Wikipedia cowiki https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Media Speciale Discussione Utente Discussioni utente Wikipedia Discussioni Wikipedia File Discussioni file MediaWiki Discussioni MediaWiki Template Discussioni template Aiuto Discussioni aiuto Categoria Discussioni categoria TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 1 di lugliu 0 1732 406786 404977 2026-10-03T20:27:54Z Johannnes89 17100 - red link 406786 wikitext text/x-wiki {{lugliu}} U '''1 di lugliu''' hè u 182esimu ghjornu (u 183esimu ghjornu s'è l'annata hè bisesta) di u calendariu gregorianu. == Evenimenti == == Nascite == == Morte == - [[1981]]: [[Marcel Breuer]], architettu è designer.<br> == Celebrazione == === Feste === === I Santi === Santu '''Teoduricu'''. '''Teoduricu''' hè natu in Curtis Alamanorum, l'attuale Auménancour, in u dipartimentu di a Marne. Hè mortu l'annu 533 in Remi, l'attuale cità di Reims. U babbu, un sgiò, era un furdanu è un ladrone. Ellu, ùn serà statu tantu megliu, ma era più di bon indule. U ghjornu di u so matrimoniu, si avvede ch'ellu hà a vucazione per fassi frate. A moglia, un a tocca è cerca di scunvincela di entre in un cunventu. Quella ùn accetta. Inseme, vanu à cunsultà u vescu di Remi chì rimanda a moglia in casa soia, scioglie u matrimoniu è si tene à Teoduricu. Li fece creà un munasteru nantu à u Monte d'Oru, vicinu à Remi, un munasteru chì hà esistitu sinu à u 1776. A più grande gioia di Teoduricu fù quan'ellu hà vistu affaccà u babbu chì dumandava di cunvertesi è di fassi frate ancu ellu. Contanu chì, un ghjornu, Teoduricu hà ricevutu a visita di u rè Teoduricu Primu, un figliolu di Clodoveu chì avia un ochju scempiatu. I medichi u li vulianu caccià, ma u rè ùn vulia esse guarciu. Dicia: "S'o perdu a medità di i mio ochji perdu dinù a medità di a mio auturità nantu à i mio guerrieri". Teoduricu tuccò l'ochju chì guarì. Serebbi per via di issu miraculu chì, tutte e volte chì i rè di Francia andavanu in Reims à fassi cunsacrà, u lindumane facianu cullaziò in l'abbazia di u Monte d'Oru. Etimolugia: da u germ. "Thorr" (nome di una divinità). Nomi: Dederick, Derek, Deric, Derick, Derk, Derkie, Derrick, Deter, Didrik, Didrika, Diede, Diede, Diederica, Diederiek, Diederik, Diedrich, Diedrik, Dierich, Diet, Dieter, Dieto, Dietrich, Dirk, Dirkie, Drieca, Durk, Teodurica, Teoduricu, Theodo, Theodoric, Theodorico, Théry, Thiede, Thierry, Thiéry, Til, Tilemann, Till, Tjark.[https://adecec.net/adecec/santi/07-lugliu.php] == In Corsica == == Ligami == * [http://adecec.net/almanaccu2006.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422085036/http://adecec.net/almanaccu2006.pdf |date=2006-04-22 }} L'almanaccu 2006 di l'[[Adecec]]] {{mesi}} [[Categoria:Ghjornu di l'annu]] [[Categoria:Lugliu]] [[Categoria:Luddu]] 21ue0nc8hn0h8qsihhw6xrd5cv7qg3s 406787 406786 2026-10-03T20:40:34Z Fausta Samaritani 15085 fix, link 406787 wikitext text/x-wiki {{lugliu}} U '''1 di lugliu''' hè u 182esimu ghjornu (u 183esimu ghjornu s'è l'annata hè bisesta) di u [[calendariu gregorianu]]. == Evenimenti == == Nascite == == Morte == - [[1981]]: [[Marcel Breuer]], architettu è designer.<br> == Celebrazione == === Feste === === I Santi === ;'''Santu Teoduricu'''. '''Teoduricu''' hè natu in Curtis Alamanorum, l'attuale Auménancour, in u dipartimentu di a Marne. Hè mortu l'annu [[533]] in Remi, l'attuale cità di [[Reims]]. U babbu, un sgiò, era un furdanu è un ladrone. Ellu, ùn serà statu tantu megliu, ma era più di bon indule. U ghjornu di u so matrimoniu, si avvede ch'ellu hà a vucazione per fassi frate. A moglia, un a tocca è cerca di scunvincela di entre in un cunventu. Quella ùn accetta. Inseme, vanu à cunsultà u vescu di Remi chì rimanda a moglia in casa soia, scioglie u matrimoniu è si tene à Teoduricu. Li fece creà un munasteru nantu à u Monte d'Oru, vicinu à Remi, un munasteru chì hà esistitu sinu à u [[1776]]. A più grande gioia di Teoduricu fù quan'ellu hà vistu affaccà u babbu chì dumandava di cunvertesi è di fassi frate ancu ellu. Contanu chì, un ghjornu, Teoduricu hà ricevutu a visita di u rè Teoduricu I, un figliolu di Clodoveu chì avia un ochju scempiatu. I medichi u li vulianu caccià, ma u rè ùn vulia esse guarciu. Dicia: "S'o perdu a medità di i mio ochji perdu dinù a medità di a mio auturità nantu à i mio guerrieri". Teoduricu tuccò l'ochju chì guarì. Serebbi per via di issu miraculu chì, tutte e volte chì i rè di Francia andavanu in Reims à fassi cunsacrà, u lindumane facianu cullaziò in l'abbazia di u Monte d'Oru. Etimolugia: da u [[Lingua tedesca|germ.]]: "Thorr" (nome di una divinità). Nomi: Dederick, Derek, Deric, Derick, Derk, Derkie, Derrick, Deter, Didrik, Didrika, Diede, Diede, Diederica, Diederiek, Diederik, Diedrich, Diedrik, Dierich, Diet, Dieter, Dieto, Dietrich, Dirk, Dirkie, Drieca, Durk, Teodurica, Teoduricu, Theodo, Theodoric, Theodorico, Théry, Thiede, Thierry, Thiéry, Til, Tilemann, Till, Tjark.<ref>[https://adecec.net/] adecec/santi/07-lugliu.php.</ref> == In Corsica == == Note == <references /> == Ligami == * [http://adecec.net/almanaccu2006.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422085036/http://adecec.net/almanaccu2006.pdf |date=2006-04-22 }} L'almanaccu 2006 di l'Adecec. {{mesi}} [[Categoria:Ghjornu di l'annu]] [[Categoria:Lugliu]] [[Categoria:Luddu]] 2ok78u6i312hm2hoxkrs0tedm8qruw0 Sicilia 0 4721 406788 402597 2026-10-04T09:23:06Z Fausta Samaritani 15085 fix, tolto link doppioni 406788 wikitext text/x-wiki {{regione taliana | regione=Sicilia | nomeUfficiale=Sicilia | blasone=Coat of arms of Sicily.svg | bandera=Flag of Sicily.svg | capilocu=Palermu | linguiUfficiali=[[Lingua taliana|Talianu]], [[Lingua siciliana|Sicilianu]] | altrilingui=[[Lingua inglesa|Inglesu]] (Cummerciale e Turisticu) | superficia=25.708 | pupulazioni=5.040.301 | densità=196 | pruvincie= <li>{{IT-AG}}</li> <li>{{IT-CL}}</li> <li>{{IT-CT}}</li> <li>{{IT-EN}}</li> <li>{{IT-ME}}</li> <li>{{IT-PA}}</li> <li>{{IT-RG}}</li> <li>{{IT-SR}}</li> <li>{{IT-TP}}</li> | cumune=390 | situ=http://www.regione.sicilia.it/ | carta=Sicily in Italy.svg }} [[File:Sicily-EO.JPG|thumb|left|250px|A Sicilia vista da u spaziu]] A '''Sicilia''' (o '''Cicilia''') ([[Salteriu funeticu internaziunale|IPA]]: {{IPA|[siˈʧiːlja]}}, ''Sicìlia'' in [[Lingua siciliana|sicilianu]],<ref>Scrittu ancu ''Sixilia''; in lingua siciliana antica si contra inoltri a forma ''Sichilia''.</ref> ''Siçillja'' in [[Lingua arbëreshë|arbëreshë]], Σικελία in [[Lingua greca|grecu]]), ufficialamenti '''Regione Siciliana''', hè una [[Regione di'Italia|rigioni taliana]] [[Autonumia speciale|autonoma]] à [[statutu spiciali]] di {{formatnum:5089386}} abitanti, u capilocu essendu [[Palermu]]. U territoriu di a rigioni hè custituitu guasi cumplittamenti da l'[[Isula di Sicilia|isula umonima]], a più isula maiori di l'Italia è di u [[Isule di u mari Tarraniu|Tarraniu]], è ancu a [[Lista di isule per aria|45ª isula più stesa in u mondu]]. A parti rimanenti hè custituita da l'arcipelaghi di l'[[Isuli Eolii]], di l'[[Isule Egadi|Egadi]] è di l'[[Isuli Pelagii]] è da l'isuli di l'[[Isula d'Ustica]] è [[Isula di Pantelleria|Pantellaria]]. Hè a rigioni più stesa di Italia<ref>Misura chì cumprendi a superficia di l'arcipelaghi è di l'isuli minori.</ref> è u so tarritoriu hè ripartitu in [[Cumuna di a Sicilia|390 cumuni]] chi sò custituiti in novi pruvinci. Hè l'unica rigioni taliana à cumpurtà dui cità frà i deci più pupulati d'Italia: Palermu è [[Catania]]. Hè bagnata à u nordu da u [[Mari Tirrenu]], à punenti da u [[Canali di Sicilia]], à u sudu da u [[Mari di Sicilia]], à livanti da u [[Mari Ioniu]] è à nordu-livanti da u [[strettu di Missina]] chì a sipara da a [[Calabria]]. I più antichi tracci umani in l'isula ricoddani à u 12.000 a.C. circa. Duranti l'era [[protustoria|protustorica]] si sò sviluppati i culturi ditti di [[Thapsos]], di [[Castelluccio di Cunnisciutu|Castelluccio]], di [[Stentinello]]. Populi pruvinenti da u cuntinenti talianu o da u Mari Tarraniu ci si stalletini dopu: trà eddi i [[Sicani]], i [[Siciliani]] è l'[[Elimi]]. L'[[VIII sèculu a.C.]] vedi a Sicilia culunizata da i [[Fenici]] è da i [[Grechi]] è in i 600 anni successivi divintà campu di battaglia di i [[guerre grecu-punichi]] è [[guerre rumanu-puniche|rumanu-punichi]]. L'isula fù cusì cunquistata da i [[Ripublica rumana|Rumani]] è fù parti di l'[[Imperu rumanu|imperu]] finu à a so caduta in u [[V sèculu d.C.]]. A Sicilia fù cusì terra di cunquista è, duranti l'[[Altu Medievu]], cunquistata da i [[Vandali]], da l'[[Ostrogoti]], da i [[Bizantini]], da l'[[Arabi]] è da i [[Nurmanni]]. Sottu quist'ultimi nascì u [[Regnu di Sicilia]] chì durò da u [[1130]] à u [[1816]], chì fù suburdinatu dopu à l'[[Aragunesu]], à u Sacru Rumanu Imperu è, infini, à i Burboni sottu i quali si trasfurmò in [[Regnu di i Dui Sicilii]]. A Sicilia fù unita à u [[Regnu d'Italia]] in u [[1860]] incù un referendu, in seguitu à a [[spidizioni di i Milla]] vidata da [[Ghjuseppu Garibaldi]] duranti u [[Risurgimentu]]. In u [[1946]] a Sicilia, custituita in rigioni autonoma à statutu spiciali, hà di novu un parlamentu probbiu, sempri prima di a nascita di a [[Ripublica taliana]]. == Giugrafia fisica == [[File:Altimetria Sicilia.svg|thumb|250px|right|Graficu incù l'altimitrìi di a Sicilia]] A [[Isula di Sicilia|Sicilia]] hè a più isula grandi di u [[Mari Tarraniu]]. S'affaccia à u nordu annantu à u [[Mari Tirrenu]]. À nordu-livanti hè divisa da a [[penisula taliana|penisula]] da u [[strettu di Missina]] ed hè bagnata à livanti da u [[Mari Ioniu]], à sudu-punenti hè divisa da l'[[Africa]] da u [[canali di Sicilia]]. L'isula hà una forma chì ricorda apprussimativamenti quidda d'un triangulu incù i trè siguenti vertici: * [[Capu Peloro]] (o Punta di u faru) à Missina, à u vertici nordu-uriintali; * [[Capu Lilibeo|Capu Boeo]] (o Lilibeo) à Marsala, à u vertici nordu-uccidintali; * [[Capu Passero]] à [[Portopalo]], à u vertici sudu-uriintali. Capu Peloro, inoltri, rapprisenta l'estremità uriintali di a rigioni; l'isuli di [[Strombolicchio]], Pantellaria è Lampedusa, inveci, rapprisentani rispittivamenti l'estremità sittintriunali, uccidintali è miridiunali. === Giulugia === [[File:Stromboli animiert 800x600.gif|thumb|250px|right|Eruzione di u Strombuli]] A Sicilia apparteni à a placca Siciliana Iblea, chì faci parti di a [[placca africana]],<ref>[http://www.curriere.it/scenze_è_tecnulugie/12_maghju_11/placca-sicilia-furesta-martin_ecf3b14à-9b72-11è1-81bc-34fceaba092f.shtml] ''Trà Auropa è Africa spunta a micro-placca siciliana-iblea''.</ref> eccituatu a parti Sicilia nordu-uriintali, chì apparteni à a [[placca euruasiatica]]. U muvimentu di a placca africana chì par subduzioni s'immerghji sottu à quidda euruasiatica hà ditarminatu a criazioni di i rilievi muntosi di a rigioni, è ancu a prisenza di friquenti [[sisma|attività sismichi]] tantu d'urigini tettonica ch'è vulcanica. Trà 5,96 è 5,3 milioni d'anni, duranti u [[Messinianu]] (ultima fasa di u periodu [[Miocenu]]), u Mari Tarraniu firmò isulatu da l'[[Oceanu Atlanticu]] prubabilamenti par via d'una crescita di l'attività tettonica. Quissa purtò à a crisa di salinità: u mari Tarraniu cuminciò à svapurà più lestru è a cuncintrazioni di u [[sali]] aumintò. [[Carbunati]] è [[sulfati]] funi dipusitati in grandi quantità annantu à i fundali è n'hè firmatu sempri traccia in i [[miniera|minieri]] di [[sali gemma]] è di [[ghjessu (minerali)|ghjessu]] chì si poni truvà sempri in i pruvinci d'Agrigentu, Caltanissetta è Enna.<ref>Stefanu Zanoli. [http://www.villasmunta.it/oceanugrafia/Non_pubblicabili/inaridimentu_adriaticu.htm] ''Quandu si inaridì u Mediterraniu''. in ''TuttuScenze'', [[29 di settembre]] [[1999]].</ref> Un finominu giulogicu particulari hè u [[vulcanesimu sidimintariu]], chì si scontra in i siti di i [[Riserva naturale integrale Macalube d'Aragona|macalubi d'Aragona]], in a pruvincia d'Agrigentu, è di i [[maccalubi di Terrapelata]], à Caltanissetta. Stu raru finominu rendi l'aria vicina torbida, di culori bianchicciu è pupulata da una seria di [[vulcani di fanga|vulcaneddi di fanga]], alti circa un metru. U finominu hè liatu à a prisenza di tarreni [[arzilla|arzillosi]] pocu cunsistenti, intercalati da liveddi d'acqua salmastra, chì stani sopra à boddi di gasu [[metanu]] sottupostu à una certa prissioni. U gasu, à traversu i discuntinuità di u terrenu, affiora in suparficia, trascinendu incun eddu sedimenti arzillosi è acqua, chì danu locu à un conu di fanga, chì a so summità hè tuttu à fattu simuli à un [[crateru vulcanicu]]. U finominu assumi un caratteru splusivu, incù spulsioni di materiali arzillosu mischiatu incèu gasu è acqua chi zirla à una certa altezza.<ref>[http://web.tiscalinet.it/legambientesicilia/riserve/riserva_naturale_macalube_di_ara.htm] ''Riserva naturali Macalube d'Aragona.</ref> === Vulcani === Par via di a so pusizioni, a rigioni è l'isuli circustanti sò tocchi da un'intensa attività vulcanica. I vulcani più impurtanti sò: [[Etna]], [[Strombuli]] è [[Vulcanu (vulcanu)|Vulcanu]]. Ani a singularità d'appartena à trè tipulugii diffarenti: eruzioni di lavi basaltichi altirnendu incù periodi di calma par u prima; eruzioni cuntinui è funtani di lava, par u sicondu, chì i so carattaristichi sò stati presi com'è mudeddu tipulogicu da i scentifichi di u sittori, chì ani criatu u terminu ''tipu strumbulianu'' par disignà l'attività similari di i vulcani terrestri; infini di tipu splusivu o ''plinianu'' par u terzu, carattarizatu da longhi periodi d'apparenti calma è eruzioni viulenti. Infini si ricorda l'attività eruttiva chì in u [[XIX sèculu]], in l'ariali di u canali di Sicilia oghji dinuminata bancu di Graham, hà inghjinaratu a nascita di l'effimera [[isula Ferdinandea]]. === Isuli minori === [[File:MyBlue.jpg|thumb|250px|right|Una via tipica di l'[[isula di Panarea]], incù abitazioni in stilu meditarraniu]] A Sicilia hè una rigioni cumplittamenti insulari: hè custituita, più ch'è da un'isula principali, da un insemu d'[[Arcipelagu|arcipelaghi]] è d'isuli minori, chì formani circa 1,11% di tutta a superficia rigiunali (circa 285,4&nbsp;km<sup>2</sup> annantu à 25.711&nbsp;km<sup>2</sup> tutali). Cumpresa l'[[isula di Sicilia]], ci sò 19 isuli abitati (33.172 abitanti in i soli isuli minori).<ref>[http://www.demo.istat.it/bilmens2011gen/query1.php?lingua=ita&Pro=84&allrp=2&periodu=5&submit=Tavola] Datu Istat à u 31/08/2011|accessu=24 ghjinnaghju 2012.</ref> I principali gruppi d'isuli di u grandi arcipelagu di a Sicilia sò l'[[Isuli Eolie|Eolii]], l'[[Isuli Egadi|Egadi]] è i [[Isuli Pelagie|Pelagii]]; l'[[isuli di u Stagnonu]] è l'[[isuli Ciclopi]], inveci, custituiscini dui picculi arcipelaghi rispittivamenti à punenti è à livanti di l'isula siciliana, di fronti à i costi di [[Marsala]], in u [[Pruvincia di Trapani|trapanesu]], è di [[Aci Casteddu]], in u [[Pruvincia di Catania|catanesu]]. [[Ustica]] è [[Pantillaria]], in u Mari Tirrenu è in u [[canali di Sicilia]], formani dui cumuni distinti di i [[Pruvincia di Palermu|pruvinci di Palermu]] è Trapani. I centri storichi di [[Siracusa]] è [[Augusta (Italia)|Augusta]], in u [[Pruvincia di Siracusa|siracusanu]], sò situati annantu à dui isuli culligati à a terraferma. === Monti di Sicilia=== [[File:Roccasalvatesta.JPG|thumb|250px|right|[[Rocca Novara]], ditta ancu Rocca Salvatesta, [[monti Peloritani]]]] A Sicilia hè una rigione per u più cullinare (per u 61,4% di u territoriu), mentre per u 24,5% hè [[muntagna|muntosa]] è per u ristante 14,1% hè [[pianura|para]] (a pianura più grande hè quella di [[piana di Catania|Catania]]). U rilievu hè variu è, mentre in a Sicilia orientale si pò ricunnosce in l'[[Appinninu sicilianu]], a cuntinuazione di l'[[Appinninu calabru]], a Sicilia cintrale è occidentale ospiteghjanu parechji massicci isulati. Si trova in e [[Madonie]] a siconda vetta più alta di l'isula: u [[pizzu Carbunara]] (1979 metri). À u [[Sicilia cintrale|centru di a Sicilia]] ci sò i [[Monti Erei]] annantu à i quali si trova, à 948 metri d'altezza, a cità d'[[Enna]]; mentre in a fascia sudu-orientale trà a pruvincia ragusana è quella siracusana si trovanu i [[monti Iblei]] di i quali a cima più alta, u [[monte Lauro]], ghjunghje à un'altezza di 986 m. À punente sorghjenu altri monti d'altezza variabile, com'è i [[monti Sicani|Sicani]], di i quali a cima più alta hè u monte Cammarata (1578 metri), è i monti chì circondanu a [[Conca d'Oru]], a pianura induve, affacciata annantu à u mare, si stende Palermu, a cità chì hè u capilocu di 'ssa rigione. À livante cumparisce, visibule da u Strettu di Missina, è ancu da a cima calabresa di l'[[Aspromonte]], a cima annivata di l'Etna, altu 3.343 metri. Incù e so frequente eruzione, l'Etna hà cupertu u territoriu di u circondu di a so lava nera. Cuntrariamente à ciò chì si pudaria pinsà, però, a piana vicina di [[Catania]] ùn hè micca d'origine vulcanica, bensì d'origine alluviunale, essendu stata criata da i l'alluvioni traspurtati in i seculi da i fiumi Dittaino, Gornalunga è Simeto. [[File:Sicily-mountains-map-bjs.jpg|thumb|I gruppi muntosi in Sicilia.]] {|class="wikitable" |+ |- bgcolor=lightgrey ! Gruppu muntosu || Cima più alta || Altezza |- | [[Madonie]] || [[Pizzo Carbonara]] || 1.979 m |- | [[Nebrodi]] || [[Monte Soro]] || 1.847 m |- | [[Monti Sicani]] || [[Rocca Busambra]] || 1.613 m |- | [[Peloritani]] || [[Muntagna Grande]] || 1.347 m |- | [[Monti di Palermu]] || [[Monte Cuccio]] || 1.050 m |- | [[Monti Erei]] || [[Monte Altesina]] || 1.142 m |- | [[Monti di Trapani]] || [[Monte Sparagio]] || 1.110 m |- | [[Monti Iblei]] || [[Monte Lauro]] || 986 m |- |} === Fiuma è lava === [[File:Papiro-Ciane.jpg|thumb|250px|right|U papiru di u fiumu Ciane]] I [[fiumu|fiuma]] siciliani sò tutti di purtata è estinsioni limitata. Quiddi di l'Appinninu à u nordu sò chjamati ''[[fiumara (idrugrafia)|fiumare]]'', è ani una natura di [[turrenti]] chi d'istati sò guasi sempri secchi. L'unichi corsi d'acqua chì t'ani diminsioni impurtanti sò l'[[Imera Miridiunali]], u più longu di l'isula, è u [[Simeto]], quiddu incù u [[bacinu idrugraficu]] u più ampiu. Sfocianu in u Mari Ioniu u [[Simeto]], l'[[Alcantara (fiumu)|Alcantara]], l'[[Agrò (turrenti)|Agrò]], u [[Ciane]] è l'[[Anapo]], in u Mari Tirrenu l'[[Imera Sittintriunali]] è u [[Torto (fiumu)|Torto]], mentri in u canali di Sicilia u [[Platani]], l'[[Imera Miridiunali]] (o Salso) è u [[Belice]]. Par ciò chì riguarda i [[lavu|lava]] naturali, eccituatu u [[Lavu Pergusa|Lavu di Pergusa]] è quiddu mezu artificiali di u [[Lavu di Lentini|Lavu Biviere di Lentini]], a Sicilia ni hè guasi priva. U lavu di Pergusa, d'urighjini paleuvulcanica, hè celebru par l'antichissimi miti è lighjendi chì u cuncernani è par a [[fauna]] è par a [[flora]] chì u circonda. Tuttu intornu ad eddu corri un [[autodromu di Pergusa|autudromu]], chì era in i tempi sediu d'un Gran'Premiu di [[formula 3000]]. U lavu hè oramai à risicu d'assiccamentu, chì ùn hà micca [[immissariu|immissarii]], par via di u custanti prilivamentu d'acqua par usu civili. A custruzzioni di [[diga|dighi]] hà criatu grandi lava artificiali, com'è u [[lavu di l'Ancipa]] è u [[lavu Pozzillo]] (u più maiò di l'isula). Da mintuvà sò dinò u [[lavu Aranciu]], u [[lavu di Piana di l'Albanesi]] è u [[lavu d'Ogliastro]]. {|class="wikitable" |+ |- bgcolor=lightgrey ! Fiumu || Lungh. || Prov. |- | [[Imera miridiunali]] || 144&nbsp;km || AG - CL - EN - PA |- | [[Simeto]] || 113&nbsp;km || CT - ME |- | [[Belice]] || 107&nbsp;km || AG - PA - TP |- | [[Dittaino (fiumu)|Dittaino]] || 105&nbsp;km || EN - CT |- | [[Platani]] || 103&nbsp;km || AG - CL - PA |- | [[Gornalunga]] || 81&nbsp;km || CT - EN - SR |- | [[Gela (fiumu)|Gela]] || 74&nbsp;km || CL - EN |- | [[Salso Cimarosa]] || 72&nbsp;km || EN |- | [[Torto (fiumu)|Torto]] || 58&nbsp;km || PA |- | [[Irminio]] || 57&nbsp;km || RG |- |} == Cultura == === Scrittori siciliani === * [[Giuseppi Tomasi di Lampedusa]] * [[Liunardu Sciascia]] * [[Gesualdo Bufalino]] * [[Ghjuvanni Verga]] * [[Lucio Piccolo]] * [[Luiggi Pirandellu]] * [[Eliu Vittorini]] * [[Vitalianu Brancati]] * [[Andrea Camilleri]] * [[Salvaturi Quasimodo]] === Cucina è Gastrunumìa === ''Viditi puri [[Cucina siciliana]].'' * Alici crudi a lumìa * Nvultini di pisci spata * Capunata * Parmiggiana Siciliana * Pasta chî sardi * Maccu di favi * Macchiruna à a Siciliana * Paneddi di cici * Purpetti di nannatu * Salmurigghiu * [[Arancina|Arancini]] * Piscistoccu à a Missinisi * Pizza fritta à a Siciliana * Mustazzuli Siciliani * [[Cannolu|Cannoli]] * Pasta riali * Zeppuli di risu * [[Granita]] * [[Cassata]] * Frutta Marturana * Sfinciuna di risu * Torta di mennuli * Torta di pistacchiu * Pignuccata ==Noti== <references/> === Da veda dinò === * [[Munarchi di Sicilia]] * [[Rigioni d'Italia]] * [[Vulcanulugia]] * [[Trisceli]] * [[Folcloru]] * [[lingua siciliana]] * [[pruverbii siciliani]] {{Regioni taliane}} [[Categoria:Regione taliana|Sicilia]] [[Categoria:Sicilia]] afug01hav2alx1cc33q6x3ga9ocgf6w Template:Fiumi di Corsica 10 6348 406800 397772 2026-10-04T10:09:45Z Fausta Samaritani 15085 file 406800 wikitext text/x-wiki <br clear=all> {| id="toc" align="center" style="margin:auto;" |- | style="background:#ccccff" align="center" | '''I fiumi di [[Corsica]]''' |- | align="center" style="font-size: 90%;" | [[Abatescu]] · [[Alisu (fiume)|Alisu (fiume)]] · [[Bevincu]] · [[Bravone (fiume)|Bravona (fiume)]] · [[Cavu]] · [[Fangu]] · [[Figarella (fiume)|Figaredda (fiume)]] · [[Fiumaltu]] · [[Fiumorbu (fiume)|Fiumorbu (fiume)]] · [[Golu]] · [[Gravona]] · [[Liamone|Liamone]] · [[Ortolu]] · [[Ostriconi (fiume)|Ostriconi (fiume)]] · [[Osu]] · [[Portu (fiume)|Portu (fiume)]] · [[Prunelli (fiume)|Prunelli (fiume)]] · [[Restonica]] · [[Rizzanese|Rizzanese]] · [[Stabiacciu]] · [[Sulinzara (fiume)|Sulinzara (fiume)]] · [[Taravu (fiume)|Taravu (fiume)]] · [[Tavignanu (fiume)|Tavignanu (fiume)]] · [[Travu (fiume)|Travu (fiume)]] |- | align="center" style="font-size: 90%;" | |- |}<noinclude>[[Categoria:Mudellu]][[Categoria:Fiumi di Corsica|_]]</noinclude> e3v4f88kzjoyov91mptpc9xmw1hh1uf Almazul 0 10592 406797 351184 2026-10-04T09:53:23Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 406797 wikitext text/x-wiki [[File:Almazul, Soria, España, 2015-12-29, DD 34.JPG|thumb|350px|right|Almazul]] [[Image:{{PAGENAME}} (Soria) Mapa.svg|thumb|right|200px|{{PAGENAME}}]] '''{{PAGENAME}}''' hè una [[cumuna]] [[Spagna|spagnola]] di a pruvincia di Soria, in a cumunità autonoma di [[Castiglia è León]]. == Storia == == Giugrafia == == Monumenti == == Demugrafia == == Rifarenzi == == Ligami == [[Categoria:Pruvincia di Soria]] e151chokqbgc1pr8o3tj84frwlgbeoo Almenar de Soria 0 10593 406799 351186 2026-10-04T10:01:09Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 406799 wikitext text/x-wiki [[File:Almenar de Soria - 001 (40294423953).jpg|thumb|250px|right|Almenar de Soria]] [[Image:{{PAGENAME}} (Soria) Mapa.svg|thumb|right|200px|{{PAGENAME}}]] '''{{PAGENAME}}''' hè una [[cumuna]] [[Spagna|spagnola]] di a [[pruvincia di Soria]], in a cumunità autonoma di [[Castiglia è León]]. == Storia == == Giugrafia == == Monumenti == == Demugrafia == == Rifarenzi == == Ligami == [[Categoria:Pruvincia di Soria]] n9nu6qc46mrr6v9ikva7aevv8g8d83i Alpanseque 0 10594 406796 351189 2026-10-04T09:50:19Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 406796 wikitext text/x-wiki [[File:Alpanseque, Soria, España, 2017-05-23, DD 20.jpg|thumb|350px|right|Alpanseque]] [[Image:{{PAGENAME}} (Soria) Mapa.svg|thumb|right|200px|{{PAGENAME}}]] '''{{PAGENAME}}''' hè una [[cumuna]] [[Spagna|spagnola]] di a pruvincia di Soria, in a cumunità autonoma di [[Castiglia è León]]. == Storia == == Giugrafia == == Monumenti == == Demugrafia == == Rifarenzi == == Ligami == [[Categoria:Pruvincia di Soria]] 04ivfia3od5ws0vzk09w13t9a1yujf1 Calatañazor 0 10618 406779 331796 2026-10-03T14:47:18Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 406779 wikitext text/x-wiki [[File:Calatañazor (2000) 01.jpg|thumb|250px|right|Calatañazor]] [[Image:{{PAGENAME}} (Soria) Mapa.svg|thumb|right|200px|{{PAGENAME}}]] '''{{PAGENAME}}''' hè una [[cumuna]] [[Spagna|spagnola]] di a [[pruvincia di Soria]], in a cumunità autonoma di Castiglia è León. == Storia == == Giugrafia == == Monumenti == == Demugrafia == == Rifarenzi == == Liami == [[Categoria:Pruvincia di Soria]] bby6xbd0floc5f07xxlvhs4a3pqleyb Cabrejas del Pinar 0 10619 406781 331786 2026-10-03T14:53:35Z Fausta Samaritani 15085 fix, file 406781 wikitext text/x-wiki [[File:Ermita de la Virgen de la Blanca - 001 (32317355847).jpg|thumb|250px|right|Cabrejas del Pinar, Eremu di a Virgine di a Blanca]] [[Image:{{PAGENAME}} (Soria) Mapa.svg|thumb|right|200px|{{PAGENAME}}]] '''{{PAGENAME}}''' hè una [[cumuna]] [[Spagna|spagnola]] di a [[pruvincia di Soria]], in a cumunità autonoma di [[Castiglia è León]]. == Storia == == Giugrafia == == Monumenti == == Demugrafia == == Rifarenzi == == Liami == [[Categoria:Pruvincia di Soria]] pn2j1n1r9q1p2rzsmuhv5n6mm168i7j Cañamaque 0 10621 406782 331989 2026-10-03T14:55:58Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 406782 wikitext text/x-wiki [[File:Cañamaque, Soria, España, 2015-12-29, DD 95.JPG|thumb|300px|right|Cañamaque]] [[Image:{{PAGENAME}} (Soria) Mapa.svg|thumb|right|200px|{{PAGENAME}}]] '''{{PAGENAME}}''' hè una [[cumuna]] [[Spagna|spagnola]] di a [[pruvincia di Soria]], in a cumunità autonoma di [[Castiglia è León]]. == Storia == == Giugrafia == == Monumenti == == Demugrafia == == Rifarenzi == == Liami == [[Categoria:Pruvincia di Soria]] d2qyj1qf1tl4agl2cm5yks6a7w7lv0h Carabantes 0 10622 406780 378586 2026-10-03T14:49:59Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 406780 wikitext text/x-wiki [[File:Carabantes, Soria, España, 2015-12-29, DD 19.JPG|thumb|350px|right|Carabantes]] [[Image:{{PAGENAME}} (Soria) Mapa.svg|thumb|right|200px|{{PAGENAME}}]] '''{{PAGENAME}}''' hè una [[cumuna]] [[Spagna|spagnola]] di a [[pruvincia di Soria]], in a cumunità autonoma di [[Castiglia è León]]. == Storia == == Giugrafia == == Monumenti == == Demugrafia == == Rifarenzi == == Liami == [[Categoria:Pruvincia di Soria]] s2rf636wbmpzo5viismgujoc24tvtkt Castilruiz 0 10629 406783 331969 2026-10-03T14:59:26Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 406783 wikitext text/x-wiki [[File:Iglesia de San Nicolás de Bari, Castilruiz, Soria, España, 2021-08-31, DD 01.jpg|250px|thumb|right|Castilruiz, A ghjesia di San Nicola da Bari]] [[Image:{{PAGENAME}} (Soria) Mapa.svg|thumb|right|200px|{{PAGENAME}}]] '''{{PAGENAME}}''' hè una [[cumuna]] [[Spagna|spagnola]] di a [[pruvincia di Soria]], in a cumunità autonoma di [[Castiglia è León]]. == Storia == == Giugrafia == == Monumenti == == Demugrafia == == Rifarenzi == == Liami == [[Categoria:Pruvincia di Soria]] 5m78t6xkkfzs6i6lc7xpvjl0tlgz64v Cirujales del Río 0 10636 406798 332089 2026-10-04T09:56:03Z Fausta Samaritani 15085 fix, file 406798 wikitext text/x-wiki [[File:Cirujales del Río, Soria, España, 2016-01-03, DD 15.JPG|thumb|350px|rigt| Cirujales del Río]] [[Image:{{PAGENAME}} (Soria) Mapa.svg|thumb|right|200px|{{PAGENAME}}]] '''{{PAGENAME}}''' hè una [[cumuna]] [[Spagna|spagnola]] di a [[pruvincia di Soria]], in a cumunità autonoma di [[Castiglia è León]]. == Storia == == Giugrafia == == Monumenti == == Demugrafia == == Rifarenzi == == Ligami == [[Categoria:Pruvincia di Soria]] jcizapdtecxzj77e3d819f3pjf4f20m Algeria 0 22655 406784 406652 2026-10-03T15:57:32Z Articulivitali 28749 /* Lingue */ 406784 wikitext text/x-wiki [[File:Tahagart.jpg|thumb|200px|right|U desertu di u Sahara]] [[File:Flag of Algeria.svg|thumb|80px|right|A bandera di l'Algeria]] [[File:Algerians in traditional costumes.jpg|tumg|250px|right|Donne algerine in costumi tradiziunali]] [[File:Bologhine Benziri Benmenad.jpg|thumb|150px|right|[[Buluggin ibn Ziri|Bulughīn ibn Zīrī]], primu di a dinastia di i [[Ziridi]], fundatore di Algeri.]] L''''Algeria''' ({{IPA|/ald͡ʒeˈria/}}; in arabu: {{Lang|ar|الجزائر}}, ''al-Jazāʾir''; in [[Lingua berbera|berberu algerinu standard]]: {{Lang|ber|ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ}}, ''Dzayer''), ufficialmente '''Republica Algerina Democratica è Pupulare''' ({{Lang|ar|الْجُمْهُورِيَّة ٱلْجَزَائِرِيَّة ألدِّيمُقْرَاطِيَّة ٱلشَّعْبِيَّة}}, ''al-Jumhūriyya al-Jazāʾiriyya ad-Dīmuqrāṭiyya aš-Šaʿbiyya''; in [[Lingua berbera|berberu algerinu standard]]: {{Lang|ber|ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵜ}}, ''Tagduda tamgdayt taɣrfant tadzayrit''), hè un [[Statu]] di l'[[Africa di u Nordu|Africa di u nordu]], appartenente à u [[Maghreb]] è in gran parte occupatu da u [[desertu di u Sahara]]. A [[capitale]], Algeri, hè eccentrica rispettu à a totalità di u [[territoriu]], essendu situata à l'estremu nordu; u so nome identifica ancu quellu di u Paese sanu. A populazione si divide trà [[arabizazione|arabi]] è berberi chì anu mantenutu a so identità in seguitu à a [[cunquista omayyade di u Maghreb|culunizazione araba]] di u Nordafrica. In termini di [[superficie]], hè u più grande Statu di u [[cuntinente]] [[Africa|africanu]] da u [[9 di lugliu]] [[2011]], quandu u [[Sudan di u Sud]] hè diventatu indipendente da u [[Sudan]]; hè inoltre u più grande Statu di u mondu arabu, è u decimu Statu più estesu di a Terra. Cunfina à nordu cù u [[Mari Terraniu]] è sparte e frontiere terrestri cù a [[Tunisia]] à nordest, a [[Libia]] à est, u [[Niger]] à sudest, a [[Mauritania]], u [[Mali]] è u [[Maroccu]] è u [[Sahara Occidentale]] à punente. L'Algeria hè membru di l'[[Unione Africana]] è di a [[Lega Araba]] da u mumentu di a so [[indipendenza di l'Algeria|indipendenza]] da a [[Francia]] in u [[1962]], face parte di l'[[OPEC]] da u [[1969]] è hà cuntribuitu attivamente à a criazione, in u 1988, di l'[[Unione di u Maghreb Arabo]] (UMA). [[Costituzione|Costituzionalmente]]. == Etimulugia di u nome == Com'ellu si capisce faciule da l'assunanza, sta nazione nordafricana piglia u nome da a so capitale [[Algeri]], cità fundata da i [[Berberi]] nantu à e ruvine di una [[cità rumana|cità rumana]], chì visse a presenza in l'acqui antistanti di parechjiscogli belli grossi, definiti in [[Lingua araba|arabu]] ''al-Jazāʾir'', "l'isule". == Storia == A storia di l'Algeria hè ricca è cumplessa, partendu da l'antica [[Numidia]] finu à i ghjorni nostri. A Numidia fù un regnu [[berberi|berberu]] situatu in l'Algeria è Tunisia d'oghje, chì prusperò da u [[III sèculu a.C.]] à u [[I sèculu]] d.C. Sottu u regnu di [[Massinissa]], a Numidia divintò un Statu putente alliatu di Roma. Dopu à a caduta di u regnu, a regione fù incorporata in l'[[Imperu romanu]] cum'è [[Provincia (storia romana)|pruvincia]]. Cù u declinu di l'Imperu romanu, l'Algeria divintò parte di u [[Regnu di i Vandali]] è di u regnu di [[Altava]] in u [[V sèculu]], è dopu fù cunquistata in parte da l'[[Imperu bizantinu]] in u [[VI sèculu]]. In u [[VII sèculu]], cù l'arrivu di l'[[arabi]], l'Algeria entrò in un novu capitulu di a so storia. A diffusione di l'[[Islam]] purtò cambiamenti culturali è suciali prufondi. Varii regni è dinastie berbere cum'è i [[Ziridi]], l'[[Hammadidi]], l'[[Almohadi]] è i [[Zayyanidi]] duminonu a regione per parechji seculi. I primi, chì guvernonu da u [[X sèculu|X]] à u [[XII sèculu]], funu cunnisciuti per avè cuntribuitu à a diffusione è à l'evoluzione di l'[[arte islamica]] è di a cultura [[Berberi|berbera]]. Sottu u so regnu, a regione vidite a custruzzione di parechje moschee, palazzi è altre strutture architettoniche chì incorpuravanu elementi decurativi cum'è u ''[[Zellige|zellij]]'' (piastrelle à mosaicu) è u ''[[muqarnaṣ]]'' (decorazioni à stalattiti). L'[[Hammadidi]], chì regnonu da u X à u XII seculu, fundonu a cità di [[Qal'a dei Banu Hammad]], chì a so architettura hè un esempiu eccezziunale di u stile islamicu nordafricanu. A cità includia grandi palazzi è moschee adornate cù travagli intricati di [[stuccu]] è [[ceramica]]. Questi elementi decorativi riflettevanu l'abilità è a creatività di l'artigiani lucali, chì sviluppàronu tecniche uniche per a lavorazione di i materiali. L'[[Almohadi]], una dinastia berbera chì duminò a regione da u XII à u [[XIII sèculu]], purtàronu altre innovazioni culturali è architettoniche. Custruìronu parechje di e strutture monumentali chì ancu oghje si ponu ammirà in Algeria è in u restu di u [[Maghreb]]. Durante u so regnu, l'arte di u stuccu ghjunse à novi livelli di perfezzione, cù decorazioni intricate chì adurnavanu e moschee, i [[Minareto|minareti]] è altri edifici publichi. I [[Zayyanidi]] funu una dinastia berbera chì guvernò u [[Regnu di Tlemcen]] in l'Algeria d'oghje da u XIII à u [[XVI sèculu]]. Fundatu da [[Yaghmurasan ibn Zayyan]] in u [[1235]], u regnu zayyanide fù un centru impurtante di cummerciu è cultura in u Maghreb. Sottu u so duminiu, Tlemcen divintò un vivace nodu cummerciale è culturale, cunnisciutu per e so splendide moschee, scole è palazzi. Malgradu e frequente guerre cù i Merinidi di u Maroccu è l'Hafsidi di Tunisi, i Zayyanidi riescìtinu à mantene a so indipendenza per gran parte di a so storia, cuntribuendu significativamente à l'arricchimentu culturale di a regione. In u [[XVI sèculu]], u Paese divintò una reghjenza di l'[[Imperu ottomanu]] cù u nome di [[Algeria ottomana]], mantenendu una certa autonomia. Questu periodu fù carattarizatu da una relativa stabilità è prosperità economica grazie à u cummerciu marittimu è à a pratica di u [[Corsaro|corsarismu]]. In u [[1830]], a Francia iniziò a [[Cunquista francese di l'Algeria|cunquista di l'Algeria]], chì culminò in una longa è sanguinosa guerra di resistenza da parte di i populi lucali. L'Algeria divintò ufficialmente una [[Imperu culuniale francese|culunia francese]], è questu periodu fù marcatu da una pesante repressione, esprupriazione di e terre è sfruttamentu di e risorse lucali, cum'è era accadutu in passatu cù l'ottomani. Dopu più di un seculu di duminiu culuniale, in u [[1954]] iniziò a [[Guerra d'Algeria|guerra d'indipendenza algerina]], guidata da u [[Fronte di Liberazione Naziunale (Algeria)|Fronte di Liberazione Naziunale]] (FLN). Questa guerra durò finu à u [[1962]], quandu l'Algeria ottense finalmente l'indipendenza da a Francia. Dopu l'indipendenza, l'Algeria affruntò numerose sfide pulitiche, economiche è suciali. Sottu a guida di [[Ahmed Ben Bella]] è poi di [[Houari Boumédiène]], u Paese aduttò pulitiche sucialiste è [[naziunalizazione|naziunalizò]] parechje industrie. Tuttavia, in l'[[anni 1980]] è [[anni 1990]], l'Algeria fù scunvolta da una grave crisa economica è da una sanguinosa [[Guerra civile algerina|guerra civile]] trà u guvernu è gruppi [[islamismu|islamisti]] radicali. Ancu oghje ferma una forte repressione di a cultura di i populi nativi. Oghje, l'Algeria hè una [[republica presidenziale]] cù una ricca diversità culturale è una populazione ghjovana è dinamica. Malgradu e sfide economiche è pulitiche, u paese continueghja à ghjucà un rollu impurtante in a regione di u [[Maghreb]] è in u mondu arabu. == Geografia == === Murfulugia === [[File:Hoggar4.jpg|thumb|250px|right|Parte di u Sahara algerinu]] [[File:IssaouaneErg Algeria ISS010-E-13539.jpg|thumb|250px|right|E dune di Issaouane fotografate da l'astronauti di una missione spaziale]] I cunfini di l'Algeria includenu una larga regione, chì in epoca ebbe un'amministrazione indipendente. A zona più vitale di u paese hè certamente u Maghreb, chì custituisce un settimu di u territoriu naziunale. In u Maghreb cunfluiscenu dui sistemi di rilievi è pieghe, furmati in duie fasi di l'[[orogenesi alpina]]: l'[[Atlante Tellianu]] è l'[[Atlante saharianu]]. L'Atlante Saharianu, più anticu di u Tell ([[Paleozoicu]]), hà subitu fenomeni erosivi più significativi è ghjunghje dunque altitudini inferiori. E brevi catene di [[Ksour]] ("palazzi" in arabu), [[Djebel Amour|Amour]], Ouled Nayl ùn oltrepassanu micca i 2.000 m di altezza. Facenu eccezione i massicci di l'[[Aurès]] (2.328 m) è di l'[[Ahaggar]] (3.000 m). À l'internu si trova una successione di [[altipianu|altipiani]] chì varianu in altezza trà i 600 è i 1.200 m; più estesi à punente, à est si uniscenu à e catene di u Tell per pruseguì versu a Tunisia. Geomorfologicamente, l'Atlante Saharianu hè carattarizatu da un zoccu archeozoicu di [[Cristallo|rocce cristalline]] (predominanti [[micascisto|micascisti]] è [[gneiss]]). À più riprese u mare hè penetratu in a zona, per chì e rocce più antiche sò cuparte da strati sedimentarii calcarei, [[Arenaria|arenarie]] è [[Argilla|argille]]. U zoccu cristallinu emerge invece in currispundenza di l'Ahaggar, chì à tratti appare cupartu da formazioni laviche [[Basalto|basaltiche]]. L'impurtante degradazione meteorica subita da a regione, è a conseguente frammentazione di e rocce superficiali, anu purtatu à una morfologia [[Desertu|desertica]] trà e più peculiari di u mondu, cù superfici rocciose erose da u ventu ([[Hamad di Tademait]]) alternate à aree sabbiose (Grande Erg Occidentale è Grande Erg Orientale|Orientale) è ciottolose. === Idrografia === A reta idrografica algerina, cum'è quella di gran parte di l'[[Africa mediterranea]], hè assai povera è limitata à a zona costiera. L'unichi fiumi à corsu perenne sò quelli chì da sud sfocianu in u Mediterraniu ([[Tafna]] è [[Soummam]]). Raghjunghjenu però solu modeste lunghezze. Da i rilievi di l'Atlante anu origine corsi d'acqua à caratteru torrentiziu, chì spessu ùn raghjunghjenu micca u mare per via di a forte evaporazione, oppure vanu à alimentà laghi salati chjamati ''shott'' chì, trascritti à a francese, diventanu ''chott'', è oasi. A puvertà d'acqua hè à a basa di unu di i gravi prublemi chì colpisce a regione: a desertificazione, cioè a progressiva estensione versu nordu di e terre desertiche. Però in Algeria hè in corsu un prugramma di difesa contr'à u desertu: si sta erigendu una barriera di cipressi è pini, longa {{M|1500|u=km}} è larga {{M|20|u=km}}, per frenà questu fenomenu. === Clima === Pur appartenendu à l'area [[clima mediterraniu|climatica mediterranea]], u Maghreb exhibisce e caratteristiche tipiche di questu [[clima]] solu nantu à a costa. À Algeri, per esempiu, a temperatura media annua si aggira nantu à i 18 C° (media invernale 12 C°, estiva 24 C°), mentre pressu l'alto [[Chelif]] si registranu gelate invernali è temperature estive finu à 47 C°. E precipitazioni sò in gran parte determinate da l'interazzione trà e masse d'aria oceaniche, umide, è quelle secche cuntinentali, di pruvenienza sahariana. Nant'à u versante esternu di u Tell, in alcune zone, cadenu finu à 1000 millimetri di pioggia annua; in l'altipiani interni i valori scendenu à 300-400, per risalì solu nantu à i pendii di l'[[Atlante saharianu]]. In a zona sahariana u clima hè estremamente aridu, cù [[escursione termica|escursioni termiche]] sia staghjunali chì ghjurnalere fortissime. E precipitazioni sò inferiori à i 10 mm annui, cù poche eccezioni (per esempiu l'Ahaggar, cù 200 mm). == Società == === Demografia === [[File:Algeria demography.svg|verticale=1.2|thumb|250px|right|Crescita demografica in Algeria da u [[1960]] à u [[2017]]]] L'abitanti di questu paese risultanu esse {{formatnum:42005390}} cù una densità di 16 abitanti per km². A populazione algerina hè quasi quadruplicata in l'ultimu mezu seculu, datu chì in u 1960 l'abitanti eranu 10,9 milioni. Impurtante hè statu è hè sempre u [[Immigrazione algerina in Francia|flussu migratoriu in Francia]]. Di questi, u 99% hè cumpostu da [[arabi]] è [[berberi]] (in particulare [[Cabilia|cabili]] è [[tuareg]]). === Etnie === A maiò parte di a populazione algerina hè cumposta da una base etnica [[Berberi|berbera]], arricchita cù u passà di i seculi da elementi [[fenici]], [[Civiltà rumana|romani]], [[Imperu romanu d'Oriente|bizantini]], [[Turchi (gruppu etnicu)|turchi]] è, soprattuttu, [[arabi]], infatti parechji algerini si ponu definisce berberi arabizzati. Inoltre, sò presenti i discendenti di i [[Moriscos (gruppu religiosu)|rifugiati musulmani]] cacciati da a [[Spagna]] à l'iniziu di u [[XVI sèculu]]. Una discreta parte di l'algerini discende invece da i [[Turchi (gruppu etnicu)|turchi]], chì a so presenza risale à u [[Algeria ottomana|periodu ottomanu]] (questa cumunità hè nota cù l'espressione ''[[koulougli]]''). Oltre à a populazione berbera è araba, l'Algeria presenta minuranze storicamente rilevanti. Si tratta di a cumunità [[Storia di l'ebrei in Algeria|ebraica]] (discendente sia da ebrei indigeni chì da i [[sefarditi]] immigrati in u [[XV sèculu]]) è di quella [[pieds-noirs]]. I pieds-noirs europei eranu di discendenza prevalentemente francese, [[Corsi (pòpulu mudernu)|corsa]], [[Spagnoli|spagnola]], [[Italiani|italiana]] è [[Maltesi|maltese]] è divintàronu u gruppu duminante in u paese durante u [[Algeria francese|periodu culuniale francese]]. U termine ''[[pieds-noirs]]'' includia qualchì volta ancu a cumunità ebraica lucale. In seguitu à l'[[indipendenza di l'Algeria]], a stragrande maggioranza di e cumunità europee è ebraiche abbandunò u paese per trasferì si in [[Francia]]. Oghje europei è ebrei raghjunghjenu inseme solu l'1% di a populazione algerina. [[File:Panneau de signalisation multilingue à Issers (Algérie).jpg|thumb|200px|right|Segnale stradale in arabu, berberu è francese]] === Lingue === E lingue ufficiali di u paese sò l'[[Lingua araba|arabu]] è, dopu à parechji anni di battaglia è di pulitica di arabisazione, u [[Lingua berbera|berberu]], in seguitu à a riforma custituziunale. U francese, residuu di u periodu culuniale è largamente diffusu, hè usatu per u più in i centri urbani, da e classe più asgiate è in ambitu economicu.<br> U 99% di a populazione hè di [[Islam|fede islamica]]. U restante 1% si divide trà [[Cristianisimu|cristiani]] è [[Ebraismu|ebrei]]. == Ordinamentu di u Statu == [[File:Hémicycle de l'assemblée populaire nationale (Algérie).jpg|thumb|250px|right|Emiciclu di l'Assemblea pupulare naziunale]] Sicondu a [[Costituzione]] (di u [[1976]], mudificata in u [[1979]] è emendata in u 1988, [[1989]], [[1996]] è [[2016]]), l'Algeria hè una [[republica semipresidenziale]] democratica, benchì di fattu i militari esercitinu sempre una grande influenza. A custituzione cunsente libertà di urganizazione di i partiti pulitichi, purchì appruvati da u [[Ministeru di l'internu]] chì verifica ch'elli ùn sianu nantu à basa cunfessionale, linguistica, razziale o regionale è ch'elli ùn ammettinu nè a viulenza nè influenze straniere. U presidente di a Republica hè elettu à u [[suffraghju universale]], direttu è secretu per un mandatu di cinque anni rinnuvabile; hè u capu * di u Statu: firma i decreti presidenziali, nomina l'alte cariche di a republica, hà dirittu di grazia è di cummutazione di a pena, assegna decorazione; * di u Cunsigliu di i ministri: u presede, numineghja è rimove u primu ministru; * di u Supremu cunsigliu di sicurezza: hè rispunsevule di a difesa naziunale, ancu cum'è capu di e forze armate; Inoltre, hè * guida a pulitica estera, cunclude è ratificheghja i trattati internaziunali; * è hà u dirittu d'urganizà è di lancià referendums. U [[putere esecutivu]] hè ripartitu trà presidente è primu ministru. Quest'ultimu gestisce i rapporti di u guvernu cù u Parlamentu in basa à un prugramma di guvernu è gestisce l'attuazione di e norme è l'amministrazione publica. U [[putere legislativu]] hè bicamerale asimmetricu: l'Assemblea pupulare naziunale conta 389 eletti à suffraghju universale direttu per un mandatu di 5 anni, mentre u menu putente Cunsigliu naziunale conta 144 membri, 2/3 individuati indirettamente da l'eletti in i cunsiglii lucali è per ⅓ designati da u presidente, per un mandatu di 6 anni (rinnuvatu per metà ogni trè anni). U parlamentu cuntrolla l'azzione di u guvernu è approva e leghje; u dirittu d'iniziativa legislativa spetta à u capu di u guvernu oltre chì à i deputati (in numeru minimu di 20). U [[putere ghjudiziariu]] hè custituitu da magistrati di nomina presidenziale. === Suddivisione storiche è amministrative === L'Algeria hè divisa in 69 ''[[wilaya|wilāyāt]]'' ([[pruvince di l'Algeria|pruvince]]), ciascuna di e quale hè suddivisa in [[distretti di l'Algeria|dāʾira]], 548 per tuttu u paese, à so volta suddivisi in [[Cumuna di l'Algeria|cumuna]], 1541, chì rapprisentanu u terzu livellu di suddivisione amministrativa di u paese. A pruvincia piglia u nome da a cità chì ne hè u capilocu, cusì cum'è e ''daʾira'' (circuscrizzione) è e ''baladiyyāt'' (cumuni) piglianu u nome da i so capiloghi. I [[Wali (guvernatore)|guvernatori]] sò numinati da u [[Presidenti di l'Algeria|presidente]] è rispondenu à u ministru di l'internu. [[File:Algeria, administrative divisions 2026 numbered.png|thumb|300px|right|Distribuzione in u territoriu naziunale di i codici numerichi identificatori di e ''wilayat'']] {{div col|2}} * 1 [[Pruvincia di Adrar|Adrar]] * 2 [[Pruvincia di Chlef|Chlef]] * 3 [[Pruvincia di Laghouat|Laghouat]] * 4 [[Pruvincia di Oum el Bouaghi|Oum el Bouaghi]] * 5 [[Pruvincia di Batna|Batna]] * 6 [[Pruvincia di Béjaïa|Béjaïa]] * 7 [[Pruvincia di Biskra|Biskra]] * 8 [[Pruvincia di Béchar|Béchar]] * 9 [[Pruvincia di Blida|Blida]] * 10 [[Pruvincia di Bouira|Bouira]] * 11 [[Pruvincia di Tamanrasset|Tamanrasset]] * 12 [[Pruvincia di Tébessa|Tébessa]] * 13 [[Pruvincia di Tlemcen|Tlemcen]] * 14 [[Pruvincia di Tiaret|Tiaret]] * 15 [[Pruvincia di Tizi Ouzou|Tizi Ouzou]] * 16 [[Pruvincia di Algeri|Algeri]] * 17 [[Pruvincia di Djelfa|Djelfa]] * 18 [[Pruvincia di Jijel|Jijel]] * 19 [[Pruvincia di Sétif|Sétif]] * 20 [[Pruvincia di Saida|Saida]] * 21 [[Pruvincia di Skikda|Skikda]] * 22 [[Pruvincia di Sidi Bel Abbès|Sidi Bel Abbès]] * 23 [[Pruvincia di Annaba|Annaba]] * 24 [[Pruvincia di Guelma|Guelma]] * 25 [[Pruvincia di Costantina|Costantina]] * 26 [[Pruvincia di Medea|Medea]] * 27 [[Pruvincia di Mostaganem|Mostaganem]] * 28 [[Pruvincia di M'Sila|M'Sila]] * 29 [[Pruvincia di Muaskar|Mascara]] * 30 [[Pruvincia di Ouargla|Ouargla]] * 31 [[Pruvincia di Orano|Orano]] * 32 [[Pruvincia di El Bayadh|El Bayadh]] * 33 [[Pruvincia di Illizi|Illizi]] * 34 [[Pruvincia di Bordj Bou Arreridj|Bordj Bou Arreridj]] * 35 [[Pruvincia di Boumerdès|Boumerdès]] * 36 [[Pruvincia di El Tarf|El Tarf]] * 37 [[Pruvincia di Tindouf|Tindouf]] * 38 [[Pruvincia di Tissemsilt|Tissemsilt]] * 39 [[Pruvincia di El Oued|El Oued]] * 40 [[Pruvincia di Khenchela|Khenchela]] * 41 [[Pruvincia di Souk Ahras|Souk Ahras]] * 42 [[Pruvincia di Tipasa|Tipasa]] * 43 [[Pruvincia di Mila|Mila]] * 44 [[Pruvincia di ʿAyn Defla|ʿAyn Defla]] * 45 [[Pruvincia di Naama|Naama]] * 46 [[Pruvincia di ʿAyn Temūshent|ʿAyn Temūshent]] * 47 [[Pruvincia di Ghardaia|Ghardaia]] * 48 [[Pruvincia di Relizane|Relizane]] * 49 [[Pruvincia di Timimoun|Timimoun]] * 50 [[Pruvincia di Bordj Badji Mokhtar|Bordj Badji Mokhtar]] * 51 [[Pruvincia di Ouled Djellal|Ouled Djellal]] * 52 [[Pruvincia di Béni Abbès|Béni Abbès]] * 53 [[Pruvincia di In Salah|In Salah]] * 54 [[Pruvincia di In Guezzam|In Guezzam]] * 55 [[Pruvincia di Touggourt|Touggourt]] * 56 [[Pruvincia di Djanet|Djanet]] * 57 [[Pruvincia di El M'Ghair|El M'Ghair]] * 58 [[Pruvincia di Al-Mani'a|Al-Mani'a]] * 59 [[Pruvincia di Aflou|Aflou]] * 60 [[Pruvincia di Barika|Barika]] * 61 [[Pruvincia di El Kantara|El Kantara]] * 62 [[Pruvincia di Bir el-Ater|Bir el-Ater]] * 63 [[Pruvincia di El Aricha|El Aricha]] * 64 [[Pruvincia di Ksar Chellala|Ksar Chellala]] * 65 [[Pruvincia di Aïn Oussara|Aïn Oussara]] * 66 [[Pruvincia di Messaâd|Messaâd]] * 67 [[Pruvincia di Ksar El Boukhari|Ksar El Boukhari]] * 68 [[Pruvincia di Bou Saada|Bou Saada]] * 69 [[Pruvincia di El Abiodh Sidi Cheikh|El Abiodh Sidi Cheikh]]{{Colonne fine}} {{div col end}} {{clear}} === Cità principale === E cità più populose di l'Algeria sò a capitale Algeri, chì hè l'unica cù più di dui milioni d'abitanti, [[Oranu]], chì hà circa {{formatnum:800000}} abitanti, [[Costantina (Algeria)|Costantina]], [[Annaba]] è [[Blida]]. === Istituzione === ==== Ordinamentu sculare ==== L'Algeria indipendente hà à u so attivu una impunente trasfurmazione di e strutture sculare di u Paese, chì hà rivalutatu e so radiche arabo-islamiche puru senza trascurà e necessità dittate da u mondu cuntempuraneu. L'istruzione (impartita in a lingua ufficiale di u Paese, l'arabu) hè obligatoria è gratuita per nove anni, partendu da i sei anni finu à i 15. E scole elementarie duranu sei anni è furniscenu una preparazione di basa. Ancu e scole secundarie duranu cumplessivamente sei anni, ma si articuleghjanu à l'internu in dui microciculi triennali, di i quali solu u primu hè obligatoriu. U secondu trienniu furnisce un'educazione d'indirizzu è prepara i studianti à l'educazione superiore, impartita in l'università è in i numerosi istituti superiori (principalmente cù indirizzu tecnicu, agriculu o prufessionale) presenti in u Paese. Istituti universitarii si trovanu à [[Università di Algeri|Algeri]], Oranu è Costantina; parechji studianti, però, frequentanu università straniere, soprattuttu francese. ==== Università ==== In ambitu universitariu si pò mintuvà l'[[Università di Algeri]], prima università algerina, fundata in u [[1909]]. ==== Sistema sanitariu ==== In u [[2026]] si cunferma un mudellu basatu nantu à a gratuità di e cure in u settore publicu, ma deve affruntà sfide strutturale ligate à a mudernisazione è à e disparità geografiche. ====Struttura è accessibilità==== * Settore Publicu: hè u pilastru di u sistema, finanziatu da u Statu è accessibile gratuitamente à tutti i citatini, indipendentemente da i rivinuti o da a naziunalità. U guvernu hà datu priorità à u sviluppu di centri sanitarii lucali è cliniche diffuse piuttostu ch'è à grandi spidali centralizati per migliurà a capillarità. * Assicurazione Sanitaria: u regime d'assicurazione medica naziunale copre circa u 90% di a populazione. Per i malati cronichi, i medicamenti sò gratuiti grazia à u sistema di u "terzu pagante". * Crescita di a Spesa: a spesa sanitaria pro capite hè in aumentu è si prevede ch'ella raghjunghjerà 814 dollari in u 2026. ==== Forze armate ==== In l'ultimi anni, l'Algeria sta putenziendu sempre di più u so settore militare, spendendu circa u 6% di u budgettu in spese militari; hè a seconda putenza militare più significativa di l'interu cuntinente africanu, dopu à l'Egittu. L'armata conta circa {{formatnum:110000}} omi, a marina circa {{formatnum:6000}}. L'Algeria pò cuntà ancu nantu à una efficiente forza aerea chì à so volta hè furmata da circa {{formatnum:14000}} omi, mentre sò circa {{formatnum:8000}} l'omi di a Difesa Aerea Territuriale attualmente in serviziu. == Pulitica == === Pulitica interna === [[File:Bouteflika-2009.jpg|thumb|200px|right|[[Abdelaziz Bouteflika]], ex presidente di l'Algeria]] L'Algeria (ufficialmente ''Republica Algerina Democratica è Pupulare'') hè stata retta da u [[1999]] à u [[2019]] da u presidente [[Abdelaziz Bouteflika]]. Sicondu a classifica di u [[2010]] di a [[Freedom House]] di [[Washington]], l'Algeria ùn era micca un Paese liberu, ùn vi era libertà di stampa è ùn era micca una demucrazia elettorale. A situazione cambiò solu in seguitu à a [[primavera araba]], cù a rivolta di u populu algerinu. In l'[[Elezioni presidenziali in Algeria di u 2024|elezioni presidenziali]] svoltesi u [[7 di settembre]] [[2024]] [[Abdelmadjid Tebboune]] fù elettu presidente per a seconda volta. In l'ultime [[Elezioni parlamentari in Algeria di u 2026|elezioni parlamentari]] svoltesi in u 2026 u [[Fronte di Liberazione Naziunale (Algeria)|Fronte di Liberazione Naziunale]] hè risultatu u partitu più votatu (17,57%). === Pulitica estera === Face parte di l'[[Unione Africana]] ([[2002]]), di a [[Lega Araba]] ([[1962]]), di l'[[Unione di u Maghreb Arabo]] ([[1989]]), di l'[[Organizazione di a Cunferenza Islamica]] ([[1969]]), di u [[Muvimentu di i Non-Allineati]] ([[1961]]) è di l'[[OPEC]] (1969). === Diritti civili === == Economia == [[File:Autoroute est ouest ghomri2.JPG|thumb|250px|right|L'[[Autostrada A1 (Algeria)|autostrada A1]] pressu Ghomri]] L'Algeria hà avutu à longu un'economia ispirata à u [[Sucialismu|sucialismu di statu]]. À partesi da l'anni Novanta u guvernu hà iniziatu a transizione versu l'[[economia di mercatu]]. === Agricultura === L'agricultura, cundiziunata da a bassa produttività, ùn hà micca un rollu impurtante in l'economia algerina: più di a metà di u fabbisognu alimentariu hè infatti soddisfattu da l'importazioni. E principali cultivazioni sò e seguenti: granu, orzu, avena, patata, olivi, uva, aranci è datteri. L'allevamentu riguarda principalmente ovini è caprini, ma ancu bovini, cammelli è volatili. A silvicultura furnisce legna, cortecce per a concia di e pelle è sugheru. Impurtante hè a pesca: a flotta algerina cattura tonnu, pesce spada, sardine, acciughe è crustacei. === Materie prime === U settore energeticu, in particulare l'estrazione di i carburanti fossili, custituisce l'ossatura di l'economia algerina, generendu circa u 30% di u [[pruduttu internu lordo]] è più di u 95% di u valore di l'esportazioni. U paese hè u diciassettesimu à u mondu per riserve petrolifere, stimate in 12,2 miliardi di barili. Altresì abbundanti e riserve di gas: cù più di {{formatnum:4500}} miliardi di metri cubi l'Algeria hè à u decimu postu à u mondu. U paese hè riccu di altre materie prime, cum'è per esempiu u [[ferru]]. À [[Ghar Jbeilat]], in a [[pruvincia di Tindouf]], in a zona occidentale di u paese, hè stata scuperta una di e miniere di ferru più grandi di u mondu, per u sfruttamentu di a quale hè statu stipulatu un accordu cù u guvernu cinese. === Cummerciu esteru === A bilancia cummerciale di l'Algeria resta fortemente dipendente da u redditu generatu da a vendita di petroliu è gas chì, in u [[2007]], custituia più di u 97% di l'esportazioni totali. In u 2007, u vulume di l'esportazioni hè statu paru à 63,3 miliardi di dollari contr'à i 26,1 miliardi d'importazioni, cù un surplus di 37,2 miliardi di dollari. U principale partner cummerciale di l'Algeria hè l'[[Unione europea]], versu a quale si hè registratu più di a metà di u cummerciu esteru algerinu; trà i singuli stati, i [[Stati Uniti d'America|Stati Uniti]] sò à u primu postu cù un vulume di scambi di 19 miliardi di dollari, seguiti da [[Italia]] è [[Spagna]]. === Turismu === U sviluppu di u settore hè statu ostaculatu da a mancanza di strutture ricettive, ma da u [[2004]] una larga strategia di sviluppu turisticu hè stata messa in attu, cù conseguente innalzamentu di i standard qualitativi di e strutture ricettive più muderne. U paese conta sette siti dichjarati [[patrimoniu di l'umanità]] da l'[[UNESCO]]. Trà questi [[Djémila]], induve sò stati ritruvati i resti di l'antica cità rumana di ''Cuicul'', è a [[qasba di Algeri]], entrata à fà parte di u patrimoniu di l'umanità in u [[1992]].[[Maqam Echahid]] hè spessu cunsideratu munumentu naziunale d'Algeria. == Ambiente == [[File:Jardin d'essai.jpg|thumb|250px|right|Giardinu botanicu di Hamma à Algeri]] A flora è a fauna di l'Algeria riflettenu a notevule varietà d'ambienti chì si estendenu da u litorale mediterraniu à e muntagne di l'Atlante è finu à l'immense distese desertiche di u Sahara, chì occupanu più di l'ottanta per centu di u territoriu naziunale. Questa diversità di cundizioni climatiche è geografiche determina una transizione graduale da e formazioni vegetali mediterranee à i paisaghji steppichi è desertichi, cunfigurendu u paese cum'è unu di i più ricchi di biodiversità di u Nordafrica. A fascia costiera settentrionale, carattarizata da un clima mediterraniu cù inverni miti è piuviosi è estati calde è secche, ospita una vegetazione sempreverde duminata da lecci (''[[Quercus ilex]]''), sughere (''[[Quercus suber]]''), carrubi (''[[Ceratonia siliqua]]'') è olivastri (''[[Olea europaea]]'' var. ''sylvestris''). L'aree collinari è muntose di a Cabilia, di l'Aurès è di l'Atlante tellianu presentanu foreste miste in cui si alternanu conifere cum'è u pinu d'Aleppu (''[[Pinus halepensis]]'') è u cedru di l'Atlante (''[[Cedrus atlantica]]''), specie endemica di u Maghreb, inseme à sottoboschi di lentiscu, corbezzolo è mirto. Più à sud, a vegetazione si trasforma progressivamente in steppa arida duminata da graminacee xerofile cum'è ''[[Stipa tenacissima]]'' (l'alfa), utilizzata tradiziunalmente per a produzzione di fibre è carta. E steppe di l'altipianu saharianu è di l'Atlante saharianu formanu un ecosistema fragile ma estesu, fundamentale per u pasculu è per a cunservazione di u solu. Oltre tale fascia, a transizione versu u desertu veru è propriu hè segnata da formazioni sparse d'acacie (''[[Acacia tortilis]]''), tamarischi è arbusti di u genere ''[[Calligonum]]'', chì sopravvivenu in ambienti estremamente aridi. L'oasi di u Sahara algerinu, cum'è quelle di u Mzab, di Ouargla è di El Oued, presentanu una vegetazione antropizzata basata nantu à u datteru (''[[Phoenix dactylifera]]''), integrata da orti irrigui è culture di sussistenza. [[File:Hoggar caravane2.jpg|thumb|200px|right|Drumedariu in u sudu di l'Algeria]] A fauna algerina, cum'è a flora, rispecchia questa marcata zonazione ecologica. In e regioni settentrionali è muntose vivenu ancu, benchì in numeru riduttu, u cinghiale (''[[Sus scrofa]]''), a volpe rossa (''[[Vulpes vulpes]]''), u sciacallu doratu (''[[Canis aureus]]'') è varie spezie di mustelidi. U macacu di Barberia (''[[Macaca sylvanus]]''), unicu primatu nordafricanu è relictu di l'antica fauna paleomediterranea, sopravvive in culonie isolate in i boschi di u massicciu di a Grande Cabilia, rapprisentendu un simbulu di a fauna algerina. L'aree steppiche è predesertiche ospitanu l'antilope addax (''[[Addax nasomaculatus]]''), a gazzella dorcade (''[[Gazella dorcas]]''), u fennec (''[[Vulpes zerda]]'') è u sciacallu di u desertu, mentre in e zone più aride di u Sahara si trovanu rettili adattati à l'alte temperature, trà i quali varani, ofidi è gechi. Un tempu cumune, spezie cum'è u struzzu di u Nordafrica (''[[Struthio camelus camelus]]''), u leopardo berberu (''[[Panthera pardus panthera]]'') è u leone di l'Atlante (''[[Panthera leo leo]]'') sò oghje estinte in natura in u paese o sopravvivenu solu in cattività. L'avifauna hè particularmente ricca è varia, favurita da a pusizione di l'Algeria longu à e principali rotte migratorie trà l'Europa è l'Africa. In e zone umide costiere è in i laghi salati interni, cum'è Chott Ech Chergui è Chott el Hodna, sostanu grandi culonie di fenicotteri rosa (''[[Phoenicopterus roseus]]''), aironi, cigogne è anatre selvatiche. In e muntagne di l'Atlante nidificanu rapaci cum'è l'aquila reale (''[[Aquila chrysaetos]]''), u nibbiu brunu (''[[Milvus migrans]]'') è u grifone (''[[Gyps fulvus]]''). U paese ospita numerose aree prutette istituite per preservà l'ecosistemi più vulnerabili, trà cui u [[Tassili n'Ajjer|Parcu naziunale di u Tassili n'Ajjer]], patrimoniu mundiale di l'UNESCO per a cumbinazione unica di biodiversità sahariana è arte rupestre preistorica, è u [[Parcu naziunale di El Kala]], situatu in a regione costiera orientale è ricunnisciutu cum'è [[Riserva di a Biosfera]]. Malgradu queste misure, a fauna algerina ferma minacciata da a desertificazione, da u sovrasfruttamentu di e risorse idriche è da u degradu di l'habitat naturali. == Cultura == === Arte === ==== Architettura ==== L'architettura di l'Algeria hè influenzata da numerosi stili: quellu [[Stile moresco|morescu]], [[Architettura bizantina|bizantinu]], [[Architettura spagnola|spagnolu]], [[Architettura islamica|islamicu]], [[Architettura francese|francese]] è [[Architettura ottomana|ottomanu]]. Questa contaminazione hè presente, in particulare, in u nordu di u paese mentre, in a [[Desertu di u Sahara|zona sahariana]], sò presenti e tipiche custruzzione di culore ocra è biancu. ==== Pittura è scultura ==== [[File:Bensari2.jpg|thumb|250px|right|Dipintu di Bachir Yellès]] Pur ùn essendu micca algerini, hè impurtante sottulineà cumu artisti cum'è [[Eugène Delacroix|Delacroix]], [[Pierre-Auguste Renoir|Renoir]], [[Matisse]] è [[Eugène Fromentin|Fromentin]], in seguitu à a so visita à u Paese à cavallu di u [[XIX sèculu]] è di u [[XX sèculu]], crietinu un novu approcciu à l'usu di a luce. In u periodu culuniale nascì [[Mohammed Racim]] chì, diventatu famosu in patria, fù assai apprezzatu ancu in Francia. Un notu pittore astrattu fù [[Mohammed Khadda]], elevu di [[Picasso]] in [[Parigi]], chì diventò famosu cù u so ritornu in patria. Di a stessa scola funu [[M'hamed Issiakhem]] è [[Choukri Mesli]], chì si furmonu anch'elli in Parigi. I più cunnisciuti pittori algerini attuali, laureati di u premiu [[Abd-el-Tif]] d'[[Algeri]], trà i quali [[Maurice Boitel]], anu cuntribuitu à u prestigiu artisticu di l'Algeria. ==== Patrimonii di l'umanità ==== L'Algeria dispone di un impurtante patrimoniu culturale, tantu chì parechji siti sò stati inseriti in a [[lista di u patrimoniu di l'umanità]] di l'[[UNESCO]]. === Litteratura === [[File:Kateb Yacine Nedjma authograph.jpg|thumb|200px|right|[[Kateb Yacine]]]] Trà i scrittori più cunnisciuti, in u panorama algerinu, truvemu [[Mohammed Dib]] (1920-2003), [[rumanzu|rumanzere]] assai prolificu, cù à l'attivu più di trenta rumanzi, oltre à fole per i zitelli, puesie è raconti brevi. Cum'è parechji altri di i so cuntimpuranei, Dib scrivia in [[lingua francese|francese]]. Vinse u Grand Prix de la Francophonie de l'Academie Française in u 1994 è trà l'opere di trinca si ricorda ''La Nuit Sauvage'', una racolta di tredeci raconti chì spiega a propria visione di u mondu. Trà i scrittori di lingua araba tradutti in talianu ricurdemu a puetessa è scrittrice [[Ahlam Mosteghanemi]] (''La memoria del corpo'', trad. it. di Francesco Leggio), Ahmad Rida Huhu, [[Djilali Khellas]] (''La tempesta dell'isola degli uccelli'', trad. it. di Jolanda Guardi), at-Tahar Wattar (''Il terremoto'', trad. it. di Jolanda Guardi), Ahmad al-Hamid Benhaduga (''Domani è un altro giorno'', trad. it. di Jolanda Guardi). Trà i scrittori algerini cuntimpuranei chì scrivenu in francese, si ricorda Mohammed Moulessehoul, megliu cunnisciutu cù u pseudonimu feminile di [[Yasmina Khadra]] (''Cosa sognano i lupi?'', trad. di Yasmina Mélaouah, ''L'attentato'', trad. di Marco Bellini, ''Le rondini di Kabul'', trad. di Marco Bellini). Si ponu cità inoltre [[Salim Bachi]], [[Mouloud Feraoun]] è [[Kateb Yacine]], ancu pueta, chì u so rumanzu [[Nedjma]] ([[1956]]) hè statu traduttu in parechje lingue. È ancu [[Moufdi Zakaria]], cunsideratu u [[pueta naziunale]] algerinu. Trà e scrittrice algerine chì si sò distinte trà u XX è u [[XXI sèculu]] ricurdemu [[Assia Djebar]], esponente di u pinsamentu feministu. === Cinema === [[File:La bataille d'Alger film.jpg|thumb|200px|right|''[[La battaglia di Algeri]]'', filmu di [[Gillo Pontecorvo]]; [[Leone d'oro]] à a [[Mostra di u Cinema di Venezia]], [[1966]]]] U cinema algerinu hà ricevutu significativi apprezzamenti in e più impurtante mostre internaziunale. Trà questi u film vincitore di a [[Palma d'oru]] à u [[Festival di Cannes]], ''[[Cronaca degli anni di brace]]'', di u [[1975]], direttu da [[Mohammed Lakhdar-Hamina]]. Altri film algerini degni di nota sò [[Poussières de vie]], ''[[Indigènes|Days of Glory]]'' (''Indigènes'') di u 2006, è ''[[Uomini senza legge]]'', diretti da u regista franco-algerinu [[Rachid Bouchareb]], chì sò tutti è trè riesciuti à ottene una nomination à l'[[Oscar à u miglior film in lingua straniera]], rispettivamente in u 1996, in u 2007 è in u 2011. Primu film algerinu à vince l'Oscar à u miglior film stranieru fù, in u 1970, ''[[Z - L'orgia del potere]]'', di u regista [[Costa-Gavras]]. === Tiatru === Trà l'omi di tiatru chì anu marcatu un periodu di a so storia in Algeria ci sò Ould Abderrahmane dettu Kaki è [[Kadour Naimi]]. === Musica === Genere tradiziunale musicale di l'Algeria hè u [[Raï]]. Sò cunnisciuti, ancu à livellu internaziunale, i cantanti [[Khaled]], autore di singuli famosi trà i quali [[C'est la vie (singulu Khaled)|C'est la vie]] (2012) è, trà l'altri cantanti, si ricorda [[Cheb Mami]]. === Gastronomia === A cucina algerina hà gosu di l'influenze di a [[cucina francese]] è face parte di a cucina araba. === Scienza è tecnulugia === ==== L'Algeria in u spaziu ==== * [[28 nuvembre]] [[2002]]: hè lanciatu [[AlSat-1]], u primu satellite naziunale algerinu. == Sport == === Ballò === [[File:Algérie - Arménie - 20140531 - Riyad Mahrez (cropped).jpg|thumb|200px|right|Riyad Mahrez]] A [[nazionale di ballò di l'Algeria]] hè stata campione in a [[Coppa d'Africa]] in u 1990 è in u 2019. S'hè classificata à u secondu postu in u 1980 è à u terzu postu in u 1984 è in u 1988. S'hè qualificata à i Mondiali per a prima volta in u 1982, essendu eliminata à u primu tornu. U megliu piazzamentu à i Mondiali sò l'ottavi di finale di u Mondiale [[2014]]. Trà i grandi ghjucatori algerini si ponu mintuvà [[Lakhdar Belloumi]] è [[Rabah Madjer]], inseriti in a lista di i [[Migliori calciatori del XX secolo IFFHS]]. Altri ghjucatori algerini impurtanti sò [[Abdelkader Ghezzal]], [[Rafik Djebbour]], [[Hassan Yebda]], [[Sofiane Feghouli]], [[Riyad Mahrez]] è [[Ismaël Bennacer]]. === Atletica leghjera === U primu atleta algerinu à vince una cumpetizione olimpica hè statu [[Boughéra El Ouafi]], chì vinse a medaglia d'oru per a maratona, ghjuchendu per a Francia, in l'Atletica leghjera ai [[Giochi della IX Olimpiade|Olimpiade di u 1928]] d'[[Amsterdam]]. Sempre in l'atletica leghjera spicca u mezzufondista [[Noureddine Morceli]], vincitore di ben trè ori mundiali è ancu oru à i [[Ghjochi della XXVI Olimpiade|ghjochi olimpichi 1996]] d'[[Atlanta]] in i 1500 m. === Ghjochi olimpici === Prima atleta à vince una medaglia d'oru olimpica per l'Algeria hè [[Hassiba Boulmerka]], in i 1500 metri piani, à i [[Giochi di a XXV Olimpiade|Ghjochi olimpichi di Barcellona 1992]]. Primu algerinu à vince una medaglia olimpica fù [[Mohamed Zaoui]], in u pugilatu, medaglia di bronzu à [[Giochi della XXIII Olimpiade|Los Angeles 1984]]. == Tradizione == === Folcloru è mitulugia === Tipichi sò l'animali mitulogichi di [[Itherther è Thamuatz]], chì si ritrovanu in varii raconti, è ancu [[Achimi]], un caratteristicu diu bufalu africanu. === Festività === U [[calendariu islamicu]] hè lunare, pertantu e festività islamiche ùn anu micca ghjorni stabili per tutti l'anni. E principale sò: * [[ʿīd al-aḍḥā|ʿĪd al-aḍḥa]] * [[ʻĪd al-fiṭr|ʿĪd al-fitr]] * [[Ramadan]] (mese celebrativu è dedicatu à u digiunu) * [[Mawlid]] (ghjornu di nascita di [[Maometto]], chì ricorre u 12 di u mese lunare di [[Rabīʿ al-àwwal]]) == Bibliografia == * [[Giampaolo Calchi Novati]], ''Storia dell'Algeria indipendente. Dalla guerra di liberazione al fondamentalismo islamico'', Milano, Bompiani, 1998. ISBN 978-88-452-3909-0. * Anthony Ham, ''et al.'', ''Algeria'', Torino, EDT/Lonely Planet, 2008. ISBN 978-88-6040-187-8. * Istituto Geografico De Agostini, ''Enciclopedia geografica'', vol. 11, Milano, RCS Quotidiani, edizione speciale per il ''[[Corriere della Sera]]'', 2005. ISSN 1824-9280. * [[Ferhat Mehenni]], ''Algérie: la question kabyle'', Paris, Michalon, 2004. ISBN 2-84186-226-7. * Laura Guazzone, ''Storia contemporanea del mondo arabo. I paesi arabi dall'impero ottomano ad oggi'', Firenze, [[Mondadori Education]], 2016. ISBN 978-88-6184-366-0. * [[Souad Sbai]], ''Le ombre di Algeri'', Armando Curcio Editore, 2012. * Francesco Tamburini, ''L'Algeria di Abdelaziz Bouteflika: un regime e la sua crisi'', in "Africana", 2008, pp. 131–140. * Francesco Tamburini, ''Algeria: il lungo cammino verso la consacrazione del regime ibrido'', in "Africa", LXV, 2010, pp. 82–103. ==Note== <references/> == Da vede dinù == * [[Numidia]] [[Categoria:Algeria]] o6idl90el8fegb8vpsxr64e5jpjpags 406785 406784 2026-10-03T16:03:53Z Articulivitali 28749 /* Ambiente */ 406785 wikitext text/x-wiki [[File:Tahagart.jpg|thumb|200px|right|U desertu di u Sahara]] [[File:Flag of Algeria.svg|thumb|80px|right|A bandera di l'Algeria]] [[File:Algerians in traditional costumes.jpg|tumg|250px|right|Donne algerine in costumi tradiziunali]] [[File:Bologhine Benziri Benmenad.jpg|thumb|150px|right|[[Buluggin ibn Ziri|Bulughīn ibn Zīrī]], primu di a dinastia di i [[Ziridi]], fundatore di Algeri.]] L''''Algeria''' ({{IPA|/ald͡ʒeˈria/}}; in arabu: {{Lang|ar|الجزائر}}, ''al-Jazāʾir''; in [[Lingua berbera|berberu algerinu standard]]: {{Lang|ber|ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ}}, ''Dzayer''), ufficialmente '''Republica Algerina Democratica è Pupulare''' ({{Lang|ar|الْجُمْهُورِيَّة ٱلْجَزَائِرِيَّة ألدِّيمُقْرَاطِيَّة ٱلشَّعْبِيَّة}}, ''al-Jumhūriyya al-Jazāʾiriyya ad-Dīmuqrāṭiyya aš-Šaʿbiyya''; in [[Lingua berbera|berberu algerinu standard]]: {{Lang|ber|ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵜ}}, ''Tagduda tamgdayt taɣrfant tadzayrit''), hè un [[Statu]] di l'[[Africa di u Nordu|Africa di u nordu]], appartenente à u [[Maghreb]] è in gran parte occupatu da u [[desertu di u Sahara]]. A [[capitale]], Algeri, hè eccentrica rispettu à a totalità di u [[territoriu]], essendu situata à l'estremu nordu; u so nome identifica ancu quellu di u Paese sanu. A populazione si divide trà [[arabizazione|arabi]] è berberi chì anu mantenutu a so identità in seguitu à a [[cunquista omayyade di u Maghreb|culunizazione araba]] di u Nordafrica. In termini di [[superficie]], hè u più grande Statu di u [[cuntinente]] [[Africa|africanu]] da u [[9 di lugliu]] [[2011]], quandu u [[Sudan di u Sud]] hè diventatu indipendente da u [[Sudan]]; hè inoltre u più grande Statu di u mondu arabu, è u decimu Statu più estesu di a Terra. Cunfina à nordu cù u [[Mari Terraniu]] è sparte e frontiere terrestri cù a [[Tunisia]] à nordest, a [[Libia]] à est, u [[Niger]] à sudest, a [[Mauritania]], u [[Mali]] è u [[Maroccu]] è u [[Sahara Occidentale]] à punente. L'Algeria hè membru di l'[[Unione Africana]] è di a [[Lega Araba]] da u mumentu di a so [[indipendenza di l'Algeria|indipendenza]] da a [[Francia]] in u [[1962]], face parte di l'[[OPEC]] da u [[1969]] è hà cuntribuitu attivamente à a criazione, in u 1988, di l'[[Unione di u Maghreb Arabo]] (UMA). [[Costituzione|Costituzionalmente]]. == Etimulugia di u nome == Com'ellu si capisce faciule da l'assunanza, sta nazione nordafricana piglia u nome da a so capitale [[Algeri]], cità fundata da i [[Berberi]] nantu à e ruvine di una [[cità rumana|cità rumana]], chì visse a presenza in l'acqui antistanti di parechjiscogli belli grossi, definiti in [[Lingua araba|arabu]] ''al-Jazāʾir'', "l'isule". == Storia == A storia di l'Algeria hè ricca è cumplessa, partendu da l'antica [[Numidia]] finu à i ghjorni nostri. A Numidia fù un regnu [[berberi|berberu]] situatu in l'Algeria è Tunisia d'oghje, chì prusperò da u [[III sèculu a.C.]] à u [[I sèculu]] d.C. Sottu u regnu di [[Massinissa]], a Numidia divintò un Statu putente alliatu di Roma. Dopu à a caduta di u regnu, a regione fù incorporata in l'[[Imperu romanu]] cum'è [[Provincia (storia romana)|pruvincia]]. Cù u declinu di l'Imperu romanu, l'Algeria divintò parte di u [[Regnu di i Vandali]] è di u regnu di [[Altava]] in u [[V sèculu]], è dopu fù cunquistata in parte da l'[[Imperu bizantinu]] in u [[VI sèculu]]. In u [[VII sèculu]], cù l'arrivu di l'[[arabi]], l'Algeria entrò in un novu capitulu di a so storia. A diffusione di l'[[Islam]] purtò cambiamenti culturali è suciali prufondi. Varii regni è dinastie berbere cum'è i [[Ziridi]], l'[[Hammadidi]], l'[[Almohadi]] è i [[Zayyanidi]] duminonu a regione per parechji seculi. I primi, chì guvernonu da u [[X sèculu|X]] à u [[XII sèculu]], funu cunnisciuti per avè cuntribuitu à a diffusione è à l'evoluzione di l'[[arte islamica]] è di a cultura [[Berberi|berbera]]. Sottu u so regnu, a regione vidite a custruzzione di parechje moschee, palazzi è altre strutture architettoniche chì incorpuravanu elementi decurativi cum'è u ''[[Zellige|zellij]]'' (piastrelle à mosaicu) è u ''[[muqarnaṣ]]'' (decorazioni à stalattiti). L'[[Hammadidi]], chì regnonu da u X à u XII seculu, fundonu a cità di [[Qal'a dei Banu Hammad]], chì a so architettura hè un esempiu eccezziunale di u stile islamicu nordafricanu. A cità includia grandi palazzi è moschee adornate cù travagli intricati di [[stuccu]] è [[ceramica]]. Questi elementi decorativi riflettevanu l'abilità è a creatività di l'artigiani lucali, chì sviluppàronu tecniche uniche per a lavorazione di i materiali. L'[[Almohadi]], una dinastia berbera chì duminò a regione da u XII à u [[XIII sèculu]], purtàronu altre innovazioni culturali è architettoniche. Custruìronu parechje di e strutture monumentali chì ancu oghje si ponu ammirà in Algeria è in u restu di u [[Maghreb]]. Durante u so regnu, l'arte di u stuccu ghjunse à novi livelli di perfezzione, cù decorazioni intricate chì adurnavanu e moschee, i [[Minareto|minareti]] è altri edifici publichi. I [[Zayyanidi]] funu una dinastia berbera chì guvernò u [[Regnu di Tlemcen]] in l'Algeria d'oghje da u XIII à u [[XVI sèculu]]. Fundatu da [[Yaghmurasan ibn Zayyan]] in u [[1235]], u regnu zayyanide fù un centru impurtante di cummerciu è cultura in u Maghreb. Sottu u so duminiu, Tlemcen divintò un vivace nodu cummerciale è culturale, cunnisciutu per e so splendide moschee, scole è palazzi. Malgradu e frequente guerre cù i Merinidi di u Maroccu è l'Hafsidi di Tunisi, i Zayyanidi riescìtinu à mantene a so indipendenza per gran parte di a so storia, cuntribuendu significativamente à l'arricchimentu culturale di a regione. In u [[XVI sèculu]], u Paese divintò una reghjenza di l'[[Imperu ottomanu]] cù u nome di [[Algeria ottomana]], mantenendu una certa autonomia. Questu periodu fù carattarizatu da una relativa stabilità è prosperità economica grazie à u cummerciu marittimu è à a pratica di u [[Corsaro|corsarismu]]. In u [[1830]], a Francia iniziò a [[Cunquista francese di l'Algeria|cunquista di l'Algeria]], chì culminò in una longa è sanguinosa guerra di resistenza da parte di i populi lucali. L'Algeria divintò ufficialmente una [[Imperu culuniale francese|culunia francese]], è questu periodu fù marcatu da una pesante repressione, esprupriazione di e terre è sfruttamentu di e risorse lucali, cum'è era accadutu in passatu cù l'ottomani. Dopu più di un seculu di duminiu culuniale, in u [[1954]] iniziò a [[Guerra d'Algeria|guerra d'indipendenza algerina]], guidata da u [[Fronte di Liberazione Naziunale (Algeria)|Fronte di Liberazione Naziunale]] (FLN). Questa guerra durò finu à u [[1962]], quandu l'Algeria ottense finalmente l'indipendenza da a Francia. Dopu l'indipendenza, l'Algeria affruntò numerose sfide pulitiche, economiche è suciali. Sottu a guida di [[Ahmed Ben Bella]] è poi di [[Houari Boumédiène]], u Paese aduttò pulitiche sucialiste è [[naziunalizazione|naziunalizò]] parechje industrie. Tuttavia, in l'[[anni 1980]] è [[anni 1990]], l'Algeria fù scunvolta da una grave crisa economica è da una sanguinosa [[Guerra civile algerina|guerra civile]] trà u guvernu è gruppi [[islamismu|islamisti]] radicali. Ancu oghje ferma una forte repressione di a cultura di i populi nativi. Oghje, l'Algeria hè una [[republica presidenziale]] cù una ricca diversità culturale è una populazione ghjovana è dinamica. Malgradu e sfide economiche è pulitiche, u paese continueghja à ghjucà un rollu impurtante in a regione di u [[Maghreb]] è in u mondu arabu. == Geografia == === Murfulugia === [[File:Hoggar4.jpg|thumb|250px|right|Parte di u Sahara algerinu]] [[File:IssaouaneErg Algeria ISS010-E-13539.jpg|thumb|250px|right|E dune di Issaouane fotografate da l'astronauti di una missione spaziale]] I cunfini di l'Algeria includenu una larga regione, chì in epoca ebbe un'amministrazione indipendente. A zona più vitale di u paese hè certamente u Maghreb, chì custituisce un settimu di u territoriu naziunale. In u Maghreb cunfluiscenu dui sistemi di rilievi è pieghe, furmati in duie fasi di l'[[orogenesi alpina]]: l'[[Atlante Tellianu]] è l'[[Atlante saharianu]]. L'Atlante Saharianu, più anticu di u Tell ([[Paleozoicu]]), hà subitu fenomeni erosivi più significativi è ghjunghje dunque altitudini inferiori. E brevi catene di [[Ksour]] ("palazzi" in arabu), [[Djebel Amour|Amour]], Ouled Nayl ùn oltrepassanu micca i 2.000 m di altezza. Facenu eccezione i massicci di l'[[Aurès]] (2.328 m) è di l'[[Ahaggar]] (3.000 m). À l'internu si trova una successione di [[altipianu|altipiani]] chì varianu in altezza trà i 600 è i 1.200 m; più estesi à punente, à est si uniscenu à e catene di u Tell per pruseguì versu a Tunisia. Geomorfologicamente, l'Atlante Saharianu hè carattarizatu da un zoccu archeozoicu di [[Cristallo|rocce cristalline]] (predominanti [[micascisto|micascisti]] è [[gneiss]]). À più riprese u mare hè penetratu in a zona, per chì e rocce più antiche sò cuparte da strati sedimentarii calcarei, [[Arenaria|arenarie]] è [[Argilla|argille]]. U zoccu cristallinu emerge invece in currispundenza di l'Ahaggar, chì à tratti appare cupartu da formazioni laviche [[Basalto|basaltiche]]. L'impurtante degradazione meteorica subita da a regione, è a conseguente frammentazione di e rocce superficiali, anu purtatu à una morfologia [[Desertu|desertica]] trà e più peculiari di u mondu, cù superfici rocciose erose da u ventu ([[Hamad di Tademait]]) alternate à aree sabbiose (Grande Erg Occidentale è Grande Erg Orientale|Orientale) è ciottolose. === Idrografia === A reta idrografica algerina, cum'è quella di gran parte di l'[[Africa mediterranea]], hè assai povera è limitata à a zona costiera. L'unichi fiumi à corsu perenne sò quelli chì da sud sfocianu in u Mediterraniu ([[Tafna]] è [[Soummam]]). Raghjunghjenu però solu modeste lunghezze. Da i rilievi di l'Atlante anu origine corsi d'acqua à caratteru torrentiziu, chì spessu ùn raghjunghjenu micca u mare per via di a forte evaporazione, oppure vanu à alimentà laghi salati chjamati ''shott'' chì, trascritti à a francese, diventanu ''chott'', è oasi. A puvertà d'acqua hè à a basa di unu di i gravi prublemi chì colpisce a regione: a desertificazione, cioè a progressiva estensione versu nordu di e terre desertiche. Però in Algeria hè in corsu un prugramma di difesa contr'à u desertu: si sta erigendu una barriera di cipressi è pini, longa {{M|1500|u=km}} è larga {{M|20|u=km}}, per frenà questu fenomenu. === Clima === Pur appartenendu à l'area [[clima mediterraniu|climatica mediterranea]], u Maghreb exhibisce e caratteristiche tipiche di questu [[clima]] solu nantu à a costa. À Algeri, per esempiu, a temperatura media annua si aggira nantu à i 18 C° (media invernale 12 C°, estiva 24 C°), mentre pressu l'alto [[Chelif]] si registranu gelate invernali è temperature estive finu à 47 C°. E precipitazioni sò in gran parte determinate da l'interazzione trà e masse d'aria oceaniche, umide, è quelle secche cuntinentali, di pruvenienza sahariana. Nant'à u versante esternu di u Tell, in alcune zone, cadenu finu à 1000 millimetri di pioggia annua; in l'altipiani interni i valori scendenu à 300-400, per risalì solu nantu à i pendii di l'[[Atlante saharianu]]. In a zona sahariana u clima hè estremamente aridu, cù [[escursione termica|escursioni termiche]] sia staghjunali chì ghjurnalere fortissime. E precipitazioni sò inferiori à i 10 mm annui, cù poche eccezioni (per esempiu l'Ahaggar, cù 200 mm). == Società == === Demografia === [[File:Algeria demography.svg|verticale=1.2|thumb|250px|right|Crescita demografica in Algeria da u [[1960]] à u [[2017]]]] L'abitanti di questu paese risultanu esse {{formatnum:42005390}} cù una densità di 16 abitanti per km². A populazione algerina hè quasi quadruplicata in l'ultimu mezu seculu, datu chì in u 1960 l'abitanti eranu 10,9 milioni. Impurtante hè statu è hè sempre u [[Immigrazione algerina in Francia|flussu migratoriu in Francia]]. Di questi, u 99% hè cumpostu da [[arabi]] è [[berberi]] (in particulare [[Cabilia|cabili]] è [[tuareg]]). === Etnie === A maiò parte di a populazione algerina hè cumposta da una base etnica [[Berberi|berbera]], arricchita cù u passà di i seculi da elementi [[fenici]], [[Civiltà rumana|romani]], [[Imperu romanu d'Oriente|bizantini]], [[Turchi (gruppu etnicu)|turchi]] è, soprattuttu, [[arabi]], infatti parechji algerini si ponu definisce berberi arabizzati. Inoltre, sò presenti i discendenti di i [[Moriscos (gruppu religiosu)|rifugiati musulmani]] cacciati da a [[Spagna]] à l'iniziu di u [[XVI sèculu]]. Una discreta parte di l'algerini discende invece da i [[Turchi (gruppu etnicu)|turchi]], chì a so presenza risale à u [[Algeria ottomana|periodu ottomanu]] (questa cumunità hè nota cù l'espressione ''[[koulougli]]''). Oltre à a populazione berbera è araba, l'Algeria presenta minuranze storicamente rilevanti. Si tratta di a cumunità [[Storia di l'ebrei in Algeria|ebraica]] (discendente sia da ebrei indigeni chì da i [[sefarditi]] immigrati in u [[XV sèculu]]) è di quella [[pieds-noirs]]. I pieds-noirs europei eranu di discendenza prevalentemente francese, [[Corsi (pòpulu mudernu)|corsa]], [[Spagnoli|spagnola]], [[Italiani|italiana]] è [[Maltesi|maltese]] è divintàronu u gruppu duminante in u paese durante u [[Algeria francese|periodu culuniale francese]]. U termine ''[[pieds-noirs]]'' includia qualchì volta ancu a cumunità ebraica lucale. In seguitu à l'[[indipendenza di l'Algeria]], a stragrande maggioranza di e cumunità europee è ebraiche abbandunò u paese per trasferì si in [[Francia]]. Oghje europei è ebrei raghjunghjenu inseme solu l'1% di a populazione algerina. [[File:Panneau de signalisation multilingue à Issers (Algérie).jpg|thumb|200px|right|Segnale stradale in arabu, berberu è francese]] === Lingue === E lingue ufficiali di u paese sò l'[[Lingua araba|arabu]] è, dopu à parechji anni di battaglia è di pulitica di arabisazione, u [[Lingua berbera|berberu]], in seguitu à a riforma custituziunale. U francese, residuu di u periodu culuniale è largamente diffusu, hè usatu per u più in i centri urbani, da e classe più asgiate è in ambitu economicu.<br> U 99% di a populazione hè di [[Islam|fede islamica]]. U restante 1% si divide trà [[Cristianisimu|cristiani]] è [[Ebraismu|ebrei]]. == Ordinamentu di u Statu == [[File:Hémicycle de l'assemblée populaire nationale (Algérie).jpg|thumb|250px|right|Emiciclu di l'Assemblea pupulare naziunale]] Sicondu a [[Costituzione]] (di u [[1976]], mudificata in u [[1979]] è emendata in u 1988, [[1989]], [[1996]] è [[2016]]), l'Algeria hè una [[republica semipresidenziale]] democratica, benchì di fattu i militari esercitinu sempre una grande influenza. A custituzione cunsente libertà di urganizazione di i partiti pulitichi, purchì appruvati da u [[Ministeru di l'internu]] chì verifica ch'elli ùn sianu nantu à basa cunfessionale, linguistica, razziale o regionale è ch'elli ùn ammettinu nè a viulenza nè influenze straniere. U presidente di a Republica hè elettu à u [[suffraghju universale]], direttu è secretu per un mandatu di cinque anni rinnuvabile; hè u capu * di u Statu: firma i decreti presidenziali, nomina l'alte cariche di a republica, hà dirittu di grazia è di cummutazione di a pena, assegna decorazione; * di u Cunsigliu di i ministri: u presede, numineghja è rimove u primu ministru; * di u Supremu cunsigliu di sicurezza: hè rispunsevule di a difesa naziunale, ancu cum'è capu di e forze armate; Inoltre, hè * guida a pulitica estera, cunclude è ratificheghja i trattati internaziunali; * è hà u dirittu d'urganizà è di lancià referendums. U [[putere esecutivu]] hè ripartitu trà presidente è primu ministru. Quest'ultimu gestisce i rapporti di u guvernu cù u Parlamentu in basa à un prugramma di guvernu è gestisce l'attuazione di e norme è l'amministrazione publica. U [[putere legislativu]] hè bicamerale asimmetricu: l'Assemblea pupulare naziunale conta 389 eletti à suffraghju universale direttu per un mandatu di 5 anni, mentre u menu putente Cunsigliu naziunale conta 144 membri, 2/3 individuati indirettamente da l'eletti in i cunsiglii lucali è per ⅓ designati da u presidente, per un mandatu di 6 anni (rinnuvatu per metà ogni trè anni). U parlamentu cuntrolla l'azzione di u guvernu è approva e leghje; u dirittu d'iniziativa legislativa spetta à u capu di u guvernu oltre chì à i deputati (in numeru minimu di 20). U [[putere ghjudiziariu]] hè custituitu da magistrati di nomina presidenziale. === Suddivisione storiche è amministrative === L'Algeria hè divisa in 69 ''[[wilaya|wilāyāt]]'' ([[pruvince di l'Algeria|pruvince]]), ciascuna di e quale hè suddivisa in [[distretti di l'Algeria|dāʾira]], 548 per tuttu u paese, à so volta suddivisi in [[Cumuna di l'Algeria|cumuna]], 1541, chì rapprisentanu u terzu livellu di suddivisione amministrativa di u paese. A pruvincia piglia u nome da a cità chì ne hè u capilocu, cusì cum'è e ''daʾira'' (circuscrizzione) è e ''baladiyyāt'' (cumuni) piglianu u nome da i so capiloghi. I [[Wali (guvernatore)|guvernatori]] sò numinati da u [[Presidenti di l'Algeria|presidente]] è rispondenu à u ministru di l'internu. [[File:Algeria, administrative divisions 2026 numbered.png|thumb|300px|right|Distribuzione in u territoriu naziunale di i codici numerichi identificatori di e ''wilayat'']] {{div col|2}} * 1 [[Pruvincia di Adrar|Adrar]] * 2 [[Pruvincia di Chlef|Chlef]] * 3 [[Pruvincia di Laghouat|Laghouat]] * 4 [[Pruvincia di Oum el Bouaghi|Oum el Bouaghi]] * 5 [[Pruvincia di Batna|Batna]] * 6 [[Pruvincia di Béjaïa|Béjaïa]] * 7 [[Pruvincia di Biskra|Biskra]] * 8 [[Pruvincia di Béchar|Béchar]] * 9 [[Pruvincia di Blida|Blida]] * 10 [[Pruvincia di Bouira|Bouira]] * 11 [[Pruvincia di Tamanrasset|Tamanrasset]] * 12 [[Pruvincia di Tébessa|Tébessa]] * 13 [[Pruvincia di Tlemcen|Tlemcen]] * 14 [[Pruvincia di Tiaret|Tiaret]] * 15 [[Pruvincia di Tizi Ouzou|Tizi Ouzou]] * 16 [[Pruvincia di Algeri|Algeri]] * 17 [[Pruvincia di Djelfa|Djelfa]] * 18 [[Pruvincia di Jijel|Jijel]] * 19 [[Pruvincia di Sétif|Sétif]] * 20 [[Pruvincia di Saida|Saida]] * 21 [[Pruvincia di Skikda|Skikda]] * 22 [[Pruvincia di Sidi Bel Abbès|Sidi Bel Abbès]] * 23 [[Pruvincia di Annaba|Annaba]] * 24 [[Pruvincia di Guelma|Guelma]] * 25 [[Pruvincia di Costantina|Costantina]] * 26 [[Pruvincia di Medea|Medea]] * 27 [[Pruvincia di Mostaganem|Mostaganem]] * 28 [[Pruvincia di M'Sila|M'Sila]] * 29 [[Pruvincia di Muaskar|Mascara]] * 30 [[Pruvincia di Ouargla|Ouargla]] * 31 [[Pruvincia di Orano|Orano]] * 32 [[Pruvincia di El Bayadh|El Bayadh]] * 33 [[Pruvincia di Illizi|Illizi]] * 34 [[Pruvincia di Bordj Bou Arreridj|Bordj Bou Arreridj]] * 35 [[Pruvincia di Boumerdès|Boumerdès]] * 36 [[Pruvincia di El Tarf|El Tarf]] * 37 [[Pruvincia di Tindouf|Tindouf]] * 38 [[Pruvincia di Tissemsilt|Tissemsilt]] * 39 [[Pruvincia di El Oued|El Oued]] * 40 [[Pruvincia di Khenchela|Khenchela]] * 41 [[Pruvincia di Souk Ahras|Souk Ahras]] * 42 [[Pruvincia di Tipasa|Tipasa]] * 43 [[Pruvincia di Mila|Mila]] * 44 [[Pruvincia di ʿAyn Defla|ʿAyn Defla]] * 45 [[Pruvincia di Naama|Naama]] * 46 [[Pruvincia di ʿAyn Temūshent|ʿAyn Temūshent]] * 47 [[Pruvincia di Ghardaia|Ghardaia]] * 48 [[Pruvincia di Relizane|Relizane]] * 49 [[Pruvincia di Timimoun|Timimoun]] * 50 [[Pruvincia di Bordj Badji Mokhtar|Bordj Badji Mokhtar]] * 51 [[Pruvincia di Ouled Djellal|Ouled Djellal]] * 52 [[Pruvincia di Béni Abbès|Béni Abbès]] * 53 [[Pruvincia di In Salah|In Salah]] * 54 [[Pruvincia di In Guezzam|In Guezzam]] * 55 [[Pruvincia di Touggourt|Touggourt]] * 56 [[Pruvincia di Djanet|Djanet]] * 57 [[Pruvincia di El M'Ghair|El M'Ghair]] * 58 [[Pruvincia di Al-Mani'a|Al-Mani'a]] * 59 [[Pruvincia di Aflou|Aflou]] * 60 [[Pruvincia di Barika|Barika]] * 61 [[Pruvincia di El Kantara|El Kantara]] * 62 [[Pruvincia di Bir el-Ater|Bir el-Ater]] * 63 [[Pruvincia di El Aricha|El Aricha]] * 64 [[Pruvincia di Ksar Chellala|Ksar Chellala]] * 65 [[Pruvincia di Aïn Oussara|Aïn Oussara]] * 66 [[Pruvincia di Messaâd|Messaâd]] * 67 [[Pruvincia di Ksar El Boukhari|Ksar El Boukhari]] * 68 [[Pruvincia di Bou Saada|Bou Saada]] * 69 [[Pruvincia di El Abiodh Sidi Cheikh|El Abiodh Sidi Cheikh]]{{Colonne fine}} {{div col end}} {{clear}} === Cità principale === E cità più populose di l'Algeria sò a capitale Algeri, chì hè l'unica cù più di dui milioni d'abitanti, [[Oranu]], chì hà circa {{formatnum:800000}} abitanti, [[Costantina (Algeria)|Costantina]], [[Annaba]] è [[Blida]]. === Istituzione === ==== Ordinamentu sculare ==== L'Algeria indipendente hà à u so attivu una impunente trasfurmazione di e strutture sculare di u Paese, chì hà rivalutatu e so radiche arabo-islamiche puru senza trascurà e necessità dittate da u mondu cuntempuraneu. L'istruzione (impartita in a lingua ufficiale di u Paese, l'arabu) hè obligatoria è gratuita per nove anni, partendu da i sei anni finu à i 15. E scole elementarie duranu sei anni è furniscenu una preparazione di basa. Ancu e scole secundarie duranu cumplessivamente sei anni, ma si articuleghjanu à l'internu in dui microciculi triennali, di i quali solu u primu hè obligatoriu. U secondu trienniu furnisce un'educazione d'indirizzu è prepara i studianti à l'educazione superiore, impartita in l'università è in i numerosi istituti superiori (principalmente cù indirizzu tecnicu, agriculu o prufessionale) presenti in u Paese. Istituti universitarii si trovanu à [[Università di Algeri|Algeri]], Oranu è Costantina; parechji studianti, però, frequentanu università straniere, soprattuttu francese. ==== Università ==== In ambitu universitariu si pò mintuvà l'[[Università di Algeri]], prima università algerina, fundata in u [[1909]]. ==== Sistema sanitariu ==== In u [[2026]] si cunferma un mudellu basatu nantu à a gratuità di e cure in u settore publicu, ma deve affruntà sfide strutturale ligate à a mudernisazione è à e disparità geografiche. ====Struttura è accessibilità==== * Settore Publicu: hè u pilastru di u sistema, finanziatu da u Statu è accessibile gratuitamente à tutti i citatini, indipendentemente da i rivinuti o da a naziunalità. U guvernu hà datu priorità à u sviluppu di centri sanitarii lucali è cliniche diffuse piuttostu ch'è à grandi spidali centralizati per migliurà a capillarità. * Assicurazione Sanitaria: u regime d'assicurazione medica naziunale copre circa u 90% di a populazione. Per i malati cronichi, i medicamenti sò gratuiti grazia à u sistema di u "terzu pagante". * Crescita di a Spesa: a spesa sanitaria pro capite hè in aumentu è si prevede ch'ella raghjunghjerà 814 dollari in u 2026. ==== Forze armate ==== In l'ultimi anni, l'Algeria sta putenziendu sempre di più u so settore militare, spendendu circa u 6% di u budgettu in spese militari; hè a seconda putenza militare più significativa di l'interu cuntinente africanu, dopu à l'Egittu. L'armata conta circa {{formatnum:110000}} omi, a marina circa {{formatnum:6000}}. L'Algeria pò cuntà ancu nantu à una efficiente forza aerea chì à so volta hè furmata da circa {{formatnum:14000}} omi, mentre sò circa {{formatnum:8000}} l'omi di a Difesa Aerea Territuriale attualmente in serviziu. == Pulitica == === Pulitica interna === [[File:Bouteflika-2009.jpg|thumb|200px|right|[[Abdelaziz Bouteflika]], ex presidente di l'Algeria]] L'Algeria (ufficialmente ''Republica Algerina Democratica è Pupulare'') hè stata retta da u [[1999]] à u [[2019]] da u presidente [[Abdelaziz Bouteflika]]. Sicondu a classifica di u [[2010]] di a [[Freedom House]] di [[Washington]], l'Algeria ùn era micca un Paese liberu, ùn vi era libertà di stampa è ùn era micca una demucrazia elettorale. A situazione cambiò solu in seguitu à a [[primavera araba]], cù a rivolta di u populu algerinu. In l'[[Elezioni presidenziali in Algeria di u 2024|elezioni presidenziali]] svoltesi u [[7 di settembre]] [[2024]] [[Abdelmadjid Tebboune]] fù elettu presidente per a seconda volta. In l'ultime [[Elezioni parlamentari in Algeria di u 2026|elezioni parlamentari]] svoltesi in u 2026 u [[Fronte di Liberazione Naziunale (Algeria)|Fronte di Liberazione Naziunale]] hè risultatu u partitu più votatu (17,57%). === Pulitica estera === Face parte di l'[[Unione Africana]] ([[2002]]), di a [[Lega Araba]] ([[1962]]), di l'[[Unione di u Maghreb Arabo]] ([[1989]]), di l'[[Organizazione di a Cunferenza Islamica]] ([[1969]]), di u [[Muvimentu di i Non-Allineati]] ([[1961]]) è di l'[[OPEC]] (1969). === Diritti civili === == Economia == [[File:Autoroute est ouest ghomri2.JPG|thumb|250px|right|L'[[Autostrada A1 (Algeria)|autostrada A1]] pressu Ghomri]] L'Algeria hà avutu à longu un'economia ispirata à u [[Sucialismu|sucialismu di statu]]. À partesi da l'anni Novanta u guvernu hà iniziatu a transizione versu l'[[economia di mercatu]]. === Agricultura === L'agricultura, cundiziunata da a bassa produttività, ùn hà micca un rollu impurtante in l'economia algerina: più di a metà di u fabbisognu alimentariu hè infatti soddisfattu da l'importazioni. E principali cultivazioni sò e seguenti: granu, orzu, avena, patata, olivi, uva, aranci è datteri. L'allevamentu riguarda principalmente ovini è caprini, ma ancu bovini, cammelli è volatili. A silvicultura furnisce legna, cortecce per a concia di e pelle è sugheru. Impurtante hè a pesca: a flotta algerina cattura tonnu, pesce spada, sardine, acciughe è crustacei. === Materie prime === U settore energeticu, in particulare l'estrazione di i carburanti fossili, custituisce l'ossatura di l'economia algerina, generendu circa u 30% di u [[pruduttu internu lordo]] è più di u 95% di u valore di l'esportazioni. U paese hè u diciassettesimu à u mondu per riserve petrolifere, stimate in 12,2 miliardi di barili. Altresì abbundanti e riserve di gas: cù più di {{formatnum:4500}} miliardi di metri cubi l'Algeria hè à u decimu postu à u mondu. U paese hè riccu di altre materie prime, cum'è per esempiu u [[ferru]]. À [[Ghar Jbeilat]], in a [[pruvincia di Tindouf]], in a zona occidentale di u paese, hè stata scuperta una di e miniere di ferru più grandi di u mondu, per u sfruttamentu di a quale hè statu stipulatu un accordu cù u guvernu cinese. === Cummerciu esteru === A bilancia cummerciale di l'Algeria resta fortemente dipendente da u redditu generatu da a vendita di petroliu è gas chì, in u [[2007]], custituia più di u 97% di l'esportazioni totali. In u 2007, u vulume di l'esportazioni hè statu paru à 63,3 miliardi di dollari contr'à i 26,1 miliardi d'importazioni, cù un surplus di 37,2 miliardi di dollari. U principale partner cummerciale di l'Algeria hè l'[[Unione europea]], versu a quale si hè registratu più di a metà di u cummerciu esteru algerinu; trà i singuli stati, i [[Stati Uniti d'America|Stati Uniti]] sò à u primu postu cù un vulume di scambi di 19 miliardi di dollari, seguiti da [[Italia]] è [[Spagna]]. === Turismu === U sviluppu di u settore hè statu ostaculatu da a mancanza di strutture ricettive, ma da u [[2004]] una larga strategia di sviluppu turisticu hè stata messa in attu, cù conseguente innalzamentu di i standard qualitativi di e strutture ricettive più muderne. U paese conta sette siti dichjarati [[patrimoniu di l'umanità]] da l'[[UNESCO]]. Trà questi [[Djémila]], induve sò stati ritruvati i resti di l'antica cità rumana di ''Cuicul'', è a [[qasba di Algeri]], entrata à fà parte di u patrimoniu di l'umanità in u [[1992]].[[Maqam Echahid]] hè spessu cunsideratu munumentu naziunale d'Algeria. == Ambiente == [[File:Jardin d'essai.jpg|thumb|250px|right|Giardinu botanicu di Hamma à Algeri]] A flora è a fauna di l'Algeria riflettenu a notevule varietà d'ambienti chì si stendenu da u litturale mediterraniu à e muntagne di l'Atlante è finu à l'immense distese desertiche di u Sahara, chì occupanu più di l'ottanta per centu di u territoriu naziunale. Questa diversità di cundizione climatiche è geografiche determineghja una transizione graduale da e formazione vegetale mediterranee à i paisaghji steppichi è desertichi, cunfigurendu u paese cum'è unu di i più ricchi di biodiversità di u Nordafrica. A fascia custiera settentriunale, caratterizata da un clima mediterraniu cù inverni umiti è piuviosi è estati caldi è secchi, ospiteghja una vegetazione sempreverde duminata da lecce (''[[Quercus ilex]]''), suvere (''[[Quercus suber]]''), carrubi (''[[Ceratonia siliqua]]'') è ogliastri (''[[Olea europaea]]'' var. ''sylvestris''). L'aree cullinare è muntose di a Cabilia, di l'Aurès è di l'Atlante tellianu presentanu fureste miste induve si alternanu conifere cum'è u pinu d'Aleppu (''[[Pinus halepensis]]'') è u cedru di l'Atlante (''[[Cedrus atlantica]]''), spezia endemica di u Maghreb, cum'è i sottuboschi di listincu è murta. Più à sudu, a vegetazione si trasforma prugressivamente in steppa arida duminata da graminacee xerofile cum'è ''[[Stipa tenacissima]]'' (l'alfa), usata tradiziunalmente per a produzzione di fibre è carta. E steppe di l'altupianu saharianu è di l'Atlante saharianu formanu un ecosistema fragile ma stesu, fundamentale per u pasculu è per a cunservazione di u solu. Oltre tale fascia, a transizione versu u desertu veru è propriu hè segnata da formazione sparse d'acacie (''[[Acacia tortilis]]''), tamaricci è arbusti di u genere ''[[Calligonum]]'', chì sopravvivenu in ambienti estremamente aridi. L'oasi di u Sahara algerinu, cum'è quelle di u Mzab, di Ouargla è di El Oued, presentanu una vegetazione antrupizata basata nantu à u datteru (''[[Phoenix dactylifera]]''), integrata da orti irrigui è culture di sussistenza. [[File:Hoggar caravane2.jpg|thumb|200px|right|Drumedariu in u sudu di l'Algeria]] A fauna algerina, cum'è a flora, rispecchia questa marcata zonazione ecologica. In e regioni settentrionali è muntose vivenu ancu, benchì in numeru riduttu, u cinghiale (''[[Sus scrofa]]''), a volpe rossa (''[[Vulpes vulpes]]''), u sciacallu doratu (''[[Canis aureus]]'') è varie spezie di mustelidi. U macacu di Barberia (''[[Macaca sylvanus]]''), unicu primatu nordafricanu è relictu di l'antica fauna paleomediterranea, sopravvive in culonie isolate in i boschi di u massicciu di a Grande Cabilia, rapprisentendu un simbulu di a fauna algerina. L'aree steppiche è predesertiche ospitanu l'antilope addax (''[[Addax nasomaculatus]]''), a gazella dorcade (''[[Gazella dorcas]]''), u fennec (''[[Vulpes zerda]]'') è u sciacallu di u desertu, mentre in e zone più aride di u Sahara si trovanu rettili adattati à l'alte temperature, trà i quali varani, ofidi è gecchi. Un tempu cumune, spezie cum'è u struzzu di u Nordafrica (''[[Struthio camelus camelus]]''), u leopardu berberu (''[[Panthera pardus panthera]]'') è u lione di l'Atlante (''[[Panthera leo leo]]'') sò oghje estinte in natura in u paese o sopravvivenu solu in cattività. L'avifauna hè particularmente ricca è varia, favurita da a pusizione di l'Algeria longu à e principale strade migratorie trà l'Europa è l'Africa. In e zone umide custiere è in i lavi salati interni, cum'è Chott Ech Chergui è Chott el Hodna, sostanu grande culonie di fenicotteri rosi (''[[Phoenicopterus roseus]]''), aironi, cigogne è anatre selvatiche. In e muntagne di l'Atlante nidificanu rapaci cum'è l'aquila reale (''[[Aquila chrysaetos]]''), u milvu brunu (''[[Milvus migrans]]'') è u griffone (''[[Gyps fulvus]]''). U paese ospiteghja numerose aree prutette istituite per preservà l'ecosistemi più vulnerabili, trà cui u [[Tassili n'Ajjer|Parcu naziunale di u Tassili n'Ajjer]], patrimoniu mundiale di l'UNESCO per a cumbinazione unica di biodiversità sahariana è arte rupestre preistorica, è u [[Parcu naziunale di El Kala]], situatu in a regione custiera orientale è ricunnisciutu cum'è [[Riserva di a Biosfera]]. Malgradu ste misure, a fauna algerina ferma minacciata da a desertificazione, da u soprasfruttamentu di e risorse idriche è da u degradu di l'ambienti naturali. == Cultura == === Arte === ==== Architettura ==== L'architettura di l'Algeria hè influenzata da numerosi stili: quellu [[Stile moresco|morescu]], [[Architettura bizantina|bizantinu]], [[Architettura spagnola|spagnolu]], [[Architettura islamica|islamicu]], [[Architettura francese|francese]] è [[Architettura ottomana|ottomanu]]. Questa contaminazione hè presente, in particulare, in u nordu di u paese mentre, in a [[Desertu di u Sahara|zona sahariana]], sò presenti e tipiche custruzzione di culore ocra è biancu. ==== Pittura è scultura ==== [[File:Bensari2.jpg|thumb|250px|right|Dipintu di Bachir Yellès]] Pur ùn essendu micca algerini, hè impurtante sottulineà cumu artisti cum'è [[Eugène Delacroix|Delacroix]], [[Pierre-Auguste Renoir|Renoir]], [[Matisse]] è [[Eugène Fromentin|Fromentin]], in seguitu à a so visita à u Paese à cavallu di u [[XIX sèculu]] è di u [[XX sèculu]], crietinu un novu approcciu à l'usu di a luce. In u periodu culuniale nascì [[Mohammed Racim]] chì, diventatu famosu in patria, fù assai apprezzatu ancu in Francia. Un notu pittore astrattu fù [[Mohammed Khadda]], elevu di [[Picasso]] in [[Parigi]], chì diventò famosu cù u so ritornu in patria. Di a stessa scola funu [[M'hamed Issiakhem]] è [[Choukri Mesli]], chì si furmonu anch'elli in Parigi. I più cunnisciuti pittori algerini attuali, laureati di u premiu [[Abd-el-Tif]] d'[[Algeri]], trà i quali [[Maurice Boitel]], anu cuntribuitu à u prestigiu artisticu di l'Algeria. ==== Patrimonii di l'umanità ==== L'Algeria dispone di un impurtante patrimoniu culturale, tantu chì parechji siti sò stati inseriti in a [[lista di u patrimoniu di l'umanità]] di l'[[UNESCO]]. === Litteratura === [[File:Kateb Yacine Nedjma authograph.jpg|thumb|200px|right|[[Kateb Yacine]]]] Trà i scrittori più cunnisciuti, in u panorama algerinu, truvemu [[Mohammed Dib]] (1920-2003), [[rumanzu|rumanzere]] assai prolificu, cù à l'attivu più di trenta rumanzi, oltre à fole per i zitelli, puesie è raconti brevi. Cum'è parechji altri di i so cuntimpuranei, Dib scrivia in [[lingua francese|francese]]. Vinse u Grand Prix de la Francophonie de l'Academie Française in u 1994 è trà l'opere di trinca si ricorda ''La Nuit Sauvage'', una racolta di tredeci raconti chì spiega a propria visione di u mondu. Trà i scrittori di lingua araba tradutti in talianu ricurdemu a puetessa è scrittrice [[Ahlam Mosteghanemi]] (''La memoria del corpo'', trad. it. di Francesco Leggio), Ahmad Rida Huhu, [[Djilali Khellas]] (''La tempesta dell'isola degli uccelli'', trad. it. di Jolanda Guardi), at-Tahar Wattar (''Il terremoto'', trad. it. di Jolanda Guardi), Ahmad al-Hamid Benhaduga (''Domani è un altro giorno'', trad. it. di Jolanda Guardi). Trà i scrittori algerini cuntimpuranei chì scrivenu in francese, si ricorda Mohammed Moulessehoul, megliu cunnisciutu cù u pseudonimu feminile di [[Yasmina Khadra]] (''Cosa sognano i lupi?'', trad. di Yasmina Mélaouah, ''L'attentato'', trad. di Marco Bellini, ''Le rondini di Kabul'', trad. di Marco Bellini). Si ponu cità inoltre [[Salim Bachi]], [[Mouloud Feraoun]] è [[Kateb Yacine]], ancu pueta, chì u so rumanzu [[Nedjma]] ([[1956]]) hè statu traduttu in parechje lingue. È ancu [[Moufdi Zakaria]], cunsideratu u [[pueta naziunale]] algerinu. Trà e scrittrice algerine chì si sò distinte trà u XX è u [[XXI sèculu]] ricurdemu [[Assia Djebar]], esponente di u pinsamentu feministu. === Cinema === [[File:La bataille d'Alger film.jpg|thumb|200px|right|''[[La battaglia di Algeri]]'', filmu di [[Gillo Pontecorvo]]; [[Leone d'oro]] à a [[Mostra di u Cinema di Venezia]], [[1966]]]] U cinema algerinu hà ricevutu significativi apprezzamenti in e più impurtante mostre internaziunale. Trà questi u film vincitore di a [[Palma d'oru]] à u [[Festival di Cannes]], ''[[Cronaca degli anni di brace]]'', di u [[1975]], direttu da [[Mohammed Lakhdar-Hamina]]. Altri film algerini degni di nota sò [[Poussières de vie]], ''[[Indigènes|Days of Glory]]'' (''Indigènes'') di u 2006, è ''[[Uomini senza legge]]'', diretti da u regista franco-algerinu [[Rachid Bouchareb]], chì sò tutti è trè riesciuti à ottene una nomination à l'[[Oscar à u miglior film in lingua straniera]], rispettivamente in u 1996, in u 2007 è in u 2011. Primu film algerinu à vince l'Oscar à u miglior film stranieru fù, in u 1970, ''[[Z - L'orgia del potere]]'', di u regista [[Costa-Gavras]]. === Tiatru === Trà l'omi di tiatru chì anu marcatu un periodu di a so storia in Algeria ci sò Ould Abderrahmane dettu Kaki è [[Kadour Naimi]]. === Musica === Genere tradiziunale musicale di l'Algeria hè u [[Raï]]. Sò cunnisciuti, ancu à livellu internaziunale, i cantanti [[Khaled]], autore di singuli famosi trà i quali [[C'est la vie (singulu Khaled)|C'est la vie]] (2012) è, trà l'altri cantanti, si ricorda [[Cheb Mami]]. === Gastronomia === A cucina algerina hà gosu di l'influenze di a [[cucina francese]] è face parte di a cucina araba. === Scienza è tecnulugia === ==== L'Algeria in u spaziu ==== * [[28 nuvembre]] [[2002]]: hè lanciatu [[AlSat-1]], u primu satellite naziunale algerinu. == Sport == === Ballò === [[File:Algérie - Arménie - 20140531 - Riyad Mahrez (cropped).jpg|thumb|200px|right|Riyad Mahrez]] A [[nazionale di ballò di l'Algeria]] hè stata campione in a [[Coppa d'Africa]] in u 1990 è in u 2019. S'hè classificata à u secondu postu in u 1980 è à u terzu postu in u 1984 è in u 1988. S'hè qualificata à i Mondiali per a prima volta in u 1982, essendu eliminata à u primu tornu. U megliu piazzamentu à i Mondiali sò l'ottavi di finale di u Mondiale [[2014]]. Trà i grandi ghjucatori algerini si ponu mintuvà [[Lakhdar Belloumi]] è [[Rabah Madjer]], inseriti in a lista di i [[Migliori calciatori del XX secolo IFFHS]]. Altri ghjucatori algerini impurtanti sò [[Abdelkader Ghezzal]], [[Rafik Djebbour]], [[Hassan Yebda]], [[Sofiane Feghouli]], [[Riyad Mahrez]] è [[Ismaël Bennacer]]. === Atletica leghjera === U primu atleta algerinu à vince una cumpetizione olimpica hè statu [[Boughéra El Ouafi]], chì vinse a medaglia d'oru per a maratona, ghjuchendu per a Francia, in l'Atletica leghjera ai [[Giochi della IX Olimpiade|Olimpiade di u 1928]] d'[[Amsterdam]]. Sempre in l'atletica leghjera spicca u mezzufondista [[Noureddine Morceli]], vincitore di ben trè ori mundiali è ancu oru à i [[Ghjochi della XXVI Olimpiade|ghjochi olimpichi 1996]] d'[[Atlanta]] in i 1500 m. === Ghjochi olimpici === Prima atleta à vince una medaglia d'oru olimpica per l'Algeria hè [[Hassiba Boulmerka]], in i 1500 metri piani, à i [[Giochi di a XXV Olimpiade|Ghjochi olimpichi di Barcellona 1992]]. Primu algerinu à vince una medaglia olimpica fù [[Mohamed Zaoui]], in u pugilatu, medaglia di bronzu à [[Giochi della XXIII Olimpiade|Los Angeles 1984]]. == Tradizione == === Folcloru è mitulugia === Tipichi sò l'animali mitulogichi di [[Itherther è Thamuatz]], chì si ritrovanu in varii raconti, è ancu [[Achimi]], un caratteristicu diu bufalu africanu. === Festività === U [[calendariu islamicu]] hè lunare, pertantu e festività islamiche ùn anu micca ghjorni stabili per tutti l'anni. E principale sò: * [[ʿīd al-aḍḥā|ʿĪd al-aḍḥa]] * [[ʻĪd al-fiṭr|ʿĪd al-fitr]] * [[Ramadan]] (mese celebrativu è dedicatu à u digiunu) * [[Mawlid]] (ghjornu di nascita di [[Maometto]], chì ricorre u 12 di u mese lunare di [[Rabīʿ al-àwwal]]) == Bibliografia == * [[Giampaolo Calchi Novati]], ''Storia dell'Algeria indipendente. Dalla guerra di liberazione al fondamentalismo islamico'', Milano, Bompiani, 1998. ISBN 978-88-452-3909-0. * Anthony Ham, ''et al.'', ''Algeria'', Torino, EDT/Lonely Planet, 2008. ISBN 978-88-6040-187-8. * Istituto Geografico De Agostini, ''Enciclopedia geografica'', vol. 11, Milano, RCS Quotidiani, edizione speciale per il ''[[Corriere della Sera]]'', 2005. ISSN 1824-9280. * [[Ferhat Mehenni]], ''Algérie: la question kabyle'', Paris, Michalon, 2004. ISBN 2-84186-226-7. * Laura Guazzone, ''Storia contemporanea del mondo arabo. I paesi arabi dall'impero ottomano ad oggi'', Firenze, [[Mondadori Education]], 2016. ISBN 978-88-6184-366-0. * [[Souad Sbai]], ''Le ombre di Algeri'', Armando Curcio Editore, 2012. * Francesco Tamburini, ''L'Algeria di Abdelaziz Bouteflika: un regime e la sua crisi'', in "Africana", 2008, pp. 131–140. * Francesco Tamburini, ''Algeria: il lungo cammino verso la consacrazione del regime ibrido'', in "Africa", LXV, 2010, pp. 82–103. ==Note== <references/> == Da vede dinù == * [[Numidia]] [[Categoria:Algeria]] i2j5o2tx3tjex6ir0t31fopa5tu7miy 1789 0 26788 406795 401337 2026-10-04T09:45:26Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 406795 wikitext text/x-wiki U '''1789''' (MDCCLXXXIX in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVIII sèculu. {{Annu|XVII sèculu|XVIII sèculu|XIX sèculu|1760|1770|1780|1790|1800|1785|1786|1787|1788|1789|1790|1791|1792|1793}} [[File:Opening of the Estates General at Versailles on 5th May 1789.jpg|thumb|350px|right|Stati Generali à [[Versailles]]]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> Le mie prigioni (1837) (page 6 crop).jpg|<small>[[Silvio Pellico]] ([[Saluzzu]], [[25 di ghjugnu]] 1789 - [[Torinu]], [[31 di ghjennaghju]] [[1854]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == In [[Córsica]] == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1789 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1789] {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XVIII seculu|#]] oagd88s535slgrx3qlkjuwwvjbqcffp 1736 0 27059 406794 406641 2026-10-04T09:40:40Z Fausta Samaritani 15085 file 406794 wikitext text/x-wiki U '''1736''' (MDCCXXXVI in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XVIII sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XVII sèculu|XVIII sèculu|XIX sèculu|1710|1720|1730|1740|1750|1732|1733|1734|1735|1736|1737|1738|1739|1740}} [[File:Anneau astronomique équinoxial - (signé -) Delure à Paris - btv1b10061773r (2 of 5).jpg|thumb|250px|right|''Anneau astronomique équinoxial'', 1736]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> Beechey James Watt.jpg|<small>[[James Watt]] ([[Greenock]], [[19 di ghjennaghju]] 1736 - [[Handsworth]], [[25 d'aostu]] [[1819]])</small> Joseph Louis Lagrange2.jpg|<small>[[Joseph Louis Lagrange]] (Giuseppe Luigi Lagrangia) ([[Torinu]], [[25 di ghjennaghju]] 1736 - [[Paris]], [[10 d'aprile]] [[1813]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> Agostino masucci, ritratto di filippo juvarra.JPG|<small>[[Filippu Juvarra]] ([[Messina]], [[7 di marzu]] [[1678]] - [[Madrid]], [[31 di ghjennaghju]] 1736)</small> Giovanni Battista Pergolesi.jpg|<small>[[Ghjuvanni Battista Pergolesi]] ([[Jesi]], [[4 di ghjennaghju]] [[1710]] - [[Pozzuoli]], [[16 di marzu]] 1736)</small> </gallery> == In [[Córsica]] == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1736 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1736] [[Categoria:Anni di u XVIII seculu|#]] pt8k8gm2ttyfvssyv1bhv4vr2f65rb8 1828 0 27090 406793 404451 2026-10-04T09:38:40Z Fausta Samaritani 15085 file 406793 wikitext text/x-wiki U '''1828''' (MDCCCXXVIII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XIX sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1800|1810|1820|1830|1840|1824|1825|1826|1827|1828|1829|1830|1831|1832}} [[File:Drawing, Water color; Tarantella dancers, 1828 (CH 18329775).jpg|thumb|300px|right|''Tarantella'', 1828]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> Shields rossetti.jpg|<small>[[Dante Gabriel Rossetti]] (Gabriel Charles Dante Rossetti) ([[Londra]], [[12 di maghju]] 1828 - Birchington-on-Sea, [[10 d'aprile]] [[1882]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> Franz Schubert by Wilhelm August Rieder 1875 cropped.jpg|<small>[[Schubert]] (Franz Peter Schubert) ([[Vienna]], [[31 di ghjennaghju]] [[1797]] - Vienna, [[19 nuvembri]] 1828)</small> </gallery> == In [[Córsica]] == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1828 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1828] {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]] pe3x4irj8ovy4nngu66erm24pss3qhs 1840 0 27112 406789 405128 2026-10-04T09:26:45Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 406789 wikitext text/x-wiki U '''1840''' (MDCCCXL in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XIX sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1810|1820|1830|1840|1850|1836|1837|1838|1839|1840|1841|1842|1843|1844}} [[File:The Anti-Slavery Society Convention, 1840 by Benjamin Robert Haydon.jpg|thumb|300px|right|Benjamin Robert Haydon, ''Anti-Slavery Society Convention'', 1840 ([[Inghilterra]])]] == Evenimenti == [[File:Intérieur de l'Eglise des Invalides, transformée en Chapelle ardente pour recevoir les restes mortels de l'Empereur Napoléon - estampe - btv1b69379837.jpg|thumb|250px|right|Cappella ardente pè [[Napulione Buonaparte]], 1840]] == Nàscite == <gallery> Sebastianutti, Guglielmo (1825-1881) & Benque, Franz (1841-1921) - Giovanni Verga.jpg|<small>[[Ghjuvanni Verga]] (Giovanni Carmelo Verga di Fontanabianca) ([[Catania]], [[2 di settembre]] 1840 - Catania, [[27 di ghjennaghju]] [[1922]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == In [[Córsica]] == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1840 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1840] {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]] iuu3hrw1xr01qus6qbsbhkwm1rsclt2 1860 0 27154 406791 403499 2026-10-04T09:34:17Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 406791 wikitext text/x-wiki {{c-supranu}} U '''1860''' (MDCCCLX in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1830|1840|1850|1860|1870|1856|1857|1858|1859|1860|1861|1862|1863|1864}} [[File:China (2675592718).jpg|thumb|300px|right|Mappa di a [[Cina]], 1860]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> Anton Chekhov by Osip Braz (1898, GTG) detail.jpg|<small>[[Anton Chekhov]] (Anton Pavlovič Čechov) (Taganrog, [[29 di ghjennaghju]] 1860 - Badenweiler, [[2 di lugliu]] [[1904]])</small> </gallery> == Morte == == In Córsica == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1860 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1860] [[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]] s8v91l71ervx7ey2o1rrqax24536zvz 1865 0 27191 406790 406593 2026-10-04T09:29:30Z Fausta Samaritani 15085 file 406790 wikitext text/x-wiki {{c-supranu}} U '''1865''' (MDCCCLXV in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu. {{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1840|1850|1860|1870|1880|1861|1862|1863|1864|1865|1866|1867|1868|1869}} [[File:Emanuel Italien II.jpg|thumb|150px|right|[[Vittoriu Emanuele II]], moneta d'oru 1865]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> William Butler Yeats by George Charles Beresford.jpg|<small>[[William Butler Yeats]] ([[Dublinu]], [[13 di ghjugnu]] 1865 - Roccabruna, [[28 di ghjennaghju]] [[1939]])</small> Rudyard Kipling (portrait).jpg|<small>[[Rudyard Kipling]] (Joseph Rudyard Kipling) ([[Bombay]], [[30 di dicembre]] 1865 - [[Londra]], [[18 di ghjennaghju]] [[1936]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == In Córsica == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1865 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1865] [[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]] 91ijklxxv98ni30tf46yvft7krhjxd5 1869 0 27214 406792 403953 2026-10-04T09:36:20Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 406792 wikitext text/x-wiki {{c-supranu}} U '''1869''' (MDCCCLXIX in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu. {{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1840|1850|1860|1870|1880|1865|1866|1867|1868|1869|1870|1871|1872|1873}} [[File:Chinese railroad workers sierra nevada.jpg|thumb|300px|right|Ferruvia transcontinentali in costruzioni (Sierra Nevada)]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> Mahatma Gandhi taking his last meal before the start of his fast - 1939.jpg|<small>[[Mahatma Gandhi]] (Mohāndās Karamchand Gāndhī) (Porbandar, [[2 uttrovi]] 1869 - [[New Delhi]], [[30 di ghjennaghju]] [[1948]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == In Córsica == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1869 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1869] [[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]] ivuwdpu1354m40lqp6dnb67r7mmabpc Discussioni utente:NguoiDungKhongDinhDanh 3 27763 406778 2026-10-03T14:38:47Z Fausta Samaritani 15085 /* co.wikipedia */ nuova sezione 406778 wikitext text/x-wiki == co.wikipedia == Grazie per co.wikiedia! [[Utente:Fausta Samaritani|Fausta Samaritani]] ([[Discussioni utente:Fausta Samaritani|discussioni]]) 14:38, 3 utt 2026 (UTC) b5lvveof90npi17xjxgmsu916xv2k33