tell per pruseguì versu a Tunisia. Geomorfologicamente, l'Atlante Saharianu hè carattarizatu da un zoccu archeozoicu di [[Cristallo|rocce cristalline]] (predominanti [[micascisto|micascisti]] è [[gneiss]]). À più riprese u mare hè penetratu in a zona, per chì e rocce più antiche sò cuparte da strati sedimentarii calcarei, [[Arenaria|arenarie]] è [[Argilla|argille]]. U zoccu cristallinu emerge invece in currispundenza di l'Ahaggar, chì à tratti appare cupartu da formazioni laviche [[Basalto|basaltiche]]. L'impurtante degradazione meteorica subita da a regione, è a conseguente frammentazione di e rocce superficiali, anu purtatu à una morfologia [[Desertu|desertica]] trà e più peculiari di u mondu, cù superfici rocciose erose da u ventu ([[Hamad di Tademait]]) alternate à aree sabbiose (Grande Erg Occidentale è Grande Erg Orientale|Orientale) è ciottolose. === Idrografia === A reta idrografica algerina, cum'è quella di gran parte di l'[[Africa mediterranea]], hè assai povera è limitata à a zona costiera. L'unichi fiumi à corsu perenne sò quelli chì da sud sfocianu in u Mediterraniu ([[Tafna]] è [[Soummam]]). Raghjunghjenu però solu modeste lunghezze. Da i rilievi di l'Atlante anu origine corsi d'acqua à caratteru torrentiziu, chì spessu ùn raghjunghjenu micca u mare per via di a forte evaporazione, oppure vanu à alimentà laghi salati chjamati ''shott'' chì, trascritti à a francese, diventanu ''chott'', è oasi. A puvertà d'acqua hè à a basa di unu di i gravi prublemi chì colpisce a regione: a desertificazione, cioè a progressiva estensione versu nordu di e terre desertiche. Però in Algeria hè in corsu un prugramma di difesa contr'à u desertu: si sta erigendu una barriera di cipressi è pini, longa {{M|1500|u=km}} è larga {{M|20|u=km}}, per frenà questu fenomenu. === Clima === Pur appartenendu à l'area [[clima mediterraniu|climatica mediterranea]], u Maghreb exhibisce e caratteristiche tipiche di questu [[clima]] solu nantu à a costa. À Algeri, per esempiu, a temperatura media annua si aggira nantu à i 18 C° (media invernale 12 C°, estiva 24 C°), mentre pressu l'alto [[Chelif]] si registranu gelate invernali è temperature estive finu à 47 C°. E precipitazioni sò in gran parte determinate da l'interazzione trà e masse d'aria oceaniche, umide, è quelle secche cuntinentali, di pruvenienza sahariana. Nant'à u versante esternu di u Tell, in alcune zone, cadenu finu à 1000 millimetri di pioggia annua; in l'altipiani interni i valori scendenu à 300-400, per risalì solu nantu à i pendii di l'[[Atlante saharianu]]. In a zona sahariana u clima hè estremamente aridu, cù [[escursione termica|escursioni termiche]] sia staghjunali chì ghjurnalere fortissime. E precipitazioni sò inferiori à i 10 mm annui, cù poche eccezioni (per esempiu l'Ahaggar, cù 200 mm). == Società == === Demografia === [[File:Algeria demography.svg|verticale=1.2|thumb|250px|right|Crescita demografica in Algeria da u [[1960]] à u [[2017]]]] L'abitanti di questu paese risultanu esse {{formatnum:42005390}} cù una densità di 16 abitanti per km². A populazione algerina hè quasi quadruplicata in l'ultimu mezu seculu, datu chì in u 1960 l'abitanti eranu 10,9 milioni. Impurtante hè statu è hè sempre u [[Immigrazione algerina in Francia|flussu migratoriu in Francia]]. Di questi, u 99% hè cumpostu da [[arabi]] è [[berberi]] (in particulare [[Cabilia|cabili]] è [[tuareg]]). === Etnie === A maiò parte di a populazione algerina hè cumposta da una base etnica [[Berberi|berbera]], arricchita cù u passà di i seculi da elementi [[fenici]], [[Civiltà rumana|romani]], [[Imperu romanu d'Oriente|bizantini]], [[Turchi (gruppu etnicu)|turchi]] è, soprattuttu, [[arabi]], infatti parechji algerini si ponu definisce berberi arabizzati. Inoltre, sò presenti i discendenti di i [[Moriscos (gruppu religiosu)|rifugiati musulmani]] cacciati da a [[Spagna]] à l'iniziu di u [[XVI sèculu]]. Una discreta parte di l'algerini discende invece da i [[Turchi (gruppu etnicu)|turchi]], chì a so presenza risale à u [[Algeria ottomana|periodu ottomanu]] (questa cumunità hè nota cù l'espressione ''[[koulougli]]''). Oltre à a populazione berbera è araba, l'Algeria presenta minuranze storicamente rilevanti. Si tratta di a cumunità [[Storia di l'ebrei in Algeria|ebraica]] (discendente sia da ebrei indigeni chì da i [[sefarditi]] immigrati in u [[XV sèculu]]) è di quella [[pieds-noirs]]. I pieds-noirs europei eranu di discendenza prevalentemente francese, [[Corsi (pòpulu mudernu)|corsa]], [[Spagnoli|spagnola]], [[Italiani|italiana]] è [[Maltesi|maltese]] è divintàronu u gruppu duminante in u paese durante u [[Algeria francese|periodu culuniale francese]]. U termine ''[[pieds-noirs]]'' includia qualchì volta ancu a cumunità ebraica lucale. In seguitu à l'[[indipendenza di l'Algeria]], a stragrande maggioranza di e cumunità europee è ebraiche abbandunò u paese per trasferì si in [[Francia]]. Oghje europei è ebrei raghjunghjenu inseme solu l'1% di a populazione algerina. [[File:Panneau de signalisation multilingue à Issers (Algérie).jpg|thumb|200px|right|Segnale stradale in arabu, berberu è francese]] === Lingue === E lingue ufficiali di u paese sò l'[[Lingua araba|arabu]] è, dopu à parechji anni di battaglia è di pulitica di arabizazione, u [[Lingua berbera|berberu]], in seguitu à a riforma custituziunale. U francese, residuu di u periodu culuniale è largamente diffusu, hè utilizatu prevalentemente in i centri urbani, da e classi più agiate è in ambitu economicu.<br> U 99% di a populazione hè di [[Islam|fede islamica]]. U restante 1% si divide trà [[Cristianisimu|cristiani]] è [[Ebraismu|ebrei]]. == Ordinamentu di u Statu == [[File:Hémicycle de l'assemblée populaire nationale (Algérie).jpg|thumb|250px|right|Emiciclu di l'Assemblea pupulare naziunale]] Sicondu a [[Costituzione]] (di u [[1976]], mudificata in u [[1979]] è emendata in u 1988, [[1989]], [[1996]] è [[2016]]), l'Algeria hè una [[republica semipresidenziale]] democratica, benchì di fattu i militari esercitinu sempre una grande influenza. A custituzione cunsente libertà di urganizazione di i partiti pulitichi, purchì appruvati da u [[Ministeru di l'internu]] chì verifica ch'elli ùn sianu nantu à basa cunfessionale, linguistica, razziale o regionale è ch'elli ùn ammettinu nè a viulenza nè influenze straniere. U presidente di a Republica hè elettu à u [[suffraghju universale]], direttu è secretu per un mandatu di cinque anni rinnuvabile; hè u capu * di u Statu: firma i decreti presidenziali, nomina l'alte cariche di a republica, hà dirittu di grazia è di cummutazione di a pena, assegna decorazione; * di u Cunsigliu di i ministri: u presede, numineghja è rimove u primu ministru; * di u Supremu cunsigliu di sicurezza: hè rispunsevule di a difesa naziunale, ancu cum'è capu di e forze armate; Inoltre, hè * guida a pulitica estera, cunclude è ratificheghja i trattati internaziunali; * è hà u dirittu d'urganizà è di lancià referendums. U [[putere esecutivu]] hè ripartitu trà presidente è primu ministru. Quest'ultimu gestisce i rapporti di u guvernu cù u Parlamentu in basa à un prugramma di guvernu è gestisce l'attuazione di e norme è l'amministrazione publica. U [[putere legislativu]] hè bicamerale asimmetricu: l'Assemblea pupulare naziunale conta 389 eletti à suffraghju universale direttu per un mandatu di 5 anni, mentre u menu putente Cunsigliu naziunale conta 144 membri, 2/3 individuati indirettamente da l'eletti in i cunsiglii lucali è per ⅓ designati da u presidente, per un mandatu di 6 anni (rinnuvatu per metà ogni trè anni). U parlamentu cuntrolla l'azzione di u guvernu è approva e leghje; u dirittu d'iniziativa legislativa spetta à u capu di u guvernu oltre chì à i deputati (in numeru minimu di 20). U [[putere ghjudiziariu]] hè custituitu da magistrati di nomina presidenziale. === Suddivisione storiche è amministrative === L'Algeria hè divisa in 69 ''[[wilaya|wilāyāt]]'' ([[pruvince di l'Algeria|pruvince]]), ciascuna di e quale hè suddivisa in [[distretti di l'Algeria|dāʾira]], 548 per tuttu u paese, à so volta suddivisi in [[Cumuna di l'Algeria|cumuna]], 1541, chì rapprisentanu u terzu livellu di suddivisione amministrativa di u paese. A pruvincia piglia u nome da a cità chì ne hè u capilocu, cusì cum'è e ''daʾira'' (circuscrizzione) è e ''baladiyyāt'' (cumuni) piglianu u nome da i so capiloghi. I [[Wali (guvernatore)|guvernatori]] sò numinati da u [[Presidenti di l'Algeria|presidente]] è rispondenu à u ministru di l'internu. [[File:Algeria, administrative divisions 2026 numbered.png|thumb|300px|right|Distribuzione in u territoriu naziunale di i codici numerichi identificatori di e ''wilayat'']] {{div col|2}} * 1 [[Pruvincia di Adrar|Adrar]] * 2 [[Pruvincia di Chlef|Chlef]] * 3 [[Pruvincia di Laghouat|Laghouat]] * 4 [[Pruvincia di Oum el Bouaghi|Oum el Bouaghi]] * 5 [[Pruvincia di Batna|Batna]] * 6 [[Pruvincia di Béjaïa|Béjaïa]] * 7 [[Pruvincia di Biskra|Biskra]] * 8 [[Pruvincia di Béchar|Béchar]] * 9 [[Pruvincia di Blida|Blida]] * 10 [[Pruvincia di Bouira|Bouira]] * 11 [[Pruvincia di Tamanrasset|Tamanrasset]] * 12 [[Pruvincia di Tébessa|Tébessa]] * 13 [[Pruvincia di Tlemcen|Tlemcen]] * 14 [[Pruvincia di Tiaret|Tiaret]] * 15 [[Pruvincia di Tizi Ouzou|Tizi Ouzou]] * 16 [[Pruvincia di Algeri|Algeri]] * 17 [[Pruvincia di Djelfa|Djelfa]] * 18 [[Pruvincia di Jijel|Jijel]] * 19 [[Pruvincia di Sétif|Sétif]] * 20 [[Pruvincia di Saida|Saida]] * 21 [[Pruvincia di Skikda|Skikda]] * 22 [[Pruvincia di Sidi Bel Abbès|Sidi Bel Abbès]] * 23 [[Pruvincia di Annaba|Annaba]] * 24 [[Pruvincia di Guelma|Guelma]] * 25 [[Pruvincia di Costantina|Costantina]] * 26 [[Pruvincia di Medea|Medea]] * 27 [[Pruvincia di Mostaganem|Mostaganem]] * 28 [[Pruvincia di M'Sila|M'Sila]] * 29 [[Pruvincia di Muaskar|Mascara]] * 30 [[Pruvincia di Ouargla|Ouargla]] * 31 [[Pruvincia di Orano|Orano]] * 32 [[Pruvincia di El Bayadh|El Bayadh]] * 33 [[Pruvincia di Illizi|Illizi]] * 34 [[Pruvincia di Bordj Bou Arreridj|Bordj Bou Arreridj]] * 35 [[Pruvincia di Boumerdès|Boumerdès]] * 36 [[Pruvincia di El Tarf|El Tarf]] * 37 [[Pruvincia di Tindouf|Tindouf]] * 38 [[Pruvincia di Tissemsilt|Tissemsilt]] * 39 [[Pruvincia di El Oued|El Oued]] * 40 [[Pruvincia di Khenchela|Khenchela]] * 41 [[Pruvincia di Souk Ahras|Souk Ahras]] * 42 [[Pruvincia di Tipasa|Tipasa]] * 43 [[Pruvincia di Mila|Mila]] * 44 [[Pruvincia di ʿAyn Defla|ʿAyn Defla]] * 45 [[Pruvincia di Naama|Naama]] * 46 [[Pruvincia di ʿAyn Temūshent|ʿAyn Temūshent]] * 47 [[Pruvincia di Ghardaia|Ghardaia]] * 48 [[Pruvincia di Relizane|Relizane]] * 49 [[Pruvincia di Timimoun|Timimoun]] * 50 [[Pruvincia di Bordj Badji Mokhtar|Bordj Badji Mokhtar]] * 51 [[Pruvincia di Ouled Djellal|Ouled Djellal]] * 52 [[Pruvincia di Béni Abbès|Béni Abbès]] * 53 [[Pruvincia di In Salah|In Salah]] * 54 [[Pruvincia di In Guezzam|In Guezzam]] * 55 [[Pruvincia di Touggourt|Touggourt]] * 56 [[Pruvincia di Djanet|Djanet]] * 57 [[Pruvincia di El M'Ghair|El M'Ghair]] * 58 [[Pruvincia di Al-Mani'a|Al-Mani'a]] * 59 [[Pruvincia di Aflou|Aflou]] * 60 [[Pruvincia di Barika|Barika]] * 61 [[Pruvincia di El Kantara|El Kantara]] * 62 [[Pruvincia di Bir el-Ater|Bir el-Ater]] * 63 [[Pruvincia di El Aricha|El Aricha]] * 64 [[Pruvincia di Ksar Chellala|Ksar Chellala]] * 65 [[Pruvincia di Aïn Oussara|Aïn Oussara]] * 66 [[Pruvincia di Messaâd|Messaâd]] * 67 [[Pruvincia di Ksar El Boukhari|Ksar El Boukhari]] * 68 [[Pruvincia di Bou Saada|Bou Saada]] * 69 [[Pruvincia di El Abiodh Sidi Cheikh|El Abiodh Sidi Cheikh]]{{Colonne fine}} {{div col end}} {{clear}} === Cità principale === E cità più populose di l'Algeria sò a capitale Algeri, chì hè l'unica cù più di dui milioni d'abitanti, [[Oranu]], chì hà circa {{formatnum:800000}} abitanti, [[Costantina (Algeria)|Costantina]], [[Annaba]] è [[Blida]]. === Istituzione === ==== Ordinamentu sculare ==== L'Algeria indipendente hà à u so attivu una impunente trasfurmazione di e strutture sculare di u Paese, chì hà rivalutatu e so radiche arabo-islamiche puru senza trascurà e necessità dittate da u mondu cuntempuraneu. L'istruzione (impartita in a lingua ufficiale di u Paese, l'arabu) hè obligatoria è gratuita per nove anni, partendu da i sei anni finu à i 15. E scole elementarie duranu sei anni è furniscenu una preparazione di basa. Ancu e scole secundarie duranu cumplessivamente sei anni, ma si articuleghjanu à l'internu in dui microciculi triennali, di i quali solu u primu hè obligatoriu. U secondu trienniu furnisce un'educazione d'indirizzu è prepara i studianti à l'educazione superiore, impartita in l'università è in i numerosi istituti superiori (principalmente cù indirizzu tecnicu, agriculu o prufessionale) presenti in u Paese. Istituti universitarii si trovanu à [[Università di Algeri|Algeri]], Oranu è Costantina; parechji studianti, però, frequentanu università straniere, soprattuttu francese. ==== Università ==== In ambitu universitariu si pò mintuvà l'[[Università di Algeri]], prima università algerina, fundata in u [[1909]]. ==== Sistema sanitariu ==== In u [[2026]] si cunferma un mudellu basatu nantu à a gratuità di e cure in u settore publicu, ma deve affruntà sfide strutturale ligate à a mudernisazione è à e disparità geografiche. ====Struttura è accessibilità==== * Settore Publicu: hè u pilastru di u sistema, finanziatu da u Statu è accessibile gratuitamente à tutti i citatini, indipendentemente da i rivinuti o da a naziunalità. U guvernu hà datu priorità à u sviluppu di centri sanitarii lucali è cliniche diffuse piuttostu ch'è à grandi spidali centralizati per migliurà a capillarità. * Assicurazione Sanitaria: u regime d'assicurazione medica naziunale copre circa u 90% di a populazione. Per i malati cronichi, i medicamenti sò gratuiti grazia à u sistema di u "terzu pagante". * Crescita di a Spesa: a spesa sanitaria pro capite hè in aumentu è si prevede ch'ella raghjunghjerà 814 dollari in u 2026. ==== Forze armate ==== In l'ultimi anni, l'Algeria sta putenziendu sempre di più u so settore militare, spendendu circa u 6% di u budgettu in spese militari; hè a seconda putenza militare più significativa di l'interu cuntinente africanu, dopu à l'Egittu. L'armata conta circa {{formatnum:110000}} omi, a marina circa {{formatnum:6000}}. L'Algeria pò cuntà ancu nantu à una efficiente forza aerea chì à so volta hè furmata da circa {{formatnum:14000}} omi, mentre sò circa {{formatnum:8000}} l'omi di a Difesa Aerea Territuriale attualmente in serviziu. == Pulitica == === Pulitica interna === [[File:Bouteflika-2009.jpg|thumb|200px|right|[[Abdelaziz Bouteflika]], ex presidente di l'Algeria]] L'Algeria (ufficialmente ''Republica Algerina Democratica è Pupulare'') hè stata retta da u [[1999]] à u [[2019]] da u presidente [[Abdelaziz Bouteflika]]. Sicondu a classifica di u [[2010]] di a [[Freedom House]] di [[Washington]], l'Algeria ùn era micca un Paese liberu, ùn vi era libertà di stampa è ùn era micca una demucrazia elettorale. A situazione cambiò solu in seguitu à a [[primavera araba]], cù a rivolta di u populu algerinu. In l'[[Elezioni presidenziali in Algeria di u 2024|elezioni presidenziali]] svoltesi u [[7 di settembre]] [[2024]] [[Abdelmadjid Tebboune]] fù elettu presidente per a seconda volta. In l'ultime [[Elezioni parlamentari in Algeria di u 2026|elezioni parlamentari]] svoltesi in u 2026 u [[Fronte di Liberazione Naziunale (Algeria)|Fronte di Liberazione Naziunale]] hè risultatu u partitu più votatu (17,57%). === Pulitica estera === Face parte di l'[[Unione Africana]] ([[2002]]), di a [[Lega Araba]] ([[1962]]), di l'[[Unione di u Maghreb Arabo]] ([[1989]]), di l'[[Organizazione di a Cunferenza Islamica]] ([[1969]]), di u [[Muvimentu di i Non-Allineati]] ([[1961]]) è di l'[[OPEC]] (1969). === Diritti civili === == Economia == [[File:Autoroute est ouest ghomri2.JPG|thumb|250px|right|L'[[Autostrada A1 (Algeria)|autostrada A1]] pressu Ghomri]] L'Algeria hà avutu à longu un'economia ispirata à u [[Sucialismu|sucialismu di statu]]. À partesi da l'anni Novanta u guvernu hà iniziatu a transizione versu l'[[economia di mercatu]]. === Agricultura === L'agricultura, cundiziunata da a bassa produttività, ùn hà micca un rollu impurtante in l'economia algerina: più di a metà di u fabbisognu alimentariu hè infatti soddisfattu da l'importazioni. E principali cultivazioni sò e seguenti: granu, orzu, avena, patata, olivi, uva, aranci è datteri. L'allevamentu riguarda principalmente ovini è caprini, ma ancu bovini, cammelli è volatili. A silvicultura furnisce legna, cortecce per a concia di e pelle è sugheru. Impurtante hè a pesca: a flotta algerina cattura tonnu, pesce spada, sardine, acciughe è crustacei. === Materie prime === U settore energeticu, in particulare l'estrazione di i carburanti fossili, custituisce l'ossatura di l'economia algerina, generendu circa u 30% di u [[pruduttu internu lordo]] è più di u 95% di u valore di l'esportazioni. U paese hè u diciassettesimu à u mondu per riserve petrolifere, stimate in 12,2 miliardi di barili. Altresì abbundanti e riserve di gas: cù più di {{formatnum:4500}} miliardi di metri cubi l'Algeria hè à u decimu postu à u mondu. U paese hè riccu di altre materie prime, cum'è per esempiu u [[ferru]]. À [[Ghar Jbeilat]], in a [[pruvincia di Tindouf]], in a zona occidentale di u paese, hè stata scuperta una di e miniere di ferru più grandi di u mondu, per u sfruttamentu di a quale hè statu stipulatu un accordu cù u guvernu cinese. === Cummerciu esteru === A bilancia cummerciale di l'Algeria resta fortemente dipendente da u redditu generatu da a vendita di petroliu è gas chì, in u [[2007]], custituia più di u 97% di l'esportazioni totali. In u 2007, u vulume di l'esportazioni hè statu paru à 63,3 miliardi di dollari contr'à i 26,1 miliardi d'importazioni, cù un surplus di 37,2 miliardi di dollari. U principale partner cummerciale di l'Algeria hè l'[[Unione europea]], versu a quale si hè registratu più di a metà di u cummerciu esteru algerinu; trà i singuli stati, i [[Stati Uniti d'America|Stati Uniti]] sò à u primu postu cù un vulume di scambi di 19 miliardi di dollari, seguiti da [[Italia]] è [[Spagna]]. === Turismu === U sviluppu di u settore hè statu ostaculatu da a mancanza di strutture ricettive, ma da u [[2004]] una larga strategia di sviluppu turisticu hè stata messa in attu, cù conseguente innalzamentu di i standard qualitativi di e strutture ricettive più muderne. U paese conta sette siti dichjarati [[patrimoniu di l'umanità]] da l'[[UNESCO]]. Trà questi [[Djémila]], induve sò stati ritruvati i resti di l'antica cità rumana di ''Cuicul'', è a [[qasba di Algeri]], entrata à fà parte di u patrimoniu di l'umanità in u [[1992]].[[Maqam Echahid]] hè spessu cunsideratu munumentu naziunale d'Algeria. == Ambiente == [[File:Jardin d'essai.jpg|thumb|250px|right|Ghjardinu botanicu di Hamma à Algeri]] A flora è a fauna di l'Algeria riflettenu a notevule varietà d'ambienti chì si estendenu da u litorale mediterraniu à e muntagne di l'Atlante è finu à l'immense distese desertiche di u Sahara, chì occupanu più di l'ottanta per centu di u territoriu naziunale. Questa diversità di cundizioni climatiche è geografiche determina una transizione graduale da e formazioni vegetali mediterranee à i paisaghji steppichi è desertichi, cunfigurendu u paese cum'è unu di i più ricchi di biodiversità di u Nordafrica. A fascia costiera settentrionale, carattarizata da un clima mediterraniu cù inverni miti è piuviosi è estati calde è secche, ospita una vegetazione sempreverde duminata da lecci (''[[Quercus ilex]]''), sughere (''[[Quercus suber]]''), carrubi (''[[Ceratonia siliqua]]'') è olivastri (''[[Olea europaea]]'' var. ''sylvestris''). L'aree collinari è muntose di a Cabilia, di l'Aurès è di l'Atlante tellianu presentanu foreste miste in cui si alternanu conifere cum'è u pinu d'Aleppu (''[[Pinus halepensis]]'') è u cedru di l'Atlante (''[[Cedrus atlantica]]''), specie endemica di u Maghreb, inseme à sottoboschi di lentiscu, corbezzolo è mirto. Più à sud, a vegetazione si trasforma progressivamente in steppa arida duminata da graminacee xerofile cum'è ''[[Stipa tenacissima]]'' (l'alfa), utilizzata tradiziunalmente per a produzzione di fibre è carta. E steppe di l'altipianu saharianu è di l'Atlante saharianu formanu un ecosistema fragile ma estesu, fundamentale per u pasculu è per a cunservazione di u solu. Oltre tale fascia, a transizione versu u desertu veru è propriu hè segnata da formazioni sparse d'acacie (''[[Acacia tortilis]]''), tamarischi è arbusti di u genere ''[[Calligonum]]'', chì sopravvivenu in ambienti estremamente aridi. L'oasi di u Sahara algerinu, cum'è quelle di u Mzab, di Ouargla è di El Oued, presentanu una vegetazione antropizzata basata nantu à u datteru (''[[Phoenix dactylifera]]''), integrata da orti irrigui è culture di sussistenza. [[File:Hoggar caravane2.jpg|thumb|200px|right|Dromedariu in u sud di l'Algeria]] A fauna algerina, cum'è a flora, rispecchia questa marcata zonazione ecologica. In e regioni settentrionali è muntose vivenu ancu, benchì in numeru riduttu, u cinghiale (''[[Sus scrofa]]''), a volpe rossa (''[[Vulpes vulpes]]''), u sciacallu doratu (''[[Canis aureus]]'') è varie spezie di mustelidi. U macacu di Barberia (''[[Macaca sylvanus]]''), unicu primatu nordafricanu è relictu di l'antica fauna paleomediterranea, sopravvive in culonie isolate in i boschi di u massicciu di a Grande Cabilia, rapprisentendu un simbulu di a fauna algerina. L'aree steppiche è predesertiche ospitanu l'antilope addax (''[[Addax nasomaculatus]]''), a gazzella dorcade (''[[Gazella dorcas]]''), u fennec (''[[Vulpes zerda]]'') è u sciacallu di u desertu, mentre in e zone più aride di u Sahara si trovanu rettili adattati à l'alte temperature, trà i quali varani, ofidi è gechi. Un tempu cumune, spezie cum'è u struzzu di u Nordafrica (''[[Struthio camelus camelus]]''), u leopardo berberu (''[[Panthera pardus panthera]]'') è u leone di l'Atlante (''[[Panthera leo leo]]'') sò oghje estinte in natura in u paese o sopravvivenu solu in cattività. L'avifauna hè particularmente ricca è varia, favurita da a pusizione di l'Algeria longu à e principali rotte migratorie trà l'Europa è l'Africa. In e zone umide costiere è in i laghi salati interni, cum'è Chott Ech Chergui è Chott el Hodna, sostanu grandi culonie di fenicotteri rosa (''[[Phoenicopterus roseus]]''), aironi, cigogne è anatre selvatiche. In e muntagne di l'Atlante nidificanu rapaci cum'è l'aquila reale (''[[Aquila chrysaetos]]''), u nibbiu brunu (''[[Milvus migrans]]'') è u grifone (''[[Gyps fulvus]]''). U paese ospita numerose aree prutette istituite per preservà l'ecosistemi più vulnerabili, trà cui u [[Tassili n'Ajjer|Parcu naziunale di u Tassili n'Ajjer]], patrimoniu mundiale di l'UNESCO per a cumbinazione unica di biodiversità sahariana è arte rupestre preistorica, è u [[Parcu naziunale di El Kala]], situatu in a regione costiera orientale è ricunnisciutu cum'è [[Riserva di a Biosfera]]. Malgradu queste misure, a fauna algerina ferma minacciata da a desertificazione, da u sovrasfruttamentu di e risorse idriche è da u degradu di l'habitat naturali. == Cultura == === Arte === ==== Architettura ==== L'architettura di l'Algeria hè influenzata da numerosi stili: quellu [[Stile moresco|morescu]], [[Architettura bizantina|bizantinu]], [[Architettura spagnola|spagnolu]], [[Architettura islamica|islamicu]], [[Architettura francese|francese]] è [[Architettura ottomana|ottomanu]]. Questa contaminazione hè presente, in particulare, in u nordu di u paese mentre, in a [[Desertu di u Sahara|zona sahariana]], sò presenti e tipiche custruzzione di culore ocra è biancu. ==== Pittura è scultura ==== [[File:Bensari2.jpg|thumb|250px|right|Dipintu di Bachir Yellès]] Pur ùn essendu micca algerini, hè impurtante sottulineà cumu artisti cum'è [[Eugène Delacroix|Delacroix]], [[Pierre-Auguste Renoir|Renoir]], [[Matisse]] è [[Eugène Fromentin|Fromentin]], in seguitu à a so visita à u Paese à cavallu di u [[XIX sèculu]] è di u [[XX sèculu]], crietinu un novu approcciu à l'usu di a luce. In u periodu culuniale nascì [[Mohammed Racim]] chì, diventatu famosu in patria, fù assai apprezzatu ancu in Francia. Un notu pittore astrattu fù [[Mohammed Khadda]], elevu di [[Picasso]] in [[Parigi]], chì diventò famosu cù u so ritornu in patria. Di a stessa scola funu [[M'hamed Issiakhem]] è [[Choukri Mesli]], chì si furmonu anch'elli in Parigi. I più cunnisciuti pittori algerini attuali, laureati di u premiu [[Abd-el-Tif]] d'[[Algeri]], trà i quali [[Maurice Boitel]], anu cuntribuitu à u prestigiu artisticu di l'Algeria. ==== Patrimonii di l'umanità ==== L'Algeria dispone di un impurtante patrimoniu culturale, tantu chì parechji siti sò stati inseriti in a [[lista di u patrimoniu di l'umanità]] di l'[[UNESCO]]. === Litteratura === [[File:Kateb Yacine Nedjma authograph.jpg|thumb|200px|right|[[Kateb Yacine]]]] Trà i scrittori più cunnisciuti, in u panorama algerinu, truvemu [[Mohammed Dib]] (1920-2003), [[rumanzu|rumanzere]] assai prolificu, cù à l'attivu più di trenta rumanzi, oltre à fole per i zitelli, puesie è raconti brevi. Cum'è parechji altri di i so cuntimpuranei, Dib scrivia in [[lingua francese|francese]]. Vinse u Grand Prix de la Francophonie de l'Academie Française in u 1994 è trà l'opere di trinca si ricorda ''La Nuit Sauvage'', una racolta di tredeci raconti chì spiega a propria visione di u mondu. Trà i scrittori di lingua araba tradutti in talianu ricurdemu a puetessa è scrittrice [[Ahlam Mosteghanemi]] (''La memoria del corpo'', trad. it. di Francesco Leggio), Ahmad Rida Huhu, [[Djilali Khellas]] (''La tempesta dell'isola degli uccelli'', trad. it. di Jolanda Guardi), at-Tahar Wattar (''Il terremoto'', trad. it. di Jolanda Guardi), Ahmad al-Hamid Benhaduga (''Domani è un altro giorno'', trad. it. di Jolanda Guardi). Trà i scrittori algerini cuntimpuranei chì scrivenu in francese, si ricorda Mohammed Moulessehoul, megliu cunnisciutu cù u pseudonimu feminile di [[Yasmina Khadra]] (''Cosa sognano i lupi?'', trad. di Yasmina Mélaouah, ''L'attentato'', trad. di Marco Bellini, ''Le rondini di Kabul'', trad. di Marco Bellini). Si ponu cità inoltre [[Salim Bachi]], [[Mouloud Feraoun]] è [[Kateb Yacine]], ancu pueta, chì u so rumanzu [[Nedjma]] ([[1956]]) hè statu traduttu in parechje lingue. È ancu [[Moufdi Zakaria]], cunsideratu u [[pueta naziunale]] algerinu. Trà e scrittrice algerine chì si sò distinte trà u XX è u [[XXI sèculu]] ricurdemu [[Assia Djebar]], esponente di u pinsamentu feministu. === Cinema === [[File:La bataille d'Alger film.jpg|thumb|200px|right|''[[La battaglia di Algeri]]'', filmu di [[Gillo Pontecorvo]]; [[Leone d'oro]] à a [[Mostra di u Cinema di Venezia]], [[1966]]]] U cinema algerinu hà ricevutu significativi apprezzamenti in e più impurtante mostre internaziunale. Trà questi u film vincitore di a [[Palma d'oru]] à u [[Festival di Cannes]], ''[[Cronaca degli anni di brace]]'', di u [[1975]], direttu da [[Mohammed Lakhdar-Hamina]]. Altri film algerini degni di nota sò [[Poussières de vie]], ''[[Indigènes|Days of Glory]]'' (''Indigènes'') di u 2006, è ''[[Uomini senza legge]]'', diretti da u regista franco-algerinu [[Rachid Bouchareb]], chì sò tutti è trè riesciuti à ottene una nomination à l'[[Oscar à u miglior film in lingua straniera]], rispettivamente in u 1996, in u 2007 è in u 2011. Primu film algerinu à vince l'Oscar à u miglior film stranieru fù, in u 1970, ''[[Z - L'orgia del potere]]'', di u regista [[Costa-Gavras]]. === Tiatru === Trà l'omi di tiatru chì anu marcatu un periodu di a so storia in Algeria ci sò Ould Abderrahmane dettu Kaki è [[Kadour Naimi]]. === Musica === Genere tradiziunale musicale di l'Algeria hè u [[Raï]]. Sò cunnisciuti, ancu à livellu internaziunale, i cantanti [[Khaled]], autore di singuli famosi trà i quali [[C'est la vie (singulu Khaled)|C'est la vie]] (2012) è, trà l'altri cantanti, si ricorda [[Cheb Mami]]. === Gastronomia === A cucina algerina hà gosu di l'influenze di a [[cucina francese]] è face parte di a cucina araba. === Scienza è tecnulugia === ==== L'Algeria in u spaziu ==== * [[28 nuvembre]] [[2002]]: hè lanciatu [[AlSat-1]], u primu satellite naziunale algerinu. == Sport == === Ballò === [[File:Algérie - Arménie - 20140531 - Riyad Mahrez (cropped).jpg|thumb|200px|right|Riyad Mahrez]] A [[nazionale di ballò di l'Algeria]] hè stata campione in a [[Coppa d'Africa]] in u 1990 è in u 2019. S'hè classificata à u secondu postu in u 1980 è à u terzu postu in u 1984 è in u 1988. S'hè qualificata à i Mondiali per a prima volta in u 1982, essendu eliminata à u primu tornu. U megliu piazzamentu à i Mondiali sò l'ottavi di finale di u Mondiale [[2014]]. Trà i grandi ghjucatori algerini si ponu mintuvà [[Lakhdar Belloumi]] è [[Rabah Madjer]], inseriti in a lista di i [[Migliori calciatori del XX secolo IFFHS]]. Altri ghjucatori algerini impurtanti sò [[Abdelkader Ghezzal]], [[Rafik Djebbour]], [[Hassan Yebda]], [[Sofiane Feghouli]], [[Riyad Mahrez]] è [[Ismaël Bennacer]]. === Atletica leghjera === U primu atleta algerinu à vince una cumpetizione olimpica hè statu [[Boughéra El Ouafi]], chì vinse a medaglia d'oru per a maratona, ghjuchendu per a Francia, in l'Atletica leghjera ai [[Giochi della IX Olimpiade|Olimpiade di u 1928]] d'[[Amsterdam]]. Sempre in l'atletica leghjera spicca u mezzufondista [[Noureddine Morceli]], vincitore di ben trè ori mundiali è ancu oru à i [[Ghjochi della XXVI Olimpiade|ghjochi olimpichi 1996]] d'[[Atlanta]] in i 1500 m. === Ghjochi olimpici === Prima atleta à vince una medaglia d'oru olimpica per l'Algeria hè [[Hassiba Boulmerka]], in i 1500 metri piani, à i [[Giochi di a XXV Olimpiade|Ghjochi olimpichi di Barcellona 1992]]. Primu algerinu à vince una medaglia olimpica fù [[Mohamed Zaoui]], in u pugilatu, medaglia di bronzu à [[Giochi della XXIII Olimpiade|Los Angeles 1984]]. == Tradizione == === Folcloru è mitulugia === Tipichi sò l'animali mitulogichi di [[Itherther è Thamuatz]], chì si ritrovanu in varii raconti, è ancu [[Achimi]], un caratteristicu diu bufalu africanu. === Festività === U [[calendariu islamicu]] hè lunare, pertantu e festività islamiche ùn anu micca ghjorni stabili per tutti l'anni. E principale sò: * [[ʿīd al-aḍḥā|ʿĪd al-aḍḥa]] * [[ʻĪd al-fiṭr|ʿĪd al-fitr]] * [[Ramadan]] (mese celebrativu è dedicatu à u digiunu) * [[Mawlid]] (ghjornu di nascita di [[Maometto]], chì ricorre u 12 di u mese lunare di [[Rabīʿ al-àwwal]]) == Bibliografia == * [[Giampaolo Calchi Novati]], ''Storia dell'Algeria indipendente. Dalla guerra di liberazione al fondamentalismo islamico'', Milano, Bompiani, 1998. ISBN 978-88-452-3909-0. * Anthony Ham, ''et al.'', ''Algeria'', Torino, EDT/Lonely Planet, 2008. ISBN 978-88-6040-187-8. * Istituto Geografico De Agostini, ''Enciclopedia geografica'', vol. 11, Milano, RCS Quotidiani, edizione speciale per il ''[[Corriere della Sera]]'', 2005. ISSN 1824-9280. * [[Ferhat Mehenni]], ''Algérie: la question kabyle'', Paris, Michalon, 2004. ISBN 2-84186-226-7. * Laura Guazzone, ''Storia contemporanea del mondo arabo. I paesi arabi dall'impero ottomano ad oggi'', Firenze, [[Mondadori Education]], 2016. ISBN 978-88-6184-366-0. * [[Souad Sbai]], ''Le ombre di Algeri'', Armando Curcio Editore, 2012. * Francesco Tamburini, ''L'Algeria di Abdelaziz Bouteflika: un regime e la sua crisi'', in "Africana", 2008, pp. 131–140. * Francesco Tamburini, ''Algeria: il lungo cammino verso la consacrazione del regime ibrido'', in "Africa", LXV, 2010, pp. 82–103. ==Note== <references/> == Da vede dinù == * [[Numidia]] [[Categoria:Algeria]] 6fhd1fantw2zimfvat79r1e9z7959oc 406652 406651 2026-10-02T16:23:43Z Articulivitali 28749 /* Ambiente */ 406652 wikitext text/x-wiki [[File:Tahagart.jpg|thumb|200px|right|U desertu di u Sahara]] [[File:Flag of Algeria.svg|thumb|80px|right|A bandera di l'Algeria]] [[File:Algerians in traditional costumes.jpg|tumg|250px|right|Donne algerine in costumi tradiziunali]] [[File:Bologhine Benziri Benmenad.jpg|thumb|150px|right|[[Buluggin ibn Ziri|Bulughīn ibn Zīrī]], primu di a dinastia di i [[Ziridi]], fundatore di Algeri.]] L''''Algeria''' ({{IPA|/ald͡ʒeˈria/}}; in arabu: {{Lang|ar|الجزائر}}, ''al-Jazāʾir''; in [[Lingua berbera|berberu algerinu standard]]: {{Lang|ber|ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ}}, ''Dzayer''), ufficialmente '''Republica Algerina Democratica è Pupulare''' ({{Lang|ar|الْجُمْهُورِيَّة ٱلْجَزَائِرِيَّة ألدِّيمُقْرَاطِيَّة ٱلشَّعْبِيَّة}}, ''al-Jumhūriyya al-Jazāʾiriyya ad-Dīmuqrāṭiyya aš-Šaʿbiyya''; in [[Lingua berbera|berberu algerinu standard]]: {{Lang|ber|ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵜ}}, ''Tagduda tamgdayt taɣrfant tadzayrit''), hè un [[Statu]] di l'[[Africa di u Nordu|Africa di u nordu]], appartenente à u [[Maghreb]] è in gran parte occupatu da u [[desertu di u Sahara]]. A [[capitale]], Algeri, hè eccentrica rispettu à a totalità di u [[territoriu]], essendu situata à l'estremu nordu; u so nome identifica ancu quellu di u Paese sanu. A populazione si divide trà [[arabizazione|arabi]] è berberi chì anu mantenutu a so identità in seguitu à a [[cunquista omayyade di u Maghreb|culunizazione araba]] di u Nordafrica. In termini di [[superficie]], hè u più grande Statu di u [[cuntinente]] [[Africa|africanu]] da u [[9 di lugliu]] [[2011]], quandu u [[Sudan di u Sud]] hè diventatu indipendente da u [[Sudan]]; hè inoltre u più grande Statu di u mondu arabu, è u decimu Statu più estesu di a Terra. Cunfina à nordu cù u [[Mari Terraniu]] è sparte e frontiere terrestri cù a [[Tunisia]] à nordest, a [[Libia]] à est, u [[Niger]] à sudest, a [[Mauritania]], u [[Mali]] è u [[Maroccu]] è u [[Sahara Occidentale]] à punente. L'Algeria hè membru di l'[[Unione Africana]] è di a [[Lega Araba]] da u mumentu di a so [[indipendenza di l'Algeria|indipendenza]] da a [[Francia]] in u [[1962]], face parte di l'[[OPEC]] da u [[1969]] è hà cuntribuitu attivamente à a criazione, in u 1988, di l'[[Unione di u Maghreb Arabo]] (UMA). [[Costituzione|Costituzionalmente]]. == Etimulugia di u nome == Com'ellu si capisce faciule da l'assunanza, sta nazione nordafricana piglia u nome da a so capitale [[Algeri]], cità fundata da i [[Berberi]] nantu à e ruvine di una [[cità rumana|cità rumana]], chì visse a presenza in l'acqui antistanti di parechjiscogli belli grossi, definiti in [[Lingua araba|arabu]] ''al-Jazāʾir'', "l'isule". == Storia == A storia di l'Algeria hè ricca è cumplessa, partendu da l'antica [[Numidia]] finu à i ghjorni nostri. A Numidia fù un regnu [[berberi|berberu]] situatu in l'Algeria è Tunisia d'oghje, chì prusperò da u [[III sèculu a.C.]] à u [[I sèculu]] d.C. Sottu u regnu di [[Massinissa]], a Numidia divintò un Statu putente alliatu di Roma. Dopu à a caduta di u regnu, a regione fù incorporata in l'[[Imperu romanu]] cum'è [[Provincia (storia romana)|pruvincia]]. Cù u declinu di l'Imperu romanu, l'Algeria divintò parte di u [[Regnu di i Vandali]] è di u regnu di [[Altava]] in u [[V sèculu]], è dopu fù cunquistata in parte da l'[[Imperu bizantinu]] in u [[VI sèculu]]. In u [[VII sèculu]], cù l'arrivu di l'[[arabi]], l'Algeria entrò in un novu capitulu di a so storia. A diffusione di l'[[Islam]] purtò cambiamenti culturali è suciali prufondi. Varii regni è dinastie berbere cum'è i [[Ziridi]], l'[[Hammadidi]], l'[[Almohadi]] è i [[Zayyanidi]] duminonu a regione per parechji seculi. I primi, chì guvernonu da u [[X sèculu|X]] à u [[XII sèculu]], funu cunnisciuti per avè cuntribuitu à a diffusione è à l'evoluzione di l'[[arte islamica]] è di a cultura [[Berberi|berbera]]. Sottu u so regnu, a regione vidite a custruzzione di parechje moschee, palazzi è altre strutture architettoniche chì incorpuravanu elementi decurativi cum'è u ''[[Zellige|zellij]]'' (piastrelle à mosaicu) è u ''[[muqarnaṣ]]'' (decorazioni à stalattiti). L'[[Hammadidi]], chì regnonu da u X à u XII seculu, fundonu a cità di [[Qal'a dei Banu Hammad]], chì a so architettura hè un esempiu eccezziunale di u stile islamicu nordafricanu. A cità includia grandi palazzi è moschee adornate cù travagli intricati di [[stuccu]] è [[ceramica]]. Questi elementi decorativi riflettevanu l'abilità è a creatività di l'artigiani lucali, chì sviluppàronu tecniche uniche per a lavorazione di i materiali. L'[[Almohadi]], una dinastia berbera chì duminò a regione da u XII à u [[XIII sèculu]], purtàronu altre innovazioni culturali è architettoniche. Custruìronu parechje di e strutture monumentali chì ancu oghje si ponu ammirà in Algeria è in u restu di u [[Maghreb]]. Durante u so regnu, l'arte di u stuccu ghjunse à novi livelli di perfezzione, cù decorazioni intricate chì adurnavanu e moschee, i [[Minareto|minareti]] è altri edifici publichi. I [[Zayyanidi]] funu una dinastia berbera chì guvernò u [[Regnu di Tlemcen]] in l'Algeria d'oghje da u XIII à u [[XVI sèculu]]. Fundatu da [[Yaghmurasan ibn Zayyan]] in u [[1235]], u regnu zayyanide fù un centru impurtante di cummerciu è cultura in u Maghreb. Sottu u so duminiu, Tlemcen divintò un vivace nodu cummerciale è culturale, cunnisciutu per e so splendide moschee, scole è palazzi. Malgradu e frequente guerre cù i Merinidi di u Maroccu è l'Hafsidi di Tunisi, i Zayyanidi riescìtinu à mantene a so indipendenza per gran parte di a so storia, cuntribuendu significativamente à l'arricchimentu culturale di a regione. In u [[XVI sèculu]], u Paese divintò una reghjenza di l'[[Imperu ottomanu]] cù u nome di [[Algeria ottomana]], mantenendu una certa autonomia. Questu periodu fù carattarizatu da una relativa stabilità è prosperità economica grazie à u cummerciu marittimu è à a pratica di u [[Corsaro|corsarismu]]. In u [[1830]], a Francia iniziò a [[Cunquista francese di l'Algeria|cunquista di l'Algeria]], chì culminò in una longa è sanguinosa guerra di resistenza da parte di i populi lucali. L'Algeria divintò ufficialmente una [[Imperu culuniale francese|culunia francese]], è questu periodu fù marcatu da una pesante repressione, esprupriazione di e terre è sfruttamentu di e risorse lucali, cum'è era accadutu in passatu cù l'ottomani. Dopu più di un seculu di duminiu culuniale, in u [[1954]] iniziò a [[Guerra d'Algeria|guerra d'indipendenza algerina]], guidata da u [[Fronte di Liberazione Naziunale (Algeria)|Fronte di Liberazione Naziunale]] (FLN). Questa guerra durò finu à u [[1962]], quandu l'Algeria ottense finalmente l'indipendenza da a Francia. Dopu l'indipendenza, l'Algeria affruntò numerose sfide pulitiche, economiche è suciali. Sottu a guida di [[Ahmed Ben Bella]] è poi di [[Houari Boumédiène]], u Paese aduttò pulitiche sucialiste è [[naziunalizazione|naziunalizò]] parechje industrie. Tuttavia, in l'[[anni 1980]] è [[anni 1990]], l'Algeria fù scunvolta da una grave crisa economica è da una sanguinosa [[Guerra civile algerina|guerra civile]] trà u guvernu è gruppi [[islamismu|islamisti]] radicali. Ancu oghje ferma una forte repressione di a cultura di i populi nativi. Oghje, l'Algeria hè una [[republica presidenziale]] cù una ricca diversità culturale è una populazione ghjovana è dinamica. Malgradu e sfide economiche è pulitiche, u paese continueghja à ghjucà un rollu impurtante in a regione di u [[Maghreb]] è in u mondu arabu. == Geografia == === Murfulugia === [[File:Hoggar4.jpg|thumb|250px|right|Parte di u Sahara algerinu]] [[File:IssaouaneErg Algeria ISS010-E-13539.jpg|thumb|250px|right|E dune di Issaouane fotografate da l'astronauti di una missione spaziale]] I cunfini di l'Algeria includenu una larga regione, chì in epoca ebbe un'amministrazione indipendente. A zona più vitale di u paese hè certamente u Maghreb, chì custituisce un settimu di u territoriu naziunale. In u Maghreb cunfluiscenu dui sistemi di rilievi è pieghe, furmati in duie fasi di l'[[orogenesi alpina]]: l'[[Atlante Tellianu]] è l'[[Atlante saharianu]]. L'Atlante Saharianu, più anticu di u Tell ([[Paleozoicu]]), hà subitu fenomeni erosivi più significativi è ghjunghje dunque altitudini inferiori. E brevi catene di [[Ksour]] ("palazzi" in arabu), [[Djebel Amour|Amour]], Ouled Nayl ùn oltrepassanu micca i 2.000 m di altezza. Facenu eccezione i massicci di l'[[Aurès]] (2.328 m) è di l'[[Ahaggar]] (3.000 m). À l'internu si trova una successione di [[altipianu|altipiani]] chì varianu in altezza trà i 600 è i 1.200 m; più estesi à punente, à est si uniscenu à e catene di u Tell per pruseguì versu a Tunisia. Geomorfologicamente, l'Atlante Saharianu hè carattarizatu da un zoccu archeozoicu di [[Cristallo|rocce cristalline]] (predominanti [[micascisto|micascisti]] è [[gneiss]]). À più riprese u mare hè penetratu in a zona, per chì e rocce più antiche sò cuparte da strati sedimentarii calcarei, [[Arenaria|arenarie]] è [[Argilla|argille]]. U zoccu cristallinu emerge invece in currispundenza di l'Ahaggar, chì à tratti appare cupartu da formazioni laviche [[Basalto|basaltiche]]. L'impurtante degradazione meteorica subita da a regione, è a conseguente frammentazione di e rocce superficiali, anu purtatu à una morfologia [[Desertu|desertica]] trà e più peculiari di u mondu, cù superfici rocciose erose da u ventu ([[Hamad di Tademait]]) alternate à aree sabbiose (Grande Erg Occidentale è Grande Erg Orientale|Orientale) è ciottolose. === Idrografia === A reta idrografica algerina, cum'è quella di gran parte di l'[[Africa mediterranea]], hè assai povera è limitata à a zona costiera. L'unichi fiumi à corsu perenne sò quelli chì da sud sfocianu in u Mediterraniu ([[Tafna]] è [[Soummam]]). Raghjunghjenu però solu modeste lunghezze. Da i rilievi di l'Atlante anu origine corsi d'acqua à caratteru torrentiziu, chì spessu ùn raghjunghjenu micca u mare per via di a forte evaporazione, oppure vanu à alimentà laghi salati chjamati ''shott'' chì, trascritti à a francese, diventanu ''chott'', è oasi. A puvertà d'acqua hè à a basa di unu di i gravi prublemi chì colpisce a regione: a desertificazione, cioè a progressiva estensione versu nordu di e terre desertiche. Però in Algeria hè in corsu un prugramma di difesa contr'à u desertu: si sta erigendu una barriera di cipressi è pini, longa {{M|1500|u=km}} è larga {{M|20|u=km}}, per frenà questu fenomenu. === Clima === Pur appartenendu à l'area [[clima mediterraniu|climatica mediterranea]], u Maghreb exhibisce e caratteristiche tipiche di questu [[clima]] solu nantu à a costa. À Algeri, per esempiu, a temperatura media annua si aggira nantu à i 18 C° (media invernale 12 C°, estiva 24 C°), mentre pressu l'alto [[Chelif]] si registranu gelate invernali è temperature estive finu à 47 C°. E precipitazioni sò in gran parte determinate da l'interazzione trà e masse d'aria oceaniche, umide, è quelle secche cuntinentali, di pruvenienza sahariana. Nant'à u versante esternu di u Tell, in alcune zone, cadenu finu à 1000 millimetri di pioggia annua; in l'altipiani interni i valori scendenu à 300-400, per risalì solu nantu à i pendii di l'[[Atlante saharianu]]. In a zona sahariana u clima hè estremamente aridu, cù [[escursione termica|escursioni termiche]] sia staghjunali chì ghjurnalere fortissime. E precipitazioni sò inferiori à i 10 mm annui, cù poche eccezioni (per esempiu l'Ahaggar, cù 200 mm). == Società == === Demografia === [[File:Algeria demography.svg|verticale=1.2|thumb|250px|right|Crescita demografica in Algeria da u [[1960]] à u [[2017]]]] L'abitanti di questu paese risultanu esse {{formatnum:42005390}} cù una densità di 16 abitanti per km². A populazione algerina hè quasi quadruplicata in l'ultimu mezu seculu, datu chì in u 1960 l'abitanti eranu 10,9 milioni. Impurtante hè statu è hè sempre u [[Immigrazione algerina in Francia|flussu migratoriu in Francia]]. Di questi, u 99% hè cumpostu da [[arabi]] è [[berberi]] (in particulare [[Cabilia|cabili]] è [[tuareg]]). === Etnie === A maiò parte di a populazione algerina hè cumposta da una base etnica [[Berberi|berbera]], arricchita cù u passà di i seculi da elementi [[fenici]], [[Civiltà rumana|romani]], [[Imperu romanu d'Oriente|bizantini]], [[Turchi (gruppu etnicu)|turchi]] è, soprattuttu, [[arabi]], infatti parechji algerini si ponu definisce berberi arabizzati. Inoltre, sò presenti i discendenti di i [[Moriscos (gruppu religiosu)|rifugiati musulmani]] cacciati da a [[Spagna]] à l'iniziu di u [[XVI sèculu]]. Una discreta parte di l'algerini discende invece da i [[Turchi (gruppu etnicu)|turchi]], chì a so presenza risale à u [[Algeria ottomana|periodu ottomanu]] (questa cumunità hè nota cù l'espressione ''[[koulougli]]''). Oltre à a populazione berbera è araba, l'Algeria presenta minuranze storicamente rilevanti. Si tratta di a cumunità [[Storia di l'ebrei in Algeria|ebraica]] (discendente sia da ebrei indigeni chì da i [[sefarditi]] immigrati in u [[XV sèculu]]) è di quella [[pieds-noirs]]. I pieds-noirs europei eranu di discendenza prevalentemente francese, [[Corsi (pòpulu mudernu)|corsa]], [[Spagnoli|spagnola]], [[Italiani|italiana]] è [[Maltesi|maltese]] è divintàronu u gruppu duminante in u paese durante u [[Algeria francese|periodu culuniale francese]]. U termine ''[[pieds-noirs]]'' includia qualchì volta ancu a cumunità ebraica lucale. In seguitu à l'[[indipendenza di l'Algeria]], a stragrande maggioranza di e cumunità europee è ebraiche abbandunò u paese per trasferì si in [[Francia]]. Oghje europei è ebrei raghjunghjenu inseme solu l'1% di a populazione algerina. [[File:Panneau de signalisation multilingue à Issers (Algérie).jpg|thumb|200px|right|Segnale stradale in arabu, berberu è francese]] === Lingue === E lingue ufficiali di u paese sò l'[[Lingua araba|arabu]] è, dopu à parechji anni di battaglia è di pulitica di arabizazione, u [[Lingua berbera|berberu]], in seguitu à a riforma custituziunale. U francese, residuu di u periodu culuniale è largamente diffusu, hè utilizatu prevalentemente in i centri urbani, da e classi più agiate è in ambitu economicu.<br> U 99% di a populazione hè di [[Islam|fede islamica]]. U restante 1% si divide trà [[Cristianisimu|cristiani]] è [[Ebraismu|ebrei]]. == Ordinamentu di u Statu == [[File:Hémicycle de l'assemblée populaire nationale (Algérie).jpg|thumb|250px|right|Emiciclu di l'Assemblea pupulare naziunale]] Sicondu a [[Costituzione]] (di u [[1976]], mudificata in u [[1979]] è emendata in u 1988, [[1989]], [[1996]] è [[2016]]), l'Algeria hè una [[republica semipresidenziale]] democratica, benchì di fattu i militari esercitinu sempre una grande influenza. A custituzione cunsente libertà di urganizazione di i partiti pulitichi, purchì appruvati da u [[Ministeru di l'internu]] chì verifica ch'elli ùn sianu nantu à basa cunfessionale, linguistica, razziale o regionale è ch'elli ùn ammettinu nè a viulenza nè influenze straniere. U presidente di a Republica hè elettu à u [[suffraghju universale]], direttu è secretu per un mandatu di cinque anni rinnuvabile; hè u capu * di u Statu: firma i decreti presidenziali, nomina l'alte cariche di a republica, hà dirittu di grazia è di cummutazione di a pena, assegna decorazione; * di u Cunsigliu di i ministri: u presede, numineghja è rimove u primu ministru; * di u Supremu cunsigliu di sicurezza: hè rispunsevule di a difesa naziunale, ancu cum'è capu di e forze armate; Inoltre, hè * guida a pulitica estera, cunclude è ratificheghja i trattati internaziunali; * è hà u dirittu d'urganizà è di lancià referendums. U [[putere esecutivu]] hè ripartitu trà presidente è primu ministru. Quest'ultimu gestisce i rapporti di u guvernu cù u Parlamentu in basa à un prugramma di guvernu è gestisce l'attuazione di e norme è l'amministrazione publica. U [[putere legislativu]] hè bicamerale asimmetricu: l'Assemblea pupulare naziunale conta 389 eletti à suffraghju universale direttu per un mandatu di 5 anni, mentre u menu putente Cunsigliu naziunale conta 144 membri, 2/3 individuati indirettamente da l'eletti in i cunsiglii lucali è per ⅓ designati da u presidente, per un mandatu di 6 anni (rinnuvatu per metà ogni trè anni). U parlamentu cuntrolla l'azzione di u guvernu è approva e leghje; u dirittu d'iniziativa legislativa spetta à u capu di u guvernu oltre chì à i deputati (in numeru minimu di 20). U [[putere ghjudiziariu]] hè custituitu da magistrati di nomina presidenziale. === Suddivisione storiche è amministrative === L'Algeria hè divisa in 69 ''[[wilaya|wilāyāt]]'' ([[pruvince di l'Algeria|pruvince]]), ciascuna di e quale hè suddivisa in [[distretti di l'Algeria|dāʾira]], 548 per tuttu u paese, à so volta suddivisi in [[Cumuna di l'Algeria|cumuna]], 1541, chì rapprisentanu u terzu livellu di suddivisione amministrativa di u paese. A pruvincia piglia u nome da a cità chì ne hè u capilocu, cusì cum'è e ''daʾira'' (circuscrizzione) è e ''baladiyyāt'' (cumuni) piglianu u nome da i so capiloghi. I [[Wali (guvernatore)|guvernatori]] sò numinati da u [[Presidenti di l'Algeria|presidente]] è rispondenu à u ministru di l'internu. [[File:Algeria, administrative divisions 2026 numbered.png|thumb|300px|right|Distribuzione in u territoriu naziunale di i codici numerichi identificatori di e ''wilayat'']] {{div col|2}} * 1 [[Pruvincia di Adrar|Adrar]] * 2 [[Pruvincia di Chlef|Chlef]] * 3 [[Pruvincia di Laghouat|Laghouat]] * 4 [[Pruvincia di Oum el Bouaghi|Oum el Bouaghi]] * 5 [[Pruvincia di Batna|Batna]] * 6 [[Pruvincia di Béjaïa|Béjaïa]] * 7 [[Pruvincia di Biskra|Biskra]] * 8 [[Pruvincia di Béchar|Béchar]] * 9 [[Pruvincia di Blida|Blida]] * 10 [[Pruvincia di Bouira|Bouira]] * 11 [[Pruvincia di Tamanrasset|Tamanrasset]] * 12 [[Pruvincia di Tébessa|Tébessa]] * 13 [[Pruvincia di Tlemcen|Tlemcen]] * 14 [[Pruvincia di Tiaret|Tiaret]] * 15 [[Pruvincia di Tizi Ouzou|Tizi Ouzou]] * 16 [[Pruvincia di Algeri|Algeri]] * 17 [[Pruvincia di Djelfa|Djelfa]] * 18 [[Pruvincia di Jijel|Jijel]] * 19 [[Pruvincia di Sétif|Sétif]] * 20 [[Pruvincia di Saida|Saida]] * 21 [[Pruvincia di Skikda|Skikda]] * 22 [[Pruvincia di Sidi Bel Abbès|Sidi Bel Abbès]] * 23 [[Pruvincia di Annaba|Annaba]] * 24 [[Pruvincia di Guelma|Guelma]] * 25 [[Pruvincia di Costantina|Costantina]] * 26 [[Pruvincia di Medea|Medea]] * 27 [[Pruvincia di Mostaganem|Mostaganem]] * 28 [[Pruvincia di M'Sila|M'Sila]] * 29 [[Pruvincia di Muaskar|Mascara]] * 30 [[Pruvincia di Ouargla|Ouargla]] * 31 [[Pruvincia di Orano|Orano]] * 32 [[Pruvincia di El Bayadh|El Bayadh]] * 33 [[Pruvincia di Illizi|Illizi]] * 34 [[Pruvincia di Bordj Bou Arreridj|Bordj Bou Arreridj]] * 35 [[Pruvincia di Boumerdès|Boumerdès]] * 36 [[Pruvincia di El Tarf|El Tarf]] * 37 [[Pruvincia di Tindouf|Tindouf]] * 38 [[Pruvincia di Tissemsilt|Tissemsilt]] * 39 [[Pruvincia di El Oued|El Oued]] * 40 [[Pruvincia di Khenchela|Khenchela]] * 41 [[Pruvincia di Souk Ahras|Souk Ahras]] * 42 [[Pruvincia di Tipasa|Tipasa]] * 43 [[Pruvincia di Mila|Mila]] * 44 [[Pruvincia di ʿAyn Defla|ʿAyn Defla]] * 45 [[Pruvincia di Naama|Naama]] * 46 [[Pruvincia di ʿAyn Temūshent|ʿAyn Temūshent]] * 47 [[Pruvincia di Ghardaia|Ghardaia]] * 48 [[Pruvincia di Relizane|Relizane]] * 49 [[Pruvincia di Timimoun|Timimoun]] * 50 [[Pruvincia di Bordj Badji Mokhtar|Bordj Badji Mokhtar]] * 51 [[Pruvincia di Ouled Djellal|Ouled Djellal]] * 52 [[Pruvincia di Béni Abbès|Béni Abbès]] * 53 [[Pruvincia di In Salah|In Salah]] * 54 [[Pruvincia di In Guezzam|In Guezzam]] * 55 [[Pruvincia di Touggourt|Touggourt]] * 56 [[Pruvincia di Djanet|Djanet]] * 57 [[Pruvincia di El M'Ghair|El M'Ghair]] * 58 [[Pruvincia di Al-Mani'a|Al-Mani'a]] * 59 [[Pruvincia di Aflou|Aflou]] * 60 [[Pruvincia di Barika|Barika]] * 61 [[Pruvincia di El Kantara|El Kantara]] * 62 [[Pruvincia di Bir el-Ater|Bir el-Ater]] * 63 [[Pruvincia di El Aricha|El Aricha]] * 64 [[Pruvincia di Ksar Chellala|Ksar Chellala]] * 65 [[Pruvincia di Aïn Oussara|Aïn Oussara]] * 66 [[Pruvincia di Messaâd|Messaâd]] * 67 [[Pruvincia di Ksar El Boukhari|Ksar El Boukhari]] * 68 [[Pruvincia di Bou Saada|Bou Saada]] * 69 [[Pruvincia di El Abiodh Sidi Cheikh|El Abiodh Sidi Cheikh]]{{Colonne fine}} {{div col end}} {{clear}} === Cità principale === E cità più populose di l'Algeria sò a capitale Algeri, chì hè l'unica cù più di dui milioni d'abitanti, [[Oranu]], chì hà circa {{formatnum:800000}} abitanti, [[Costantina (Algeria)|Costantina]], [[Annaba]] è [[Blida]]. === Istituzione === ==== Ordinamentu sculare ==== L'Algeria indipendente hà à u so attivu una impunente trasfurmazione di e strutture sculare di u Paese, chì hà rivalutatu e so radiche arabo-islamiche puru senza trascurà e necessità dittate da u mondu cuntempuraneu. L'istruzione (impartita in a lingua ufficiale di u Paese, l'arabu) hè obligatoria è gratuita per nove anni, partendu da i sei anni finu à i 15. E scole elementarie duranu sei anni è furniscenu una preparazione di basa. Ancu e scole secundarie duranu cumplessivamente sei anni, ma si articuleghjanu à l'internu in dui microciculi triennali, di i quali solu u primu hè obligatoriu. U secondu trienniu furnisce un'educazione d'indirizzu è prepara i studianti à l'educazione superiore, impartita in l'università è in i numerosi istituti superiori (principalmente cù indirizzu tecnicu, agriculu o prufessionale) presenti in u Paese. Istituti universitarii si trovanu à [[Università di Algeri|Algeri]], Oranu è Costantina; parechji studianti, però, frequentanu università straniere, soprattuttu francese. ==== Università ==== In ambitu universitariu si pò mintuvà l'[[Università di Algeri]], prima università algerina, fundata in u [[1909]]. ==== Sistema sanitariu ==== In u [[2026]] si cunferma un mudellu basatu nantu à a gratuità di e cure in u settore publicu, ma deve affruntà sfide strutturale ligate à a mudernisazione è à e disparità geografiche. ====Struttura è accessibilità==== * Settore Publicu: hè u pilastru di u sistema, finanziatu da u Statu è accessibile gratuitamente à tutti i citatini, indipendentemente da i rivinuti o da a naziunalità. U guvernu hà datu priorità à u sviluppu di centri sanitarii lucali è cliniche diffuse piuttostu ch'è à grandi spidali centralizati per migliurà a capillarità. * Assicurazione Sanitaria: u regime d'assicurazione medica naziunale copre circa u 90% di a populazione. Per i malati cronichi, i medicamenti sò gratuiti grazia à u sistema di u "terzu pagante". * Crescita di a Spesa: a spesa sanitaria pro capite hè in aumentu è si prevede ch'ella raghjunghjerà 814 dollari in u 2026. ==== Forze armate ==== In l'ultimi anni, l'Algeria sta putenziendu sempre di più u so settore militare, spendendu circa u 6% di u budgettu in spese militari; hè a seconda putenza militare più significativa di l'interu cuntinente africanu, dopu à l'Egittu. L'armata conta circa {{formatnum:110000}} omi, a marina circa {{formatnum:6000}}. L'Algeria pò cuntà ancu nantu à una efficiente forza aerea chì à so volta hè furmata da circa {{formatnum:14000}} omi, mentre sò circa {{formatnum:8000}} l'omi di a Difesa Aerea Territuriale attualmente in serviziu. == Pulitica == === Pulitica interna === [[File:Bouteflika-2009.jpg|thumb|200px|right|[[Abdelaziz Bouteflika]], ex presidente di l'Algeria]] L'Algeria (ufficialmente ''Republica Algerina Democratica è Pupulare'') hè stata retta da u [[1999]] à u [[2019]] da u presidente [[Abdelaziz Bouteflika]]. Sicondu a classifica di u [[2010]] di a [[Freedom House]] di [[Washington]], l'Algeria ùn era micca un Paese liberu, ùn vi era libertà di stampa è ùn era micca una demucrazia elettorale. A situazione cambiò solu in seguitu à a [[primavera araba]], cù a rivolta di u populu algerinu. In l'[[Elezioni presidenziali in Algeria di u 2024|elezioni presidenziali]] svoltesi u [[7 di settembre]] [[2024]] [[Abdelmadjid Tebboune]] fù elettu presidente per a seconda volta. In l'ultime [[Elezioni parlamentari in Algeria di u 2026|elezioni parlamentari]] svoltesi in u 2026 u [[Fronte di Liberazione Naziunale (Algeria)|Fronte di Liberazione Naziunale]] hè risultatu u partitu più votatu (17,57%). === Pulitica estera === Face parte di l'[[Unione Africana]] ([[2002]]), di a [[Lega Araba]] ([[1962]]), di l'[[Unione di u Maghreb Arabo]] ([[1989]]), di l'[[Organizazione di a Cunferenza Islamica]] ([[1969]]), di u [[Muvimentu di i Non-Allineati]] ([[1961]]) è di l'[[OPEC]] (1969). === Diritti civili === == Economia == [[File:Autoroute est ouest ghomri2.JPG|thumb|250px|right|L'[[Autostrada A1 (Algeria)|autostrada A1]] pressu Ghomri]] L'Algeria hà avutu à longu un'economia ispirata à u [[Sucialismu|sucialismu di statu]]. À partesi da l'anni Novanta u guvernu hà iniziatu a transizione versu l'[[economia di mercatu]]. === Agricultura === L'agricultura, cundiziunata da a bassa produttività, ùn hà micca un rollu impurtante in l'economia algerina: più di a metà di u fabbisognu alimentariu hè infatti soddisfattu da l'importazioni. E principali cultivazioni sò e seguenti: granu, orzu, avena, patata, olivi, uva, aranci è datteri. L'allevamentu riguarda principalmente ovini è caprini, ma ancu bovini, cammelli è volatili. A silvicultura furnisce legna, cortecce per a concia di e pelle è sugheru. Impurtante hè a pesca: a flotta algerina cattura tonnu, pesce spada, sardine, acciughe è crustacei. === Materie prime === U settore energeticu, in particulare l'estrazione di i carburanti fossili, custituisce l'ossatura di l'economia algerina, generendu circa u 30% di u [[pruduttu internu lordo]] è più di u 95% di u valore di l'esportazioni. U paese hè u diciassettesimu à u mondu per riserve petrolifere, stimate in 12,2 miliardi di barili. Altresì abbundanti e riserve di gas: cù più di {{formatnum:4500}} miliardi di metri cubi l'Algeria hè à u decimu postu à u mondu. U paese hè riccu di altre materie prime, cum'è per esempiu u [[ferru]]. À [[Ghar Jbeilat]], in a [[pruvincia di Tindouf]], in a zona occidentale di u paese, hè stata scuperta una di e miniere di ferru più grandi di u mondu, per u sfruttamentu di a quale hè statu stipulatu un accordu cù u guvernu cinese. === Cummerciu esteru === A bilancia cummerciale di l'Algeria resta fortemente dipendente da u redditu generatu da a vendita di petroliu è gas chì, in u [[2007]], custituia più di u 97% di l'esportazioni totali. In u 2007, u vulume di l'esportazioni hè statu paru à 63,3 miliardi di dollari contr'à i 26,1 miliardi d'importazioni, cù un surplus di 37,2 miliardi di dollari. U principale partner cummerciale di l'Algeria hè l'[[Unione europea]], versu a quale si hè registratu più di a metà di u cummerciu esteru algerinu; trà i singuli stati, i [[Stati Uniti d'America|Stati Uniti]] sò à u primu postu cù un vulume di scambi di 19 miliardi di dollari, seguiti da [[Italia]] è [[Spagna]]. === Turismu === U sviluppu di u settore hè statu ostaculatu da a mancanza di strutture ricettive, ma da u [[2004]] una larga strategia di sviluppu turisticu hè stata messa in attu, cù conseguente innalzamentu di i standard qualitativi di e strutture ricettive più muderne. U paese conta sette siti dichjarati [[patrimoniu di l'umanità]] da l'[[UNESCO]]. Trà questi [[Djémila]], induve sò stati ritruvati i resti di l'antica cità rumana di ''Cuicul'', è a [[qasba di Algeri]], entrata à fà parte di u patrimoniu di l'umanità in u [[1992]].[[Maqam Echahid]] hè spessu cunsideratu munumentu naziunale d'Algeria. == Ambiente == [[File:Jardin d'essai.jpg|thumb|250px|right|Giardinu botanicu di Hamma à Algeri]] A flora è a fauna di l'Algeria riflettenu a notevule varietà d'ambienti chì si estendenu da u litorale mediterraniu à e muntagne di l'Atlante è finu à l'immense distese desertiche di u Sahara, chì occupanu più di l'ottanta per centu di u territoriu naziunale. Questa diversità di cundizioni climatiche è geografiche determina una transizione graduale da e formazioni vegetali mediterranee à i paisaghji steppichi è desertichi, cunfigurendu u paese cum'è unu di i più ricchi di biodiversità di u Nordafrica. A fascia costiera settentrionale, carattarizata da un clima mediterraniu cù inverni miti è piuviosi è estati calde è secche, ospita una vegetazione sempreverde duminata da lecci (''[[Quercus ilex]]''), sughere (''[[Quercus suber]]''), carrubi (''[[Ceratonia siliqua]]'') è olivastri (''[[Olea europaea]]'' var. ''sylvestris''). L'aree collinari è muntose di a Cabilia, di l'Aurès è di l'Atlante tellianu presentanu foreste miste in cui si alternanu conifere cum'è u pinu d'Aleppu (''[[Pinus halepensis]]'') è u cedru di l'Atlante (''[[Cedrus atlantica]]''), specie endemica di u Maghreb, inseme à sottoboschi di lentiscu, corbezzolo è mirto. Più à sud, a vegetazione si trasforma progressivamente in steppa arida duminata da graminacee xerofile cum'è ''[[Stipa tenacissima]]'' (l'alfa), utilizzata tradiziunalmente per a produzzione di fibre è carta. E steppe di l'altipianu saharianu è di l'Atlante saharianu formanu un ecosistema fragile ma estesu, fundamentale per u pasculu è per a cunservazione di u solu. Oltre tale fascia, a transizione versu u desertu veru è propriu hè segnata da formazioni sparse d'acacie (''[[Acacia tortilis]]''), tamarischi è arbusti di u genere ''[[Calligonum]]'', chì sopravvivenu in ambienti estremamente aridi. L'oasi di u Sahara algerinu, cum'è quelle di u Mzab, di Ouargla è di El Oued, presentanu una vegetazione antropizzata basata nantu à u datteru (''[[Phoenix dactylifera]]''), integrata da orti irrigui è culture di sussistenza. [[File:Hoggar caravane2.jpg|thumb|200px|right|Drumedariu in u sudu di l'Algeria]] A fauna algerina, cum'è a flora, rispecchia questa marcata zonazione ecologica. In e regioni settentrionali è muntose vivenu ancu, benchì in numeru riduttu, u cinghiale (''[[Sus scrofa]]''), a volpe rossa (''[[Vulpes vulpes]]''), u sciacallu doratu (''[[Canis aureus]]'') è varie spezie di mustelidi. U macacu di Barberia (''[[Macaca sylvanus]]''), unicu primatu nordafricanu è relictu di l'antica fauna paleomediterranea, sopravvive in culonie isolate in i boschi di u massicciu di a Grande Cabilia, rapprisentendu un simbulu di a fauna algerina. L'aree steppiche è predesertiche ospitanu l'antilope addax (''[[Addax nasomaculatus]]''), a gazzella dorcade (''[[Gazella dorcas]]''), u fennec (''[[Vulpes zerda]]'') è u sciacallu di u desertu, mentre in e zone più aride di u Sahara si trovanu rettili adattati à l'alte temperature, trà i quali varani, ofidi è gechi. Un tempu cumune, spezie cum'è u struzzu di u Nordafrica (''[[Struthio camelus camelus]]''), u leopardo berberu (''[[Panthera pardus panthera]]'') è u leone di l'Atlante (''[[Panthera leo leo]]'') sò oghje estinte in natura in u paese o sopravvivenu solu in cattività. L'avifauna hè particularmente ricca è varia, favurita da a pusizione di l'Algeria longu à e principali rotte migratorie trà l'Europa è l'Africa. In e zone umide costiere è in i laghi salati interni, cum'è Chott Ech Chergui è Chott el Hodna, sostanu grandi culonie di fenicotteri rosa (''[[Phoenicopterus roseus]]''), aironi, cigogne è anatre selvatiche. In e muntagne di l'Atlante nidificanu rapaci cum'è l'aquila reale (''[[Aquila chrysaetos]]''), u nibbiu brunu (''[[Milvus migrans]]'') è u grifone (''[[Gyps fulvus]]''). U paese ospita numerose aree prutette istituite per preservà l'ecosistemi più vulnerabili, trà cui u [[Tassili n'Ajjer|Parcu naziunale di u Tassili n'Ajjer]], patrimoniu mundiale di l'UNESCO per a cumbinazione unica di biodiversità sahariana è arte rupestre preistorica, è u [[Parcu naziunale di El Kala]], situatu in a regione costiera orientale è ricunnisciutu cum'è [[Riserva di a Biosfera]]. Malgradu queste misure, a fauna algerina ferma minacciata da a desertificazione, da u sovrasfruttamentu di e risorse idriche è da u degradu di l'habitat naturali. == Cultura == === Arte === ==== Architettura ==== L'architettura di l'Algeria hè influenzata da numerosi stili: quellu [[Stile moresco|morescu]], [[Architettura bizantina|bizantinu]], [[Architettura spagnola|spagnolu]], [[Architettura islamica|islamicu]], [[Architettura francese|francese]] è [[Architettura ottomana|ottomanu]]. Questa contaminazione hè presente, in particulare, in u nordu di u paese mentre, in a [[Desertu di u Sahara|zona sahariana]], sò presenti e tipiche custruzzione di culore ocra è biancu. ==== Pittura è scultura ==== [[File:Bensari2.jpg|thumb|250px|right|Dipintu di Bachir Yellès]] Pur ùn essendu micca algerini, hè impurtante sottulineà cumu artisti cum'è [[Eugène Delacroix|Delacroix]], [[Pierre-Auguste Renoir|Renoir]], [[Matisse]] è [[Eugène Fromentin|Fromentin]], in seguitu à a so visita à u Paese à cavallu di u [[XIX sèculu]] è di u [[XX sèculu]], crietinu un novu approcciu à l'usu di a luce. In u periodu culuniale nascì [[Mohammed Racim]] chì, diventatu famosu in patria, fù assai apprezzatu ancu in Francia. Un notu pittore astrattu fù [[Mohammed Khadda]], elevu di [[Picasso]] in [[Parigi]], chì diventò famosu cù u so ritornu in patria. Di a stessa scola funu [[M'hamed Issiakhem]] è [[Choukri Mesli]], chì si furmonu anch'elli in Parigi. I più cunnisciuti pittori algerini attuali, laureati di u premiu [[Abd-el-Tif]] d'[[Algeri]], trà i quali [[Maurice Boitel]], anu cuntribuitu à u prestigiu artisticu di l'Algeria. ==== Patrimonii di l'umanità ==== L'Algeria dispone di un impurtante patrimoniu culturale, tantu chì parechji siti sò stati inseriti in a [[lista di u patrimoniu di l'umanità]] di l'[[UNESCO]]. === Litteratura === [[File:Kateb Yacine Nedjma authograph.jpg|thumb|200px|right|[[Kateb Yacine]]]] Trà i scrittori più cunnisciuti, in u panorama algerinu, truvemu [[Mohammed Dib]] (1920-2003), [[rumanzu|rumanzere]] assai prolificu, cù à l'attivu più di trenta rumanzi, oltre à fole per i zitelli, puesie è raconti brevi. Cum'è parechji altri di i so cuntimpuranei, Dib scrivia in [[lingua francese|francese]]. Vinse u Grand Prix de la Francophonie de l'Academie Française in u 1994 è trà l'opere di trinca si ricorda ''La Nuit Sauvage'', una racolta di tredeci raconti chì spiega a propria visione di u mondu. Trà i scrittori di lingua araba tradutti in talianu ricurdemu a puetessa è scrittrice [[Ahlam Mosteghanemi]] (''La memoria del corpo'', trad. it. di Francesco Leggio), Ahmad Rida Huhu, [[Djilali Khellas]] (''La tempesta dell'isola degli uccelli'', trad. it. di Jolanda Guardi), at-Tahar Wattar (''Il terremoto'', trad. it. di Jolanda Guardi), Ahmad al-Hamid Benhaduga (''Domani è un altro giorno'', trad. it. di Jolanda Guardi). Trà i scrittori algerini cuntimpuranei chì scrivenu in francese, si ricorda Mohammed Moulessehoul, megliu cunnisciutu cù u pseudonimu feminile di [[Yasmina Khadra]] (''Cosa sognano i lupi?'', trad. di Yasmina Mélaouah, ''L'attentato'', trad. di Marco Bellini, ''Le rondini di Kabul'', trad. di Marco Bellini). Si ponu cità inoltre [[Salim Bachi]], [[Mouloud Feraoun]] è [[Kateb Yacine]], ancu pueta, chì u so rumanzu [[Nedjma]] ([[1956]]) hè statu traduttu in parechje lingue. È ancu [[Moufdi Zakaria]], cunsideratu u [[pueta naziunale]] algerinu. Trà e scrittrice algerine chì si sò distinte trà u XX è u [[XXI sèculu]] ricurdemu [[Assia Djebar]], esponente di u pinsamentu feministu. === Cinema === [[File:La bataille d'Alger film.jpg|thumb|200px|right|''[[La battaglia di Algeri]]'', filmu di [[Gillo Pontecorvo]]; [[Leone d'oro]] à a [[Mostra di u Cinema di Venezia]], [[1966]]]] U cinema algerinu hà ricevutu significativi apprezzamenti in e più impurtante mostre internaziunale. Trà questi u film vincitore di a [[Palma d'oru]] à u [[Festival di Cannes]], ''[[Cronaca degli anni di brace]]'', di u [[1975]], direttu da [[Mohammed Lakhdar-Hamina]]. Altri film algerini degni di nota sò [[Poussières de vie]], ''[[Indigènes|Days of Glory]]'' (''Indigènes'') di u 2006, è ''[[Uomini senza legge]]'', diretti da u regista franco-algerinu [[Rachid Bouchareb]], chì sò tutti è trè riesciuti à ottene una nomination à l'[[Oscar à u miglior film in lingua straniera]], rispettivamente in u 1996, in u 2007 è in u 2011. Primu film algerinu à vince l'Oscar à u miglior film stranieru fù, in u 1970, ''[[Z - L'orgia del potere]]'', di u regista [[Costa-Gavras]]. === Tiatru === Trà l'omi di tiatru chì anu marcatu un periodu di a so storia in Algeria ci sò Ould Abderrahmane dettu Kaki è [[Kadour Naimi]]. === Musica === Genere tradiziunale musicale di l'Algeria hè u [[Raï]]. Sò cunnisciuti, ancu à livellu internaziunale, i cantanti [[Khaled]], autore di singuli famosi trà i quali [[C'est la vie (singulu Khaled)|C'est la vie]] (2012) è, trà l'altri cantanti, si ricorda [[Cheb Mami]]. === Gastronomia === A cucina algerina hà gosu di l'influenze di a [[cucina francese]] è face parte di a cucina araba. === Scienza è tecnulugia === ==== L'Algeria in u spaziu ==== * [[28 nuvembre]] [[2002]]: hè lanciatu [[AlSat-1]], u primu satellite naziunale algerinu. == Sport == === Ballò === [[File:Algérie - Arménie - 20140531 - Riyad Mahrez (cropped).jpg|thumb|200px|right|Riyad Mahrez]] A [[nazionale di ballò di l'Algeria]] hè stata campione in a [[Coppa d'Africa]] in u 1990 è in u 2019. S'hè classificata à u secondu postu in u 1980 è à u terzu postu in u 1984 è in u 1988. S'hè qualificata à i Mondiali per a prima volta in u 1982, essendu eliminata à u primu tornu. U megliu piazzamentu à i Mondiali sò l'ottavi di finale di u Mondiale [[2014]]. Trà i grandi ghjucatori algerini si ponu mintuvà [[Lakhdar Belloumi]] è [[Rabah Madjer]], inseriti in a lista di i [[Migliori calciatori del XX secolo IFFHS]]. Altri ghjucatori algerini impurtanti sò [[Abdelkader Ghezzal]], [[Rafik Djebbour]], [[Hassan Yebda]], [[Sofiane Feghouli]], [[Riyad Mahrez]] è [[Ismaël Bennacer]]. === Atletica leghjera === U primu atleta algerinu à vince una cumpetizione olimpica hè statu [[Boughéra El Ouafi]], chì vinse a medaglia d'oru per a maratona, ghjuchendu per a Francia, in l'Atletica leghjera ai [[Giochi della IX Olimpiade|Olimpiade di u 1928]] d'[[Amsterdam]]. Sempre in l'atletica leghjera spicca u mezzufondista [[Noureddine Morceli]], vincitore di ben trè ori mundiali è ancu oru à i [[Ghjochi della XXVI Olimpiade|ghjochi olimpichi 1996]] d'[[Atlanta]] in i 1500 m. === Ghjochi olimpici === Prima atleta à vince una medaglia d'oru olimpica per l'Algeria hè [[Hassiba Boulmerka]], in i 1500 metri piani, à i [[Giochi di a XXV Olimpiade|Ghjochi olimpichi di Barcellona 1992]]. Primu algerinu à vince una medaglia olimpica fù [[Mohamed Zaoui]], in u pugilatu, medaglia di bronzu à [[Giochi della XXIII Olimpiade|Los Angeles 1984]]. == Tradizione == === Folcloru è mitulugia === Tipichi sò l'animali mitulogichi di [[Itherther è Thamuatz]], chì si ritrovanu in varii raconti, è ancu [[Achimi]], un caratteristicu diu bufalu africanu. === Festività === U [[calendariu islamicu]] hè lunare, pertantu e festività islamiche ùn anu micca ghjorni stabili per tutti l'anni. E principale sò: * [[ʿīd al-aḍḥā|ʿĪd al-aḍḥa]] * [[ʻĪd al-fiṭr|ʿĪd al-fitr]] * [[Ramadan]] (mese celebrativu è dedicatu à u digiunu) * [[Mawlid]] (ghjornu di nascita di [[Maometto]], chì ricorre u 12 di u mese lunare di [[Rabīʿ al-àwwal]]) == Bibliografia == * [[Giampaolo Calchi Novati]], ''Storia dell'Algeria indipendente. Dalla guerra di liberazione al fondamentalismo islamico'', Milano, Bompiani, 1998. ISBN 978-88-452-3909-0. * Anthony Ham, ''et al.'', ''Algeria'', Torino, EDT/Lonely Planet, 2008. ISBN 978-88-6040-187-8. * Istituto Geografico De Agostini, ''Enciclopedia geografica'', vol. 11, Milano, RCS Quotidiani, edizione speciale per il ''[[Corriere della Sera]]'', 2005. ISSN 1824-9280. * [[Ferhat Mehenni]], ''Algérie: la question kabyle'', Paris, Michalon, 2004. ISBN 2-84186-226-7. * Laura Guazzone, ''Storia contemporanea del mondo arabo. I paesi arabi dall'impero ottomano ad oggi'', Firenze, [[Mondadori Education]], 2016. ISBN 978-88-6184-366-0. * [[Souad Sbai]], ''Le ombre di Algeri'', Armando Curcio Editore, 2012. * Francesco Tamburini, ''L'Algeria di Abdelaziz Bouteflika: un regime e la sua crisi'', in "Africana", 2008, pp. 131–140. * Francesco Tamburini, ''Algeria: il lungo cammino verso la consacrazione del regime ibrido'', in "Africa", LXV, 2010, pp. 82–103. ==Note== <references/> == Da vede dinù == * [[Numidia]] [[Categoria:Algeria]] d3lnhxzhsmmtufu4n9bxodmb5783qj4 Discussioni utente:MasonDecker418 3 27762 406748 2026-10-03T08:57:25Z Fausta Samaritani 15085 /* Anni */ nuova sezione 406748 wikitext text/x-wiki == Anni == Smettila di fare queste scempiaggini. Il lavoro sugli anni deve procedere secondo quanto stabilito dall'allora amministratore di Corsipedia, che ha lasciato l'incarico due anni fa. Non ci serve aumentare in modo artificiale il numero delle pagine. [[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discussioni utente:Fausta Samaritani|discussioni]]) 08:57, 3 utt 2026 (UTC) opq77ixux5d42rbkdcdhp712ynvgmb5