Wikipedia
cowiki
https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra
MediaWiki 1.47.0-wmf.23
first-letter
Media
Speciale
Discussione
Utente
Discussioni utente
Wikipedia
Discussioni Wikipedia
File
Discussioni file
MediaWiki
Discussioni MediaWiki
Template
Discussioni template
Aiuto
Discussioni aiuto
Categoria
Discussioni categoria
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Uraniu
0
6090
406991
370698
2026-10-12T08:20:01Z
Articulivitali
28749
406991
wikitext
text/x-wiki
'''L'uraniu''' hè un [[elementu chimicu]] di numeru atomicu 92, cù u simbulu '''U'''. Hè un [[metallu]] biancu argentatu, densu, tossicu è radioattivu. Appartene à a seria di l'[[attinidi]]. L'isotopu [[uraniu-235|<sup>235</sup>U]] hè adupratu cum'è carburante in certi [[reattore nucleare|reattori nucleari]] è pò esse impiegatu in l'arme nucleare.
== Caratteristiche ==
À u so statu puru, l'uraniu hè un metallu biancu argentatu, appena più dolce ch'è l'[[acciaiu]]. Hè malleabile è duttile, è hà pruprietà paramagnetiche. Hè assai densu: a so densità hè circa 65% più alta ch'è quella di u [[piombu]].
Sminuzzatu finamente, reagisce cù l'acqua à a temperatura ambiente. À l'aria, a so superficia si copre d'un stratu d'ossidu d'uraniu(IV), UO<sub>2</sub>. Stu cumpostu s'ossida facilmente in U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>, una forma stabile è cumuna in natura. L'uraniu metallicu pò brusgià à alta temperatura è pruduce particelle fini d'ossidi.
U metallu esiste in trè forme allotropiche:
* α — struttura ortorombica, stabile sin'à 667,7 °C;
* β — struttura tetragonale, stabile trà 667,7 è 774,8 °C;
* γ — struttura cubica à corpu centratu, stabile da 774,8 °C sin'à u puntu di fusione. Hè a forma più duttile è malleabile.
L'<sup>235</sup>U hè l'unicu isotopu fissile naturale prisente in quantità significative. L'<sup>238</sup>U pò ancu esse adupratu in i reattori: dopu à avè assurbatu un neutrone, si trasforma in <sup>239</sup>U, chì decade in plutoniu-239, un isotopu fissile. L'<sup>233</sup>U, chì ùn si trova micca in natura, pò esse pruduttu irradiendu u toriu-232 cù neutroni.
L'uraniu hè statu u primu elementu fissile scupertu in natura. Hè impurtante per a pruduzzione d'energia nucleare è per l'arme nucleare. Si trova in parechji minerali, frà i quali l'[[uraninite]] (chjamata dinù pechblenda) è a [[carnotite]].
L'uraniu hè ancu utile per a datazione radiometrica. L'<sup>238</sup>U decade à traversu una seria di trasfurmazioni radioattive è finisce per diventà piombu-206 stabile. A so emivita hè di circa 4,47 miliardi d'anni.
== Isotopi ==
L'uraniu naturale hè cumpostu soprattuttu da trè isotopi radiuattivi: <sup>234</sup>U, <sup>235</sup>U è <sup>238</sup>U. L'<sup>238</sup>U custituisce circa u 99,3% di l'uraniu naturale; l'<sup>235</sup>U, circa u 0,72%; l'<sup>234</sup>U hè prisente in quantità assai chjuche.
E so emivite sò:
* <sup>238</sup>U: circa 4,468 miliardi d'anni;
* <sup>235</sup>U: circa 704 milioni d'anni;
* <sup>234</sup>U: circa 245 500 anni.
L'<sup>238</sup>U emette soprattuttu particelle alfa è decade in toriu-234. A seria di decadimentu cuntinueghja sin'à u piombu-206 stabile. A radiuattività di l'uraniu dipende da a quantità è da a cuncentrazione di l'isotopi prisenti.
L'isotopi di l'uraniu ponu esse siparati per aumentà a parte d'<sup>235</sup>U. Stu prucessu hè chjamatu [[arricchimentu di l'uraniu]]. L'uraniu hè dettu arricchitu quandu a so parte d'<sup>235</sup>U hè più alta ch'è quella naturale; per parechji reattori à acqua lighjera, u carburante cuntene di regula trà u 3% è u 5% d'<sup>235</sup>U. L'uraniu impoveritu, à u cuntrariu, cuntene una parte più bassa di st'isotopu chè l'uraniu naturale.
== Arricchimentu ==
Per parechji reattori nucleari hè necessariu aumentà a cuncentrazione d'<sup>235</sup>U, chì hè fissile, in paragone cù l'<sup>238</sup>U, più abbundante. I dui isotopi ùn si ponu siparà cù prucessi chimichi urdinarii, postu ch'elli appartenenu à u listessu elementu. A so siparazione si basa nantu à a piccula differenza di massa.
Per l'arricchimentu, l'uraniu hè cunvertitu in esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>), un cumpostu chì pò passà à u statu gasosu à temperature pocu sopra à a temperatura ambiente. I metudi principali sò a diffusione gasosa è a centrifugazione gasosa. Dopu l'arricchimentu, l'esafluoruru hè trasfurmatu torna in cumposti d'uraniu adatti à a fabricazione di carburante.
U prucessu pruduce dinù uraniu impoveritu, chì hè almacenatu o adupratu in certi usi civili è militari.
== Usi ==
=== Usi civili ===
L'usu principale di l'uraniu hè cum'è carburante in e centrale nucleare. Parechji reattori à acqua lighjera adopranu uraniu arricchitu, mentre chì certi reattori à acqua pisiva, cum'è quelli di tipu [[CANDU]], ponu aduprà uraniu naturale.
A densità alta di l'uraniu permette di aduprà lu ancu cum'è zavorra o contrapesu in certi apparechji, è cum'è schermatura per e radiazione in appiicazione industriale. I so cumposti sò stati aduprati per culurisce e ceramiche è u vetru; certi vetri chì cuntenenu uraniu mostranu una fluorescenza gialla o verde.
Altri usi includenu:
* a datazione di e rocce è di i minerali, cumpresi i metudi uraniu-piombu è uraniu-toriu;
* l'usu di cumposti d'uraniu in certi prucessi di chimica analitica;
* l'usu di cumposti d'uraniu in fotografia è cum'è catalizatori in certe reazzioni chimiche.
=== Usi militari ===
L'uraniu assai arricchitu in <sup>235</sup>U pò esse adupratu in l'arme nucleare. U carburante d'uraniu hè ancu adupratu in certi reattori di nave militare è di sottumarini.
L'uraniu impoveritu hè assai densu è hè statu adupratu in certi prugetti militare, cumpresi i prughjettili perforanti è e placche di blindatura. Questi usi suscitanu preoccupazione per via di a tossicità chimica è di i risichi assuciati à a contaminazione da polvera.
== Storia ==
L'usu di cumposti d'uraniu per culurisce a ceramica data almenu di l'antichità. In u 1789, u chimicu tedescu [[Martin Heinrich Klaproth]] hà identificatu l'uraniu in un campione d'uraninite. U nome vene da a pianeta [[Uranu (pianeta)|Uranu]], scupertu ottu anni nanzu.
In u 1841, [[Eugène-Melchior Péligot]] hà isolatu l'uraniu metallicu. À a mità di u XIX seculu, i cumposti d'uraniu anu cuminciatu à esse aduprati in a fabricazione di vetru culuritu. In u 1896, u fisicu francese [[Henri Becquerel]] hà scupertu a radiuattività di l'uraniu.
In u XX seculu, a dumanda d'uraniu hè cresciuta assai per via di u sviluppu di l'arme nucleare è, dopu, di e centrale nucleare.
== Ricerca è estrazzione ==
L'uraniu si trova in parechji minerali. L'uraninite è a carnotite sò trà e fonte principale, ma si cunnoscenu dinù minerali cum'è l'autunite, l'uranofanu, a torbernite è a coffinite. Si pò truvà ancu in certi depositi di fosfati è in rene ricche di monazite.
L'estrazzione cummerciale hà principiatu à a fine di u XIX seculu. À l'iniziu, certi cumposti radioattivi prisenti in i minerali d'uraniu eranu ricercati per fà vernici luminosi è per usi medichi. A dumanda hè aumentata durante a Siconda guerra mundiale, quandu parechji paesi anu sviluppatu prugrammi d'arme nucleare. Dopu, u sviluppu di l'energia nucleare civile hà creatu un altru mercatu impurtante.
L'estrazzione d'uraniu pò esse fatta in minere à celu apertu, in minere sotterranee o per lisciviazione in situ. I principali paesi pruduttori è i livelli di pruduzzione cambianu secondu l'annu è e cundizione di u mercatu. Trà i paesi chì anu pruduttu quantità impurtante d'uraniu figuranu u Cazacchistanu, u Canada, l'Australia, a Namibia è u Niger.
In Italia, soprattuttu in l'anni 1950 è 1960, sò state fatte ricerche per truvà ghjacimenti sfruttabili. Un ghjacimentu hè statu identificatu vicinu à Novazza, in Lombardia, ma e so dimensione eranu limitate.
== Cumposti ==
U concentratu d'uraniu pruduttu da u trattamentu di i minerali hè spessu chjamatu *yellowcake*. Di regula cuntene ossidi d'uraniu, in particulare U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>; u culore di u pruduttu pò varià da u giallu à u verde scuru o à u neru.
U tetrafluoruru d'uraniu (UF<sub>4</sub>), chjamatu qualchì volta «sale verde», hè un pruduttu intermediu in a fabricazione di l'esafluoruru d'uraniu. L'esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>) hè adupratu in certi prucessi d'arricchimentu. U nitratu d'uraniu, UO<sub>2</sub>(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>, hè un sale solubile è assai tossicu.
== Presenza in natura ==
L'uraniu hè prisente in piccule quantità in a crosta terrestre, in e rocce, in i terreni è in l'acque. A so abbundanza media in a crosta hè di circa 2,8 parti per milione. Si trova in natura più abbundante chè parechji metalli, frà i quali l'oru è l'argentu.
I minerali d'uraniu si trovanu in parechje parte di u mondu. Perchè l'estrazzione sia ecunomicamente interessante, a quantità d'uraniu in u minerale deve esse abbastanza alta, ancu s'è e tecniche muderne ponu sfruttà certi depositi à cuncentrazione più bassa.
== Precauzioni ==
L'uraniu hè tossicu per via di e so pruprietà chimiche è radiuattive. U risicu dipende da a forma di l'uraniu, da a quantità è da u modu d'esposizione. L'ingestione o l'inalazione di polveri ponu purtà l'uraniu in u corpu. Una parte hè eliminata in l'urina, ma una parte pò accumulà si, in particulare in i reni è l'osse.
A tossicità chimica pò dannà i reni è altri tessuti. E particelle inalate ponu firmà in e vie respiratorie, è l'esposizione à polveri minerali o à u radone hè un risicu per i travagliadori di e minere. L'uraniu esternu à u corpu hè in generale menu periculosu chè quellu inalatu o inghjuttitu, postu chì e particelle alfa ùn penetranu micca a pelle intatta.
E minere è l'impianti di trasfurmazione devenu aduprà misure di prutezzione, cum'è a ventilazione, u cuntrollu di e polveri è a gestione sicura di i residui.
== Note ==
<references/>
{{Elementi chimichi}}
[[Categoria:Elementu chimicu]]
[[Categoria:Uraniu]]
jdv41agcdhwobayk3l5ghzdwfq9cu2k
406992
406991
2026-10-12T08:20:18Z
Articulivitali
28749
406992
wikitext
text/x-wiki
'''L'uraniu''' hè un [[elementu chimicu]] di numeru atomicu 92, cù u simbulu '''U'''. Hè un [[metallu]] biancu argentatu, densu, tossicu è radioattivu. Appartene à a seria di l'[[attinidi]]. L'isotopu [[uraniu-235|<sup>235</sup>U]] hè adupratu cum'è carburante in certi [[reattore nucleare|reattori nucleari]] è pò esse impiegatu in l'arme nucleare.
== Caratteristiche ==
À u so statu puru, l'uraniu hè un metallu biancu argentatu, appena più dolce ch'è l'[[acciaiu]]. Hè malleabile è duttile, è hà pruprietà paramagnetiche. Hè assai densu: a so densità hè circa 65% più alta ch'è quella di u [[piombu]].
Sminuzzatu finamente, reagisce cù l'acqua à a temperatura ambiente. À l'aria, a so superficia si copre d'un stratu d'ossidu d'uraniu(IV), UO<sub>2</sub>. Stu cumpostu s'ossida facilmente in U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>, una forma stabile è cumuna in natura. L'uraniu metallicu pò brusgià à alta temperatura è pruduce particelle fini d'ossidi.
U metallu esiste in trè forme allotropiche:
* α — struttura ortorombica, stabile sin'à 667,7 °C;
* β — struttura tetragonale, stabile trà 667,7 è 774,8 °C;
* γ — struttura cubica à corpu centratu, stabile da 774,8 °C sin'à u puntu di fusione. Hè a forma più duttile è malleabile.
L'Uraniu<sup>235</sup>U hè l'unicu isotopu fissile naturale prisente in quantità significative. L'<sup>238</sup>U pò ancu esse adupratu in i reattori: dopu à avè assurbatu un neutrone, si trasforma in <sup>239</sup>U, chì decade in plutoniu-239, un isotopu fissile. L'<sup>233</sup>U, chì ùn si trova micca in natura, pò esse pruduttu irradiendu u toriu-232 cù neutroni.
L'uraniu hè statu u primu elementu fissile scupertu in natura. Hè impurtante per a pruduzzione d'energia nucleare è per l'arme nucleare. Si trova in parechji minerali, frà i quali l'[[uraninite]] (chjamata dinù pechblenda) è a [[carnotite]].
L'uraniu hè ancu utile per a datazione radiometrica. L'<sup>238</sup>U decade à traversu una seria di trasfurmazioni radioattive è finisce per diventà piombu-206 stabile. A so emivita hè di circa 4,47 miliardi d'anni.
== Isotopi ==
L'uraniu naturale hè cumpostu soprattuttu da trè isotopi radiuattivi: <sup>234</sup>U, <sup>235</sup>U è <sup>238</sup>U. L'<sup>238</sup>U custituisce circa u 99,3% di l'uraniu naturale; l'<sup>235</sup>U, circa u 0,72%; l'<sup>234</sup>U hè prisente in quantità assai chjuche.
E so emivite sò:
* <sup>238</sup>U: circa 4,468 miliardi d'anni;
* <sup>235</sup>U: circa 704 milioni d'anni;
* <sup>234</sup>U: circa 245 500 anni.
L'<sup>238</sup>U emette soprattuttu particelle alfa è decade in toriu-234. A seria di decadimentu cuntinueghja sin'à u piombu-206 stabile. A radiuattività di l'uraniu dipende da a quantità è da a cuncentrazione di l'isotopi prisenti.
L'isotopi di l'uraniu ponu esse siparati per aumentà a parte d'<sup>235</sup>U. Stu prucessu hè chjamatu [[arricchimentu di l'uraniu]]. L'uraniu hè dettu arricchitu quandu a so parte d'<sup>235</sup>U hè più alta ch'è quella naturale; per parechji reattori à acqua lighjera, u carburante cuntene di regula trà u 3% è u 5% d'<sup>235</sup>U. L'uraniu impoveritu, à u cuntrariu, cuntene una parte più bassa di st'isotopu chè l'uraniu naturale.
== Arricchimentu ==
Per parechji reattori nucleari hè necessariu aumentà a cuncentrazione d'<sup>235</sup>U, chì hè fissile, in paragone cù l'<sup>238</sup>U, più abbundante. I dui isotopi ùn si ponu siparà cù prucessi chimichi urdinarii, postu ch'elli appartenenu à u listessu elementu. A so siparazione si basa nantu à a piccula differenza di massa.
Per l'arricchimentu, l'uraniu hè cunvertitu in esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>), un cumpostu chì pò passà à u statu gasosu à temperature pocu sopra à a temperatura ambiente. I metudi principali sò a diffusione gasosa è a centrifugazione gasosa. Dopu l'arricchimentu, l'esafluoruru hè trasfurmatu torna in cumposti d'uraniu adatti à a fabricazione di carburante.
U prucessu pruduce dinù uraniu impoveritu, chì hè almacenatu o adupratu in certi usi civili è militari.
== Usi ==
=== Usi civili ===
L'usu principale di l'uraniu hè cum'è carburante in e centrale nucleare. Parechji reattori à acqua lighjera adopranu uraniu arricchitu, mentre chì certi reattori à acqua pisiva, cum'è quelli di tipu [[CANDU]], ponu aduprà uraniu naturale.
A densità alta di l'uraniu permette di aduprà lu ancu cum'è zavorra o contrapesu in certi apparechji, è cum'è schermatura per e radiazione in appiicazione industriale. I so cumposti sò stati aduprati per culurisce e ceramiche è u vetru; certi vetri chì cuntenenu uraniu mostranu una fluorescenza gialla o verde.
Altri usi includenu:
* a datazione di e rocce è di i minerali, cumpresi i metudi uraniu-piombu è uraniu-toriu;
* l'usu di cumposti d'uraniu in certi prucessi di chimica analitica;
* l'usu di cumposti d'uraniu in fotografia è cum'è catalizatori in certe reazzioni chimiche.
=== Usi militari ===
L'uraniu assai arricchitu in <sup>235</sup>U pò esse adupratu in l'arme nucleare. U carburante d'uraniu hè ancu adupratu in certi reattori di nave militare è di sottumarini.
L'uraniu impoveritu hè assai densu è hè statu adupratu in certi prugetti militare, cumpresi i prughjettili perforanti è e placche di blindatura. Questi usi suscitanu preoccupazione per via di a tossicità chimica è di i risichi assuciati à a contaminazione da polvera.
== Storia ==
L'usu di cumposti d'uraniu per culurisce a ceramica data almenu di l'antichità. In u 1789, u chimicu tedescu [[Martin Heinrich Klaproth]] hà identificatu l'uraniu in un campione d'uraninite. U nome vene da a pianeta [[Uranu (pianeta)|Uranu]], scupertu ottu anni nanzu.
In u 1841, [[Eugène-Melchior Péligot]] hà isolatu l'uraniu metallicu. À a mità di u XIX seculu, i cumposti d'uraniu anu cuminciatu à esse aduprati in a fabricazione di vetru culuritu. In u 1896, u fisicu francese [[Henri Becquerel]] hà scupertu a radiuattività di l'uraniu.
In u XX seculu, a dumanda d'uraniu hè cresciuta assai per via di u sviluppu di l'arme nucleare è, dopu, di e centrale nucleare.
== Ricerca è estrazzione ==
L'uraniu si trova in parechji minerali. L'uraninite è a carnotite sò trà e fonte principale, ma si cunnoscenu dinù minerali cum'è l'autunite, l'uranofanu, a torbernite è a coffinite. Si pò truvà ancu in certi depositi di fosfati è in rene ricche di monazite.
L'estrazzione cummerciale hà principiatu à a fine di u XIX seculu. À l'iniziu, certi cumposti radioattivi prisenti in i minerali d'uraniu eranu ricercati per fà vernici luminosi è per usi medichi. A dumanda hè aumentata durante a Siconda guerra mundiale, quandu parechji paesi anu sviluppatu prugrammi d'arme nucleare. Dopu, u sviluppu di l'energia nucleare civile hà creatu un altru mercatu impurtante.
L'estrazzione d'uraniu pò esse fatta in minere à celu apertu, in minere sotterranee o per lisciviazione in situ. I principali paesi pruduttori è i livelli di pruduzzione cambianu secondu l'annu è e cundizione di u mercatu. Trà i paesi chì anu pruduttu quantità impurtante d'uraniu figuranu u Cazacchistanu, u Canada, l'Australia, a Namibia è u Niger.
In Italia, soprattuttu in l'anni 1950 è 1960, sò state fatte ricerche per truvà ghjacimenti sfruttabili. Un ghjacimentu hè statu identificatu vicinu à Novazza, in Lombardia, ma e so dimensione eranu limitate.
== Cumposti ==
U concentratu d'uraniu pruduttu da u trattamentu di i minerali hè spessu chjamatu *yellowcake*. Di regula cuntene ossidi d'uraniu, in particulare U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>; u culore di u pruduttu pò varià da u giallu à u verde scuru o à u neru.
U tetrafluoruru d'uraniu (UF<sub>4</sub>), chjamatu qualchì volta «sale verde», hè un pruduttu intermediu in a fabricazione di l'esafluoruru d'uraniu. L'esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>) hè adupratu in certi prucessi d'arricchimentu. U nitratu d'uraniu, UO<sub>2</sub>(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>, hè un sale solubile è assai tossicu.
== Presenza in natura ==
L'uraniu hè prisente in piccule quantità in a crosta terrestre, in e rocce, in i terreni è in l'acque. A so abbundanza media in a crosta hè di circa 2,8 parti per milione. Si trova in natura più abbundante chè parechji metalli, frà i quali l'oru è l'argentu.
I minerali d'uraniu si trovanu in parechje parte di u mondu. Perchè l'estrazzione sia ecunomicamente interessante, a quantità d'uraniu in u minerale deve esse abbastanza alta, ancu s'è e tecniche muderne ponu sfruttà certi depositi à cuncentrazione più bassa.
== Precauzioni ==
L'uraniu hè tossicu per via di e so pruprietà chimiche è radiuattive. U risicu dipende da a forma di l'uraniu, da a quantità è da u modu d'esposizione. L'ingestione o l'inalazione di polveri ponu purtà l'uraniu in u corpu. Una parte hè eliminata in l'urina, ma una parte pò accumulà si, in particulare in i reni è l'osse.
A tossicità chimica pò dannà i reni è altri tessuti. E particelle inalate ponu firmà in e vie respiratorie, è l'esposizione à polveri minerali o à u radone hè un risicu per i travagliadori di e minere. L'uraniu esternu à u corpu hè in generale menu periculosu chè quellu inalatu o inghjuttitu, postu chì e particelle alfa ùn penetranu micca a pelle intatta.
E minere è l'impianti di trasfurmazione devenu aduprà misure di prutezzione, cum'è a ventilazione, u cuntrollu di e polveri è a gestione sicura di i residui.
== Note ==
<references/>
{{Elementi chimichi}}
[[Categoria:Elementu chimicu]]
[[Categoria:Uraniu]]
fbqzwissgasged02j5rqxuogzna9iv4
406993
406992
2026-10-12T08:20:35Z
Articulivitali
28749
/* Isotopi */
406993
wikitext
text/x-wiki
'''L'uraniu''' hè un [[elementu chimicu]] di numeru atomicu 92, cù u simbulu '''U'''. Hè un [[metallu]] biancu argentatu, densu, tossicu è radioattivu. Appartene à a seria di l'[[attinidi]]. L'isotopu [[uraniu-235|<sup>235</sup>U]] hè adupratu cum'è carburante in certi [[reattore nucleare|reattori nucleari]] è pò esse impiegatu in l'arme nucleare.
== Caratteristiche ==
À u so statu puru, l'uraniu hè un metallu biancu argentatu, appena più dolce ch'è l'[[acciaiu]]. Hè malleabile è duttile, è hà pruprietà paramagnetiche. Hè assai densu: a so densità hè circa 65% più alta ch'è quella di u [[piombu]].
Sminuzzatu finamente, reagisce cù l'acqua à a temperatura ambiente. À l'aria, a so superficia si copre d'un stratu d'ossidu d'uraniu(IV), UO<sub>2</sub>. Stu cumpostu s'ossida facilmente in U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>, una forma stabile è cumuna in natura. L'uraniu metallicu pò brusgià à alta temperatura è pruduce particelle fini d'ossidi.
U metallu esiste in trè forme allotropiche:
* α — struttura ortorombica, stabile sin'à 667,7 °C;
* β — struttura tetragonale, stabile trà 667,7 è 774,8 °C;
* γ — struttura cubica à corpu centratu, stabile da 774,8 °C sin'à u puntu di fusione. Hè a forma più duttile è malleabile.
L'Uraniu<sup>235</sup>U hè l'unicu isotopu fissile naturale prisente in quantità significative. L'<sup>238</sup>U pò ancu esse adupratu in i reattori: dopu à avè assurbatu un neutrone, si trasforma in <sup>239</sup>U, chì decade in plutoniu-239, un isotopu fissile. L'<sup>233</sup>U, chì ùn si trova micca in natura, pò esse pruduttu irradiendu u toriu-232 cù neutroni.
L'uraniu hè statu u primu elementu fissile scupertu in natura. Hè impurtante per a pruduzzione d'energia nucleare è per l'arme nucleare. Si trova in parechji minerali, frà i quali l'[[uraninite]] (chjamata dinù pechblenda) è a [[carnotite]].
L'uraniu hè ancu utile per a datazione radiometrica. L'<sup>238</sup>U decade à traversu una seria di trasfurmazioni radioattive è finisce per diventà piombu-206 stabile. A so emivita hè di circa 4,47 miliardi d'anni.
== Isotopi ==
L'uraniu naturale hè cumpostu soprattuttu da trè isotopi radiuattivi: <sup>234</sup>U, <sup>235</sup>U è <sup>238</sup>U. L'<sup>238</sup>U custituisce circa u 99,3% di l'uraniu naturale; l'<sup>235</sup>U, circa u 0,72%; l'<sup>234</sup>U hè prisente in quantità assai chjuche.
E so emivite sò:
* <sup>238</sup>U: circa 4,468 miliardi d'anni;
* <sup>235</sup>U: circa 704 milioni d'anni;
* <sup>234</sup>U: circa 245 500 anni.
L'Uraniu<sup>238</sup>U emette soprattuttu particelle alfa è decade in toriu-234. A seria di decadimentu cuntinueghja sin'à u piombu-206 stabile. A radiuattività di l'uraniu dipende da a quantità è da a cuncentrazione di l'isotopi prisenti.
L'isotopi di l'uraniu ponu esse siparati per aumentà a parte d'<sup>235</sup>U. Stu prucessu hè chjamatu [[arricchimentu di l'uraniu]]. L'uraniu hè dettu arricchitu quandu a so parte d'<sup>235</sup>U hè più alta ch'è quella naturale; per parechji reattori à acqua lighjera, u carburante cuntene di regula trà u 3% è u 5% d'<sup>235</sup>U. L'uraniu impoveritu, à u cuntrariu, cuntene una parte più bassa di st'isotopu chè l'uraniu naturale.
== Arricchimentu ==
Per parechji reattori nucleari hè necessariu aumentà a cuncentrazione d'<sup>235</sup>U, chì hè fissile, in paragone cù l'<sup>238</sup>U, più abbundante. I dui isotopi ùn si ponu siparà cù prucessi chimichi urdinarii, postu ch'elli appartenenu à u listessu elementu. A so siparazione si basa nantu à a piccula differenza di massa.
Per l'arricchimentu, l'uraniu hè cunvertitu in esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>), un cumpostu chì pò passà à u statu gasosu à temperature pocu sopra à a temperatura ambiente. I metudi principali sò a diffusione gasosa è a centrifugazione gasosa. Dopu l'arricchimentu, l'esafluoruru hè trasfurmatu torna in cumposti d'uraniu adatti à a fabricazione di carburante.
U prucessu pruduce dinù uraniu impoveritu, chì hè almacenatu o adupratu in certi usi civili è militari.
== Usi ==
=== Usi civili ===
L'usu principale di l'uraniu hè cum'è carburante in e centrale nucleare. Parechji reattori à acqua lighjera adopranu uraniu arricchitu, mentre chì certi reattori à acqua pisiva, cum'è quelli di tipu [[CANDU]], ponu aduprà uraniu naturale.
A densità alta di l'uraniu permette di aduprà lu ancu cum'è zavorra o contrapesu in certi apparechji, è cum'è schermatura per e radiazione in appiicazione industriale. I so cumposti sò stati aduprati per culurisce e ceramiche è u vetru; certi vetri chì cuntenenu uraniu mostranu una fluorescenza gialla o verde.
Altri usi includenu:
* a datazione di e rocce è di i minerali, cumpresi i metudi uraniu-piombu è uraniu-toriu;
* l'usu di cumposti d'uraniu in certi prucessi di chimica analitica;
* l'usu di cumposti d'uraniu in fotografia è cum'è catalizatori in certe reazzioni chimiche.
=== Usi militari ===
L'uraniu assai arricchitu in <sup>235</sup>U pò esse adupratu in l'arme nucleare. U carburante d'uraniu hè ancu adupratu in certi reattori di nave militare è di sottumarini.
L'uraniu impoveritu hè assai densu è hè statu adupratu in certi prugetti militare, cumpresi i prughjettili perforanti è e placche di blindatura. Questi usi suscitanu preoccupazione per via di a tossicità chimica è di i risichi assuciati à a contaminazione da polvera.
== Storia ==
L'usu di cumposti d'uraniu per culurisce a ceramica data almenu di l'antichità. In u 1789, u chimicu tedescu [[Martin Heinrich Klaproth]] hà identificatu l'uraniu in un campione d'uraninite. U nome vene da a pianeta [[Uranu (pianeta)|Uranu]], scupertu ottu anni nanzu.
In u 1841, [[Eugène-Melchior Péligot]] hà isolatu l'uraniu metallicu. À a mità di u XIX seculu, i cumposti d'uraniu anu cuminciatu à esse aduprati in a fabricazione di vetru culuritu. In u 1896, u fisicu francese [[Henri Becquerel]] hà scupertu a radiuattività di l'uraniu.
In u XX seculu, a dumanda d'uraniu hè cresciuta assai per via di u sviluppu di l'arme nucleare è, dopu, di e centrale nucleare.
== Ricerca è estrazzione ==
L'uraniu si trova in parechji minerali. L'uraninite è a carnotite sò trà e fonte principale, ma si cunnoscenu dinù minerali cum'è l'autunite, l'uranofanu, a torbernite è a coffinite. Si pò truvà ancu in certi depositi di fosfati è in rene ricche di monazite.
L'estrazzione cummerciale hà principiatu à a fine di u XIX seculu. À l'iniziu, certi cumposti radioattivi prisenti in i minerali d'uraniu eranu ricercati per fà vernici luminosi è per usi medichi. A dumanda hè aumentata durante a Siconda guerra mundiale, quandu parechji paesi anu sviluppatu prugrammi d'arme nucleare. Dopu, u sviluppu di l'energia nucleare civile hà creatu un altru mercatu impurtante.
L'estrazzione d'uraniu pò esse fatta in minere à celu apertu, in minere sotterranee o per lisciviazione in situ. I principali paesi pruduttori è i livelli di pruduzzione cambianu secondu l'annu è e cundizione di u mercatu. Trà i paesi chì anu pruduttu quantità impurtante d'uraniu figuranu u Cazacchistanu, u Canada, l'Australia, a Namibia è u Niger.
In Italia, soprattuttu in l'anni 1950 è 1960, sò state fatte ricerche per truvà ghjacimenti sfruttabili. Un ghjacimentu hè statu identificatu vicinu à Novazza, in Lombardia, ma e so dimensione eranu limitate.
== Cumposti ==
U concentratu d'uraniu pruduttu da u trattamentu di i minerali hè spessu chjamatu *yellowcake*. Di regula cuntene ossidi d'uraniu, in particulare U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>; u culore di u pruduttu pò varià da u giallu à u verde scuru o à u neru.
U tetrafluoruru d'uraniu (UF<sub>4</sub>), chjamatu qualchì volta «sale verde», hè un pruduttu intermediu in a fabricazione di l'esafluoruru d'uraniu. L'esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>) hè adupratu in certi prucessi d'arricchimentu. U nitratu d'uraniu, UO<sub>2</sub>(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>, hè un sale solubile è assai tossicu.
== Presenza in natura ==
L'uraniu hè prisente in piccule quantità in a crosta terrestre, in e rocce, in i terreni è in l'acque. A so abbundanza media in a crosta hè di circa 2,8 parti per milione. Si trova in natura più abbundante chè parechji metalli, frà i quali l'oru è l'argentu.
I minerali d'uraniu si trovanu in parechje parte di u mondu. Perchè l'estrazzione sia ecunomicamente interessante, a quantità d'uraniu in u minerale deve esse abbastanza alta, ancu s'è e tecniche muderne ponu sfruttà certi depositi à cuncentrazione più bassa.
== Precauzioni ==
L'uraniu hè tossicu per via di e so pruprietà chimiche è radiuattive. U risicu dipende da a forma di l'uraniu, da a quantità è da u modu d'esposizione. L'ingestione o l'inalazione di polveri ponu purtà l'uraniu in u corpu. Una parte hè eliminata in l'urina, ma una parte pò accumulà si, in particulare in i reni è l'osse.
A tossicità chimica pò dannà i reni è altri tessuti. E particelle inalate ponu firmà in e vie respiratorie, è l'esposizione à polveri minerali o à u radone hè un risicu per i travagliadori di e minere. L'uraniu esternu à u corpu hè in generale menu periculosu chè quellu inalatu o inghjuttitu, postu chì e particelle alfa ùn penetranu micca a pelle intatta.
E minere è l'impianti di trasfurmazione devenu aduprà misure di prutezzione, cum'è a ventilazione, u cuntrollu di e polveri è a gestione sicura di i residui.
== Note ==
<references/>
{{Elementi chimichi}}
[[Categoria:Elementu chimicu]]
[[Categoria:Uraniu]]
t5sl6hwymlc6gb5nbe7maiaxqyinhio
406994
406993
2026-10-12T08:20:48Z
Articulivitali
28749
/* Arricchimentu */
406994
wikitext
text/x-wiki
'''L'uraniu''' hè un [[elementu chimicu]] di numeru atomicu 92, cù u simbulu '''U'''. Hè un [[metallu]] biancu argentatu, densu, tossicu è radioattivu. Appartene à a seria di l'[[attinidi]]. L'isotopu [[uraniu-235|<sup>235</sup>U]] hè adupratu cum'è carburante in certi [[reattore nucleare|reattori nucleari]] è pò esse impiegatu in l'arme nucleare.
== Caratteristiche ==
À u so statu puru, l'uraniu hè un metallu biancu argentatu, appena più dolce ch'è l'[[acciaiu]]. Hè malleabile è duttile, è hà pruprietà paramagnetiche. Hè assai densu: a so densità hè circa 65% più alta ch'è quella di u [[piombu]].
Sminuzzatu finamente, reagisce cù l'acqua à a temperatura ambiente. À l'aria, a so superficia si copre d'un stratu d'ossidu d'uraniu(IV), UO<sub>2</sub>. Stu cumpostu s'ossida facilmente in U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>, una forma stabile è cumuna in natura. L'uraniu metallicu pò brusgià à alta temperatura è pruduce particelle fini d'ossidi.
U metallu esiste in trè forme allotropiche:
* α — struttura ortorombica, stabile sin'à 667,7 °C;
* β — struttura tetragonale, stabile trà 667,7 è 774,8 °C;
* γ — struttura cubica à corpu centratu, stabile da 774,8 °C sin'à u puntu di fusione. Hè a forma più duttile è malleabile.
L'Uraniu<sup>235</sup>U hè l'unicu isotopu fissile naturale prisente in quantità significative. L'<sup>238</sup>U pò ancu esse adupratu in i reattori: dopu à avè assurbatu un neutrone, si trasforma in <sup>239</sup>U, chì decade in plutoniu-239, un isotopu fissile. L'<sup>233</sup>U, chì ùn si trova micca in natura, pò esse pruduttu irradiendu u toriu-232 cù neutroni.
L'uraniu hè statu u primu elementu fissile scupertu in natura. Hè impurtante per a pruduzzione d'energia nucleare è per l'arme nucleare. Si trova in parechji minerali, frà i quali l'[[uraninite]] (chjamata dinù pechblenda) è a [[carnotite]].
L'uraniu hè ancu utile per a datazione radiometrica. L'<sup>238</sup>U decade à traversu una seria di trasfurmazioni radioattive è finisce per diventà piombu-206 stabile. A so emivita hè di circa 4,47 miliardi d'anni.
== Isotopi ==
L'uraniu naturale hè cumpostu soprattuttu da trè isotopi radiuattivi: <sup>234</sup>U, <sup>235</sup>U è <sup>238</sup>U. L'<sup>238</sup>U custituisce circa u 99,3% di l'uraniu naturale; l'<sup>235</sup>U, circa u 0,72%; l'<sup>234</sup>U hè prisente in quantità assai chjuche.
E so emivite sò:
* <sup>238</sup>U: circa 4,468 miliardi d'anni;
* <sup>235</sup>U: circa 704 milioni d'anni;
* <sup>234</sup>U: circa 245 500 anni.
L'Uraniu<sup>238</sup>U emette soprattuttu particelle alfa è decade in toriu-234. A seria di decadimentu cuntinueghja sin'à u piombu-206 stabile. A radiuattività di l'uraniu dipende da a quantità è da a cuncentrazione di l'isotopi prisenti.
L'isotopi di l'uraniu ponu esse siparati per aumentà a parte d'<sup>235</sup>U. Stu prucessu hè chjamatu [[arricchimentu di l'uraniu]]. L'uraniu hè dettu arricchitu quandu a so parte d'<sup>235</sup>U hè più alta ch'è quella naturale; per parechji reattori à acqua lighjera, u carburante cuntene di regula trà u 3% è u 5% d'<sup>235</sup>U. L'uraniu impoveritu, à u cuntrariu, cuntene una parte più bassa di st'isotopu chè l'uraniu naturale.
== Arricchimentu ==
Per parechji reattori nucleari hè necessariu aumentà a cuncentrazione d'<sup>235</sup>U, chì hè fissile, in paragone cù l'Uraniu<sup>238</sup>U, più abbundante. I dui isotopi ùn si ponu siparà cù prucessi chimichi urdinarii, postu ch'elli appartenenu à u listessu elementu. A so siparazione si basa nantu à a piccula differenza di massa.
Per l'arricchimentu, l'uraniu hè cunvertitu in esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>), un cumpostu chì pò passà à u statu gasosu à temperature pocu sopra à a temperatura ambiente. I metudi principali sò a diffusione gasosa è a centrifugazione gasosa. Dopu l'arricchimentu, l'esafluoruru hè trasfurmatu torna in cumposti d'uraniu adatti à a fabricazione di carburante.
U prucessu pruduce dinù uraniu impoveritu, chì hè almacenatu o adupratu in certi usi civili è militari.
== Usi ==
=== Usi civili ===
L'usu principale di l'uraniu hè cum'è carburante in e centrale nucleare. Parechji reattori à acqua lighjera adopranu uraniu arricchitu, mentre chì certi reattori à acqua pisiva, cum'è quelli di tipu [[CANDU]], ponu aduprà uraniu naturale.
A densità alta di l'uraniu permette di aduprà lu ancu cum'è zavorra o contrapesu in certi apparechji, è cum'è schermatura per e radiazione in appiicazione industriale. I so cumposti sò stati aduprati per culurisce e ceramiche è u vetru; certi vetri chì cuntenenu uraniu mostranu una fluorescenza gialla o verde.
Altri usi includenu:
* a datazione di e rocce è di i minerali, cumpresi i metudi uraniu-piombu è uraniu-toriu;
* l'usu di cumposti d'uraniu in certi prucessi di chimica analitica;
* l'usu di cumposti d'uraniu in fotografia è cum'è catalizatori in certe reazzioni chimiche.
=== Usi militari ===
L'uraniu assai arricchitu in <sup>235</sup>U pò esse adupratu in l'arme nucleare. U carburante d'uraniu hè ancu adupratu in certi reattori di nave militare è di sottumarini.
L'uraniu impoveritu hè assai densu è hè statu adupratu in certi prugetti militare, cumpresi i prughjettili perforanti è e placche di blindatura. Questi usi suscitanu preoccupazione per via di a tossicità chimica è di i risichi assuciati à a contaminazione da polvera.
== Storia ==
L'usu di cumposti d'uraniu per culurisce a ceramica data almenu di l'antichità. In u 1789, u chimicu tedescu [[Martin Heinrich Klaproth]] hà identificatu l'uraniu in un campione d'uraninite. U nome vene da a pianeta [[Uranu (pianeta)|Uranu]], scupertu ottu anni nanzu.
In u 1841, [[Eugène-Melchior Péligot]] hà isolatu l'uraniu metallicu. À a mità di u XIX seculu, i cumposti d'uraniu anu cuminciatu à esse aduprati in a fabricazione di vetru culuritu. In u 1896, u fisicu francese [[Henri Becquerel]] hà scupertu a radiuattività di l'uraniu.
In u XX seculu, a dumanda d'uraniu hè cresciuta assai per via di u sviluppu di l'arme nucleare è, dopu, di e centrale nucleare.
== Ricerca è estrazzione ==
L'uraniu si trova in parechji minerali. L'uraninite è a carnotite sò trà e fonte principale, ma si cunnoscenu dinù minerali cum'è l'autunite, l'uranofanu, a torbernite è a coffinite. Si pò truvà ancu in certi depositi di fosfati è in rene ricche di monazite.
L'estrazzione cummerciale hà principiatu à a fine di u XIX seculu. À l'iniziu, certi cumposti radioattivi prisenti in i minerali d'uraniu eranu ricercati per fà vernici luminosi è per usi medichi. A dumanda hè aumentata durante a Siconda guerra mundiale, quandu parechji paesi anu sviluppatu prugrammi d'arme nucleare. Dopu, u sviluppu di l'energia nucleare civile hà creatu un altru mercatu impurtante.
L'estrazzione d'uraniu pò esse fatta in minere à celu apertu, in minere sotterranee o per lisciviazione in situ. I principali paesi pruduttori è i livelli di pruduzzione cambianu secondu l'annu è e cundizione di u mercatu. Trà i paesi chì anu pruduttu quantità impurtante d'uraniu figuranu u Cazacchistanu, u Canada, l'Australia, a Namibia è u Niger.
In Italia, soprattuttu in l'anni 1950 è 1960, sò state fatte ricerche per truvà ghjacimenti sfruttabili. Un ghjacimentu hè statu identificatu vicinu à Novazza, in Lombardia, ma e so dimensione eranu limitate.
== Cumposti ==
U concentratu d'uraniu pruduttu da u trattamentu di i minerali hè spessu chjamatu *yellowcake*. Di regula cuntene ossidi d'uraniu, in particulare U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>; u culore di u pruduttu pò varià da u giallu à u verde scuru o à u neru.
U tetrafluoruru d'uraniu (UF<sub>4</sub>), chjamatu qualchì volta «sale verde», hè un pruduttu intermediu in a fabricazione di l'esafluoruru d'uraniu. L'esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>) hè adupratu in certi prucessi d'arricchimentu. U nitratu d'uraniu, UO<sub>2</sub>(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>, hè un sale solubile è assai tossicu.
== Presenza in natura ==
L'uraniu hè prisente in piccule quantità in a crosta terrestre, in e rocce, in i terreni è in l'acque. A so abbundanza media in a crosta hè di circa 2,8 parti per milione. Si trova in natura più abbundante chè parechji metalli, frà i quali l'oru è l'argentu.
I minerali d'uraniu si trovanu in parechje parte di u mondu. Perchè l'estrazzione sia ecunomicamente interessante, a quantità d'uraniu in u minerale deve esse abbastanza alta, ancu s'è e tecniche muderne ponu sfruttà certi depositi à cuncentrazione più bassa.
== Precauzioni ==
L'uraniu hè tossicu per via di e so pruprietà chimiche è radiuattive. U risicu dipende da a forma di l'uraniu, da a quantità è da u modu d'esposizione. L'ingestione o l'inalazione di polveri ponu purtà l'uraniu in u corpu. Una parte hè eliminata in l'urina, ma una parte pò accumulà si, in particulare in i reni è l'osse.
A tossicità chimica pò dannà i reni è altri tessuti. E particelle inalate ponu firmà in e vie respiratorie, è l'esposizione à polveri minerali o à u radone hè un risicu per i travagliadori di e minere. L'uraniu esternu à u corpu hè in generale menu periculosu chè quellu inalatu o inghjuttitu, postu chì e particelle alfa ùn penetranu micca a pelle intatta.
E minere è l'impianti di trasfurmazione devenu aduprà misure di prutezzione, cum'è a ventilazione, u cuntrollu di e polveri è a gestione sicura di i residui.
== Note ==
<references/>
{{Elementi chimichi}}
[[Categoria:Elementu chimicu]]
[[Categoria:Uraniu]]
sdq1pvw44dogv73yhg5m04ykifpqdta
406995
406994
2026-10-12T08:21:09Z
Articulivitali
28749
/* Usi militari */
406995
wikitext
text/x-wiki
'''L'uraniu''' hè un [[elementu chimicu]] di numeru atomicu 92, cù u simbulu '''U'''. Hè un [[metallu]] biancu argentatu, densu, tossicu è radioattivu. Appartene à a seria di l'[[attinidi]]. L'isotopu [[uraniu-235|<sup>235</sup>U]] hè adupratu cum'è carburante in certi [[reattore nucleare|reattori nucleari]] è pò esse impiegatu in l'arme nucleare.
== Caratteristiche ==
À u so statu puru, l'uraniu hè un metallu biancu argentatu, appena più dolce ch'è l'[[acciaiu]]. Hè malleabile è duttile, è hà pruprietà paramagnetiche. Hè assai densu: a so densità hè circa 65% più alta ch'è quella di u [[piombu]].
Sminuzzatu finamente, reagisce cù l'acqua à a temperatura ambiente. À l'aria, a so superficia si copre d'un stratu d'ossidu d'uraniu(IV), UO<sub>2</sub>. Stu cumpostu s'ossida facilmente in U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>, una forma stabile è cumuna in natura. L'uraniu metallicu pò brusgià à alta temperatura è pruduce particelle fini d'ossidi.
U metallu esiste in trè forme allotropiche:
* α — struttura ortorombica, stabile sin'à 667,7 °C;
* β — struttura tetragonale, stabile trà 667,7 è 774,8 °C;
* γ — struttura cubica à corpu centratu, stabile da 774,8 °C sin'à u puntu di fusione. Hè a forma più duttile è malleabile.
L'Uraniu<sup>235</sup>U hè l'unicu isotopu fissile naturale prisente in quantità significative. L'<sup>238</sup>U pò ancu esse adupratu in i reattori: dopu à avè assurbatu un neutrone, si trasforma in <sup>239</sup>U, chì decade in plutoniu-239, un isotopu fissile. L'<sup>233</sup>U, chì ùn si trova micca in natura, pò esse pruduttu irradiendu u toriu-232 cù neutroni.
L'uraniu hè statu u primu elementu fissile scupertu in natura. Hè impurtante per a pruduzzione d'energia nucleare è per l'arme nucleare. Si trova in parechji minerali, frà i quali l'[[uraninite]] (chjamata dinù pechblenda) è a [[carnotite]].
L'uraniu hè ancu utile per a datazione radiometrica. L'<sup>238</sup>U decade à traversu una seria di trasfurmazioni radioattive è finisce per diventà piombu-206 stabile. A so emivita hè di circa 4,47 miliardi d'anni.
== Isotopi ==
L'uraniu naturale hè cumpostu soprattuttu da trè isotopi radiuattivi: <sup>234</sup>U, <sup>235</sup>U è <sup>238</sup>U. L'<sup>238</sup>U custituisce circa u 99,3% di l'uraniu naturale; l'<sup>235</sup>U, circa u 0,72%; l'<sup>234</sup>U hè prisente in quantità assai chjuche.
E so emivite sò:
* <sup>238</sup>U: circa 4,468 miliardi d'anni;
* <sup>235</sup>U: circa 704 milioni d'anni;
* <sup>234</sup>U: circa 245 500 anni.
L'Uraniu<sup>238</sup>U emette soprattuttu particelle alfa è decade in toriu-234. A seria di decadimentu cuntinueghja sin'à u piombu-206 stabile. A radiuattività di l'uraniu dipende da a quantità è da a cuncentrazione di l'isotopi prisenti.
L'isotopi di l'uraniu ponu esse siparati per aumentà a parte d'<sup>235</sup>U. Stu prucessu hè chjamatu [[arricchimentu di l'uraniu]]. L'uraniu hè dettu arricchitu quandu a so parte d'<sup>235</sup>U hè più alta ch'è quella naturale; per parechji reattori à acqua lighjera, u carburante cuntene di regula trà u 3% è u 5% d'<sup>235</sup>U. L'uraniu impoveritu, à u cuntrariu, cuntene una parte più bassa di st'isotopu chè l'uraniu naturale.
== Arricchimentu ==
Per parechji reattori nucleari hè necessariu aumentà a cuncentrazione d'<sup>235</sup>U, chì hè fissile, in paragone cù l'Uraniu<sup>238</sup>U, più abbundante. I dui isotopi ùn si ponu siparà cù prucessi chimichi urdinarii, postu ch'elli appartenenu à u listessu elementu. A so siparazione si basa nantu à a piccula differenza di massa.
Per l'arricchimentu, l'uraniu hè cunvertitu in esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>), un cumpostu chì pò passà à u statu gasosu à temperature pocu sopra à a temperatura ambiente. I metudi principali sò a diffusione gasosa è a centrifugazione gasosa. Dopu l'arricchimentu, l'esafluoruru hè trasfurmatu torna in cumposti d'uraniu adatti à a fabricazione di carburante.
U prucessu pruduce dinù uraniu impoveritu, chì hè almacenatu o adupratu in certi usi civili è militari.
== Usi ==
=== Usi civili ===
L'usu principale di l'uraniu hè cum'è carburante in e centrale nucleare. Parechji reattori à acqua lighjera adopranu uraniu arricchitu, mentre chì certi reattori à acqua pisiva, cum'è quelli di tipu [[CANDU]], ponu aduprà uraniu naturale.
A densità alta di l'uraniu permette di aduprà lu ancu cum'è zavorra o contrapesu in certi apparechji, è cum'è schermatura per e radiazione in appiicazione industriale. I so cumposti sò stati aduprati per culurisce e ceramiche è u vetru; certi vetri chì cuntenenu uraniu mostranu una fluorescenza gialla o verde.
Altri usi includenu:
* a datazione di e rocce è di i minerali, cumpresi i metudi uraniu-piombu è uraniu-toriu;
* l'usu di cumposti d'uraniu in certi prucessi di chimica analitica;
* l'usu di cumposti d'uraniu in fotografia è cum'è catalizatori in certe reazzioni chimiche.
=== Usi militari ===
L'uraniu assai arricchitu in Uraniu<sup>235</sup> pò esse adupratu in l'arme nucleare. U carburante d'uraniu hè ancu adupratu in certi reattori di nave militare è di sottumarini.
L'uraniu impoveritu hè assai densu è hè statu adupratu in certi prugetti militare, cumpresi i prughjettili perforanti è e placche di blindatura. Questi usi suscitanu preoccupazione per via di a tossicità chimica è di i risichi assuciati à a contaminazione da polvera.
== Storia ==
L'usu di cumposti d'uraniu per culurisce a ceramica data almenu di l'antichità. In u 1789, u chimicu tedescu [[Martin Heinrich Klaproth]] hà identificatu l'uraniu in un campione d'uraninite. U nome vene da a pianeta [[Uranu (pianeta)|Uranu]], scupertu ottu anni nanzu.
In u 1841, [[Eugène-Melchior Péligot]] hà isolatu l'uraniu metallicu. À a mità di u XIX seculu, i cumposti d'uraniu anu cuminciatu à esse aduprati in a fabricazione di vetru culuritu. In u 1896, u fisicu francese [[Henri Becquerel]] hà scupertu a radiuattività di l'uraniu.
In u XX seculu, a dumanda d'uraniu hè cresciuta assai per via di u sviluppu di l'arme nucleare è, dopu, di e centrale nucleare.
== Ricerca è estrazzione ==
L'uraniu si trova in parechji minerali. L'uraninite è a carnotite sò trà e fonte principale, ma si cunnoscenu dinù minerali cum'è l'autunite, l'uranofanu, a torbernite è a coffinite. Si pò truvà ancu in certi depositi di fosfati è in rene ricche di monazite.
L'estrazzione cummerciale hà principiatu à a fine di u XIX seculu. À l'iniziu, certi cumposti radioattivi prisenti in i minerali d'uraniu eranu ricercati per fà vernici luminosi è per usi medichi. A dumanda hè aumentata durante a Siconda guerra mundiale, quandu parechji paesi anu sviluppatu prugrammi d'arme nucleare. Dopu, u sviluppu di l'energia nucleare civile hà creatu un altru mercatu impurtante.
L'estrazzione d'uraniu pò esse fatta in minere à celu apertu, in minere sotterranee o per lisciviazione in situ. I principali paesi pruduttori è i livelli di pruduzzione cambianu secondu l'annu è e cundizione di u mercatu. Trà i paesi chì anu pruduttu quantità impurtante d'uraniu figuranu u Cazacchistanu, u Canada, l'Australia, a Namibia è u Niger.
In Italia, soprattuttu in l'anni 1950 è 1960, sò state fatte ricerche per truvà ghjacimenti sfruttabili. Un ghjacimentu hè statu identificatu vicinu à Novazza, in Lombardia, ma e so dimensione eranu limitate.
== Cumposti ==
U concentratu d'uraniu pruduttu da u trattamentu di i minerali hè spessu chjamatu *yellowcake*. Di regula cuntene ossidi d'uraniu, in particulare U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>; u culore di u pruduttu pò varià da u giallu à u verde scuru o à u neru.
U tetrafluoruru d'uraniu (UF<sub>4</sub>), chjamatu qualchì volta «sale verde», hè un pruduttu intermediu in a fabricazione di l'esafluoruru d'uraniu. L'esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>) hè adupratu in certi prucessi d'arricchimentu. U nitratu d'uraniu, UO<sub>2</sub>(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>, hè un sale solubile è assai tossicu.
== Presenza in natura ==
L'uraniu hè prisente in piccule quantità in a crosta terrestre, in e rocce, in i terreni è in l'acque. A so abbundanza media in a crosta hè di circa 2,8 parti per milione. Si trova in natura più abbundante chè parechji metalli, frà i quali l'oru è l'argentu.
I minerali d'uraniu si trovanu in parechje parte di u mondu. Perchè l'estrazzione sia ecunomicamente interessante, a quantità d'uraniu in u minerale deve esse abbastanza alta, ancu s'è e tecniche muderne ponu sfruttà certi depositi à cuncentrazione più bassa.
== Precauzioni ==
L'uraniu hè tossicu per via di e so pruprietà chimiche è radiuattive. U risicu dipende da a forma di l'uraniu, da a quantità è da u modu d'esposizione. L'ingestione o l'inalazione di polveri ponu purtà l'uraniu in u corpu. Una parte hè eliminata in l'urina, ma una parte pò accumulà si, in particulare in i reni è l'osse.
A tossicità chimica pò dannà i reni è altri tessuti. E particelle inalate ponu firmà in e vie respiratorie, è l'esposizione à polveri minerali o à u radone hè un risicu per i travagliadori di e minere. L'uraniu esternu à u corpu hè in generale menu periculosu chè quellu inalatu o inghjuttitu, postu chì e particelle alfa ùn penetranu micca a pelle intatta.
E minere è l'impianti di trasfurmazione devenu aduprà misure di prutezzione, cum'è a ventilazione, u cuntrollu di e polveri è a gestione sicura di i residui.
== Note ==
<references/>
{{Elementi chimichi}}
[[Categoria:Elementu chimicu]]
[[Categoria:Uraniu]]
e1xncoggegfrnq0fg7c6p37tnwwil8r
406996
406995
2026-10-12T08:21:27Z
Articulivitali
28749
/* Arricchimentu */
406996
wikitext
text/x-wiki
'''L'uraniu''' hè un [[elementu chimicu]] di numeru atomicu 92, cù u simbulu '''U'''. Hè un [[metallu]] biancu argentatu, densu, tossicu è radioattivu. Appartene à a seria di l'[[attinidi]]. L'isotopu [[uraniu-235|<sup>235</sup>U]] hè adupratu cum'è carburante in certi [[reattore nucleare|reattori nucleari]] è pò esse impiegatu in l'arme nucleare.
== Caratteristiche ==
À u so statu puru, l'uraniu hè un metallu biancu argentatu, appena più dolce ch'è l'[[acciaiu]]. Hè malleabile è duttile, è hà pruprietà paramagnetiche. Hè assai densu: a so densità hè circa 65% più alta ch'è quella di u [[piombu]].
Sminuzzatu finamente, reagisce cù l'acqua à a temperatura ambiente. À l'aria, a so superficia si copre d'un stratu d'ossidu d'uraniu(IV), UO<sub>2</sub>. Stu cumpostu s'ossida facilmente in U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>, una forma stabile è cumuna in natura. L'uraniu metallicu pò brusgià à alta temperatura è pruduce particelle fini d'ossidi.
U metallu esiste in trè forme allotropiche:
* α — struttura ortorombica, stabile sin'à 667,7 °C;
* β — struttura tetragonale, stabile trà 667,7 è 774,8 °C;
* γ — struttura cubica à corpu centratu, stabile da 774,8 °C sin'à u puntu di fusione. Hè a forma più duttile è malleabile.
L'Uraniu<sup>235</sup>U hè l'unicu isotopu fissile naturale prisente in quantità significative. L'<sup>238</sup>U pò ancu esse adupratu in i reattori: dopu à avè assurbatu un neutrone, si trasforma in <sup>239</sup>U, chì decade in plutoniu-239, un isotopu fissile. L'<sup>233</sup>U, chì ùn si trova micca in natura, pò esse pruduttu irradiendu u toriu-232 cù neutroni.
L'uraniu hè statu u primu elementu fissile scupertu in natura. Hè impurtante per a pruduzzione d'energia nucleare è per l'arme nucleare. Si trova in parechji minerali, frà i quali l'[[uraninite]] (chjamata dinù pechblenda) è a [[carnotite]].
L'uraniu hè ancu utile per a datazione radiometrica. L'<sup>238</sup>U decade à traversu una seria di trasfurmazioni radioattive è finisce per diventà piombu-206 stabile. A so emivita hè di circa 4,47 miliardi d'anni.
== Isotopi ==
L'uraniu naturale hè cumpostu soprattuttu da trè isotopi radiuattivi: <sup>234</sup>U, <sup>235</sup>U è <sup>238</sup>U. L'<sup>238</sup>U custituisce circa u 99,3% di l'uraniu naturale; l'<sup>235</sup>U, circa u 0,72%; l'<sup>234</sup>U hè prisente in quantità assai chjuche.
E so emivite sò:
* <sup>238</sup>U: circa 4,468 miliardi d'anni;
* <sup>235</sup>U: circa 704 milioni d'anni;
* <sup>234</sup>U: circa 245 500 anni.
L'Uraniu<sup>238</sup>U emette soprattuttu particelle alfa è decade in toriu-234. A seria di decadimentu cuntinueghja sin'à u piombu-206 stabile. A radiuattività di l'uraniu dipende da a quantità è da a cuncentrazione di l'isotopi prisenti.
L'isotopi di l'uraniu ponu esse siparati per aumentà a parte d'<sup>235</sup>U. Stu prucessu hè chjamatu [[arricchimentu di l'uraniu]]. L'uraniu hè dettu arricchitu quandu a so parte d'<sup>235</sup>U hè più alta ch'è quella naturale; per parechji reattori à acqua lighjera, u carburante cuntene di regula trà u 3% è u 5% d'<sup>235</sup>U. L'uraniu impoveritu, à u cuntrariu, cuntene una parte più bassa di st'isotopu chè l'uraniu naturale.
== Arricchimentu ==
Per parechji reattori nucleari hè necessariu aumentà a cuncentrazione d'Uraniu<sup>235</sup>, chì hè fissile, in paragone cù l'Uraniu<sup>238</sup>U, più abbundante. I dui isotopi ùn si ponu siparà cù prucessi chimichi urdinarii, postu ch'elli appartenenu à u listessu elementu. A so siparazione si basa nantu à a piccula differenza di massa.
Per l'arricchimentu, l'uraniu hè cunvertitu in esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>), un cumpostu chì pò passà à u statu gasosu à temperature pocu sopra à a temperatura ambiente. I metudi principali sò a diffusione gasosa è a centrifugazione gasosa. Dopu l'arricchimentu, l'esafluoruru hè trasfurmatu torna in cumposti d'uraniu adatti à a fabricazione di carburante.
U prucessu pruduce dinù uraniu impoveritu, chì hè almacenatu o adupratu in certi usi civili è militari.
== Usi ==
=== Usi civili ===
L'usu principale di l'uraniu hè cum'è carburante in e centrale nucleare. Parechji reattori à acqua lighjera adopranu uraniu arricchitu, mentre chì certi reattori à acqua pisiva, cum'è quelli di tipu [[CANDU]], ponu aduprà uraniu naturale.
A densità alta di l'uraniu permette di aduprà lu ancu cum'è zavorra o contrapesu in certi apparechji, è cum'è schermatura per e radiazione in appiicazione industriale. I so cumposti sò stati aduprati per culurisce e ceramiche è u vetru; certi vetri chì cuntenenu uraniu mostranu una fluorescenza gialla o verde.
Altri usi includenu:
* a datazione di e rocce è di i minerali, cumpresi i metudi uraniu-piombu è uraniu-toriu;
* l'usu di cumposti d'uraniu in certi prucessi di chimica analitica;
* l'usu di cumposti d'uraniu in fotografia è cum'è catalizatori in certe reazzioni chimiche.
=== Usi militari ===
L'uraniu assai arricchitu in Uraniu<sup>235</sup> pò esse adupratu in l'arme nucleare. U carburante d'uraniu hè ancu adupratu in certi reattori di nave militare è di sottumarini.
L'uraniu impoveritu hè assai densu è hè statu adupratu in certi prugetti militare, cumpresi i prughjettili perforanti è e placche di blindatura. Questi usi suscitanu preoccupazione per via di a tossicità chimica è di i risichi assuciati à a contaminazione da polvera.
== Storia ==
L'usu di cumposti d'uraniu per culurisce a ceramica data almenu di l'antichità. In u 1789, u chimicu tedescu [[Martin Heinrich Klaproth]] hà identificatu l'uraniu in un campione d'uraninite. U nome vene da a pianeta [[Uranu (pianeta)|Uranu]], scupertu ottu anni nanzu.
In u 1841, [[Eugène-Melchior Péligot]] hà isolatu l'uraniu metallicu. À a mità di u XIX seculu, i cumposti d'uraniu anu cuminciatu à esse aduprati in a fabricazione di vetru culuritu. In u 1896, u fisicu francese [[Henri Becquerel]] hà scupertu a radiuattività di l'uraniu.
In u XX seculu, a dumanda d'uraniu hè cresciuta assai per via di u sviluppu di l'arme nucleare è, dopu, di e centrale nucleare.
== Ricerca è estrazzione ==
L'uraniu si trova in parechji minerali. L'uraninite è a carnotite sò trà e fonte principale, ma si cunnoscenu dinù minerali cum'è l'autunite, l'uranofanu, a torbernite è a coffinite. Si pò truvà ancu in certi depositi di fosfati è in rene ricche di monazite.
L'estrazzione cummerciale hà principiatu à a fine di u XIX seculu. À l'iniziu, certi cumposti radioattivi prisenti in i minerali d'uraniu eranu ricercati per fà vernici luminosi è per usi medichi. A dumanda hè aumentata durante a Siconda guerra mundiale, quandu parechji paesi anu sviluppatu prugrammi d'arme nucleare. Dopu, u sviluppu di l'energia nucleare civile hà creatu un altru mercatu impurtante.
L'estrazzione d'uraniu pò esse fatta in minere à celu apertu, in minere sotterranee o per lisciviazione in situ. I principali paesi pruduttori è i livelli di pruduzzione cambianu secondu l'annu è e cundizione di u mercatu. Trà i paesi chì anu pruduttu quantità impurtante d'uraniu figuranu u Cazacchistanu, u Canada, l'Australia, a Namibia è u Niger.
In Italia, soprattuttu in l'anni 1950 è 1960, sò state fatte ricerche per truvà ghjacimenti sfruttabili. Un ghjacimentu hè statu identificatu vicinu à Novazza, in Lombardia, ma e so dimensione eranu limitate.
== Cumposti ==
U concentratu d'uraniu pruduttu da u trattamentu di i minerali hè spessu chjamatu *yellowcake*. Di regula cuntene ossidi d'uraniu, in particulare U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>; u culore di u pruduttu pò varià da u giallu à u verde scuru o à u neru.
U tetrafluoruru d'uraniu (UF<sub>4</sub>), chjamatu qualchì volta «sale verde», hè un pruduttu intermediu in a fabricazione di l'esafluoruru d'uraniu. L'esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>) hè adupratu in certi prucessi d'arricchimentu. U nitratu d'uraniu, UO<sub>2</sub>(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>, hè un sale solubile è assai tossicu.
== Presenza in natura ==
L'uraniu hè prisente in piccule quantità in a crosta terrestre, in e rocce, in i terreni è in l'acque. A so abbundanza media in a crosta hè di circa 2,8 parti per milione. Si trova in natura più abbundante chè parechji metalli, frà i quali l'oru è l'argentu.
I minerali d'uraniu si trovanu in parechje parte di u mondu. Perchè l'estrazzione sia ecunomicamente interessante, a quantità d'uraniu in u minerale deve esse abbastanza alta, ancu s'è e tecniche muderne ponu sfruttà certi depositi à cuncentrazione più bassa.
== Precauzioni ==
L'uraniu hè tossicu per via di e so pruprietà chimiche è radiuattive. U risicu dipende da a forma di l'uraniu, da a quantità è da u modu d'esposizione. L'ingestione o l'inalazione di polveri ponu purtà l'uraniu in u corpu. Una parte hè eliminata in l'urina, ma una parte pò accumulà si, in particulare in i reni è l'osse.
A tossicità chimica pò dannà i reni è altri tessuti. E particelle inalate ponu firmà in e vie respiratorie, è l'esposizione à polveri minerali o à u radone hè un risicu per i travagliadori di e minere. L'uraniu esternu à u corpu hè in generale menu periculosu chè quellu inalatu o inghjuttitu, postu chì e particelle alfa ùn penetranu micca a pelle intatta.
E minere è l'impianti di trasfurmazione devenu aduprà misure di prutezzione, cum'è a ventilazione, u cuntrollu di e polveri è a gestione sicura di i residui.
== Note ==
<references/>
{{Elementi chimichi}}
[[Categoria:Elementu chimicu]]
[[Categoria:Uraniu]]
4uzxipqtsq0tlza2lolx4dwwa0f8lrm
406997
406996
2026-10-12T08:21:48Z
Articulivitali
28749
/* Isotopi */
406997
wikitext
text/x-wiki
'''L'uraniu''' hè un [[elementu chimicu]] di numeru atomicu 92, cù u simbulu '''U'''. Hè un [[metallu]] biancu argentatu, densu, tossicu è radioattivu. Appartene à a seria di l'[[attinidi]]. L'isotopu [[uraniu-235|<sup>235</sup>U]] hè adupratu cum'è carburante in certi [[reattore nucleare|reattori nucleari]] è pò esse impiegatu in l'arme nucleare.
== Caratteristiche ==
À u so statu puru, l'uraniu hè un metallu biancu argentatu, appena più dolce ch'è l'[[acciaiu]]. Hè malleabile è duttile, è hà pruprietà paramagnetiche. Hè assai densu: a so densità hè circa 65% più alta ch'è quella di u [[piombu]].
Sminuzzatu finamente, reagisce cù l'acqua à a temperatura ambiente. À l'aria, a so superficia si copre d'un stratu d'ossidu d'uraniu(IV), UO<sub>2</sub>. Stu cumpostu s'ossida facilmente in U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>, una forma stabile è cumuna in natura. L'uraniu metallicu pò brusgià à alta temperatura è pruduce particelle fini d'ossidi.
U metallu esiste in trè forme allotropiche:
* α — struttura ortorombica, stabile sin'à 667,7 °C;
* β — struttura tetragonale, stabile trà 667,7 è 774,8 °C;
* γ — struttura cubica à corpu centratu, stabile da 774,8 °C sin'à u puntu di fusione. Hè a forma più duttile è malleabile.
L'Uraniu<sup>235</sup>U hè l'unicu isotopu fissile naturale prisente in quantità significative. L'<sup>238</sup>U pò ancu esse adupratu in i reattori: dopu à avè assurbatu un neutrone, si trasforma in <sup>239</sup>U, chì decade in plutoniu-239, un isotopu fissile. L'<sup>233</sup>U, chì ùn si trova micca in natura, pò esse pruduttu irradiendu u toriu-232 cù neutroni.
L'uraniu hè statu u primu elementu fissile scupertu in natura. Hè impurtante per a pruduzzione d'energia nucleare è per l'arme nucleare. Si trova in parechji minerali, frà i quali l'[[uraninite]] (chjamata dinù pechblenda) è a [[carnotite]].
L'uraniu hè ancu utile per a datazione radiometrica. L'<sup>238</sup>U decade à traversu una seria di trasfurmazioni radioattive è finisce per diventà piombu-206 stabile. A so emivita hè di circa 4,47 miliardi d'anni.
== Isotopi ==
L'uraniu naturale hè cumpostu soprattuttu da trè isotopi radiuattivi: <sup>234</sup>U, <sup>235</sup>U è <sup>238</sup>U. L'<sup>238</sup>U custituisce circa u 99,3% di l'uraniu naturale; l'<sup>235</sup>U, circa u 0,72%; l'<sup>234</sup>U hè prisente in quantità assai chjuche.
E so emivite sò:
* <sup>238</sup>U: circa 4,468 miliardi d'anni;
* <sup>235</sup>U: circa 704 milioni d'anni;
* <sup>234</sup>U: circa 245 500 anni.
L'Uraniu<sup>238</sup>U emette soprattuttu particelle alfa è decade in toriu-234. A seria di decadimentu cuntinueghja sin'à u piombu-206 stabile. A radiuattività di l'uraniu dipende da a quantità è da a cuncentrazione di l'isotopi prisenti.
L'isotopi di l'uraniu ponu esse siparati per aumentà a parte d'U<sup>235</sup>. Stu prucessu hè chjamatu [[arricchimentu di l'uraniu]]. L'uraniu hè dettu arricchitu quandu a so parte d'<sup>235</sup>U hè più alta ch'è quella naturale; per parechji reattori à acqua lighjera, u carburante cuntene di regula trà u 3% è u 5% d'<sup>235</sup>U. L'uraniu impoveritu, à u cuntrariu, cuntene una parte più bassa di st'isotopu chè l'uraniu naturale.
== Arricchimentu ==
Per parechji reattori nucleari hè necessariu aumentà a cuncentrazione d'Uraniu<sup>235</sup>, chì hè fissile, in paragone cù l'Uraniu<sup>238</sup>U, più abbundante. I dui isotopi ùn si ponu siparà cù prucessi chimichi urdinarii, postu ch'elli appartenenu à u listessu elementu. A so siparazione si basa nantu à a piccula differenza di massa.
Per l'arricchimentu, l'uraniu hè cunvertitu in esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>), un cumpostu chì pò passà à u statu gasosu à temperature pocu sopra à a temperatura ambiente. I metudi principali sò a diffusione gasosa è a centrifugazione gasosa. Dopu l'arricchimentu, l'esafluoruru hè trasfurmatu torna in cumposti d'uraniu adatti à a fabricazione di carburante.
U prucessu pruduce dinù uraniu impoveritu, chì hè almacenatu o adupratu in certi usi civili è militari.
== Usi ==
=== Usi civili ===
L'usu principale di l'uraniu hè cum'è carburante in e centrale nucleare. Parechji reattori à acqua lighjera adopranu uraniu arricchitu, mentre chì certi reattori à acqua pisiva, cum'è quelli di tipu [[CANDU]], ponu aduprà uraniu naturale.
A densità alta di l'uraniu permette di aduprà lu ancu cum'è zavorra o contrapesu in certi apparechji, è cum'è schermatura per e radiazione in appiicazione industriale. I so cumposti sò stati aduprati per culurisce e ceramiche è u vetru; certi vetri chì cuntenenu uraniu mostranu una fluorescenza gialla o verde.
Altri usi includenu:
* a datazione di e rocce è di i minerali, cumpresi i metudi uraniu-piombu è uraniu-toriu;
* l'usu di cumposti d'uraniu in certi prucessi di chimica analitica;
* l'usu di cumposti d'uraniu in fotografia è cum'è catalizatori in certe reazzioni chimiche.
=== Usi militari ===
L'uraniu assai arricchitu in Uraniu<sup>235</sup> pò esse adupratu in l'arme nucleare. U carburante d'uraniu hè ancu adupratu in certi reattori di nave militare è di sottumarini.
L'uraniu impoveritu hè assai densu è hè statu adupratu in certi prugetti militare, cumpresi i prughjettili perforanti è e placche di blindatura. Questi usi suscitanu preoccupazione per via di a tossicità chimica è di i risichi assuciati à a contaminazione da polvera.
== Storia ==
L'usu di cumposti d'uraniu per culurisce a ceramica data almenu di l'antichità. In u 1789, u chimicu tedescu [[Martin Heinrich Klaproth]] hà identificatu l'uraniu in un campione d'uraninite. U nome vene da a pianeta [[Uranu (pianeta)|Uranu]], scupertu ottu anni nanzu.
In u 1841, [[Eugène-Melchior Péligot]] hà isolatu l'uraniu metallicu. À a mità di u XIX seculu, i cumposti d'uraniu anu cuminciatu à esse aduprati in a fabricazione di vetru culuritu. In u 1896, u fisicu francese [[Henri Becquerel]] hà scupertu a radiuattività di l'uraniu.
In u XX seculu, a dumanda d'uraniu hè cresciuta assai per via di u sviluppu di l'arme nucleare è, dopu, di e centrale nucleare.
== Ricerca è estrazzione ==
L'uraniu si trova in parechji minerali. L'uraninite è a carnotite sò trà e fonte principale, ma si cunnoscenu dinù minerali cum'è l'autunite, l'uranofanu, a torbernite è a coffinite. Si pò truvà ancu in certi depositi di fosfati è in rene ricche di monazite.
L'estrazzione cummerciale hà principiatu à a fine di u XIX seculu. À l'iniziu, certi cumposti radioattivi prisenti in i minerali d'uraniu eranu ricercati per fà vernici luminosi è per usi medichi. A dumanda hè aumentata durante a Siconda guerra mundiale, quandu parechji paesi anu sviluppatu prugrammi d'arme nucleare. Dopu, u sviluppu di l'energia nucleare civile hà creatu un altru mercatu impurtante.
L'estrazzione d'uraniu pò esse fatta in minere à celu apertu, in minere sotterranee o per lisciviazione in situ. I principali paesi pruduttori è i livelli di pruduzzione cambianu secondu l'annu è e cundizione di u mercatu. Trà i paesi chì anu pruduttu quantità impurtante d'uraniu figuranu u Cazacchistanu, u Canada, l'Australia, a Namibia è u Niger.
In Italia, soprattuttu in l'anni 1950 è 1960, sò state fatte ricerche per truvà ghjacimenti sfruttabili. Un ghjacimentu hè statu identificatu vicinu à Novazza, in Lombardia, ma e so dimensione eranu limitate.
== Cumposti ==
U concentratu d'uraniu pruduttu da u trattamentu di i minerali hè spessu chjamatu *yellowcake*. Di regula cuntene ossidi d'uraniu, in particulare U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>; u culore di u pruduttu pò varià da u giallu à u verde scuru o à u neru.
U tetrafluoruru d'uraniu (UF<sub>4</sub>), chjamatu qualchì volta «sale verde», hè un pruduttu intermediu in a fabricazione di l'esafluoruru d'uraniu. L'esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>) hè adupratu in certi prucessi d'arricchimentu. U nitratu d'uraniu, UO<sub>2</sub>(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>, hè un sale solubile è assai tossicu.
== Presenza in natura ==
L'uraniu hè prisente in piccule quantità in a crosta terrestre, in e rocce, in i terreni è in l'acque. A so abbundanza media in a crosta hè di circa 2,8 parti per milione. Si trova in natura più abbundante chè parechji metalli, frà i quali l'oru è l'argentu.
I minerali d'uraniu si trovanu in parechje parte di u mondu. Perchè l'estrazzione sia ecunomicamente interessante, a quantità d'uraniu in u minerale deve esse abbastanza alta, ancu s'è e tecniche muderne ponu sfruttà certi depositi à cuncentrazione più bassa.
== Precauzioni ==
L'uraniu hè tossicu per via di e so pruprietà chimiche è radiuattive. U risicu dipende da a forma di l'uraniu, da a quantità è da u modu d'esposizione. L'ingestione o l'inalazione di polveri ponu purtà l'uraniu in u corpu. Una parte hè eliminata in l'urina, ma una parte pò accumulà si, in particulare in i reni è l'osse.
A tossicità chimica pò dannà i reni è altri tessuti. E particelle inalate ponu firmà in e vie respiratorie, è l'esposizione à polveri minerali o à u radone hè un risicu per i travagliadori di e minere. L'uraniu esternu à u corpu hè in generale menu periculosu chè quellu inalatu o inghjuttitu, postu chì e particelle alfa ùn penetranu micca a pelle intatta.
E minere è l'impianti di trasfurmazione devenu aduprà misure di prutezzione, cum'è a ventilazione, u cuntrollu di e polveri è a gestione sicura di i residui.
== Note ==
<references/>
{{Elementi chimichi}}
[[Categoria:Elementu chimicu]]
[[Categoria:Uraniu]]
suk1q22gdq43wpfyjdixji5782de2nf
406998
406997
2026-10-12T08:22:41Z
Articulivitali
28749
/* Isotopi */
406998
wikitext
text/x-wiki
'''L'uraniu''' hè un [[elementu chimicu]] di numeru atomicu 92, cù u simbulu '''U'''. Hè un [[metallu]] biancu argentatu, densu, tossicu è radioattivu. Appartene à a seria di l'[[attinidi]]. L'isotopu [[uraniu-235|<sup>235</sup>U]] hè adupratu cum'è carburante in certi [[reattore nucleare|reattori nucleari]] è pò esse impiegatu in l'arme nucleare.
== Caratteristiche ==
À u so statu puru, l'uraniu hè un metallu biancu argentatu, appena più dolce ch'è l'[[acciaiu]]. Hè malleabile è duttile, è hà pruprietà paramagnetiche. Hè assai densu: a so densità hè circa 65% più alta ch'è quella di u [[piombu]].
Sminuzzatu finamente, reagisce cù l'acqua à a temperatura ambiente. À l'aria, a so superficia si copre d'un stratu d'ossidu d'uraniu(IV), UO<sub>2</sub>. Stu cumpostu s'ossida facilmente in U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>, una forma stabile è cumuna in natura. L'uraniu metallicu pò brusgià à alta temperatura è pruduce particelle fini d'ossidi.
U metallu esiste in trè forme allotropiche:
* α — struttura ortorombica, stabile sin'à 667,7 °C;
* β — struttura tetragonale, stabile trà 667,7 è 774,8 °C;
* γ — struttura cubica à corpu centratu, stabile da 774,8 °C sin'à u puntu di fusione. Hè a forma più duttile è malleabile.
L'Uraniu<sup>235</sup>U hè l'unicu isotopu fissile naturale prisente in quantità significative. L'<sup>238</sup>U pò ancu esse adupratu in i reattori: dopu à avè assurbatu un neutrone, si trasforma in <sup>239</sup>U, chì decade in plutoniu-239, un isotopu fissile. L'<sup>233</sup>U, chì ùn si trova micca in natura, pò esse pruduttu irradiendu u toriu-232 cù neutroni.
L'uraniu hè statu u primu elementu fissile scupertu in natura. Hè impurtante per a pruduzzione d'energia nucleare è per l'arme nucleare. Si trova in parechji minerali, frà i quali l'[[uraninite]] (chjamata dinù pechblenda) è a [[carnotite]].
L'uraniu hè ancu utile per a datazione radiometrica. L'<sup>238</sup>U decade à traversu una seria di trasfurmazioni radioattive è finisce per diventà piombu-206 stabile. A so emivita hè di circa 4,47 miliardi d'anni.
== Isotopi ==
L'uraniu naturale hè cumpostu soprattuttu da trè isotopi radiuattivi: <sup>234</sup>U, <sup>235</sup>U è <sup>238</sup>U. L'<sup>238</sup>U custituisce circa u 99,3% di l'uraniu naturale; l'<sup>235</sup>U, circa u 0,72%; l'<sup>234</sup>U hè prisente in quantità assai chjuche.
E so emivite sò:
* <sup>238</sup>U: circa 4,468 miliardi d'anni;
* <sup>235</sup>U: circa 704 milioni d'anni;
* <sup>234</sup>U: circa 245 500 anni.
L'<sup>238</sup>U emette soprattuttu particelle alfa è decade in toriu-234. A seria di decadimentu cuntinueghja sin'à u piombu-206 stabile. A radiuattività di l'uraniu dipende da a quantità è da a cuncentrazione di l'isotopi prisenti.
L'isotopi di l'uraniu ponu esse siparati per aumentà a parte d'U<sup>235</sup>. Stu prucessu hè chjamatu [[arricchimentu di l'uraniu]]. L'uraniu hè dettu arricchitu quandu a so parte d'<sup>235</sup>U hè più alta ch'è quella naturale; per parechji reattori à acqua lighjera, u carburante cuntene di regula trà u 3% è u 5% d'<sup>235</sup>U. L'uraniu impoveritu, à u cuntrariu, cuntene una parte più bassa di st'isotopu chè l'uraniu naturale.
== Arricchimentu ==
Per parechji reattori nucleari hè necessariu aumentà a cuncentrazione d'Uraniu<sup>235</sup>, chì hè fissile, in paragone cù l'Uraniu<sup>238</sup>U, più abbundante. I dui isotopi ùn si ponu siparà cù prucessi chimichi urdinarii, postu ch'elli appartenenu à u listessu elementu. A so siparazione si basa nantu à a piccula differenza di massa.
Per l'arricchimentu, l'uraniu hè cunvertitu in esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>), un cumpostu chì pò passà à u statu gasosu à temperature pocu sopra à a temperatura ambiente. I metudi principali sò a diffusione gasosa è a centrifugazione gasosa. Dopu l'arricchimentu, l'esafluoruru hè trasfurmatu torna in cumposti d'uraniu adatti à a fabricazione di carburante.
U prucessu pruduce dinù uraniu impoveritu, chì hè almacenatu o adupratu in certi usi civili è militari.
== Usi ==
=== Usi civili ===
L'usu principale di l'uraniu hè cum'è carburante in e centrale nucleare. Parechji reattori à acqua lighjera adopranu uraniu arricchitu, mentre chì certi reattori à acqua pisiva, cum'è quelli di tipu [[CANDU]], ponu aduprà uraniu naturale.
A densità alta di l'uraniu permette di aduprà lu ancu cum'è zavorra o contrapesu in certi apparechji, è cum'è schermatura per e radiazione in appiicazione industriale. I so cumposti sò stati aduprati per culurisce e ceramiche è u vetru; certi vetri chì cuntenenu uraniu mostranu una fluorescenza gialla o verde.
Altri usi includenu:
* a datazione di e rocce è di i minerali, cumpresi i metudi uraniu-piombu è uraniu-toriu;
* l'usu di cumposti d'uraniu in certi prucessi di chimica analitica;
* l'usu di cumposti d'uraniu in fotografia è cum'è catalizatori in certe reazzioni chimiche.
=== Usi militari ===
L'uraniu assai arricchitu in Uraniu<sup>235</sup> pò esse adupratu in l'arme nucleare. U carburante d'uraniu hè ancu adupratu in certi reattori di nave militare è di sottumarini.
L'uraniu impoveritu hè assai densu è hè statu adupratu in certi prugetti militare, cumpresi i prughjettili perforanti è e placche di blindatura. Questi usi suscitanu preoccupazione per via di a tossicità chimica è di i risichi assuciati à a contaminazione da polvera.
== Storia ==
L'usu di cumposti d'uraniu per culurisce a ceramica data almenu di l'antichità. In u 1789, u chimicu tedescu [[Martin Heinrich Klaproth]] hà identificatu l'uraniu in un campione d'uraninite. U nome vene da a pianeta [[Uranu (pianeta)|Uranu]], scupertu ottu anni nanzu.
In u 1841, [[Eugène-Melchior Péligot]] hà isolatu l'uraniu metallicu. À a mità di u XIX seculu, i cumposti d'uraniu anu cuminciatu à esse aduprati in a fabricazione di vetru culuritu. In u 1896, u fisicu francese [[Henri Becquerel]] hà scupertu a radiuattività di l'uraniu.
In u XX seculu, a dumanda d'uraniu hè cresciuta assai per via di u sviluppu di l'arme nucleare è, dopu, di e centrale nucleare.
== Ricerca è estrazzione ==
L'uraniu si trova in parechji minerali. L'uraninite è a carnotite sò trà e fonte principale, ma si cunnoscenu dinù minerali cum'è l'autunite, l'uranofanu, a torbernite è a coffinite. Si pò truvà ancu in certi depositi di fosfati è in rene ricche di monazite.
L'estrazzione cummerciale hà principiatu à a fine di u XIX seculu. À l'iniziu, certi cumposti radioattivi prisenti in i minerali d'uraniu eranu ricercati per fà vernici luminosi è per usi medichi. A dumanda hè aumentata durante a Siconda guerra mundiale, quandu parechji paesi anu sviluppatu prugrammi d'arme nucleare. Dopu, u sviluppu di l'energia nucleare civile hà creatu un altru mercatu impurtante.
L'estrazzione d'uraniu pò esse fatta in minere à celu apertu, in minere sotterranee o per lisciviazione in situ. I principali paesi pruduttori è i livelli di pruduzzione cambianu secondu l'annu è e cundizione di u mercatu. Trà i paesi chì anu pruduttu quantità impurtante d'uraniu figuranu u Cazacchistanu, u Canada, l'Australia, a Namibia è u Niger.
In Italia, soprattuttu in l'anni 1950 è 1960, sò state fatte ricerche per truvà ghjacimenti sfruttabili. Un ghjacimentu hè statu identificatu vicinu à Novazza, in Lombardia, ma e so dimensione eranu limitate.
== Cumposti ==
U concentratu d'uraniu pruduttu da u trattamentu di i minerali hè spessu chjamatu *yellowcake*. Di regula cuntene ossidi d'uraniu, in particulare U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>; u culore di u pruduttu pò varià da u giallu à u verde scuru o à u neru.
U tetrafluoruru d'uraniu (UF<sub>4</sub>), chjamatu qualchì volta «sale verde», hè un pruduttu intermediu in a fabricazione di l'esafluoruru d'uraniu. L'esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>) hè adupratu in certi prucessi d'arricchimentu. U nitratu d'uraniu, UO<sub>2</sub>(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>, hè un sale solubile è assai tossicu.
== Presenza in natura ==
L'uraniu hè prisente in piccule quantità in a crosta terrestre, in e rocce, in i terreni è in l'acque. A so abbundanza media in a crosta hè di circa 2,8 parti per milione. Si trova in natura più abbundante chè parechji metalli, frà i quali l'oru è l'argentu.
I minerali d'uraniu si trovanu in parechje parte di u mondu. Perchè l'estrazzione sia ecunomicamente interessante, a quantità d'uraniu in u minerale deve esse abbastanza alta, ancu s'è e tecniche muderne ponu sfruttà certi depositi à cuncentrazione più bassa.
== Precauzioni ==
L'uraniu hè tossicu per via di e so pruprietà chimiche è radiuattive. U risicu dipende da a forma di l'uraniu, da a quantità è da u modu d'esposizione. L'ingestione o l'inalazione di polveri ponu purtà l'uraniu in u corpu. Una parte hè eliminata in l'urina, ma una parte pò accumulà si, in particulare in i reni è l'osse.
A tossicità chimica pò dannà i reni è altri tessuti. E particelle inalate ponu firmà in e vie respiratorie, è l'esposizione à polveri minerali o à u radone hè un risicu per i travagliadori di e minere. L'uraniu esternu à u corpu hè in generale menu periculosu chè quellu inalatu o inghjuttitu, postu chì e particelle alfa ùn penetranu micca a pelle intatta.
E minere è l'impianti di trasfurmazione devenu aduprà misure di prutezzione, cum'è a ventilazione, u cuntrollu di e polveri è a gestione sicura di i residui.
== Note ==
<references/>
{{Elementi chimichi}}
[[Categoria:Elementu chimicu]]
[[Categoria:Uraniu]]
kjb70nwmyods3cwjprzrtuegldfso0s
406999
406998
2026-10-12T08:23:08Z
Articulivitali
28749
/* Caratteristiche */
406999
wikitext
text/x-wiki
'''L'uraniu''' hè un [[elementu chimicu]] di numeru atomicu 92, cù u simbulu '''U'''. Hè un [[metallu]] biancu argentatu, densu, tossicu è radioattivu. Appartene à a seria di l'[[attinidi]]. L'isotopu [[uraniu-235|<sup>235</sup>U]] hè adupratu cum'è carburante in certi [[reattore nucleare|reattori nucleari]] è pò esse impiegatu in l'arme nucleare.
== Caratteristiche ==
À u so statu puru, l'uraniu hè un metallu biancu argentatu, appena più dolce ch'è l'[[acciaiu]]. Hè malleabile è duttile, è hà pruprietà paramagnetiche. Hè assai densu: a so densità hè circa 65% più alta ch'è quella di u [[piombu]].
Sminuzzatu finamente, reagisce cù l'acqua à a temperatura ambiente. À l'aria, a so superficia si copre d'un stratu d'ossidu d'uraniu(IV), UO<sub>2</sub>. Stu cumpostu s'ossida facilmente in U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>, una forma stabile è cumuna in natura. L'uraniu metallicu pò brusgià à alta temperatura è pruduce particelle fini d'ossidi.
U metallu esiste in trè forme allotropiche:
* α — struttura ortorombica, stabile sin'à 667,7 °C;
* β — struttura tetragonale, stabile trà 667,7 è 774,8 °C;
* γ — struttura cubica à corpu centratu, stabile da 774,8 °C sin'à u puntu di fusione. Hè a forma più duttile è malleabile.
L'<sup>235</sup>U hè l'unicu isotopu fissile naturale prisente in quantità significative. L'<sup>238</sup>U pò ancu esse adupratu in i reattori: dopu à avè assurbatu un neutrone, si trasforma in <sup>239</sup>U, chì decade in plutoniu-239, un isotopu fissile. L'<sup>233</sup>U, chì ùn si trova micca in natura, pò esse pruduttu irradiendu u toriu-232 cù neutroni.
L'uraniu hè statu u primu elementu fissile scupertu in natura. Hè impurtante per a pruduzzione d'energia nucleare è per l'arme nucleare. Si trova in parechji minerali, frà i quali l'[[uraninite]] (chjamata dinù pechblenda) è a [[carnotite]].
L'uraniu hè ancu utile per a datazione radiometrica. L'<sup>238</sup>U decade à traversu una seria di trasfurmazioni radioattive è finisce per diventà piombu-206 stabile. A so emivita hè di circa 4,47 miliardi d'anni.
== Isotopi ==
L'uraniu naturale hè cumpostu soprattuttu da trè isotopi radiuattivi: <sup>234</sup>U, <sup>235</sup>U è <sup>238</sup>U. L'<sup>238</sup>U custituisce circa u 99,3% di l'uraniu naturale; l'<sup>235</sup>U, circa u 0,72%; l'<sup>234</sup>U hè prisente in quantità assai chjuche.
E so emivite sò:
* <sup>238</sup>U: circa 4,468 miliardi d'anni;
* <sup>235</sup>U: circa 704 milioni d'anni;
* <sup>234</sup>U: circa 245 500 anni.
L'<sup>238</sup>U emette soprattuttu particelle alfa è decade in toriu-234. A seria di decadimentu cuntinueghja sin'à u piombu-206 stabile. A radiuattività di l'uraniu dipende da a quantità è da a cuncentrazione di l'isotopi prisenti.
L'isotopi di l'uraniu ponu esse siparati per aumentà a parte d'U<sup>235</sup>. Stu prucessu hè chjamatu [[arricchimentu di l'uraniu]]. L'uraniu hè dettu arricchitu quandu a so parte d'<sup>235</sup>U hè più alta ch'è quella naturale; per parechji reattori à acqua lighjera, u carburante cuntene di regula trà u 3% è u 5% d'<sup>235</sup>U. L'uraniu impoveritu, à u cuntrariu, cuntene una parte più bassa di st'isotopu chè l'uraniu naturale.
== Arricchimentu ==
Per parechji reattori nucleari hè necessariu aumentà a cuncentrazione d'Uraniu<sup>235</sup>, chì hè fissile, in paragone cù l'Uraniu<sup>238</sup>U, più abbundante. I dui isotopi ùn si ponu siparà cù prucessi chimichi urdinarii, postu ch'elli appartenenu à u listessu elementu. A so siparazione si basa nantu à a piccula differenza di massa.
Per l'arricchimentu, l'uraniu hè cunvertitu in esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>), un cumpostu chì pò passà à u statu gasosu à temperature pocu sopra à a temperatura ambiente. I metudi principali sò a diffusione gasosa è a centrifugazione gasosa. Dopu l'arricchimentu, l'esafluoruru hè trasfurmatu torna in cumposti d'uraniu adatti à a fabricazione di carburante.
U prucessu pruduce dinù uraniu impoveritu, chì hè almacenatu o adupratu in certi usi civili è militari.
== Usi ==
=== Usi civili ===
L'usu principale di l'uraniu hè cum'è carburante in e centrale nucleare. Parechji reattori à acqua lighjera adopranu uraniu arricchitu, mentre chì certi reattori à acqua pisiva, cum'è quelli di tipu [[CANDU]], ponu aduprà uraniu naturale.
A densità alta di l'uraniu permette di aduprà lu ancu cum'è zavorra o contrapesu in certi apparechji, è cum'è schermatura per e radiazione in appiicazione industriale. I so cumposti sò stati aduprati per culurisce e ceramiche è u vetru; certi vetri chì cuntenenu uraniu mostranu una fluorescenza gialla o verde.
Altri usi includenu:
* a datazione di e rocce è di i minerali, cumpresi i metudi uraniu-piombu è uraniu-toriu;
* l'usu di cumposti d'uraniu in certi prucessi di chimica analitica;
* l'usu di cumposti d'uraniu in fotografia è cum'è catalizatori in certe reazzioni chimiche.
=== Usi militari ===
L'uraniu assai arricchitu in Uraniu<sup>235</sup> pò esse adupratu in l'arme nucleare. U carburante d'uraniu hè ancu adupratu in certi reattori di nave militare è di sottumarini.
L'uraniu impoveritu hè assai densu è hè statu adupratu in certi prugetti militare, cumpresi i prughjettili perforanti è e placche di blindatura. Questi usi suscitanu preoccupazione per via di a tossicità chimica è di i risichi assuciati à a contaminazione da polvera.
== Storia ==
L'usu di cumposti d'uraniu per culurisce a ceramica data almenu di l'antichità. In u 1789, u chimicu tedescu [[Martin Heinrich Klaproth]] hà identificatu l'uraniu in un campione d'uraninite. U nome vene da a pianeta [[Uranu (pianeta)|Uranu]], scupertu ottu anni nanzu.
In u 1841, [[Eugène-Melchior Péligot]] hà isolatu l'uraniu metallicu. À a mità di u XIX seculu, i cumposti d'uraniu anu cuminciatu à esse aduprati in a fabricazione di vetru culuritu. In u 1896, u fisicu francese [[Henri Becquerel]] hà scupertu a radiuattività di l'uraniu.
In u XX seculu, a dumanda d'uraniu hè cresciuta assai per via di u sviluppu di l'arme nucleare è, dopu, di e centrale nucleare.
== Ricerca è estrazzione ==
L'uraniu si trova in parechji minerali. L'uraninite è a carnotite sò trà e fonte principale, ma si cunnoscenu dinù minerali cum'è l'autunite, l'uranofanu, a torbernite è a coffinite. Si pò truvà ancu in certi depositi di fosfati è in rene ricche di monazite.
L'estrazzione cummerciale hà principiatu à a fine di u XIX seculu. À l'iniziu, certi cumposti radioattivi prisenti in i minerali d'uraniu eranu ricercati per fà vernici luminosi è per usi medichi. A dumanda hè aumentata durante a Siconda guerra mundiale, quandu parechji paesi anu sviluppatu prugrammi d'arme nucleare. Dopu, u sviluppu di l'energia nucleare civile hà creatu un altru mercatu impurtante.
L'estrazzione d'uraniu pò esse fatta in minere à celu apertu, in minere sotterranee o per lisciviazione in situ. I principali paesi pruduttori è i livelli di pruduzzione cambianu secondu l'annu è e cundizione di u mercatu. Trà i paesi chì anu pruduttu quantità impurtante d'uraniu figuranu u Cazacchistanu, u Canada, l'Australia, a Namibia è u Niger.
In Italia, soprattuttu in l'anni 1950 è 1960, sò state fatte ricerche per truvà ghjacimenti sfruttabili. Un ghjacimentu hè statu identificatu vicinu à Novazza, in Lombardia, ma e so dimensione eranu limitate.
== Cumposti ==
U concentratu d'uraniu pruduttu da u trattamentu di i minerali hè spessu chjamatu *yellowcake*. Di regula cuntene ossidi d'uraniu, in particulare U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>; u culore di u pruduttu pò varià da u giallu à u verde scuru o à u neru.
U tetrafluoruru d'uraniu (UF<sub>4</sub>), chjamatu qualchì volta «sale verde», hè un pruduttu intermediu in a fabricazione di l'esafluoruru d'uraniu. L'esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>) hè adupratu in certi prucessi d'arricchimentu. U nitratu d'uraniu, UO<sub>2</sub>(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>, hè un sale solubile è assai tossicu.
== Presenza in natura ==
L'uraniu hè prisente in piccule quantità in a crosta terrestre, in e rocce, in i terreni è in l'acque. A so abbundanza media in a crosta hè di circa 2,8 parti per milione. Si trova in natura più abbundante chè parechji metalli, frà i quali l'oru è l'argentu.
I minerali d'uraniu si trovanu in parechje parte di u mondu. Perchè l'estrazzione sia ecunomicamente interessante, a quantità d'uraniu in u minerale deve esse abbastanza alta, ancu s'è e tecniche muderne ponu sfruttà certi depositi à cuncentrazione più bassa.
== Precauzioni ==
L'uraniu hè tossicu per via di e so pruprietà chimiche è radiuattive. U risicu dipende da a forma di l'uraniu, da a quantità è da u modu d'esposizione. L'ingestione o l'inalazione di polveri ponu purtà l'uraniu in u corpu. Una parte hè eliminata in l'urina, ma una parte pò accumulà si, in particulare in i reni è l'osse.
A tossicità chimica pò dannà i reni è altri tessuti. E particelle inalate ponu firmà in e vie respiratorie, è l'esposizione à polveri minerali o à u radone hè un risicu per i travagliadori di e minere. L'uraniu esternu à u corpu hè in generale menu periculosu chè quellu inalatu o inghjuttitu, postu chì e particelle alfa ùn penetranu micca a pelle intatta.
E minere è l'impianti di trasfurmazione devenu aduprà misure di prutezzione, cum'è a ventilazione, u cuntrollu di e polveri è a gestione sicura di i residui.
== Note ==
<references/>
{{Elementi chimichi}}
[[Categoria:Elementu chimicu]]
[[Categoria:Uraniu]]
jl1w3li5kz6ioc043y66293q70onrbp
407007
406999
2026-10-12T08:39:56Z
Articulivitali
28749
407007
wikitext
text/x-wiki
[[File:HEUraniumC.jpg|thumb|Uraniu altamente arricchitu, chì mostra u so aspettu biancu-argenteu.]]
'''L'uraniu''' hè un [[elementu chimicu]] di numeru atomicu 92, cù u simbulu '''U'''. Hè un [[metallu]] biancu argentatu, densu, tossicu è radioattivu. Appartene à a seria di l'[[attinidi]]. L'isotopu [[uraniu-235|<sup>235</sup>U]] hè adupratu cum'è carburante in certi [[reattore nucleare|reattori nucleari]] è pò esse impiegatu in l'arme nucleare.
== Caratteristiche ==
À u so statu puru, l'uraniu hè un metallu biancu argentatu, appena più dolce ch'è l'[[acciaiu]]. Hè malleabile è duttile, è hà pruprietà paramagnetiche. Hè assai densu: a so densità hè circa 65% più alta ch'è quella di u [[piombu]].
[[File:Uranium2.jpg|thumb|Uraniu grezzu.]]
Sminuzzatu finamente, reagisce cù l'acqua à a temperatura ambiente. À l'aria, a so superficia si copre d'un stratu d'ossidu d'uraniu(IV), UO<sub>2</sub>. Stu cumpostu s'ossida facilmente in U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>, una forma stabile è cumuna in natura. L'uraniu metallicu pò brusgià à alta temperatura è pruduce particelle fini d'ossidi.
U metallu esiste in trè forme allotropiche:
* α — struttura ortorombica, stabile sin'à 667,7 °C;
* β — struttura tetragonale, stabile trà 667,7 è 774,8 °C;
* γ — struttura cubica à corpu centratu, stabile da 774,8 °C sin'à u puntu di fusione. Hè a forma più duttile è malleabile.
L'<sup>235</sup>U hè l'unicu isotopu fissile naturale prisente in quantità significative. L'<sup>238</sup>U pò ancu esse adupratu in i reattori: dopu à avè assurbatu un neutrone, si trasforma in <sup>239</sup>U, chì decade in plutoniu-239, un isotopu fissile. L'<sup>233</sup>U, chì ùn si trova micca in natura, pò esse pruduttu irradiendu u toriu-232 cù neutroni.
L'uraniu hè statu u primu elementu fissile scupertu in natura. Hè impurtante per a pruduzzione d'energia nucleare è per l'arme nucleare. Si trova in parechji minerali, frà i quali l'[[uraninite]] (chjamata dinù pechblenda) è a [[carnotite]].
L'uraniu hè ancu utile per a datazione radiometrica. L'<sup>238</sup>U decade à traversu una seria di trasfurmazioni radioattive è finisce per diventà piombu-206 stabile. A so emivita hè di circa 4,47 miliardi d'anni.
== Isotopi ==
L'uraniu naturale hè cumpostu soprattuttu da trè isotopi radiuattivi: <sup>234</sup>U, <sup>235</sup>U è <sup>238</sup>U. L'<sup>238</sup>U custituisce circa u 99,3% di l'uraniu naturale; l'<sup>235</sup>U, circa u 0,72%; l'<sup>234</sup>U hè prisente in quantità assai chjuche.
E so emivite sò:
* <sup>238</sup>U: circa 4,468 miliardi d'anni;
* <sup>235</sup>U: circa 704 milioni d'anni;
* <sup>234</sup>U: circa 245 500 anni.
L'<sup>238</sup>U emette soprattuttu particelle alfa è decade in toriu-234. A seria di decadimentu cuntinueghja sin'à u piombu-206 stabile. A radiuattività di l'uraniu dipende da a quantità è da a cuncentrazione di l'isotopi prisenti.
L'isotopi di l'uraniu ponu esse siparati per aumentà a parte d'U<sup>235</sup>. Stu prucessu hè chjamatu [[arricchimentu di l'uraniu]]. L'uraniu hè dettu arricchitu quandu a so parte d'<sup>235</sup>U hè più alta ch'è quella naturale; per parechji reattori à acqua lighjera, u carburante cuntene di regula trà u 3% è u 5% d'<sup>235</sup>U. L'uraniu impoveritu, à u cuntrariu, cuntene una parte più bassa di st'isotopu chè l'uraniu naturale.
== Arricchimentu ==
Per parechji reattori nucleari hè necessariu aumentà a cuncentrazione d'<sup>235</sup>U, chì hè fissile, in paragone cù l'<sup>238</sup>U, più abbundante. I dui isotopi ùn si ponu siparà cù prucessi chimichi urdinarii, postu ch'elli appartenenu à u listessu elementu. A so siparazione si basa nantu à a piccula differenza di massa.
Per l'arricchimentu, l'uraniu hè cunvertitu in esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>), un cumpostu chì pò passà à u statu gasosu à temperature pocu sopra à a temperatura ambiente. I metudi principali sò a diffusione gasosa è a centrifugazione gasosa. Dopu l'arricchimentu, l'esafluoruru hè trasfurmatu torna in cumposti d'uraniu adatti à a fabricazione di carburante.
U prucessu pruduce dinù uraniu impoveritu, chì hè almacenatu o adupratu in certi usi civili è militari.
== Usi ==
=== Usi civili ===
[[File:Nuclear plant at Grafenrheinfeld.jpg|thumb|Centrale nucleare tedesca.]]
[[File:U glass above.jpg|thumb|Vetru culuritu cù uraniu.]]
L'usu principale di l'uraniu hè cum'è carburante in e centrale nucleare. Parechji reattori à acqua lighjera adopranu uraniu arricchitu, mentre chì certi reattori à acqua pisiva, cum'è quelli di tipu [[CANDU]], ponu aduprà uraniu naturale.
A densità alta di l'uraniu permette di aduprà lu ancu cum'è zavorra o contrapesu in certi apparechji, è cum'è schermatura per e radiazione in appiicazione industriale. I so cumposti sò stati aduprati per culurisce e ceramiche è u vetru; certi vetri chì cuntenenu uraniu mostranu una fluorescenza gialla o verde.
Altri usi includenu:
* a datazione di e rocce è di i minerali, cumpresi i metudi uraniu-piombu è uraniu-toriu;
* l'usu di cumposti d'uraniu in certi prucessi di chimica analitica;
* l'usu di cumposti d'uraniu in fotografia è cum'è catalizatori in certe reazzioni chimiche.
=== Usi militari ===
[[File:B28RE bomb.jpg|thumb|Bomba nucleare.]]
[[File:30mm DU slug.jpg|thumb|Prughjettile d'uraniu impoveritu.]]
L'uraniu assai arricchitu in Uraniu<sup>235</sup> pò esse adupratu in l'arme nucleare. U carburante d'uraniu hè ancu adupratu in certi reattori di nave militare è di sottumarini.
L'uraniu impoveritu hè assai densu è hè statu adupratu in certi prugetti militare, cumpresi i prughjettili perforanti è e placche di blindatura. Questi usi suscitanu preoccupazione per via di a tossicità chimica è di i risichi assuciati à a contaminazione da polvera.
== Storia ==
L'usu di cumposti d'uraniu per culurisce a ceramica data almenu di l'antichità. In u 1789, u chimicu tedescu [[Martin Heinrich Klaproth]] hà identificatu l'uraniu in un campione d'uraninite. U nome vene da a pianeta [[Uranu (pianeta)|Uranu]], scupertu ottu anni nanzu.
In u 1841, [[Eugène-Melchior Péligot]] hà isolatu l'uraniu metallicu. À a mità di u XIX seculu, i cumposti d'uraniu anu cuminciatu à esse aduprati in a fabricazione di vetru culuritu. In u 1896, u fisicu francese [[Henri Becquerel]] hà scupertu a radiuattività di l'uraniu.
In u XX seculu, a dumanda d'uraniu hè cresciuta assai per via di u sviluppu di l'arme nucleare è, dopu, di e centrale nucleare.
== Ricerca è estrazzione ==
[[File:KarteUrangewinnung.png|thumb|Principali paesi estrattori d'uraniu.]]
[[File:Ranger Uranium Mine in Kakadu National Park.jpeg|thumb|Miniera d'uraniu in u Parcu Naziunale di Kakadu, in Australia.]]
L'uraniu si trova in parechji minerali. L'uraninite è a carnotite sò trà e fonte principale, ma si cunnoscenu dinù minerali cum'è l'autunite, l'uranofanu, a torbernite è a coffinite. Si pò truvà ancu in certi depositi di fosfati è in rene ricche di monazite.
L'estrazzione cummerciale hà principiatu à a fine di u XIX seculu. À l'iniziu, certi cumposti radioattivi prisenti in i minerali d'uraniu eranu ricercati per fà vernici luminosi è per usi medichi. A dumanda hè aumentata durante a Siconda guerra mundiale, quandu parechji paesi anu sviluppatu prugrammi d'arme nucleare. Dopu, u sviluppu di l'energia nucleare civile hà creatu un altru mercatu impurtante.
L'estrazzione d'uraniu pò esse fatta in minere à celu apertu, in minere sotterranee o per lisciviazione in situ. I principali paesi pruduttori è i livelli di pruduzzione cambianu secondu l'annu è e cundizione di u mercatu. Trà i paesi chì anu pruduttu quantità impurtante d'uraniu figuranu u Cazacchistanu, u Canada, l'Australia, a Namibia è u Niger.
In Italia, soprattuttu in l'anni 1950 è 1960, sò state fatte ricerche per truvà ghjacimenti sfruttabili. Un ghjacimentu hè statu identificatu vicinu à Novazza, in Lombardia, ma e so dimensione eranu limitate.
== Cumposti ==
[[File:Yellowcake.jpg|thumb|Yellowcake, un concentratu d'ossidi d'uraniu.]]
U concentratu d'uraniu pruduttu da u trattamentu di i minerali hè spessu chjamatu *yellowcake*. Di regula cuntene ossidi d'uraniu, in particulare U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>; u culore di u pruduttu pò varià da u giallu à u verde scuru o à u neru.
U tetrafluoruru d'uraniu (UF<sub>4</sub>), chjamatu qualchì volta «sale verde», hè un pruduttu intermediu in a fabricazione di l'esafluoruru d'uraniu. L'esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>) hè adupratu in certi prucessi d'arricchimentu. U nitratu d'uraniu, UO<sub>2</sub>(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>, hè un sale solubile è assai tossicu.
== Presenza in natura ==
L'uraniu hè prisente in piccule quantità in a crosta terrestre, in e rocce, in i terreni è in l'acque. A so abbundanza media in a crosta hè di circa 2,8 parti per milione. Si trova in natura più abbundante chè parechji metalli, frà i quali l'oru è l'argentu.
I minerali d'uraniu si trovanu in parechje parte di u mondu. Perchè l'estrazzione sia ecunomicamente interessante, a quantità d'uraniu in u minerale deve esse abbastanza alta, ancu s'è e tecniche muderne ponu sfruttà certi depositi à cuncentrazione più bassa.
== Precauzioni ==
L'uraniu hè tossicu per via di e so pruprietà chimiche è radiuattive. U risicu dipende da a forma di l'uraniu, da a quantità è da u modu d'esposizione. L'ingestione o l'inalazione di polveri ponu purtà l'uraniu in u corpu. Una parte hè eliminata in l'urina, ma una parte pò accumulà si, in particulare in i reni è l'osse.
A tossicità chimica pò dannà i reni è altri tessuti. E particelle inalate ponu firmà in e vie respiratorie, è l'esposizione à polveri minerali o à u radone hè un risicu per i travagliadori di e minere. L'uraniu esternu à u corpu hè in generale menu periculosu chè quellu inalatu o inghjuttitu, postu chì e particelle alfa ùn penetranu micca a pelle intatta.
E minere è l'impianti di trasfurmazione devenu aduprà misure di prutezzione, cum'è a ventilazione, u cuntrollu di e polveri è a gestione sicura di i residui.
== Note ==
<references/>
{{Elementi chimichi}}
[[Categoria:Elementu chimicu]]
[[Categoria:Uraniu]]
4626mff2wwim8tlq5cdjth6h7yqrfwt
407008
407007
2026-10-12T08:40:08Z
Articulivitali
28749
407008
wikitext
text/x-wiki
[[File:HEUraniumC.jpg|thumb|Uraniu altamente arricchitu, chì mostra u so aspettu biancu-argentinu.]]
'''L'uraniu''' hè un [[elementu chimicu]] di numeru atomicu 92, cù u simbulu '''U'''. Hè un [[metallu]] biancu argentatu, densu, tossicu è radioattivu. Appartene à a seria di l'[[attinidi]]. L'isotopu [[uraniu-235|<sup>235</sup>U]] hè adupratu cum'è carburante in certi [[reattore nucleare|reattori nucleari]] è pò esse impiegatu in l'arme nucleare.
== Caratteristiche ==
À u so statu puru, l'uraniu hè un metallu biancu argentatu, appena più dolce ch'è l'[[acciaiu]]. Hè malleabile è duttile, è hà pruprietà paramagnetiche. Hè assai densu: a so densità hè circa 65% più alta ch'è quella di u [[piombu]].
[[File:Uranium2.jpg|thumb|Uraniu grezzu.]]
Sminuzzatu finamente, reagisce cù l'acqua à a temperatura ambiente. À l'aria, a so superficia si copre d'un stratu d'ossidu d'uraniu(IV), UO<sub>2</sub>. Stu cumpostu s'ossida facilmente in U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>, una forma stabile è cumuna in natura. L'uraniu metallicu pò brusgià à alta temperatura è pruduce particelle fini d'ossidi.
U metallu esiste in trè forme allotropiche:
* α — struttura ortorombica, stabile sin'à 667,7 °C;
* β — struttura tetragonale, stabile trà 667,7 è 774,8 °C;
* γ — struttura cubica à corpu centratu, stabile da 774,8 °C sin'à u puntu di fusione. Hè a forma più duttile è malleabile.
L'<sup>235</sup>U hè l'unicu isotopu fissile naturale prisente in quantità significative. L'<sup>238</sup>U pò ancu esse adupratu in i reattori: dopu à avè assurbatu un neutrone, si trasforma in <sup>239</sup>U, chì decade in plutoniu-239, un isotopu fissile. L'<sup>233</sup>U, chì ùn si trova micca in natura, pò esse pruduttu irradiendu u toriu-232 cù neutroni.
L'uraniu hè statu u primu elementu fissile scupertu in natura. Hè impurtante per a pruduzzione d'energia nucleare è per l'arme nucleare. Si trova in parechji minerali, frà i quali l'[[uraninite]] (chjamata dinù pechblenda) è a [[carnotite]].
L'uraniu hè ancu utile per a datazione radiometrica. L'<sup>238</sup>U decade à traversu una seria di trasfurmazioni radioattive è finisce per diventà piombu-206 stabile. A so emivita hè di circa 4,47 miliardi d'anni.
== Isotopi ==
L'uraniu naturale hè cumpostu soprattuttu da trè isotopi radiuattivi: <sup>234</sup>U, <sup>235</sup>U è <sup>238</sup>U. L'<sup>238</sup>U custituisce circa u 99,3% di l'uraniu naturale; l'<sup>235</sup>U, circa u 0,72%; l'<sup>234</sup>U hè prisente in quantità assai chjuche.
E so emivite sò:
* <sup>238</sup>U: circa 4,468 miliardi d'anni;
* <sup>235</sup>U: circa 704 milioni d'anni;
* <sup>234</sup>U: circa 245 500 anni.
L'<sup>238</sup>U emette soprattuttu particelle alfa è decade in toriu-234. A seria di decadimentu cuntinueghja sin'à u piombu-206 stabile. A radiuattività di l'uraniu dipende da a quantità è da a cuncentrazione di l'isotopi prisenti.
L'isotopi di l'uraniu ponu esse siparati per aumentà a parte d'U<sup>235</sup>. Stu prucessu hè chjamatu [[arricchimentu di l'uraniu]]. L'uraniu hè dettu arricchitu quandu a so parte d'<sup>235</sup>U hè più alta ch'è quella naturale; per parechji reattori à acqua lighjera, u carburante cuntene di regula trà u 3% è u 5% d'<sup>235</sup>U. L'uraniu impoveritu, à u cuntrariu, cuntene una parte più bassa di st'isotopu chè l'uraniu naturale.
== Arricchimentu ==
Per parechji reattori nucleari hè necessariu aumentà a cuncentrazione d'<sup>235</sup>U, chì hè fissile, in paragone cù l'<sup>238</sup>U, più abbundante. I dui isotopi ùn si ponu siparà cù prucessi chimichi urdinarii, postu ch'elli appartenenu à u listessu elementu. A so siparazione si basa nantu à a piccula differenza di massa.
Per l'arricchimentu, l'uraniu hè cunvertitu in esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>), un cumpostu chì pò passà à u statu gasosu à temperature pocu sopra à a temperatura ambiente. I metudi principali sò a diffusione gasosa è a centrifugazione gasosa. Dopu l'arricchimentu, l'esafluoruru hè trasfurmatu torna in cumposti d'uraniu adatti à a fabricazione di carburante.
U prucessu pruduce dinù uraniu impoveritu, chì hè almacenatu o adupratu in certi usi civili è militari.
== Usi ==
=== Usi civili ===
[[File:Nuclear plant at Grafenrheinfeld.jpg|thumb|Centrale nucleare tedesca.]]
[[File:U glass above.jpg|thumb|Vetru culuritu cù uraniu.]]
L'usu principale di l'uraniu hè cum'è carburante in e centrale nucleare. Parechji reattori à acqua lighjera adopranu uraniu arricchitu, mentre chì certi reattori à acqua pisiva, cum'è quelli di tipu [[CANDU]], ponu aduprà uraniu naturale.
A densità alta di l'uraniu permette di aduprà lu ancu cum'è zavorra o contrapesu in certi apparechji, è cum'è schermatura per e radiazione in appiicazione industriale. I so cumposti sò stati aduprati per culurisce e ceramiche è u vetru; certi vetri chì cuntenenu uraniu mostranu una fluorescenza gialla o verde.
Altri usi includenu:
* a datazione di e rocce è di i minerali, cumpresi i metudi uraniu-piombu è uraniu-toriu;
* l'usu di cumposti d'uraniu in certi prucessi di chimica analitica;
* l'usu di cumposti d'uraniu in fotografia è cum'è catalizatori in certe reazzioni chimiche.
=== Usi militari ===
[[File:B28RE bomb.jpg|thumb|Bomba nucleare.]]
[[File:30mm DU slug.jpg|thumb|Prughjettile d'uraniu impoveritu.]]
L'uraniu assai arricchitu in Uraniu<sup>235</sup> pò esse adupratu in l'arme nucleare. U carburante d'uraniu hè ancu adupratu in certi reattori di nave militare è di sottumarini.
L'uraniu impoveritu hè assai densu è hè statu adupratu in certi prugetti militare, cumpresi i prughjettili perforanti è e placche di blindatura. Questi usi suscitanu preoccupazione per via di a tossicità chimica è di i risichi assuciati à a contaminazione da polvera.
== Storia ==
L'usu di cumposti d'uraniu per culurisce a ceramica data almenu di l'antichità. In u 1789, u chimicu tedescu [[Martin Heinrich Klaproth]] hà identificatu l'uraniu in un campione d'uraninite. U nome vene da a pianeta [[Uranu (pianeta)|Uranu]], scupertu ottu anni nanzu.
In u 1841, [[Eugène-Melchior Péligot]] hà isolatu l'uraniu metallicu. À a mità di u XIX seculu, i cumposti d'uraniu anu cuminciatu à esse aduprati in a fabricazione di vetru culuritu. In u 1896, u fisicu francese [[Henri Becquerel]] hà scupertu a radiuattività di l'uraniu.
In u XX seculu, a dumanda d'uraniu hè cresciuta assai per via di u sviluppu di l'arme nucleare è, dopu, di e centrale nucleare.
== Ricerca è estrazzione ==
[[File:KarteUrangewinnung.png|thumb|Principali paesi estrattori d'uraniu.]]
[[File:Ranger Uranium Mine in Kakadu National Park.jpeg|thumb|Miniera d'uraniu in u Parcu Naziunale di Kakadu, in Australia.]]
L'uraniu si trova in parechji minerali. L'uraninite è a carnotite sò trà e fonte principale, ma si cunnoscenu dinù minerali cum'è l'autunite, l'uranofanu, a torbernite è a coffinite. Si pò truvà ancu in certi depositi di fosfati è in rene ricche di monazite.
L'estrazzione cummerciale hà principiatu à a fine di u XIX seculu. À l'iniziu, certi cumposti radioattivi prisenti in i minerali d'uraniu eranu ricercati per fà vernici luminosi è per usi medichi. A dumanda hè aumentata durante a Siconda guerra mundiale, quandu parechji paesi anu sviluppatu prugrammi d'arme nucleare. Dopu, u sviluppu di l'energia nucleare civile hà creatu un altru mercatu impurtante.
L'estrazzione d'uraniu pò esse fatta in minere à celu apertu, in minere sotterranee o per lisciviazione in situ. I principali paesi pruduttori è i livelli di pruduzzione cambianu secondu l'annu è e cundizione di u mercatu. Trà i paesi chì anu pruduttu quantità impurtante d'uraniu figuranu u Cazacchistanu, u Canada, l'Australia, a Namibia è u Niger.
In Italia, soprattuttu in l'anni 1950 è 1960, sò state fatte ricerche per truvà ghjacimenti sfruttabili. Un ghjacimentu hè statu identificatu vicinu à Novazza, in Lombardia, ma e so dimensione eranu limitate.
== Cumposti ==
[[File:Yellowcake.jpg|thumb|Yellowcake, un concentratu d'ossidi d'uraniu.]]
U concentratu d'uraniu pruduttu da u trattamentu di i minerali hè spessu chjamatu *yellowcake*. Di regula cuntene ossidi d'uraniu, in particulare U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>; u culore di u pruduttu pò varià da u giallu à u verde scuru o à u neru.
U tetrafluoruru d'uraniu (UF<sub>4</sub>), chjamatu qualchì volta «sale verde», hè un pruduttu intermediu in a fabricazione di l'esafluoruru d'uraniu. L'esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>) hè adupratu in certi prucessi d'arricchimentu. U nitratu d'uraniu, UO<sub>2</sub>(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>, hè un sale solubile è assai tossicu.
== Presenza in natura ==
L'uraniu hè prisente in piccule quantità in a crosta terrestre, in e rocce, in i terreni è in l'acque. A so abbundanza media in a crosta hè di circa 2,8 parti per milione. Si trova in natura più abbundante chè parechji metalli, frà i quali l'oru è l'argentu.
I minerali d'uraniu si trovanu in parechje parte di u mondu. Perchè l'estrazzione sia ecunomicamente interessante, a quantità d'uraniu in u minerale deve esse abbastanza alta, ancu s'è e tecniche muderne ponu sfruttà certi depositi à cuncentrazione più bassa.
== Precauzioni ==
L'uraniu hè tossicu per via di e so pruprietà chimiche è radiuattive. U risicu dipende da a forma di l'uraniu, da a quantità è da u modu d'esposizione. L'ingestione o l'inalazione di polveri ponu purtà l'uraniu in u corpu. Una parte hè eliminata in l'urina, ma una parte pò accumulà si, in particulare in i reni è l'osse.
A tossicità chimica pò dannà i reni è altri tessuti. E particelle inalate ponu firmà in e vie respiratorie, è l'esposizione à polveri minerali o à u radone hè un risicu per i travagliadori di e minere. L'uraniu esternu à u corpu hè in generale menu periculosu chè quellu inalatu o inghjuttitu, postu chì e particelle alfa ùn penetranu micca a pelle intatta.
E minere è l'impianti di trasfurmazione devenu aduprà misure di prutezzione, cum'è a ventilazione, u cuntrollu di e polveri è a gestione sicura di i residui.
== Note ==
<references/>
{{Elementi chimichi}}
[[Categoria:Elementu chimicu]]
[[Categoria:Uraniu]]
ebhlptch8vl8obvjq4vbkeib1532st5
407009
407008
2026-10-12T08:40:33Z
Articulivitali
28749
/* Usi militari */
407009
wikitext
text/x-wiki
[[File:HEUraniumC.jpg|thumb|Uraniu altamente arricchitu, chì mostra u so aspettu biancu-argentinu.]]
'''L'uraniu''' hè un [[elementu chimicu]] di numeru atomicu 92, cù u simbulu '''U'''. Hè un [[metallu]] biancu argentatu, densu, tossicu è radioattivu. Appartene à a seria di l'[[attinidi]]. L'isotopu [[uraniu-235|<sup>235</sup>U]] hè adupratu cum'è carburante in certi [[reattore nucleare|reattori nucleari]] è pò esse impiegatu in l'arme nucleare.
== Caratteristiche ==
À u so statu puru, l'uraniu hè un metallu biancu argentatu, appena più dolce ch'è l'[[acciaiu]]. Hè malleabile è duttile, è hà pruprietà paramagnetiche. Hè assai densu: a so densità hè circa 65% più alta ch'è quella di u [[piombu]].
[[File:Uranium2.jpg|thumb|Uraniu grezzu.]]
Sminuzzatu finamente, reagisce cù l'acqua à a temperatura ambiente. À l'aria, a so superficia si copre d'un stratu d'ossidu d'uraniu(IV), UO<sub>2</sub>. Stu cumpostu s'ossida facilmente in U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>, una forma stabile è cumuna in natura. L'uraniu metallicu pò brusgià à alta temperatura è pruduce particelle fini d'ossidi.
U metallu esiste in trè forme allotropiche:
* α — struttura ortorombica, stabile sin'à 667,7 °C;
* β — struttura tetragonale, stabile trà 667,7 è 774,8 °C;
* γ — struttura cubica à corpu centratu, stabile da 774,8 °C sin'à u puntu di fusione. Hè a forma più duttile è malleabile.
L'<sup>235</sup>U hè l'unicu isotopu fissile naturale prisente in quantità significative. L'<sup>238</sup>U pò ancu esse adupratu in i reattori: dopu à avè assurbatu un neutrone, si trasforma in <sup>239</sup>U, chì decade in plutoniu-239, un isotopu fissile. L'<sup>233</sup>U, chì ùn si trova micca in natura, pò esse pruduttu irradiendu u toriu-232 cù neutroni.
L'uraniu hè statu u primu elementu fissile scupertu in natura. Hè impurtante per a pruduzzione d'energia nucleare è per l'arme nucleare. Si trova in parechji minerali, frà i quali l'[[uraninite]] (chjamata dinù pechblenda) è a [[carnotite]].
L'uraniu hè ancu utile per a datazione radiometrica. L'<sup>238</sup>U decade à traversu una seria di trasfurmazioni radioattive è finisce per diventà piombu-206 stabile. A so emivita hè di circa 4,47 miliardi d'anni.
== Isotopi ==
L'uraniu naturale hè cumpostu soprattuttu da trè isotopi radiuattivi: <sup>234</sup>U, <sup>235</sup>U è <sup>238</sup>U. L'<sup>238</sup>U custituisce circa u 99,3% di l'uraniu naturale; l'<sup>235</sup>U, circa u 0,72%; l'<sup>234</sup>U hè prisente in quantità assai chjuche.
E so emivite sò:
* <sup>238</sup>U: circa 4,468 miliardi d'anni;
* <sup>235</sup>U: circa 704 milioni d'anni;
* <sup>234</sup>U: circa 245 500 anni.
L'<sup>238</sup>U emette soprattuttu particelle alfa è decade in toriu-234. A seria di decadimentu cuntinueghja sin'à u piombu-206 stabile. A radiuattività di l'uraniu dipende da a quantità è da a cuncentrazione di l'isotopi prisenti.
L'isotopi di l'uraniu ponu esse siparati per aumentà a parte d'U<sup>235</sup>. Stu prucessu hè chjamatu [[arricchimentu di l'uraniu]]. L'uraniu hè dettu arricchitu quandu a so parte d'<sup>235</sup>U hè più alta ch'è quella naturale; per parechji reattori à acqua lighjera, u carburante cuntene di regula trà u 3% è u 5% d'<sup>235</sup>U. L'uraniu impoveritu, à u cuntrariu, cuntene una parte più bassa di st'isotopu chè l'uraniu naturale.
== Arricchimentu ==
Per parechji reattori nucleari hè necessariu aumentà a cuncentrazione d'<sup>235</sup>U, chì hè fissile, in paragone cù l'<sup>238</sup>U, più abbundante. I dui isotopi ùn si ponu siparà cù prucessi chimichi urdinarii, postu ch'elli appartenenu à u listessu elementu. A so siparazione si basa nantu à a piccula differenza di massa.
Per l'arricchimentu, l'uraniu hè cunvertitu in esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>), un cumpostu chì pò passà à u statu gasosu à temperature pocu sopra à a temperatura ambiente. I metudi principali sò a diffusione gasosa è a centrifugazione gasosa. Dopu l'arricchimentu, l'esafluoruru hè trasfurmatu torna in cumposti d'uraniu adatti à a fabricazione di carburante.
U prucessu pruduce dinù uraniu impoveritu, chì hè almacenatu o adupratu in certi usi civili è militari.
== Usi ==
=== Usi civili ===
[[File:Nuclear plant at Grafenrheinfeld.jpg|thumb|Centrale nucleare tedesca.]]
[[File:U glass above.jpg|thumb|Vetru culuritu cù uraniu.]]
L'usu principale di l'uraniu hè cum'è carburante in e centrale nucleare. Parechji reattori à acqua lighjera adopranu uraniu arricchitu, mentre chì certi reattori à acqua pisiva, cum'è quelli di tipu [[CANDU]], ponu aduprà uraniu naturale.
A densità alta di l'uraniu permette di aduprà lu ancu cum'è zavorra o contrapesu in certi apparechji, è cum'è schermatura per e radiazione in appiicazione industriale. I so cumposti sò stati aduprati per culurisce e ceramiche è u vetru; certi vetri chì cuntenenu uraniu mostranu una fluorescenza gialla o verde.
Altri usi includenu:
* a datazione di e rocce è di i minerali, cumpresi i metudi uraniu-piombu è uraniu-toriu;
* l'usu di cumposti d'uraniu in certi prucessi di chimica analitica;
* l'usu di cumposti d'uraniu in fotografia è cum'è catalizatori in certe reazzioni chimiche.
=== Usi militari ===
[[File:B28RE bomb.jpg|thumb|Bomba nucleare.]]
[[File:30mm DU slug.jpg|thumb|Prughjettile d'uraniu impuveritu.]]
L'uraniu assai arricchitu in Uraniu<sup>235</sup> pò esse adupratu in l'arme nucleare. U carburante d'uraniu hè ancu adupratu in certi reattori di nave militare è di sottumarini.
L'uraniu impoveritu hè assai densu è hè statu adupratu in certi prugetti militare, cumpresi i prughjettili perforanti è e placche di blindatura. Questi usi suscitanu preoccupazione per via di a tossicità chimica è di i risichi assuciati à a contaminazione da polvera.
== Storia ==
L'usu di cumposti d'uraniu per culurisce a ceramica data almenu di l'antichità. In u 1789, u chimicu tedescu [[Martin Heinrich Klaproth]] hà identificatu l'uraniu in un campione d'uraninite. U nome vene da a pianeta [[Uranu (pianeta)|Uranu]], scupertu ottu anni nanzu.
In u 1841, [[Eugène-Melchior Péligot]] hà isolatu l'uraniu metallicu. À a mità di u XIX seculu, i cumposti d'uraniu anu cuminciatu à esse aduprati in a fabricazione di vetru culuritu. In u 1896, u fisicu francese [[Henri Becquerel]] hà scupertu a radiuattività di l'uraniu.
In u XX seculu, a dumanda d'uraniu hè cresciuta assai per via di u sviluppu di l'arme nucleare è, dopu, di e centrale nucleare.
== Ricerca è estrazzione ==
[[File:KarteUrangewinnung.png|thumb|Principali paesi estrattori d'uraniu.]]
[[File:Ranger Uranium Mine in Kakadu National Park.jpeg|thumb|Miniera d'uraniu in u Parcu Naziunale di Kakadu, in Australia.]]
L'uraniu si trova in parechji minerali. L'uraninite è a carnotite sò trà e fonte principale, ma si cunnoscenu dinù minerali cum'è l'autunite, l'uranofanu, a torbernite è a coffinite. Si pò truvà ancu in certi depositi di fosfati è in rene ricche di monazite.
L'estrazzione cummerciale hà principiatu à a fine di u XIX seculu. À l'iniziu, certi cumposti radioattivi prisenti in i minerali d'uraniu eranu ricercati per fà vernici luminosi è per usi medichi. A dumanda hè aumentata durante a Siconda guerra mundiale, quandu parechji paesi anu sviluppatu prugrammi d'arme nucleare. Dopu, u sviluppu di l'energia nucleare civile hà creatu un altru mercatu impurtante.
L'estrazzione d'uraniu pò esse fatta in minere à celu apertu, in minere sotterranee o per lisciviazione in situ. I principali paesi pruduttori è i livelli di pruduzzione cambianu secondu l'annu è e cundizione di u mercatu. Trà i paesi chì anu pruduttu quantità impurtante d'uraniu figuranu u Cazacchistanu, u Canada, l'Australia, a Namibia è u Niger.
In Italia, soprattuttu in l'anni 1950 è 1960, sò state fatte ricerche per truvà ghjacimenti sfruttabili. Un ghjacimentu hè statu identificatu vicinu à Novazza, in Lombardia, ma e so dimensione eranu limitate.
== Cumposti ==
[[File:Yellowcake.jpg|thumb|Yellowcake, un concentratu d'ossidi d'uraniu.]]
U concentratu d'uraniu pruduttu da u trattamentu di i minerali hè spessu chjamatu *yellowcake*. Di regula cuntene ossidi d'uraniu, in particulare U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>; u culore di u pruduttu pò varià da u giallu à u verde scuru o à u neru.
U tetrafluoruru d'uraniu (UF<sub>4</sub>), chjamatu qualchì volta «sale verde», hè un pruduttu intermediu in a fabricazione di l'esafluoruru d'uraniu. L'esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>) hè adupratu in certi prucessi d'arricchimentu. U nitratu d'uraniu, UO<sub>2</sub>(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>, hè un sale solubile è assai tossicu.
== Presenza in natura ==
L'uraniu hè prisente in piccule quantità in a crosta terrestre, in e rocce, in i terreni è in l'acque. A so abbundanza media in a crosta hè di circa 2,8 parti per milione. Si trova in natura più abbundante chè parechji metalli, frà i quali l'oru è l'argentu.
I minerali d'uraniu si trovanu in parechje parte di u mondu. Perchè l'estrazzione sia ecunomicamente interessante, a quantità d'uraniu in u minerale deve esse abbastanza alta, ancu s'è e tecniche muderne ponu sfruttà certi depositi à cuncentrazione più bassa.
== Precauzioni ==
L'uraniu hè tossicu per via di e so pruprietà chimiche è radiuattive. U risicu dipende da a forma di l'uraniu, da a quantità è da u modu d'esposizione. L'ingestione o l'inalazione di polveri ponu purtà l'uraniu in u corpu. Una parte hè eliminata in l'urina, ma una parte pò accumulà si, in particulare in i reni è l'osse.
A tossicità chimica pò dannà i reni è altri tessuti. E particelle inalate ponu firmà in e vie respiratorie, è l'esposizione à polveri minerali o à u radone hè un risicu per i travagliadori di e minere. L'uraniu esternu à u corpu hè in generale menu periculosu chè quellu inalatu o inghjuttitu, postu chì e particelle alfa ùn penetranu micca a pelle intatta.
E minere è l'impianti di trasfurmazione devenu aduprà misure di prutezzione, cum'è a ventilazione, u cuntrollu di e polveri è a gestione sicura di i residui.
== Note ==
<references/>
{{Elementi chimichi}}
[[Categoria:Elementu chimicu]]
[[Categoria:Uraniu]]
mg37mom9i61i2ft3he2qswg8b6dj4ik
407010
407009
2026-10-12T08:40:46Z
Articulivitali
28749
/* Ricerca è estrazzione */
407010
wikitext
text/x-wiki
[[File:HEUraniumC.jpg|thumb|Uraniu altamente arricchitu, chì mostra u so aspettu biancu-argentinu.]]
'''L'uraniu''' hè un [[elementu chimicu]] di numeru atomicu 92, cù u simbulu '''U'''. Hè un [[metallu]] biancu argentatu, densu, tossicu è radioattivu. Appartene à a seria di l'[[attinidi]]. L'isotopu [[uraniu-235|<sup>235</sup>U]] hè adupratu cum'è carburante in certi [[reattore nucleare|reattori nucleari]] è pò esse impiegatu in l'arme nucleare.
== Caratteristiche ==
À u so statu puru, l'uraniu hè un metallu biancu argentatu, appena più dolce ch'è l'[[acciaiu]]. Hè malleabile è duttile, è hà pruprietà paramagnetiche. Hè assai densu: a so densità hè circa 65% più alta ch'è quella di u [[piombu]].
[[File:Uranium2.jpg|thumb|Uraniu grezzu.]]
Sminuzzatu finamente, reagisce cù l'acqua à a temperatura ambiente. À l'aria, a so superficia si copre d'un stratu d'ossidu d'uraniu(IV), UO<sub>2</sub>. Stu cumpostu s'ossida facilmente in U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>, una forma stabile è cumuna in natura. L'uraniu metallicu pò brusgià à alta temperatura è pruduce particelle fini d'ossidi.
U metallu esiste in trè forme allotropiche:
* α — struttura ortorombica, stabile sin'à 667,7 °C;
* β — struttura tetragonale, stabile trà 667,7 è 774,8 °C;
* γ — struttura cubica à corpu centratu, stabile da 774,8 °C sin'à u puntu di fusione. Hè a forma più duttile è malleabile.
L'<sup>235</sup>U hè l'unicu isotopu fissile naturale prisente in quantità significative. L'<sup>238</sup>U pò ancu esse adupratu in i reattori: dopu à avè assurbatu un neutrone, si trasforma in <sup>239</sup>U, chì decade in plutoniu-239, un isotopu fissile. L'<sup>233</sup>U, chì ùn si trova micca in natura, pò esse pruduttu irradiendu u toriu-232 cù neutroni.
L'uraniu hè statu u primu elementu fissile scupertu in natura. Hè impurtante per a pruduzzione d'energia nucleare è per l'arme nucleare. Si trova in parechji minerali, frà i quali l'[[uraninite]] (chjamata dinù pechblenda) è a [[carnotite]].
L'uraniu hè ancu utile per a datazione radiometrica. L'<sup>238</sup>U decade à traversu una seria di trasfurmazioni radioattive è finisce per diventà piombu-206 stabile. A so emivita hè di circa 4,47 miliardi d'anni.
== Isotopi ==
L'uraniu naturale hè cumpostu soprattuttu da trè isotopi radiuattivi: <sup>234</sup>U, <sup>235</sup>U è <sup>238</sup>U. L'<sup>238</sup>U custituisce circa u 99,3% di l'uraniu naturale; l'<sup>235</sup>U, circa u 0,72%; l'<sup>234</sup>U hè prisente in quantità assai chjuche.
E so emivite sò:
* <sup>238</sup>U: circa 4,468 miliardi d'anni;
* <sup>235</sup>U: circa 704 milioni d'anni;
* <sup>234</sup>U: circa 245 500 anni.
L'<sup>238</sup>U emette soprattuttu particelle alfa è decade in toriu-234. A seria di decadimentu cuntinueghja sin'à u piombu-206 stabile. A radiuattività di l'uraniu dipende da a quantità è da a cuncentrazione di l'isotopi prisenti.
L'isotopi di l'uraniu ponu esse siparati per aumentà a parte d'U<sup>235</sup>. Stu prucessu hè chjamatu [[arricchimentu di l'uraniu]]. L'uraniu hè dettu arricchitu quandu a so parte d'<sup>235</sup>U hè più alta ch'è quella naturale; per parechji reattori à acqua lighjera, u carburante cuntene di regula trà u 3% è u 5% d'<sup>235</sup>U. L'uraniu impoveritu, à u cuntrariu, cuntene una parte più bassa di st'isotopu chè l'uraniu naturale.
== Arricchimentu ==
Per parechji reattori nucleari hè necessariu aumentà a cuncentrazione d'<sup>235</sup>U, chì hè fissile, in paragone cù l'<sup>238</sup>U, più abbundante. I dui isotopi ùn si ponu siparà cù prucessi chimichi urdinarii, postu ch'elli appartenenu à u listessu elementu. A so siparazione si basa nantu à a piccula differenza di massa.
Per l'arricchimentu, l'uraniu hè cunvertitu in esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>), un cumpostu chì pò passà à u statu gasosu à temperature pocu sopra à a temperatura ambiente. I metudi principali sò a diffusione gasosa è a centrifugazione gasosa. Dopu l'arricchimentu, l'esafluoruru hè trasfurmatu torna in cumposti d'uraniu adatti à a fabricazione di carburante.
U prucessu pruduce dinù uraniu impoveritu, chì hè almacenatu o adupratu in certi usi civili è militari.
== Usi ==
=== Usi civili ===
[[File:Nuclear plant at Grafenrheinfeld.jpg|thumb|Centrale nucleare tedesca.]]
[[File:U glass above.jpg|thumb|Vetru culuritu cù uraniu.]]
L'usu principale di l'uraniu hè cum'è carburante in e centrale nucleare. Parechji reattori à acqua lighjera adopranu uraniu arricchitu, mentre chì certi reattori à acqua pisiva, cum'è quelli di tipu [[CANDU]], ponu aduprà uraniu naturale.
A densità alta di l'uraniu permette di aduprà lu ancu cum'è zavorra o contrapesu in certi apparechji, è cum'è schermatura per e radiazione in appiicazione industriale. I so cumposti sò stati aduprati per culurisce e ceramiche è u vetru; certi vetri chì cuntenenu uraniu mostranu una fluorescenza gialla o verde.
Altri usi includenu:
* a datazione di e rocce è di i minerali, cumpresi i metudi uraniu-piombu è uraniu-toriu;
* l'usu di cumposti d'uraniu in certi prucessi di chimica analitica;
* l'usu di cumposti d'uraniu in fotografia è cum'è catalizatori in certe reazzioni chimiche.
=== Usi militari ===
[[File:B28RE bomb.jpg|thumb|Bomba nucleare.]]
[[File:30mm DU slug.jpg|thumb|Prughjettile d'uraniu impuveritu.]]
L'uraniu assai arricchitu in Uraniu<sup>235</sup> pò esse adupratu in l'arme nucleare. U carburante d'uraniu hè ancu adupratu in certi reattori di nave militare è di sottumarini.
L'uraniu impoveritu hè assai densu è hè statu adupratu in certi prugetti militare, cumpresi i prughjettili perforanti è e placche di blindatura. Questi usi suscitanu preoccupazione per via di a tossicità chimica è di i risichi assuciati à a contaminazione da polvera.
== Storia ==
L'usu di cumposti d'uraniu per culurisce a ceramica data almenu di l'antichità. In u 1789, u chimicu tedescu [[Martin Heinrich Klaproth]] hà identificatu l'uraniu in un campione d'uraninite. U nome vene da a pianeta [[Uranu (pianeta)|Uranu]], scupertu ottu anni nanzu.
In u 1841, [[Eugène-Melchior Péligot]] hà isolatu l'uraniu metallicu. À a mità di u XIX seculu, i cumposti d'uraniu anu cuminciatu à esse aduprati in a fabricazione di vetru culuritu. In u 1896, u fisicu francese [[Henri Becquerel]] hà scupertu a radiuattività di l'uraniu.
In u XX seculu, a dumanda d'uraniu hè cresciuta assai per via di u sviluppu di l'arme nucleare è, dopu, di e centrale nucleare.
== Ricerca è estrazzione ==
[[File:KarteUrangewinnung.png|thumb|Principali paesi estrattori d'uraniu.]]
[[File:Ranger Uranium Mine in Kakadu National Park.jpeg|thumb|Minera d'uraniu in u Parcu Naziunale di Kakadu, in Australia.]]
L'uraniu si trova in parechji minerali. L'uraninite è a carnotite sò trà e fonte principale, ma si cunnoscenu dinù minerali cum'è l'autunite, l'uranofanu, a torbernite è a coffinite. Si pò truvà ancu in certi depositi di fosfati è in rene ricche di monazite.
L'estrazzione cummerciale hà principiatu à a fine di u XIX seculu. À l'iniziu, certi cumposti radioattivi prisenti in i minerali d'uraniu eranu ricercati per fà vernici luminosi è per usi medichi. A dumanda hè aumentata durante a Siconda guerra mundiale, quandu parechji paesi anu sviluppatu prugrammi d'arme nucleare. Dopu, u sviluppu di l'energia nucleare civile hà creatu un altru mercatu impurtante.
L'estrazzione d'uraniu pò esse fatta in minere à celu apertu, in minere sotterranee o per lisciviazione in situ. I principali paesi pruduttori è i livelli di pruduzzione cambianu secondu l'annu è e cundizione di u mercatu. Trà i paesi chì anu pruduttu quantità impurtante d'uraniu figuranu u Cazacchistanu, u Canada, l'Australia, a Namibia è u Niger.
In Italia, soprattuttu in l'anni 1950 è 1960, sò state fatte ricerche per truvà ghjacimenti sfruttabili. Un ghjacimentu hè statu identificatu vicinu à Novazza, in Lombardia, ma e so dimensione eranu limitate.
== Cumposti ==
[[File:Yellowcake.jpg|thumb|Yellowcake, un concentratu d'ossidi d'uraniu.]]
U concentratu d'uraniu pruduttu da u trattamentu di i minerali hè spessu chjamatu *yellowcake*. Di regula cuntene ossidi d'uraniu, in particulare U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>; u culore di u pruduttu pò varià da u giallu à u verde scuru o à u neru.
U tetrafluoruru d'uraniu (UF<sub>4</sub>), chjamatu qualchì volta «sale verde», hè un pruduttu intermediu in a fabricazione di l'esafluoruru d'uraniu. L'esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>) hè adupratu in certi prucessi d'arricchimentu. U nitratu d'uraniu, UO<sub>2</sub>(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>, hè un sale solubile è assai tossicu.
== Presenza in natura ==
L'uraniu hè prisente in piccule quantità in a crosta terrestre, in e rocce, in i terreni è in l'acque. A so abbundanza media in a crosta hè di circa 2,8 parti per milione. Si trova in natura più abbundante chè parechji metalli, frà i quali l'oru è l'argentu.
I minerali d'uraniu si trovanu in parechje parte di u mondu. Perchè l'estrazzione sia ecunomicamente interessante, a quantità d'uraniu in u minerale deve esse abbastanza alta, ancu s'è e tecniche muderne ponu sfruttà certi depositi à cuncentrazione più bassa.
== Precauzioni ==
L'uraniu hè tossicu per via di e so pruprietà chimiche è radiuattive. U risicu dipende da a forma di l'uraniu, da a quantità è da u modu d'esposizione. L'ingestione o l'inalazione di polveri ponu purtà l'uraniu in u corpu. Una parte hè eliminata in l'urina, ma una parte pò accumulà si, in particulare in i reni è l'osse.
A tossicità chimica pò dannà i reni è altri tessuti. E particelle inalate ponu firmà in e vie respiratorie, è l'esposizione à polveri minerali o à u radone hè un risicu per i travagliadori di e minere. L'uraniu esternu à u corpu hè in generale menu periculosu chè quellu inalatu o inghjuttitu, postu chì e particelle alfa ùn penetranu micca a pelle intatta.
E minere è l'impianti di trasfurmazione devenu aduprà misure di prutezzione, cum'è a ventilazione, u cuntrollu di e polveri è a gestione sicura di i residui.
== Note ==
<references/>
{{Elementi chimichi}}
[[Categoria:Elementu chimicu]]
[[Categoria:Uraniu]]
psoiqi0arc0gwod9pmb51a5suztnhpr
407011
407010
2026-10-12T08:41:23Z
Articulivitali
28749
/* Caratteristiche */
407011
wikitext
text/x-wiki
[[File:HEUraniumC.jpg|thumb|Uraniu altamente arricchitu, chì mostra u so aspettu biancu-argentinu.]]
'''L'uraniu''' hè un [[elementu chimicu]] di numeru atomicu 92, cù u simbulu '''U'''. Hè un [[metallu]] biancu argentatu, densu, tossicu è radioattivu. Appartene à a seria di l'[[attinidi]]. L'isotopu [[uraniu-235|<sup>235</sup>U]] hè adupratu cum'è carburante in certi [[reattore nucleare|reattori nucleari]] è pò esse impiegatu in l'arme nucleare.
== Caratteristiche ==
À u so statu puru, l'uraniu hè un metallu biancu argentatu, appena più dolce ch'è l'[[acciaghju]]. Hè malleabile è duttile, è hà pruprietà paramagnetiche. Hè assai densu: a so densità hè circa 65% più alta ch'è quella di u [[piombu]].
[[File:Uranium2.jpg|thumb|Uraniu grezzu.]]
Sminuzzatu finamente, reagisce cù l'acqua à a temperatura ambiente. À l'aria, a so superficia si copre d'un stratu d'ossidu d'uraniu(IV), UO<sub>2</sub>. Stu cumpostu s'ossida facilmente in U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>, una forma stabile è cumuna in natura. L'uraniu metallicu pò brusgià à alta temperatura è pruduce particelle fini d'ossidi.
U metallu esiste in trè forme allotropiche:
* α — struttura ortorombica, stabile sin'à 667,7 °C;
* β — struttura tetragonale, stabile trà 667,7 è 774,8 °C;
* γ — struttura cubica à corpu centratu, stabile da 774,8 °C sin'à u puntu di fusione. Hè a forma più duttile è malleabile.
L'<sup>235</sup>U hè l'unicu isotopu fissile naturale prisente in quantità significative. L'<sup>238</sup>U pò ancu esse adupratu in i reattori: dopu à avè assurbatu un neutrone, si trasforma in <sup>239</sup>U, chì decade in plutoniu-239, un isotopu fissile. L'<sup>233</sup>U, chì ùn si trova micca in natura, pò esse pruduttu irradiendu u toriu-232 cù neutroni.
L'uraniu hè statu u primu elementu fissile scupertu in natura. Hè impurtante per a pruduzzione d'energia nucleare è per l'arme nucleare. Si trova in parechji minerali, frà i quali l'[[uraninite]] (chjamata dinù pechblenda) è a [[carnotite]].
L'uraniu hè ancu utile per a datazione radiometrica. L'<sup>238</sup>U decade à traversu una seria di trasfurmazioni radioattive è finisce per diventà piombu-206 stabile. A so emivita hè di circa 4,47 miliardi d'anni.
== Isotopi ==
L'uraniu naturale hè cumpostu soprattuttu da trè isotopi radiuattivi: <sup>234</sup>U, <sup>235</sup>U è <sup>238</sup>U. L'<sup>238</sup>U custituisce circa u 99,3% di l'uraniu naturale; l'<sup>235</sup>U, circa u 0,72%; l'<sup>234</sup>U hè prisente in quantità assai chjuche.
E so emivite sò:
* <sup>238</sup>U: circa 4,468 miliardi d'anni;
* <sup>235</sup>U: circa 704 milioni d'anni;
* <sup>234</sup>U: circa 245 500 anni.
L'<sup>238</sup>U emette soprattuttu particelle alfa è decade in toriu-234. A seria di decadimentu cuntinueghja sin'à u piombu-206 stabile. A radiuattività di l'uraniu dipende da a quantità è da a cuncentrazione di l'isotopi prisenti.
L'isotopi di l'uraniu ponu esse siparati per aumentà a parte d'U<sup>235</sup>. Stu prucessu hè chjamatu [[arricchimentu di l'uraniu]]. L'uraniu hè dettu arricchitu quandu a so parte d'<sup>235</sup>U hè più alta ch'è quella naturale; per parechji reattori à acqua lighjera, u carburante cuntene di regula trà u 3% è u 5% d'<sup>235</sup>U. L'uraniu impoveritu, à u cuntrariu, cuntene una parte più bassa di st'isotopu chè l'uraniu naturale.
== Arricchimentu ==
Per parechji reattori nucleari hè necessariu aumentà a cuncentrazione d'<sup>235</sup>U, chì hè fissile, in paragone cù l'<sup>238</sup>U, più abbundante. I dui isotopi ùn si ponu siparà cù prucessi chimichi urdinarii, postu ch'elli appartenenu à u listessu elementu. A so siparazione si basa nantu à a piccula differenza di massa.
Per l'arricchimentu, l'uraniu hè cunvertitu in esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>), un cumpostu chì pò passà à u statu gasosu à temperature pocu sopra à a temperatura ambiente. I metudi principali sò a diffusione gasosa è a centrifugazione gasosa. Dopu l'arricchimentu, l'esafluoruru hè trasfurmatu torna in cumposti d'uraniu adatti à a fabricazione di carburante.
U prucessu pruduce dinù uraniu impoveritu, chì hè almacenatu o adupratu in certi usi civili è militari.
== Usi ==
=== Usi civili ===
[[File:Nuclear plant at Grafenrheinfeld.jpg|thumb|Centrale nucleare tedesca.]]
[[File:U glass above.jpg|thumb|Vetru culuritu cù uraniu.]]
L'usu principale di l'uraniu hè cum'è carburante in e centrale nucleare. Parechji reattori à acqua lighjera adopranu uraniu arricchitu, mentre chì certi reattori à acqua pisiva, cum'è quelli di tipu [[CANDU]], ponu aduprà uraniu naturale.
A densità alta di l'uraniu permette di aduprà lu ancu cum'è zavorra o contrapesu in certi apparechji, è cum'è schermatura per e radiazione in appiicazione industriale. I so cumposti sò stati aduprati per culurisce e ceramiche è u vetru; certi vetri chì cuntenenu uraniu mostranu una fluorescenza gialla o verde.
Altri usi includenu:
* a datazione di e rocce è di i minerali, cumpresi i metudi uraniu-piombu è uraniu-toriu;
* l'usu di cumposti d'uraniu in certi prucessi di chimica analitica;
* l'usu di cumposti d'uraniu in fotografia è cum'è catalizatori in certe reazzioni chimiche.
=== Usi militari ===
[[File:B28RE bomb.jpg|thumb|Bomba nucleare.]]
[[File:30mm DU slug.jpg|thumb|Prughjettile d'uraniu impuveritu.]]
L'uraniu assai arricchitu in Uraniu<sup>235</sup> pò esse adupratu in l'arme nucleare. U carburante d'uraniu hè ancu adupratu in certi reattori di nave militare è di sottumarini.
L'uraniu impoveritu hè assai densu è hè statu adupratu in certi prugetti militare, cumpresi i prughjettili perforanti è e placche di blindatura. Questi usi suscitanu preoccupazione per via di a tossicità chimica è di i risichi assuciati à a contaminazione da polvera.
== Storia ==
L'usu di cumposti d'uraniu per culurisce a ceramica data almenu di l'antichità. In u 1789, u chimicu tedescu [[Martin Heinrich Klaproth]] hà identificatu l'uraniu in un campione d'uraninite. U nome vene da a pianeta [[Uranu (pianeta)|Uranu]], scupertu ottu anni nanzu.
In u 1841, [[Eugène-Melchior Péligot]] hà isolatu l'uraniu metallicu. À a mità di u XIX seculu, i cumposti d'uraniu anu cuminciatu à esse aduprati in a fabricazione di vetru culuritu. In u 1896, u fisicu francese [[Henri Becquerel]] hà scupertu a radiuattività di l'uraniu.
In u XX seculu, a dumanda d'uraniu hè cresciuta assai per via di u sviluppu di l'arme nucleare è, dopu, di e centrale nucleare.
== Ricerca è estrazzione ==
[[File:KarteUrangewinnung.png|thumb|Principali paesi estrattori d'uraniu.]]
[[File:Ranger Uranium Mine in Kakadu National Park.jpeg|thumb|Minera d'uraniu in u Parcu Naziunale di Kakadu, in Australia.]]
L'uraniu si trova in parechji minerali. L'uraninite è a carnotite sò trà e fonte principale, ma si cunnoscenu dinù minerali cum'è l'autunite, l'uranofanu, a torbernite è a coffinite. Si pò truvà ancu in certi depositi di fosfati è in rene ricche di monazite.
L'estrazzione cummerciale hà principiatu à a fine di u XIX seculu. À l'iniziu, certi cumposti radioattivi prisenti in i minerali d'uraniu eranu ricercati per fà vernici luminosi è per usi medichi. A dumanda hè aumentata durante a Siconda guerra mundiale, quandu parechji paesi anu sviluppatu prugrammi d'arme nucleare. Dopu, u sviluppu di l'energia nucleare civile hà creatu un altru mercatu impurtante.
L'estrazzione d'uraniu pò esse fatta in minere à celu apertu, in minere sotterranee o per lisciviazione in situ. I principali paesi pruduttori è i livelli di pruduzzione cambianu secondu l'annu è e cundizione di u mercatu. Trà i paesi chì anu pruduttu quantità impurtante d'uraniu figuranu u Cazacchistanu, u Canada, l'Australia, a Namibia è u Niger.
In Italia, soprattuttu in l'anni 1950 è 1960, sò state fatte ricerche per truvà ghjacimenti sfruttabili. Un ghjacimentu hè statu identificatu vicinu à Novazza, in Lombardia, ma e so dimensione eranu limitate.
== Cumposti ==
[[File:Yellowcake.jpg|thumb|Yellowcake, un concentratu d'ossidi d'uraniu.]]
U concentratu d'uraniu pruduttu da u trattamentu di i minerali hè spessu chjamatu *yellowcake*. Di regula cuntene ossidi d'uraniu, in particulare U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>; u culore di u pruduttu pò varià da u giallu à u verde scuru o à u neru.
U tetrafluoruru d'uraniu (UF<sub>4</sub>), chjamatu qualchì volta «sale verde», hè un pruduttu intermediu in a fabricazione di l'esafluoruru d'uraniu. L'esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>) hè adupratu in certi prucessi d'arricchimentu. U nitratu d'uraniu, UO<sub>2</sub>(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>, hè un sale solubile è assai tossicu.
== Presenza in natura ==
L'uraniu hè prisente in piccule quantità in a crosta terrestre, in e rocce, in i terreni è in l'acque. A so abbundanza media in a crosta hè di circa 2,8 parti per milione. Si trova in natura più abbundante chè parechji metalli, frà i quali l'oru è l'argentu.
I minerali d'uraniu si trovanu in parechje parte di u mondu. Perchè l'estrazzione sia ecunomicamente interessante, a quantità d'uraniu in u minerale deve esse abbastanza alta, ancu s'è e tecniche muderne ponu sfruttà certi depositi à cuncentrazione più bassa.
== Precauzioni ==
L'uraniu hè tossicu per via di e so pruprietà chimiche è radiuattive. U risicu dipende da a forma di l'uraniu, da a quantità è da u modu d'esposizione. L'ingestione o l'inalazione di polveri ponu purtà l'uraniu in u corpu. Una parte hè eliminata in l'urina, ma una parte pò accumulà si, in particulare in i reni è l'osse.
A tossicità chimica pò dannà i reni è altri tessuti. E particelle inalate ponu firmà in e vie respiratorie, è l'esposizione à polveri minerali o à u radone hè un risicu per i travagliadori di e minere. L'uraniu esternu à u corpu hè in generale menu periculosu chè quellu inalatu o inghjuttitu, postu chì e particelle alfa ùn penetranu micca a pelle intatta.
E minere è l'impianti di trasfurmazione devenu aduprà misure di prutezzione, cum'è a ventilazione, u cuntrollu di e polveri è a gestione sicura di i residui.
== Note ==
<references/>
{{Elementi chimichi}}
[[Categoria:Elementu chimicu]]
[[Categoria:Uraniu]]
3aeq5mzl4bx98m0fcnwyq9aoe72qpqw
407012
407011
2026-10-12T08:42:10Z
Articulivitali
28749
/* Caratteristiche */
407012
wikitext
text/x-wiki
[[File:HEUraniumC.jpg|thumb|Uraniu altamente arricchitu, chì mostra u so aspettu biancu-argentinu.]]
'''L'uraniu''' hè un [[elementu chimicu]] di numeru atomicu 92, cù u simbulu '''U'''. Hè un [[metallu]] biancu argentatu, densu, tossicu è radioattivu. Appartene à a seria di l'[[attinidi]]. L'isotopu [[uraniu-235|<sup>235</sup>U]] hè adupratu cum'è carburante in certi [[reattore nucleare|reattori nucleari]] è pò esse impiegatu in l'arme nucleare.
== Caratteristiche ==
À u so statu puru, l'uraniu hè un metallu biancu argentatu, appena più dolce ch'è l'[[acciaghju]]. Hè malleabile è duttile, è hà pruprietà paramagnetiche. Hè assai densu: a so densità hè circa 65% più alta ch'è quella di u [[piombu]].
[[File:Uranium2.jpg|thumb|Uraniu grezzu.]]
Sminuzzatu finamente, reagisce cù l'acqua à a temperatura ambiente. À l'aria, a so superficia si copre d'un stratu d'ossidu d'uraniu(IV), UO<sub>2</sub>. Stu cumpostu s'ossida facilmente in U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>, una forma stabile è cumuna in natura. L'uraniu metallicu pò brusgià à alta temperatura è pruduce particelle fini d'ossidi.
U metallu esiste in trè forme allotropiche:
* α — struttura ortorombica, stabile sin'à 667,7 °C;
* β — struttura tetragonale, stabile trà 667,7 è 774,8 °C;
* γ — struttura cubica à corpu centratu, stabile da 774,8 °C sin'à u puntu di fusione. Hè a forma più duttile è malleabile.
L'<sup>235</sup>U hè l'unicu isotopu fissile naturale prisente in quantità significative. L'<sup>238</sup>U pò ancu esse adupratu in i reattori: dopu à avè assurbitu un neutrone, si trasforma in <sup>239</sup>U, chì decade in plutoniu-239, un isotopu fissile. L'<sup>233</sup>U, chì ùn si trova micca in natura, pò esse pruduttu irradiendu u toriu-232 cù neutroni.
L'uraniu hè statu u primu elementu fissile scupertu in natura. Hè impurtante per a pruduzzione d'energia nucleare è per l'arme nucleare. Si trova in parechji minerali, frà i quali l'[[uraninite]] (chjamata dinù pechblenda) è a [[carnotite]].
L'uraniu hè ancu utile per a datazione radiometrica. L'<sup>238</sup>U decade à traversu una seria di trasfurmazioni radioattive è finisce per diventà piombu-206 stabile. A so emivita hè di circa 4,47 miliardi d'anni.
== Isotopi ==
L'uraniu naturale hè cumpostu soprattuttu da trè isotopi radiuattivi: <sup>234</sup>U, <sup>235</sup>U è <sup>238</sup>U. L'<sup>238</sup>U custituisce circa u 99,3% di l'uraniu naturale; l'<sup>235</sup>U, circa u 0,72%; l'<sup>234</sup>U hè prisente in quantità assai chjuche.
E so emivite sò:
* <sup>238</sup>U: circa 4,468 miliardi d'anni;
* <sup>235</sup>U: circa 704 milioni d'anni;
* <sup>234</sup>U: circa 245 500 anni.
L'<sup>238</sup>U emette soprattuttu particelle alfa è decade in toriu-234. A seria di decadimentu cuntinueghja sin'à u piombu-206 stabile. A radiuattività di l'uraniu dipende da a quantità è da a cuncentrazione di l'isotopi prisenti.
L'isotopi di l'uraniu ponu esse siparati per aumentà a parte d'U<sup>235</sup>. Stu prucessu hè chjamatu [[arricchimentu di l'uraniu]]. L'uraniu hè dettu arricchitu quandu a so parte d'<sup>235</sup>U hè più alta ch'è quella naturale; per parechji reattori à acqua lighjera, u carburante cuntene di regula trà u 3% è u 5% d'<sup>235</sup>U. L'uraniu impoveritu, à u cuntrariu, cuntene una parte più bassa di st'isotopu chè l'uraniu naturale.
== Arricchimentu ==
Per parechji reattori nucleari hè necessariu aumentà a cuncentrazione d'<sup>235</sup>U, chì hè fissile, in paragone cù l'<sup>238</sup>U, più abbundante. I dui isotopi ùn si ponu siparà cù prucessi chimichi urdinarii, postu ch'elli appartenenu à u listessu elementu. A so siparazione si basa nantu à a piccula differenza di massa.
Per l'arricchimentu, l'uraniu hè cunvertitu in esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>), un cumpostu chì pò passà à u statu gasosu à temperature pocu sopra à a temperatura ambiente. I metudi principali sò a diffusione gasosa è a centrifugazione gasosa. Dopu l'arricchimentu, l'esafluoruru hè trasfurmatu torna in cumposti d'uraniu adatti à a fabricazione di carburante.
U prucessu pruduce dinù uraniu impoveritu, chì hè almacenatu o adupratu in certi usi civili è militari.
== Usi ==
=== Usi civili ===
[[File:Nuclear plant at Grafenrheinfeld.jpg|thumb|Centrale nucleare tedesca.]]
[[File:U glass above.jpg|thumb|Vetru culuritu cù uraniu.]]
L'usu principale di l'uraniu hè cum'è carburante in e centrale nucleare. Parechji reattori à acqua lighjera adopranu uraniu arricchitu, mentre chì certi reattori à acqua pisiva, cum'è quelli di tipu [[CANDU]], ponu aduprà uraniu naturale.
A densità alta di l'uraniu permette di aduprà lu ancu cum'è zavorra o contrapesu in certi apparechji, è cum'è schermatura per e radiazione in appiicazione industriale. I so cumposti sò stati aduprati per culurisce e ceramiche è u vetru; certi vetri chì cuntenenu uraniu mostranu una fluorescenza gialla o verde.
Altri usi includenu:
* a datazione di e rocce è di i minerali, cumpresi i metudi uraniu-piombu è uraniu-toriu;
* l'usu di cumposti d'uraniu in certi prucessi di chimica analitica;
* l'usu di cumposti d'uraniu in fotografia è cum'è catalizatori in certe reazzioni chimiche.
=== Usi militari ===
[[File:B28RE bomb.jpg|thumb|Bomba nucleare.]]
[[File:30mm DU slug.jpg|thumb|Prughjettile d'uraniu impuveritu.]]
L'uraniu assai arricchitu in Uraniu<sup>235</sup> pò esse adupratu in l'arme nucleare. U carburante d'uraniu hè ancu adupratu in certi reattori di nave militare è di sottumarini.
L'uraniu impoveritu hè assai densu è hè statu adupratu in certi prugetti militare, cumpresi i prughjettili perforanti è e placche di blindatura. Questi usi suscitanu preoccupazione per via di a tossicità chimica è di i risichi assuciati à a contaminazione da polvera.
== Storia ==
L'usu di cumposti d'uraniu per culurisce a ceramica data almenu di l'antichità. In u 1789, u chimicu tedescu [[Martin Heinrich Klaproth]] hà identificatu l'uraniu in un campione d'uraninite. U nome vene da a pianeta [[Uranu (pianeta)|Uranu]], scupertu ottu anni nanzu.
In u 1841, [[Eugène-Melchior Péligot]] hà isolatu l'uraniu metallicu. À a mità di u XIX seculu, i cumposti d'uraniu anu cuminciatu à esse aduprati in a fabricazione di vetru culuritu. In u 1896, u fisicu francese [[Henri Becquerel]] hà scupertu a radiuattività di l'uraniu.
In u XX seculu, a dumanda d'uraniu hè cresciuta assai per via di u sviluppu di l'arme nucleare è, dopu, di e centrale nucleare.
== Ricerca è estrazzione ==
[[File:KarteUrangewinnung.png|thumb|Principali paesi estrattori d'uraniu.]]
[[File:Ranger Uranium Mine in Kakadu National Park.jpeg|thumb|Minera d'uraniu in u Parcu Naziunale di Kakadu, in Australia.]]
L'uraniu si trova in parechji minerali. L'uraninite è a carnotite sò trà e fonte principale, ma si cunnoscenu dinù minerali cum'è l'autunite, l'uranofanu, a torbernite è a coffinite. Si pò truvà ancu in certi depositi di fosfati è in rene ricche di monazite.
L'estrazzione cummerciale hà principiatu à a fine di u XIX seculu. À l'iniziu, certi cumposti radioattivi prisenti in i minerali d'uraniu eranu ricercati per fà vernici luminosi è per usi medichi. A dumanda hè aumentata durante a Siconda guerra mundiale, quandu parechji paesi anu sviluppatu prugrammi d'arme nucleare. Dopu, u sviluppu di l'energia nucleare civile hà creatu un altru mercatu impurtante.
L'estrazzione d'uraniu pò esse fatta in minere à celu apertu, in minere sotterranee o per lisciviazione in situ. I principali paesi pruduttori è i livelli di pruduzzione cambianu secondu l'annu è e cundizione di u mercatu. Trà i paesi chì anu pruduttu quantità impurtante d'uraniu figuranu u Cazacchistanu, u Canada, l'Australia, a Namibia è u Niger.
In Italia, soprattuttu in l'anni 1950 è 1960, sò state fatte ricerche per truvà ghjacimenti sfruttabili. Un ghjacimentu hè statu identificatu vicinu à Novazza, in Lombardia, ma e so dimensione eranu limitate.
== Cumposti ==
[[File:Yellowcake.jpg|thumb|Yellowcake, un concentratu d'ossidi d'uraniu.]]
U concentratu d'uraniu pruduttu da u trattamentu di i minerali hè spessu chjamatu *yellowcake*. Di regula cuntene ossidi d'uraniu, in particulare U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>; u culore di u pruduttu pò varià da u giallu à u verde scuru o à u neru.
U tetrafluoruru d'uraniu (UF<sub>4</sub>), chjamatu qualchì volta «sale verde», hè un pruduttu intermediu in a fabricazione di l'esafluoruru d'uraniu. L'esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>) hè adupratu in certi prucessi d'arricchimentu. U nitratu d'uraniu, UO<sub>2</sub>(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>, hè un sale solubile è assai tossicu.
== Presenza in natura ==
L'uraniu hè prisente in piccule quantità in a crosta terrestre, in e rocce, in i terreni è in l'acque. A so abbundanza media in a crosta hè di circa 2,8 parti per milione. Si trova in natura più abbundante chè parechji metalli, frà i quali l'oru è l'argentu.
I minerali d'uraniu si trovanu in parechje parte di u mondu. Perchè l'estrazzione sia ecunomicamente interessante, a quantità d'uraniu in u minerale deve esse abbastanza alta, ancu s'è e tecniche muderne ponu sfruttà certi depositi à cuncentrazione più bassa.
== Precauzioni ==
L'uraniu hè tossicu per via di e so pruprietà chimiche è radiuattive. U risicu dipende da a forma di l'uraniu, da a quantità è da u modu d'esposizione. L'ingestione o l'inalazione di polveri ponu purtà l'uraniu in u corpu. Una parte hè eliminata in l'urina, ma una parte pò accumulà si, in particulare in i reni è l'osse.
A tossicità chimica pò dannà i reni è altri tessuti. E particelle inalate ponu firmà in e vie respiratorie, è l'esposizione à polveri minerali o à u radone hè un risicu per i travagliadori di e minere. L'uraniu esternu à u corpu hè in generale menu periculosu chè quellu inalatu o inghjuttitu, postu chì e particelle alfa ùn penetranu micca a pelle intatta.
E minere è l'impianti di trasfurmazione devenu aduprà misure di prutezzione, cum'è a ventilazione, u cuntrollu di e polveri è a gestione sicura di i residui.
== Note ==
<references/>
{{Elementi chimichi}}
[[Categoria:Elementu chimicu]]
[[Categoria:Uraniu]]
1d4aswsbrvg57ej37xjmpw7863yavyf
407013
407012
2026-10-12T08:47:42Z
Articulivitali
28749
407013
wikitext
text/x-wiki
[[File:HEUraniumC.jpg|thumb|Uraniu altamente arricchitu, chì mostra u so aspettu biancu-argentinu.]]
'''L'uraniu''' hè un [[elementu chimicu]] di numeru atomicu 92, cù u simbulu '''U'''. Hè un [[metallu]] biancu argentatu, densu, tossicu è radioattivu. Appartene à a seria di l'[[attinidi]]. L'isotopu [[uraniu-235|<sup>235</sup>U]] hè adupratu cum'è carburante in certi [[reattore nucleare|reattori nucleari]] è pò esse impiegatu in l'arme nucleare.
== Caratteristiche ==
À u so statu puru, l'uraniu hè un metallu biancu argentatu, appena più dolce ch'è l'[[acciaghju]]. Hè malleabile è duttile, è hà pruprietà paramagnetiche. Hè assai densu: a so densità hè circa 65% più alta ch'è quella di u [[piombu]].
[[File:Uranium2.jpg|thumb|Uraniu grezzu.]]
Sminuzzatu finamente, reagisce cù l'acqua à a temperatura ambiente. À l'aria, a so superficia si copre d'un stratu d'ossidu d'uraniu(IV), UO<sub>2</sub>. Stu cumpostu s'ossida facilmente in U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>, una forma stabile è cumuna in natura. L'uraniu metallicu pò brusgià à alta temperatura è pruduce particelle fini d'ossidi.
U metallu esiste in trè forme allotropiche:
* α — struttura ortorombica, stabile sin'à 667,7 °C;
* β — struttura tetragonale, stabile trà 667,7 è 774,8 °C;
* γ — struttura cubica à corpu centratu, stabile da 774,8 °C sin'à u puntu di fusione. Hè a forma più duttile è malleabile.
L'<sup>235</sup>U hè l'unicu isotopu fissile naturale prisente in quantità significative. L'<sup>238</sup>U pò ancu esse adupratu in i reattori: dopu à avè assurbitu un neutrone, si trasforma in <sup>239</sup>U, chì decade in plutoniu-239, un isotopu fissile. L'<sup>233</sup>U, chì ùn si trova micca in natura, pò esse pruduttu irradiendu u toriu-232 cù neutroni.
L'uraniu hè statu u primu elementu fissile scupertu in a natura. Hè impurtante per a pruduzzione d'energia nucleare è per l'arme nucleare. Si trova in parechji minerali, frà i quali l'[[uraninite]] (chjamata dinù pechblenda) è a [[carnotite]].
L'uraniu hè ancu utile per a datazione radiometrica. L'<sup>238</sup>U decade à traversu una seria di trasfurmazioni radioattive è finisce per diventà piombu-206 stabile. A so emivita hè di circa 4,47 miliardi d'anni.
== Isotopi ==
L'uraniu naturale hè cumpostu soprattuttu da trè isotopi radiuattivi: <sup>234</sup>U, <sup>235</sup>U è <sup>238</sup>U. L'<sup>238</sup>U custituisce circa u 99,3% di l'uraniu naturale; l'<sup>235</sup>U, circa u 0,72%; l'<sup>234</sup>U hè prisente in quantità assai chjuche.
E so emivite sò:
* <sup>238</sup>U: circa 4,468 miliardi d'anni;
* <sup>235</sup>U: circa 704 milioni d'anni;
* <sup>234</sup>U: circa 245 500 anni.
L'<sup>238</sup>U emette soprattuttu particelle alfa è decade in toriu-234. A seria di decadimentu cuntinueghja sin'à u piombu-206 stabile. A radiuattività di l'uraniu dipende da a quantità è da a cuncentrazione di l'isotopi prisenti.
L'isotopi di l'uraniu ponu esse siparati per aumentà a parte d'U<sup>235</sup>. Stu prucessu hè chjamatu [[arricchimentu di l'uraniu]]. L'uraniu hè dettu arricchitu quandu a so parte d'<sup>235</sup>U hè più alta ch'è quella naturale; per parechji reattori à acqua lighjera, u carburante cuntene di regula trà u 3% è u 5% d'<sup>235</sup>U. L'uraniu impoveritu, à u cuntrariu, cuntene una parte più bassa di st'isotopu chè l'uraniu naturale.
== Arricchimentu ==
Per parechji reattori nucleari hè necessariu aumentà a cuncentrazione d'<sup>235</sup>U, chì hè fissile, in paragone cù l'<sup>238</sup>U, più abbundante. I dui isotopi ùn si ponu siparà cù prucessi chimichi urdinarii, postu ch'elli appartenenu à u listessu elementu. A so siparazione si basa nantu à a piccula differenza di massa.
Per l'arricchimentu, l'uraniu hè cunvertitu in esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>), un cumpostu chì pò passà à u statu gasosu à temperature pocu sopra à a temperatura ambiente. I metudi principali sò a diffusione gasosa è a centrifugazione gasosa. Dopu l'arricchimentu, l'esafluoruru hè trasfurmatu torna in cumposti d'uraniu adatti à a fabricazione di carburante.
U prucessu pruduce dinù uraniu impoveritu, chì hè almacenatu o adupratu in certi usi civili è militari.
== Usi ==
=== Usi civili ===
[[File:Nuclear plant at Grafenrheinfeld.jpg|thumb|Centrale nucleare tedesca.]]
[[File:U glass above.jpg|thumb|Vetru culuritu cù uraniu.]]
L'usu principale di l'uraniu hè cum'è carburante in e centrale nucleare. Parechji reattori à acqua lighjera adopranu uraniu arricchitu, mentre chì certi reattori à acqua pisiva, cum'è quelli di tipu [[CANDU]], ponu aduprà uraniu naturale.
A densità alta di l'uraniu permette di aduprà lu ancu cum'è zavorra o contrapesu in certi apparechji, è cum'è schermatura per e radiazione in appiicazione industriale. I so cumposti sò stati aduprati per culurisce e ceramiche è u vetru; certi vetri chì cuntenenu uraniu mostranu una fluorescenza gialla o verde.
Altri usi includenu:
* a datazione di e rocce è di i minerali, cumpresi i metudi uraniu-piombu è uraniu-toriu;
* l'usu di cumposti d'uraniu in certi prucessi di chimica analitica;
* l'usu di cumposti d'uraniu in fotografia è cum'è catalizatori in certe reazzioni chimiche.
=== Usi militari ===
[[File:B28RE bomb.jpg|thumb|Bomba nucleare.]]
[[File:30mm DU slug.jpg|thumb|Prughjettile d'uraniu impuveritu.]]
L'uraniu assai arricchitu in Uraniu<sup>235</sup> pò esse adupratu in l'arme nucleare. U carburante d'uraniu hè ancu adupratu in certi reattori di nave militare è di sottumarini.
L'uraniu impoveritu hè assai densu è hè statu adupratu in certi prugetti militare, cumpresi i prughjettili perforanti è e placche di blindatura. Questi usi suscitanu preoccupazione per via di a tossicità chimica è di i risichi assuciati à a contaminazione da polvera.
== Storia ==
L'usu di cumposti d'uraniu per culurisce a ceramica data almenu di l'antichità. In u 1789, u chimicu tedescu [[Martin Heinrich Klaproth]] hà identificatu l'uraniu in un campione d'uraninite. U nome vene da a pianeta [[Uranu (pianeta)|Uranu]], scupertu ottu anni nanzu.
In u 1841, [[Eugène-Melchior Péligot]] hà isolatu l'uraniu metallicu. À a mità di u XIX seculu, i cumposti d'uraniu anu cuminciatu à esse aduprati in a fabricazione di vetru culuritu. In u 1896, u fisicu francese [[Henri Becquerel]] hà scupertu a radiuattività di l'uraniu.
In u XX seculu, a dumanda d'uraniu hè cresciuta assai per via di u sviluppu di l'arme nucleare è, dopu, di e centrale nucleare.
== Ricerca è estrazzione ==
[[File:KarteUrangewinnung.png|thumb|Principali paesi estrattori d'uraniu.]]
[[File:Ranger Uranium Mine in Kakadu National Park.jpeg|thumb|Minera d'uraniu in u Parcu Naziunale di Kakadu, in Australia.]]
L'uraniu si trova in parechji minerali. L'uraninite è a carnotite sò trà e fonte principale, ma si cunnoscenu dinù minerali cum'è l'autunite, l'uranofanu, a torbernite è a coffinite. Si pò truvà ancu in certi depositi di fosfati è in rene ricche di monazite.
L'estrazzione cummerciale hà principiatu à a fine di u XIX seculu. À l'iniziu, certi cumposti radioattivi prisenti in i minerali d'uraniu eranu ricercati per fà vernici luminosi è per usi medichi. A dumanda hè aumentata durante a Siconda guerra mundiale, quandu parechji paesi anu sviluppatu prugrammi d'arme nucleare. Dopu, u sviluppu di l'energia nucleare civile hà creatu un altru mercatu impurtante.
L'estrazzione d'uraniu pò esse fatta in minere à celu apertu, in minere sotterranee o per lisciviazione in situ. I principali paesi pruduttori è i livelli di pruduzzione cambianu secondu l'annu è e cundizione di u mercatu. Trà i paesi chì anu pruduttu quantità impurtante d'uraniu figuranu u Cazacchistanu, u Canada, l'Australia, a Namibia è u Niger.
In Italia, soprattuttu in l'anni 1950 è 1960, sò state fatte ricerche per truvà ghjacimenti sfruttabili. Un ghjacimentu hè statu identificatu vicinu à Novazza, in Lombardia, ma e so dimensione eranu limitate.
== Cumposti ==
[[File:Yellowcake.jpg|thumb|Yellowcake, un concentratu d'ossidi d'uraniu.]]
U concentratu d'uraniu pruduttu da u trattamentu di i minerali hè spessu chjamatu *yellowcake*. Di regula cuntene ossidi d'uraniu, in particulare U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>; u culore di u pruduttu pò varià da u giallu à u verde scuru o à u neru.
U tetrafluoruru d'uraniu (UF<sub>4</sub>), chjamatu qualchì volta «sale verde», hè un pruduttu intermediu in a fabricazione di l'esafluoruru d'uraniu. L'esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>) hè adupratu in certi prucessi d'arricchimentu. U nitratu d'uraniu, UO<sub>2</sub>(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>, hè un sale solubile è assai tossicu.
== Presenza in natura ==
L'uraniu hè prisente in piccule quantità in a crosta terrestre, in e rocce, in i terreni è in l'acque. A so abbundanza media in a crosta hè di circa 2,8 parti per milione. Si trova in natura più abbundante chè parechji metalli, frà i quali l'oru è l'argentu.
I minerali d'uraniu si trovanu in parechje parte di u mondu. Perchè l'estrazzione sia ecunomicamente interessante, a quantità d'uraniu in u minerale deve esse abbastanza alta, ancu s'è e tecniche muderne ponu sfruttà certi depositi à cuncentrazione più bassa.
== Precauzioni ==
L'uraniu hè tossicu per via di e so pruprietà chimiche è radiuattive. U risicu dipende da a forma di l'uraniu, da a quantità è da u modu d'esposizione. L'ingestione o l'inalazione di polveri ponu purtà l'uraniu in u corpu. Una parte hè eliminata in l'urina, ma una parte pò accumulà si, in particulare in i reni è l'osse.
A tossicità chimica pò dannà i reni è altri tessuti. E particelle inalate ponu firmà in e vie respiratorie, è l'esposizione à polveri minerali o à u radone hè un risicu per i travagliadori di e minere. L'uraniu esternu à u corpu hè in generale menu periculosu chè quellu inalatu o inghjuttitu, postu chì e particelle alfa ùn penetranu micca a pelle intatta.
E minere è l'impianti di trasfurmazione devenu aduprà misure di prutezzione, cum'è a ventilazione, u cuntrollu di e polveri è a gestione sicura di i residui.
== Note ==
<references/>
{{Elementi chimichi}}
[[Categoria:Elementu chimicu]]
[[Categoria:Uraniu]]
2lb6k3m5v2ljzayan15lrte2u78q3t6
407014
407013
2026-10-12T08:47:56Z
Articulivitali
28749
/* Caratteristiche */
407014
wikitext
text/x-wiki
[[File:HEUraniumC.jpg|thumb|Uraniu altamente arricchitu, chì mostra u so aspettu biancu-argentinu.]]
'''L'uraniu''' hè un [[elementu chimicu]] di numeru atomicu 92, cù u simbulu '''U'''. Hè un [[metallu]] biancu argentatu, densu, tossicu è radioattivu. Appartene à a seria di l'[[attinidi]]. L'isotopu [[uraniu-235|<sup>235</sup>U]] hè adupratu cum'è carburante in certi [[reattore nucleare|reattori nucleari]] è pò esse impiegatu in l'arme nucleare.
== Caratteristiche ==
À u so statu puru, l'uraniu hè un metallu biancu argentatu, appena più dolce ch'è l'[[acciaghju]]. Hè malleabile è duttile, è hà pruprietà paramagnetiche. Hè assai densu: a so densità hè circa 65% più alta ch'è quella di u [[piombu]].
[[File:Uranium2.jpg|thumb|Uraniu grezzu.]]
Sminuzzatu finamente, reagisce cù l'acqua à a temperatura ambiente. À l'aria, a so superficia si copre d'un stratu d'ossidu d'uraniu(IV), UO<sub>2</sub>. Stu cumpostu s'ossida facilmente in U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>, una forma stabile è cumuna in natura. L'uraniu metallicu pò brusgià à alta temperatura è pruduce particelle fini d'ossidi.
U metallu esiste in trè forme allotropiche:
* α — struttura ortorombica, stabile sin'à 667,7 °C;
* β — struttura tetragonale, stabile trà 667,7 è 774,8 °C;
* γ — struttura cubica à corpu centratu, stabile da 774,8 °C sin'à u puntu di fusione. Hè a forma più duttile è malleabile.
L'<sup>235</sup>U hè l'unicu isotopu fissile naturale prisente in quantità significative. L'<sup>238</sup>U pò ancu esse adupratu in i reattori: dopu à avè assurbitu un neutrone, si trasforma in <sup>239</sup>U, chì decade in plutoniu-239, un isotopu fissile. L'<sup>233</sup>U, chì ùn si trova micca in natura, pò esse pruduttu irradiendu u toriu-232 cù neutroni.
L'uraniu hè statu u primu elementu fissile scupertu in a natura. Hè impurtante per a pruduzzione d'energia nucleare è per l'arme nucleare. Si trova in parechji minerali, frà i quali l'[[uraninite]] (chjamata dinù pechblenda) è a [[carnotite]].
L'uraniu hè ancu utile per a datazione radiometrica. L'<sup>238</sup>U decade à traversu una seria di trasfurmazione radioattive è finisce per diventà piombu-206 stabile. A so emivita hè di circa 4,47 miliardi d'anni.
== Isotopi ==
L'uraniu naturale hè cumpostu soprattuttu da trè isotopi radiuattivi: <sup>234</sup>U, <sup>235</sup>U è <sup>238</sup>U. L'<sup>238</sup>U custituisce circa u 99,3% di l'uraniu naturale; l'<sup>235</sup>U, circa u 0,72%; l'<sup>234</sup>U hè prisente in quantità assai chjuche.
E so emivite sò:
* <sup>238</sup>U: circa 4,468 miliardi d'anni;
* <sup>235</sup>U: circa 704 milioni d'anni;
* <sup>234</sup>U: circa 245 500 anni.
L'<sup>238</sup>U emette soprattuttu particelle alfa è decade in toriu-234. A seria di decadimentu cuntinueghja sin'à u piombu-206 stabile. A radiuattività di l'uraniu dipende da a quantità è da a cuncentrazione di l'isotopi prisenti.
L'isotopi di l'uraniu ponu esse siparati per aumentà a parte d'U<sup>235</sup>. Stu prucessu hè chjamatu [[arricchimentu di l'uraniu]]. L'uraniu hè dettu arricchitu quandu a so parte d'<sup>235</sup>U hè più alta ch'è quella naturale; per parechji reattori à acqua lighjera, u carburante cuntene di regula trà u 3% è u 5% d'<sup>235</sup>U. L'uraniu impoveritu, à u cuntrariu, cuntene una parte più bassa di st'isotopu chè l'uraniu naturale.
== Arricchimentu ==
Per parechji reattori nucleari hè necessariu aumentà a cuncentrazione d'<sup>235</sup>U, chì hè fissile, in paragone cù l'<sup>238</sup>U, più abbundante. I dui isotopi ùn si ponu siparà cù prucessi chimichi urdinarii, postu ch'elli appartenenu à u listessu elementu. A so siparazione si basa nantu à a piccula differenza di massa.
Per l'arricchimentu, l'uraniu hè cunvertitu in esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>), un cumpostu chì pò passà à u statu gasosu à temperature pocu sopra à a temperatura ambiente. I metudi principali sò a diffusione gasosa è a centrifugazione gasosa. Dopu l'arricchimentu, l'esafluoruru hè trasfurmatu torna in cumposti d'uraniu adatti à a fabricazione di carburante.
U prucessu pruduce dinù uraniu impoveritu, chì hè almacenatu o adupratu in certi usi civili è militari.
== Usi ==
=== Usi civili ===
[[File:Nuclear plant at Grafenrheinfeld.jpg|thumb|Centrale nucleare tedesca.]]
[[File:U glass above.jpg|thumb|Vetru culuritu cù uraniu.]]
L'usu principale di l'uraniu hè cum'è carburante in e centrale nucleare. Parechji reattori à acqua lighjera adopranu uraniu arricchitu, mentre chì certi reattori à acqua pisiva, cum'è quelli di tipu [[CANDU]], ponu aduprà uraniu naturale.
A densità alta di l'uraniu permette di aduprà lu ancu cum'è zavorra o contrapesu in certi apparechji, è cum'è schermatura per e radiazione in appiicazione industriale. I so cumposti sò stati aduprati per culurisce e ceramiche è u vetru; certi vetri chì cuntenenu uraniu mostranu una fluorescenza gialla o verde.
Altri usi includenu:
* a datazione di e rocce è di i minerali, cumpresi i metudi uraniu-piombu è uraniu-toriu;
* l'usu di cumposti d'uraniu in certi prucessi di chimica analitica;
* l'usu di cumposti d'uraniu in fotografia è cum'è catalizatori in certe reazzioni chimiche.
=== Usi militari ===
[[File:B28RE bomb.jpg|thumb|Bomba nucleare.]]
[[File:30mm DU slug.jpg|thumb|Prughjettile d'uraniu impuveritu.]]
L'uraniu assai arricchitu in Uraniu<sup>235</sup> pò esse adupratu in l'arme nucleare. U carburante d'uraniu hè ancu adupratu in certi reattori di nave militare è di sottumarini.
L'uraniu impoveritu hè assai densu è hè statu adupratu in certi prugetti militare, cumpresi i prughjettili perforanti è e placche di blindatura. Questi usi suscitanu preoccupazione per via di a tossicità chimica è di i risichi assuciati à a contaminazione da polvera.
== Storia ==
L'usu di cumposti d'uraniu per culurisce a ceramica data almenu di l'antichità. In u 1789, u chimicu tedescu [[Martin Heinrich Klaproth]] hà identificatu l'uraniu in un campione d'uraninite. U nome vene da a pianeta [[Uranu (pianeta)|Uranu]], scupertu ottu anni nanzu.
In u 1841, [[Eugène-Melchior Péligot]] hà isolatu l'uraniu metallicu. À a mità di u XIX seculu, i cumposti d'uraniu anu cuminciatu à esse aduprati in a fabricazione di vetru culuritu. In u 1896, u fisicu francese [[Henri Becquerel]] hà scupertu a radiuattività di l'uraniu.
In u XX seculu, a dumanda d'uraniu hè cresciuta assai per via di u sviluppu di l'arme nucleare è, dopu, di e centrale nucleare.
== Ricerca è estrazzione ==
[[File:KarteUrangewinnung.png|thumb|Principali paesi estrattori d'uraniu.]]
[[File:Ranger Uranium Mine in Kakadu National Park.jpeg|thumb|Minera d'uraniu in u Parcu Naziunale di Kakadu, in Australia.]]
L'uraniu si trova in parechji minerali. L'uraninite è a carnotite sò trà e fonte principale, ma si cunnoscenu dinù minerali cum'è l'autunite, l'uranofanu, a torbernite è a coffinite. Si pò truvà ancu in certi depositi di fosfati è in rene ricche di monazite.
L'estrazzione cummerciale hà principiatu à a fine di u XIX seculu. À l'iniziu, certi cumposti radioattivi prisenti in i minerali d'uraniu eranu ricercati per fà vernici luminosi è per usi medichi. A dumanda hè aumentata durante a Siconda guerra mundiale, quandu parechji paesi anu sviluppatu prugrammi d'arme nucleare. Dopu, u sviluppu di l'energia nucleare civile hà creatu un altru mercatu impurtante.
L'estrazzione d'uraniu pò esse fatta in minere à celu apertu, in minere sotterranee o per lisciviazione in situ. I principali paesi pruduttori è i livelli di pruduzzione cambianu secondu l'annu è e cundizione di u mercatu. Trà i paesi chì anu pruduttu quantità impurtante d'uraniu figuranu u Cazacchistanu, u Canada, l'Australia, a Namibia è u Niger.
In Italia, soprattuttu in l'anni 1950 è 1960, sò state fatte ricerche per truvà ghjacimenti sfruttabili. Un ghjacimentu hè statu identificatu vicinu à Novazza, in Lombardia, ma e so dimensione eranu limitate.
== Cumposti ==
[[File:Yellowcake.jpg|thumb|Yellowcake, un concentratu d'ossidi d'uraniu.]]
U concentratu d'uraniu pruduttu da u trattamentu di i minerali hè spessu chjamatu *yellowcake*. Di regula cuntene ossidi d'uraniu, in particulare U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>; u culore di u pruduttu pò varià da u giallu à u verde scuru o à u neru.
U tetrafluoruru d'uraniu (UF<sub>4</sub>), chjamatu qualchì volta «sale verde», hè un pruduttu intermediu in a fabricazione di l'esafluoruru d'uraniu. L'esafluoruru d'uraniu (UF<sub>6</sub>) hè adupratu in certi prucessi d'arricchimentu. U nitratu d'uraniu, UO<sub>2</sub>(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>, hè un sale solubile è assai tossicu.
== Presenza in natura ==
L'uraniu hè prisente in piccule quantità in a crosta terrestre, in e rocce, in i terreni è in l'acque. A so abbundanza media in a crosta hè di circa 2,8 parti per milione. Si trova in natura più abbundante chè parechji metalli, frà i quali l'oru è l'argentu.
I minerali d'uraniu si trovanu in parechje parte di u mondu. Perchè l'estrazzione sia ecunomicamente interessante, a quantità d'uraniu in u minerale deve esse abbastanza alta, ancu s'è e tecniche muderne ponu sfruttà certi depositi à cuncentrazione più bassa.
== Precauzioni ==
L'uraniu hè tossicu per via di e so pruprietà chimiche è radiuattive. U risicu dipende da a forma di l'uraniu, da a quantità è da u modu d'esposizione. L'ingestione o l'inalazione di polveri ponu purtà l'uraniu in u corpu. Una parte hè eliminata in l'urina, ma una parte pò accumulà si, in particulare in i reni è l'osse.
A tossicità chimica pò dannà i reni è altri tessuti. E particelle inalate ponu firmà in e vie respiratorie, è l'esposizione à polveri minerali o à u radone hè un risicu per i travagliadori di e minere. L'uraniu esternu à u corpu hè in generale menu periculosu chè quellu inalatu o inghjuttitu, postu chì e particelle alfa ùn penetranu micca a pelle intatta.
E minere è l'impianti di trasfurmazione devenu aduprà misure di prutezzione, cum'è a ventilazione, u cuntrollu di e polveri è a gestione sicura di i residui.
== Note ==
<references/>
{{Elementi chimichi}}
[[Categoria:Elementu chimicu]]
[[Categoria:Uraniu]]
nmf803euhsqbjw2hxk9tbtdqw6bs2ve
Utente:Spencer Marcu
2
27635
406985
406314
2026-10-11T15:18:18Z
Within The Offing
28008
Spencer Marcu https://co.wikipedia.org/wiki/File:Spencer_Marcu.jpg
406985
wikitext
text/x-wiki
== [[:File:Spencer Marcu.jpg|Spencer Marcu]]<ref>[https://co.wikipedia.org/w/index.php?title=Utente:Spencer_Marcu&veaction=edit Spencer Marcu]<syntaxhighlight lang="wikitext">
Spencer Marcu
</syntaxhighlight></ref> ==
=== <ref group="American singer-songwriter">[[Spencer Marcu]]</ref> Spencer Marcu ===
<ref group="Spencer Marcu">[[Spencer Marcu]]</ref> is an American singer-songwriter<ref group="Spencer Marcu">American singer-[[American singer-songwriter|American singer-songwriter Spencer Marcu]]</ref>
[[File:Spencer Marcu.jpg|destra|American singer-songwriter [[:File:Spencer Marcu.jpg|Spencer Marcu]]
<references group="Spencer Marcu" responsive />
]]
ijt7iiv4fx5mf8bxz93zceqsadgusgm
406986
406985
2026-10-11T15:34:12Z
Within The Offing
28008
Spencer Marcu
406986
wikitext
text/x-wiki
#RINVIA [[Spencer Marcu]]{{MOSTRATITOLO:Spencer Marcu}}
== [[:File:Spencer Marcu.jpg|Spencer Marcu]]<ref>[https://co.wikipedia.org/w/index.php?title=Utente:Spencer_Marcu&veaction=edit Spencer Marcu]<syntaxhighlight lang="wikitext">
Spencer Marcu
</syntaxhighlight></ref> ==
=== <ref group="American singer-songwriter">[[Spencer Marcu]]</ref> Spencer Marcu<ref group="Spencer Marcu">Spencer Marcu</ref> ===
<ref group="Spencer Marcu">[[Spencer Marcu]]</ref> is an American singer-songwriter<ref group="Spencer Marcu">American singer-[[American singer-songwriter|American singer-songwriter Spencer Marcu]]</ref>
[[File:Spencer Marcu.jpg|english|American singer-songwriter [[:File:Spencer Marcu.jpg|Spencer Marcu]]
<references group="Spencer Marcu" responsive />
]]
<references />
[[Categoria:Spencer Marcu]]
__DISAMBIG__
__INDICIZZARE__
[[Categoria:Pages using xtag template with unsupported tag name]]
__NEWSECTIONLINK__
[[Categoria:American singer-songwriter]]
[[Categoria:Music]]
[[Categoria:Entomologia]]
[[Categoria:Wikipedia formatting and function templates]]
[[Categoria:Americana]]
[[Categoria:Disambiguazione]]
[[Categoria:English]]
[[Categoria:CS1 maint: unrecognized language]]
[[Categoria:California]]
bz3qjkb1c93gi0xjgilv2cfoao7pszk
406987
406986
2026-10-11T15:35:42Z
Quinlan83
17989
Requesting deletion
406987
wikitext
text/x-wiki
{{delete|Out of project scope}}#RINVIA [[Spencer Marcu]]{{MOSTRATITOLO:Spencer Marcu}}
== [[:File:Spencer Marcu.jpg|Spencer Marcu]]<ref>[https://co.wikipedia.org/w/index.php?title=Utente:Spencer_Marcu&veaction=edit Spencer Marcu]<syntaxhighlight lang="wikitext">
Spencer Marcu
</syntaxhighlight></ref> ==
=== <ref group="American singer-songwriter">[[Spencer Marcu]]</ref> Spencer Marcu<ref group="Spencer Marcu">Spencer Marcu</ref> ===
<ref group="Spencer Marcu">[[Spencer Marcu]]</ref> is an American singer-songwriter<ref group="Spencer Marcu">American singer-[[American singer-songwriter|American singer-songwriter Spencer Marcu]]</ref>
[[File:Spencer Marcu.jpg|english|American singer-songwriter [[:File:Spencer Marcu.jpg|Spencer Marcu]]
<references group="Spencer Marcu" responsive />
]]
<references />
[[Categoria:Spencer Marcu]]
__DISAMBIG__
__INDICIZZARE__
[[Categoria:Pages using xtag template with unsupported tag name]]
__NEWSECTIONLINK__
[[Categoria:American singer-songwriter]]
[[Categoria:Music]]
[[Categoria:Entomologia]]
[[Categoria:Wikipedia formatting and function templates]]
[[Categoria:Americana]]
[[Categoria:Disambiguazione]]
[[Categoria:English]]
[[Categoria:CS1 maint: unrecognized language]]
[[Categoria:California]]
grzv0n9exkxplp7f20jyy9jovo3fhuq
406988
406987
2026-10-11T15:54:02Z
Within The Offing
28008
Spencer Marcu
406988
wikitext
text/x-wiki
{{delete|Out of project scope}}#RINVIA [[Spencer Marcu]]{{MOSTRATITOLO:Spencer Marcu}}
#REDIRECT[[[[Spencer Marcu]]]]== [[:File:Spencer Marcu.jpg|Spencer Marcu]]<ref>[https://co.wikipedia.org/w/index.php?title=Utente:Spencer_Marcu&veaction=edit Spencer Marcu]<syntaxhighlight lang="wikitext">
Spencer Marcu
</syntaxhighlight></ref> ==
=== <ref group="American singer-songwriter">[[Spencer Marcu]]</ref> Spencer Marcu<ref group="Spencer Marcu">Spencer Marcu</ref> ===
<ref group="Spencer Marcu">[[Spencer Marcu]]</ref> is an American singer-songwriter<ref group="Spencer Marcu">American singer-[[American singer-songwriter|American singer-songwriter Spencer Marcu]]</ref>
[[File:Spencer Marcu.jpg|english|American singer-songwriter [[:File:Spencer Marcu.jpg|Spencer Marcu]]
<references group="Spencer Marcu" responsive />
]]
<references />
[[california]]:Spencer Marcu]]
__DISAMBIG____
__NOINDEX____
[[Category:Pages using xtag template with unsupported tag name]]
__NEWSECTIONLINK__
[[Categoria:American singer-songwriter]]
[[Categoria:Music]]
[[Categoria:Entomologia]]
[[Categoria:Wikipedia formatting and function templates]]
[[Categoria:Americana]]
[[Categoria:Disambiguazione]]
[[Categoria:English]]
[[Category:CS1 maint: unrecognized language]]
[[Categoria:California]]
05s9015gw9d79bsdyw9uazsyrpgexja
406989
406988
2026-10-11T15:56:04Z
Within The Offing
28008
/* Spencer Marcu */ American singer-songwriter
406989
wikitext
text/x-wiki
{{delete|Out of project scope}}#RINVIA [[Spencer Marcu]]{{MOSTRATITOLO:Spencer Marcu}}
#REDIRECT[[[[Spencer Marcu]]]]== [[:File:Spencer Marcu.jpg|Spencer Marcu]]<ref>[https://co.wikipedia.org/w/index.php?title=Utente:Spencer_Marcu&veaction=edit Spencer Marcu]<syntaxhighlight lang="wikitext">
Spencer Marcu
</syntaxhighlight></ref> ==
=== <ref group="American singer-songwriter">[[Spencer Marcu]]</ref> Spencer Marcu<ref group="Spencer Marcu">Spencer Marcu</ref> ===
<ref group="Spencer Marcu">[[Spencer Marcu]]</ref> is an American singer-songwriter<ref group="Spencer Marcu">American singer-[[American singer-songwriter|American singer-songwriter Spencer Marcu]]</ref>
[[File:Spencer Marcu.jpg|english|American singer-songwriter [[:File:Spencer Marcu.jpg|Spencer Marcu]]
<references group="Spencer Marcu" responsive />
]]
<references />
[[california]]:Spencer Marcu]]
__DISAMBIG____
__NOINDEX____
[[Category:Pages using xtag template with unsupported tag name]]
__NEWSECTIONLINK__
[[Categoria:American singer-songwriter]]
[[Categoria:Music]]
[[Categoria:Entomologia]]
[[Categoria:Wikipedia formatting and function templates]]
[[Categoria:Americana]]
[[Categoria:Disambiguazione]]
[[Categoria:English]]
[[Category:CS1 maint: unrecognized language]]
[[Categoria:California]]
== Spencer Marcu ==
American singer-songwriter [[Utente:Within The Offing|Within The Offing]] ([[Discussioni utente:Within The Offing|discussioni]]) 15:56, 11 utt 2026 (UTC)
i5qnu31lcwy1v1f3hecsnophoxvjbaf
Unix
0
27778
406982
2026-10-11T12:55:05Z
Articulivitali
28749
Pàgina creata cù "'''Unix''' hè una famiglia di [[sistema upirativu|sistemi upirativi]] sviluppata à l’urigine in i [[Bell Laboratories]] durante l’anni 1960 è 1970. Hè cunnisciuta per esse unu di i primi sistemi upirativi purtevuli, multiutilizatori è multitask, è per esse stata riscritta in gran parte cù u [[linguaghju di prugrammazione C]]. Unix tratta i fugliali cum’è sequenze simplice di [[byte]] è adopra un [[sistema di fugliali]] ierarchicu. Gestisce dinù i dispusi..."
406982
wikitext
text/x-wiki
'''Unix''' hè una famiglia di [[sistema upirativu|sistemi upirativi]] sviluppata à l’urigine in i [[Bell Laboratories]] durante l’anni 1960 è 1970. Hè cunnisciuta per esse unu di i primi sistemi upirativi purtevuli, multiutilizatori è multitask, è per esse stata riscritta in gran parte cù u [[linguaghju di prugrammazione C]]. Unix tratta i fugliali cum’è sequenze simplice di [[byte]] è adopra un [[sistema di fugliali]] ierarchicu. Gestisce dinù i dispusitivi è e cumunicazione trà prucessi cum’è s’elli fussinu fugliali.
== Storia ==
A storia di Unix principia in i laboratorii [[Bell Telephone Company|Bell]] di [[AT&T]] durante l’anni 1960. L’informatichi americani [[Ken Thompson]] è [[Dennis Ritchie]] sò stati trà i principali sviluppatori di u prugettu. Unix hè natu cum’è una evoluzione di [[Multics]], un prugettu chì fù abbandunatu perchè era troppu cumplessu.
In u [[1969]], Thompson scrisse a prima versione di Unix nantu à un urdinatore [[Digital Equipment Corporation]] [[PDP-7]]. Dopu, Ritchie riscrisse una parte impurtante di u sistema in [[C (linguaghju di prugrammazione)|linguaghju C]], ciò chì u rese più purtevule è flessìbile. Sta riscrittura permise à Unix di funziunà nant’à parechje architetture di calculu è cuntribuì à a so diffusione.
Durante l’anni 1970, Unix fù aduttatu da parechje università è istituti di ricerca, chì participonu à a so evoluzione è à u so migliuramentu. A versione 7 di Unix, publicata in u 1979, fù una di e versione più influente è introdusse parechje funziunalità prisente ancu in i sistemi upirativi muderni.
Durante l’anni 1980, Unix fù cummercializatu à larga scala è appariscinu parechje variante, frà e quale [[BSD]] (Berkeley Software Distribution) è [[System V]]. Ste variante frammentonu u mercatu, ma purtonu dinù una grande innuvazione.
== Caratteristiche ==
[[File:Tux.svg|thumb|verticale|Mascotta di [[Linux]], un sistema [[unix-like]]]]
E caratteristiche principale di Unix sò e seguente:
* '''Multiutilizatori''': permette à parechji utilizatori d’aduprà u sistema à tempu, da terminali sfarenti, senza chì e so attività s’intreccinu. Ogni utilizatore hè identificatu da un nome d’accessu (''username'') è pò fà parte di gruppi, ognunu identificatu da un nome (''groupname''). U sistema hà dinù un utilizatore chjamatu [[Root (utilizatore)|root]], chì face da amministratore è ùn hà restrizzione nant’à l’accessu à e risorse.
* '''Multitask''': u [[kernel]] pò fà corre parechji prucessi à tempu, spartendu u tempu di calculu trà elli (''timesharing'').
* '''Gestione di a memoria virtuale''': adopra a paginazione è a segmentazione per permette à ogni prucessu d’indirizzà una zona di memoria chì pò esse più grande ch'è a memoria centrale dispunìbule.
* '''Purtevule''': grazia à l’usu di u [[C (linguaghju di prugrammazione)|linguaghju C]], Unix pò esse adattatu à parechje architetture di dispusitivi.
* '''Apertu''': e versione più recente si sò adattate à u standard [[POSIX]]. Unix mette dinù à dispusizione parechji servizii è protocolli di cumunicazione aduprati nant’à Internet, ciò chì faciliteghja l’integrazione di i sistemi Unix in una rete.
* '''Ambiente di sviluppu in C''': Unix hè strettamente ligatu à u linguaghju C è furnisce parechji strumenti per sviluppà appiecazione, frà i quali u compilatore ''cc''.
== Galleria d’imagine ==
<gallery>
File:NetBSD.png|[[NetBSD]]
File:2017-03-23-182021_1024x768_scrot.png|[[OpenBSD]]
File:DragonFly_BSD_4.2.3_bootloader_screenshot.png|[[DragonFly BSD]]
File:MINIX_screenshot.png|[[MINIX]]
File:IBM AIX logo (2021).svg|[[AIX (sistema upirativu)|AIX]]
File:HP-UX logo.svg|[[HP-UX]]
</gallery>
== Vede dinù ==
{{Div col|strette}}
* [[Android]]
* [[AIX (sistema upirativu)]]
* [[AT&T]]
* [[Bell Laboratories]]
* [[Berkeley Software Distribution]]
* [[Dennis Ritchie]]
* [[Filusufia di Unix]]
* [[GNU]]
* [[HP-UX]]
* [[IRIX]]
* [[Ken Thompson]]
* [[Linux]]
* [[Microsoft XENIX]]
* [[Multics]]
* [[macOS]]
* [[OpenSolaris]]
* [[SCO UNIX]]
* [[Shell Unix]]
* [[Solaris (sistema upirativu)]]
* [[Unix-like]]
* [[Uzix]]
* [[X Window System]]
* [[Kernel panic]]
* [[Runlevel]]
* [[Permessi (Unix)]]
{{Div col end}}
==Note==
<references/>
q9zrazbummcfl9uoenq44lj3oqwy1sw
406983
406982
2026-10-11T12:55:32Z
Articulivitali
28749
406983
wikitext
text/x-wiki
'''Unix''' hè una famiglia di [[sistema upirativu|sistemi upirativi]] sviluppata à l’urigine in i [[Bell Laboratories]] durante l’anni 1960 è 1970. Hè cunnisciuta per esse unu di i primi sistemi upirativi purtevuli, multiusadori è multitask, è per esse stata riscritta in gran parte cù u [[linguaghju di prugrammazione C]]. Unix tratta i fugliali cum’è sequenze simplice di [[byte]] è adopra un [[sistema di fugliali]] ierarchicu. Gestisce dinù i dispusitivi è e cumunicazione trà prucessi cum’è s’elli fussinu fugliali.
== Storia ==
A storia di Unix principia in i laboratorii [[Bell Telephone Company|Bell]] di [[AT&T]] durante l’anni 1960. L’informatichi americani [[Ken Thompson]] è [[Dennis Ritchie]] sò stati trà i principali sviluppatori di u prugettu. Unix hè natu cum’è una evoluzione di [[Multics]], un prugettu chì fù abbandunatu perchè era troppu cumplessu.
In u [[1969]], Thompson scrisse a prima versione di Unix nantu à un urdinatore [[Digital Equipment Corporation]] [[PDP-7]]. Dopu, Ritchie riscrisse una parte impurtante di u sistema in [[C (linguaghju di prugrammazione)|linguaghju C]], ciò chì u rese più purtevule è flessìbile. Sta riscrittura permise à Unix di funziunà nant’à parechje architetture di calculu è cuntribuì à a so diffusione.
Durante l’anni 1970, Unix fù aduttatu da parechje università è istituti di ricerca, chì participonu à a so evoluzione è à u so migliuramentu. A versione 7 di Unix, publicata in u 1979, fù una di e versione più influente è introdusse parechje funziunalità prisente ancu in i sistemi upirativi muderni.
Durante l’anni 1980, Unix fù cummercializatu à larga scala è appariscinu parechje variante, frà e quale [[BSD]] (Berkeley Software Distribution) è [[System V]]. Ste variante frammentonu u mercatu, ma purtonu dinù una grande innuvazione.
== Caratteristiche ==
[[File:Tux.svg|thumb|verticale|Mascotta di [[Linux]], un sistema [[unix-like]]]]
E caratteristiche principale di Unix sò e seguente:
* '''Multiutilizatori''': permette à parechji utilizatori d’aduprà u sistema à tempu, da terminali sfarenti, senza chì e so attività s’intreccinu. Ogni utilizatore hè identificatu da un nome d’accessu (''username'') è pò fà parte di gruppi, ognunu identificatu da un nome (''groupname''). U sistema hà dinù un utilizatore chjamatu [[Root (utilizatore)|root]], chì face da amministratore è ùn hà restrizzione nant’à l’accessu à e risorse.
* '''Multitask''': u [[kernel]] pò fà corre parechji prucessi à tempu, spartendu u tempu di calculu trà elli (''timesharing'').
* '''Gestione di a memoria virtuale''': adopra a paginazione è a segmentazione per permette à ogni prucessu d’indirizzà una zona di memoria chì pò esse più grande ch'è a memoria centrale dispunìbule.
* '''Purtevule''': grazia à l’usu di u [[C (linguaghju di prugrammazione)|linguaghju C]], Unix pò esse adattatu à parechje architetture di dispusitivi.
* '''Apertu''': e versione più recente si sò adattate à u standard [[POSIX]]. Unix mette dinù à dispusizione parechji servizii è protocolli di cumunicazione aduprati nant’à Internet, ciò chì faciliteghja l’integrazione di i sistemi Unix in una rete.
* '''Ambiente di sviluppu in C''': Unix hè strettamente ligatu à u linguaghju C è furnisce parechji strumenti per sviluppà appiecazione, frà i quali u compilatore ''cc''.
== Galleria d’imagine ==
<gallery>
File:NetBSD.png|[[NetBSD]]
File:2017-03-23-182021_1024x768_scrot.png|[[OpenBSD]]
File:DragonFly_BSD_4.2.3_bootloader_screenshot.png|[[DragonFly BSD]]
File:MINIX_screenshot.png|[[MINIX]]
File:IBM AIX logo (2021).svg|[[AIX (sistema upirativu)|AIX]]
File:HP-UX logo.svg|[[HP-UX]]
</gallery>
== Vede dinù ==
{{Div col|strette}}
* [[Android]]
* [[AIX (sistema upirativu)]]
* [[AT&T]]
* [[Bell Laboratories]]
* [[Berkeley Software Distribution]]
* [[Dennis Ritchie]]
* [[Filusufia di Unix]]
* [[GNU]]
* [[HP-UX]]
* [[IRIX]]
* [[Ken Thompson]]
* [[Linux]]
* [[Microsoft XENIX]]
* [[Multics]]
* [[macOS]]
* [[OpenSolaris]]
* [[SCO UNIX]]
* [[Shell Unix]]
* [[Solaris (sistema upirativu)]]
* [[Unix-like]]
* [[Uzix]]
* [[X Window System]]
* [[Kernel panic]]
* [[Runlevel]]
* [[Permessi (Unix)]]
{{Div col end}}
==Note==
<references/>
7fl7ezqhhvl3tsygisqzz75wa1qmm49
Utente:Within The Offing
2
27779
406984
2026-10-11T15:03:07Z
Within The Offing
28008
https://co.wikipedia.org/w/index.php?title=Utente:Spencer_Marcu
406984
wikitext
text/x-wiki
https://www.mediawiki.org/wiki/Special:Spencer_Marcu
https://co.wikipedia.org/w/index.php?title=Utente:Spencer_Marcu&veaction=edit
f1abv2xk63ynw00zctjq096srhvykxu
Niccolò Gamberini
0
27780
406990
2026-10-11T21:58:39Z
~2026-54842-73
29193
Pàgina creata cù "{{BLP sources|date=October 2026}} {{Persona | nome = Niccolò Gamberini | nome originale = Niccolò Gamberini | imagine = | descrizzione = | data di nascita = 13 lugliu 2006 | locu di nascita = [[Bologna]], [[Italia]] | data di morte = | locu di morte = | naziunalità = {{ITA}} | attività = scrittore, ghjurnalistu, blogger, youtuber, imprenditore, regista | anni di attività = 2024 – oghje | lingua = talianu | prima opera = «U Primu» (2024, in cullaburazione) | sit..."
406990
wikitext
text/x-wiki
{{BLP sources|date=October 2026}}
{{Persona
| nome = Niccolò Gamberini
| nome originale = Niccolò Gamberini
| imagine =
| descrizzione =
| data di nascita = 13 lugliu 2006
| locu di nascita = [[Bologna]], [[Italia]]
| data di morte =
| locu di morte =
| naziunalità = {{ITA}}
| attività = scrittore, ghjurnalistu, blogger, youtuber, imprenditore, regista
| anni di attività = 2024 – oghje
| lingua = talianu
| prima opera = «U Primu» (2024, in cullaburazione)
| situ = [https://niccologamberini.altervista.org/ niccologamberini.altervista.org]
}}
'''Niccolò Gamberini''' ({{lang-it|Niccolò Gamberini}}; natu u [[13 lugliu]] [[2006]], [[Bologna]]) hè un scrittore, ghjurnalistu, blogger, youtuber, imprenditore è regista talianu. Fundatore di a rivista in linea «La Voce Scomoda».
== Biugrafia ==
Hè natu u 13 lugliu 2006 in [[Bologna]]. Hà studiatu à l’istitutu Manfredi Tanari è dopu hà finitu u corsu di finanza è marketing à l’istitutu Di Majo.
Hè attivu cum’è blogger è creatore di cuntenutu. Gestisce u canale YouTube @niccologamberini06, dedicatu à l’attualità, a pulitica è a geopolitica, cù un stile analiticu fora di u mainstream.<ref name="youtube">{{cite web|url=https://youtube.fandom.com/it/wiki/Niccol%C3%B2_Gamberini|title=Niccolò Gamberini|website=YouTube Wiki (Fandom)|access-date=2026-10-11|lang=it}}</ref><ref name="atuttolibri1">{{cite web|url=https://atuttolibri2026.blogspot.com/2026/10/niccolo-gamberini.html|title=Niccolò Gamberini|website=A Tutti i Libri 2026|date=2026-10-07|access-date=2026-10-11|lang=it}}</ref>
In u 2024 hà scrittu in cullaburazione cù u babbu Roberto Gamberini-Colonna (vincitore di u Premiu Flaiano) u libru «U Primu» ({{lang-it|Il Primo}}). In quellu libru Niccolò hè coautore è autore di a prefazione.<ref name="atuttolibri1"/><ref>{{cite web|url=https://www.amazon.it/-/en/Primo-Roberto-Gamberini-Colonna/dp/B0DCSX9YB9|title=Il Primo|website=Amazon.it|access-date=2026-10-11|lang=it}}</ref>
In u 2026 hà publicatu u so primu libru da solu: «Russia è Ucraina. E bugie di l’Occidente» ({{lang-it|Russia e Ucraina. Le bugie dell’Occidente}}; Editore Gamberini, 105 pagine, ISBN 979-8160705361, uscita u 7 ottobre 2026). U libru tratta di u cuntestu storicu di u cunflittu, di l’espansione di a NATO, di l’evenimenti di u 2014, di a situazione in u Donbass, di l’accordi di Minsk è di u rolu di i media occidentali. L’autore precisa chì u testu ùn hè micca una giustificazione di l’invasione.<ref name="atuttolibri1"/><ref name="atuttolibri2">{{cite web|url=https://atuttolibri2026.blogspot.com/2026/10/intervista-esclusiva-niccolo-gamberini.html|title=Intervista esclusiva a Niccolò Gamberini|website=A Tutti i Libri 2026|date=2026-10-08|access-date=2026-10-11|lang=it}}</ref>
In u 2026 hà fundatu a rivista indipendente in linea «La Voce Scomoda», dedicata à a geopolitica, l’attualità, a pulitica è a sucietà. Esiste ancu un canale YouTube ligatu à a rivista.<ref>{{cite web|url=https://lavocescomoda.altervista.org/chi-siamo/|title=Chi Siamo?|website=La Voce Scomoda|access-date=2026-10-11|lang=it}}</ref>
Hè dinù u fundatore di AuraMarket, una piattaforma di cummerciu elettronicu taliana. U prughjettu hè cuminciatu cum’è un magazinu nant’à eBay è dopu hè diventatu un veru e-commerce (parte di u gruppu Italmedia / Gamberini AuraMarket). A sucietà si occupa di prudutti per a casa, elettronicu è vestiti è si presenta cum’è una pussibile «Amazon d’Italia», ispirandosi à u mudellu di u marketplace russu Ozon.
Gamberini travaglia ancu cum’è reporter è blogger (hà un bloggu persunale nant’à Altervista). Da u 2026 cullabureghja cù u terzu cutidianu d’Italia, {{iw|Il Fatto Quotidiano||en|Il Fatto Quotidiano}}.<ref name="atuttolibri2"/><ref>{{cite web|url=https://niccologamberini.altervista.org/|title=Niccolò Gamberini — Il Blog|website=Altervista|access-date=2026-10-11|lang=it}}</ref>
Per e so pusizioni critiche nant’à a narrativa occidentale di u cunflittu in Ucraina hè statu criticatu cum’è «filoputinianu» inseme à [[Alessandro Di Battista]], Alessandro Orsini è Angelo D’Orsi.<ref>{{cite web|url=https://www.corriere.it/politica/22_giugno_05/rete-putin-italia-chi-sono-influencer-opinionisti-che-fanno-propaganda-mosca-fce2f91c-e437-11ec-8fa9-ec9f23b310cf.shtml|title=La rete di Putin in Italia|website=Corriere della Sera|date=2022-06-05|access-date=2026-10-11|lang=it|author=Monica Guerzoni, Fiorenza Sarzanini}}</ref>
== Opere ==
* «U Primu» ({{lang-it|Il Primo}}, 2024, in cullaburazione cù Roberto Gamberini-Colonna)
* «Russia è Ucraina. E bugie di l’Occidente» ({{lang-it|Russia e Ucraina. Le bugie dell’Occidente}}, 2026), Editore Gamberini, ISBN 979-8160705361
== Filmu ==
* ''Risate all'italiana'' (2022) — regista<ref>{{cite web|url=https://filmnavi.ru/2022/risate-allitaliana|title=Risate all'italiana (2022)|website=FilmNavi|access-date=2026-10-11|lang=ru}}</ref>
== Note ==
{{reflist}}
== Liami esterni ==
* [https://niccologamberini.altervista.org/ Bloggu persunale]
* [https://lavocescomoda.altervista.org/ La Voce Scomoda]
* [https://www.youtube.com/@niccologamberini06 Canale YouTube]
* [https://youtube.fandom.com/it/wiki/Niccol%C3%B2_Gamberini Pagina nant’à YouTube Wiki]
{{DEFAULTSORT:Gamberini, Niccolo}}
[[Categoria:Nati in u 2006]]
[[Categoria:Nati u 13 di lugliu]]
[[Categoria:Nati in Bologna]]
[[Categoria:Scrittori taliani di u XXI seculu]]
[[Categoria:Ghjurnalisti taliani]]
[[Categoria:Blogger taliani]]
[[Categoria:Youtuber taliani]]
[[Categoria:Imprenditori taliani]]
[[Categoria:Registi taliani]]
nu3u0oipq2edilzv9uoym74gz1mqmbz
Uranu
0
27781
407000
2026-10-12T08:29:55Z
Articulivitali
28749
Pàgina creata cù "[[File:Uranus Voyager2 color calibrated.png|thumb|Fotografia di Uranu fatta da a sonda Voyager 2 in u 1986.]] '''Uranu''' hè a settima [[pianeta]] di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]]. Hè a terza pianeta per diametru è a quarta per massa. U so simbulu astronomicu hè ♅. U so nome vene da [[Uranu (divinità)|Uranu]], u diu grecu di u celu, babbu di [[Cronu]] è missiavu di [[Zeus]]. Ancu s’ellu si pò vede à ochju nudu in cundizione favure..."
407000
wikitext
text/x-wiki
[[File:Uranus Voyager2 color calibrated.png|thumb|Fotografia di Uranu fatta da a sonda Voyager 2 in u 1986.]]
'''Uranu''' hè a settima [[pianeta]] di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]]. Hè a terza pianeta per diametru è a quarta per massa. U so simbulu astronomicu hè ♅. U so nome vene da [[Uranu (divinità)|Uranu]], u diu grecu di u celu, babbu di [[Cronu]] è missiavu di [[Zeus]].
Ancu s’ellu si pò vede à ochju nudu in cundizione favurevule, Uranu ùn fù ricunnisciutu cum’è pianeta chè à a fine di u [[XVIII seculu]], per via di a so debule luminosità è di u so muvimentu lentu in u celu. [[William Herschel]] l’identificò u 13 di marzu di [[1781]].
Uranu è [[Nettunu (astronomia)|Nettunu]] anu una cumpusizione sfarente da quella di [[Ghjove (astronomia)|Ghjove]] è [[Saturnu (astronomia)|Saturnu]]. Sò à spessu classificati cum’è «[[gigante ghiacciatu|giganti ghiacciati]]»: a so atmosfera cuntene soprattuttu [[idrogenu]] è [[eliu]], ma ancu una parte impurtante d’acqua, d’[[ammoniaca]] è di [[metanu]]. L’internu hè custituitu per u più da ghjacci è petre.
A caratteristica a più rimarchevule d’Uranu hè l’inclinazione di u so assu di rotazione, chì hè di circa 98° rispettu à u pianu di a so orbita. Per via di st’inclinazione, a pianeta pare «rulà» longu a so orbita è i so poli sò diretti versu u Sole à turnu. Uranu hà dinù anelli, una magnetosfera è numerosi satelliti naturali.
== Osservazione ==
[[File:Uranus and Ariel-it.jpg|thumb|Transitu di Ariel nant’à u discu d’Uranu, in u 2007. Immagine presa da u telescopiu spaziale Hubble.]]
Uranu hè visibile à ochju nudu solu in un celu assai bughju è si pò cunfonde cù una stella debule. Un binoculu permette di situà lu più faciule trà e stelle vicine. Cù un telescopiu si pò distingue u so discu, ma hè difficiule di vede particularità di a so atmosfera senza strumenti specializati.
A so luminosità apparente cambia secondu a distanza da u Sole è da a Terra, è secondu a parte di a pianeta chì hè rivolta versu a Terra. L’osservazione à l’infrarossu, fatte da a Terra è cù telescopii spaziali, anu permessu di rilevà nuvuli è cambiamenti atmosferichi chì ùn eranu micca visibili durante u passaghju di a sonda Voyager 2.
== Storia di l’osservazione ==
=== Scuperta è nome ===
[[File:William Herschel01.jpg|thumb|William Herschel, u scopritore d'Uranu.]]
Prima di a scuperta ufficiale, Uranu era statu osservatu parechje volte è cunfusu cù una stella. In u [[1690]], [[John Flamsteed]] u catalogò cum’è una stella di a custellazione di u [[Tauru (custellazione)|Tauru]]. Altri astrunomi u rimarcanu durante u XVIII seculu, senza ricunnosce ch’ellu si trattava d’una pianeta.
U 13 di marzu di u 1781, [[William Herschel]] osservò l’ughjettu è nutò ch’ellu cambiava di pusizione. À u principiu, u classificò cum’è una cumeta. Dopu à più osservazione, l’astrunomi capinu ch’ellu era una pianeta nova.
Herschel u chjamò ''Georgium Sidus'', in onore di u rè britannicu [[Ghjorghju III di u Regnu Unitu|Ghjorghju III]]. U nome ùn fù aduttatu fora di a Gran Bretagna. Fù prupostu dinù u nome «Herschel», ma l’astrunomu [[Johann Elert Bode]] sustenì u nome d’Uranu, chì s’inseria in a tradizione di dà à e pianete nomi di divinità di a mitulugia. U nome Uranu finì per impone si à livellu internaziunale.
=== Osservazione muderne ===
Per via di a so grande distanza da a Terra, l’osservazione d’Uranu sò difficiule. In u 1948, [[Gerard Kuiper]] scuprì [[Miranda (astronomia)|Miranda]], unu di i so satelliti maiò. In u 1977, l’astrunomi scuprinu l’anelli d’Uranu osservendu una stella chì a pianeta occultava.
À parte si da u principiu di u XXI seculu, u [[telescopiu spaziale Hubble]] è i telescopii terrestri anu permessu di studià megliu l’anelli, i satelliti è l’atmosfera. Osservazione à l’infrarossu anu messu in evidenza tempeste è nuvuli di metanu.
=== Missioni spaziali ===
[[File:Uranus Final Image.jpg|thumb|Ultima immagine d'Uranu presa da a Voyager 2 quandu hà passatu u pianeta per andà versu Nettunu.]]
A sola sonda spaziale à avè visitatu Uranu hè stata [[Voyager 2]]. U so avvicinamentu massimu si fece u 24 di ghjennaghju di [[1986]], à circa 81 500 km da a pianeta. U passaghju durò poche ore, ma purtò assai più infurmazione ch’è seculi d’osservazione da a Terra.
Voyager 2 scuprì novi satelliti è anelli, studiò u campu magneticu è mandò e prime imaghjine vicine d’Uranu. À l’iniziu, l’imaghjine parianu mustrà una pianeta quasi senza nuvuli nè strutture atmosferiche. Un trattamentu più attentu di e fiure palesò qualchì furmazione.
L’esplorazione d’Uranu hè cumplicata da e grande distanze è da a debule energia sulare dispunibule. Una sonda chì ci viaghja averia bisognu d’un generatore à radioisotopi. Sò state pruposte parechje missione, ma nisuna ùn hà ancu viaghjatu versu a pianeta. Una missione cù un orbitatore è una sonda atmosferica hè stata cunsiderata cum’è una priorità per l’esplorazione planetaria futura.
== Orbita è rotazione ==
Uranu gira intornu à u Sole in circa 84 anni terrestri. A so distanza media da u Sole hè di circa 2,9 miliardi di chilometri, vale à dì circa 19 unità astronomiche. A luce sulare chì ghjunghje sin’à Uranu hè assai più debule ch'è quella ricevuta da a Terra.
A pianeta gira annantu à u so assu in circa 17 ore è 14 minuti, in sensu retrogradu. A so atmosfera, invece, hè mossa da venti chì ponu viaghjà più prestu chè a rotazione di a pianeta. A so orbita hè guasi nant’à u pianu di l’eclittica.
=== Inclinazione assiale ===
[[File:Inclinazione assiale giganti gassosi.jpg|thumb|Inclinazione assiale di i giganti gassosi.]]
L’assu d’Uranu hè inclinatu di circa 97,8° rispettu à u pianu di a so orbita. Cusì, durante una parte di u so annu, unu di i poli hè rivoltu versu u Sole, mentre chì l’altru stà in l’ombra. Ognunu di i poli riceve à turnu a luce sulare per circa a mità di l’orbita.
Sta geometria pruduce staghjone assai longhe è particulare. Vicinu à l’equinoziu, u Sole pare sorghje è tramontà sopra e regione equaturiale; vicinu à u sulstiziu, pò stà sopra à un polu per un longu periudu.
Ùn si cunnosce micca cun certezza a causa di st’inclinazione estrema. Una spiegazione pussibule hè chì Uranu fussi statu culpitu, à l’iniziu di a so storia, da un corpu massicciu. Altre ipotesi pruponenu parechji scontri o cambiamenti in a distribuzione di a materia intornu à a pianeta.
== Caratteristiche fisiche ==
=== Massa è dimensione ===
A massa d’Uranu hè circa 14,5 volte quella di a Terra. U so diametru hè circa quattru volte più grande ch'è quellu terrestre. Malgradu a so dimensione, hè u menu massicciu di e pianete gigante. A so densità media hè di circa 1,27 g/cm³, a seconda più bassa di u sistema sulare, dopu à quella di Saturnu.
Uranu ùn hà micca una superficia solida ben definita. Per cunvenzione, a so «superficia» hè situata à u livellu induve a pressione atmosferica hè uguale à un bar. A pianeta hè un sferoide appiattitu: u so raghju equaturiale hè più grande ch'è u so raghju polare.
=== Struttura interna ===
I mudelli abituali ripartiscenu Uranu in trè strati principali:
* un nucleu chjucu è densu, cumpostu soprattuttu di petre è di metalli;
* un mantellu internu riccu d’acqua, d’ammoniaca è d’altre sustanze volatile;
* una parte esterna gasosa, cumposta principalmente d’idrogenu è d’eliu.
U «ghjacciu» di u mantellu ùn hè micca ghjacciu cumunu: e pressione è e temperature assai alte ne facenu un fluidu densu. A struttura precisa d’Uranu ùn hè ancu cunnisciuta, perchè i dati dispunibuli ùn permettenu micca di sceglie trà tutti i mudelli pruposti.
Uranu emette pocu calore da u so internu, à u cuntrariu di Nettunu è di parechji altri pianeti giganti. Ùn hè chjaru perchè. Una pussibilità hè chì un impattu anticu abbia cacciatu una parte di u calore internu; un’altra hè chì strati interni di cumpusizione sfarente impediscanu à u calore di ghjunghje sin’à l’esternu. A so temperatura minima atmosferica pò falà sin’à circa 49 K, vale à dì −224 °C.
== Atmosfera ==
L’atmosfera d’Uranu hè cumposta soprattuttu d’idrogenu è d’eliu, cù una quantità più chjuca di metanu è tracce d’acqua è d’ammoniaca. U metanu assorbe una parte di a luce rossa è face chì a pianeta apparisca turchinu-verde.
L’atmosfera hè divisa in trè strati principali:
* a [[troposfera]], u stratu inferiore, induve si formanu e nuvuli;
* a [[stratosfera]], induve a temperatura cresce cù l’altitudine;
* a [[termosfera]], u stratu u più esternu, chì si stende à parechje decine di millaie di chilometri sopra à a pianeta.
=== Troposfera ===
A troposfera hè a parte più densa di l’atmosfera. A temperatura ci cala à misura chì l’altitudine cresce. Si pensa chì ci sò strati di nuvuli à diverse prufundità: e nuvuli d’acqua serianu più in fondu, mentre chì quelle di metanu serianu più vicine à a parte suprana di a troposfera.
A troposfera hè dinamica: ci sò venti forti, muvimenti cunvettivi, nuvuli luminose è cambiamenti chì ponu esse liati à e staghjone.
=== Stratosfera è termosfera ===
A stratosfera cuntene metanu è altri idrocarburi, furmati in parte da l’azzione di a luce sulare. Frà elli ci sò l’acetilene è l’etanu. Quandu si rinfriscanu, ste sustanze ponu cundensà si è furmà strati di foschia.
A termosfera d’Uranu hè assai calda malgradu a grande distanza da u Sole. A causa esatta di stu riscaldamentu ùn hè ancu cunnisciuta. U stratu superiore cuntene assai idrogenu, è a so grande estensione pò cuntribuisce à caccià a polvera da l’anelli.
=== Nuvule, venti è clima ===
Quandu Voyager 2 visitò Uranu in u 1986, l’atmosfera paria pocu attiva, cù poche nuvuli visibili. Osservazione fatte dopu anu mustratu nuvuli più numerosi, bande è tempeste. A più grande attività osservata vicinu à l’equinoziu pare ligata à i cambiamenti stagiunali.
I venti ponu ghjunghje à circa 900 km/h. Vicinu à l’equatore, soffianu in direzzione opposta à a rotazione di a pianeta; à altre latitudine ponu move si in u listessu sensu. L’osservazione anu dinù rilevatu macchie scure è furmazioni luminose chì cambianu cù u tempu.
== Campu magneticu ==
A magnetosfera d’Uranu hè stata studiata per a prima volta da Voyager 2. U campu magneticu hè assai inclinatu rispettu à l’assu di rotazione è ùn hè micca centratu in a pianeta: u so dipolu hè spiazzatu versu l’emisferu sudu.
Sta cunfigurazione hè assai sfarente da quella di a Terra è di e pianete gigante più maiore. Una spiegazione pussibule hè chì u campu magneticu si generi in strati liquidi relativamente superficiali, ricchi d’acqua è d’ammoniaca, invece d’avè a so origine in u nucleu.
A magnetosfera si stende à grande distanza da a pianeta è forma una coda longa in direzzione opposta à u Sole. L’interazzione trà e particelle cariche è u campu magneticu pruduce aurore, chì sò state osservate da u telescopiu spaziale Hubble.
== Anelli ==
[[File:Uranus rings and moons.jpg|thumb|Uranu cù i so anelli è i so satelliti.]]
Uranu hà un sistema d’anelli scuri è pocu luminosi. L’anelli principali funu scuperti in u 1977, quandu l’astrunomi osservavanu una stella chì passava daretu à a pianeta. A luce di a stella calò parechje volte prima è dopu à l’occultazione: l’osservazione indicavanu a prisenza d’anelli.
Voyager 2 cunfirmò l’esistenza di l’anelli è ne scuprì altri. Osservazione più recente anu identificatu anelli esterni, più luntani da a pianeta. A materia di l’anelli hè cumposta da particelle scure, polvera è pezzi di ghjacciu è di petra.
Unu di l’anelli esterni hè turchinu. Si pensa ch’ellu puderia esse alimentatu da particelle di ghjacciu liberate da u picculu satellitu [[Mab (astronomia)|Mab]].
== Satelliti naturali ==
Uranu hà parechji satelliti naturali. I cinque più grandi sò [[Miranda (astronomia)|Miranda]], [[Ariel (astronomia)|Ariel]], [[Umbriel (astronomia)|Umbriel]], [[Titania (astronomia)|Titania]] è [[Oberon (astronomia)|Oberon]]. I so nomi venenu soprattuttu da persunaghji di l’opere di [[William Shakespeare]] è [[Alexander Pope]].
[[William Herschel]] scuprì Titania è Oberon in u 1787. [[William Lassell]] scuprì Ariel è Umbriel in u 1840, è [[Gerard Kuiper]] scuprì Miranda in u 1948. E missioni spaziali è i telescopii anu dopu permessu di truvà altri satelliti, cumpresi alcuni chjuchi è scuri.
I satelliti principali anu superfici assai sfarente. Ariel hà menu crateri è una superficia chì pare più ghjovana; Umbriel hà una superficia più antica è assai craterizata. Miranda hà una superficia cumplessa, cù canyon prufondi è terreni chì parenu furmati da parechji episodi geologichi.
== Possibilità di vita ==
Ùn si cunsidereghja prubabile chì Uranu possi accoglie vita. Ùn hà micca una superficia solida accessibile, è a so atmosfera hè cumposta di sustanze, pressione è temperature chì ùn parenu favurevule à a vita cum’ella hè cunnisciuta.
I satelliti maiò puderianu, in teoria, avè acqua liquida sottu à una crosta ghjilata. Ma ùn ci hè ancu nisuna prova chì tali oceani esistinu. Ancu s’elli esistessinu, ùn si cunnosce nisuna forma di vita in u sistema d’Uranu.
== Uranu in a cultura ==
=== Mitulugia è astrologia ===
A pianeta piglia u so nome da [[Uranu (divinità)|Uranu]], divinità greca di u celu, figliolu è sposu di [[Gea]]. A pianeta ùn era micca cunnisciutu da e civiltà antiche: fù ricunnisciutu solu in u 1781.
In astrologia, Uranu hè assuciatu à l’invenzione, à l’intuizione è à i cambiamenti. Queste credenze appartenenu à l’astrologia è ùn sò micca cunclusione di l’astrunumia scentifica.
=== Uranu in a fantascienza ===
Uranu hè menu prisente in a fantascienza chè pianete più vicine à a Terra. U so alluntanamentu è e poche infurmazione dispunibule nanzu à u passaghju di Voyager 2 anu fattu chì parechji scrittori preferissinu altri lochi di u sistema sulare.
A pianeta hè u scenariu di u filmu ''[[Viaghju à u settimu pianeta]]'' (1962). Hè mintuvatu dinù in parechje opere scritte è televisive, trà e quale certi raconti di fantascienza, a seria ''[[Doctor Who]]'' è a seria animata ''[[Futurama]]''.
==Note==
<references/>
5umr2179gq7rhoo3jfn8c1i34v16yw4
407001
407000
2026-10-12T08:30:11Z
Articulivitali
28749
/* Osservazione */
407001
wikitext
text/x-wiki
[[File:Uranus Voyager2 color calibrated.png|thumb|Fotografia di Uranu fatta da a sonda Voyager 2 in u 1986.]]
'''Uranu''' hè a settima [[pianeta]] di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]]. Hè a terza pianeta per diametru è a quarta per massa. U so simbulu astronomicu hè ♅. U so nome vene da [[Uranu (divinità)|Uranu]], u diu grecu di u celu, babbu di [[Cronu]] è missiavu di [[Zeus]].
Ancu s’ellu si pò vede à ochju nudu in cundizione favurevule, Uranu ùn fù ricunnisciutu cum’è pianeta chè à a fine di u [[XVIII seculu]], per via di a so debule luminosità è di u so muvimentu lentu in u celu. [[William Herschel]] l’identificò u 13 di marzu di [[1781]].
Uranu è [[Nettunu (astronomia)|Nettunu]] anu una cumpusizione sfarente da quella di [[Ghjove (astronomia)|Ghjove]] è [[Saturnu (astronomia)|Saturnu]]. Sò à spessu classificati cum’è «[[gigante ghiacciatu|giganti ghiacciati]]»: a so atmosfera cuntene soprattuttu [[idrogenu]] è [[eliu]], ma ancu una parte impurtante d’acqua, d’[[ammoniaca]] è di [[metanu]]. L’internu hè custituitu per u più da ghjacci è petre.
A caratteristica a più rimarchevule d’Uranu hè l’inclinazione di u so assu di rotazione, chì hè di circa 98° rispettu à u pianu di a so orbita. Per via di st’inclinazione, a pianeta pare «rulà» longu a so orbita è i so poli sò diretti versu u Sole à turnu. Uranu hà dinù anelli, una magnetosfera è numerosi satelliti naturali.
== Osservazione ==
[[File:Uranus and Ariel-it.jpg|thumb|Transitu di Ariel nant’à u discu d’Uranu, in u 2007. Imagine presa da u telescopiu spaziale Hubble.]]
Uranu hè visibile à ochju nudu solu in un celu assai bughju è si pò cunfonde cù una stella debule. Un binoculu permette di situà lu più faciule trà e stelle vicine. Cù un telescopiu si pò distingue u so discu, ma hè difficiule di vede particularità di a so atmosfera senza strumenti specializati.
A so luminosità apparente cambia secondu a distanza da u Sole è da a Terra, è secondu a parte di a pianeta chì hè rivolta versu a Terra. L’osservazione à l’infrarossu, fatte da a Terra è cù telescopii spaziali, anu permessu di rilevà nuvuli è cambiamenti atmosferichi chì ùn eranu micca visibili durante u passaghju di a sonda Voyager 2.
== Storia di l’osservazione ==
=== Scuperta è nome ===
[[File:William Herschel01.jpg|thumb|William Herschel, u scopritore d'Uranu.]]
Prima di a scuperta ufficiale, Uranu era statu osservatu parechje volte è cunfusu cù una stella. In u [[1690]], [[John Flamsteed]] u catalogò cum’è una stella di a custellazione di u [[Tauru (custellazione)|Tauru]]. Altri astrunomi u rimarcanu durante u XVIII seculu, senza ricunnosce ch’ellu si trattava d’una pianeta.
U 13 di marzu di u 1781, [[William Herschel]] osservò l’ughjettu è nutò ch’ellu cambiava di pusizione. À u principiu, u classificò cum’è una cumeta. Dopu à più osservazione, l’astrunomi capinu ch’ellu era una pianeta nova.
Herschel u chjamò ''Georgium Sidus'', in onore di u rè britannicu [[Ghjorghju III di u Regnu Unitu|Ghjorghju III]]. U nome ùn fù aduttatu fora di a Gran Bretagna. Fù prupostu dinù u nome «Herschel», ma l’astrunomu [[Johann Elert Bode]] sustenì u nome d’Uranu, chì s’inseria in a tradizione di dà à e pianete nomi di divinità di a mitulugia. U nome Uranu finì per impone si à livellu internaziunale.
=== Osservazione muderne ===
Per via di a so grande distanza da a Terra, l’osservazione d’Uranu sò difficiule. In u 1948, [[Gerard Kuiper]] scuprì [[Miranda (astronomia)|Miranda]], unu di i so satelliti maiò. In u 1977, l’astrunomi scuprinu l’anelli d’Uranu osservendu una stella chì a pianeta occultava.
À parte si da u principiu di u XXI seculu, u [[telescopiu spaziale Hubble]] è i telescopii terrestri anu permessu di studià megliu l’anelli, i satelliti è l’atmosfera. Osservazione à l’infrarossu anu messu in evidenza tempeste è nuvuli di metanu.
=== Missioni spaziali ===
[[File:Uranus Final Image.jpg|thumb|Ultima immagine d'Uranu presa da a Voyager 2 quandu hà passatu u pianeta per andà versu Nettunu.]]
A sola sonda spaziale à avè visitatu Uranu hè stata [[Voyager 2]]. U so avvicinamentu massimu si fece u 24 di ghjennaghju di [[1986]], à circa 81 500 km da a pianeta. U passaghju durò poche ore, ma purtò assai più infurmazione ch’è seculi d’osservazione da a Terra.
Voyager 2 scuprì novi satelliti è anelli, studiò u campu magneticu è mandò e prime imaghjine vicine d’Uranu. À l’iniziu, l’imaghjine parianu mustrà una pianeta quasi senza nuvuli nè strutture atmosferiche. Un trattamentu più attentu di e fiure palesò qualchì furmazione.
L’esplorazione d’Uranu hè cumplicata da e grande distanze è da a debule energia sulare dispunibule. Una sonda chì ci viaghja averia bisognu d’un generatore à radioisotopi. Sò state pruposte parechje missione, ma nisuna ùn hà ancu viaghjatu versu a pianeta. Una missione cù un orbitatore è una sonda atmosferica hè stata cunsiderata cum’è una priorità per l’esplorazione planetaria futura.
== Orbita è rotazione ==
Uranu gira intornu à u Sole in circa 84 anni terrestri. A so distanza media da u Sole hè di circa 2,9 miliardi di chilometri, vale à dì circa 19 unità astronomiche. A luce sulare chì ghjunghje sin’à Uranu hè assai più debule ch'è quella ricevuta da a Terra.
A pianeta gira annantu à u so assu in circa 17 ore è 14 minuti, in sensu retrogradu. A so atmosfera, invece, hè mossa da venti chì ponu viaghjà più prestu chè a rotazione di a pianeta. A so orbita hè guasi nant’à u pianu di l’eclittica.
=== Inclinazione assiale ===
[[File:Inclinazione assiale giganti gassosi.jpg|thumb|Inclinazione assiale di i giganti gassosi.]]
L’assu d’Uranu hè inclinatu di circa 97,8° rispettu à u pianu di a so orbita. Cusì, durante una parte di u so annu, unu di i poli hè rivoltu versu u Sole, mentre chì l’altru stà in l’ombra. Ognunu di i poli riceve à turnu a luce sulare per circa a mità di l’orbita.
Sta geometria pruduce staghjone assai longhe è particulare. Vicinu à l’equinoziu, u Sole pare sorghje è tramontà sopra e regione equaturiale; vicinu à u sulstiziu, pò stà sopra à un polu per un longu periudu.
Ùn si cunnosce micca cun certezza a causa di st’inclinazione estrema. Una spiegazione pussibule hè chì Uranu fussi statu culpitu, à l’iniziu di a so storia, da un corpu massicciu. Altre ipotesi pruponenu parechji scontri o cambiamenti in a distribuzione di a materia intornu à a pianeta.
== Caratteristiche fisiche ==
=== Massa è dimensione ===
A massa d’Uranu hè circa 14,5 volte quella di a Terra. U so diametru hè circa quattru volte più grande ch'è quellu terrestre. Malgradu a so dimensione, hè u menu massicciu di e pianete gigante. A so densità media hè di circa 1,27 g/cm³, a seconda più bassa di u sistema sulare, dopu à quella di Saturnu.
Uranu ùn hà micca una superficia solida ben definita. Per cunvenzione, a so «superficia» hè situata à u livellu induve a pressione atmosferica hè uguale à un bar. A pianeta hè un sferoide appiattitu: u so raghju equaturiale hè più grande ch'è u so raghju polare.
=== Struttura interna ===
I mudelli abituali ripartiscenu Uranu in trè strati principali:
* un nucleu chjucu è densu, cumpostu soprattuttu di petre è di metalli;
* un mantellu internu riccu d’acqua, d’ammoniaca è d’altre sustanze volatile;
* una parte esterna gasosa, cumposta principalmente d’idrogenu è d’eliu.
U «ghjacciu» di u mantellu ùn hè micca ghjacciu cumunu: e pressione è e temperature assai alte ne facenu un fluidu densu. A struttura precisa d’Uranu ùn hè ancu cunnisciuta, perchè i dati dispunibuli ùn permettenu micca di sceglie trà tutti i mudelli pruposti.
Uranu emette pocu calore da u so internu, à u cuntrariu di Nettunu è di parechji altri pianeti giganti. Ùn hè chjaru perchè. Una pussibilità hè chì un impattu anticu abbia cacciatu una parte di u calore internu; un’altra hè chì strati interni di cumpusizione sfarente impediscanu à u calore di ghjunghje sin’à l’esternu. A so temperatura minima atmosferica pò falà sin’à circa 49 K, vale à dì −224 °C.
== Atmosfera ==
L’atmosfera d’Uranu hè cumposta soprattuttu d’idrogenu è d’eliu, cù una quantità più chjuca di metanu è tracce d’acqua è d’ammoniaca. U metanu assorbe una parte di a luce rossa è face chì a pianeta apparisca turchinu-verde.
L’atmosfera hè divisa in trè strati principali:
* a [[troposfera]], u stratu inferiore, induve si formanu e nuvuli;
* a [[stratosfera]], induve a temperatura cresce cù l’altitudine;
* a [[termosfera]], u stratu u più esternu, chì si stende à parechje decine di millaie di chilometri sopra à a pianeta.
=== Troposfera ===
A troposfera hè a parte più densa di l’atmosfera. A temperatura ci cala à misura chì l’altitudine cresce. Si pensa chì ci sò strati di nuvuli à diverse prufundità: e nuvuli d’acqua serianu più in fondu, mentre chì quelle di metanu serianu più vicine à a parte suprana di a troposfera.
A troposfera hè dinamica: ci sò venti forti, muvimenti cunvettivi, nuvuli luminose è cambiamenti chì ponu esse liati à e staghjone.
=== Stratosfera è termosfera ===
A stratosfera cuntene metanu è altri idrocarburi, furmati in parte da l’azzione di a luce sulare. Frà elli ci sò l’acetilene è l’etanu. Quandu si rinfriscanu, ste sustanze ponu cundensà si è furmà strati di foschia.
A termosfera d’Uranu hè assai calda malgradu a grande distanza da u Sole. A causa esatta di stu riscaldamentu ùn hè ancu cunnisciuta. U stratu superiore cuntene assai idrogenu, è a so grande estensione pò cuntribuisce à caccià a polvera da l’anelli.
=== Nuvule, venti è clima ===
Quandu Voyager 2 visitò Uranu in u 1986, l’atmosfera paria pocu attiva, cù poche nuvuli visibili. Osservazione fatte dopu anu mustratu nuvuli più numerosi, bande è tempeste. A più grande attività osservata vicinu à l’equinoziu pare ligata à i cambiamenti stagiunali.
I venti ponu ghjunghje à circa 900 km/h. Vicinu à l’equatore, soffianu in direzzione opposta à a rotazione di a pianeta; à altre latitudine ponu move si in u listessu sensu. L’osservazione anu dinù rilevatu macchie scure è furmazioni luminose chì cambianu cù u tempu.
== Campu magneticu ==
A magnetosfera d’Uranu hè stata studiata per a prima volta da Voyager 2. U campu magneticu hè assai inclinatu rispettu à l’assu di rotazione è ùn hè micca centratu in a pianeta: u so dipolu hè spiazzatu versu l’emisferu sudu.
Sta cunfigurazione hè assai sfarente da quella di a Terra è di e pianete gigante più maiore. Una spiegazione pussibule hè chì u campu magneticu si generi in strati liquidi relativamente superficiali, ricchi d’acqua è d’ammoniaca, invece d’avè a so origine in u nucleu.
A magnetosfera si stende à grande distanza da a pianeta è forma una coda longa in direzzione opposta à u Sole. L’interazzione trà e particelle cariche è u campu magneticu pruduce aurore, chì sò state osservate da u telescopiu spaziale Hubble.
== Anelli ==
[[File:Uranus rings and moons.jpg|thumb|Uranu cù i so anelli è i so satelliti.]]
Uranu hà un sistema d’anelli scuri è pocu luminosi. L’anelli principali funu scuperti in u 1977, quandu l’astrunomi osservavanu una stella chì passava daretu à a pianeta. A luce di a stella calò parechje volte prima è dopu à l’occultazione: l’osservazione indicavanu a prisenza d’anelli.
Voyager 2 cunfirmò l’esistenza di l’anelli è ne scuprì altri. Osservazione più recente anu identificatu anelli esterni, più luntani da a pianeta. A materia di l’anelli hè cumposta da particelle scure, polvera è pezzi di ghjacciu è di petra.
Unu di l’anelli esterni hè turchinu. Si pensa ch’ellu puderia esse alimentatu da particelle di ghjacciu liberate da u picculu satellitu [[Mab (astronomia)|Mab]].
== Satelliti naturali ==
Uranu hà parechji satelliti naturali. I cinque più grandi sò [[Miranda (astronomia)|Miranda]], [[Ariel (astronomia)|Ariel]], [[Umbriel (astronomia)|Umbriel]], [[Titania (astronomia)|Titania]] è [[Oberon (astronomia)|Oberon]]. I so nomi venenu soprattuttu da persunaghji di l’opere di [[William Shakespeare]] è [[Alexander Pope]].
[[William Herschel]] scuprì Titania è Oberon in u 1787. [[William Lassell]] scuprì Ariel è Umbriel in u 1840, è [[Gerard Kuiper]] scuprì Miranda in u 1948. E missioni spaziali è i telescopii anu dopu permessu di truvà altri satelliti, cumpresi alcuni chjuchi è scuri.
I satelliti principali anu superfici assai sfarente. Ariel hà menu crateri è una superficia chì pare più ghjovana; Umbriel hà una superficia più antica è assai craterizata. Miranda hà una superficia cumplessa, cù canyon prufondi è terreni chì parenu furmati da parechji episodi geologichi.
== Possibilità di vita ==
Ùn si cunsidereghja prubabile chì Uranu possi accoglie vita. Ùn hà micca una superficia solida accessibile, è a so atmosfera hè cumposta di sustanze, pressione è temperature chì ùn parenu favurevule à a vita cum’ella hè cunnisciuta.
I satelliti maiò puderianu, in teoria, avè acqua liquida sottu à una crosta ghjilata. Ma ùn ci hè ancu nisuna prova chì tali oceani esistinu. Ancu s’elli esistessinu, ùn si cunnosce nisuna forma di vita in u sistema d’Uranu.
== Uranu in a cultura ==
=== Mitulugia è astrologia ===
A pianeta piglia u so nome da [[Uranu (divinità)|Uranu]], divinità greca di u celu, figliolu è sposu di [[Gea]]. A pianeta ùn era micca cunnisciutu da e civiltà antiche: fù ricunnisciutu solu in u 1781.
In astrologia, Uranu hè assuciatu à l’invenzione, à l’intuizione è à i cambiamenti. Queste credenze appartenenu à l’astrologia è ùn sò micca cunclusione di l’astrunumia scentifica.
=== Uranu in a fantascienza ===
Uranu hè menu prisente in a fantascienza chè pianete più vicine à a Terra. U so alluntanamentu è e poche infurmazione dispunibule nanzu à u passaghju di Voyager 2 anu fattu chì parechji scrittori preferissinu altri lochi di u sistema sulare.
A pianeta hè u scenariu di u filmu ''[[Viaghju à u settimu pianeta]]'' (1962). Hè mintuvatu dinù in parechje opere scritte è televisive, trà e quale certi raconti di fantascienza, a seria ''[[Doctor Who]]'' è a seria animata ''[[Futurama]]''.
==Note==
<references/>
d788cy8p8wb0zropwjfr7z3t6qop3bh
407002
407001
2026-10-12T08:30:23Z
Articulivitali
28749
/* Scuperta è nome */
407002
wikitext
text/x-wiki
[[File:Uranus Voyager2 color calibrated.png|thumb|Fotografia di Uranu fatta da a sonda Voyager 2 in u 1986.]]
'''Uranu''' hè a settima [[pianeta]] di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]]. Hè a terza pianeta per diametru è a quarta per massa. U so simbulu astronomicu hè ♅. U so nome vene da [[Uranu (divinità)|Uranu]], u diu grecu di u celu, babbu di [[Cronu]] è missiavu di [[Zeus]].
Ancu s’ellu si pò vede à ochju nudu in cundizione favurevule, Uranu ùn fù ricunnisciutu cum’è pianeta chè à a fine di u [[XVIII seculu]], per via di a so debule luminosità è di u so muvimentu lentu in u celu. [[William Herschel]] l’identificò u 13 di marzu di [[1781]].
Uranu è [[Nettunu (astronomia)|Nettunu]] anu una cumpusizione sfarente da quella di [[Ghjove (astronomia)|Ghjove]] è [[Saturnu (astronomia)|Saturnu]]. Sò à spessu classificati cum’è «[[gigante ghiacciatu|giganti ghiacciati]]»: a so atmosfera cuntene soprattuttu [[idrogenu]] è [[eliu]], ma ancu una parte impurtante d’acqua, d’[[ammoniaca]] è di [[metanu]]. L’internu hè custituitu per u più da ghjacci è petre.
A caratteristica a più rimarchevule d’Uranu hè l’inclinazione di u so assu di rotazione, chì hè di circa 98° rispettu à u pianu di a so orbita. Per via di st’inclinazione, a pianeta pare «rulà» longu a so orbita è i so poli sò diretti versu u Sole à turnu. Uranu hà dinù anelli, una magnetosfera è numerosi satelliti naturali.
== Osservazione ==
[[File:Uranus and Ariel-it.jpg|thumb|Transitu di Ariel nant’à u discu d’Uranu, in u 2007. Imagine presa da u telescopiu spaziale Hubble.]]
Uranu hè visibile à ochju nudu solu in un celu assai bughju è si pò cunfonde cù una stella debule. Un binoculu permette di situà lu più faciule trà e stelle vicine. Cù un telescopiu si pò distingue u so discu, ma hè difficiule di vede particularità di a so atmosfera senza strumenti specializati.
A so luminosità apparente cambia secondu a distanza da u Sole è da a Terra, è secondu a parte di a pianeta chì hè rivolta versu a Terra. L’osservazione à l’infrarossu, fatte da a Terra è cù telescopii spaziali, anu permessu di rilevà nuvuli è cambiamenti atmosferichi chì ùn eranu micca visibili durante u passaghju di a sonda Voyager 2.
== Storia di l’osservazione ==
=== Scuperta è nome ===
[[File:William Herschel01.jpg|thumb|William Herschel, u scupritore d'Uranu.]]
Prima di a scuperta ufficiale, Uranu era statu osservatu parechje volte è cunfusu cù una stella. In u [[1690]], [[John Flamsteed]] u catalogò cum’è una stella di a custellazione di u [[Tauru (custellazione)|Tauru]]. Altri astrunomi u rimarcanu durante u XVIII seculu, senza ricunnosce ch’ellu si trattava d’una pianeta.
U 13 di marzu di u 1781, [[William Herschel]] osservò l’ughjettu è nutò ch’ellu cambiava di pusizione. À u principiu, u classificò cum’è una cumeta. Dopu à più osservazione, l’astrunomi capinu ch’ellu era una pianeta nova.
Herschel u chjamò ''Georgium Sidus'', in onore di u rè britannicu [[Ghjorghju III di u Regnu Unitu|Ghjorghju III]]. U nome ùn fù aduttatu fora di a Gran Bretagna. Fù prupostu dinù u nome «Herschel», ma l’astrunomu [[Johann Elert Bode]] sustenì u nome d’Uranu, chì s’inseria in a tradizione di dà à e pianete nomi di divinità di a mitulugia. U nome Uranu finì per impone si à livellu internaziunale.
=== Osservazione muderne ===
Per via di a so grande distanza da a Terra, l’osservazione d’Uranu sò difficiule. In u 1948, [[Gerard Kuiper]] scuprì [[Miranda (astronomia)|Miranda]], unu di i so satelliti maiò. In u 1977, l’astrunomi scuprinu l’anelli d’Uranu osservendu una stella chì a pianeta occultava.
À parte si da u principiu di u XXI seculu, u [[telescopiu spaziale Hubble]] è i telescopii terrestri anu permessu di studià megliu l’anelli, i satelliti è l’atmosfera. Osservazione à l’infrarossu anu messu in evidenza tempeste è nuvuli di metanu.
=== Missioni spaziali ===
[[File:Uranus Final Image.jpg|thumb|Ultima immagine d'Uranu presa da a Voyager 2 quandu hà passatu u pianeta per andà versu Nettunu.]]
A sola sonda spaziale à avè visitatu Uranu hè stata [[Voyager 2]]. U so avvicinamentu massimu si fece u 24 di ghjennaghju di [[1986]], à circa 81 500 km da a pianeta. U passaghju durò poche ore, ma purtò assai più infurmazione ch’è seculi d’osservazione da a Terra.
Voyager 2 scuprì novi satelliti è anelli, studiò u campu magneticu è mandò e prime imaghjine vicine d’Uranu. À l’iniziu, l’imaghjine parianu mustrà una pianeta quasi senza nuvuli nè strutture atmosferiche. Un trattamentu più attentu di e fiure palesò qualchì furmazione.
L’esplorazione d’Uranu hè cumplicata da e grande distanze è da a debule energia sulare dispunibule. Una sonda chì ci viaghja averia bisognu d’un generatore à radioisotopi. Sò state pruposte parechje missione, ma nisuna ùn hà ancu viaghjatu versu a pianeta. Una missione cù un orbitatore è una sonda atmosferica hè stata cunsiderata cum’è una priorità per l’esplorazione planetaria futura.
== Orbita è rotazione ==
Uranu gira intornu à u Sole in circa 84 anni terrestri. A so distanza media da u Sole hè di circa 2,9 miliardi di chilometri, vale à dì circa 19 unità astronomiche. A luce sulare chì ghjunghje sin’à Uranu hè assai più debule ch'è quella ricevuta da a Terra.
A pianeta gira annantu à u so assu in circa 17 ore è 14 minuti, in sensu retrogradu. A so atmosfera, invece, hè mossa da venti chì ponu viaghjà più prestu chè a rotazione di a pianeta. A so orbita hè guasi nant’à u pianu di l’eclittica.
=== Inclinazione assiale ===
[[File:Inclinazione assiale giganti gassosi.jpg|thumb|Inclinazione assiale di i giganti gassosi.]]
L’assu d’Uranu hè inclinatu di circa 97,8° rispettu à u pianu di a so orbita. Cusì, durante una parte di u so annu, unu di i poli hè rivoltu versu u Sole, mentre chì l’altru stà in l’ombra. Ognunu di i poli riceve à turnu a luce sulare per circa a mità di l’orbita.
Sta geometria pruduce staghjone assai longhe è particulare. Vicinu à l’equinoziu, u Sole pare sorghje è tramontà sopra e regione equaturiale; vicinu à u sulstiziu, pò stà sopra à un polu per un longu periudu.
Ùn si cunnosce micca cun certezza a causa di st’inclinazione estrema. Una spiegazione pussibule hè chì Uranu fussi statu culpitu, à l’iniziu di a so storia, da un corpu massicciu. Altre ipotesi pruponenu parechji scontri o cambiamenti in a distribuzione di a materia intornu à a pianeta.
== Caratteristiche fisiche ==
=== Massa è dimensione ===
A massa d’Uranu hè circa 14,5 volte quella di a Terra. U so diametru hè circa quattru volte più grande ch'è quellu terrestre. Malgradu a so dimensione, hè u menu massicciu di e pianete gigante. A so densità media hè di circa 1,27 g/cm³, a seconda più bassa di u sistema sulare, dopu à quella di Saturnu.
Uranu ùn hà micca una superficia solida ben definita. Per cunvenzione, a so «superficia» hè situata à u livellu induve a pressione atmosferica hè uguale à un bar. A pianeta hè un sferoide appiattitu: u so raghju equaturiale hè più grande ch'è u so raghju polare.
=== Struttura interna ===
I mudelli abituali ripartiscenu Uranu in trè strati principali:
* un nucleu chjucu è densu, cumpostu soprattuttu di petre è di metalli;
* un mantellu internu riccu d’acqua, d’ammoniaca è d’altre sustanze volatile;
* una parte esterna gasosa, cumposta principalmente d’idrogenu è d’eliu.
U «ghjacciu» di u mantellu ùn hè micca ghjacciu cumunu: e pressione è e temperature assai alte ne facenu un fluidu densu. A struttura precisa d’Uranu ùn hè ancu cunnisciuta, perchè i dati dispunibuli ùn permettenu micca di sceglie trà tutti i mudelli pruposti.
Uranu emette pocu calore da u so internu, à u cuntrariu di Nettunu è di parechji altri pianeti giganti. Ùn hè chjaru perchè. Una pussibilità hè chì un impattu anticu abbia cacciatu una parte di u calore internu; un’altra hè chì strati interni di cumpusizione sfarente impediscanu à u calore di ghjunghje sin’à l’esternu. A so temperatura minima atmosferica pò falà sin’à circa 49 K, vale à dì −224 °C.
== Atmosfera ==
L’atmosfera d’Uranu hè cumposta soprattuttu d’idrogenu è d’eliu, cù una quantità più chjuca di metanu è tracce d’acqua è d’ammoniaca. U metanu assorbe una parte di a luce rossa è face chì a pianeta apparisca turchinu-verde.
L’atmosfera hè divisa in trè strati principali:
* a [[troposfera]], u stratu inferiore, induve si formanu e nuvuli;
* a [[stratosfera]], induve a temperatura cresce cù l’altitudine;
* a [[termosfera]], u stratu u più esternu, chì si stende à parechje decine di millaie di chilometri sopra à a pianeta.
=== Troposfera ===
A troposfera hè a parte più densa di l’atmosfera. A temperatura ci cala à misura chì l’altitudine cresce. Si pensa chì ci sò strati di nuvuli à diverse prufundità: e nuvuli d’acqua serianu più in fondu, mentre chì quelle di metanu serianu più vicine à a parte suprana di a troposfera.
A troposfera hè dinamica: ci sò venti forti, muvimenti cunvettivi, nuvuli luminose è cambiamenti chì ponu esse liati à e staghjone.
=== Stratosfera è termosfera ===
A stratosfera cuntene metanu è altri idrocarburi, furmati in parte da l’azzione di a luce sulare. Frà elli ci sò l’acetilene è l’etanu. Quandu si rinfriscanu, ste sustanze ponu cundensà si è furmà strati di foschia.
A termosfera d’Uranu hè assai calda malgradu a grande distanza da u Sole. A causa esatta di stu riscaldamentu ùn hè ancu cunnisciuta. U stratu superiore cuntene assai idrogenu, è a so grande estensione pò cuntribuisce à caccià a polvera da l’anelli.
=== Nuvule, venti è clima ===
Quandu Voyager 2 visitò Uranu in u 1986, l’atmosfera paria pocu attiva, cù poche nuvuli visibili. Osservazione fatte dopu anu mustratu nuvuli più numerosi, bande è tempeste. A più grande attività osservata vicinu à l’equinoziu pare ligata à i cambiamenti stagiunali.
I venti ponu ghjunghje à circa 900 km/h. Vicinu à l’equatore, soffianu in direzzione opposta à a rotazione di a pianeta; à altre latitudine ponu move si in u listessu sensu. L’osservazione anu dinù rilevatu macchie scure è furmazioni luminose chì cambianu cù u tempu.
== Campu magneticu ==
A magnetosfera d’Uranu hè stata studiata per a prima volta da Voyager 2. U campu magneticu hè assai inclinatu rispettu à l’assu di rotazione è ùn hè micca centratu in a pianeta: u so dipolu hè spiazzatu versu l’emisferu sudu.
Sta cunfigurazione hè assai sfarente da quella di a Terra è di e pianete gigante più maiore. Una spiegazione pussibule hè chì u campu magneticu si generi in strati liquidi relativamente superficiali, ricchi d’acqua è d’ammoniaca, invece d’avè a so origine in u nucleu.
A magnetosfera si stende à grande distanza da a pianeta è forma una coda longa in direzzione opposta à u Sole. L’interazzione trà e particelle cariche è u campu magneticu pruduce aurore, chì sò state osservate da u telescopiu spaziale Hubble.
== Anelli ==
[[File:Uranus rings and moons.jpg|thumb|Uranu cù i so anelli è i so satelliti.]]
Uranu hà un sistema d’anelli scuri è pocu luminosi. L’anelli principali funu scuperti in u 1977, quandu l’astrunomi osservavanu una stella chì passava daretu à a pianeta. A luce di a stella calò parechje volte prima è dopu à l’occultazione: l’osservazione indicavanu a prisenza d’anelli.
Voyager 2 cunfirmò l’esistenza di l’anelli è ne scuprì altri. Osservazione più recente anu identificatu anelli esterni, più luntani da a pianeta. A materia di l’anelli hè cumposta da particelle scure, polvera è pezzi di ghjacciu è di petra.
Unu di l’anelli esterni hè turchinu. Si pensa ch’ellu puderia esse alimentatu da particelle di ghjacciu liberate da u picculu satellitu [[Mab (astronomia)|Mab]].
== Satelliti naturali ==
Uranu hà parechji satelliti naturali. I cinque più grandi sò [[Miranda (astronomia)|Miranda]], [[Ariel (astronomia)|Ariel]], [[Umbriel (astronomia)|Umbriel]], [[Titania (astronomia)|Titania]] è [[Oberon (astronomia)|Oberon]]. I so nomi venenu soprattuttu da persunaghji di l’opere di [[William Shakespeare]] è [[Alexander Pope]].
[[William Herschel]] scuprì Titania è Oberon in u 1787. [[William Lassell]] scuprì Ariel è Umbriel in u 1840, è [[Gerard Kuiper]] scuprì Miranda in u 1948. E missioni spaziali è i telescopii anu dopu permessu di truvà altri satelliti, cumpresi alcuni chjuchi è scuri.
I satelliti principali anu superfici assai sfarente. Ariel hà menu crateri è una superficia chì pare più ghjovana; Umbriel hà una superficia più antica è assai craterizata. Miranda hà una superficia cumplessa, cù canyon prufondi è terreni chì parenu furmati da parechji episodi geologichi.
== Possibilità di vita ==
Ùn si cunsidereghja prubabile chì Uranu possi accoglie vita. Ùn hà micca una superficia solida accessibile, è a so atmosfera hè cumposta di sustanze, pressione è temperature chì ùn parenu favurevule à a vita cum’ella hè cunnisciuta.
I satelliti maiò puderianu, in teoria, avè acqua liquida sottu à una crosta ghjilata. Ma ùn ci hè ancu nisuna prova chì tali oceani esistinu. Ancu s’elli esistessinu, ùn si cunnosce nisuna forma di vita in u sistema d’Uranu.
== Uranu in a cultura ==
=== Mitulugia è astrologia ===
A pianeta piglia u so nome da [[Uranu (divinità)|Uranu]], divinità greca di u celu, figliolu è sposu di [[Gea]]. A pianeta ùn era micca cunnisciutu da e civiltà antiche: fù ricunnisciutu solu in u 1781.
In astrologia, Uranu hè assuciatu à l’invenzione, à l’intuizione è à i cambiamenti. Queste credenze appartenenu à l’astrologia è ùn sò micca cunclusione di l’astrunumia scentifica.
=== Uranu in a fantascienza ===
Uranu hè menu prisente in a fantascienza chè pianete più vicine à a Terra. U so alluntanamentu è e poche infurmazione dispunibule nanzu à u passaghju di Voyager 2 anu fattu chì parechji scrittori preferissinu altri lochi di u sistema sulare.
A pianeta hè u scenariu di u filmu ''[[Viaghju à u settimu pianeta]]'' (1962). Hè mintuvatu dinù in parechje opere scritte è televisive, trà e quale certi raconti di fantascienza, a seria ''[[Doctor Who]]'' è a seria animata ''[[Futurama]]''.
==Note==
<references/>
8yb83b9u877ak3cnkh41k0sonltjpq1
407003
407002
2026-10-12T08:30:53Z
Articulivitali
28749
/* Missioni spaziali */
407003
wikitext
text/x-wiki
[[File:Uranus Voyager2 color calibrated.png|thumb|Fotografia di Uranu fatta da a sonda Voyager 2 in u 1986.]]
'''Uranu''' hè a settima [[pianeta]] di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]]. Hè a terza pianeta per diametru è a quarta per massa. U so simbulu astronomicu hè ♅. U so nome vene da [[Uranu (divinità)|Uranu]], u diu grecu di u celu, babbu di [[Cronu]] è missiavu di [[Zeus]].
Ancu s’ellu si pò vede à ochju nudu in cundizione favurevule, Uranu ùn fù ricunnisciutu cum’è pianeta chè à a fine di u [[XVIII seculu]], per via di a so debule luminosità è di u so muvimentu lentu in u celu. [[William Herschel]] l’identificò u 13 di marzu di [[1781]].
Uranu è [[Nettunu (astronomia)|Nettunu]] anu una cumpusizione sfarente da quella di [[Ghjove (astronomia)|Ghjove]] è [[Saturnu (astronomia)|Saturnu]]. Sò à spessu classificati cum’è «[[gigante ghiacciatu|giganti ghiacciati]]»: a so atmosfera cuntene soprattuttu [[idrogenu]] è [[eliu]], ma ancu una parte impurtante d’acqua, d’[[ammoniaca]] è di [[metanu]]. L’internu hè custituitu per u più da ghjacci è petre.
A caratteristica a più rimarchevule d’Uranu hè l’inclinazione di u so assu di rotazione, chì hè di circa 98° rispettu à u pianu di a so orbita. Per via di st’inclinazione, a pianeta pare «rulà» longu a so orbita è i so poli sò diretti versu u Sole à turnu. Uranu hà dinù anelli, una magnetosfera è numerosi satelliti naturali.
== Osservazione ==
[[File:Uranus and Ariel-it.jpg|thumb|Transitu di Ariel nant’à u discu d’Uranu, in u 2007. Imagine presa da u telescopiu spaziale Hubble.]]
Uranu hè visibile à ochju nudu solu in un celu assai bughju è si pò cunfonde cù una stella debule. Un binoculu permette di situà lu più faciule trà e stelle vicine. Cù un telescopiu si pò distingue u so discu, ma hè difficiule di vede particularità di a so atmosfera senza strumenti specializati.
A so luminosità apparente cambia secondu a distanza da u Sole è da a Terra, è secondu a parte di a pianeta chì hè rivolta versu a Terra. L’osservazione à l’infrarossu, fatte da a Terra è cù telescopii spaziali, anu permessu di rilevà nuvuli è cambiamenti atmosferichi chì ùn eranu micca visibili durante u passaghju di a sonda Voyager 2.
== Storia di l’osservazione ==
=== Scuperta è nome ===
[[File:William Herschel01.jpg|thumb|William Herschel, u scupritore d'Uranu.]]
Prima di a scuperta ufficiale, Uranu era statu osservatu parechje volte è cunfusu cù una stella. In u [[1690]], [[John Flamsteed]] u catalogò cum’è una stella di a custellazione di u [[Tauru (custellazione)|Tauru]]. Altri astrunomi u rimarcanu durante u XVIII seculu, senza ricunnosce ch’ellu si trattava d’una pianeta.
U 13 di marzu di u 1781, [[William Herschel]] osservò l’ughjettu è nutò ch’ellu cambiava di pusizione. À u principiu, u classificò cum’è una cumeta. Dopu à più osservazione, l’astrunomi capinu ch’ellu era una pianeta nova.
Herschel u chjamò ''Georgium Sidus'', in onore di u rè britannicu [[Ghjorghju III di u Regnu Unitu|Ghjorghju III]]. U nome ùn fù aduttatu fora di a Gran Bretagna. Fù prupostu dinù u nome «Herschel», ma l’astrunomu [[Johann Elert Bode]] sustenì u nome d’Uranu, chì s’inseria in a tradizione di dà à e pianete nomi di divinità di a mitulugia. U nome Uranu finì per impone si à livellu internaziunale.
=== Osservazione muderne ===
Per via di a so grande distanza da a Terra, l’osservazione d’Uranu sò difficiule. In u 1948, [[Gerard Kuiper]] scuprì [[Miranda (astronomia)|Miranda]], unu di i so satelliti maiò. In u 1977, l’astrunomi scuprinu l’anelli d’Uranu osservendu una stella chì a pianeta occultava.
À parte si da u principiu di u XXI seculu, u [[telescopiu spaziale Hubble]] è i telescopii terrestri anu permessu di studià megliu l’anelli, i satelliti è l’atmosfera. Osservazione à l’infrarossu anu messu in evidenza tempeste è nuvuli di metanu.
=== Missioni spaziali ===
[[File:Uranus Final Image.jpg|thumb|Ultima imagine d'Uranu presa da Voyager 2 quand'ellu hà passatu a pianeta per andà versu Nettunu.]]
A sola sonda spaziale à avè visitatu Uranu hè stata [[Voyager 2]]. U so avvicinamentu massimu si fece u 24 di ghjennaghju di [[1986]], à circa 81 500 km da a pianeta. U passaghju durò poche ore, ma purtò assai più infurmazione ch’è seculi d’osservazione da a Terra.
Voyager 2 scuprì novi satelliti è anelli, studiò u campu magneticu è mandò e prime imaghjine vicine d’Uranu. À l’iniziu, l’imaghjine parianu mustrà una pianeta quasi senza nuvuli nè strutture atmosferiche. Un trattamentu più attentu di e fiure palesò qualchì furmazione.
L’esplorazione d’Uranu hè cumplicata da e grande distanze è da a debule energia sulare dispunibule. Una sonda chì ci viaghja averia bisognu d’un generatore à radioisotopi. Sò state pruposte parechje missione, ma nisuna ùn hà ancu viaghjatu versu a pianeta. Una missione cù un orbitatore è una sonda atmosferica hè stata cunsiderata cum’è una priorità per l’esplorazione planetaria futura.
== Orbita è rotazione ==
Uranu gira intornu à u Sole in circa 84 anni terrestri. A so distanza media da u Sole hè di circa 2,9 miliardi di chilometri, vale à dì circa 19 unità astronomiche. A luce sulare chì ghjunghje sin’à Uranu hè assai più debule ch'è quella ricevuta da a Terra.
A pianeta gira annantu à u so assu in circa 17 ore è 14 minuti, in sensu retrogradu. A so atmosfera, invece, hè mossa da venti chì ponu viaghjà più prestu chè a rotazione di a pianeta. A so orbita hè guasi nant’à u pianu di l’eclittica.
=== Inclinazione assiale ===
[[File:Inclinazione assiale giganti gassosi.jpg|thumb|Inclinazione assiale di i giganti gassosi.]]
L’assu d’Uranu hè inclinatu di circa 97,8° rispettu à u pianu di a so orbita. Cusì, durante una parte di u so annu, unu di i poli hè rivoltu versu u Sole, mentre chì l’altru stà in l’ombra. Ognunu di i poli riceve à turnu a luce sulare per circa a mità di l’orbita.
Sta geometria pruduce staghjone assai longhe è particulare. Vicinu à l’equinoziu, u Sole pare sorghje è tramontà sopra e regione equaturiale; vicinu à u sulstiziu, pò stà sopra à un polu per un longu periudu.
Ùn si cunnosce micca cun certezza a causa di st’inclinazione estrema. Una spiegazione pussibule hè chì Uranu fussi statu culpitu, à l’iniziu di a so storia, da un corpu massicciu. Altre ipotesi pruponenu parechji scontri o cambiamenti in a distribuzione di a materia intornu à a pianeta.
== Caratteristiche fisiche ==
=== Massa è dimensione ===
A massa d’Uranu hè circa 14,5 volte quella di a Terra. U so diametru hè circa quattru volte più grande ch'è quellu terrestre. Malgradu a so dimensione, hè u menu massicciu di e pianete gigante. A so densità media hè di circa 1,27 g/cm³, a seconda più bassa di u sistema sulare, dopu à quella di Saturnu.
Uranu ùn hà micca una superficia solida ben definita. Per cunvenzione, a so «superficia» hè situata à u livellu induve a pressione atmosferica hè uguale à un bar. A pianeta hè un sferoide appiattitu: u so raghju equaturiale hè più grande ch'è u so raghju polare.
=== Struttura interna ===
I mudelli abituali ripartiscenu Uranu in trè strati principali:
* un nucleu chjucu è densu, cumpostu soprattuttu di petre è di metalli;
* un mantellu internu riccu d’acqua, d’ammoniaca è d’altre sustanze volatile;
* una parte esterna gasosa, cumposta principalmente d’idrogenu è d’eliu.
U «ghjacciu» di u mantellu ùn hè micca ghjacciu cumunu: e pressione è e temperature assai alte ne facenu un fluidu densu. A struttura precisa d’Uranu ùn hè ancu cunnisciuta, perchè i dati dispunibuli ùn permettenu micca di sceglie trà tutti i mudelli pruposti.
Uranu emette pocu calore da u so internu, à u cuntrariu di Nettunu è di parechji altri pianeti giganti. Ùn hè chjaru perchè. Una pussibilità hè chì un impattu anticu abbia cacciatu una parte di u calore internu; un’altra hè chì strati interni di cumpusizione sfarente impediscanu à u calore di ghjunghje sin’à l’esternu. A so temperatura minima atmosferica pò falà sin’à circa 49 K, vale à dì −224 °C.
== Atmosfera ==
L’atmosfera d’Uranu hè cumposta soprattuttu d’idrogenu è d’eliu, cù una quantità più chjuca di metanu è tracce d’acqua è d’ammoniaca. U metanu assorbe una parte di a luce rossa è face chì a pianeta apparisca turchinu-verde.
L’atmosfera hè divisa in trè strati principali:
* a [[troposfera]], u stratu inferiore, induve si formanu e nuvuli;
* a [[stratosfera]], induve a temperatura cresce cù l’altitudine;
* a [[termosfera]], u stratu u più esternu, chì si stende à parechje decine di millaie di chilometri sopra à a pianeta.
=== Troposfera ===
A troposfera hè a parte più densa di l’atmosfera. A temperatura ci cala à misura chì l’altitudine cresce. Si pensa chì ci sò strati di nuvuli à diverse prufundità: e nuvuli d’acqua serianu più in fondu, mentre chì quelle di metanu serianu più vicine à a parte suprana di a troposfera.
A troposfera hè dinamica: ci sò venti forti, muvimenti cunvettivi, nuvuli luminose è cambiamenti chì ponu esse liati à e staghjone.
=== Stratosfera è termosfera ===
A stratosfera cuntene metanu è altri idrocarburi, furmati in parte da l’azzione di a luce sulare. Frà elli ci sò l’acetilene è l’etanu. Quandu si rinfriscanu, ste sustanze ponu cundensà si è furmà strati di foschia.
A termosfera d’Uranu hè assai calda malgradu a grande distanza da u Sole. A causa esatta di stu riscaldamentu ùn hè ancu cunnisciuta. U stratu superiore cuntene assai idrogenu, è a so grande estensione pò cuntribuisce à caccià a polvera da l’anelli.
=== Nuvule, venti è clima ===
Quandu Voyager 2 visitò Uranu in u 1986, l’atmosfera paria pocu attiva, cù poche nuvuli visibili. Osservazione fatte dopu anu mustratu nuvuli più numerosi, bande è tempeste. A più grande attività osservata vicinu à l’equinoziu pare ligata à i cambiamenti stagiunali.
I venti ponu ghjunghje à circa 900 km/h. Vicinu à l’equatore, soffianu in direzzione opposta à a rotazione di a pianeta; à altre latitudine ponu move si in u listessu sensu. L’osservazione anu dinù rilevatu macchie scure è furmazioni luminose chì cambianu cù u tempu.
== Campu magneticu ==
A magnetosfera d’Uranu hè stata studiata per a prima volta da Voyager 2. U campu magneticu hè assai inclinatu rispettu à l’assu di rotazione è ùn hè micca centratu in a pianeta: u so dipolu hè spiazzatu versu l’emisferu sudu.
Sta cunfigurazione hè assai sfarente da quella di a Terra è di e pianete gigante più maiore. Una spiegazione pussibule hè chì u campu magneticu si generi in strati liquidi relativamente superficiali, ricchi d’acqua è d’ammoniaca, invece d’avè a so origine in u nucleu.
A magnetosfera si stende à grande distanza da a pianeta è forma una coda longa in direzzione opposta à u Sole. L’interazzione trà e particelle cariche è u campu magneticu pruduce aurore, chì sò state osservate da u telescopiu spaziale Hubble.
== Anelli ==
[[File:Uranus rings and moons.jpg|thumb|Uranu cù i so anelli è i so satelliti.]]
Uranu hà un sistema d’anelli scuri è pocu luminosi. L’anelli principali funu scuperti in u 1977, quandu l’astrunomi osservavanu una stella chì passava daretu à a pianeta. A luce di a stella calò parechje volte prima è dopu à l’occultazione: l’osservazione indicavanu a prisenza d’anelli.
Voyager 2 cunfirmò l’esistenza di l’anelli è ne scuprì altri. Osservazione più recente anu identificatu anelli esterni, più luntani da a pianeta. A materia di l’anelli hè cumposta da particelle scure, polvera è pezzi di ghjacciu è di petra.
Unu di l’anelli esterni hè turchinu. Si pensa ch’ellu puderia esse alimentatu da particelle di ghjacciu liberate da u picculu satellitu [[Mab (astronomia)|Mab]].
== Satelliti naturali ==
Uranu hà parechji satelliti naturali. I cinque più grandi sò [[Miranda (astronomia)|Miranda]], [[Ariel (astronomia)|Ariel]], [[Umbriel (astronomia)|Umbriel]], [[Titania (astronomia)|Titania]] è [[Oberon (astronomia)|Oberon]]. I so nomi venenu soprattuttu da persunaghji di l’opere di [[William Shakespeare]] è [[Alexander Pope]].
[[William Herschel]] scuprì Titania è Oberon in u 1787. [[William Lassell]] scuprì Ariel è Umbriel in u 1840, è [[Gerard Kuiper]] scuprì Miranda in u 1948. E missioni spaziali è i telescopii anu dopu permessu di truvà altri satelliti, cumpresi alcuni chjuchi è scuri.
I satelliti principali anu superfici assai sfarente. Ariel hà menu crateri è una superficia chì pare più ghjovana; Umbriel hà una superficia più antica è assai craterizata. Miranda hà una superficia cumplessa, cù canyon prufondi è terreni chì parenu furmati da parechji episodi geologichi.
== Possibilità di vita ==
Ùn si cunsidereghja prubabile chì Uranu possi accoglie vita. Ùn hà micca una superficia solida accessibile, è a so atmosfera hè cumposta di sustanze, pressione è temperature chì ùn parenu favurevule à a vita cum’ella hè cunnisciuta.
I satelliti maiò puderianu, in teoria, avè acqua liquida sottu à una crosta ghjilata. Ma ùn ci hè ancu nisuna prova chì tali oceani esistinu. Ancu s’elli esistessinu, ùn si cunnosce nisuna forma di vita in u sistema d’Uranu.
== Uranu in a cultura ==
=== Mitulugia è astrologia ===
A pianeta piglia u so nome da [[Uranu (divinità)|Uranu]], divinità greca di u celu, figliolu è sposu di [[Gea]]. A pianeta ùn era micca cunnisciutu da e civiltà antiche: fù ricunnisciutu solu in u 1781.
In astrologia, Uranu hè assuciatu à l’invenzione, à l’intuizione è à i cambiamenti. Queste credenze appartenenu à l’astrologia è ùn sò micca cunclusione di l’astrunumia scentifica.
=== Uranu in a fantascienza ===
Uranu hè menu prisente in a fantascienza chè pianete più vicine à a Terra. U so alluntanamentu è e poche infurmazione dispunibule nanzu à u passaghju di Voyager 2 anu fattu chì parechji scrittori preferissinu altri lochi di u sistema sulare.
A pianeta hè u scenariu di u filmu ''[[Viaghju à u settimu pianeta]]'' (1962). Hè mintuvatu dinù in parechje opere scritte è televisive, trà e quale certi raconti di fantascienza, a seria ''[[Doctor Who]]'' è a seria animata ''[[Futurama]]''.
==Note==
<references/>
19cdqz4yz51wuf4397gjkfurfmhx8si
407004
407003
2026-10-12T08:31:02Z
Articulivitali
28749
/* Inclinazione assiale */
407004
wikitext
text/x-wiki
[[File:Uranus Voyager2 color calibrated.png|thumb|Fotografia di Uranu fatta da a sonda Voyager 2 in u 1986.]]
'''Uranu''' hè a settima [[pianeta]] di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]]. Hè a terza pianeta per diametru è a quarta per massa. U so simbulu astronomicu hè ♅. U so nome vene da [[Uranu (divinità)|Uranu]], u diu grecu di u celu, babbu di [[Cronu]] è missiavu di [[Zeus]].
Ancu s’ellu si pò vede à ochju nudu in cundizione favurevule, Uranu ùn fù ricunnisciutu cum’è pianeta chè à a fine di u [[XVIII seculu]], per via di a so debule luminosità è di u so muvimentu lentu in u celu. [[William Herschel]] l’identificò u 13 di marzu di [[1781]].
Uranu è [[Nettunu (astronomia)|Nettunu]] anu una cumpusizione sfarente da quella di [[Ghjove (astronomia)|Ghjove]] è [[Saturnu (astronomia)|Saturnu]]. Sò à spessu classificati cum’è «[[gigante ghiacciatu|giganti ghiacciati]]»: a so atmosfera cuntene soprattuttu [[idrogenu]] è [[eliu]], ma ancu una parte impurtante d’acqua, d’[[ammoniaca]] è di [[metanu]]. L’internu hè custituitu per u più da ghjacci è petre.
A caratteristica a più rimarchevule d’Uranu hè l’inclinazione di u so assu di rotazione, chì hè di circa 98° rispettu à u pianu di a so orbita. Per via di st’inclinazione, a pianeta pare «rulà» longu a so orbita è i so poli sò diretti versu u Sole à turnu. Uranu hà dinù anelli, una magnetosfera è numerosi satelliti naturali.
== Osservazione ==
[[File:Uranus and Ariel-it.jpg|thumb|Transitu di Ariel nant’à u discu d’Uranu, in u 2007. Imagine presa da u telescopiu spaziale Hubble.]]
Uranu hè visibile à ochju nudu solu in un celu assai bughju è si pò cunfonde cù una stella debule. Un binoculu permette di situà lu più faciule trà e stelle vicine. Cù un telescopiu si pò distingue u so discu, ma hè difficiule di vede particularità di a so atmosfera senza strumenti specializati.
A so luminosità apparente cambia secondu a distanza da u Sole è da a Terra, è secondu a parte di a pianeta chì hè rivolta versu a Terra. L’osservazione à l’infrarossu, fatte da a Terra è cù telescopii spaziali, anu permessu di rilevà nuvuli è cambiamenti atmosferichi chì ùn eranu micca visibili durante u passaghju di a sonda Voyager 2.
== Storia di l’osservazione ==
=== Scuperta è nome ===
[[File:William Herschel01.jpg|thumb|William Herschel, u scupritore d'Uranu.]]
Prima di a scuperta ufficiale, Uranu era statu osservatu parechje volte è cunfusu cù una stella. In u [[1690]], [[John Flamsteed]] u catalogò cum’è una stella di a custellazione di u [[Tauru (custellazione)|Tauru]]. Altri astrunomi u rimarcanu durante u XVIII seculu, senza ricunnosce ch’ellu si trattava d’una pianeta.
U 13 di marzu di u 1781, [[William Herschel]] osservò l’ughjettu è nutò ch’ellu cambiava di pusizione. À u principiu, u classificò cum’è una cumeta. Dopu à più osservazione, l’astrunomi capinu ch’ellu era una pianeta nova.
Herschel u chjamò ''Georgium Sidus'', in onore di u rè britannicu [[Ghjorghju III di u Regnu Unitu|Ghjorghju III]]. U nome ùn fù aduttatu fora di a Gran Bretagna. Fù prupostu dinù u nome «Herschel», ma l’astrunomu [[Johann Elert Bode]] sustenì u nome d’Uranu, chì s’inseria in a tradizione di dà à e pianete nomi di divinità di a mitulugia. U nome Uranu finì per impone si à livellu internaziunale.
=== Osservazione muderne ===
Per via di a so grande distanza da a Terra, l’osservazione d’Uranu sò difficiule. In u 1948, [[Gerard Kuiper]] scuprì [[Miranda (astronomia)|Miranda]], unu di i so satelliti maiò. In u 1977, l’astrunomi scuprinu l’anelli d’Uranu osservendu una stella chì a pianeta occultava.
À parte si da u principiu di u XXI seculu, u [[telescopiu spaziale Hubble]] è i telescopii terrestri anu permessu di studià megliu l’anelli, i satelliti è l’atmosfera. Osservazione à l’infrarossu anu messu in evidenza tempeste è nuvuli di metanu.
=== Missioni spaziali ===
[[File:Uranus Final Image.jpg|thumb|Ultima imagine d'Uranu presa da Voyager 2 quand'ellu hà passatu a pianeta per andà versu Nettunu.]]
A sola sonda spaziale à avè visitatu Uranu hè stata [[Voyager 2]]. U so avvicinamentu massimu si fece u 24 di ghjennaghju di [[1986]], à circa 81 500 km da a pianeta. U passaghju durò poche ore, ma purtò assai più infurmazione ch’è seculi d’osservazione da a Terra.
Voyager 2 scuprì novi satelliti è anelli, studiò u campu magneticu è mandò e prime imaghjine vicine d’Uranu. À l’iniziu, l’imaghjine parianu mustrà una pianeta quasi senza nuvuli nè strutture atmosferiche. Un trattamentu più attentu di e fiure palesò qualchì furmazione.
L’esplorazione d’Uranu hè cumplicata da e grande distanze è da a debule energia sulare dispunibule. Una sonda chì ci viaghja averia bisognu d’un generatore à radioisotopi. Sò state pruposte parechje missione, ma nisuna ùn hà ancu viaghjatu versu a pianeta. Una missione cù un orbitatore è una sonda atmosferica hè stata cunsiderata cum’è una priorità per l’esplorazione planetaria futura.
== Orbita è rotazione ==
Uranu gira intornu à u Sole in circa 84 anni terrestri. A so distanza media da u Sole hè di circa 2,9 miliardi di chilometri, vale à dì circa 19 unità astronomiche. A luce sulare chì ghjunghje sin’à Uranu hè assai più debule ch'è quella ricevuta da a Terra.
A pianeta gira annantu à u so assu in circa 17 ore è 14 minuti, in sensu retrogradu. A so atmosfera, invece, hè mossa da venti chì ponu viaghjà più prestu chè a rotazione di a pianeta. A so orbita hè guasi nant’à u pianu di l’eclittica.
=== Inclinazione assiale ===
[[File:Inclinazione assiale giganti gassosi.jpg|thumb|Inclinazione assiale di i giganti gasosi.]]
L’assu d’Uranu hè inclinatu di circa 97,8° rispettu à u pianu di a so orbita. Cusì, durante una parte di u so annu, unu di i poli hè rivoltu versu u Sole, mentre chì l’altru stà in l’ombra. Ognunu di i poli riceve à turnu a luce sulare per circa a mità di l’orbita.
Sta geometria pruduce staghjone assai longhe è particulare. Vicinu à l’equinoziu, u Sole pare sorghje è tramontà sopra e regione equaturiale; vicinu à u sulstiziu, pò stà sopra à un polu per un longu periudu.
Ùn si cunnosce micca cun certezza a causa di st’inclinazione estrema. Una spiegazione pussibule hè chì Uranu fussi statu culpitu, à l’iniziu di a so storia, da un corpu massicciu. Altre ipotesi pruponenu parechji scontri o cambiamenti in a distribuzione di a materia intornu à a pianeta.
== Caratteristiche fisiche ==
=== Massa è dimensione ===
A massa d’Uranu hè circa 14,5 volte quella di a Terra. U so diametru hè circa quattru volte più grande ch'è quellu terrestre. Malgradu a so dimensione, hè u menu massicciu di e pianete gigante. A so densità media hè di circa 1,27 g/cm³, a seconda più bassa di u sistema sulare, dopu à quella di Saturnu.
Uranu ùn hà micca una superficia solida ben definita. Per cunvenzione, a so «superficia» hè situata à u livellu induve a pressione atmosferica hè uguale à un bar. A pianeta hè un sferoide appiattitu: u so raghju equaturiale hè più grande ch'è u so raghju polare.
=== Struttura interna ===
I mudelli abituali ripartiscenu Uranu in trè strati principali:
* un nucleu chjucu è densu, cumpostu soprattuttu di petre è di metalli;
* un mantellu internu riccu d’acqua, d’ammoniaca è d’altre sustanze volatile;
* una parte esterna gasosa, cumposta principalmente d’idrogenu è d’eliu.
U «ghjacciu» di u mantellu ùn hè micca ghjacciu cumunu: e pressione è e temperature assai alte ne facenu un fluidu densu. A struttura precisa d’Uranu ùn hè ancu cunnisciuta, perchè i dati dispunibuli ùn permettenu micca di sceglie trà tutti i mudelli pruposti.
Uranu emette pocu calore da u so internu, à u cuntrariu di Nettunu è di parechji altri pianeti giganti. Ùn hè chjaru perchè. Una pussibilità hè chì un impattu anticu abbia cacciatu una parte di u calore internu; un’altra hè chì strati interni di cumpusizione sfarente impediscanu à u calore di ghjunghje sin’à l’esternu. A so temperatura minima atmosferica pò falà sin’à circa 49 K, vale à dì −224 °C.
== Atmosfera ==
L’atmosfera d’Uranu hè cumposta soprattuttu d’idrogenu è d’eliu, cù una quantità più chjuca di metanu è tracce d’acqua è d’ammoniaca. U metanu assorbe una parte di a luce rossa è face chì a pianeta apparisca turchinu-verde.
L’atmosfera hè divisa in trè strati principali:
* a [[troposfera]], u stratu inferiore, induve si formanu e nuvuli;
* a [[stratosfera]], induve a temperatura cresce cù l’altitudine;
* a [[termosfera]], u stratu u più esternu, chì si stende à parechje decine di millaie di chilometri sopra à a pianeta.
=== Troposfera ===
A troposfera hè a parte più densa di l’atmosfera. A temperatura ci cala à misura chì l’altitudine cresce. Si pensa chì ci sò strati di nuvuli à diverse prufundità: e nuvuli d’acqua serianu più in fondu, mentre chì quelle di metanu serianu più vicine à a parte suprana di a troposfera.
A troposfera hè dinamica: ci sò venti forti, muvimenti cunvettivi, nuvuli luminose è cambiamenti chì ponu esse liati à e staghjone.
=== Stratosfera è termosfera ===
A stratosfera cuntene metanu è altri idrocarburi, furmati in parte da l’azzione di a luce sulare. Frà elli ci sò l’acetilene è l’etanu. Quandu si rinfriscanu, ste sustanze ponu cundensà si è furmà strati di foschia.
A termosfera d’Uranu hè assai calda malgradu a grande distanza da u Sole. A causa esatta di stu riscaldamentu ùn hè ancu cunnisciuta. U stratu superiore cuntene assai idrogenu, è a so grande estensione pò cuntribuisce à caccià a polvera da l’anelli.
=== Nuvule, venti è clima ===
Quandu Voyager 2 visitò Uranu in u 1986, l’atmosfera paria pocu attiva, cù poche nuvuli visibili. Osservazione fatte dopu anu mustratu nuvuli più numerosi, bande è tempeste. A più grande attività osservata vicinu à l’equinoziu pare ligata à i cambiamenti stagiunali.
I venti ponu ghjunghje à circa 900 km/h. Vicinu à l’equatore, soffianu in direzzione opposta à a rotazione di a pianeta; à altre latitudine ponu move si in u listessu sensu. L’osservazione anu dinù rilevatu macchie scure è furmazioni luminose chì cambianu cù u tempu.
== Campu magneticu ==
A magnetosfera d’Uranu hè stata studiata per a prima volta da Voyager 2. U campu magneticu hè assai inclinatu rispettu à l’assu di rotazione è ùn hè micca centratu in a pianeta: u so dipolu hè spiazzatu versu l’emisferu sudu.
Sta cunfigurazione hè assai sfarente da quella di a Terra è di e pianete gigante più maiore. Una spiegazione pussibule hè chì u campu magneticu si generi in strati liquidi relativamente superficiali, ricchi d’acqua è d’ammoniaca, invece d’avè a so origine in u nucleu.
A magnetosfera si stende à grande distanza da a pianeta è forma una coda longa in direzzione opposta à u Sole. L’interazzione trà e particelle cariche è u campu magneticu pruduce aurore, chì sò state osservate da u telescopiu spaziale Hubble.
== Anelli ==
[[File:Uranus rings and moons.jpg|thumb|Uranu cù i so anelli è i so satelliti.]]
Uranu hà un sistema d’anelli scuri è pocu luminosi. L’anelli principali funu scuperti in u 1977, quandu l’astrunomi osservavanu una stella chì passava daretu à a pianeta. A luce di a stella calò parechje volte prima è dopu à l’occultazione: l’osservazione indicavanu a prisenza d’anelli.
Voyager 2 cunfirmò l’esistenza di l’anelli è ne scuprì altri. Osservazione più recente anu identificatu anelli esterni, più luntani da a pianeta. A materia di l’anelli hè cumposta da particelle scure, polvera è pezzi di ghjacciu è di petra.
Unu di l’anelli esterni hè turchinu. Si pensa ch’ellu puderia esse alimentatu da particelle di ghjacciu liberate da u picculu satellitu [[Mab (astronomia)|Mab]].
== Satelliti naturali ==
Uranu hà parechji satelliti naturali. I cinque più grandi sò [[Miranda (astronomia)|Miranda]], [[Ariel (astronomia)|Ariel]], [[Umbriel (astronomia)|Umbriel]], [[Titania (astronomia)|Titania]] è [[Oberon (astronomia)|Oberon]]. I so nomi venenu soprattuttu da persunaghji di l’opere di [[William Shakespeare]] è [[Alexander Pope]].
[[William Herschel]] scuprì Titania è Oberon in u 1787. [[William Lassell]] scuprì Ariel è Umbriel in u 1840, è [[Gerard Kuiper]] scuprì Miranda in u 1948. E missioni spaziali è i telescopii anu dopu permessu di truvà altri satelliti, cumpresi alcuni chjuchi è scuri.
I satelliti principali anu superfici assai sfarente. Ariel hà menu crateri è una superficia chì pare più ghjovana; Umbriel hà una superficia più antica è assai craterizata. Miranda hà una superficia cumplessa, cù canyon prufondi è terreni chì parenu furmati da parechji episodi geologichi.
== Possibilità di vita ==
Ùn si cunsidereghja prubabile chì Uranu possi accoglie vita. Ùn hà micca una superficia solida accessibile, è a so atmosfera hè cumposta di sustanze, pressione è temperature chì ùn parenu favurevule à a vita cum’ella hè cunnisciuta.
I satelliti maiò puderianu, in teoria, avè acqua liquida sottu à una crosta ghjilata. Ma ùn ci hè ancu nisuna prova chì tali oceani esistinu. Ancu s’elli esistessinu, ùn si cunnosce nisuna forma di vita in u sistema d’Uranu.
== Uranu in a cultura ==
=== Mitulugia è astrologia ===
A pianeta piglia u so nome da [[Uranu (divinità)|Uranu]], divinità greca di u celu, figliolu è sposu di [[Gea]]. A pianeta ùn era micca cunnisciutu da e civiltà antiche: fù ricunnisciutu solu in u 1781.
In astrologia, Uranu hè assuciatu à l’invenzione, à l’intuizione è à i cambiamenti. Queste credenze appartenenu à l’astrologia è ùn sò micca cunclusione di l’astrunumia scentifica.
=== Uranu in a fantascienza ===
Uranu hè menu prisente in a fantascienza chè pianete più vicine à a Terra. U so alluntanamentu è e poche infurmazione dispunibule nanzu à u passaghju di Voyager 2 anu fattu chì parechji scrittori preferissinu altri lochi di u sistema sulare.
A pianeta hè u scenariu di u filmu ''[[Viaghju à u settimu pianeta]]'' (1962). Hè mintuvatu dinù in parechje opere scritte è televisive, trà e quale certi raconti di fantascienza, a seria ''[[Doctor Who]]'' è a seria animata ''[[Futurama]]''.
==Note==
<references/>
px2v44xioetxpkskstuw6fr4zeedypd
407005
407004
2026-10-12T08:31:33Z
Articulivitali
28749
407005
wikitext
text/x-wiki
[[File:Uranus Voyager2 color calibrated.png|thumb|Fotografia di Uranu fatta da a sonda Voyager 2 in u 1986.]]
'''Uranu''' hè a settima [[pianeta]] di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]]. Hè a terza pianeta per diametru è a quarta per massa. U so simbulu astronomicu hè ♅. U so nome vene da [[Uranu (divinità)|Uranu]], u diu grecu di u celu, babbu di [[Cronu]] è missiavu di [[Zeus]].
Ancu s’ellu si pò vede à ochju nudu in cundizione favurevule, Uranu ùn fù ricunnisciutu cum’è pianeta chè à a fine di u [[XVIII seculu]], per via di a so debule luminosità è di u so muvimentu lentu in u celu. [[William Herschel]] l’identificò u 13 di marzu di [[1781]].
Uranu è [[Nettunu (astronomia)|Nettunu]] anu una cumpusizione sfarente da quella di [[Ghjove (astronomia)|Ghjove]] è [[Saturnu (astronomia)|Saturnu]]. Sò à spessu classificati cum’è «[[gigante ghiacciatu|giganti ghiacciati]]»: a so atmosfera cuntene soprattuttu [[idrogenu]] è [[eliu]], ma ancu una parte impurtante d’acqua, d’[[ammoniaca]] è di [[metanu]]. L’internu hè custituitu per u più da ghjacci è petre.
A caratteristica a più rimarchevule d’Uranu hè l’inclinazione di u so assu di rotazione, chì hè di circa 98° rispettu à u pianu di a so orbita. Per via di st’inclinazione, a pianeta pare «rulà» longu a so orbita è i so poli sò diretti versu u Sole à turnu. Uranu hà dinù anelli, una magnetosfera è numerosi satelliti naturali.
== Osservazione ==
[[File:Uranus and Ariel-it.jpg|thumb|Transitu di Ariel nant’à u discu d’Uranu, in u 2007. Imagine presa da u telescopiu spaziale Hubble.]]
Uranu hè visibile à ochju nudu solu in un celu assai bughju è si pò cunfonde cù una stella debule. Un binoculu permette di situà lu più faciule trà e stelle vicine. Cù un telescopiu si pò distingue u so discu, ma hè difficiule di vede particularità di a so atmosfera senza strumenti specializati.
A so luminosità apparente cambia secondu a distanza da u Sole è da a Terra, è secondu a parte di a pianeta chì hè rivolta versu a Terra. L’osservazione à l’infrarossu, fatte da a Terra è cù telescopii spaziali, anu permessu di rilevà nuvuli è cambiamenti atmosferichi chì ùn eranu micca visibili durante u passaghju di a sonda Voyager 2.
== Storia di l’osservazione ==
=== Scuperta è nome ===
[[File:William Herschel01.jpg|thumb|William Herschel, u scupritore d'Uranu.]]
Prima di a scuperta ufficiale, Uranu era statu osservatu parechje volte è cunfusu cù una stella. In u [[1690]], [[John Flamsteed]] u catalogò cum’è una stella di a custellazione di u [[Tauru (custellazione)|Tauru]]. Altri astrunomi u rimarcanu durante u XVIII seculu, senza ricunnosce ch’ellu si trattava d’una pianeta.
U 13 di marzu di u 1781, [[William Herschel]] osservò l’ughjettu è nutò ch’ellu cambiava di pusizione. À u principiu, u classificò cum’è una cumeta. Dopu à più osservazione, l’astrunomi capinu ch’ellu era una pianeta nova.
Herschel u chjamò ''Georgium Sidus'', in onore di u rè britannicu [[Ghjorghju III di u Regnu Unitu|Ghjorghju III]]. U nome ùn fù aduttatu fora di a Gran Bretagna. Fù prupostu dinù u nome «Herschel», ma l’astrunomu [[Johann Elert Bode]] sustenì u nome d’Uranu, chì s’inseria in a tradizione di dà à e pianete nomi di divinità di a mitulugia. U nome Uranu finì per impone si à livellu internaziunale.
=== Osservazione muderne ===
Per via di a so grande distanza da a Terra, l’osservazione d’Uranu sò difficiule. In u 1948, [[Gerard Kuiper]] scuprì [[Miranda (astronomia)|Miranda]], unu di i so satelliti maiò. In u 1977, l’astrunomi scuprinu l’anelli d’Uranu osservendu una stella chì a pianeta occultava.
À parte si da u principiu di u XXI seculu, u [[telescopiu spaziale Hubble]] è i telescopii terrestri anu permessu di studià megliu l’anelli, i satelliti è l’atmosfera. Osservazione à l’infrarossu anu messu in evidenza tempeste è nuvuli di metanu.
=== Missioni spaziali ===
[[File:Uranus Final Image.jpg|thumb|Ultima imagine d'Uranu presa da Voyager 2 quand'ellu hà passatu a pianeta per andà versu Nettunu.]]
A sola sonda spaziale à avè visitatu Uranu hè stata [[Voyager 2]]. U so avvicinamentu massimu si fece u 24 di ghjennaghju di [[1986]], à circa 81 500 km da a pianeta. U passaghju durò poche ore, ma purtò assai più infurmazione ch’è seculi d’osservazione da a Terra.
Voyager 2 scuprì novi satelliti è anelli, studiò u campu magneticu è mandò e prime imaghjine vicine d’Uranu. À l’iniziu, l’imaghjine parianu mustrà una pianeta quasi senza nuvuli nè strutture atmosferiche. Un trattamentu più attentu di e fiure palesò qualchì furmazione.
L’esplorazione d’Uranu hè cumplicata da e grande distanze è da a debule energia sulare dispunibule. Una sonda chì ci viaghja averia bisognu d’un generatore à radioisotopi. Sò state pruposte parechje missione, ma nisuna ùn hà ancu viaghjatu versu a pianeta. Una missione cù un orbitatore è una sonda atmosferica hè stata cunsiderata cum’è una priorità per l’esplorazione planetaria futura.
== Orbita è rotazione ==
Uranu gira intornu à u Sole in circa 84 anni terrestri. A so distanza media da u Sole hè di circa 2,9 miliardi di chilometri, vale à dì circa 19 unità astronomiche. A luce sulare chì ghjunghje sin’à Uranu hè assai più debule ch'è quella ricevuta da a Terra.
A pianeta gira annantu à u so assu in circa 17 ore è 14 minuti, in sensu retrogradu. A so atmosfera, invece, hè mossa da venti chì ponu viaghjà più prestu chè a rotazione di a pianeta. A so orbita hè guasi nant’à u pianu di l’eclittica.
=== Inclinazione assiale ===
[[File:Inclinazione assiale giganti gassosi.jpg|thumb|Inclinazione assiale di i giganti gasosi.]]
L’assu d’Uranu hè inclinatu di circa 97,8° rispettu à u pianu di a so orbita. Cusì, durante una parte di u so annu, unu di i poli hè rivoltu versu u Sole, mentre chì l’altru stà in l’ombra. Ognunu di i poli riceve à turnu a luce sulare per circa a mità di l’orbita.
Sta geometria pruduce staghjone assai longhe è particulare. Vicinu à l’equinoziu, u Sole pare sorghje è tramontà sopra e regione equaturiale; vicinu à u sulstiziu, pò stà sopra à un polu per un longu periudu.
Ùn si cunnosce micca cun certezza a causa di st’inclinazione estrema. Una spiegazione pussibule hè chì Uranu fussi statu culpitu, à l’iniziu di a so storia, da un corpu massicciu. Altre ipotesi pruponenu parechji scontri o cambiamenti in a distribuzione di a materia intornu à a pianeta.
== Caratteristiche fisiche ==
=== Massa è dimensione ===
A massa d’Uranu hè circa 14,5 volte quella di a Terra. U so diametru hè circa quattru volte più grande ch'è quellu terrestre. Malgradu a so dimensione, hè u menu massicciu di e pianete gigante. A so densità media hè di circa 1,27 g/cm³, a seconda più bassa di u sistema sulare, dopu à quella di Saturnu.
Uranu ùn hà micca una superficia solida ben definita. Per cunvenzione, a so «superficia» hè situata à u livellu induve a pressione atmosferica hè uguale à un bar. A pianeta hè un sferoide appiattitu: u so raghju equaturiale hè più grande ch'è u so raghju polare.
=== Struttura interna ===
I mudelli abituali ripartiscenu Uranu in trè strati principali:
* un nucleu chjucu è densu, cumpostu soprattuttu di petre è di metalli;
* un mantellu internu riccu d’acqua, d’ammoniaca è d’altre sustanze volatile;
* una parte esterna gasosa, cumposta principalmente d’idrogenu è d’eliu.
U «ghjacciu» di u mantellu ùn hè micca ghjacciu cumunu: e pressione è e temperature assai alte ne facenu un fluidu densu. A struttura precisa d’Uranu ùn hè ancu cunnisciuta, perchè i dati dispunibuli ùn permettenu micca di sceglie trà tutti i mudelli pruposti.
Uranu emette pocu calore da u so internu, à u cuntrariu di Nettunu è di parechji altri pianeti giganti. Ùn hè chjaru perchè. Una pussibilità hè chì un impattu anticu abbia cacciatu una parte di u calore internu; un’altra hè chì strati interni di cumpusizione sfarente impediscanu à u calore di ghjunghje sin’à l’esternu. A so temperatura minima atmosferica pò falà sin’à circa 49 K, vale à dì −224 °C.
== Atmosfera ==
L’atmosfera d’Uranu hè cumposta soprattuttu d’idrogenu è d’eliu, cù una quantità più chjuca di metanu è tracce d’acqua è d’ammoniaca. U metanu assorbe una parte di a luce rossa è face chì a pianeta apparisca turchinu-verde.
L’atmosfera hè divisa in trè strati principali:
* a [[troposfera]], u stratu inferiore, induve si formanu e nuvuli;
* a [[stratosfera]], induve a temperatura cresce cù l’altitudine;
* a [[termosfera]], u stratu u più esternu, chì si stende à parechje decine di millaie di chilometri sopra à a pianeta.
=== Troposfera ===
A troposfera hè a parte più densa di l’atmosfera. A temperatura ci cala à misura chì l’altitudine cresce. Si pensa chì ci sò strati di nuvuli à diverse prufundità: e nuvuli d’acqua serianu più in fondu, mentre chì quelle di metanu serianu più vicine à a parte suprana di a troposfera.
A troposfera hè dinamica: ci sò venti forti, muvimenti cunvettivi, nuvuli luminose è cambiamenti chì ponu esse liati à e staghjone.
=== Stratosfera è termosfera ===
A stratosfera cuntene metanu è altri idrocarburi, furmati in parte da l’azzione di a luce sulare. Frà elli ci sò l’acetilene è l’etanu. Quandu si rinfriscanu, ste sustanze ponu cundensà si è furmà strati di foschia.
A termosfera d’Uranu hè assai calda malgradu a grande distanza da u Sole. A causa esatta di stu riscaldamentu ùn hè ancu cunnisciuta. U stratu superiore cuntene assai idrogenu, è a so grande estensione pò cuntribuisce à caccià a polvera da l’anelli.
=== Nuvule, venti è clima ===
Quandu Voyager 2 visitò Uranu in u 1986, l’atmosfera paria pocu attiva, cù poche nuvuli visibili. Osservazione fatte dopu anu mustratu nuvuli più numerosi, bande è tempeste. A più grande attività osservata vicinu à l’equinoziu pare ligata à i cambiamenti stagiunali.
I venti ponu ghjunghje à circa 900 km/h. Vicinu à l’equatore, soffianu in direzzione opposta à a rotazione di a pianeta; à altre latitudine ponu move si in u listessu sensu. L’osservazione anu dinù rilevatu macchie scure è furmazioni luminose chì cambianu cù u tempu.
== Campu magneticu ==
A magnetosfera d’Uranu hè stata studiata per a prima volta da Voyager 2. U campu magneticu hè assai inclinatu rispettu à l’assu di rotazione è ùn hè micca centratu in a pianeta: u so dipolu hè spiazzatu versu l’emisferu sudu.
Sta cunfigurazione hè assai sfarente da quella di a Terra è di e pianete gigante più maiore. Una spiegazione pussibule hè chì u campu magneticu si generi in strati liquidi relativamente superficiali, ricchi d’acqua è d’ammoniaca, invece d’avè a so origine in u nucleu.
A magnetosfera si stende à grande distanza da a pianeta è forma una coda longa in direzzione opposta à u Sole. L’interazzione trà e particelle cariche è u campu magneticu pruduce aurore, chì sò state osservate da u telescopiu spaziale Hubble.
== Anelli ==
[[File:Uranus rings and moons.jpg|thumb|Uranu cù i so anelli è i so satelliti.]]
Uranu hà un sistema d’anelli scuri è pocu luminosi. L’anelli principali funu scuperti in u 1977, quandu l’astrunomi osservavanu una stella chì passava daretu à a pianeta. A luce di a stella calò parechje volte prima è dopu à l’occultazione: l’osservazione indicavanu a prisenza d’anelli.
Voyager 2 cunfirmò l’esistenza di l’anelli è ne scuprì altri. Osservazione più recente anu identificatu anelli esterni, più luntani da a pianeta. A materia di l’anelli hè cumposta da particelle scure, polvera è pezzi di ghjacciu è di petra.
Unu di l’anelli esterni hè turchinu. Si pensa ch’ellu puderia esse alimentatu da particelle di ghjacciu liberate da u picculu satellitu [[Mab (astronomia)|Mab]].
== Satelliti naturali ==
Uranu hà parechji satelliti naturali. I cinque più grandi sò [[Miranda (astronomia)|Miranda]], [[Ariel (astronomia)|Ariel]], [[Umbriel (astronomia)|Umbriel]], [[Titania (astronomia)|Titania]] è [[Oberon (astronomia)|Oberon]]. I so nomi venenu soprattuttu da persunaghji di l’opere di [[William Shakespeare]] è [[Alexander Pope]].
[[William Herschel]] scuprì Titania è Oberon in u 1787. [[William Lassell]] scuprì Ariel è Umbriel in u 1840, è [[Gerard Kuiper]] scuprì Miranda in u 1948. E missioni spaziali è i telescopii anu dopu permessu di truvà altri satelliti, cumpresi alcuni chjuchi è scuri.
I satelliti principali anu superfici assai sfarente. Ariel hà menu crateri è una superficia chì pare più ghjovana; Umbriel hà una superficia più antica è assai craterizata. Miranda hà una superficia cumplessa, cù canyon prufondi è terreni chì parenu furmati da parechji episodi geologichi.
== Possibilità di vita ==
Ùn si cunsidereghja prubabile chì Uranu possi accoglie vita. Ùn hà micca una superficia solida accessibile, è a so atmosfera hè cumposta di sustanze, pressione è temperature chì ùn parenu favurevule à a vita cum’ella hè cunnisciuta.
I satelliti maiò puderianu, in teoria, avè acqua liquida sottu à una crosta ghjilata. Ma ùn ci hè ancu nisuna prova chì tali oceani esistinu. Ancu s’elli esistessinu, ùn si cunnosce nisuna forma di vita in u sistema d’Uranu.
== Uranu in a cultura ==
=== Mitulugia è astrologia ===
A pianeta piglia u so nome da [[Uranu (divinità)|Uranu]], divinità greca di u celu, figliolu è sposu di [[Gea]]. A pianeta ùn era micca cunnisciutu da e civiltà antiche: fù ricunnisciutu solu in u 1781.
In astrologia, Uranu hè assuciatu à l’invenzione, à l’intuizione è à i cambiamenti. Queste credenze appartenenu à l’astrologia è ùn sò micca cunclusione di l’astrunumia scentifica.
=== Uranu in a fantascienza ===
Uranu hè menu prisente in a fantascienza chè pianete più vicine à a Terra. U so alluntanamentu è e poche infurmazione dispunibule nanzu à u passaghju di Voyager 2 anu fattu chì parechji scrittori preferissinu altri lochi di u sistema sulare.
A pianeta hè u scenariu di u filmu ''[[Viaghju à u settimu pianeta]]'' (1962). Hè mintuvatu dinù in parechje opere scritte è televisive, trà e quale certi raconti di fantascienza, a seria ''[[Doctor Who]]'' è a seria animata ''[[Futurama]]''.
==Note==
<references/>
[[Categoria: Uranu]]
897liwdnuvvda41udy47aou59o96c3h
407006
407005
2026-10-12T08:33:12Z
Articulivitali
28749
/* Uranu in a fantascienza */
407006
wikitext
text/x-wiki
[[File:Uranus Voyager2 color calibrated.png|thumb|Fotografia di Uranu fatta da a sonda Voyager 2 in u 1986.]]
'''Uranu''' hè a settima [[pianeta]] di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]]. Hè a terza pianeta per diametru è a quarta per massa. U so simbulu astronomicu hè ♅. U so nome vene da [[Uranu (divinità)|Uranu]], u diu grecu di u celu, babbu di [[Cronu]] è missiavu di [[Zeus]].
Ancu s’ellu si pò vede à ochju nudu in cundizione favurevule, Uranu ùn fù ricunnisciutu cum’è pianeta chè à a fine di u [[XVIII seculu]], per via di a so debule luminosità è di u so muvimentu lentu in u celu. [[William Herschel]] l’identificò u 13 di marzu di [[1781]].
Uranu è [[Nettunu (astronomia)|Nettunu]] anu una cumpusizione sfarente da quella di [[Ghjove (astronomia)|Ghjove]] è [[Saturnu (astronomia)|Saturnu]]. Sò à spessu classificati cum’è «[[gigante ghiacciatu|giganti ghiacciati]]»: a so atmosfera cuntene soprattuttu [[idrogenu]] è [[eliu]], ma ancu una parte impurtante d’acqua, d’[[ammoniaca]] è di [[metanu]]. L’internu hè custituitu per u più da ghjacci è petre.
A caratteristica a più rimarchevule d’Uranu hè l’inclinazione di u so assu di rotazione, chì hè di circa 98° rispettu à u pianu di a so orbita. Per via di st’inclinazione, a pianeta pare «rulà» longu a so orbita è i so poli sò diretti versu u Sole à turnu. Uranu hà dinù anelli, una magnetosfera è numerosi satelliti naturali.
== Osservazione ==
[[File:Uranus and Ariel-it.jpg|thumb|Transitu di Ariel nant’à u discu d’Uranu, in u 2007. Imagine presa da u telescopiu spaziale Hubble.]]
Uranu hè visibile à ochju nudu solu in un celu assai bughju è si pò cunfonde cù una stella debule. Un binoculu permette di situà lu più faciule trà e stelle vicine. Cù un telescopiu si pò distingue u so discu, ma hè difficiule di vede particularità di a so atmosfera senza strumenti specializati.
A so luminosità apparente cambia secondu a distanza da u Sole è da a Terra, è secondu a parte di a pianeta chì hè rivolta versu a Terra. L’osservazione à l’infrarossu, fatte da a Terra è cù telescopii spaziali, anu permessu di rilevà nuvuli è cambiamenti atmosferichi chì ùn eranu micca visibili durante u passaghju di a sonda Voyager 2.
== Storia di l’osservazione ==
=== Scuperta è nome ===
[[File:William Herschel01.jpg|thumb|William Herschel, u scupritore d'Uranu.]]
Prima di a scuperta ufficiale, Uranu era statu osservatu parechje volte è cunfusu cù una stella. In u [[1690]], [[John Flamsteed]] u catalogò cum’è una stella di a custellazione di u [[Tauru (custellazione)|Tauru]]. Altri astrunomi u rimarcanu durante u XVIII seculu, senza ricunnosce ch’ellu si trattava d’una pianeta.
U 13 di marzu di u 1781, [[William Herschel]] osservò l’ughjettu è nutò ch’ellu cambiava di pusizione. À u principiu, u classificò cum’è una cumeta. Dopu à più osservazione, l’astrunomi capinu ch’ellu era una pianeta nova.
Herschel u chjamò ''Georgium Sidus'', in onore di u rè britannicu [[Ghjorghju III di u Regnu Unitu|Ghjorghju III]]. U nome ùn fù aduttatu fora di a Gran Bretagna. Fù prupostu dinù u nome «Herschel», ma l’astrunomu [[Johann Elert Bode]] sustenì u nome d’Uranu, chì s’inseria in a tradizione di dà à e pianete nomi di divinità di a mitulugia. U nome Uranu finì per impone si à livellu internaziunale.
=== Osservazione muderne ===
Per via di a so grande distanza da a Terra, l’osservazione d’Uranu sò difficiule. In u 1948, [[Gerard Kuiper]] scuprì [[Miranda (astronomia)|Miranda]], unu di i so satelliti maiò. In u 1977, l’astrunomi scuprinu l’anelli d’Uranu osservendu una stella chì a pianeta occultava.
À parte si da u principiu di u XXI seculu, u [[telescopiu spaziale Hubble]] è i telescopii terrestri anu permessu di studià megliu l’anelli, i satelliti è l’atmosfera. Osservazione à l’infrarossu anu messu in evidenza tempeste è nuvuli di metanu.
=== Missioni spaziali ===
[[File:Uranus Final Image.jpg|thumb|Ultima imagine d'Uranu presa da Voyager 2 quand'ellu hà passatu a pianeta per andà versu Nettunu.]]
A sola sonda spaziale à avè visitatu Uranu hè stata [[Voyager 2]]. U so avvicinamentu massimu si fece u 24 di ghjennaghju di [[1986]], à circa 81 500 km da a pianeta. U passaghju durò poche ore, ma purtò assai più infurmazione ch’è seculi d’osservazione da a Terra.
Voyager 2 scuprì novi satelliti è anelli, studiò u campu magneticu è mandò e prime imaghjine vicine d’Uranu. À l’iniziu, l’imaghjine parianu mustrà una pianeta quasi senza nuvuli nè strutture atmosferiche. Un trattamentu più attentu di e fiure palesò qualchì furmazione.
L’esplorazione d’Uranu hè cumplicata da e grande distanze è da a debule energia sulare dispunibule. Una sonda chì ci viaghja averia bisognu d’un generatore à radioisotopi. Sò state pruposte parechje missione, ma nisuna ùn hà ancu viaghjatu versu a pianeta. Una missione cù un orbitatore è una sonda atmosferica hè stata cunsiderata cum’è una priorità per l’esplorazione planetaria futura.
== Orbita è rotazione ==
Uranu gira intornu à u Sole in circa 84 anni terrestri. A so distanza media da u Sole hè di circa 2,9 miliardi di chilometri, vale à dì circa 19 unità astronomiche. A luce sulare chì ghjunghje sin’à Uranu hè assai più debule ch'è quella ricevuta da a Terra.
A pianeta gira annantu à u so assu in circa 17 ore è 14 minuti, in sensu retrogradu. A so atmosfera, invece, hè mossa da venti chì ponu viaghjà più prestu chè a rotazione di a pianeta. A so orbita hè guasi nant’à u pianu di l’eclittica.
=== Inclinazione assiale ===
[[File:Inclinazione assiale giganti gassosi.jpg|thumb|Inclinazione assiale di i giganti gasosi.]]
L’assu d’Uranu hè inclinatu di circa 97,8° rispettu à u pianu di a so orbita. Cusì, durante una parte di u so annu, unu di i poli hè rivoltu versu u Sole, mentre chì l’altru stà in l’ombra. Ognunu di i poli riceve à turnu a luce sulare per circa a mità di l’orbita.
Sta geometria pruduce staghjone assai longhe è particulare. Vicinu à l’equinoziu, u Sole pare sorghje è tramontà sopra e regione equaturiale; vicinu à u sulstiziu, pò stà sopra à un polu per un longu periudu.
Ùn si cunnosce micca cun certezza a causa di st’inclinazione estrema. Una spiegazione pussibule hè chì Uranu fussi statu culpitu, à l’iniziu di a so storia, da un corpu massicciu. Altre ipotesi pruponenu parechji scontri o cambiamenti in a distribuzione di a materia intornu à a pianeta.
== Caratteristiche fisiche ==
=== Massa è dimensione ===
A massa d’Uranu hè circa 14,5 volte quella di a Terra. U so diametru hè circa quattru volte più grande ch'è quellu terrestre. Malgradu a so dimensione, hè u menu massicciu di e pianete gigante. A so densità media hè di circa 1,27 g/cm³, a seconda più bassa di u sistema sulare, dopu à quella di Saturnu.
Uranu ùn hà micca una superficia solida ben definita. Per cunvenzione, a so «superficia» hè situata à u livellu induve a pressione atmosferica hè uguale à un bar. A pianeta hè un sferoide appiattitu: u so raghju equaturiale hè più grande ch'è u so raghju polare.
=== Struttura interna ===
I mudelli abituali ripartiscenu Uranu in trè strati principali:
* un nucleu chjucu è densu, cumpostu soprattuttu di petre è di metalli;
* un mantellu internu riccu d’acqua, d’ammoniaca è d’altre sustanze volatile;
* una parte esterna gasosa, cumposta principalmente d’idrogenu è d’eliu.
U «ghjacciu» di u mantellu ùn hè micca ghjacciu cumunu: e pressione è e temperature assai alte ne facenu un fluidu densu. A struttura precisa d’Uranu ùn hè ancu cunnisciuta, perchè i dati dispunibuli ùn permettenu micca di sceglie trà tutti i mudelli pruposti.
Uranu emette pocu calore da u so internu, à u cuntrariu di Nettunu è di parechji altri pianeti giganti. Ùn hè chjaru perchè. Una pussibilità hè chì un impattu anticu abbia cacciatu una parte di u calore internu; un’altra hè chì strati interni di cumpusizione sfarente impediscanu à u calore di ghjunghje sin’à l’esternu. A so temperatura minima atmosferica pò falà sin’à circa 49 K, vale à dì −224 °C.
== Atmosfera ==
L’atmosfera d’Uranu hè cumposta soprattuttu d’idrogenu è d’eliu, cù una quantità più chjuca di metanu è tracce d’acqua è d’ammoniaca. U metanu assorbe una parte di a luce rossa è face chì a pianeta apparisca turchinu-verde.
L’atmosfera hè divisa in trè strati principali:
* a [[troposfera]], u stratu inferiore, induve si formanu e nuvuli;
* a [[stratosfera]], induve a temperatura cresce cù l’altitudine;
* a [[termosfera]], u stratu u più esternu, chì si stende à parechje decine di millaie di chilometri sopra à a pianeta.
=== Troposfera ===
A troposfera hè a parte più densa di l’atmosfera. A temperatura ci cala à misura chì l’altitudine cresce. Si pensa chì ci sò strati di nuvuli à diverse prufundità: e nuvuli d’acqua serianu più in fondu, mentre chì quelle di metanu serianu più vicine à a parte suprana di a troposfera.
A troposfera hè dinamica: ci sò venti forti, muvimenti cunvettivi, nuvuli luminose è cambiamenti chì ponu esse liati à e staghjone.
=== Stratosfera è termosfera ===
A stratosfera cuntene metanu è altri idrocarburi, furmati in parte da l’azzione di a luce sulare. Frà elli ci sò l’acetilene è l’etanu. Quandu si rinfriscanu, ste sustanze ponu cundensà si è furmà strati di foschia.
A termosfera d’Uranu hè assai calda malgradu a grande distanza da u Sole. A causa esatta di stu riscaldamentu ùn hè ancu cunnisciuta. U stratu superiore cuntene assai idrogenu, è a so grande estensione pò cuntribuisce à caccià a polvera da l’anelli.
=== Nuvule, venti è clima ===
Quandu Voyager 2 visitò Uranu in u 1986, l’atmosfera paria pocu attiva, cù poche nuvuli visibili. Osservazione fatte dopu anu mustratu nuvuli più numerosi, bande è tempeste. A più grande attività osservata vicinu à l’equinoziu pare ligata à i cambiamenti stagiunali.
I venti ponu ghjunghje à circa 900 km/h. Vicinu à l’equatore, soffianu in direzzione opposta à a rotazione di a pianeta; à altre latitudine ponu move si in u listessu sensu. L’osservazione anu dinù rilevatu macchie scure è furmazioni luminose chì cambianu cù u tempu.
== Campu magneticu ==
A magnetosfera d’Uranu hè stata studiata per a prima volta da Voyager 2. U campu magneticu hè assai inclinatu rispettu à l’assu di rotazione è ùn hè micca centratu in a pianeta: u so dipolu hè spiazzatu versu l’emisferu sudu.
Sta cunfigurazione hè assai sfarente da quella di a Terra è di e pianete gigante più maiore. Una spiegazione pussibule hè chì u campu magneticu si generi in strati liquidi relativamente superficiali, ricchi d’acqua è d’ammoniaca, invece d’avè a so origine in u nucleu.
A magnetosfera si stende à grande distanza da a pianeta è forma una coda longa in direzzione opposta à u Sole. L’interazzione trà e particelle cariche è u campu magneticu pruduce aurore, chì sò state osservate da u telescopiu spaziale Hubble.
== Anelli ==
[[File:Uranus rings and moons.jpg|thumb|Uranu cù i so anelli è i so satelliti.]]
Uranu hà un sistema d’anelli scuri è pocu luminosi. L’anelli principali funu scuperti in u 1977, quandu l’astrunomi osservavanu una stella chì passava daretu à a pianeta. A luce di a stella calò parechje volte prima è dopu à l’occultazione: l’osservazione indicavanu a prisenza d’anelli.
Voyager 2 cunfirmò l’esistenza di l’anelli è ne scuprì altri. Osservazione più recente anu identificatu anelli esterni, più luntani da a pianeta. A materia di l’anelli hè cumposta da particelle scure, polvera è pezzi di ghjacciu è di petra.
Unu di l’anelli esterni hè turchinu. Si pensa ch’ellu puderia esse alimentatu da particelle di ghjacciu liberate da u picculu satellitu [[Mab (astronomia)|Mab]].
== Satelliti naturali ==
Uranu hà parechji satelliti naturali. I cinque più grandi sò [[Miranda (astronomia)|Miranda]], [[Ariel (astronomia)|Ariel]], [[Umbriel (astronomia)|Umbriel]], [[Titania (astronomia)|Titania]] è [[Oberon (astronomia)|Oberon]]. I so nomi venenu soprattuttu da persunaghji di l’opere di [[William Shakespeare]] è [[Alexander Pope]].
[[William Herschel]] scuprì Titania è Oberon in u 1787. [[William Lassell]] scuprì Ariel è Umbriel in u 1840, è [[Gerard Kuiper]] scuprì Miranda in u 1948. E missioni spaziali è i telescopii anu dopu permessu di truvà altri satelliti, cumpresi alcuni chjuchi è scuri.
I satelliti principali anu superfici assai sfarente. Ariel hà menu crateri è una superficia chì pare più ghjovana; Umbriel hà una superficia più antica è assai craterizata. Miranda hà una superficia cumplessa, cù canyon prufondi è terreni chì parenu furmati da parechji episodi geologichi.
== Possibilità di vita ==
Ùn si cunsidereghja prubabile chì Uranu possi accoglie vita. Ùn hà micca una superficia solida accessibile, è a so atmosfera hè cumposta di sustanze, pressione è temperature chì ùn parenu favurevule à a vita cum’ella hè cunnisciuta.
I satelliti maiò puderianu, in teoria, avè acqua liquida sottu à una crosta ghjilata. Ma ùn ci hè ancu nisuna prova chì tali oceani esistinu. Ancu s’elli esistessinu, ùn si cunnosce nisuna forma di vita in u sistema d’Uranu.
== Uranu in a cultura ==
=== Mitulugia è astrologia ===
A pianeta piglia u so nome da [[Uranu (divinità)|Uranu]], divinità greca di u celu, figliolu è sposu di [[Gea]]. A pianeta ùn era micca cunnisciutu da e civiltà antiche: fù ricunnisciutu solu in u 1781.
In astrologia, Uranu hè assuciatu à l’invenzione, à l’intuizione è à i cambiamenti. Queste credenze appartenenu à l’astrologia è ùn sò micca cunclusione di l’astrunumia scentifica.
=== Uranu in a fantascienza ===
Uranu hè menu prisente in a fantascienza chè pianete più vicine à a Terra. U so alluntanamentu è e poche infurmazione dispunibule nanzu à u passaghju di Voyager 2 anu fattu chì parechji scrittori preferissinu altri lochi di u sistema sulare.
A pianeta hè u scenariu di u filmu ''[[Viaghju à a settima pianeta]]'' (1962). Hè mintuvatu dinù in parechje opere scritte è televisive, trà e quale certi raconti di fantascienza, a seria ''[[Doctor Who]]'' è a seria animata ''[[Futurama]]''.
==Note==
<references/>
[[Categoria: Uranu]]
gyt32kq6bwl2xwk8qajqin4975h334u