Wikipedia cowiki https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Speciale Discussione Utente Discussioni utente Wikipedia Discussioni Wikipedia File Discussioni file MediaWiki Discussioni MediaWiki Template Discussioni template Aiuto Discussioni aiuto Categoria Discussioni categoria TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 14 nuvembri 0 1867 407096 395647 2026-10-15T17:33:16Z Mistico Dois 16475 407096 wikitext text/x-wiki {{nuvembri}} U '''14 di novembre''' (oppuru '''nuvembre''' o '''nuvembri''') hè u 318èsimu [[Ghjornu|ghjornu]] (u 319èsimu s'è l'annata hè [[Annata bisestile|bisestile]]) di u calendariu gregorianu. == Evenimenti == * [[1633]] - [[Guerra di i Trent'Anni]]: Cunquista di a cità di [[Ratisbona]] da truppe svedesi * [[1940]] - [[Seconda Guerra Mundiale]], [[Inghilterra]]: Bumbardamentu di a cità di [[Coventry]] da a ''Luftwaffe'' tedesca * [[1965]] - [[Guеrra di Vietnam]]: Iniziu di a Battaglia di la Đrăng (fin'à u [[18 di nuvembri]]) === Cultura === [[Image:NobelP.png|30px]] [[1946]]: [[Premiu Nobel]] pè a [[Littiratura|Litteratura]] per [[Hermann Hesse]]<br> == Nascite == * [[1840]]: [[Claude Monet]], pittore francese<br> * [[1887]]: [[Amadeo de Souza-Cardoso]], pittore portughese.<br> * [[1967]]: [[Jean-Luc Battini]], attore, profumiere, fotografu francesu.<br> == Morte == - [[1716]]: [[Gottfried Wilhelm von Leibniz]], sapiente tedescu == Celebrazione == === Feste === === I Santi === Santa '''Amanza'''. Santu '''Stefanu''' di Fiumorbu. '''Amanza''' hè una Corsa marturiata à l'epica di Santa Divota è Santa Laurina. Altru ùn si sà. U golfu di "Santa Manza", in fondu di a costa orientale di a Corsica, porta u nome di una cappella Sant'Amanza chì ghjera à un chilometru da u mare. In Petrusella, à 25 km d'Aiacciu, ci hè un paisolu chì si chjama "Santa Manza" per via dinù di una chjesa dedicata à a santa. In Corsica ci era altre chjese cù listessu titulu, in Santu Petru di Tenda, in Ocana, in Appricciani, è una tramezu à Montemaiò è Lunghignanu. Etimolugia: forse da u lat. "amandus" ( à tene caru). Nomi: Amance, Amand, Amandine, Amanza, Manda, Mandy, Manza. '''Stefanu''' era un Corsu di i Prunelli di Fiumorbu. Frate di San Francescu, hè statu marturiatu in Terra Santa, in u 1391, cù trè cumpagni: Niculaiu di Slavonia, Deudatu di Rodez è Petru di Narbona. Una lettera mandata à i Catalani di Damascu, conta chì i quattru omi sò stati ottu anni in paese musulmanu nanzu di more pè a so fede. Certi frati, più struiti o più sperimentati chè elli, l'avianu fattu un scrittu chì vantava a religione catolica è attaccava quella di Magumettu. Elli, issu scrittu, sò andati à leghjelu davanti à u ghjudice di u lucale. Minacciati di esse tombi, anu ricusatu di rinnegà ciò ch'elli avianu lettu. Dissenu: "Ciò chè no avimu lettu hè ghjustu, santu è catolicu. Simu pronti à subì tutti i strazi è pronti à more". Marturiati durante trè ghjorni, ùn cediinu. Anzi, si ridianu di quelli chì i facianu soffre. Allora, l'anu dati à a folla chì l'hà messi in pezzi, chì hà lampatu i so membri in una brustasgia è spernucciatu e so osse. In u 1889, Roma hà accettatu u cultu di u Slavoniu Niculaiu è, in u 1898, l'hà stesu à l'Ordine franciscanu. Di l'altri ùn si ne parlò. Un decretu di canunizazione hà riparatu issa mancanza è assuciatu i quattru cumpagni. Etimolugia: da u gr. "stephanos" (curona). Casate: Stefani, Stefanacci, Stefanaggi, Stefanini, Stephani, Stephanopoli. Nomi: Esteban, Esteffe, Estevan, Estève, Estienne, Etienne, Etiennette, Staffan, Staines, Steaphan, Steeje, Stefa, Stefaans, Stefan Stefana, Stefani, Stefano, Stefanu, Steffel, Steffert, Steffie, Stepan, Stepanida, Stepha, Stephan, Stephana, Stéphane, Stephania, Stéphanie, Stephanson, Stephanus, Stephen, Stevana, Steve, Steven, Stevena, Stevenje, Stevenson, Stevie, Stiobban. Prutezzione: Stefanu hè u santu patrone di i funditori, cavapetre è scarpellini.[https://adecec.net/adecec/santi/11-nuvembre.php] == In Corsica == == Ligami == * [http://adecec.net/almanaccu2006.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422085036/http://adecec.net/almanaccu2006.pdf |date=2006-04-22 }} L'almanaccu 2006 di l'[[Adecec]]] {{mesi}} [[Categoria:Ghjornu di l'annu]] [[Categoria:Nuvembri]] [[Categoria:Novembre]] 1jxkjxfukkd4j5j3qu2bzxmuxulxeee 5 di dicembre 0 1888 407098 392224 2026-10-15T17:35:05Z Mistico Dois 16475 407098 wikitext text/x-wiki {{decembre}} U '''5 di dicembre''' hè u 339esimu [[ghjornu]] (u 340esimu ghjornu s'è l'annata hè bisesta) di u calendariu gregorianu. == Evenimenti == == Nascite == * [[1979]]: [[Nick Stahl]], attore americanu == Morte == * [[1926]]: [[Claude Monet]], pittore francese. * [[2017]]: [[Johnny Hallyday]] (Jean-Philippe Léo Smet), cantadore è attore francese. == Celebrazione == === Feste === === I Santi === Santu '''Ghilardu'''. Santu '''Sabba'''. '''Ghilardu''' era un frate natu in Francia. Hè mortu vescu à u Portugallu u 5 dicembre 1109. Un ghjornu chì l'arcivecu di Toledu era ghjuntu à u munasteru di Mussacience (l'attuale Moissac, in u dipartimentu di u Tarn-et-Garonne), intese cantà cusì bè chì ne era una maraviglia. Amparendu chì ghjera Ghilardu chì dirigia i cantori, u si purtò cun ellu in Spagna. In Toledu, Ghilardu si fece una riputazione di grande musicante è di santità. Elettu vescu di Braga, à u Portugallu, Ghilardu dà forza à a religione catolica, chì avia persu assai per via di a prisenza di i Mori, è cunverte quasi tutti i sgiò di a dioccesi chì, nanzu, ùn campavanu chè di rapine è ùn pinsavanu chè à bambuscià. Ghilardu hè mortu in Bornos, un ghjornu ch'ellu cunsacrava una di e numerose chjese ch'ellu avia fattu ricustruì. Etimolugia, casate è nomi: Cf Gherardu (u 3 uttobre).[https://adecec.net/adecec/santi/12-dicembre.php] == In Corsica == == Ligami == * [http://adecec.net/almanaccu2006.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422085036/http://adecec.net/almanaccu2006.pdf |date=2006-04-22 }} L'almanaccu 2006 di l'[[Adecec]]] {{mesi}} [[Categoria:Ghjornu di l'annu]] [[Categoria:Decembre]] [[Categoria:Dicembri]] kwk0yaqqg3vitctmf1x4csignnvr7v1 407100 407098 2026-10-15T17:37:06Z Mistico Dois 16475 407100 wikitext text/x-wiki {{decembre}} U '''5 di dicembre''' hè u 339esimu [[ghjornu]] (u 340esimu ghjornu s'è l'annata hè bisesta) di u calendariu gregorianu. == Evenimenti == == Nascite == * [[1979]]: [[Nick Stahl]], attore americanu == Morte == * [[1926]]: [[Claude Monet]], pittore francese * [[2017]]: [[Johnny Hallyday]] (Jean-Philippe Léo Smet), cantadore è attore francese == Celebrazione == === Feste === === I Santi === Santu '''Ghilardu'''. Santu '''Sabba'''. '''Ghilardu''' era un frate natu in Francia. Hè mortu vescu à u Portugallu u 5 dicembre 1109. Un ghjornu chì l'arcivecu di Toledu era ghjuntu à u munasteru di Mussacience (l'attuale Moissac, in u dipartimentu di u Tarn-et-Garonne), intese cantà cusì bè chì ne era una maraviglia. Amparendu chì ghjera Ghilardu chì dirigia i cantori, u si purtò cun ellu in Spagna. In Toledu, Ghilardu si fece una riputazione di grande musicante è di santità. Elettu vescu di Braga, à u Portugallu, Ghilardu dà forza à a religione catolica, chì avia persu assai per via di a prisenza di i Mori, è cunverte quasi tutti i sgiò di a dioccesi chì, nanzu, ùn campavanu chè di rapine è ùn pinsavanu chè à bambuscià. Ghilardu hè mortu in Bornos, un ghjornu ch'ellu cunsacrava una di e numerose chjese ch'ellu avia fattu ricustruì. Etimolugia, casate è nomi: Cf Gherardu (u 3 uttobre).[https://adecec.net/adecec/santi/12-dicembre.php] == In Corsica == == Ligami == * [http://adecec.net/almanaccu2006.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422085036/http://adecec.net/almanaccu2006.pdf |date=2006-04-22 }} L'almanaccu 2006 di l'[[Adecec]]] {{mesi}} [[Categoria:Ghjornu di l'annu]] [[Categoria:Decembre]] [[Categoria:Dicembri]] op7f0a3di1i3c5evu2xm30n258w8wur Delfinu 0 3036 407113 402887 2026-10-16T09:33:51Z Fausta Samaritani 15085 407113 wikitext text/x-wiki {{Taxobox_begin | color = pink | name = Delfinu}}<br /> {{Taxobox_image | image = [[File:Tursiops truncatus 01.jpg|280px|Tursiope truncatu]] | caption = Tursiope truncatu}} {{Taxobox_begin_placement | color = pink}} {{Taxobox_regnum_entry | taxon = [[Animalia]]}} {{Taxobox_phylum_entry | taxon = [[Chordata]]}} {{Taxobox_classis_entry | taxon = [[Mammalia]]}} {{Taxobox_ordo_entry | taxon = [[Cetacea]]}} {{Taxobox_familia_entry | taxon = [[Delphinidae]]}} {{Taxobox_end_placement}} {{Taxobox_image |image = [[File:Dingle fungi.ogv|280px]] |caption = Un pescialfinu franchendu l'onde di u mare }} {{Taxobox_end}} I '''delfini''' sò [[odontoceti]], [[mammiferi]] aquatici imparintati incù e [[balena|balene]] è e [[focena|focene]]. U nome di delfinu si riferisce in particulare à l'appartenenza à a famiglia di i [[Delphinidae|Delfinidi]] (delfini oceanici) o di i [[Platanistidae|Platanistidi]] (delfini d'aqua dolce), ma di e volte issu nome hè utilizatu per riferì si di manera specifica à parechje spezie chì sò più cunnisciute, com'è u [[Tursiops truncatus|tursiope]] è u [[Delphinus delphis|delfinu cumunu]]. == [[Anatomia]] di u delfinu == I delfini hanu un corpu affusulatu, particularmente adattatu per nutà di manera veloce. A [[testa]] contene un organu specificu è voluminosu, utilizatu per l'[[ecolocazione]]. In molte [[spezie]] e [[mandibule]] sò elongate è formanu un beccu distintivu; per certe specie com'è u tursiope a bocca face una curva cù una spressione simile à un sorrisu permanente. In molte spezie i denti ponu esse moltu numerosi (finu à 250). U [[cerbellu]] di u delfinu hè largu è possede una corteccia molta strutturata. A colorazione di basa consiste in gradazione di [[grisgiu]] cù u latu ventrale [[biancu]], spessu combinatu incù linie è tacche incù tonalità differenti. == Nutrizione di u delfinu == I delfini sò predatori è caccigheghjanu e so prede incù [[velocità]]. A dentitura hè adattata à l'animali chì caccigheghjanu: spezie incù molti denti sò associati incù una dieta prevalentemente di [[pesci]], invece becchi più corti è [[denti]] menu numerosi sò associati incù a caccia di i [[cefalopodi]]. Uni pochi di delfini catturanu ancu i [[crustacei]]. ==Da vede dinò== *[[Capodogliu]] *[[Pescialfinu]] == Ligami esterni == {{c-supranu}} [[Categoria:Delphinidae]] 2tmzox127b3yts9d1s50eunlzf4djjt Venera 0 7161 407115 395432 2026-10-16T09:38:13Z Articulivitali 28749 407115 wikitext text/x-wiki [[File:Venus-real color.jpg|thumb|Venere, in culore naturale, fotografiata da a sonda [[Mariner 10]] u 5 ferraghju di u 1974]] '''Venere''' (o ‘’’Venera’’’) hè a siconda pianeta di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]].<ref>Ss'articulu pruvene in parte da a wikipedia in talianu.</ref> A so orbita, guasi circulare, a porta à compie una rivoluzione in circa 225 ghjorni terrestri. U so nome vene da [[Venere (divinità)|a dea rumana di l'amore è di a bellezza]]. U so simbulu astronomicu hè ♀. Cù una magnitudine apparente massima di −4,62, Venere hè l'ogettu naturale più luminosu in u celu di notte dopu à a [[Luna]]. Si pò vede pocu dopu à u tramontu o pocu prima di l'alba; per quessa hè cunnisciutu da l'antichità cum'è a '''stella vesperina''' o a '''stella mattutina'''. L'astronomi antichi ùn avianu micca sempre capitu chì ste duie apparizione eranu u listessu corpu celeste. Classificatu cum'è pianeta terrania, Venere hè qualchì volta chjamata a «pianeta gemella» di a [[Terra]], postu chì e duie pianete sò simile in taglia è in massa. Eppuru, e cundizione à a so superficia sò assai sfarente. A so atmosfera, cumposta soprattuttu da [[diossidu di carbone]], hè assai densa è hà una pressione à u livellu di u tarrenu di circa 92 volte quella di a Terra. A densità è a cumpusizione di l'atmosfera pruducenu un effettu di serra assai forte, chì face di Venere a pianeta a più calda di u sistema sulare. A pianeta hè cuperta da un stratu spessu di nuvuli riflettenti, cumposti soprattuttu d'[[acidu sulfuricu]], chì impediscenu di vede a superficia à traversu a luce visibile. Venere ùn hà micca satelliti naturali nè anelli, è u so campu magneticu hè assai più debule ch'è quellu di a Terra. == Osservazione == {{Vede ancu|Osservazione di Venere}} Venere hè una pianeta interna, vale à dì chì a so orbita hè più vicina à u Sole ch'è quella di a Terra. Per quessa, si pò osservà solu in vicinanza di u Sole è per qualchì ora à a volta. A luce solare a rende difficiule à vede di ghjornu, ma hè assai luminosa subitu dopu à u tramontu, à punente, o pocu prima di l'alba, à livante. À l'ochju nudu, pare una stella assai luminosa, di culore giallu-biancastru. L'osservazione à u telescopiu hè spessu megliu durante l'attrachjata o di ghjornu, quandu u cuntrastu cù u celu hè menu forte è a pianeta hè più alta sopra à l'orizonte. I filtri culurati, neutri o polarizatori ponu aiutà à mette in risaltu e debule particularità di i nuvuli venusiani. L'allungamentu di Venere, vale à dì a so distanza angulare da u Sole, pò ghjunghje à circa 47°. A pianeta pò passà davanti à u Sole o daretu à ellu. Quand'ella passa daretu, si trova in cunghjunzione superiore; quand'ella passa davanti à u Sole, si trova in cunghjunzione inferiore. In questu ultimu casu, a faccia illuminata ùn hè visibile da a Terra. Fora di u Sole è di a Luna, Venere hè unu di i pochi corpi celesti chì ponu esse visti à l'ochju nudu ancu di ghjornu, s'è u celu hè chjaru è a pianeta ùn hè micca troppu vicinu à u Sole. === Fasi === [[File:Phases Venus.jpg|thumb|E fasi di Venere è a variazione di u so diametru apparente]] Cum'è a Luna, Venere mostra fase diverse viste da a Terra. A parte illuminata chì si pò vede cambia mentre a pianeta gira intornu à u Sole. U diametru apparente è a luminosità cambianu dinù cù a fase è cù a distanza trà Venere è a Terra. À a cunghjunzione superiore, a faccia rivolta versu a Terra hè cumpletamente illuminata, ma Venere hè troppu vicina à u Sole per esse osservata. À a cunghjunzione inferiore, a pianeta pare più grande è a faccia rivolta versu a Terra hè guasi tutta in ombra. === U pentagramma di Venere === [[File:Venus geocentric orbit curve simplified Line (pentagram).svg|thumb|A forma di pentagramma tracciata da Venere in u celu vistu da a Terra]] A pusizione di Venere vista da a Terra ripete una figura chì s'assumiglia à un [[pentagramma]]. A forma nasce da a risunanza orbitale apprussimata di 13 orbite di Venere per 8 anni terrestri. Dopu à ottu anni, Venere torna guasi à a listessa pusizione relativa, ma u pentagramma hè giratu di circa 2,55°. == Storia di l'osservazione == Venere era prubabilmente cunnisciuta da a preistoria. I [[Babilonesi]] u chjamavanu [[Ištar]], in riferimentu à a so dea di l'amore, di a sessualità è di a guerra. Parechje culture antiche, frà e quale l'[[Anticu Egittu|Egiziani]], i [[Grechi antichi|Grechi]], i [[Maya]] è i [[Rumani]], distinguevanu a so apparizione di mane da quella di a sera, è pensavanu à volte ch'elli fussinu dui astri diversi. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; in latinu i nomi currispundenti eranu [[Luciferu (astrunumia)|Luciferu]] è [[Vespru]]. [[File:N 002.jpg|thumb|Marte, Ghjove è Venere prima di l'alba, u 22 uttrovi 2015]] [[Galileo Galilei]] fù u primu à studià e fase di Venere cù un telescopiu. E so osservazione mustravanu chì a pianeta passava per fase simile à quelle di a Luna, è sustenianu u mudellu eliocentricu prupostu da [[Niculaiu Copernicu]]: Venere gira intornu à u Sole è ùn gira micca intornu à a Terra. À u XVIIu seculu, l'astronomi ùn cunniscianu ancu u periodu di rutazione di Venere. [[Giovanni Cassini]] pensava chì durava 24 ore, mentre [[Francesco Bianchini]] prupunia un periodu di 24 ghjorni. U stratu di nuvuli impedia di determinà a rutazione cù sicurità. À a fine di u XIXu seculu, [[Giovanni Schiaparelli]] suggerì chì a pianeta pudia esse in rutazione sincrona, cù a stessa faccia sempre rivolta versu u Sole. In u 1932, l'astronomi W. Adams è T. Dunham anu trovu in u spettru infrarossu di Venere linee d'assorbimentu di u carbone, chì anu permessu di capisce chì u diossidu di carbone era una parte impurtante di a so atmosfera. In u 1961, e misurazione radar anu datu una stima di u periodu di rutazione. U muvimentu retrogradu di Venere hè statu cunfirmatu in u 1964. In u 1962, a sonda [[Mariner 2]] hà fattu u so passaghju vicinu à a pianeta è hà mandatu à a Terra e prime misurazione di a temperatura è di a cumpusizione atmosferica. === Transiti === {{Vede ancu|Transitu di Venere}} [[File:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|Venere durante u transitu di u 2004]] Un transitu di Venere accade quandu a pianeta passa trà a Terra è u Sole è copre una piccula parte di u discu sulare. I transiti sò rari è si presentanu in paghji separate da ottu anni; trà un paghju è u seguente passanu circa 121,5 o 105,5 anni. I transiti sò stati impurtanti in a storia di l'astrunumia, perchè l'osservazione da lochi diversi di a Terra hà aiutatu à stimà a distanza trà a Terra è u Sole. U transitu di u 1761 hà ancu permessu à [[Mikhail Lomonosov]] di ricunnosce indizii di l'esistenza d'una atmosfera intornu à Venere. [[Giovanni Kepleru]] avia previstu un transitu per u 1631, ma ùn era micca visibile da l'Europa. L'astronomu inglese [[Jeremiah Horrocks]] hà previstu u transitu di u 1639 è hè statu u primu à osservà ne unu. L'ultimi transiti sò accaduti in u 2004 è in u 2012. I transiti muderni sò utili ancu per pruvà e tecniche aduprate à studià l'atmosfere di pianete strasulare. === Missione spaziale === {{Vede ancu|Esplorazione di Venere|Missione spaziale versu Venere}} [[File:Pioneer Venus Multiprobe spacecraft.jpg|thumb|Raprisentazione di a nave spaziale [[Pioneer Venus 2]] è di e so sonde atmosferiche]] L'esplurazione spaziale di Venere hà principiatu in u 1961 cù a missione suvietica [[Venera 1]], chì hà passatu vicinu à a pianeta senza pudè mandà dati. U [[prugramma Venera]] hà cuntinuatu finu à u 1983 è hà ottenutu parechji successi. Prima di e missione spaziale, i nuvuli spesse ùn permettianu micca di cunnosce a superficia. Ci eranu parechje ipotesi: certi scentifichi pensavanu chì Venere fussi cupertu d'oceani, altri imaginavanu pantanicce o deserti. In u 1967, [[Venera 4]] hà mandatu dati da l'atmosfera, ma hà cessatu di trasmette prima di ghjunghje à a superficia, perchè a pressione era assai più alta di quella prevista. U 15 dicembre 1970, [[Venera 7]] hè diventata a prima sonda custruita da l'omu à atterrà nant'à un'altra pianeta è à mandà un signale da a so superficia. E sonde [[Venera 9]] è [[Venera 10]] anu mandatu e prime imagine in biancu è neru di u tarrenu; [[Venera 13]] è [[Venera 14]] anu mandatu e prime imagine à culori. A [[NASA]] hà mandatu e missione [[Mariner]] versu Venere, è in u 1978 hà lanciatu e sonde di u prugramma [[Pioneer Venus]]. In u 1983, e sonde suvietiche [[Venera 15]] è [[Venera 16]] anu adupratu radar per cartugrafià e zone sittintriunali di a pianeta. In u 1985, [[Vega 1]] è [[Vega 2]] anu mandatu moduli versu l'atmosfera è a superficia prima di cuntinuà u so viaghju versu a [[Cometa di Halley]]. In u 1989, a NASA hà lanciatu a sonda [[Magellanu (sonda spaziale)|Magellanu]], chì hà cartugrafiatu guasi tutta a superficia cù u radar. A missione hà furnitu una carta assai più precisa chè quelle dispunibule nanzu. A sonda europea [[Venus Express]], lanciata in u 2005, hà studiatu l'atmosfera è hà cartugrafiatu a pianeta da l'orbita finu à u 2014. Hà trovu, frà altru, indizii di fulmini, un grande vortice à u polu sudu è una strata fina d'ozonu. A sonda giappunese [[Akatsuki]], lanciata in u 2010, hè entrata in orbita intornu à Venere in u 2015 è hà studiatu a dinamica di l'atmosfera. In u 2021, l'[[Agenzia Spaziale Europea]] hà sceltu a missione [[EnVision]] per studià a superficia è l'internu di Venere. A NASA hà dinù annunziatu e missione [[DAVINCI]] è [[VERITAS]], destinate à studià l'atmosfera è a superficia. I calendarii di ste missione sò sottumessi à cambiamenti. == Parametri orbitali è rutazione == {{Vede ancu|Parametri orbitali di Venere}} [[File:Venusorbitsolarsystem.gif|thumb|U muvimentu di Venere è di a Terra intornu à u Sole]] L'orbita di Venere hè guasi circulare, cù un'eccentricità inferiore à l'1%. A distanza media da u Sole hè di circa 108 milioni di chilometri. Venere gira intornu à u Sole in 224,7 ghjorni terrestri, à una vitezza orbitale media di circa 35 km/s. U so periodu sinodicu, vale à dì u tempu necessariu per vultà à listessa pusizione apparente in u celu vistu da a Terra, hè di circa 584 ghjorni. L'inclinazione di l'orbita rispettu à l'eclittica hè di 3,39°. A rutazione di Venere hè retrograda: gira in sensu oppostu à quellu di a maiò parte di e pianete è à quellu di a so rivoluzione intornu à u Sole. U ghjornu siderale dura circa 243 ghjorni terrestri, vale à dì più chè un annu venusianu. À l'equatore, a vitezza di rutazione hè di circa 6,5 km/h. U ghjornu solare, u tempu trà duie albe viste da u listessu locu, dura circa 117 ghjorni terrestri. Per via di a rutazione retrograda, un osservatore nant'à Venere videria u Sole nasce à punente è calà à livante. Venere hè a pianeta chì s'avvicina u più à a Terra. À a cunghjunzione inferiore, a distanza media trà e duie pianete hè di circa 41 milioni di chilometri. In e cundizione più favurevule, a distanza pò calà sin'à circa 38 milioni di chilometri. == Caratteristiche fisiche == [[File:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Paragone di e dimensione di e pianete terranie: Mercuriu, Venere, a Terra è Marte]] Venere hè unu di i quattru [[pianeta terrania|pianeti terranii]] di u sistema sulare. Hè un corpu rocciosu, guasi sfericu, è a so massa hè circa l'81,5% di quella terrestre. U so diametru hè solu circa 650 km più chjucu ch'è quellu di a Terra. A gravità à a superficia hè circa 0,88 volte quella terrestre. Malgradu a so sumiglianza cù a Terra in taglia è in massa, e cundizione à a superficia sò assai sfarente. L'atmosfera hè cumposta per circa 96,5% da diossidu di carbone è per 3,5% da azotu, cù piccule quantità d'altri gasi. A pressione atmosferica à u tarrenu hè circa 92 volte quella di a Terra, è a temperatura di a superficia varca i 460 °C. U stratu di nuvuli d'acidu sulfuricu riflette assai luce solare è piatta a superficia à l'osservazione ottica. A cartugrafia radar di a sonda Magellanu hà mustratu pianure vulcaniche, rilievi, crateri è numerose strutture d'origine vulcanica. U numeru relativamente chjucu di crateri d'impattu indicheghja chì a superficia hè geologicamente ghjovana, ancu s'ella ùn si cunnosce micca bè u so ritmu d'attività attuale. === Struttura interna === {{Vede ancu|Struttura interna di Venere}} [[File:Venere-Interno.jpg|thumb|Struttura interna supposta di Venere]] Si sà pocu di a struttura interna di Venere, postu chì ùn ci sò state misurazione sismiche dirette. E sumiglianze cù a Terra in taglia è in densità facenu pensà chì Venere possa avè un nucleu, un mantellu è una crosta. A mancanza d'acqua liquida à a superficia puderia rende a litosfera è u mantellu più viscosi chè quelli terrestri. Questu puderia impedisce u muvimentu cuntinuu di placche tettoniche simile à quellu di a Terra. U calore internu puderia esse liberatu à traversu episodi geologichi maiò, durante i quali una parte impurtante di a crosta hè rinnuvata. === Superficia === {{Vede ancu|Superficia di Venere|Nomenclatura di Venere}} [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|Ricustruzzione di a superficia di Venere à parte si di e misurazione di Magellanu]] E sonde Venera chì sò sbarcate nant'à Venere anu fotografiatu un tarrenu cumpostu soprattuttu di rocce basaltiche. A sonda Magellanu hà permessu a prima cartugrafia guasi cumpleta di a superficia. Hà identificatu circa un millaiu di crateri d'impattu. A densa atmosfera disintegra parechji meteoroidi prima ch'elli ghjunghjinu à u tarrenu, è cusì pochi picculi crateri si formanu. Circa l'80% di a superficia hè cumpostu da pianure vulcaniche. U restu hè furmatu soprattuttu da dui grandi altipiani, chjamati cuntinenti. À u nordu si trova [[Ishtar Terra]], chì hà circa a taglia di l'Australia. I [[Maxwell Montes|Monti Maxwell]], a catena muntosa più alta di Venere, si trovanu in questa regione. À u sudu di l'equatore si trova [[Aphrodite Terra]], d'una taglia paragunabile à quella di l'America suttana. Nant'à Venere sò stati identificati circa 1.500 vulcani di taglia media o grande, è ci puderia esse un numeru assai più grande di vulcani minori. Frà e strutture particulare ci sò e ''farra'', chì anu una forma piatta è arrotondata; e ''novae'', cù fratture disposte à raghju; l'[[aracnoide (esogeologia)|aracnoidi]], chì parenu tele di ragnu; è e [[corona (esogeologia)|corone]], furmate da anelli di fratture. Quasi tutte e strutture di a superficia portanu nomi di donne di a storia o di a mitulugia. L'eccezzione principale hè quella di i Monti Maxwell, numinati in onore di u fisicu [[James Clerk Maxwell]]. I nomi sò scelti da l'[[Unione Astronomica Internaziunale]]. === Atmosfera === {{Vede ancu|Atmosfera di Venere|Vita nant'à Venere}} [[File:PIA00072 Venus Cloud Patterns - colorized and filtered.jpg|thumb|left|Nubi di Venere fotografiate da a sonda [[Galileo (sonda spaziale)|Galileo]]]] L'atmosfera di Venere hè assai più densa ch'è quella terrestre. A so massa hè circa 93 volte quella di l'atmosfera di a Terra, è a pressione à a superficia currisponde à quella chì si trova à circa 950 metri di prufundità in un oceanu terrestre. A cumpusizione hè soprattuttu di diossidu di carbone è d'azotu. [[File:Vénus par Hubble.jpg|thumb|upright|Venere vista da u [[Telescopiu spaziale Hubble]] in 2010.]] U diossidu di carbone è i nuvuli d'acidu sulfuricu pruducenu un effettu di serra estremamente forte. A temperatura à a superficia supera i 460 °C, è Venere hè più caldu chè Mercuriu, malgradu a so distanza più grande da u Sole. Parechji mudelli pruponenu chì Venere avia, à l'iniziu, assai più acqua. L'aumentu di a radiazione sulare averia favuritu l'evapurazione, è u vapore d'acqua, gasu à effettu di serra, averia rinfurzatu u riscaldamentu. L'acqua si sarebbe dissuciata in idrogenu è ossigenu; l'idrogenu, essendu leghjeru, si sarebbe persu in u spaziu, mentre l'ossigenu saria statu assurbatu o ligatu à altri elementi. In i strati alti di l'atmosfera, à circa 50–60 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò assai più vicine à quelle di a Terra chè à quelle di a superficia. Per quessa, certi scentifichi anu cunsideratu l'ipotesi di forme di vita microscopiche in i nuvuli, ma ùn ci hè nisuna prova cunclusiva. In u 2020, un gruppu di scentifichi hà annunziatu d'avè rilevatu fosfina in l'atmosfera venusiana. A rilevazione è a so interpretazione sò state dopu discutite è ùn custituiscenu micca una prova di vita. === Magnetosfera === [[File:Venusian magnetosphere it.png|thumb|Interazzione di u ventu sulare cù l'atmosfera di Venere]] Venere ùn hà micca un campu magneticu internu forte cum'è quellu di a Terra. E misurazione anu mustratu chì u so campu magneticu hè debule è hè ligatu soprattuttu à l'interazzione trà u ventu sulare è a ionosfera. A debulezza di u campu magneticu lascia l'alta atmosfera più esposta à u ventu sulare. Particule atmosferiche ponu esse trascinate versu u spaziu. Una spiegazione pussibule di a mancanza d'una dinamo interna hè chì ùn ci sia abbastanza cunvezione in u nucleu per pruduce un campu magneticu stabile. === Satelliti naturali === {{Vede ancu|Neith (astrunumia)}} [[File:Fontana Venus Satellites.png|thumb|left|Disegnu di Francesco Fontana, chì pensava d'avè osservatu una luna di Venere]] Venere ùn hà micca satelliti naturali. Trà u XVIIu è u XIXu seculu, parechji astrònomi anu dichjaratu d'avè vistu una luna intornu à a pianeta. L'ipoteticu satellitu hè statu chjamatu [[Neith (astrunumia)|Neith]]. In u 1887, l'Accademia belga di e scienze hà esaminatu l'osservazione antiche è hà cunclusu ch'elle eranu state prubabilmente causate da stelle vicine o da altri errori d'osservazione. Certi mudelli di furmazione planetaria sughjeriscenu chì Venere puderia avè avutu una luna, furmata da un grande impattu, chì dopu seria cascata nant'à a pianeta. L'ipotesi ùn hè micca cunfirmata. L'asteroide [[524522 Zoozve]] hà una relazione orbitale particulare cù Venere è hè qualificatu di quasi-satellitu. == Culunizazione è terraformazione == {{Vede ancu|Culunizazione di Venere|Terraformazione di Venere}} [[File:TerraformedVenus.jpg|thumb|Raprisentazione artistica di Venere dopu una terraformazione]] Una culunia nant'à a superficia di Venere ùn hè micca pussibule cù e tecnulugie attuale. U calore intensu è a pressione atmosferica schiacciante anu fattu chì e sonde spaziale sopravvivessinu solu per un tempu limitatu. Invece, à circa 50 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò più moderate, ciò chì hà purtatu à pruposte teoriche di stazione o cità gallighjante. L'idee di terraformazione includenu a riduzzione di u diossidu di carbone atmosfericu, a messa in opera d'un scudu sulare per diminuì a quantità di luce ricevuta è a produzzione d'acqua à parte si di l'idrogenu. Sò prugetti assai speculativi, chì dumanderebbenu risorse è tecnulugie assai aldilà di quelle dispunibule oghje. Una pruposta teorica di Geoffrey A. Landis hè di custruisce abitati flottanti in l'alta atmosfera. L'aria respirabile, fatta d'ossigenu è d'azotu, seria menu densa chè l'atmosfera venusiana è puderia furnisce una spinta versu l'altu. E nuvuli d'acidu sulfuricu è a mancanza di cunniscenze dettagliate nantu à l'ambiente atmosfericu rendenu però l'idea difficiule da mette in pratica. == Venere in e culture == === In l'antichità === [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|Un codice [[Maya]] ligatu à l'osservazione di Venere]] Per via di u so splendore, Venere hà avutu un postu impurtante in e culture di parechji populi. I Babilonesi u chjamavanu [[Ištar]], à nome di a dea di l'amore è di a guerra. L'antichi Egiziani distinguìanu a stella di mane, ''Tioumoutiri'', da quella di a sera, ''Ouaiti''. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; più tardi capinu ch'elli eranu u listessu pianeta. I [[Maya]] osservavanu attentamente i muvimenti di Venere è anu custruitu calendarii chì ne tenianu contu. A pianeta era ligata à e divinità [[Quetzalcoatl]] è [[Xolotl]]. Per l'[[Inca]], Venere era ''Chasca'', assuciata à l'alba è cunsiderata cum'è una serva di u Sole. Venere avia dinù impurtanza in e tradizione di l'[[Aborigeni australiani|Aborigeni australiani]]. Frà i [[Yolngu]], a pianeta era chjamatu ''Barnumbirr'' è era assuciatu à a cumunicazione cù i morti. I Masai u chjamavanu ''Kileken'' è anu una tradizione orale cunnisciuta cum'è «u zitellu orfanu». In l'astrologia indiana, Venere hè chjamatu [[Shukra]]. In certe culture di l'Asia orientale era cunnisciutu cum'è «l'astro d'oru», secondu l'associazione tradiziunale trà e pianete è i cinque elementi. === In a fantascienza === ==== Litteratura ==== Nanzu chì e missione spaziale palisessinu e cundizione estreme di a superficia, Venere era spessu raprisentata in a fantascienza cum'è una pianeta calda ma abitabile, cupertu di paduli, d'oceani o di giungle. In u 1865, Achille Eyraud hà publicatu ''Voyage à Vénus'', unu di i primi rumanzi nantu à un viaghju versu a pianeta. [[Olaf Stapledon]], in ''Last and First Men'' (1930), hà imaginatu a terraformazione di Venere. [[Edgar Rice Burroughs]] hà situatu nant'à a pianeta parechji rumanzi di u so ciculu di Venere, cumincendu cù ''I pirati di Venere'' in u 1934. [[C. S. Lewis]] hà ambientatu ''Perelandra'' (1943) nant'à una versione imaginaria di Venere. In ''Lucky Starr è l'oceani di Venere'' (1954), [[Isaac Asimov]] hà discrittu un mondu cupertu d'acqua, cù cità sottumarine. Cù u migliuramentu di e cunniscenze scientifiche, a raprisentazione di Venere cum'è un mondu abitabile hè diventata menu cumuna. ==== Cinema è televisiò ==== Venere hè statu menu adupratu cum'è locu d'azzione in u cinema è in televisiò ch'è a Luna o Marte. In certi filmi di fantascienza di a prima parte di u XXu seculu, a pianeta era raprisentata cum'è un mondu abitatu da donne o da civiltà strane. Frà l'opere chì u mettenu in scena ci hè u filmu suvieticu ''Soyuz 111: Terrore nant'à Venere''. In a seria ''[[Star Trek]]'', Venere hè prisentata cum'è una pianeta di classe N, cù stazione di terraformazione in un avvene luntanu. U tema di a terraformazione hè dinù trattatu in l'anime ''Venus Wars''. A seria televisiva britannica ''Space Odyssey: Voyage to the Planets'' (2004) mette in scena un viaghju umanu versu Venere è un sbarcu assai cortu, limitatu da e cundizione di a superficia. ==In Corsica== ''Venere'' hè chjamata à spessu a ''Stella Diana'' (o ''Stedda Diana''). == Note == <references/> ==Liami esterni== * [http://marcubiancarelli.blogspot.fr/2012/06/langhjuli-di-venera.html L'anghjuli di Venera, testu di [[Marcu Biancarelli]] ] [[Categoria:Venere]] [[Categoria:Pianeta]] gtavimfovyjzr1o9bl6wzxqdz8xe02r 407116 407115 2026-10-16T09:38:25Z Articulivitali 28749 /* Osservazione */ 407116 wikitext text/x-wiki [[File:Venus-real color.jpg|thumb|Venere, in culore naturale, fotografiata da a sonda [[Mariner 10]] u 5 ferraghju di u 1974]] '''Venere''' (o ‘’’Venera’’’) hè a siconda pianeta di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]].<ref>Ss'articulu pruvene in parte da a wikipedia in talianu.</ref> A so orbita, guasi circulare, a porta à compie una rivoluzione in circa 225 ghjorni terrestri. U so nome vene da [[Venere (divinità)|a dea rumana di l'amore è di a bellezza]]. U so simbulu astronomicu hè ♀. Cù una magnitudine apparente massima di −4,62, Venere hè l'ogettu naturale più luminosu in u celu di notte dopu à a [[Luna]]. Si pò vede pocu dopu à u tramontu o pocu prima di l'alba; per quessa hè cunnisciutu da l'antichità cum'è a '''stella vesperina''' o a '''stella mattutina'''. L'astronomi antichi ùn avianu micca sempre capitu chì ste duie apparizione eranu u listessu corpu celeste. Classificatu cum'è pianeta terrania, Venere hè qualchì volta chjamata a «pianeta gemella» di a [[Terra]], postu chì e duie pianete sò simile in taglia è in massa. Eppuru, e cundizione à a so superficia sò assai sfarente. A so atmosfera, cumposta soprattuttu da [[diossidu di carbone]], hè assai densa è hà una pressione à u livellu di u tarrenu di circa 92 volte quella di a Terra. A densità è a cumpusizione di l'atmosfera pruducenu un effettu di serra assai forte, chì face di Venere a pianeta a più calda di u sistema sulare. A pianeta hè cuperta da un stratu spessu di nuvuli riflettenti, cumposti soprattuttu d'[[acidu sulfuricu]], chì impediscenu di vede a superficia à traversu a luce visibile. Venere ùn hà micca satelliti naturali nè anelli, è u so campu magneticu hè assai più debule ch'è quellu di a Terra. == Osservazione == Venere hè una pianeta interna, vale à dì chì a so orbita hè più vicina à u Sole ch'è quella di a Terra. Per quessa, si pò osservà solu in vicinanza di u Sole è per qualchì ora à a volta. A luce solare a rende difficiule à vede di ghjornu, ma hè assai luminosa subitu dopu à u tramontu, à punente, o pocu prima di l'alba, à livante. À l'ochju nudu, pare una stella assai luminosa, di culore giallu-biancastru. L'osservazione à u telescopiu hè spessu megliu durante l'attrachjata o di ghjornu, quandu u cuntrastu cù u celu hè menu forte è a pianeta hè più alta sopra à l'orizonte. I filtri culurati, neutri o polarizatori ponu aiutà à mette in risaltu e debule particularità di i nuvuli venusiani. L'allungamentu di Venere, vale à dì a so distanza angulare da u Sole, pò ghjunghje à circa 47°. A pianeta pò passà davanti à u Sole o daretu à ellu. Quand'ella passa daretu, si trova in cunghjunzione superiore; quand'ella passa davanti à u Sole, si trova in cunghjunzione inferiore. In questu ultimu casu, a faccia illuminata ùn hè visibile da a Terra. Fora di u Sole è di a Luna, Venere hè unu di i pochi corpi celesti chì ponu esse visti à l'ochju nudu ancu di ghjornu, s'è u celu hè chjaru è a pianeta ùn hè micca troppu vicinu à u Sole. === Fasi === [[File:Phases Venus.jpg|thumb|E fasi di Venere è a variazione di u so diametru apparente]] Cum'è a Luna, Venere mostra fase diverse viste da a Terra. A parte illuminata chì si pò vede cambia mentre a pianeta gira intornu à u Sole. U diametru apparente è a luminosità cambianu dinù cù a fase è cù a distanza trà Venere è a Terra. À a cunghjunzione superiore, a faccia rivolta versu a Terra hè cumpletamente illuminata, ma Venere hè troppu vicina à u Sole per esse osservata. À a cunghjunzione inferiore, a pianeta pare più grande è a faccia rivolta versu a Terra hè guasi tutta in ombra. === U pentagramma di Venere === [[File:Venus geocentric orbit curve simplified Line (pentagram).svg|thumb|A forma di pentagramma tracciata da Venere in u celu vistu da a Terra]] A pusizione di Venere vista da a Terra ripete una figura chì s'assumiglia à un [[pentagramma]]. A forma nasce da a risunanza orbitale apprussimata di 13 orbite di Venere per 8 anni terrestri. Dopu à ottu anni, Venere torna guasi à a listessa pusizione relativa, ma u pentagramma hè giratu di circa 2,55°. == Storia di l'osservazione == Venere era prubabilmente cunnisciuta da a preistoria. I [[Babilonesi]] u chjamavanu [[Ištar]], in riferimentu à a so dea di l'amore, di a sessualità è di a guerra. Parechje culture antiche, frà e quale l'[[Anticu Egittu|Egiziani]], i [[Grechi antichi|Grechi]], i [[Maya]] è i [[Rumani]], distinguevanu a so apparizione di mane da quella di a sera, è pensavanu à volte ch'elli fussinu dui astri diversi. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; in latinu i nomi currispundenti eranu [[Luciferu (astrunumia)|Luciferu]] è [[Vespru]]. [[File:N 002.jpg|thumb|Marte, Ghjove è Venere prima di l'alba, u 22 uttrovi 2015]] [[Galileo Galilei]] fù u primu à studià e fase di Venere cù un telescopiu. E so osservazione mustravanu chì a pianeta passava per fase simile à quelle di a Luna, è sustenianu u mudellu eliocentricu prupostu da [[Niculaiu Copernicu]]: Venere gira intornu à u Sole è ùn gira micca intornu à a Terra. À u XVIIu seculu, l'astronomi ùn cunniscianu ancu u periodu di rutazione di Venere. [[Giovanni Cassini]] pensava chì durava 24 ore, mentre [[Francesco Bianchini]] prupunia un periodu di 24 ghjorni. U stratu di nuvuli impedia di determinà a rutazione cù sicurità. À a fine di u XIXu seculu, [[Giovanni Schiaparelli]] suggerì chì a pianeta pudia esse in rutazione sincrona, cù a stessa faccia sempre rivolta versu u Sole. In u 1932, l'astronomi W. Adams è T. Dunham anu trovu in u spettru infrarossu di Venere linee d'assorbimentu di u carbone, chì anu permessu di capisce chì u diossidu di carbone era una parte impurtante di a so atmosfera. In u 1961, e misurazione radar anu datu una stima di u periodu di rutazione. U muvimentu retrogradu di Venere hè statu cunfirmatu in u 1964. In u 1962, a sonda [[Mariner 2]] hà fattu u so passaghju vicinu à a pianeta è hà mandatu à a Terra e prime misurazione di a temperatura è di a cumpusizione atmosferica. === Transiti === {{Vede ancu|Transitu di Venere}} [[File:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|Venere durante u transitu di u 2004]] Un transitu di Venere accade quandu a pianeta passa trà a Terra è u Sole è copre una piccula parte di u discu sulare. I transiti sò rari è si presentanu in paghji separate da ottu anni; trà un paghju è u seguente passanu circa 121,5 o 105,5 anni. I transiti sò stati impurtanti in a storia di l'astrunumia, perchè l'osservazione da lochi diversi di a Terra hà aiutatu à stimà a distanza trà a Terra è u Sole. U transitu di u 1761 hà ancu permessu à [[Mikhail Lomonosov]] di ricunnosce indizii di l'esistenza d'una atmosfera intornu à Venere. [[Giovanni Kepleru]] avia previstu un transitu per u 1631, ma ùn era micca visibile da l'Europa. L'astronomu inglese [[Jeremiah Horrocks]] hà previstu u transitu di u 1639 è hè statu u primu à osservà ne unu. L'ultimi transiti sò accaduti in u 2004 è in u 2012. I transiti muderni sò utili ancu per pruvà e tecniche aduprate à studià l'atmosfere di pianete strasulare. === Missione spaziale === {{Vede ancu|Esplorazione di Venere|Missione spaziale versu Venere}} [[File:Pioneer Venus Multiprobe spacecraft.jpg|thumb|Raprisentazione di a nave spaziale [[Pioneer Venus 2]] è di e so sonde atmosferiche]] L'esplurazione spaziale di Venere hà principiatu in u 1961 cù a missione suvietica [[Venera 1]], chì hà passatu vicinu à a pianeta senza pudè mandà dati. U [[prugramma Venera]] hà cuntinuatu finu à u 1983 è hà ottenutu parechji successi. Prima di e missione spaziale, i nuvuli spesse ùn permettianu micca di cunnosce a superficia. Ci eranu parechje ipotesi: certi scentifichi pensavanu chì Venere fussi cupertu d'oceani, altri imaginavanu pantanicce o deserti. In u 1967, [[Venera 4]] hà mandatu dati da l'atmosfera, ma hà cessatu di trasmette prima di ghjunghje à a superficia, perchè a pressione era assai più alta di quella prevista. U 15 dicembre 1970, [[Venera 7]] hè diventata a prima sonda custruita da l'omu à atterrà nant'à un'altra pianeta è à mandà un signale da a so superficia. E sonde [[Venera 9]] è [[Venera 10]] anu mandatu e prime imagine in biancu è neru di u tarrenu; [[Venera 13]] è [[Venera 14]] anu mandatu e prime imagine à culori. A [[NASA]] hà mandatu e missione [[Mariner]] versu Venere, è in u 1978 hà lanciatu e sonde di u prugramma [[Pioneer Venus]]. In u 1983, e sonde suvietiche [[Venera 15]] è [[Venera 16]] anu adupratu radar per cartugrafià e zone sittintriunali di a pianeta. In u 1985, [[Vega 1]] è [[Vega 2]] anu mandatu moduli versu l'atmosfera è a superficia prima di cuntinuà u so viaghju versu a [[Cometa di Halley]]. In u 1989, a NASA hà lanciatu a sonda [[Magellanu (sonda spaziale)|Magellanu]], chì hà cartugrafiatu guasi tutta a superficia cù u radar. A missione hà furnitu una carta assai più precisa chè quelle dispunibule nanzu. A sonda europea [[Venus Express]], lanciata in u 2005, hà studiatu l'atmosfera è hà cartugrafiatu a pianeta da l'orbita finu à u 2014. Hà trovu, frà altru, indizii di fulmini, un grande vortice à u polu sudu è una strata fina d'ozonu. A sonda giappunese [[Akatsuki]], lanciata in u 2010, hè entrata in orbita intornu à Venere in u 2015 è hà studiatu a dinamica di l'atmosfera. In u 2021, l'[[Agenzia Spaziale Europea]] hà sceltu a missione [[EnVision]] per studià a superficia è l'internu di Venere. A NASA hà dinù annunziatu e missione [[DAVINCI]] è [[VERITAS]], destinate à studià l'atmosfera è a superficia. I calendarii di ste missione sò sottumessi à cambiamenti. == Parametri orbitali è rutazione == {{Vede ancu|Parametri orbitali di Venere}} [[File:Venusorbitsolarsystem.gif|thumb|U muvimentu di Venere è di a Terra intornu à u Sole]] L'orbita di Venere hè guasi circulare, cù un'eccentricità inferiore à l'1%. A distanza media da u Sole hè di circa 108 milioni di chilometri. Venere gira intornu à u Sole in 224,7 ghjorni terrestri, à una vitezza orbitale media di circa 35 km/s. U so periodu sinodicu, vale à dì u tempu necessariu per vultà à listessa pusizione apparente in u celu vistu da a Terra, hè di circa 584 ghjorni. L'inclinazione di l'orbita rispettu à l'eclittica hè di 3,39°. A rutazione di Venere hè retrograda: gira in sensu oppostu à quellu di a maiò parte di e pianete è à quellu di a so rivoluzione intornu à u Sole. U ghjornu siderale dura circa 243 ghjorni terrestri, vale à dì più chè un annu venusianu. À l'equatore, a vitezza di rutazione hè di circa 6,5 km/h. U ghjornu solare, u tempu trà duie albe viste da u listessu locu, dura circa 117 ghjorni terrestri. Per via di a rutazione retrograda, un osservatore nant'à Venere videria u Sole nasce à punente è calà à livante. Venere hè a pianeta chì s'avvicina u più à a Terra. À a cunghjunzione inferiore, a distanza media trà e duie pianete hè di circa 41 milioni di chilometri. In e cundizione più favurevule, a distanza pò calà sin'à circa 38 milioni di chilometri. == Caratteristiche fisiche == [[File:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Paragone di e dimensione di e pianete terranie: Mercuriu, Venere, a Terra è Marte]] Venere hè unu di i quattru [[pianeta terrania|pianeti terranii]] di u sistema sulare. Hè un corpu rocciosu, guasi sfericu, è a so massa hè circa l'81,5% di quella terrestre. U so diametru hè solu circa 650 km più chjucu ch'è quellu di a Terra. A gravità à a superficia hè circa 0,88 volte quella terrestre. Malgradu a so sumiglianza cù a Terra in taglia è in massa, e cundizione à a superficia sò assai sfarente. L'atmosfera hè cumposta per circa 96,5% da diossidu di carbone è per 3,5% da azotu, cù piccule quantità d'altri gasi. A pressione atmosferica à u tarrenu hè circa 92 volte quella di a Terra, è a temperatura di a superficia varca i 460 °C. U stratu di nuvuli d'acidu sulfuricu riflette assai luce solare è piatta a superficia à l'osservazione ottica. A cartugrafia radar di a sonda Magellanu hà mustratu pianure vulcaniche, rilievi, crateri è numerose strutture d'origine vulcanica. U numeru relativamente chjucu di crateri d'impattu indicheghja chì a superficia hè geologicamente ghjovana, ancu s'ella ùn si cunnosce micca bè u so ritmu d'attività attuale. === Struttura interna === {{Vede ancu|Struttura interna di Venere}} [[File:Venere-Interno.jpg|thumb|Struttura interna supposta di Venere]] Si sà pocu di a struttura interna di Venere, postu chì ùn ci sò state misurazione sismiche dirette. E sumiglianze cù a Terra in taglia è in densità facenu pensà chì Venere possa avè un nucleu, un mantellu è una crosta. A mancanza d'acqua liquida à a superficia puderia rende a litosfera è u mantellu più viscosi chè quelli terrestri. Questu puderia impedisce u muvimentu cuntinuu di placche tettoniche simile à quellu di a Terra. U calore internu puderia esse liberatu à traversu episodi geologichi maiò, durante i quali una parte impurtante di a crosta hè rinnuvata. === Superficia === {{Vede ancu|Superficia di Venere|Nomenclatura di Venere}} [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|Ricustruzzione di a superficia di Venere à parte si di e misurazione di Magellanu]] E sonde Venera chì sò sbarcate nant'à Venere anu fotografiatu un tarrenu cumpostu soprattuttu di rocce basaltiche. A sonda Magellanu hà permessu a prima cartugrafia guasi cumpleta di a superficia. Hà identificatu circa un millaiu di crateri d'impattu. A densa atmosfera disintegra parechji meteoroidi prima ch'elli ghjunghjinu à u tarrenu, è cusì pochi picculi crateri si formanu. Circa l'80% di a superficia hè cumpostu da pianure vulcaniche. U restu hè furmatu soprattuttu da dui grandi altipiani, chjamati cuntinenti. À u nordu si trova [[Ishtar Terra]], chì hà circa a taglia di l'Australia. I [[Maxwell Montes|Monti Maxwell]], a catena muntosa più alta di Venere, si trovanu in questa regione. À u sudu di l'equatore si trova [[Aphrodite Terra]], d'una taglia paragunabile à quella di l'America suttana. Nant'à Venere sò stati identificati circa 1.500 vulcani di taglia media o grande, è ci puderia esse un numeru assai più grande di vulcani minori. Frà e strutture particulare ci sò e ''farra'', chì anu una forma piatta è arrotondata; e ''novae'', cù fratture disposte à raghju; l'[[aracnoide (esogeologia)|aracnoidi]], chì parenu tele di ragnu; è e [[corona (esogeologia)|corone]], furmate da anelli di fratture. Quasi tutte e strutture di a superficia portanu nomi di donne di a storia o di a mitulugia. L'eccezzione principale hè quella di i Monti Maxwell, numinati in onore di u fisicu [[James Clerk Maxwell]]. I nomi sò scelti da l'[[Unione Astronomica Internaziunale]]. === Atmosfera === {{Vede ancu|Atmosfera di Venere|Vita nant'à Venere}} [[File:PIA00072 Venus Cloud Patterns - colorized and filtered.jpg|thumb|left|Nubi di Venere fotografiate da a sonda [[Galileo (sonda spaziale)|Galileo]]]] L'atmosfera di Venere hè assai più densa ch'è quella terrestre. A so massa hè circa 93 volte quella di l'atmosfera di a Terra, è a pressione à a superficia currisponde à quella chì si trova à circa 950 metri di prufundità in un oceanu terrestre. A cumpusizione hè soprattuttu di diossidu di carbone è d'azotu. [[File:Vénus par Hubble.jpg|thumb|upright|Venere vista da u [[Telescopiu spaziale Hubble]] in 2010.]] U diossidu di carbone è i nuvuli d'acidu sulfuricu pruducenu un effettu di serra estremamente forte. A temperatura à a superficia supera i 460 °C, è Venere hè più caldu chè Mercuriu, malgradu a so distanza più grande da u Sole. Parechji mudelli pruponenu chì Venere avia, à l'iniziu, assai più acqua. L'aumentu di a radiazione sulare averia favuritu l'evapurazione, è u vapore d'acqua, gasu à effettu di serra, averia rinfurzatu u riscaldamentu. L'acqua si sarebbe dissuciata in idrogenu è ossigenu; l'idrogenu, essendu leghjeru, si sarebbe persu in u spaziu, mentre l'ossigenu saria statu assurbatu o ligatu à altri elementi. In i strati alti di l'atmosfera, à circa 50–60 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò assai più vicine à quelle di a Terra chè à quelle di a superficia. Per quessa, certi scentifichi anu cunsideratu l'ipotesi di forme di vita microscopiche in i nuvuli, ma ùn ci hè nisuna prova cunclusiva. In u 2020, un gruppu di scentifichi hà annunziatu d'avè rilevatu fosfina in l'atmosfera venusiana. A rilevazione è a so interpretazione sò state dopu discutite è ùn custituiscenu micca una prova di vita. === Magnetosfera === [[File:Venusian magnetosphere it.png|thumb|Interazzione di u ventu sulare cù l'atmosfera di Venere]] Venere ùn hà micca un campu magneticu internu forte cum'è quellu di a Terra. E misurazione anu mustratu chì u so campu magneticu hè debule è hè ligatu soprattuttu à l'interazzione trà u ventu sulare è a ionosfera. A debulezza di u campu magneticu lascia l'alta atmosfera più esposta à u ventu sulare. Particule atmosferiche ponu esse trascinate versu u spaziu. Una spiegazione pussibule di a mancanza d'una dinamo interna hè chì ùn ci sia abbastanza cunvezione in u nucleu per pruduce un campu magneticu stabile. === Satelliti naturali === {{Vede ancu|Neith (astrunumia)}} [[File:Fontana Venus Satellites.png|thumb|left|Disegnu di Francesco Fontana, chì pensava d'avè osservatu una luna di Venere]] Venere ùn hà micca satelliti naturali. Trà u XVIIu è u XIXu seculu, parechji astrònomi anu dichjaratu d'avè vistu una luna intornu à a pianeta. L'ipoteticu satellitu hè statu chjamatu [[Neith (astrunumia)|Neith]]. In u 1887, l'Accademia belga di e scienze hà esaminatu l'osservazione antiche è hà cunclusu ch'elle eranu state prubabilmente causate da stelle vicine o da altri errori d'osservazione. Certi mudelli di furmazione planetaria sughjeriscenu chì Venere puderia avè avutu una luna, furmata da un grande impattu, chì dopu seria cascata nant'à a pianeta. L'ipotesi ùn hè micca cunfirmata. L'asteroide [[524522 Zoozve]] hà una relazione orbitale particulare cù Venere è hè qualificatu di quasi-satellitu. == Culunizazione è terraformazione == {{Vede ancu|Culunizazione di Venere|Terraformazione di Venere}} [[File:TerraformedVenus.jpg|thumb|Raprisentazione artistica di Venere dopu una terraformazione]] Una culunia nant'à a superficia di Venere ùn hè micca pussibule cù e tecnulugie attuale. U calore intensu è a pressione atmosferica schiacciante anu fattu chì e sonde spaziale sopravvivessinu solu per un tempu limitatu. Invece, à circa 50 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò più moderate, ciò chì hà purtatu à pruposte teoriche di stazione o cità gallighjante. L'idee di terraformazione includenu a riduzzione di u diossidu di carbone atmosfericu, a messa in opera d'un scudu sulare per diminuì a quantità di luce ricevuta è a produzzione d'acqua à parte si di l'idrogenu. Sò prugetti assai speculativi, chì dumanderebbenu risorse è tecnulugie assai aldilà di quelle dispunibule oghje. Una pruposta teorica di Geoffrey A. Landis hè di custruisce abitati flottanti in l'alta atmosfera. L'aria respirabile, fatta d'ossigenu è d'azotu, seria menu densa chè l'atmosfera venusiana è puderia furnisce una spinta versu l'altu. E nuvuli d'acidu sulfuricu è a mancanza di cunniscenze dettagliate nantu à l'ambiente atmosfericu rendenu però l'idea difficiule da mette in pratica. == Venere in e culture == === In l'antichità === [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|Un codice [[Maya]] ligatu à l'osservazione di Venere]] Per via di u so splendore, Venere hà avutu un postu impurtante in e culture di parechji populi. I Babilonesi u chjamavanu [[Ištar]], à nome di a dea di l'amore è di a guerra. L'antichi Egiziani distinguìanu a stella di mane, ''Tioumoutiri'', da quella di a sera, ''Ouaiti''. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; più tardi capinu ch'elli eranu u listessu pianeta. I [[Maya]] osservavanu attentamente i muvimenti di Venere è anu custruitu calendarii chì ne tenianu contu. A pianeta era ligata à e divinità [[Quetzalcoatl]] è [[Xolotl]]. Per l'[[Inca]], Venere era ''Chasca'', assuciata à l'alba è cunsiderata cum'è una serva di u Sole. Venere avia dinù impurtanza in e tradizione di l'[[Aborigeni australiani|Aborigeni australiani]]. Frà i [[Yolngu]], a pianeta era chjamatu ''Barnumbirr'' è era assuciatu à a cumunicazione cù i morti. I Masai u chjamavanu ''Kileken'' è anu una tradizione orale cunnisciuta cum'è «u zitellu orfanu». In l'astrologia indiana, Venere hè chjamatu [[Shukra]]. In certe culture di l'Asia orientale era cunnisciutu cum'è «l'astro d'oru», secondu l'associazione tradiziunale trà e pianete è i cinque elementi. === In a fantascienza === ==== Litteratura ==== Nanzu chì e missione spaziale palisessinu e cundizione estreme di a superficia, Venere era spessu raprisentata in a fantascienza cum'è una pianeta calda ma abitabile, cupertu di paduli, d'oceani o di giungle. In u 1865, Achille Eyraud hà publicatu ''Voyage à Vénus'', unu di i primi rumanzi nantu à un viaghju versu a pianeta. [[Olaf Stapledon]], in ''Last and First Men'' (1930), hà imaginatu a terraformazione di Venere. [[Edgar Rice Burroughs]] hà situatu nant'à a pianeta parechji rumanzi di u so ciculu di Venere, cumincendu cù ''I pirati di Venere'' in u 1934. [[C. S. Lewis]] hà ambientatu ''Perelandra'' (1943) nant'à una versione imaginaria di Venere. In ''Lucky Starr è l'oceani di Venere'' (1954), [[Isaac Asimov]] hà discrittu un mondu cupertu d'acqua, cù cità sottumarine. Cù u migliuramentu di e cunniscenze scientifiche, a raprisentazione di Venere cum'è un mondu abitabile hè diventata menu cumuna. ==== Cinema è televisiò ==== Venere hè statu menu adupratu cum'è locu d'azzione in u cinema è in televisiò ch'è a Luna o Marte. In certi filmi di fantascienza di a prima parte di u XXu seculu, a pianeta era raprisentata cum'è un mondu abitatu da donne o da civiltà strane. Frà l'opere chì u mettenu in scena ci hè u filmu suvieticu ''Soyuz 111: Terrore nant'à Venere''. In a seria ''[[Star Trek]]'', Venere hè prisentata cum'è una pianeta di classe N, cù stazione di terraformazione in un avvene luntanu. U tema di a terraformazione hè dinù trattatu in l'anime ''Venus Wars''. A seria televisiva britannica ''Space Odyssey: Voyage to the Planets'' (2004) mette in scena un viaghju umanu versu Venere è un sbarcu assai cortu, limitatu da e cundizione di a superficia. ==In Corsica== ''Venere'' hè chjamata à spessu a ''Stella Diana'' (o ''Stedda Diana''). == Note == <references/> ==Liami esterni== * [http://marcubiancarelli.blogspot.fr/2012/06/langhjuli-di-venera.html L'anghjuli di Venera, testu di [[Marcu Biancarelli]] ] [[Categoria:Venere]] [[Categoria:Pianeta]] k7hal7mfgsr6u3ec6b8cwy30cs0gwve 407117 407116 2026-10-16T09:38:36Z Articulivitali 28749 /* Transiti */ 407117 wikitext text/x-wiki [[File:Venus-real color.jpg|thumb|Venere, in culore naturale, fotografiata da a sonda [[Mariner 10]] u 5 ferraghju di u 1974]] '''Venere''' (o ‘’’Venera’’’) hè a siconda pianeta di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]].<ref>Ss'articulu pruvene in parte da a wikipedia in talianu.</ref> A so orbita, guasi circulare, a porta à compie una rivoluzione in circa 225 ghjorni terrestri. U so nome vene da [[Venere (divinità)|a dea rumana di l'amore è di a bellezza]]. U so simbulu astronomicu hè ♀. Cù una magnitudine apparente massima di −4,62, Venere hè l'ogettu naturale più luminosu in u celu di notte dopu à a [[Luna]]. Si pò vede pocu dopu à u tramontu o pocu prima di l'alba; per quessa hè cunnisciutu da l'antichità cum'è a '''stella vesperina''' o a '''stella mattutina'''. L'astronomi antichi ùn avianu micca sempre capitu chì ste duie apparizione eranu u listessu corpu celeste. Classificatu cum'è pianeta terrania, Venere hè qualchì volta chjamata a «pianeta gemella» di a [[Terra]], postu chì e duie pianete sò simile in taglia è in massa. Eppuru, e cundizione à a so superficia sò assai sfarente. A so atmosfera, cumposta soprattuttu da [[diossidu di carbone]], hè assai densa è hà una pressione à u livellu di u tarrenu di circa 92 volte quella di a Terra. A densità è a cumpusizione di l'atmosfera pruducenu un effettu di serra assai forte, chì face di Venere a pianeta a più calda di u sistema sulare. A pianeta hè cuperta da un stratu spessu di nuvuli riflettenti, cumposti soprattuttu d'[[acidu sulfuricu]], chì impediscenu di vede a superficia à traversu a luce visibile. Venere ùn hà micca satelliti naturali nè anelli, è u so campu magneticu hè assai più debule ch'è quellu di a Terra. == Osservazione == Venere hè una pianeta interna, vale à dì chì a so orbita hè più vicina à u Sole ch'è quella di a Terra. Per quessa, si pò osservà solu in vicinanza di u Sole è per qualchì ora à a volta. A luce solare a rende difficiule à vede di ghjornu, ma hè assai luminosa subitu dopu à u tramontu, à punente, o pocu prima di l'alba, à livante. À l'ochju nudu, pare una stella assai luminosa, di culore giallu-biancastru. L'osservazione à u telescopiu hè spessu megliu durante l'attrachjata o di ghjornu, quandu u cuntrastu cù u celu hè menu forte è a pianeta hè più alta sopra à l'orizonte. I filtri culurati, neutri o polarizatori ponu aiutà à mette in risaltu e debule particularità di i nuvuli venusiani. L'allungamentu di Venere, vale à dì a so distanza angulare da u Sole, pò ghjunghje à circa 47°. A pianeta pò passà davanti à u Sole o daretu à ellu. Quand'ella passa daretu, si trova in cunghjunzione superiore; quand'ella passa davanti à u Sole, si trova in cunghjunzione inferiore. In questu ultimu casu, a faccia illuminata ùn hè visibile da a Terra. Fora di u Sole è di a Luna, Venere hè unu di i pochi corpi celesti chì ponu esse visti à l'ochju nudu ancu di ghjornu, s'è u celu hè chjaru è a pianeta ùn hè micca troppu vicinu à u Sole. === Fasi === [[File:Phases Venus.jpg|thumb|E fasi di Venere è a variazione di u so diametru apparente]] Cum'è a Luna, Venere mostra fase diverse viste da a Terra. A parte illuminata chì si pò vede cambia mentre a pianeta gira intornu à u Sole. U diametru apparente è a luminosità cambianu dinù cù a fase è cù a distanza trà Venere è a Terra. À a cunghjunzione superiore, a faccia rivolta versu a Terra hè cumpletamente illuminata, ma Venere hè troppu vicina à u Sole per esse osservata. À a cunghjunzione inferiore, a pianeta pare più grande è a faccia rivolta versu a Terra hè guasi tutta in ombra. === U pentagramma di Venere === [[File:Venus geocentric orbit curve simplified Line (pentagram).svg|thumb|A forma di pentagramma tracciata da Venere in u celu vistu da a Terra]] A pusizione di Venere vista da a Terra ripete una figura chì s'assumiglia à un [[pentagramma]]. A forma nasce da a risunanza orbitale apprussimata di 13 orbite di Venere per 8 anni terrestri. Dopu à ottu anni, Venere torna guasi à a listessa pusizione relativa, ma u pentagramma hè giratu di circa 2,55°. == Storia di l'osservazione == Venere era prubabilmente cunnisciuta da a preistoria. I [[Babilonesi]] u chjamavanu [[Ištar]], in riferimentu à a so dea di l'amore, di a sessualità è di a guerra. Parechje culture antiche, frà e quale l'[[Anticu Egittu|Egiziani]], i [[Grechi antichi|Grechi]], i [[Maya]] è i [[Rumani]], distinguevanu a so apparizione di mane da quella di a sera, è pensavanu à volte ch'elli fussinu dui astri diversi. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; in latinu i nomi currispundenti eranu [[Luciferu (astrunumia)|Luciferu]] è [[Vespru]]. [[File:N 002.jpg|thumb|Marte, Ghjove è Venere prima di l'alba, u 22 uttrovi 2015]] [[Galileo Galilei]] fù u primu à studià e fase di Venere cù un telescopiu. E so osservazione mustravanu chì a pianeta passava per fase simile à quelle di a Luna, è sustenianu u mudellu eliocentricu prupostu da [[Niculaiu Copernicu]]: Venere gira intornu à u Sole è ùn gira micca intornu à a Terra. À u XVIIu seculu, l'astronomi ùn cunniscianu ancu u periodu di rutazione di Venere. [[Giovanni Cassini]] pensava chì durava 24 ore, mentre [[Francesco Bianchini]] prupunia un periodu di 24 ghjorni. U stratu di nuvuli impedia di determinà a rutazione cù sicurità. À a fine di u XIXu seculu, [[Giovanni Schiaparelli]] suggerì chì a pianeta pudia esse in rutazione sincrona, cù a stessa faccia sempre rivolta versu u Sole. In u 1932, l'astronomi W. Adams è T. Dunham anu trovu in u spettru infrarossu di Venere linee d'assorbimentu di u carbone, chì anu permessu di capisce chì u diossidu di carbone era una parte impurtante di a so atmosfera. In u 1961, e misurazione radar anu datu una stima di u periodu di rutazione. U muvimentu retrogradu di Venere hè statu cunfirmatu in u 1964. In u 1962, a sonda [[Mariner 2]] hà fattu u so passaghju vicinu à a pianeta è hà mandatu à a Terra e prime misurazione di a temperatura è di a cumpusizione atmosferica. === Transiti === [[File:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|Venere durante u transitu di u 2004]] Un transitu di Venere accade quandu a pianeta passa trà a Terra è u Sole è copre una piccula parte di u discu sulare. I transiti sò rari è si presentanu in paghji separate da ottu anni; trà un paghju è u seguente passanu circa 121,5 o 105,5 anni. I transiti sò stati impurtanti in a storia di l'astrunumia, perchè l'osservazione da lochi diversi di a Terra hà aiutatu à stimà a distanza trà a Terra è u Sole. U transitu di u 1761 hà ancu permessu à [[Mikhail Lomonosov]] di ricunnosce indizii di l'esistenza d'una atmosfera intornu à Venere. [[Giovanni Kepleru]] avia previstu un transitu per u 1631, ma ùn era micca visibile da l'Europa. L'astronomu inglese [[Jeremiah Horrocks]] hà previstu u transitu di u 1639 è hè statu u primu à osservà ne unu. L'ultimi transiti sò accaduti in u 2004 è in u 2012. I transiti muderni sò utili ancu per pruvà e tecniche aduprate à studià l'atmosfere di pianete strasulare. === Missione spaziale === {{Vede ancu|Esplorazione di Venere|Missione spaziale versu Venere}} [[File:Pioneer Venus Multiprobe spacecraft.jpg|thumb|Raprisentazione di a nave spaziale [[Pioneer Venus 2]] è di e so sonde atmosferiche]] L'esplurazione spaziale di Venere hà principiatu in u 1961 cù a missione suvietica [[Venera 1]], chì hà passatu vicinu à a pianeta senza pudè mandà dati. U [[prugramma Venera]] hà cuntinuatu finu à u 1983 è hà ottenutu parechji successi. Prima di e missione spaziale, i nuvuli spesse ùn permettianu micca di cunnosce a superficia. Ci eranu parechje ipotesi: certi scentifichi pensavanu chì Venere fussi cupertu d'oceani, altri imaginavanu pantanicce o deserti. In u 1967, [[Venera 4]] hà mandatu dati da l'atmosfera, ma hà cessatu di trasmette prima di ghjunghje à a superficia, perchè a pressione era assai più alta di quella prevista. U 15 dicembre 1970, [[Venera 7]] hè diventata a prima sonda custruita da l'omu à atterrà nant'à un'altra pianeta è à mandà un signale da a so superficia. E sonde [[Venera 9]] è [[Venera 10]] anu mandatu e prime imagine in biancu è neru di u tarrenu; [[Venera 13]] è [[Venera 14]] anu mandatu e prime imagine à culori. A [[NASA]] hà mandatu e missione [[Mariner]] versu Venere, è in u 1978 hà lanciatu e sonde di u prugramma [[Pioneer Venus]]. In u 1983, e sonde suvietiche [[Venera 15]] è [[Venera 16]] anu adupratu radar per cartugrafià e zone sittintriunali di a pianeta. In u 1985, [[Vega 1]] è [[Vega 2]] anu mandatu moduli versu l'atmosfera è a superficia prima di cuntinuà u so viaghju versu a [[Cometa di Halley]]. In u 1989, a NASA hà lanciatu a sonda [[Magellanu (sonda spaziale)|Magellanu]], chì hà cartugrafiatu guasi tutta a superficia cù u radar. A missione hà furnitu una carta assai più precisa chè quelle dispunibule nanzu. A sonda europea [[Venus Express]], lanciata in u 2005, hà studiatu l'atmosfera è hà cartugrafiatu a pianeta da l'orbita finu à u 2014. Hà trovu, frà altru, indizii di fulmini, un grande vortice à u polu sudu è una strata fina d'ozonu. A sonda giappunese [[Akatsuki]], lanciata in u 2010, hè entrata in orbita intornu à Venere in u 2015 è hà studiatu a dinamica di l'atmosfera. In u 2021, l'[[Agenzia Spaziale Europea]] hà sceltu a missione [[EnVision]] per studià a superficia è l'internu di Venere. A NASA hà dinù annunziatu e missione [[DAVINCI]] è [[VERITAS]], destinate à studià l'atmosfera è a superficia. I calendarii di ste missione sò sottumessi à cambiamenti. == Parametri orbitali è rutazione == {{Vede ancu|Parametri orbitali di Venere}} [[File:Venusorbitsolarsystem.gif|thumb|U muvimentu di Venere è di a Terra intornu à u Sole]] L'orbita di Venere hè guasi circulare, cù un'eccentricità inferiore à l'1%. A distanza media da u Sole hè di circa 108 milioni di chilometri. Venere gira intornu à u Sole in 224,7 ghjorni terrestri, à una vitezza orbitale media di circa 35 km/s. U so periodu sinodicu, vale à dì u tempu necessariu per vultà à listessa pusizione apparente in u celu vistu da a Terra, hè di circa 584 ghjorni. L'inclinazione di l'orbita rispettu à l'eclittica hè di 3,39°. A rutazione di Venere hè retrograda: gira in sensu oppostu à quellu di a maiò parte di e pianete è à quellu di a so rivoluzione intornu à u Sole. U ghjornu siderale dura circa 243 ghjorni terrestri, vale à dì più chè un annu venusianu. À l'equatore, a vitezza di rutazione hè di circa 6,5 km/h. U ghjornu solare, u tempu trà duie albe viste da u listessu locu, dura circa 117 ghjorni terrestri. Per via di a rutazione retrograda, un osservatore nant'à Venere videria u Sole nasce à punente è calà à livante. Venere hè a pianeta chì s'avvicina u più à a Terra. À a cunghjunzione inferiore, a distanza media trà e duie pianete hè di circa 41 milioni di chilometri. In e cundizione più favurevule, a distanza pò calà sin'à circa 38 milioni di chilometri. == Caratteristiche fisiche == [[File:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Paragone di e dimensione di e pianete terranie: Mercuriu, Venere, a Terra è Marte]] Venere hè unu di i quattru [[pianeta terrania|pianeti terranii]] di u sistema sulare. Hè un corpu rocciosu, guasi sfericu, è a so massa hè circa l'81,5% di quella terrestre. U so diametru hè solu circa 650 km più chjucu ch'è quellu di a Terra. A gravità à a superficia hè circa 0,88 volte quella terrestre. Malgradu a so sumiglianza cù a Terra in taglia è in massa, e cundizione à a superficia sò assai sfarente. L'atmosfera hè cumposta per circa 96,5% da diossidu di carbone è per 3,5% da azotu, cù piccule quantità d'altri gasi. A pressione atmosferica à u tarrenu hè circa 92 volte quella di a Terra, è a temperatura di a superficia varca i 460 °C. U stratu di nuvuli d'acidu sulfuricu riflette assai luce solare è piatta a superficia à l'osservazione ottica. A cartugrafia radar di a sonda Magellanu hà mustratu pianure vulcaniche, rilievi, crateri è numerose strutture d'origine vulcanica. U numeru relativamente chjucu di crateri d'impattu indicheghja chì a superficia hè geologicamente ghjovana, ancu s'ella ùn si cunnosce micca bè u so ritmu d'attività attuale. === Struttura interna === {{Vede ancu|Struttura interna di Venere}} [[File:Venere-Interno.jpg|thumb|Struttura interna supposta di Venere]] Si sà pocu di a struttura interna di Venere, postu chì ùn ci sò state misurazione sismiche dirette. E sumiglianze cù a Terra in taglia è in densità facenu pensà chì Venere possa avè un nucleu, un mantellu è una crosta. A mancanza d'acqua liquida à a superficia puderia rende a litosfera è u mantellu più viscosi chè quelli terrestri. Questu puderia impedisce u muvimentu cuntinuu di placche tettoniche simile à quellu di a Terra. U calore internu puderia esse liberatu à traversu episodi geologichi maiò, durante i quali una parte impurtante di a crosta hè rinnuvata. === Superficia === {{Vede ancu|Superficia di Venere|Nomenclatura di Venere}} [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|Ricustruzzione di a superficia di Venere à parte si di e misurazione di Magellanu]] E sonde Venera chì sò sbarcate nant'à Venere anu fotografiatu un tarrenu cumpostu soprattuttu di rocce basaltiche. A sonda Magellanu hà permessu a prima cartugrafia guasi cumpleta di a superficia. Hà identificatu circa un millaiu di crateri d'impattu. A densa atmosfera disintegra parechji meteoroidi prima ch'elli ghjunghjinu à u tarrenu, è cusì pochi picculi crateri si formanu. Circa l'80% di a superficia hè cumpostu da pianure vulcaniche. U restu hè furmatu soprattuttu da dui grandi altipiani, chjamati cuntinenti. À u nordu si trova [[Ishtar Terra]], chì hà circa a taglia di l'Australia. I [[Maxwell Montes|Monti Maxwell]], a catena muntosa più alta di Venere, si trovanu in questa regione. À u sudu di l'equatore si trova [[Aphrodite Terra]], d'una taglia paragunabile à quella di l'America suttana. Nant'à Venere sò stati identificati circa 1.500 vulcani di taglia media o grande, è ci puderia esse un numeru assai più grande di vulcani minori. Frà e strutture particulare ci sò e ''farra'', chì anu una forma piatta è arrotondata; e ''novae'', cù fratture disposte à raghju; l'[[aracnoide (esogeologia)|aracnoidi]], chì parenu tele di ragnu; è e [[corona (esogeologia)|corone]], furmate da anelli di fratture. Quasi tutte e strutture di a superficia portanu nomi di donne di a storia o di a mitulugia. L'eccezzione principale hè quella di i Monti Maxwell, numinati in onore di u fisicu [[James Clerk Maxwell]]. I nomi sò scelti da l'[[Unione Astronomica Internaziunale]]. === Atmosfera === {{Vede ancu|Atmosfera di Venere|Vita nant'à Venere}} [[File:PIA00072 Venus Cloud Patterns - colorized and filtered.jpg|thumb|left|Nubi di Venere fotografiate da a sonda [[Galileo (sonda spaziale)|Galileo]]]] L'atmosfera di Venere hè assai più densa ch'è quella terrestre. A so massa hè circa 93 volte quella di l'atmosfera di a Terra, è a pressione à a superficia currisponde à quella chì si trova à circa 950 metri di prufundità in un oceanu terrestre. A cumpusizione hè soprattuttu di diossidu di carbone è d'azotu. [[File:Vénus par Hubble.jpg|thumb|upright|Venere vista da u [[Telescopiu spaziale Hubble]] in 2010.]] U diossidu di carbone è i nuvuli d'acidu sulfuricu pruducenu un effettu di serra estremamente forte. A temperatura à a superficia supera i 460 °C, è Venere hè più caldu chè Mercuriu, malgradu a so distanza più grande da u Sole. Parechji mudelli pruponenu chì Venere avia, à l'iniziu, assai più acqua. L'aumentu di a radiazione sulare averia favuritu l'evapurazione, è u vapore d'acqua, gasu à effettu di serra, averia rinfurzatu u riscaldamentu. L'acqua si sarebbe dissuciata in idrogenu è ossigenu; l'idrogenu, essendu leghjeru, si sarebbe persu in u spaziu, mentre l'ossigenu saria statu assurbatu o ligatu à altri elementi. In i strati alti di l'atmosfera, à circa 50–60 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò assai più vicine à quelle di a Terra chè à quelle di a superficia. Per quessa, certi scentifichi anu cunsideratu l'ipotesi di forme di vita microscopiche in i nuvuli, ma ùn ci hè nisuna prova cunclusiva. In u 2020, un gruppu di scentifichi hà annunziatu d'avè rilevatu fosfina in l'atmosfera venusiana. A rilevazione è a so interpretazione sò state dopu discutite è ùn custituiscenu micca una prova di vita. === Magnetosfera === [[File:Venusian magnetosphere it.png|thumb|Interazzione di u ventu sulare cù l'atmosfera di Venere]] Venere ùn hà micca un campu magneticu internu forte cum'è quellu di a Terra. E misurazione anu mustratu chì u so campu magneticu hè debule è hè ligatu soprattuttu à l'interazzione trà u ventu sulare è a ionosfera. A debulezza di u campu magneticu lascia l'alta atmosfera più esposta à u ventu sulare. Particule atmosferiche ponu esse trascinate versu u spaziu. Una spiegazione pussibule di a mancanza d'una dinamo interna hè chì ùn ci sia abbastanza cunvezione in u nucleu per pruduce un campu magneticu stabile. === Satelliti naturali === {{Vede ancu|Neith (astrunumia)}} [[File:Fontana Venus Satellites.png|thumb|left|Disegnu di Francesco Fontana, chì pensava d'avè osservatu una luna di Venere]] Venere ùn hà micca satelliti naturali. Trà u XVIIu è u XIXu seculu, parechji astrònomi anu dichjaratu d'avè vistu una luna intornu à a pianeta. L'ipoteticu satellitu hè statu chjamatu [[Neith (astrunumia)|Neith]]. In u 1887, l'Accademia belga di e scienze hà esaminatu l'osservazione antiche è hà cunclusu ch'elle eranu state prubabilmente causate da stelle vicine o da altri errori d'osservazione. Certi mudelli di furmazione planetaria sughjeriscenu chì Venere puderia avè avutu una luna, furmata da un grande impattu, chì dopu seria cascata nant'à a pianeta. L'ipotesi ùn hè micca cunfirmata. L'asteroide [[524522 Zoozve]] hà una relazione orbitale particulare cù Venere è hè qualificatu di quasi-satellitu. == Culunizazione è terraformazione == {{Vede ancu|Culunizazione di Venere|Terraformazione di Venere}} [[File:TerraformedVenus.jpg|thumb|Raprisentazione artistica di Venere dopu una terraformazione]] Una culunia nant'à a superficia di Venere ùn hè micca pussibule cù e tecnulugie attuale. U calore intensu è a pressione atmosferica schiacciante anu fattu chì e sonde spaziale sopravvivessinu solu per un tempu limitatu. Invece, à circa 50 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò più moderate, ciò chì hà purtatu à pruposte teoriche di stazione o cità gallighjante. L'idee di terraformazione includenu a riduzzione di u diossidu di carbone atmosfericu, a messa in opera d'un scudu sulare per diminuì a quantità di luce ricevuta è a produzzione d'acqua à parte si di l'idrogenu. Sò prugetti assai speculativi, chì dumanderebbenu risorse è tecnulugie assai aldilà di quelle dispunibule oghje. Una pruposta teorica di Geoffrey A. Landis hè di custruisce abitati flottanti in l'alta atmosfera. L'aria respirabile, fatta d'ossigenu è d'azotu, seria menu densa chè l'atmosfera venusiana è puderia furnisce una spinta versu l'altu. E nuvuli d'acidu sulfuricu è a mancanza di cunniscenze dettagliate nantu à l'ambiente atmosfericu rendenu però l'idea difficiule da mette in pratica. == Venere in e culture == === In l'antichità === [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|Un codice [[Maya]] ligatu à l'osservazione di Venere]] Per via di u so splendore, Venere hà avutu un postu impurtante in e culture di parechji populi. I Babilonesi u chjamavanu [[Ištar]], à nome di a dea di l'amore è di a guerra. L'antichi Egiziani distinguìanu a stella di mane, ''Tioumoutiri'', da quella di a sera, ''Ouaiti''. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; più tardi capinu ch'elli eranu u listessu pianeta. I [[Maya]] osservavanu attentamente i muvimenti di Venere è anu custruitu calendarii chì ne tenianu contu. A pianeta era ligata à e divinità [[Quetzalcoatl]] è [[Xolotl]]. Per l'[[Inca]], Venere era ''Chasca'', assuciata à l'alba è cunsiderata cum'è una serva di u Sole. Venere avia dinù impurtanza in e tradizione di l'[[Aborigeni australiani|Aborigeni australiani]]. Frà i [[Yolngu]], a pianeta era chjamatu ''Barnumbirr'' è era assuciatu à a cumunicazione cù i morti. I Masai u chjamavanu ''Kileken'' è anu una tradizione orale cunnisciuta cum'è «u zitellu orfanu». In l'astrologia indiana, Venere hè chjamatu [[Shukra]]. In certe culture di l'Asia orientale era cunnisciutu cum'è «l'astro d'oru», secondu l'associazione tradiziunale trà e pianete è i cinque elementi. === In a fantascienza === ==== Litteratura ==== Nanzu chì e missione spaziale palisessinu e cundizione estreme di a superficia, Venere era spessu raprisentata in a fantascienza cum'è una pianeta calda ma abitabile, cupertu di paduli, d'oceani o di giungle. In u 1865, Achille Eyraud hà publicatu ''Voyage à Vénus'', unu di i primi rumanzi nantu à un viaghju versu a pianeta. [[Olaf Stapledon]], in ''Last and First Men'' (1930), hà imaginatu a terraformazione di Venere. [[Edgar Rice Burroughs]] hà situatu nant'à a pianeta parechji rumanzi di u so ciculu di Venere, cumincendu cù ''I pirati di Venere'' in u 1934. [[C. S. Lewis]] hà ambientatu ''Perelandra'' (1943) nant'à una versione imaginaria di Venere. In ''Lucky Starr è l'oceani di Venere'' (1954), [[Isaac Asimov]] hà discrittu un mondu cupertu d'acqua, cù cità sottumarine. Cù u migliuramentu di e cunniscenze scientifiche, a raprisentazione di Venere cum'è un mondu abitabile hè diventata menu cumuna. ==== Cinema è televisiò ==== Venere hè statu menu adupratu cum'è locu d'azzione in u cinema è in televisiò ch'è a Luna o Marte. In certi filmi di fantascienza di a prima parte di u XXu seculu, a pianeta era raprisentata cum'è un mondu abitatu da donne o da civiltà strane. Frà l'opere chì u mettenu in scena ci hè u filmu suvieticu ''Soyuz 111: Terrore nant'à Venere''. In a seria ''[[Star Trek]]'', Venere hè prisentata cum'è una pianeta di classe N, cù stazione di terraformazione in un avvene luntanu. U tema di a terraformazione hè dinù trattatu in l'anime ''Venus Wars''. A seria televisiva britannica ''Space Odyssey: Voyage to the Planets'' (2004) mette in scena un viaghju umanu versu Venere è un sbarcu assai cortu, limitatu da e cundizione di a superficia. ==In Corsica== ''Venere'' hè chjamata à spessu a ''Stella Diana'' (o ''Stedda Diana''). == Note == <references/> ==Liami esterni== * [http://marcubiancarelli.blogspot.fr/2012/06/langhjuli-di-venera.html L'anghjuli di Venera, testu di [[Marcu Biancarelli]] ] [[Categoria:Venere]] [[Categoria:Pianeta]] n9y4m4aqge6qaik499v5jr4e59tk5kr 407118 407117 2026-10-16T09:38:45Z Articulivitali 28749 /* Missione spaziale */ 407118 wikitext text/x-wiki [[File:Venus-real color.jpg|thumb|Venere, in culore naturale, fotografiata da a sonda [[Mariner 10]] u 5 ferraghju di u 1974]] '''Venere''' (o ‘’’Venera’’’) hè a siconda pianeta di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]].<ref>Ss'articulu pruvene in parte da a wikipedia in talianu.</ref> A so orbita, guasi circulare, a porta à compie una rivoluzione in circa 225 ghjorni terrestri. U so nome vene da [[Venere (divinità)|a dea rumana di l'amore è di a bellezza]]. U so simbulu astronomicu hè ♀. Cù una magnitudine apparente massima di −4,62, Venere hè l'ogettu naturale più luminosu in u celu di notte dopu à a [[Luna]]. Si pò vede pocu dopu à u tramontu o pocu prima di l'alba; per quessa hè cunnisciutu da l'antichità cum'è a '''stella vesperina''' o a '''stella mattutina'''. L'astronomi antichi ùn avianu micca sempre capitu chì ste duie apparizione eranu u listessu corpu celeste. Classificatu cum'è pianeta terrania, Venere hè qualchì volta chjamata a «pianeta gemella» di a [[Terra]], postu chì e duie pianete sò simile in taglia è in massa. Eppuru, e cundizione à a so superficia sò assai sfarente. A so atmosfera, cumposta soprattuttu da [[diossidu di carbone]], hè assai densa è hà una pressione à u livellu di u tarrenu di circa 92 volte quella di a Terra. A densità è a cumpusizione di l'atmosfera pruducenu un effettu di serra assai forte, chì face di Venere a pianeta a più calda di u sistema sulare. A pianeta hè cuperta da un stratu spessu di nuvuli riflettenti, cumposti soprattuttu d'[[acidu sulfuricu]], chì impediscenu di vede a superficia à traversu a luce visibile. Venere ùn hà micca satelliti naturali nè anelli, è u so campu magneticu hè assai più debule ch'è quellu di a Terra. == Osservazione == Venere hè una pianeta interna, vale à dì chì a so orbita hè più vicina à u Sole ch'è quella di a Terra. Per quessa, si pò osservà solu in vicinanza di u Sole è per qualchì ora à a volta. A luce solare a rende difficiule à vede di ghjornu, ma hè assai luminosa subitu dopu à u tramontu, à punente, o pocu prima di l'alba, à livante. À l'ochju nudu, pare una stella assai luminosa, di culore giallu-biancastru. L'osservazione à u telescopiu hè spessu megliu durante l'attrachjata o di ghjornu, quandu u cuntrastu cù u celu hè menu forte è a pianeta hè più alta sopra à l'orizonte. I filtri culurati, neutri o polarizatori ponu aiutà à mette in risaltu e debule particularità di i nuvuli venusiani. L'allungamentu di Venere, vale à dì a so distanza angulare da u Sole, pò ghjunghje à circa 47°. A pianeta pò passà davanti à u Sole o daretu à ellu. Quand'ella passa daretu, si trova in cunghjunzione superiore; quand'ella passa davanti à u Sole, si trova in cunghjunzione inferiore. In questu ultimu casu, a faccia illuminata ùn hè visibile da a Terra. Fora di u Sole è di a Luna, Venere hè unu di i pochi corpi celesti chì ponu esse visti à l'ochju nudu ancu di ghjornu, s'è u celu hè chjaru è a pianeta ùn hè micca troppu vicinu à u Sole. === Fasi === [[File:Phases Venus.jpg|thumb|E fasi di Venere è a variazione di u so diametru apparente]] Cum'è a Luna, Venere mostra fase diverse viste da a Terra. A parte illuminata chì si pò vede cambia mentre a pianeta gira intornu à u Sole. U diametru apparente è a luminosità cambianu dinù cù a fase è cù a distanza trà Venere è a Terra. À a cunghjunzione superiore, a faccia rivolta versu a Terra hè cumpletamente illuminata, ma Venere hè troppu vicina à u Sole per esse osservata. À a cunghjunzione inferiore, a pianeta pare più grande è a faccia rivolta versu a Terra hè guasi tutta in ombra. === U pentagramma di Venere === [[File:Venus geocentric orbit curve simplified Line (pentagram).svg|thumb|A forma di pentagramma tracciata da Venere in u celu vistu da a Terra]] A pusizione di Venere vista da a Terra ripete una figura chì s'assumiglia à un [[pentagramma]]. A forma nasce da a risunanza orbitale apprussimata di 13 orbite di Venere per 8 anni terrestri. Dopu à ottu anni, Venere torna guasi à a listessa pusizione relativa, ma u pentagramma hè giratu di circa 2,55°. == Storia di l'osservazione == Venere era prubabilmente cunnisciuta da a preistoria. I [[Babilonesi]] u chjamavanu [[Ištar]], in riferimentu à a so dea di l'amore, di a sessualità è di a guerra. Parechje culture antiche, frà e quale l'[[Anticu Egittu|Egiziani]], i [[Grechi antichi|Grechi]], i [[Maya]] è i [[Rumani]], distinguevanu a so apparizione di mane da quella di a sera, è pensavanu à volte ch'elli fussinu dui astri diversi. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; in latinu i nomi currispundenti eranu [[Luciferu (astrunumia)|Luciferu]] è [[Vespru]]. [[File:N 002.jpg|thumb|Marte, Ghjove è Venere prima di l'alba, u 22 uttrovi 2015]] [[Galileo Galilei]] fù u primu à studià e fase di Venere cù un telescopiu. E so osservazione mustravanu chì a pianeta passava per fase simile à quelle di a Luna, è sustenianu u mudellu eliocentricu prupostu da [[Niculaiu Copernicu]]: Venere gira intornu à u Sole è ùn gira micca intornu à a Terra. À u XVIIu seculu, l'astronomi ùn cunniscianu ancu u periodu di rutazione di Venere. [[Giovanni Cassini]] pensava chì durava 24 ore, mentre [[Francesco Bianchini]] prupunia un periodu di 24 ghjorni. U stratu di nuvuli impedia di determinà a rutazione cù sicurità. À a fine di u XIXu seculu, [[Giovanni Schiaparelli]] suggerì chì a pianeta pudia esse in rutazione sincrona, cù a stessa faccia sempre rivolta versu u Sole. In u 1932, l'astronomi W. Adams è T. Dunham anu trovu in u spettru infrarossu di Venere linee d'assorbimentu di u carbone, chì anu permessu di capisce chì u diossidu di carbone era una parte impurtante di a so atmosfera. In u 1961, e misurazione radar anu datu una stima di u periodu di rutazione. U muvimentu retrogradu di Venere hè statu cunfirmatu in u 1964. In u 1962, a sonda [[Mariner 2]] hà fattu u so passaghju vicinu à a pianeta è hà mandatu à a Terra e prime misurazione di a temperatura è di a cumpusizione atmosferica. === Transiti === [[File:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|Venere durante u transitu di u 2004]] Un transitu di Venere accade quandu a pianeta passa trà a Terra è u Sole è copre una piccula parte di u discu sulare. I transiti sò rari è si presentanu in paghji separate da ottu anni; trà un paghju è u seguente passanu circa 121,5 o 105,5 anni. I transiti sò stati impurtanti in a storia di l'astrunumia, perchè l'osservazione da lochi diversi di a Terra hà aiutatu à stimà a distanza trà a Terra è u Sole. U transitu di u 1761 hà ancu permessu à [[Mikhail Lomonosov]] di ricunnosce indizii di l'esistenza d'una atmosfera intornu à Venere. [[Giovanni Kepleru]] avia previstu un transitu per u 1631, ma ùn era micca visibile da l'Europa. L'astronomu inglese [[Jeremiah Horrocks]] hà previstu u transitu di u 1639 è hè statu u primu à osservà ne unu. L'ultimi transiti sò accaduti in u 2004 è in u 2012. I transiti muderni sò utili ancu per pruvà e tecniche aduprate à studià l'atmosfere di pianete strasulare. === Missione spaziale === [[File:Pioneer Venus Multiprobe spacecraft.jpg|thumb|Raprisentazione di a nave spaziale [[Pioneer Venus 2]] è di e so sonde atmosferiche]] L'esplurazione spaziale di Venere hà principiatu in u 1961 cù a missione suvietica [[Venera 1]], chì hà passatu vicinu à a pianeta senza pudè mandà dati. U [[prugramma Venera]] hà cuntinuatu finu à u 1983 è hà ottenutu parechji successi. Prima di e missione spaziale, i nuvuli spesse ùn permettianu micca di cunnosce a superficia. Ci eranu parechje ipotesi: certi scentifichi pensavanu chì Venere fussi cupertu d'oceani, altri imaginavanu pantanicce o deserti. In u 1967, [[Venera 4]] hà mandatu dati da l'atmosfera, ma hà cessatu di trasmette prima di ghjunghje à a superficia, perchè a pressione era assai più alta di quella prevista. U 15 dicembre 1970, [[Venera 7]] hè diventata a prima sonda custruita da l'omu à atterrà nant'à un'altra pianeta è à mandà un signale da a so superficia. E sonde [[Venera 9]] è [[Venera 10]] anu mandatu e prime imagine in biancu è neru di u tarrenu; [[Venera 13]] è [[Venera 14]] anu mandatu e prime imagine à culori. A [[NASA]] hà mandatu e missione [[Mariner]] versu Venere, è in u 1978 hà lanciatu e sonde di u prugramma [[Pioneer Venus]]. In u 1983, e sonde suvietiche [[Venera 15]] è [[Venera 16]] anu adupratu radar per cartugrafià e zone sittintriunali di a pianeta. In u 1985, [[Vega 1]] è [[Vega 2]] anu mandatu moduli versu l'atmosfera è a superficia prima di cuntinuà u so viaghju versu a [[Cometa di Halley]]. In u 1989, a NASA hà lanciatu a sonda [[Magellanu (sonda spaziale)|Magellanu]], chì hà cartugrafiatu guasi tutta a superficia cù u radar. A missione hà furnitu una carta assai più precisa chè quelle dispunibule nanzu. A sonda europea [[Venus Express]], lanciata in u 2005, hà studiatu l'atmosfera è hà cartugrafiatu a pianeta da l'orbita finu à u 2014. Hà trovu, frà altru, indizii di fulmini, un grande vortice à u polu sudu è una strata fina d'ozonu. A sonda giappunese [[Akatsuki]], lanciata in u 2010, hè entrata in orbita intornu à Venere in u 2015 è hà studiatu a dinamica di l'atmosfera. In u 2021, l'[[Agenzia Spaziale Europea]] hà sceltu a missione [[EnVision]] per studià a superficia è l'internu di Venere. A NASA hà dinù annunziatu e missione [[DAVINCI]] è [[VERITAS]], destinate à studià l'atmosfera è a superficia. I calendarii di ste missione sò sottumessi à cambiamenti. == Parametri orbitali è rutazione == {{Vede ancu|Parametri orbitali di Venere}} [[File:Venusorbitsolarsystem.gif|thumb|U muvimentu di Venere è di a Terra intornu à u Sole]] L'orbita di Venere hè guasi circulare, cù un'eccentricità inferiore à l'1%. A distanza media da u Sole hè di circa 108 milioni di chilometri. Venere gira intornu à u Sole in 224,7 ghjorni terrestri, à una vitezza orbitale media di circa 35 km/s. U so periodu sinodicu, vale à dì u tempu necessariu per vultà à listessa pusizione apparente in u celu vistu da a Terra, hè di circa 584 ghjorni. L'inclinazione di l'orbita rispettu à l'eclittica hè di 3,39°. A rutazione di Venere hè retrograda: gira in sensu oppostu à quellu di a maiò parte di e pianete è à quellu di a so rivoluzione intornu à u Sole. U ghjornu siderale dura circa 243 ghjorni terrestri, vale à dì più chè un annu venusianu. À l'equatore, a vitezza di rutazione hè di circa 6,5 km/h. U ghjornu solare, u tempu trà duie albe viste da u listessu locu, dura circa 117 ghjorni terrestri. Per via di a rutazione retrograda, un osservatore nant'à Venere videria u Sole nasce à punente è calà à livante. Venere hè a pianeta chì s'avvicina u più à a Terra. À a cunghjunzione inferiore, a distanza media trà e duie pianete hè di circa 41 milioni di chilometri. In e cundizione più favurevule, a distanza pò calà sin'à circa 38 milioni di chilometri. == Caratteristiche fisiche == [[File:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Paragone di e dimensione di e pianete terranie: Mercuriu, Venere, a Terra è Marte]] Venere hè unu di i quattru [[pianeta terrania|pianeti terranii]] di u sistema sulare. Hè un corpu rocciosu, guasi sfericu, è a so massa hè circa l'81,5% di quella terrestre. U so diametru hè solu circa 650 km più chjucu ch'è quellu di a Terra. A gravità à a superficia hè circa 0,88 volte quella terrestre. Malgradu a so sumiglianza cù a Terra in taglia è in massa, e cundizione à a superficia sò assai sfarente. L'atmosfera hè cumposta per circa 96,5% da diossidu di carbone è per 3,5% da azotu, cù piccule quantità d'altri gasi. A pressione atmosferica à u tarrenu hè circa 92 volte quella di a Terra, è a temperatura di a superficia varca i 460 °C. U stratu di nuvuli d'acidu sulfuricu riflette assai luce solare è piatta a superficia à l'osservazione ottica. A cartugrafia radar di a sonda Magellanu hà mustratu pianure vulcaniche, rilievi, crateri è numerose strutture d'origine vulcanica. U numeru relativamente chjucu di crateri d'impattu indicheghja chì a superficia hè geologicamente ghjovana, ancu s'ella ùn si cunnosce micca bè u so ritmu d'attività attuale. === Struttura interna === {{Vede ancu|Struttura interna di Venere}} [[File:Venere-Interno.jpg|thumb|Struttura interna supposta di Venere]] Si sà pocu di a struttura interna di Venere, postu chì ùn ci sò state misurazione sismiche dirette. E sumiglianze cù a Terra in taglia è in densità facenu pensà chì Venere possa avè un nucleu, un mantellu è una crosta. A mancanza d'acqua liquida à a superficia puderia rende a litosfera è u mantellu più viscosi chè quelli terrestri. Questu puderia impedisce u muvimentu cuntinuu di placche tettoniche simile à quellu di a Terra. U calore internu puderia esse liberatu à traversu episodi geologichi maiò, durante i quali una parte impurtante di a crosta hè rinnuvata. === Superficia === {{Vede ancu|Superficia di Venere|Nomenclatura di Venere}} [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|Ricustruzzione di a superficia di Venere à parte si di e misurazione di Magellanu]] E sonde Venera chì sò sbarcate nant'à Venere anu fotografiatu un tarrenu cumpostu soprattuttu di rocce basaltiche. A sonda Magellanu hà permessu a prima cartugrafia guasi cumpleta di a superficia. Hà identificatu circa un millaiu di crateri d'impattu. A densa atmosfera disintegra parechji meteoroidi prima ch'elli ghjunghjinu à u tarrenu, è cusì pochi picculi crateri si formanu. Circa l'80% di a superficia hè cumpostu da pianure vulcaniche. U restu hè furmatu soprattuttu da dui grandi altipiani, chjamati cuntinenti. À u nordu si trova [[Ishtar Terra]], chì hà circa a taglia di l'Australia. I [[Maxwell Montes|Monti Maxwell]], a catena muntosa più alta di Venere, si trovanu in questa regione. À u sudu di l'equatore si trova [[Aphrodite Terra]], d'una taglia paragunabile à quella di l'America suttana. Nant'à Venere sò stati identificati circa 1.500 vulcani di taglia media o grande, è ci puderia esse un numeru assai più grande di vulcani minori. Frà e strutture particulare ci sò e ''farra'', chì anu una forma piatta è arrotondata; e ''novae'', cù fratture disposte à raghju; l'[[aracnoide (esogeologia)|aracnoidi]], chì parenu tele di ragnu; è e [[corona (esogeologia)|corone]], furmate da anelli di fratture. Quasi tutte e strutture di a superficia portanu nomi di donne di a storia o di a mitulugia. L'eccezzione principale hè quella di i Monti Maxwell, numinati in onore di u fisicu [[James Clerk Maxwell]]. I nomi sò scelti da l'[[Unione Astronomica Internaziunale]]. === Atmosfera === {{Vede ancu|Atmosfera di Venere|Vita nant'à Venere}} [[File:PIA00072 Venus Cloud Patterns - colorized and filtered.jpg|thumb|left|Nubi di Venere fotografiate da a sonda [[Galileo (sonda spaziale)|Galileo]]]] L'atmosfera di Venere hè assai più densa ch'è quella terrestre. A so massa hè circa 93 volte quella di l'atmosfera di a Terra, è a pressione à a superficia currisponde à quella chì si trova à circa 950 metri di prufundità in un oceanu terrestre. A cumpusizione hè soprattuttu di diossidu di carbone è d'azotu. [[File:Vénus par Hubble.jpg|thumb|upright|Venere vista da u [[Telescopiu spaziale Hubble]] in 2010.]] U diossidu di carbone è i nuvuli d'acidu sulfuricu pruducenu un effettu di serra estremamente forte. A temperatura à a superficia supera i 460 °C, è Venere hè più caldu chè Mercuriu, malgradu a so distanza più grande da u Sole. Parechji mudelli pruponenu chì Venere avia, à l'iniziu, assai più acqua. L'aumentu di a radiazione sulare averia favuritu l'evapurazione, è u vapore d'acqua, gasu à effettu di serra, averia rinfurzatu u riscaldamentu. L'acqua si sarebbe dissuciata in idrogenu è ossigenu; l'idrogenu, essendu leghjeru, si sarebbe persu in u spaziu, mentre l'ossigenu saria statu assurbatu o ligatu à altri elementi. In i strati alti di l'atmosfera, à circa 50–60 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò assai più vicine à quelle di a Terra chè à quelle di a superficia. Per quessa, certi scentifichi anu cunsideratu l'ipotesi di forme di vita microscopiche in i nuvuli, ma ùn ci hè nisuna prova cunclusiva. In u 2020, un gruppu di scentifichi hà annunziatu d'avè rilevatu fosfina in l'atmosfera venusiana. A rilevazione è a so interpretazione sò state dopu discutite è ùn custituiscenu micca una prova di vita. === Magnetosfera === [[File:Venusian magnetosphere it.png|thumb|Interazzione di u ventu sulare cù l'atmosfera di Venere]] Venere ùn hà micca un campu magneticu internu forte cum'è quellu di a Terra. E misurazione anu mustratu chì u so campu magneticu hè debule è hè ligatu soprattuttu à l'interazzione trà u ventu sulare è a ionosfera. A debulezza di u campu magneticu lascia l'alta atmosfera più esposta à u ventu sulare. Particule atmosferiche ponu esse trascinate versu u spaziu. Una spiegazione pussibule di a mancanza d'una dinamo interna hè chì ùn ci sia abbastanza cunvezione in u nucleu per pruduce un campu magneticu stabile. === Satelliti naturali === {{Vede ancu|Neith (astrunumia)}} [[File:Fontana Venus Satellites.png|thumb|left|Disegnu di Francesco Fontana, chì pensava d'avè osservatu una luna di Venere]] Venere ùn hà micca satelliti naturali. Trà u XVIIu è u XIXu seculu, parechji astrònomi anu dichjaratu d'avè vistu una luna intornu à a pianeta. L'ipoteticu satellitu hè statu chjamatu [[Neith (astrunumia)|Neith]]. In u 1887, l'Accademia belga di e scienze hà esaminatu l'osservazione antiche è hà cunclusu ch'elle eranu state prubabilmente causate da stelle vicine o da altri errori d'osservazione. Certi mudelli di furmazione planetaria sughjeriscenu chì Venere puderia avè avutu una luna, furmata da un grande impattu, chì dopu seria cascata nant'à a pianeta. L'ipotesi ùn hè micca cunfirmata. L'asteroide [[524522 Zoozve]] hà una relazione orbitale particulare cù Venere è hè qualificatu di quasi-satellitu. == Culunizazione è terraformazione == {{Vede ancu|Culunizazione di Venere|Terraformazione di Venere}} [[File:TerraformedVenus.jpg|thumb|Raprisentazione artistica di Venere dopu una terraformazione]] Una culunia nant'à a superficia di Venere ùn hè micca pussibule cù e tecnulugie attuale. U calore intensu è a pressione atmosferica schiacciante anu fattu chì e sonde spaziale sopravvivessinu solu per un tempu limitatu. Invece, à circa 50 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò più moderate, ciò chì hà purtatu à pruposte teoriche di stazione o cità gallighjante. L'idee di terraformazione includenu a riduzzione di u diossidu di carbone atmosfericu, a messa in opera d'un scudu sulare per diminuì a quantità di luce ricevuta è a produzzione d'acqua à parte si di l'idrogenu. Sò prugetti assai speculativi, chì dumanderebbenu risorse è tecnulugie assai aldilà di quelle dispunibule oghje. Una pruposta teorica di Geoffrey A. Landis hè di custruisce abitati flottanti in l'alta atmosfera. L'aria respirabile, fatta d'ossigenu è d'azotu, seria menu densa chè l'atmosfera venusiana è puderia furnisce una spinta versu l'altu. E nuvuli d'acidu sulfuricu è a mancanza di cunniscenze dettagliate nantu à l'ambiente atmosfericu rendenu però l'idea difficiule da mette in pratica. == Venere in e culture == === In l'antichità === [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|Un codice [[Maya]] ligatu à l'osservazione di Venere]] Per via di u so splendore, Venere hà avutu un postu impurtante in e culture di parechji populi. I Babilonesi u chjamavanu [[Ištar]], à nome di a dea di l'amore è di a guerra. L'antichi Egiziani distinguìanu a stella di mane, ''Tioumoutiri'', da quella di a sera, ''Ouaiti''. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; più tardi capinu ch'elli eranu u listessu pianeta. I [[Maya]] osservavanu attentamente i muvimenti di Venere è anu custruitu calendarii chì ne tenianu contu. A pianeta era ligata à e divinità [[Quetzalcoatl]] è [[Xolotl]]. Per l'[[Inca]], Venere era ''Chasca'', assuciata à l'alba è cunsiderata cum'è una serva di u Sole. Venere avia dinù impurtanza in e tradizione di l'[[Aborigeni australiani|Aborigeni australiani]]. Frà i [[Yolngu]], a pianeta era chjamatu ''Barnumbirr'' è era assuciatu à a cumunicazione cù i morti. I Masai u chjamavanu ''Kileken'' è anu una tradizione orale cunnisciuta cum'è «u zitellu orfanu». In l'astrologia indiana, Venere hè chjamatu [[Shukra]]. In certe culture di l'Asia orientale era cunnisciutu cum'è «l'astro d'oru», secondu l'associazione tradiziunale trà e pianete è i cinque elementi. === In a fantascienza === ==== Litteratura ==== Nanzu chì e missione spaziale palisessinu e cundizione estreme di a superficia, Venere era spessu raprisentata in a fantascienza cum'è una pianeta calda ma abitabile, cupertu di paduli, d'oceani o di giungle. In u 1865, Achille Eyraud hà publicatu ''Voyage à Vénus'', unu di i primi rumanzi nantu à un viaghju versu a pianeta. [[Olaf Stapledon]], in ''Last and First Men'' (1930), hà imaginatu a terraformazione di Venere. [[Edgar Rice Burroughs]] hà situatu nant'à a pianeta parechji rumanzi di u so ciculu di Venere, cumincendu cù ''I pirati di Venere'' in u 1934. [[C. S. Lewis]] hà ambientatu ''Perelandra'' (1943) nant'à una versione imaginaria di Venere. In ''Lucky Starr è l'oceani di Venere'' (1954), [[Isaac Asimov]] hà discrittu un mondu cupertu d'acqua, cù cità sottumarine. Cù u migliuramentu di e cunniscenze scientifiche, a raprisentazione di Venere cum'è un mondu abitabile hè diventata menu cumuna. ==== Cinema è televisiò ==== Venere hè statu menu adupratu cum'è locu d'azzione in u cinema è in televisiò ch'è a Luna o Marte. In certi filmi di fantascienza di a prima parte di u XXu seculu, a pianeta era raprisentata cum'è un mondu abitatu da donne o da civiltà strane. Frà l'opere chì u mettenu in scena ci hè u filmu suvieticu ''Soyuz 111: Terrore nant'à Venere''. In a seria ''[[Star Trek]]'', Venere hè prisentata cum'è una pianeta di classe N, cù stazione di terraformazione in un avvene luntanu. U tema di a terraformazione hè dinù trattatu in l'anime ''Venus Wars''. A seria televisiva britannica ''Space Odyssey: Voyage to the Planets'' (2004) mette in scena un viaghju umanu versu Venere è un sbarcu assai cortu, limitatu da e cundizione di a superficia. ==In Corsica== ''Venere'' hè chjamata à spessu a ''Stella Diana'' (o ''Stedda Diana''). == Note == <references/> ==Liami esterni== * [http://marcubiancarelli.blogspot.fr/2012/06/langhjuli-di-venera.html L'anghjuli di Venera, testu di [[Marcu Biancarelli]] ] [[Categoria:Venere]] [[Categoria:Pianeta]] akw4yg153b0znjwck80l6k5lbkvsvyj 407119 407118 2026-10-16T09:38:54Z Articulivitali 28749 /* Parametri orbitali è rutazione */ 407119 wikitext text/x-wiki [[File:Venus-real color.jpg|thumb|Venere, in culore naturale, fotografiata da a sonda [[Mariner 10]] u 5 ferraghju di u 1974]] '''Venere''' (o ‘’’Venera’’’) hè a siconda pianeta di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]].<ref>Ss'articulu pruvene in parte da a wikipedia in talianu.</ref> A so orbita, guasi circulare, a porta à compie una rivoluzione in circa 225 ghjorni terrestri. U so nome vene da [[Venere (divinità)|a dea rumana di l'amore è di a bellezza]]. U so simbulu astronomicu hè ♀. Cù una magnitudine apparente massima di −4,62, Venere hè l'ogettu naturale più luminosu in u celu di notte dopu à a [[Luna]]. Si pò vede pocu dopu à u tramontu o pocu prima di l'alba; per quessa hè cunnisciutu da l'antichità cum'è a '''stella vesperina''' o a '''stella mattutina'''. L'astronomi antichi ùn avianu micca sempre capitu chì ste duie apparizione eranu u listessu corpu celeste. Classificatu cum'è pianeta terrania, Venere hè qualchì volta chjamata a «pianeta gemella» di a [[Terra]], postu chì e duie pianete sò simile in taglia è in massa. Eppuru, e cundizione à a so superficia sò assai sfarente. A so atmosfera, cumposta soprattuttu da [[diossidu di carbone]], hè assai densa è hà una pressione à u livellu di u tarrenu di circa 92 volte quella di a Terra. A densità è a cumpusizione di l'atmosfera pruducenu un effettu di serra assai forte, chì face di Venere a pianeta a più calda di u sistema sulare. A pianeta hè cuperta da un stratu spessu di nuvuli riflettenti, cumposti soprattuttu d'[[acidu sulfuricu]], chì impediscenu di vede a superficia à traversu a luce visibile. Venere ùn hà micca satelliti naturali nè anelli, è u so campu magneticu hè assai più debule ch'è quellu di a Terra. == Osservazione == Venere hè una pianeta interna, vale à dì chì a so orbita hè più vicina à u Sole ch'è quella di a Terra. Per quessa, si pò osservà solu in vicinanza di u Sole è per qualchì ora à a volta. A luce solare a rende difficiule à vede di ghjornu, ma hè assai luminosa subitu dopu à u tramontu, à punente, o pocu prima di l'alba, à livante. À l'ochju nudu, pare una stella assai luminosa, di culore giallu-biancastru. L'osservazione à u telescopiu hè spessu megliu durante l'attrachjata o di ghjornu, quandu u cuntrastu cù u celu hè menu forte è a pianeta hè più alta sopra à l'orizonte. I filtri culurati, neutri o polarizatori ponu aiutà à mette in risaltu e debule particularità di i nuvuli venusiani. L'allungamentu di Venere, vale à dì a so distanza angulare da u Sole, pò ghjunghje à circa 47°. A pianeta pò passà davanti à u Sole o daretu à ellu. Quand'ella passa daretu, si trova in cunghjunzione superiore; quand'ella passa davanti à u Sole, si trova in cunghjunzione inferiore. In questu ultimu casu, a faccia illuminata ùn hè visibile da a Terra. Fora di u Sole è di a Luna, Venere hè unu di i pochi corpi celesti chì ponu esse visti à l'ochju nudu ancu di ghjornu, s'è u celu hè chjaru è a pianeta ùn hè micca troppu vicinu à u Sole. === Fasi === [[File:Phases Venus.jpg|thumb|E fasi di Venere è a variazione di u so diametru apparente]] Cum'è a Luna, Venere mostra fase diverse viste da a Terra. A parte illuminata chì si pò vede cambia mentre a pianeta gira intornu à u Sole. U diametru apparente è a luminosità cambianu dinù cù a fase è cù a distanza trà Venere è a Terra. À a cunghjunzione superiore, a faccia rivolta versu a Terra hè cumpletamente illuminata, ma Venere hè troppu vicina à u Sole per esse osservata. À a cunghjunzione inferiore, a pianeta pare più grande è a faccia rivolta versu a Terra hè guasi tutta in ombra. === U pentagramma di Venere === [[File:Venus geocentric orbit curve simplified Line (pentagram).svg|thumb|A forma di pentagramma tracciata da Venere in u celu vistu da a Terra]] A pusizione di Venere vista da a Terra ripete una figura chì s'assumiglia à un [[pentagramma]]. A forma nasce da a risunanza orbitale apprussimata di 13 orbite di Venere per 8 anni terrestri. Dopu à ottu anni, Venere torna guasi à a listessa pusizione relativa, ma u pentagramma hè giratu di circa 2,55°. == Storia di l'osservazione == Venere era prubabilmente cunnisciuta da a preistoria. I [[Babilonesi]] u chjamavanu [[Ištar]], in riferimentu à a so dea di l'amore, di a sessualità è di a guerra. Parechje culture antiche, frà e quale l'[[Anticu Egittu|Egiziani]], i [[Grechi antichi|Grechi]], i [[Maya]] è i [[Rumani]], distinguevanu a so apparizione di mane da quella di a sera, è pensavanu à volte ch'elli fussinu dui astri diversi. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; in latinu i nomi currispundenti eranu [[Luciferu (astrunumia)|Luciferu]] è [[Vespru]]. [[File:N 002.jpg|thumb|Marte, Ghjove è Venere prima di l'alba, u 22 uttrovi 2015]] [[Galileo Galilei]] fù u primu à studià e fase di Venere cù un telescopiu. E so osservazione mustravanu chì a pianeta passava per fase simile à quelle di a Luna, è sustenianu u mudellu eliocentricu prupostu da [[Niculaiu Copernicu]]: Venere gira intornu à u Sole è ùn gira micca intornu à a Terra. À u XVIIu seculu, l'astronomi ùn cunniscianu ancu u periodu di rutazione di Venere. [[Giovanni Cassini]] pensava chì durava 24 ore, mentre [[Francesco Bianchini]] prupunia un periodu di 24 ghjorni. U stratu di nuvuli impedia di determinà a rutazione cù sicurità. À a fine di u XIXu seculu, [[Giovanni Schiaparelli]] suggerì chì a pianeta pudia esse in rutazione sincrona, cù a stessa faccia sempre rivolta versu u Sole. In u 1932, l'astronomi W. Adams è T. Dunham anu trovu in u spettru infrarossu di Venere linee d'assorbimentu di u carbone, chì anu permessu di capisce chì u diossidu di carbone era una parte impurtante di a so atmosfera. In u 1961, e misurazione radar anu datu una stima di u periodu di rutazione. U muvimentu retrogradu di Venere hè statu cunfirmatu in u 1964. In u 1962, a sonda [[Mariner 2]] hà fattu u so passaghju vicinu à a pianeta è hà mandatu à a Terra e prime misurazione di a temperatura è di a cumpusizione atmosferica. === Transiti === [[File:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|Venere durante u transitu di u 2004]] Un transitu di Venere accade quandu a pianeta passa trà a Terra è u Sole è copre una piccula parte di u discu sulare. I transiti sò rari è si presentanu in paghji separate da ottu anni; trà un paghju è u seguente passanu circa 121,5 o 105,5 anni. I transiti sò stati impurtanti in a storia di l'astrunumia, perchè l'osservazione da lochi diversi di a Terra hà aiutatu à stimà a distanza trà a Terra è u Sole. U transitu di u 1761 hà ancu permessu à [[Mikhail Lomonosov]] di ricunnosce indizii di l'esistenza d'una atmosfera intornu à Venere. [[Giovanni Kepleru]] avia previstu un transitu per u 1631, ma ùn era micca visibile da l'Europa. L'astronomu inglese [[Jeremiah Horrocks]] hà previstu u transitu di u 1639 è hè statu u primu à osservà ne unu. L'ultimi transiti sò accaduti in u 2004 è in u 2012. I transiti muderni sò utili ancu per pruvà e tecniche aduprate à studià l'atmosfere di pianete strasulare. === Missione spaziale === [[File:Pioneer Venus Multiprobe spacecraft.jpg|thumb|Raprisentazione di a nave spaziale [[Pioneer Venus 2]] è di e so sonde atmosferiche]] L'esplurazione spaziale di Venere hà principiatu in u 1961 cù a missione suvietica [[Venera 1]], chì hà passatu vicinu à a pianeta senza pudè mandà dati. U [[prugramma Venera]] hà cuntinuatu finu à u 1983 è hà ottenutu parechji successi. Prima di e missione spaziale, i nuvuli spesse ùn permettianu micca di cunnosce a superficia. Ci eranu parechje ipotesi: certi scentifichi pensavanu chì Venere fussi cupertu d'oceani, altri imaginavanu pantanicce o deserti. In u 1967, [[Venera 4]] hà mandatu dati da l'atmosfera, ma hà cessatu di trasmette prima di ghjunghje à a superficia, perchè a pressione era assai più alta di quella prevista. U 15 dicembre 1970, [[Venera 7]] hè diventata a prima sonda custruita da l'omu à atterrà nant'à un'altra pianeta è à mandà un signale da a so superficia. E sonde [[Venera 9]] è [[Venera 10]] anu mandatu e prime imagine in biancu è neru di u tarrenu; [[Venera 13]] è [[Venera 14]] anu mandatu e prime imagine à culori. A [[NASA]] hà mandatu e missione [[Mariner]] versu Venere, è in u 1978 hà lanciatu e sonde di u prugramma [[Pioneer Venus]]. In u 1983, e sonde suvietiche [[Venera 15]] è [[Venera 16]] anu adupratu radar per cartugrafià e zone sittintriunali di a pianeta. In u 1985, [[Vega 1]] è [[Vega 2]] anu mandatu moduli versu l'atmosfera è a superficia prima di cuntinuà u so viaghju versu a [[Cometa di Halley]]. In u 1989, a NASA hà lanciatu a sonda [[Magellanu (sonda spaziale)|Magellanu]], chì hà cartugrafiatu guasi tutta a superficia cù u radar. A missione hà furnitu una carta assai più precisa chè quelle dispunibule nanzu. A sonda europea [[Venus Express]], lanciata in u 2005, hà studiatu l'atmosfera è hà cartugrafiatu a pianeta da l'orbita finu à u 2014. Hà trovu, frà altru, indizii di fulmini, un grande vortice à u polu sudu è una strata fina d'ozonu. A sonda giappunese [[Akatsuki]], lanciata in u 2010, hè entrata in orbita intornu à Venere in u 2015 è hà studiatu a dinamica di l'atmosfera. In u 2021, l'[[Agenzia Spaziale Europea]] hà sceltu a missione [[EnVision]] per studià a superficia è l'internu di Venere. A NASA hà dinù annunziatu e missione [[DAVINCI]] è [[VERITAS]], destinate à studià l'atmosfera è a superficia. I calendarii di ste missione sò sottumessi à cambiamenti. == Parametri orbitali è rutazione == [[File:Venusorbitsolarsystem.gif|thumb|U muvimentu di Venere è di a Terra intornu à u Sole]] L'orbita di Venere hè guasi circulare, cù un'eccentricità inferiore à l'1%. A distanza media da u Sole hè di circa 108 milioni di chilometri. Venere gira intornu à u Sole in 224,7 ghjorni terrestri, à una vitezza orbitale media di circa 35 km/s. U so periodu sinodicu, vale à dì u tempu necessariu per vultà à listessa pusizione apparente in u celu vistu da a Terra, hè di circa 584 ghjorni. L'inclinazione di l'orbita rispettu à l'eclittica hè di 3,39°. A rutazione di Venere hè retrograda: gira in sensu oppostu à quellu di a maiò parte di e pianete è à quellu di a so rivoluzione intornu à u Sole. U ghjornu siderale dura circa 243 ghjorni terrestri, vale à dì più chè un annu venusianu. À l'equatore, a vitezza di rutazione hè di circa 6,5 km/h. U ghjornu solare, u tempu trà duie albe viste da u listessu locu, dura circa 117 ghjorni terrestri. Per via di a rutazione retrograda, un osservatore nant'à Venere videria u Sole nasce à punente è calà à livante. Venere hè a pianeta chì s'avvicina u più à a Terra. À a cunghjunzione inferiore, a distanza media trà e duie pianete hè di circa 41 milioni di chilometri. In e cundizione più favurevule, a distanza pò calà sin'à circa 38 milioni di chilometri. == Caratteristiche fisiche == [[File:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Paragone di e dimensione di e pianete terranie: Mercuriu, Venere, a Terra è Marte]] Venere hè unu di i quattru [[pianeta terrania|pianeti terranii]] di u sistema sulare. Hè un corpu rocciosu, guasi sfericu, è a so massa hè circa l'81,5% di quella terrestre. U so diametru hè solu circa 650 km più chjucu ch'è quellu di a Terra. A gravità à a superficia hè circa 0,88 volte quella terrestre. Malgradu a so sumiglianza cù a Terra in taglia è in massa, e cundizione à a superficia sò assai sfarente. L'atmosfera hè cumposta per circa 96,5% da diossidu di carbone è per 3,5% da azotu, cù piccule quantità d'altri gasi. A pressione atmosferica à u tarrenu hè circa 92 volte quella di a Terra, è a temperatura di a superficia varca i 460 °C. U stratu di nuvuli d'acidu sulfuricu riflette assai luce solare è piatta a superficia à l'osservazione ottica. A cartugrafia radar di a sonda Magellanu hà mustratu pianure vulcaniche, rilievi, crateri è numerose strutture d'origine vulcanica. U numeru relativamente chjucu di crateri d'impattu indicheghja chì a superficia hè geologicamente ghjovana, ancu s'ella ùn si cunnosce micca bè u so ritmu d'attività attuale. === Struttura interna === {{Vede ancu|Struttura interna di Venere}} [[File:Venere-Interno.jpg|thumb|Struttura interna supposta di Venere]] Si sà pocu di a struttura interna di Venere, postu chì ùn ci sò state misurazione sismiche dirette. E sumiglianze cù a Terra in taglia è in densità facenu pensà chì Venere possa avè un nucleu, un mantellu è una crosta. A mancanza d'acqua liquida à a superficia puderia rende a litosfera è u mantellu più viscosi chè quelli terrestri. Questu puderia impedisce u muvimentu cuntinuu di placche tettoniche simile à quellu di a Terra. U calore internu puderia esse liberatu à traversu episodi geologichi maiò, durante i quali una parte impurtante di a crosta hè rinnuvata. === Superficia === {{Vede ancu|Superficia di Venere|Nomenclatura di Venere}} [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|Ricustruzzione di a superficia di Venere à parte si di e misurazione di Magellanu]] E sonde Venera chì sò sbarcate nant'à Venere anu fotografiatu un tarrenu cumpostu soprattuttu di rocce basaltiche. A sonda Magellanu hà permessu a prima cartugrafia guasi cumpleta di a superficia. Hà identificatu circa un millaiu di crateri d'impattu. A densa atmosfera disintegra parechji meteoroidi prima ch'elli ghjunghjinu à u tarrenu, è cusì pochi picculi crateri si formanu. Circa l'80% di a superficia hè cumpostu da pianure vulcaniche. U restu hè furmatu soprattuttu da dui grandi altipiani, chjamati cuntinenti. À u nordu si trova [[Ishtar Terra]], chì hà circa a taglia di l'Australia. I [[Maxwell Montes|Monti Maxwell]], a catena muntosa più alta di Venere, si trovanu in questa regione. À u sudu di l'equatore si trova [[Aphrodite Terra]], d'una taglia paragunabile à quella di l'America suttana. Nant'à Venere sò stati identificati circa 1.500 vulcani di taglia media o grande, è ci puderia esse un numeru assai più grande di vulcani minori. Frà e strutture particulare ci sò e ''farra'', chì anu una forma piatta è arrotondata; e ''novae'', cù fratture disposte à raghju; l'[[aracnoide (esogeologia)|aracnoidi]], chì parenu tele di ragnu; è e [[corona (esogeologia)|corone]], furmate da anelli di fratture. Quasi tutte e strutture di a superficia portanu nomi di donne di a storia o di a mitulugia. L'eccezzione principale hè quella di i Monti Maxwell, numinati in onore di u fisicu [[James Clerk Maxwell]]. I nomi sò scelti da l'[[Unione Astronomica Internaziunale]]. === Atmosfera === {{Vede ancu|Atmosfera di Venere|Vita nant'à Venere}} [[File:PIA00072 Venus Cloud Patterns - colorized and filtered.jpg|thumb|left|Nubi di Venere fotografiate da a sonda [[Galileo (sonda spaziale)|Galileo]]]] L'atmosfera di Venere hè assai più densa ch'è quella terrestre. A so massa hè circa 93 volte quella di l'atmosfera di a Terra, è a pressione à a superficia currisponde à quella chì si trova à circa 950 metri di prufundità in un oceanu terrestre. A cumpusizione hè soprattuttu di diossidu di carbone è d'azotu. [[File:Vénus par Hubble.jpg|thumb|upright|Venere vista da u [[Telescopiu spaziale Hubble]] in 2010.]] U diossidu di carbone è i nuvuli d'acidu sulfuricu pruducenu un effettu di serra estremamente forte. A temperatura à a superficia supera i 460 °C, è Venere hè più caldu chè Mercuriu, malgradu a so distanza più grande da u Sole. Parechji mudelli pruponenu chì Venere avia, à l'iniziu, assai più acqua. L'aumentu di a radiazione sulare averia favuritu l'evapurazione, è u vapore d'acqua, gasu à effettu di serra, averia rinfurzatu u riscaldamentu. L'acqua si sarebbe dissuciata in idrogenu è ossigenu; l'idrogenu, essendu leghjeru, si sarebbe persu in u spaziu, mentre l'ossigenu saria statu assurbatu o ligatu à altri elementi. In i strati alti di l'atmosfera, à circa 50–60 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò assai più vicine à quelle di a Terra chè à quelle di a superficia. Per quessa, certi scentifichi anu cunsideratu l'ipotesi di forme di vita microscopiche in i nuvuli, ma ùn ci hè nisuna prova cunclusiva. In u 2020, un gruppu di scentifichi hà annunziatu d'avè rilevatu fosfina in l'atmosfera venusiana. A rilevazione è a so interpretazione sò state dopu discutite è ùn custituiscenu micca una prova di vita. === Magnetosfera === [[File:Venusian magnetosphere it.png|thumb|Interazzione di u ventu sulare cù l'atmosfera di Venere]] Venere ùn hà micca un campu magneticu internu forte cum'è quellu di a Terra. E misurazione anu mustratu chì u so campu magneticu hè debule è hè ligatu soprattuttu à l'interazzione trà u ventu sulare è a ionosfera. A debulezza di u campu magneticu lascia l'alta atmosfera più esposta à u ventu sulare. Particule atmosferiche ponu esse trascinate versu u spaziu. Una spiegazione pussibule di a mancanza d'una dinamo interna hè chì ùn ci sia abbastanza cunvezione in u nucleu per pruduce un campu magneticu stabile. === Satelliti naturali === {{Vede ancu|Neith (astrunumia)}} [[File:Fontana Venus Satellites.png|thumb|left|Disegnu di Francesco Fontana, chì pensava d'avè osservatu una luna di Venere]] Venere ùn hà micca satelliti naturali. Trà u XVIIu è u XIXu seculu, parechji astrònomi anu dichjaratu d'avè vistu una luna intornu à a pianeta. L'ipoteticu satellitu hè statu chjamatu [[Neith (astrunumia)|Neith]]. In u 1887, l'Accademia belga di e scienze hà esaminatu l'osservazione antiche è hà cunclusu ch'elle eranu state prubabilmente causate da stelle vicine o da altri errori d'osservazione. Certi mudelli di furmazione planetaria sughjeriscenu chì Venere puderia avè avutu una luna, furmata da un grande impattu, chì dopu seria cascata nant'à a pianeta. L'ipotesi ùn hè micca cunfirmata. L'asteroide [[524522 Zoozve]] hà una relazione orbitale particulare cù Venere è hè qualificatu di quasi-satellitu. == Culunizazione è terraformazione == {{Vede ancu|Culunizazione di Venere|Terraformazione di Venere}} [[File:TerraformedVenus.jpg|thumb|Raprisentazione artistica di Venere dopu una terraformazione]] Una culunia nant'à a superficia di Venere ùn hè micca pussibule cù e tecnulugie attuale. U calore intensu è a pressione atmosferica schiacciante anu fattu chì e sonde spaziale sopravvivessinu solu per un tempu limitatu. Invece, à circa 50 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò più moderate, ciò chì hà purtatu à pruposte teoriche di stazione o cità gallighjante. L'idee di terraformazione includenu a riduzzione di u diossidu di carbone atmosfericu, a messa in opera d'un scudu sulare per diminuì a quantità di luce ricevuta è a produzzione d'acqua à parte si di l'idrogenu. Sò prugetti assai speculativi, chì dumanderebbenu risorse è tecnulugie assai aldilà di quelle dispunibule oghje. Una pruposta teorica di Geoffrey A. Landis hè di custruisce abitati flottanti in l'alta atmosfera. L'aria respirabile, fatta d'ossigenu è d'azotu, seria menu densa chè l'atmosfera venusiana è puderia furnisce una spinta versu l'altu. E nuvuli d'acidu sulfuricu è a mancanza di cunniscenze dettagliate nantu à l'ambiente atmosfericu rendenu però l'idea difficiule da mette in pratica. == Venere in e culture == === In l'antichità === [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|Un codice [[Maya]] ligatu à l'osservazione di Venere]] Per via di u so splendore, Venere hà avutu un postu impurtante in e culture di parechji populi. I Babilonesi u chjamavanu [[Ištar]], à nome di a dea di l'amore è di a guerra. L'antichi Egiziani distinguìanu a stella di mane, ''Tioumoutiri'', da quella di a sera, ''Ouaiti''. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; più tardi capinu ch'elli eranu u listessu pianeta. I [[Maya]] osservavanu attentamente i muvimenti di Venere è anu custruitu calendarii chì ne tenianu contu. A pianeta era ligata à e divinità [[Quetzalcoatl]] è [[Xolotl]]. Per l'[[Inca]], Venere era ''Chasca'', assuciata à l'alba è cunsiderata cum'è una serva di u Sole. Venere avia dinù impurtanza in e tradizione di l'[[Aborigeni australiani|Aborigeni australiani]]. Frà i [[Yolngu]], a pianeta era chjamatu ''Barnumbirr'' è era assuciatu à a cumunicazione cù i morti. I Masai u chjamavanu ''Kileken'' è anu una tradizione orale cunnisciuta cum'è «u zitellu orfanu». In l'astrologia indiana, Venere hè chjamatu [[Shukra]]. In certe culture di l'Asia orientale era cunnisciutu cum'è «l'astro d'oru», secondu l'associazione tradiziunale trà e pianete è i cinque elementi. === In a fantascienza === ==== Litteratura ==== Nanzu chì e missione spaziale palisessinu e cundizione estreme di a superficia, Venere era spessu raprisentata in a fantascienza cum'è una pianeta calda ma abitabile, cupertu di paduli, d'oceani o di giungle. In u 1865, Achille Eyraud hà publicatu ''Voyage à Vénus'', unu di i primi rumanzi nantu à un viaghju versu a pianeta. [[Olaf Stapledon]], in ''Last and First Men'' (1930), hà imaginatu a terraformazione di Venere. [[Edgar Rice Burroughs]] hà situatu nant'à a pianeta parechji rumanzi di u so ciculu di Venere, cumincendu cù ''I pirati di Venere'' in u 1934. [[C. S. Lewis]] hà ambientatu ''Perelandra'' (1943) nant'à una versione imaginaria di Venere. In ''Lucky Starr è l'oceani di Venere'' (1954), [[Isaac Asimov]] hà discrittu un mondu cupertu d'acqua, cù cità sottumarine. Cù u migliuramentu di e cunniscenze scientifiche, a raprisentazione di Venere cum'è un mondu abitabile hè diventata menu cumuna. ==== Cinema è televisiò ==== Venere hè statu menu adupratu cum'è locu d'azzione in u cinema è in televisiò ch'è a Luna o Marte. In certi filmi di fantascienza di a prima parte di u XXu seculu, a pianeta era raprisentata cum'è un mondu abitatu da donne o da civiltà strane. Frà l'opere chì u mettenu in scena ci hè u filmu suvieticu ''Soyuz 111: Terrore nant'à Venere''. In a seria ''[[Star Trek]]'', Venere hè prisentata cum'è una pianeta di classe N, cù stazione di terraformazione in un avvene luntanu. U tema di a terraformazione hè dinù trattatu in l'anime ''Venus Wars''. A seria televisiva britannica ''Space Odyssey: Voyage to the Planets'' (2004) mette in scena un viaghju umanu versu Venere è un sbarcu assai cortu, limitatu da e cundizione di a superficia. ==In Corsica== ''Venere'' hè chjamata à spessu a ''Stella Diana'' (o ''Stedda Diana''). == Note == <references/> ==Liami esterni== * [http://marcubiancarelli.blogspot.fr/2012/06/langhjuli-di-venera.html L'anghjuli di Venera, testu di [[Marcu Biancarelli]] ] [[Categoria:Venere]] [[Categoria:Pianeta]] j2pat6bjmv2k688k1b2k3meteea0dvz 407120 407119 2026-10-16T09:39:03Z Articulivitali 28749 /* Struttura interna */ 407120 wikitext text/x-wiki [[File:Venus-real color.jpg|thumb|Venere, in culore naturale, fotografiata da a sonda [[Mariner 10]] u 5 ferraghju di u 1974]] '''Venere''' (o ‘’’Venera’’’) hè a siconda pianeta di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]].<ref>Ss'articulu pruvene in parte da a wikipedia in talianu.</ref> A so orbita, guasi circulare, a porta à compie una rivoluzione in circa 225 ghjorni terrestri. U so nome vene da [[Venere (divinità)|a dea rumana di l'amore è di a bellezza]]. U so simbulu astronomicu hè ♀. Cù una magnitudine apparente massima di −4,62, Venere hè l'ogettu naturale più luminosu in u celu di notte dopu à a [[Luna]]. Si pò vede pocu dopu à u tramontu o pocu prima di l'alba; per quessa hè cunnisciutu da l'antichità cum'è a '''stella vesperina''' o a '''stella mattutina'''. L'astronomi antichi ùn avianu micca sempre capitu chì ste duie apparizione eranu u listessu corpu celeste. Classificatu cum'è pianeta terrania, Venere hè qualchì volta chjamata a «pianeta gemella» di a [[Terra]], postu chì e duie pianete sò simile in taglia è in massa. Eppuru, e cundizione à a so superficia sò assai sfarente. A so atmosfera, cumposta soprattuttu da [[diossidu di carbone]], hè assai densa è hà una pressione à u livellu di u tarrenu di circa 92 volte quella di a Terra. A densità è a cumpusizione di l'atmosfera pruducenu un effettu di serra assai forte, chì face di Venere a pianeta a più calda di u sistema sulare. A pianeta hè cuperta da un stratu spessu di nuvuli riflettenti, cumposti soprattuttu d'[[acidu sulfuricu]], chì impediscenu di vede a superficia à traversu a luce visibile. Venere ùn hà micca satelliti naturali nè anelli, è u so campu magneticu hè assai più debule ch'è quellu di a Terra. == Osservazione == Venere hè una pianeta interna, vale à dì chì a so orbita hè più vicina à u Sole ch'è quella di a Terra. Per quessa, si pò osservà solu in vicinanza di u Sole è per qualchì ora à a volta. A luce solare a rende difficiule à vede di ghjornu, ma hè assai luminosa subitu dopu à u tramontu, à punente, o pocu prima di l'alba, à livante. À l'ochju nudu, pare una stella assai luminosa, di culore giallu-biancastru. L'osservazione à u telescopiu hè spessu megliu durante l'attrachjata o di ghjornu, quandu u cuntrastu cù u celu hè menu forte è a pianeta hè più alta sopra à l'orizonte. I filtri culurati, neutri o polarizatori ponu aiutà à mette in risaltu e debule particularità di i nuvuli venusiani. L'allungamentu di Venere, vale à dì a so distanza angulare da u Sole, pò ghjunghje à circa 47°. A pianeta pò passà davanti à u Sole o daretu à ellu. Quand'ella passa daretu, si trova in cunghjunzione superiore; quand'ella passa davanti à u Sole, si trova in cunghjunzione inferiore. In questu ultimu casu, a faccia illuminata ùn hè visibile da a Terra. Fora di u Sole è di a Luna, Venere hè unu di i pochi corpi celesti chì ponu esse visti à l'ochju nudu ancu di ghjornu, s'è u celu hè chjaru è a pianeta ùn hè micca troppu vicinu à u Sole. === Fasi === [[File:Phases Venus.jpg|thumb|E fasi di Venere è a variazione di u so diametru apparente]] Cum'è a Luna, Venere mostra fase diverse viste da a Terra. A parte illuminata chì si pò vede cambia mentre a pianeta gira intornu à u Sole. U diametru apparente è a luminosità cambianu dinù cù a fase è cù a distanza trà Venere è a Terra. À a cunghjunzione superiore, a faccia rivolta versu a Terra hè cumpletamente illuminata, ma Venere hè troppu vicina à u Sole per esse osservata. À a cunghjunzione inferiore, a pianeta pare più grande è a faccia rivolta versu a Terra hè guasi tutta in ombra. === U pentagramma di Venere === [[File:Venus geocentric orbit curve simplified Line (pentagram).svg|thumb|A forma di pentagramma tracciata da Venere in u celu vistu da a Terra]] A pusizione di Venere vista da a Terra ripete una figura chì s'assumiglia à un [[pentagramma]]. A forma nasce da a risunanza orbitale apprussimata di 13 orbite di Venere per 8 anni terrestri. Dopu à ottu anni, Venere torna guasi à a listessa pusizione relativa, ma u pentagramma hè giratu di circa 2,55°. == Storia di l'osservazione == Venere era prubabilmente cunnisciuta da a preistoria. I [[Babilonesi]] u chjamavanu [[Ištar]], in riferimentu à a so dea di l'amore, di a sessualità è di a guerra. Parechje culture antiche, frà e quale l'[[Anticu Egittu|Egiziani]], i [[Grechi antichi|Grechi]], i [[Maya]] è i [[Rumani]], distinguevanu a so apparizione di mane da quella di a sera, è pensavanu à volte ch'elli fussinu dui astri diversi. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; in latinu i nomi currispundenti eranu [[Luciferu (astrunumia)|Luciferu]] è [[Vespru]]. [[File:N 002.jpg|thumb|Marte, Ghjove è Venere prima di l'alba, u 22 uttrovi 2015]] [[Galileo Galilei]] fù u primu à studià e fase di Venere cù un telescopiu. E so osservazione mustravanu chì a pianeta passava per fase simile à quelle di a Luna, è sustenianu u mudellu eliocentricu prupostu da [[Niculaiu Copernicu]]: Venere gira intornu à u Sole è ùn gira micca intornu à a Terra. À u XVIIu seculu, l'astronomi ùn cunniscianu ancu u periodu di rutazione di Venere. [[Giovanni Cassini]] pensava chì durava 24 ore, mentre [[Francesco Bianchini]] prupunia un periodu di 24 ghjorni. U stratu di nuvuli impedia di determinà a rutazione cù sicurità. À a fine di u XIXu seculu, [[Giovanni Schiaparelli]] suggerì chì a pianeta pudia esse in rutazione sincrona, cù a stessa faccia sempre rivolta versu u Sole. In u 1932, l'astronomi W. Adams è T. Dunham anu trovu in u spettru infrarossu di Venere linee d'assorbimentu di u carbone, chì anu permessu di capisce chì u diossidu di carbone era una parte impurtante di a so atmosfera. In u 1961, e misurazione radar anu datu una stima di u periodu di rutazione. U muvimentu retrogradu di Venere hè statu cunfirmatu in u 1964. In u 1962, a sonda [[Mariner 2]] hà fattu u so passaghju vicinu à a pianeta è hà mandatu à a Terra e prime misurazione di a temperatura è di a cumpusizione atmosferica. === Transiti === [[File:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|Venere durante u transitu di u 2004]] Un transitu di Venere accade quandu a pianeta passa trà a Terra è u Sole è copre una piccula parte di u discu sulare. I transiti sò rari è si presentanu in paghji separate da ottu anni; trà un paghju è u seguente passanu circa 121,5 o 105,5 anni. I transiti sò stati impurtanti in a storia di l'astrunumia, perchè l'osservazione da lochi diversi di a Terra hà aiutatu à stimà a distanza trà a Terra è u Sole. U transitu di u 1761 hà ancu permessu à [[Mikhail Lomonosov]] di ricunnosce indizii di l'esistenza d'una atmosfera intornu à Venere. [[Giovanni Kepleru]] avia previstu un transitu per u 1631, ma ùn era micca visibile da l'Europa. L'astronomu inglese [[Jeremiah Horrocks]] hà previstu u transitu di u 1639 è hè statu u primu à osservà ne unu. L'ultimi transiti sò accaduti in u 2004 è in u 2012. I transiti muderni sò utili ancu per pruvà e tecniche aduprate à studià l'atmosfere di pianete strasulare. === Missione spaziale === [[File:Pioneer Venus Multiprobe spacecraft.jpg|thumb|Raprisentazione di a nave spaziale [[Pioneer Venus 2]] è di e so sonde atmosferiche]] L'esplurazione spaziale di Venere hà principiatu in u 1961 cù a missione suvietica [[Venera 1]], chì hà passatu vicinu à a pianeta senza pudè mandà dati. U [[prugramma Venera]] hà cuntinuatu finu à u 1983 è hà ottenutu parechji successi. Prima di e missione spaziale, i nuvuli spesse ùn permettianu micca di cunnosce a superficia. Ci eranu parechje ipotesi: certi scentifichi pensavanu chì Venere fussi cupertu d'oceani, altri imaginavanu pantanicce o deserti. In u 1967, [[Venera 4]] hà mandatu dati da l'atmosfera, ma hà cessatu di trasmette prima di ghjunghje à a superficia, perchè a pressione era assai più alta di quella prevista. U 15 dicembre 1970, [[Venera 7]] hè diventata a prima sonda custruita da l'omu à atterrà nant'à un'altra pianeta è à mandà un signale da a so superficia. E sonde [[Venera 9]] è [[Venera 10]] anu mandatu e prime imagine in biancu è neru di u tarrenu; [[Venera 13]] è [[Venera 14]] anu mandatu e prime imagine à culori. A [[NASA]] hà mandatu e missione [[Mariner]] versu Venere, è in u 1978 hà lanciatu e sonde di u prugramma [[Pioneer Venus]]. In u 1983, e sonde suvietiche [[Venera 15]] è [[Venera 16]] anu adupratu radar per cartugrafià e zone sittintriunali di a pianeta. In u 1985, [[Vega 1]] è [[Vega 2]] anu mandatu moduli versu l'atmosfera è a superficia prima di cuntinuà u so viaghju versu a [[Cometa di Halley]]. In u 1989, a NASA hà lanciatu a sonda [[Magellanu (sonda spaziale)|Magellanu]], chì hà cartugrafiatu guasi tutta a superficia cù u radar. A missione hà furnitu una carta assai più precisa chè quelle dispunibule nanzu. A sonda europea [[Venus Express]], lanciata in u 2005, hà studiatu l'atmosfera è hà cartugrafiatu a pianeta da l'orbita finu à u 2014. Hà trovu, frà altru, indizii di fulmini, un grande vortice à u polu sudu è una strata fina d'ozonu. A sonda giappunese [[Akatsuki]], lanciata in u 2010, hè entrata in orbita intornu à Venere in u 2015 è hà studiatu a dinamica di l'atmosfera. In u 2021, l'[[Agenzia Spaziale Europea]] hà sceltu a missione [[EnVision]] per studià a superficia è l'internu di Venere. A NASA hà dinù annunziatu e missione [[DAVINCI]] è [[VERITAS]], destinate à studià l'atmosfera è a superficia. I calendarii di ste missione sò sottumessi à cambiamenti. == Parametri orbitali è rutazione == [[File:Venusorbitsolarsystem.gif|thumb|U muvimentu di Venere è di a Terra intornu à u Sole]] L'orbita di Venere hè guasi circulare, cù un'eccentricità inferiore à l'1%. A distanza media da u Sole hè di circa 108 milioni di chilometri. Venere gira intornu à u Sole in 224,7 ghjorni terrestri, à una vitezza orbitale media di circa 35 km/s. U so periodu sinodicu, vale à dì u tempu necessariu per vultà à listessa pusizione apparente in u celu vistu da a Terra, hè di circa 584 ghjorni. L'inclinazione di l'orbita rispettu à l'eclittica hè di 3,39°. A rutazione di Venere hè retrograda: gira in sensu oppostu à quellu di a maiò parte di e pianete è à quellu di a so rivoluzione intornu à u Sole. U ghjornu siderale dura circa 243 ghjorni terrestri, vale à dì più chè un annu venusianu. À l'equatore, a vitezza di rutazione hè di circa 6,5 km/h. U ghjornu solare, u tempu trà duie albe viste da u listessu locu, dura circa 117 ghjorni terrestri. Per via di a rutazione retrograda, un osservatore nant'à Venere videria u Sole nasce à punente è calà à livante. Venere hè a pianeta chì s'avvicina u più à a Terra. À a cunghjunzione inferiore, a distanza media trà e duie pianete hè di circa 41 milioni di chilometri. In e cundizione più favurevule, a distanza pò calà sin'à circa 38 milioni di chilometri. == Caratteristiche fisiche == [[File:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Paragone di e dimensione di e pianete terranie: Mercuriu, Venere, a Terra è Marte]] Venere hè unu di i quattru [[pianeta terrania|pianeti terranii]] di u sistema sulare. Hè un corpu rocciosu, guasi sfericu, è a so massa hè circa l'81,5% di quella terrestre. U so diametru hè solu circa 650 km più chjucu ch'è quellu di a Terra. A gravità à a superficia hè circa 0,88 volte quella terrestre. Malgradu a so sumiglianza cù a Terra in taglia è in massa, e cundizione à a superficia sò assai sfarente. L'atmosfera hè cumposta per circa 96,5% da diossidu di carbone è per 3,5% da azotu, cù piccule quantità d'altri gasi. A pressione atmosferica à u tarrenu hè circa 92 volte quella di a Terra, è a temperatura di a superficia varca i 460 °C. U stratu di nuvuli d'acidu sulfuricu riflette assai luce solare è piatta a superficia à l'osservazione ottica. A cartugrafia radar di a sonda Magellanu hà mustratu pianure vulcaniche, rilievi, crateri è numerose strutture d'origine vulcanica. U numeru relativamente chjucu di crateri d'impattu indicheghja chì a superficia hè geologicamente ghjovana, ancu s'ella ùn si cunnosce micca bè u so ritmu d'attività attuale. === Struttura interna === [[File:Venere-Interno.jpg|thumb|Struttura interna supposta di Venere]] Si sà pocu di a struttura interna di Venere, postu chì ùn ci sò state misurazione sismiche dirette. E sumiglianze cù a Terra in taglia è in densità facenu pensà chì Venere possa avè un nucleu, un mantellu è una crosta. A mancanza d'acqua liquida à a superficia puderia rende a litosfera è u mantellu più viscosi chè quelli terrestri. Questu puderia impedisce u muvimentu cuntinuu di placche tettoniche simile à quellu di a Terra. U calore internu puderia esse liberatu à traversu episodi geologichi maiò, durante i quali una parte impurtante di a crosta hè rinnuvata. === Superficia === {{Vede ancu|Superficia di Venere|Nomenclatura di Venere}} [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|Ricustruzzione di a superficia di Venere à parte si di e misurazione di Magellanu]] E sonde Venera chì sò sbarcate nant'à Venere anu fotografiatu un tarrenu cumpostu soprattuttu di rocce basaltiche. A sonda Magellanu hà permessu a prima cartugrafia guasi cumpleta di a superficia. Hà identificatu circa un millaiu di crateri d'impattu. A densa atmosfera disintegra parechji meteoroidi prima ch'elli ghjunghjinu à u tarrenu, è cusì pochi picculi crateri si formanu. Circa l'80% di a superficia hè cumpostu da pianure vulcaniche. U restu hè furmatu soprattuttu da dui grandi altipiani, chjamati cuntinenti. À u nordu si trova [[Ishtar Terra]], chì hà circa a taglia di l'Australia. I [[Maxwell Montes|Monti Maxwell]], a catena muntosa più alta di Venere, si trovanu in questa regione. À u sudu di l'equatore si trova [[Aphrodite Terra]], d'una taglia paragunabile à quella di l'America suttana. Nant'à Venere sò stati identificati circa 1.500 vulcani di taglia media o grande, è ci puderia esse un numeru assai più grande di vulcani minori. Frà e strutture particulare ci sò e ''farra'', chì anu una forma piatta è arrotondata; e ''novae'', cù fratture disposte à raghju; l'[[aracnoide (esogeologia)|aracnoidi]], chì parenu tele di ragnu; è e [[corona (esogeologia)|corone]], furmate da anelli di fratture. Quasi tutte e strutture di a superficia portanu nomi di donne di a storia o di a mitulugia. L'eccezzione principale hè quella di i Monti Maxwell, numinati in onore di u fisicu [[James Clerk Maxwell]]. I nomi sò scelti da l'[[Unione Astronomica Internaziunale]]. === Atmosfera === {{Vede ancu|Atmosfera di Venere|Vita nant'à Venere}} [[File:PIA00072 Venus Cloud Patterns - colorized and filtered.jpg|thumb|left|Nubi di Venere fotografiate da a sonda [[Galileo (sonda spaziale)|Galileo]]]] L'atmosfera di Venere hè assai più densa ch'è quella terrestre. A so massa hè circa 93 volte quella di l'atmosfera di a Terra, è a pressione à a superficia currisponde à quella chì si trova à circa 950 metri di prufundità in un oceanu terrestre. A cumpusizione hè soprattuttu di diossidu di carbone è d'azotu. [[File:Vénus par Hubble.jpg|thumb|upright|Venere vista da u [[Telescopiu spaziale Hubble]] in 2010.]] U diossidu di carbone è i nuvuli d'acidu sulfuricu pruducenu un effettu di serra estremamente forte. A temperatura à a superficia supera i 460 °C, è Venere hè più caldu chè Mercuriu, malgradu a so distanza più grande da u Sole. Parechji mudelli pruponenu chì Venere avia, à l'iniziu, assai più acqua. L'aumentu di a radiazione sulare averia favuritu l'evapurazione, è u vapore d'acqua, gasu à effettu di serra, averia rinfurzatu u riscaldamentu. L'acqua si sarebbe dissuciata in idrogenu è ossigenu; l'idrogenu, essendu leghjeru, si sarebbe persu in u spaziu, mentre l'ossigenu saria statu assurbatu o ligatu à altri elementi. In i strati alti di l'atmosfera, à circa 50–60 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò assai più vicine à quelle di a Terra chè à quelle di a superficia. Per quessa, certi scentifichi anu cunsideratu l'ipotesi di forme di vita microscopiche in i nuvuli, ma ùn ci hè nisuna prova cunclusiva. In u 2020, un gruppu di scentifichi hà annunziatu d'avè rilevatu fosfina in l'atmosfera venusiana. A rilevazione è a so interpretazione sò state dopu discutite è ùn custituiscenu micca una prova di vita. === Magnetosfera === [[File:Venusian magnetosphere it.png|thumb|Interazzione di u ventu sulare cù l'atmosfera di Venere]] Venere ùn hà micca un campu magneticu internu forte cum'è quellu di a Terra. E misurazione anu mustratu chì u so campu magneticu hè debule è hè ligatu soprattuttu à l'interazzione trà u ventu sulare è a ionosfera. A debulezza di u campu magneticu lascia l'alta atmosfera più esposta à u ventu sulare. Particule atmosferiche ponu esse trascinate versu u spaziu. Una spiegazione pussibule di a mancanza d'una dinamo interna hè chì ùn ci sia abbastanza cunvezione in u nucleu per pruduce un campu magneticu stabile. === Satelliti naturali === {{Vede ancu|Neith (astrunumia)}} [[File:Fontana Venus Satellites.png|thumb|left|Disegnu di Francesco Fontana, chì pensava d'avè osservatu una luna di Venere]] Venere ùn hà micca satelliti naturali. Trà u XVIIu è u XIXu seculu, parechji astrònomi anu dichjaratu d'avè vistu una luna intornu à a pianeta. L'ipoteticu satellitu hè statu chjamatu [[Neith (astrunumia)|Neith]]. In u 1887, l'Accademia belga di e scienze hà esaminatu l'osservazione antiche è hà cunclusu ch'elle eranu state prubabilmente causate da stelle vicine o da altri errori d'osservazione. Certi mudelli di furmazione planetaria sughjeriscenu chì Venere puderia avè avutu una luna, furmata da un grande impattu, chì dopu seria cascata nant'à a pianeta. L'ipotesi ùn hè micca cunfirmata. L'asteroide [[524522 Zoozve]] hà una relazione orbitale particulare cù Venere è hè qualificatu di quasi-satellitu. == Culunizazione è terraformazione == {{Vede ancu|Culunizazione di Venere|Terraformazione di Venere}} [[File:TerraformedVenus.jpg|thumb|Raprisentazione artistica di Venere dopu una terraformazione]] Una culunia nant'à a superficia di Venere ùn hè micca pussibule cù e tecnulugie attuale. U calore intensu è a pressione atmosferica schiacciante anu fattu chì e sonde spaziale sopravvivessinu solu per un tempu limitatu. Invece, à circa 50 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò più moderate, ciò chì hà purtatu à pruposte teoriche di stazione o cità gallighjante. L'idee di terraformazione includenu a riduzzione di u diossidu di carbone atmosfericu, a messa in opera d'un scudu sulare per diminuì a quantità di luce ricevuta è a produzzione d'acqua à parte si di l'idrogenu. Sò prugetti assai speculativi, chì dumanderebbenu risorse è tecnulugie assai aldilà di quelle dispunibule oghje. Una pruposta teorica di Geoffrey A. Landis hè di custruisce abitati flottanti in l'alta atmosfera. L'aria respirabile, fatta d'ossigenu è d'azotu, seria menu densa chè l'atmosfera venusiana è puderia furnisce una spinta versu l'altu. E nuvuli d'acidu sulfuricu è a mancanza di cunniscenze dettagliate nantu à l'ambiente atmosfericu rendenu però l'idea difficiule da mette in pratica. == Venere in e culture == === In l'antichità === [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|Un codice [[Maya]] ligatu à l'osservazione di Venere]] Per via di u so splendore, Venere hà avutu un postu impurtante in e culture di parechji populi. I Babilonesi u chjamavanu [[Ištar]], à nome di a dea di l'amore è di a guerra. L'antichi Egiziani distinguìanu a stella di mane, ''Tioumoutiri'', da quella di a sera, ''Ouaiti''. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; più tardi capinu ch'elli eranu u listessu pianeta. I [[Maya]] osservavanu attentamente i muvimenti di Venere è anu custruitu calendarii chì ne tenianu contu. A pianeta era ligata à e divinità [[Quetzalcoatl]] è [[Xolotl]]. Per l'[[Inca]], Venere era ''Chasca'', assuciata à l'alba è cunsiderata cum'è una serva di u Sole. Venere avia dinù impurtanza in e tradizione di l'[[Aborigeni australiani|Aborigeni australiani]]. Frà i [[Yolngu]], a pianeta era chjamatu ''Barnumbirr'' è era assuciatu à a cumunicazione cù i morti. I Masai u chjamavanu ''Kileken'' è anu una tradizione orale cunnisciuta cum'è «u zitellu orfanu». In l'astrologia indiana, Venere hè chjamatu [[Shukra]]. In certe culture di l'Asia orientale era cunnisciutu cum'è «l'astro d'oru», secondu l'associazione tradiziunale trà e pianete è i cinque elementi. === In a fantascienza === ==== Litteratura ==== Nanzu chì e missione spaziale palisessinu e cundizione estreme di a superficia, Venere era spessu raprisentata in a fantascienza cum'è una pianeta calda ma abitabile, cupertu di paduli, d'oceani o di giungle. In u 1865, Achille Eyraud hà publicatu ''Voyage à Vénus'', unu di i primi rumanzi nantu à un viaghju versu a pianeta. [[Olaf Stapledon]], in ''Last and First Men'' (1930), hà imaginatu a terraformazione di Venere. [[Edgar Rice Burroughs]] hà situatu nant'à a pianeta parechji rumanzi di u so ciculu di Venere, cumincendu cù ''I pirati di Venere'' in u 1934. [[C. S. Lewis]] hà ambientatu ''Perelandra'' (1943) nant'à una versione imaginaria di Venere. In ''Lucky Starr è l'oceani di Venere'' (1954), [[Isaac Asimov]] hà discrittu un mondu cupertu d'acqua, cù cità sottumarine. Cù u migliuramentu di e cunniscenze scientifiche, a raprisentazione di Venere cum'è un mondu abitabile hè diventata menu cumuna. ==== Cinema è televisiò ==== Venere hè statu menu adupratu cum'è locu d'azzione in u cinema è in televisiò ch'è a Luna o Marte. In certi filmi di fantascienza di a prima parte di u XXu seculu, a pianeta era raprisentata cum'è un mondu abitatu da donne o da civiltà strane. Frà l'opere chì u mettenu in scena ci hè u filmu suvieticu ''Soyuz 111: Terrore nant'à Venere''. In a seria ''[[Star Trek]]'', Venere hè prisentata cum'è una pianeta di classe N, cù stazione di terraformazione in un avvene luntanu. U tema di a terraformazione hè dinù trattatu in l'anime ''Venus Wars''. A seria televisiva britannica ''Space Odyssey: Voyage to the Planets'' (2004) mette in scena un viaghju umanu versu Venere è un sbarcu assai cortu, limitatu da e cundizione di a superficia. ==In Corsica== ''Venere'' hè chjamata à spessu a ''Stella Diana'' (o ''Stedda Diana''). == Note == <references/> ==Liami esterni== * [http://marcubiancarelli.blogspot.fr/2012/06/langhjuli-di-venera.html L'anghjuli di Venera, testu di [[Marcu Biancarelli]] ] [[Categoria:Venere]] [[Categoria:Pianeta]] hjr3twy4kui2l9wzgxw2a5p2qi1yryk 407121 407120 2026-10-16T09:39:12Z Articulivitali 28749 /* Superficia */ 407121 wikitext text/x-wiki [[File:Venus-real color.jpg|thumb|Venere, in culore naturale, fotografiata da a sonda [[Mariner 10]] u 5 ferraghju di u 1974]] '''Venere''' (o ‘’’Venera’’’) hè a siconda pianeta di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]].<ref>Ss'articulu pruvene in parte da a wikipedia in talianu.</ref> A so orbita, guasi circulare, a porta à compie una rivoluzione in circa 225 ghjorni terrestri. U so nome vene da [[Venere (divinità)|a dea rumana di l'amore è di a bellezza]]. U so simbulu astronomicu hè ♀. Cù una magnitudine apparente massima di −4,62, Venere hè l'ogettu naturale più luminosu in u celu di notte dopu à a [[Luna]]. Si pò vede pocu dopu à u tramontu o pocu prima di l'alba; per quessa hè cunnisciutu da l'antichità cum'è a '''stella vesperina''' o a '''stella mattutina'''. L'astronomi antichi ùn avianu micca sempre capitu chì ste duie apparizione eranu u listessu corpu celeste. Classificatu cum'è pianeta terrania, Venere hè qualchì volta chjamata a «pianeta gemella» di a [[Terra]], postu chì e duie pianete sò simile in taglia è in massa. Eppuru, e cundizione à a so superficia sò assai sfarente. A so atmosfera, cumposta soprattuttu da [[diossidu di carbone]], hè assai densa è hà una pressione à u livellu di u tarrenu di circa 92 volte quella di a Terra. A densità è a cumpusizione di l'atmosfera pruducenu un effettu di serra assai forte, chì face di Venere a pianeta a più calda di u sistema sulare. A pianeta hè cuperta da un stratu spessu di nuvuli riflettenti, cumposti soprattuttu d'[[acidu sulfuricu]], chì impediscenu di vede a superficia à traversu a luce visibile. Venere ùn hà micca satelliti naturali nè anelli, è u so campu magneticu hè assai più debule ch'è quellu di a Terra. == Osservazione == Venere hè una pianeta interna, vale à dì chì a so orbita hè più vicina à u Sole ch'è quella di a Terra. Per quessa, si pò osservà solu in vicinanza di u Sole è per qualchì ora à a volta. A luce solare a rende difficiule à vede di ghjornu, ma hè assai luminosa subitu dopu à u tramontu, à punente, o pocu prima di l'alba, à livante. À l'ochju nudu, pare una stella assai luminosa, di culore giallu-biancastru. L'osservazione à u telescopiu hè spessu megliu durante l'attrachjata o di ghjornu, quandu u cuntrastu cù u celu hè menu forte è a pianeta hè più alta sopra à l'orizonte. I filtri culurati, neutri o polarizatori ponu aiutà à mette in risaltu e debule particularità di i nuvuli venusiani. L'allungamentu di Venere, vale à dì a so distanza angulare da u Sole, pò ghjunghje à circa 47°. A pianeta pò passà davanti à u Sole o daretu à ellu. Quand'ella passa daretu, si trova in cunghjunzione superiore; quand'ella passa davanti à u Sole, si trova in cunghjunzione inferiore. In questu ultimu casu, a faccia illuminata ùn hè visibile da a Terra. Fora di u Sole è di a Luna, Venere hè unu di i pochi corpi celesti chì ponu esse visti à l'ochju nudu ancu di ghjornu, s'è u celu hè chjaru è a pianeta ùn hè micca troppu vicinu à u Sole. === Fasi === [[File:Phases Venus.jpg|thumb|E fasi di Venere è a variazione di u so diametru apparente]] Cum'è a Luna, Venere mostra fase diverse viste da a Terra. A parte illuminata chì si pò vede cambia mentre a pianeta gira intornu à u Sole. U diametru apparente è a luminosità cambianu dinù cù a fase è cù a distanza trà Venere è a Terra. À a cunghjunzione superiore, a faccia rivolta versu a Terra hè cumpletamente illuminata, ma Venere hè troppu vicina à u Sole per esse osservata. À a cunghjunzione inferiore, a pianeta pare più grande è a faccia rivolta versu a Terra hè guasi tutta in ombra. === U pentagramma di Venere === [[File:Venus geocentric orbit curve simplified Line (pentagram).svg|thumb|A forma di pentagramma tracciata da Venere in u celu vistu da a Terra]] A pusizione di Venere vista da a Terra ripete una figura chì s'assumiglia à un [[pentagramma]]. A forma nasce da a risunanza orbitale apprussimata di 13 orbite di Venere per 8 anni terrestri. Dopu à ottu anni, Venere torna guasi à a listessa pusizione relativa, ma u pentagramma hè giratu di circa 2,55°. == Storia di l'osservazione == Venere era prubabilmente cunnisciuta da a preistoria. I [[Babilonesi]] u chjamavanu [[Ištar]], in riferimentu à a so dea di l'amore, di a sessualità è di a guerra. Parechje culture antiche, frà e quale l'[[Anticu Egittu|Egiziani]], i [[Grechi antichi|Grechi]], i [[Maya]] è i [[Rumani]], distinguevanu a so apparizione di mane da quella di a sera, è pensavanu à volte ch'elli fussinu dui astri diversi. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; in latinu i nomi currispundenti eranu [[Luciferu (astrunumia)|Luciferu]] è [[Vespru]]. [[File:N 002.jpg|thumb|Marte, Ghjove è Venere prima di l'alba, u 22 uttrovi 2015]] [[Galileo Galilei]] fù u primu à studià e fase di Venere cù un telescopiu. E so osservazione mustravanu chì a pianeta passava per fase simile à quelle di a Luna, è sustenianu u mudellu eliocentricu prupostu da [[Niculaiu Copernicu]]: Venere gira intornu à u Sole è ùn gira micca intornu à a Terra. À u XVIIu seculu, l'astronomi ùn cunniscianu ancu u periodu di rutazione di Venere. [[Giovanni Cassini]] pensava chì durava 24 ore, mentre [[Francesco Bianchini]] prupunia un periodu di 24 ghjorni. U stratu di nuvuli impedia di determinà a rutazione cù sicurità. À a fine di u XIXu seculu, [[Giovanni Schiaparelli]] suggerì chì a pianeta pudia esse in rutazione sincrona, cù a stessa faccia sempre rivolta versu u Sole. In u 1932, l'astronomi W. Adams è T. Dunham anu trovu in u spettru infrarossu di Venere linee d'assorbimentu di u carbone, chì anu permessu di capisce chì u diossidu di carbone era una parte impurtante di a so atmosfera. In u 1961, e misurazione radar anu datu una stima di u periodu di rutazione. U muvimentu retrogradu di Venere hè statu cunfirmatu in u 1964. In u 1962, a sonda [[Mariner 2]] hà fattu u so passaghju vicinu à a pianeta è hà mandatu à a Terra e prime misurazione di a temperatura è di a cumpusizione atmosferica. === Transiti === [[File:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|Venere durante u transitu di u 2004]] Un transitu di Venere accade quandu a pianeta passa trà a Terra è u Sole è copre una piccula parte di u discu sulare. I transiti sò rari è si presentanu in paghji separate da ottu anni; trà un paghju è u seguente passanu circa 121,5 o 105,5 anni. I transiti sò stati impurtanti in a storia di l'astrunumia, perchè l'osservazione da lochi diversi di a Terra hà aiutatu à stimà a distanza trà a Terra è u Sole. U transitu di u 1761 hà ancu permessu à [[Mikhail Lomonosov]] di ricunnosce indizii di l'esistenza d'una atmosfera intornu à Venere. [[Giovanni Kepleru]] avia previstu un transitu per u 1631, ma ùn era micca visibile da l'Europa. L'astronomu inglese [[Jeremiah Horrocks]] hà previstu u transitu di u 1639 è hè statu u primu à osservà ne unu. L'ultimi transiti sò accaduti in u 2004 è in u 2012. I transiti muderni sò utili ancu per pruvà e tecniche aduprate à studià l'atmosfere di pianete strasulare. === Missione spaziale === [[File:Pioneer Venus Multiprobe spacecraft.jpg|thumb|Raprisentazione di a nave spaziale [[Pioneer Venus 2]] è di e so sonde atmosferiche]] L'esplurazione spaziale di Venere hà principiatu in u 1961 cù a missione suvietica [[Venera 1]], chì hà passatu vicinu à a pianeta senza pudè mandà dati. U [[prugramma Venera]] hà cuntinuatu finu à u 1983 è hà ottenutu parechji successi. Prima di e missione spaziale, i nuvuli spesse ùn permettianu micca di cunnosce a superficia. Ci eranu parechje ipotesi: certi scentifichi pensavanu chì Venere fussi cupertu d'oceani, altri imaginavanu pantanicce o deserti. In u 1967, [[Venera 4]] hà mandatu dati da l'atmosfera, ma hà cessatu di trasmette prima di ghjunghje à a superficia, perchè a pressione era assai più alta di quella prevista. U 15 dicembre 1970, [[Venera 7]] hè diventata a prima sonda custruita da l'omu à atterrà nant'à un'altra pianeta è à mandà un signale da a so superficia. E sonde [[Venera 9]] è [[Venera 10]] anu mandatu e prime imagine in biancu è neru di u tarrenu; [[Venera 13]] è [[Venera 14]] anu mandatu e prime imagine à culori. A [[NASA]] hà mandatu e missione [[Mariner]] versu Venere, è in u 1978 hà lanciatu e sonde di u prugramma [[Pioneer Venus]]. In u 1983, e sonde suvietiche [[Venera 15]] è [[Venera 16]] anu adupratu radar per cartugrafià e zone sittintriunali di a pianeta. In u 1985, [[Vega 1]] è [[Vega 2]] anu mandatu moduli versu l'atmosfera è a superficia prima di cuntinuà u so viaghju versu a [[Cometa di Halley]]. In u 1989, a NASA hà lanciatu a sonda [[Magellanu (sonda spaziale)|Magellanu]], chì hà cartugrafiatu guasi tutta a superficia cù u radar. A missione hà furnitu una carta assai più precisa chè quelle dispunibule nanzu. A sonda europea [[Venus Express]], lanciata in u 2005, hà studiatu l'atmosfera è hà cartugrafiatu a pianeta da l'orbita finu à u 2014. Hà trovu, frà altru, indizii di fulmini, un grande vortice à u polu sudu è una strata fina d'ozonu. A sonda giappunese [[Akatsuki]], lanciata in u 2010, hè entrata in orbita intornu à Venere in u 2015 è hà studiatu a dinamica di l'atmosfera. In u 2021, l'[[Agenzia Spaziale Europea]] hà sceltu a missione [[EnVision]] per studià a superficia è l'internu di Venere. A NASA hà dinù annunziatu e missione [[DAVINCI]] è [[VERITAS]], destinate à studià l'atmosfera è a superficia. I calendarii di ste missione sò sottumessi à cambiamenti. == Parametri orbitali è rutazione == [[File:Venusorbitsolarsystem.gif|thumb|U muvimentu di Venere è di a Terra intornu à u Sole]] L'orbita di Venere hè guasi circulare, cù un'eccentricità inferiore à l'1%. A distanza media da u Sole hè di circa 108 milioni di chilometri. Venere gira intornu à u Sole in 224,7 ghjorni terrestri, à una vitezza orbitale media di circa 35 km/s. U so periodu sinodicu, vale à dì u tempu necessariu per vultà à listessa pusizione apparente in u celu vistu da a Terra, hè di circa 584 ghjorni. L'inclinazione di l'orbita rispettu à l'eclittica hè di 3,39°. A rutazione di Venere hè retrograda: gira in sensu oppostu à quellu di a maiò parte di e pianete è à quellu di a so rivoluzione intornu à u Sole. U ghjornu siderale dura circa 243 ghjorni terrestri, vale à dì più chè un annu venusianu. À l'equatore, a vitezza di rutazione hè di circa 6,5 km/h. U ghjornu solare, u tempu trà duie albe viste da u listessu locu, dura circa 117 ghjorni terrestri. Per via di a rutazione retrograda, un osservatore nant'à Venere videria u Sole nasce à punente è calà à livante. Venere hè a pianeta chì s'avvicina u più à a Terra. À a cunghjunzione inferiore, a distanza media trà e duie pianete hè di circa 41 milioni di chilometri. In e cundizione più favurevule, a distanza pò calà sin'à circa 38 milioni di chilometri. == Caratteristiche fisiche == [[File:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Paragone di e dimensione di e pianete terranie: Mercuriu, Venere, a Terra è Marte]] Venere hè unu di i quattru [[pianeta terrania|pianeti terranii]] di u sistema sulare. Hè un corpu rocciosu, guasi sfericu, è a so massa hè circa l'81,5% di quella terrestre. U so diametru hè solu circa 650 km più chjucu ch'è quellu di a Terra. A gravità à a superficia hè circa 0,88 volte quella terrestre. Malgradu a so sumiglianza cù a Terra in taglia è in massa, e cundizione à a superficia sò assai sfarente. L'atmosfera hè cumposta per circa 96,5% da diossidu di carbone è per 3,5% da azotu, cù piccule quantità d'altri gasi. A pressione atmosferica à u tarrenu hè circa 92 volte quella di a Terra, è a temperatura di a superficia varca i 460 °C. U stratu di nuvuli d'acidu sulfuricu riflette assai luce solare è piatta a superficia à l'osservazione ottica. A cartugrafia radar di a sonda Magellanu hà mustratu pianure vulcaniche, rilievi, crateri è numerose strutture d'origine vulcanica. U numeru relativamente chjucu di crateri d'impattu indicheghja chì a superficia hè geologicamente ghjovana, ancu s'ella ùn si cunnosce micca bè u so ritmu d'attività attuale. === Struttura interna === [[File:Venere-Interno.jpg|thumb|Struttura interna supposta di Venere]] Si sà pocu di a struttura interna di Venere, postu chì ùn ci sò state misurazione sismiche dirette. E sumiglianze cù a Terra in taglia è in densità facenu pensà chì Venere possa avè un nucleu, un mantellu è una crosta. A mancanza d'acqua liquida à a superficia puderia rende a litosfera è u mantellu più viscosi chè quelli terrestri. Questu puderia impedisce u muvimentu cuntinuu di placche tettoniche simile à quellu di a Terra. U calore internu puderia esse liberatu à traversu episodi geologichi maiò, durante i quali una parte impurtante di a crosta hè rinnuvata. === Superficia === [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|Ricustruzzione di a superficia di Venere à parte si di e misurazione di Magellanu]] E sonde Venera chì sò sbarcate nant'à Venere anu fotografiatu un tarrenu cumpostu soprattuttu di rocce basaltiche. A sonda Magellanu hà permessu a prima cartugrafia guasi cumpleta di a superficia. Hà identificatu circa un millaiu di crateri d'impattu. A densa atmosfera disintegra parechji meteoroidi prima ch'elli ghjunghjinu à u tarrenu, è cusì pochi picculi crateri si formanu. Circa l'80% di a superficia hè cumpostu da pianure vulcaniche. U restu hè furmatu soprattuttu da dui grandi altipiani, chjamati cuntinenti. À u nordu si trova [[Ishtar Terra]], chì hà circa a taglia di l'Australia. I [[Maxwell Montes|Monti Maxwell]], a catena muntosa più alta di Venere, si trovanu in questa regione. À u sudu di l'equatore si trova [[Aphrodite Terra]], d'una taglia paragunabile à quella di l'America suttana. Nant'à Venere sò stati identificati circa 1.500 vulcani di taglia media o grande, è ci puderia esse un numeru assai più grande di vulcani minori. Frà e strutture particulare ci sò e ''farra'', chì anu una forma piatta è arrotondata; e ''novae'', cù fratture disposte à raghju; l'[[aracnoide (esogeologia)|aracnoidi]], chì parenu tele di ragnu; è e [[corona (esogeologia)|corone]], furmate da anelli di fratture. Quasi tutte e strutture di a superficia portanu nomi di donne di a storia o di a mitulugia. L'eccezzione principale hè quella di i Monti Maxwell, numinati in onore di u fisicu [[James Clerk Maxwell]]. I nomi sò scelti da l'[[Unione Astronomica Internaziunale]]. === Atmosfera === {{Vede ancu|Atmosfera di Venere|Vita nant'à Venere}} [[File:PIA00072 Venus Cloud Patterns - colorized and filtered.jpg|thumb|left|Nubi di Venere fotografiate da a sonda [[Galileo (sonda spaziale)|Galileo]]]] L'atmosfera di Venere hè assai più densa ch'è quella terrestre. A so massa hè circa 93 volte quella di l'atmosfera di a Terra, è a pressione à a superficia currisponde à quella chì si trova à circa 950 metri di prufundità in un oceanu terrestre. A cumpusizione hè soprattuttu di diossidu di carbone è d'azotu. [[File:Vénus par Hubble.jpg|thumb|upright|Venere vista da u [[Telescopiu spaziale Hubble]] in 2010.]] U diossidu di carbone è i nuvuli d'acidu sulfuricu pruducenu un effettu di serra estremamente forte. A temperatura à a superficia supera i 460 °C, è Venere hè più caldu chè Mercuriu, malgradu a so distanza più grande da u Sole. Parechji mudelli pruponenu chì Venere avia, à l'iniziu, assai più acqua. L'aumentu di a radiazione sulare averia favuritu l'evapurazione, è u vapore d'acqua, gasu à effettu di serra, averia rinfurzatu u riscaldamentu. L'acqua si sarebbe dissuciata in idrogenu è ossigenu; l'idrogenu, essendu leghjeru, si sarebbe persu in u spaziu, mentre l'ossigenu saria statu assurbatu o ligatu à altri elementi. In i strati alti di l'atmosfera, à circa 50–60 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò assai più vicine à quelle di a Terra chè à quelle di a superficia. Per quessa, certi scentifichi anu cunsideratu l'ipotesi di forme di vita microscopiche in i nuvuli, ma ùn ci hè nisuna prova cunclusiva. In u 2020, un gruppu di scentifichi hà annunziatu d'avè rilevatu fosfina in l'atmosfera venusiana. A rilevazione è a so interpretazione sò state dopu discutite è ùn custituiscenu micca una prova di vita. === Magnetosfera === [[File:Venusian magnetosphere it.png|thumb|Interazzione di u ventu sulare cù l'atmosfera di Venere]] Venere ùn hà micca un campu magneticu internu forte cum'è quellu di a Terra. E misurazione anu mustratu chì u so campu magneticu hè debule è hè ligatu soprattuttu à l'interazzione trà u ventu sulare è a ionosfera. A debulezza di u campu magneticu lascia l'alta atmosfera più esposta à u ventu sulare. Particule atmosferiche ponu esse trascinate versu u spaziu. Una spiegazione pussibule di a mancanza d'una dinamo interna hè chì ùn ci sia abbastanza cunvezione in u nucleu per pruduce un campu magneticu stabile. === Satelliti naturali === {{Vede ancu|Neith (astrunumia)}} [[File:Fontana Venus Satellites.png|thumb|left|Disegnu di Francesco Fontana, chì pensava d'avè osservatu una luna di Venere]] Venere ùn hà micca satelliti naturali. Trà u XVIIu è u XIXu seculu, parechji astrònomi anu dichjaratu d'avè vistu una luna intornu à a pianeta. L'ipoteticu satellitu hè statu chjamatu [[Neith (astrunumia)|Neith]]. In u 1887, l'Accademia belga di e scienze hà esaminatu l'osservazione antiche è hà cunclusu ch'elle eranu state prubabilmente causate da stelle vicine o da altri errori d'osservazione. Certi mudelli di furmazione planetaria sughjeriscenu chì Venere puderia avè avutu una luna, furmata da un grande impattu, chì dopu seria cascata nant'à a pianeta. L'ipotesi ùn hè micca cunfirmata. L'asteroide [[524522 Zoozve]] hà una relazione orbitale particulare cù Venere è hè qualificatu di quasi-satellitu. == Culunizazione è terraformazione == {{Vede ancu|Culunizazione di Venere|Terraformazione di Venere}} [[File:TerraformedVenus.jpg|thumb|Raprisentazione artistica di Venere dopu una terraformazione]] Una culunia nant'à a superficia di Venere ùn hè micca pussibule cù e tecnulugie attuale. U calore intensu è a pressione atmosferica schiacciante anu fattu chì e sonde spaziale sopravvivessinu solu per un tempu limitatu. Invece, à circa 50 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò più moderate, ciò chì hà purtatu à pruposte teoriche di stazione o cità gallighjante. L'idee di terraformazione includenu a riduzzione di u diossidu di carbone atmosfericu, a messa in opera d'un scudu sulare per diminuì a quantità di luce ricevuta è a produzzione d'acqua à parte si di l'idrogenu. Sò prugetti assai speculativi, chì dumanderebbenu risorse è tecnulugie assai aldilà di quelle dispunibule oghje. Una pruposta teorica di Geoffrey A. Landis hè di custruisce abitati flottanti in l'alta atmosfera. L'aria respirabile, fatta d'ossigenu è d'azotu, seria menu densa chè l'atmosfera venusiana è puderia furnisce una spinta versu l'altu. E nuvuli d'acidu sulfuricu è a mancanza di cunniscenze dettagliate nantu à l'ambiente atmosfericu rendenu però l'idea difficiule da mette in pratica. == Venere in e culture == === In l'antichità === [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|Un codice [[Maya]] ligatu à l'osservazione di Venere]] Per via di u so splendore, Venere hà avutu un postu impurtante in e culture di parechji populi. I Babilonesi u chjamavanu [[Ištar]], à nome di a dea di l'amore è di a guerra. L'antichi Egiziani distinguìanu a stella di mane, ''Tioumoutiri'', da quella di a sera, ''Ouaiti''. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; più tardi capinu ch'elli eranu u listessu pianeta. I [[Maya]] osservavanu attentamente i muvimenti di Venere è anu custruitu calendarii chì ne tenianu contu. A pianeta era ligata à e divinità [[Quetzalcoatl]] è [[Xolotl]]. Per l'[[Inca]], Venere era ''Chasca'', assuciata à l'alba è cunsiderata cum'è una serva di u Sole. Venere avia dinù impurtanza in e tradizione di l'[[Aborigeni australiani|Aborigeni australiani]]. Frà i [[Yolngu]], a pianeta era chjamatu ''Barnumbirr'' è era assuciatu à a cumunicazione cù i morti. I Masai u chjamavanu ''Kileken'' è anu una tradizione orale cunnisciuta cum'è «u zitellu orfanu». In l'astrologia indiana, Venere hè chjamatu [[Shukra]]. In certe culture di l'Asia orientale era cunnisciutu cum'è «l'astro d'oru», secondu l'associazione tradiziunale trà e pianete è i cinque elementi. === In a fantascienza === ==== Litteratura ==== Nanzu chì e missione spaziale palisessinu e cundizione estreme di a superficia, Venere era spessu raprisentata in a fantascienza cum'è una pianeta calda ma abitabile, cupertu di paduli, d'oceani o di giungle. In u 1865, Achille Eyraud hà publicatu ''Voyage à Vénus'', unu di i primi rumanzi nantu à un viaghju versu a pianeta. [[Olaf Stapledon]], in ''Last and First Men'' (1930), hà imaginatu a terraformazione di Venere. [[Edgar Rice Burroughs]] hà situatu nant'à a pianeta parechji rumanzi di u so ciculu di Venere, cumincendu cù ''I pirati di Venere'' in u 1934. [[C. S. Lewis]] hà ambientatu ''Perelandra'' (1943) nant'à una versione imaginaria di Venere. In ''Lucky Starr è l'oceani di Venere'' (1954), [[Isaac Asimov]] hà discrittu un mondu cupertu d'acqua, cù cità sottumarine. Cù u migliuramentu di e cunniscenze scientifiche, a raprisentazione di Venere cum'è un mondu abitabile hè diventata menu cumuna. ==== Cinema è televisiò ==== Venere hè statu menu adupratu cum'è locu d'azzione in u cinema è in televisiò ch'è a Luna o Marte. In certi filmi di fantascienza di a prima parte di u XXu seculu, a pianeta era raprisentata cum'è un mondu abitatu da donne o da civiltà strane. Frà l'opere chì u mettenu in scena ci hè u filmu suvieticu ''Soyuz 111: Terrore nant'à Venere''. In a seria ''[[Star Trek]]'', Venere hè prisentata cum'è una pianeta di classe N, cù stazione di terraformazione in un avvene luntanu. U tema di a terraformazione hè dinù trattatu in l'anime ''Venus Wars''. A seria televisiva britannica ''Space Odyssey: Voyage to the Planets'' (2004) mette in scena un viaghju umanu versu Venere è un sbarcu assai cortu, limitatu da e cundizione di a superficia. ==In Corsica== ''Venere'' hè chjamata à spessu a ''Stella Diana'' (o ''Stedda Diana''). == Note == <references/> ==Liami esterni== * [http://marcubiancarelli.blogspot.fr/2012/06/langhjuli-di-venera.html L'anghjuli di Venera, testu di [[Marcu Biancarelli]] ] [[Categoria:Venere]] [[Categoria:Pianeta]] kmbbej50dg5em70gb1gkdifs6gv33yw 407122 407121 2026-10-16T09:39:19Z Articulivitali 28749 /* Atmosfera */ 407122 wikitext text/x-wiki [[File:Venus-real color.jpg|thumb|Venere, in culore naturale, fotografiata da a sonda [[Mariner 10]] u 5 ferraghju di u 1974]] '''Venere''' (o ‘’’Venera’’’) hè a siconda pianeta di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]].<ref>Ss'articulu pruvene in parte da a wikipedia in talianu.</ref> A so orbita, guasi circulare, a porta à compie una rivoluzione in circa 225 ghjorni terrestri. U so nome vene da [[Venere (divinità)|a dea rumana di l'amore è di a bellezza]]. U so simbulu astronomicu hè ♀. Cù una magnitudine apparente massima di −4,62, Venere hè l'ogettu naturale più luminosu in u celu di notte dopu à a [[Luna]]. Si pò vede pocu dopu à u tramontu o pocu prima di l'alba; per quessa hè cunnisciutu da l'antichità cum'è a '''stella vesperina''' o a '''stella mattutina'''. L'astronomi antichi ùn avianu micca sempre capitu chì ste duie apparizione eranu u listessu corpu celeste. Classificatu cum'è pianeta terrania, Venere hè qualchì volta chjamata a «pianeta gemella» di a [[Terra]], postu chì e duie pianete sò simile in taglia è in massa. Eppuru, e cundizione à a so superficia sò assai sfarente. A so atmosfera, cumposta soprattuttu da [[diossidu di carbone]], hè assai densa è hà una pressione à u livellu di u tarrenu di circa 92 volte quella di a Terra. A densità è a cumpusizione di l'atmosfera pruducenu un effettu di serra assai forte, chì face di Venere a pianeta a più calda di u sistema sulare. A pianeta hè cuperta da un stratu spessu di nuvuli riflettenti, cumposti soprattuttu d'[[acidu sulfuricu]], chì impediscenu di vede a superficia à traversu a luce visibile. Venere ùn hà micca satelliti naturali nè anelli, è u so campu magneticu hè assai più debule ch'è quellu di a Terra. == Osservazione == Venere hè una pianeta interna, vale à dì chì a so orbita hè più vicina à u Sole ch'è quella di a Terra. Per quessa, si pò osservà solu in vicinanza di u Sole è per qualchì ora à a volta. A luce solare a rende difficiule à vede di ghjornu, ma hè assai luminosa subitu dopu à u tramontu, à punente, o pocu prima di l'alba, à livante. À l'ochju nudu, pare una stella assai luminosa, di culore giallu-biancastru. L'osservazione à u telescopiu hè spessu megliu durante l'attrachjata o di ghjornu, quandu u cuntrastu cù u celu hè menu forte è a pianeta hè più alta sopra à l'orizonte. I filtri culurati, neutri o polarizatori ponu aiutà à mette in risaltu e debule particularità di i nuvuli venusiani. L'allungamentu di Venere, vale à dì a so distanza angulare da u Sole, pò ghjunghje à circa 47°. A pianeta pò passà davanti à u Sole o daretu à ellu. Quand'ella passa daretu, si trova in cunghjunzione superiore; quand'ella passa davanti à u Sole, si trova in cunghjunzione inferiore. In questu ultimu casu, a faccia illuminata ùn hè visibile da a Terra. Fora di u Sole è di a Luna, Venere hè unu di i pochi corpi celesti chì ponu esse visti à l'ochju nudu ancu di ghjornu, s'è u celu hè chjaru è a pianeta ùn hè micca troppu vicinu à u Sole. === Fasi === [[File:Phases Venus.jpg|thumb|E fasi di Venere è a variazione di u so diametru apparente]] Cum'è a Luna, Venere mostra fase diverse viste da a Terra. A parte illuminata chì si pò vede cambia mentre a pianeta gira intornu à u Sole. U diametru apparente è a luminosità cambianu dinù cù a fase è cù a distanza trà Venere è a Terra. À a cunghjunzione superiore, a faccia rivolta versu a Terra hè cumpletamente illuminata, ma Venere hè troppu vicina à u Sole per esse osservata. À a cunghjunzione inferiore, a pianeta pare più grande è a faccia rivolta versu a Terra hè guasi tutta in ombra. === U pentagramma di Venere === [[File:Venus geocentric orbit curve simplified Line (pentagram).svg|thumb|A forma di pentagramma tracciata da Venere in u celu vistu da a Terra]] A pusizione di Venere vista da a Terra ripete una figura chì s'assumiglia à un [[pentagramma]]. A forma nasce da a risunanza orbitale apprussimata di 13 orbite di Venere per 8 anni terrestri. Dopu à ottu anni, Venere torna guasi à a listessa pusizione relativa, ma u pentagramma hè giratu di circa 2,55°. == Storia di l'osservazione == Venere era prubabilmente cunnisciuta da a preistoria. I [[Babilonesi]] u chjamavanu [[Ištar]], in riferimentu à a so dea di l'amore, di a sessualità è di a guerra. Parechje culture antiche, frà e quale l'[[Anticu Egittu|Egiziani]], i [[Grechi antichi|Grechi]], i [[Maya]] è i [[Rumani]], distinguevanu a so apparizione di mane da quella di a sera, è pensavanu à volte ch'elli fussinu dui astri diversi. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; in latinu i nomi currispundenti eranu [[Luciferu (astrunumia)|Luciferu]] è [[Vespru]]. [[File:N 002.jpg|thumb|Marte, Ghjove è Venere prima di l'alba, u 22 uttrovi 2015]] [[Galileo Galilei]] fù u primu à studià e fase di Venere cù un telescopiu. E so osservazione mustravanu chì a pianeta passava per fase simile à quelle di a Luna, è sustenianu u mudellu eliocentricu prupostu da [[Niculaiu Copernicu]]: Venere gira intornu à u Sole è ùn gira micca intornu à a Terra. À u XVIIu seculu, l'astronomi ùn cunniscianu ancu u periodu di rutazione di Venere. [[Giovanni Cassini]] pensava chì durava 24 ore, mentre [[Francesco Bianchini]] prupunia un periodu di 24 ghjorni. U stratu di nuvuli impedia di determinà a rutazione cù sicurità. À a fine di u XIXu seculu, [[Giovanni Schiaparelli]] suggerì chì a pianeta pudia esse in rutazione sincrona, cù a stessa faccia sempre rivolta versu u Sole. In u 1932, l'astronomi W. Adams è T. Dunham anu trovu in u spettru infrarossu di Venere linee d'assorbimentu di u carbone, chì anu permessu di capisce chì u diossidu di carbone era una parte impurtante di a so atmosfera. In u 1961, e misurazione radar anu datu una stima di u periodu di rutazione. U muvimentu retrogradu di Venere hè statu cunfirmatu in u 1964. In u 1962, a sonda [[Mariner 2]] hà fattu u so passaghju vicinu à a pianeta è hà mandatu à a Terra e prime misurazione di a temperatura è di a cumpusizione atmosferica. === Transiti === [[File:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|Venere durante u transitu di u 2004]] Un transitu di Venere accade quandu a pianeta passa trà a Terra è u Sole è copre una piccula parte di u discu sulare. I transiti sò rari è si presentanu in paghji separate da ottu anni; trà un paghju è u seguente passanu circa 121,5 o 105,5 anni. I transiti sò stati impurtanti in a storia di l'astrunumia, perchè l'osservazione da lochi diversi di a Terra hà aiutatu à stimà a distanza trà a Terra è u Sole. U transitu di u 1761 hà ancu permessu à [[Mikhail Lomonosov]] di ricunnosce indizii di l'esistenza d'una atmosfera intornu à Venere. [[Giovanni Kepleru]] avia previstu un transitu per u 1631, ma ùn era micca visibile da l'Europa. L'astronomu inglese [[Jeremiah Horrocks]] hà previstu u transitu di u 1639 è hè statu u primu à osservà ne unu. L'ultimi transiti sò accaduti in u 2004 è in u 2012. I transiti muderni sò utili ancu per pruvà e tecniche aduprate à studià l'atmosfere di pianete strasulare. === Missione spaziale === [[File:Pioneer Venus Multiprobe spacecraft.jpg|thumb|Raprisentazione di a nave spaziale [[Pioneer Venus 2]] è di e so sonde atmosferiche]] L'esplurazione spaziale di Venere hà principiatu in u 1961 cù a missione suvietica [[Venera 1]], chì hà passatu vicinu à a pianeta senza pudè mandà dati. U [[prugramma Venera]] hà cuntinuatu finu à u 1983 è hà ottenutu parechji successi. Prima di e missione spaziale, i nuvuli spesse ùn permettianu micca di cunnosce a superficia. Ci eranu parechje ipotesi: certi scentifichi pensavanu chì Venere fussi cupertu d'oceani, altri imaginavanu pantanicce o deserti. In u 1967, [[Venera 4]] hà mandatu dati da l'atmosfera, ma hà cessatu di trasmette prima di ghjunghje à a superficia, perchè a pressione era assai più alta di quella prevista. U 15 dicembre 1970, [[Venera 7]] hè diventata a prima sonda custruita da l'omu à atterrà nant'à un'altra pianeta è à mandà un signale da a so superficia. E sonde [[Venera 9]] è [[Venera 10]] anu mandatu e prime imagine in biancu è neru di u tarrenu; [[Venera 13]] è [[Venera 14]] anu mandatu e prime imagine à culori. A [[NASA]] hà mandatu e missione [[Mariner]] versu Venere, è in u 1978 hà lanciatu e sonde di u prugramma [[Pioneer Venus]]. In u 1983, e sonde suvietiche [[Venera 15]] è [[Venera 16]] anu adupratu radar per cartugrafià e zone sittintriunali di a pianeta. In u 1985, [[Vega 1]] è [[Vega 2]] anu mandatu moduli versu l'atmosfera è a superficia prima di cuntinuà u so viaghju versu a [[Cometa di Halley]]. In u 1989, a NASA hà lanciatu a sonda [[Magellanu (sonda spaziale)|Magellanu]], chì hà cartugrafiatu guasi tutta a superficia cù u radar. A missione hà furnitu una carta assai più precisa chè quelle dispunibule nanzu. A sonda europea [[Venus Express]], lanciata in u 2005, hà studiatu l'atmosfera è hà cartugrafiatu a pianeta da l'orbita finu à u 2014. Hà trovu, frà altru, indizii di fulmini, un grande vortice à u polu sudu è una strata fina d'ozonu. A sonda giappunese [[Akatsuki]], lanciata in u 2010, hè entrata in orbita intornu à Venere in u 2015 è hà studiatu a dinamica di l'atmosfera. In u 2021, l'[[Agenzia Spaziale Europea]] hà sceltu a missione [[EnVision]] per studià a superficia è l'internu di Venere. A NASA hà dinù annunziatu e missione [[DAVINCI]] è [[VERITAS]], destinate à studià l'atmosfera è a superficia. I calendarii di ste missione sò sottumessi à cambiamenti. == Parametri orbitali è rutazione == [[File:Venusorbitsolarsystem.gif|thumb|U muvimentu di Venere è di a Terra intornu à u Sole]] L'orbita di Venere hè guasi circulare, cù un'eccentricità inferiore à l'1%. A distanza media da u Sole hè di circa 108 milioni di chilometri. Venere gira intornu à u Sole in 224,7 ghjorni terrestri, à una vitezza orbitale media di circa 35 km/s. U so periodu sinodicu, vale à dì u tempu necessariu per vultà à listessa pusizione apparente in u celu vistu da a Terra, hè di circa 584 ghjorni. L'inclinazione di l'orbita rispettu à l'eclittica hè di 3,39°. A rutazione di Venere hè retrograda: gira in sensu oppostu à quellu di a maiò parte di e pianete è à quellu di a so rivoluzione intornu à u Sole. U ghjornu siderale dura circa 243 ghjorni terrestri, vale à dì più chè un annu venusianu. À l'equatore, a vitezza di rutazione hè di circa 6,5 km/h. U ghjornu solare, u tempu trà duie albe viste da u listessu locu, dura circa 117 ghjorni terrestri. Per via di a rutazione retrograda, un osservatore nant'à Venere videria u Sole nasce à punente è calà à livante. Venere hè a pianeta chì s'avvicina u più à a Terra. À a cunghjunzione inferiore, a distanza media trà e duie pianete hè di circa 41 milioni di chilometri. In e cundizione più favurevule, a distanza pò calà sin'à circa 38 milioni di chilometri. == Caratteristiche fisiche == [[File:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Paragone di e dimensione di e pianete terranie: Mercuriu, Venere, a Terra è Marte]] Venere hè unu di i quattru [[pianeta terrania|pianeti terranii]] di u sistema sulare. Hè un corpu rocciosu, guasi sfericu, è a so massa hè circa l'81,5% di quella terrestre. U so diametru hè solu circa 650 km più chjucu ch'è quellu di a Terra. A gravità à a superficia hè circa 0,88 volte quella terrestre. Malgradu a so sumiglianza cù a Terra in taglia è in massa, e cundizione à a superficia sò assai sfarente. L'atmosfera hè cumposta per circa 96,5% da diossidu di carbone è per 3,5% da azotu, cù piccule quantità d'altri gasi. A pressione atmosferica à u tarrenu hè circa 92 volte quella di a Terra, è a temperatura di a superficia varca i 460 °C. U stratu di nuvuli d'acidu sulfuricu riflette assai luce solare è piatta a superficia à l'osservazione ottica. A cartugrafia radar di a sonda Magellanu hà mustratu pianure vulcaniche, rilievi, crateri è numerose strutture d'origine vulcanica. U numeru relativamente chjucu di crateri d'impattu indicheghja chì a superficia hè geologicamente ghjovana, ancu s'ella ùn si cunnosce micca bè u so ritmu d'attività attuale. === Struttura interna === [[File:Venere-Interno.jpg|thumb|Struttura interna supposta di Venere]] Si sà pocu di a struttura interna di Venere, postu chì ùn ci sò state misurazione sismiche dirette. E sumiglianze cù a Terra in taglia è in densità facenu pensà chì Venere possa avè un nucleu, un mantellu è una crosta. A mancanza d'acqua liquida à a superficia puderia rende a litosfera è u mantellu più viscosi chè quelli terrestri. Questu puderia impedisce u muvimentu cuntinuu di placche tettoniche simile à quellu di a Terra. U calore internu puderia esse liberatu à traversu episodi geologichi maiò, durante i quali una parte impurtante di a crosta hè rinnuvata. === Superficia === [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|Ricustruzzione di a superficia di Venere à parte si di e misurazione di Magellanu]] E sonde Venera chì sò sbarcate nant'à Venere anu fotografiatu un tarrenu cumpostu soprattuttu di rocce basaltiche. A sonda Magellanu hà permessu a prima cartugrafia guasi cumpleta di a superficia. Hà identificatu circa un millaiu di crateri d'impattu. A densa atmosfera disintegra parechji meteoroidi prima ch'elli ghjunghjinu à u tarrenu, è cusì pochi picculi crateri si formanu. Circa l'80% di a superficia hè cumpostu da pianure vulcaniche. U restu hè furmatu soprattuttu da dui grandi altipiani, chjamati cuntinenti. À u nordu si trova [[Ishtar Terra]], chì hà circa a taglia di l'Australia. I [[Maxwell Montes|Monti Maxwell]], a catena muntosa più alta di Venere, si trovanu in questa regione. À u sudu di l'equatore si trova [[Aphrodite Terra]], d'una taglia paragunabile à quella di l'America suttana. Nant'à Venere sò stati identificati circa 1.500 vulcani di taglia media o grande, è ci puderia esse un numeru assai più grande di vulcani minori. Frà e strutture particulare ci sò e ''farra'', chì anu una forma piatta è arrotondata; e ''novae'', cù fratture disposte à raghju; l'[[aracnoide (esogeologia)|aracnoidi]], chì parenu tele di ragnu; è e [[corona (esogeologia)|corone]], furmate da anelli di fratture. Quasi tutte e strutture di a superficia portanu nomi di donne di a storia o di a mitulugia. L'eccezzione principale hè quella di i Monti Maxwell, numinati in onore di u fisicu [[James Clerk Maxwell]]. I nomi sò scelti da l'[[Unione Astronomica Internaziunale]]. === Atmosfera === [[File:PIA00072 Venus Cloud Patterns - colorized and filtered.jpg|thumb|left|Nubi di Venere fotografiate da a sonda [[Galileo (sonda spaziale)|Galileo]]]] L'atmosfera di Venere hè assai più densa ch'è quella terrestre. A so massa hè circa 93 volte quella di l'atmosfera di a Terra, è a pressione à a superficia currisponde à quella chì si trova à circa 950 metri di prufundità in un oceanu terrestre. A cumpusizione hè soprattuttu di diossidu di carbone è d'azotu. [[File:Vénus par Hubble.jpg|thumb|upright|Venere vista da u [[Telescopiu spaziale Hubble]] in 2010.]] U diossidu di carbone è i nuvuli d'acidu sulfuricu pruducenu un effettu di serra estremamente forte. A temperatura à a superficia supera i 460 °C, è Venere hè più caldu chè Mercuriu, malgradu a so distanza più grande da u Sole. Parechji mudelli pruponenu chì Venere avia, à l'iniziu, assai più acqua. L'aumentu di a radiazione sulare averia favuritu l'evapurazione, è u vapore d'acqua, gasu à effettu di serra, averia rinfurzatu u riscaldamentu. L'acqua si sarebbe dissuciata in idrogenu è ossigenu; l'idrogenu, essendu leghjeru, si sarebbe persu in u spaziu, mentre l'ossigenu saria statu assurbatu o ligatu à altri elementi. In i strati alti di l'atmosfera, à circa 50–60 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò assai più vicine à quelle di a Terra chè à quelle di a superficia. Per quessa, certi scentifichi anu cunsideratu l'ipotesi di forme di vita microscopiche in i nuvuli, ma ùn ci hè nisuna prova cunclusiva. In u 2020, un gruppu di scentifichi hà annunziatu d'avè rilevatu fosfina in l'atmosfera venusiana. A rilevazione è a so interpretazione sò state dopu discutite è ùn custituiscenu micca una prova di vita. === Magnetosfera === [[File:Venusian magnetosphere it.png|thumb|Interazzione di u ventu sulare cù l'atmosfera di Venere]] Venere ùn hà micca un campu magneticu internu forte cum'è quellu di a Terra. E misurazione anu mustratu chì u so campu magneticu hè debule è hè ligatu soprattuttu à l'interazzione trà u ventu sulare è a ionosfera. A debulezza di u campu magneticu lascia l'alta atmosfera più esposta à u ventu sulare. Particule atmosferiche ponu esse trascinate versu u spaziu. Una spiegazione pussibule di a mancanza d'una dinamo interna hè chì ùn ci sia abbastanza cunvezione in u nucleu per pruduce un campu magneticu stabile. === Satelliti naturali === {{Vede ancu|Neith (astrunumia)}} [[File:Fontana Venus Satellites.png|thumb|left|Disegnu di Francesco Fontana, chì pensava d'avè osservatu una luna di Venere]] Venere ùn hà micca satelliti naturali. Trà u XVIIu è u XIXu seculu, parechji astrònomi anu dichjaratu d'avè vistu una luna intornu à a pianeta. L'ipoteticu satellitu hè statu chjamatu [[Neith (astrunumia)|Neith]]. In u 1887, l'Accademia belga di e scienze hà esaminatu l'osservazione antiche è hà cunclusu ch'elle eranu state prubabilmente causate da stelle vicine o da altri errori d'osservazione. Certi mudelli di furmazione planetaria sughjeriscenu chì Venere puderia avè avutu una luna, furmata da un grande impattu, chì dopu seria cascata nant'à a pianeta. L'ipotesi ùn hè micca cunfirmata. L'asteroide [[524522 Zoozve]] hà una relazione orbitale particulare cù Venere è hè qualificatu di quasi-satellitu. == Culunizazione è terraformazione == {{Vede ancu|Culunizazione di Venere|Terraformazione di Venere}} [[File:TerraformedVenus.jpg|thumb|Raprisentazione artistica di Venere dopu una terraformazione]] Una culunia nant'à a superficia di Venere ùn hè micca pussibule cù e tecnulugie attuale. U calore intensu è a pressione atmosferica schiacciante anu fattu chì e sonde spaziale sopravvivessinu solu per un tempu limitatu. Invece, à circa 50 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò più moderate, ciò chì hà purtatu à pruposte teoriche di stazione o cità gallighjante. L'idee di terraformazione includenu a riduzzione di u diossidu di carbone atmosfericu, a messa in opera d'un scudu sulare per diminuì a quantità di luce ricevuta è a produzzione d'acqua à parte si di l'idrogenu. Sò prugetti assai speculativi, chì dumanderebbenu risorse è tecnulugie assai aldilà di quelle dispunibule oghje. Una pruposta teorica di Geoffrey A. Landis hè di custruisce abitati flottanti in l'alta atmosfera. L'aria respirabile, fatta d'ossigenu è d'azotu, seria menu densa chè l'atmosfera venusiana è puderia furnisce una spinta versu l'altu. E nuvuli d'acidu sulfuricu è a mancanza di cunniscenze dettagliate nantu à l'ambiente atmosfericu rendenu però l'idea difficiule da mette in pratica. == Venere in e culture == === In l'antichità === [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|Un codice [[Maya]] ligatu à l'osservazione di Venere]] Per via di u so splendore, Venere hà avutu un postu impurtante in e culture di parechji populi. I Babilonesi u chjamavanu [[Ištar]], à nome di a dea di l'amore è di a guerra. L'antichi Egiziani distinguìanu a stella di mane, ''Tioumoutiri'', da quella di a sera, ''Ouaiti''. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; più tardi capinu ch'elli eranu u listessu pianeta. I [[Maya]] osservavanu attentamente i muvimenti di Venere è anu custruitu calendarii chì ne tenianu contu. A pianeta era ligata à e divinità [[Quetzalcoatl]] è [[Xolotl]]. Per l'[[Inca]], Venere era ''Chasca'', assuciata à l'alba è cunsiderata cum'è una serva di u Sole. Venere avia dinù impurtanza in e tradizione di l'[[Aborigeni australiani|Aborigeni australiani]]. Frà i [[Yolngu]], a pianeta era chjamatu ''Barnumbirr'' è era assuciatu à a cumunicazione cù i morti. I Masai u chjamavanu ''Kileken'' è anu una tradizione orale cunnisciuta cum'è «u zitellu orfanu». In l'astrologia indiana, Venere hè chjamatu [[Shukra]]. In certe culture di l'Asia orientale era cunnisciutu cum'è «l'astro d'oru», secondu l'associazione tradiziunale trà e pianete è i cinque elementi. === In a fantascienza === ==== Litteratura ==== Nanzu chì e missione spaziale palisessinu e cundizione estreme di a superficia, Venere era spessu raprisentata in a fantascienza cum'è una pianeta calda ma abitabile, cupertu di paduli, d'oceani o di giungle. In u 1865, Achille Eyraud hà publicatu ''Voyage à Vénus'', unu di i primi rumanzi nantu à un viaghju versu a pianeta. [[Olaf Stapledon]], in ''Last and First Men'' (1930), hà imaginatu a terraformazione di Venere. [[Edgar Rice Burroughs]] hà situatu nant'à a pianeta parechji rumanzi di u so ciculu di Venere, cumincendu cù ''I pirati di Venere'' in u 1934. [[C. S. Lewis]] hà ambientatu ''Perelandra'' (1943) nant'à una versione imaginaria di Venere. In ''Lucky Starr è l'oceani di Venere'' (1954), [[Isaac Asimov]] hà discrittu un mondu cupertu d'acqua, cù cità sottumarine. Cù u migliuramentu di e cunniscenze scientifiche, a raprisentazione di Venere cum'è un mondu abitabile hè diventata menu cumuna. ==== Cinema è televisiò ==== Venere hè statu menu adupratu cum'è locu d'azzione in u cinema è in televisiò ch'è a Luna o Marte. In certi filmi di fantascienza di a prima parte di u XXu seculu, a pianeta era raprisentata cum'è un mondu abitatu da donne o da civiltà strane. Frà l'opere chì u mettenu in scena ci hè u filmu suvieticu ''Soyuz 111: Terrore nant'à Venere''. In a seria ''[[Star Trek]]'', Venere hè prisentata cum'è una pianeta di classe N, cù stazione di terraformazione in un avvene luntanu. U tema di a terraformazione hè dinù trattatu in l'anime ''Venus Wars''. A seria televisiva britannica ''Space Odyssey: Voyage to the Planets'' (2004) mette in scena un viaghju umanu versu Venere è un sbarcu assai cortu, limitatu da e cundizione di a superficia. ==In Corsica== ''Venere'' hè chjamata à spessu a ''Stella Diana'' (o ''Stedda Diana''). == Note == <references/> ==Liami esterni== * [http://marcubiancarelli.blogspot.fr/2012/06/langhjuli-di-venera.html L'anghjuli di Venera, testu di [[Marcu Biancarelli]] ] [[Categoria:Venere]] [[Categoria:Pianeta]] j214o6heo6nvtdtheap5oo8cmk1p2kn 407123 407122 2026-10-16T09:39:31Z Articulivitali 28749 /* Satelliti naturali */ 407123 wikitext text/x-wiki [[File:Venus-real color.jpg|thumb|Venere, in culore naturale, fotografiata da a sonda [[Mariner 10]] u 5 ferraghju di u 1974]] '''Venere''' (o ‘’’Venera’’’) hè a siconda pianeta di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]].<ref>Ss'articulu pruvene in parte da a wikipedia in talianu.</ref> A so orbita, guasi circulare, a porta à compie una rivoluzione in circa 225 ghjorni terrestri. U so nome vene da [[Venere (divinità)|a dea rumana di l'amore è di a bellezza]]. U so simbulu astronomicu hè ♀. Cù una magnitudine apparente massima di −4,62, Venere hè l'ogettu naturale più luminosu in u celu di notte dopu à a [[Luna]]. Si pò vede pocu dopu à u tramontu o pocu prima di l'alba; per quessa hè cunnisciutu da l'antichità cum'è a '''stella vesperina''' o a '''stella mattutina'''. L'astronomi antichi ùn avianu micca sempre capitu chì ste duie apparizione eranu u listessu corpu celeste. Classificatu cum'è pianeta terrania, Venere hè qualchì volta chjamata a «pianeta gemella» di a [[Terra]], postu chì e duie pianete sò simile in taglia è in massa. Eppuru, e cundizione à a so superficia sò assai sfarente. A so atmosfera, cumposta soprattuttu da [[diossidu di carbone]], hè assai densa è hà una pressione à u livellu di u tarrenu di circa 92 volte quella di a Terra. A densità è a cumpusizione di l'atmosfera pruducenu un effettu di serra assai forte, chì face di Venere a pianeta a più calda di u sistema sulare. A pianeta hè cuperta da un stratu spessu di nuvuli riflettenti, cumposti soprattuttu d'[[acidu sulfuricu]], chì impediscenu di vede a superficia à traversu a luce visibile. Venere ùn hà micca satelliti naturali nè anelli, è u so campu magneticu hè assai più debule ch'è quellu di a Terra. == Osservazione == Venere hè una pianeta interna, vale à dì chì a so orbita hè più vicina à u Sole ch'è quella di a Terra. Per quessa, si pò osservà solu in vicinanza di u Sole è per qualchì ora à a volta. A luce solare a rende difficiule à vede di ghjornu, ma hè assai luminosa subitu dopu à u tramontu, à punente, o pocu prima di l'alba, à livante. À l'ochju nudu, pare una stella assai luminosa, di culore giallu-biancastru. L'osservazione à u telescopiu hè spessu megliu durante l'attrachjata o di ghjornu, quandu u cuntrastu cù u celu hè menu forte è a pianeta hè più alta sopra à l'orizonte. I filtri culurati, neutri o polarizatori ponu aiutà à mette in risaltu e debule particularità di i nuvuli venusiani. L'allungamentu di Venere, vale à dì a so distanza angulare da u Sole, pò ghjunghje à circa 47°. A pianeta pò passà davanti à u Sole o daretu à ellu. Quand'ella passa daretu, si trova in cunghjunzione superiore; quand'ella passa davanti à u Sole, si trova in cunghjunzione inferiore. In questu ultimu casu, a faccia illuminata ùn hè visibile da a Terra. Fora di u Sole è di a Luna, Venere hè unu di i pochi corpi celesti chì ponu esse visti à l'ochju nudu ancu di ghjornu, s'è u celu hè chjaru è a pianeta ùn hè micca troppu vicinu à u Sole. === Fasi === [[File:Phases Venus.jpg|thumb|E fasi di Venere è a variazione di u so diametru apparente]] Cum'è a Luna, Venere mostra fase diverse viste da a Terra. A parte illuminata chì si pò vede cambia mentre a pianeta gira intornu à u Sole. U diametru apparente è a luminosità cambianu dinù cù a fase è cù a distanza trà Venere è a Terra. À a cunghjunzione superiore, a faccia rivolta versu a Terra hè cumpletamente illuminata, ma Venere hè troppu vicina à u Sole per esse osservata. À a cunghjunzione inferiore, a pianeta pare più grande è a faccia rivolta versu a Terra hè guasi tutta in ombra. === U pentagramma di Venere === [[File:Venus geocentric orbit curve simplified Line (pentagram).svg|thumb|A forma di pentagramma tracciata da Venere in u celu vistu da a Terra]] A pusizione di Venere vista da a Terra ripete una figura chì s'assumiglia à un [[pentagramma]]. A forma nasce da a risunanza orbitale apprussimata di 13 orbite di Venere per 8 anni terrestri. Dopu à ottu anni, Venere torna guasi à a listessa pusizione relativa, ma u pentagramma hè giratu di circa 2,55°. == Storia di l'osservazione == Venere era prubabilmente cunnisciuta da a preistoria. I [[Babilonesi]] u chjamavanu [[Ištar]], in riferimentu à a so dea di l'amore, di a sessualità è di a guerra. Parechje culture antiche, frà e quale l'[[Anticu Egittu|Egiziani]], i [[Grechi antichi|Grechi]], i [[Maya]] è i [[Rumani]], distinguevanu a so apparizione di mane da quella di a sera, è pensavanu à volte ch'elli fussinu dui astri diversi. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; in latinu i nomi currispundenti eranu [[Luciferu (astrunumia)|Luciferu]] è [[Vespru]]. [[File:N 002.jpg|thumb|Marte, Ghjove è Venere prima di l'alba, u 22 uttrovi 2015]] [[Galileo Galilei]] fù u primu à studià e fase di Venere cù un telescopiu. E so osservazione mustravanu chì a pianeta passava per fase simile à quelle di a Luna, è sustenianu u mudellu eliocentricu prupostu da [[Niculaiu Copernicu]]: Venere gira intornu à u Sole è ùn gira micca intornu à a Terra. À u XVIIu seculu, l'astronomi ùn cunniscianu ancu u periodu di rutazione di Venere. [[Giovanni Cassini]] pensava chì durava 24 ore, mentre [[Francesco Bianchini]] prupunia un periodu di 24 ghjorni. U stratu di nuvuli impedia di determinà a rutazione cù sicurità. À a fine di u XIXu seculu, [[Giovanni Schiaparelli]] suggerì chì a pianeta pudia esse in rutazione sincrona, cù a stessa faccia sempre rivolta versu u Sole. In u 1932, l'astronomi W. Adams è T. Dunham anu trovu in u spettru infrarossu di Venere linee d'assorbimentu di u carbone, chì anu permessu di capisce chì u diossidu di carbone era una parte impurtante di a so atmosfera. In u 1961, e misurazione radar anu datu una stima di u periodu di rutazione. U muvimentu retrogradu di Venere hè statu cunfirmatu in u 1964. In u 1962, a sonda [[Mariner 2]] hà fattu u so passaghju vicinu à a pianeta è hà mandatu à a Terra e prime misurazione di a temperatura è di a cumpusizione atmosferica. === Transiti === [[File:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|Venere durante u transitu di u 2004]] Un transitu di Venere accade quandu a pianeta passa trà a Terra è u Sole è copre una piccula parte di u discu sulare. I transiti sò rari è si presentanu in paghji separate da ottu anni; trà un paghju è u seguente passanu circa 121,5 o 105,5 anni. I transiti sò stati impurtanti in a storia di l'astrunumia, perchè l'osservazione da lochi diversi di a Terra hà aiutatu à stimà a distanza trà a Terra è u Sole. U transitu di u 1761 hà ancu permessu à [[Mikhail Lomonosov]] di ricunnosce indizii di l'esistenza d'una atmosfera intornu à Venere. [[Giovanni Kepleru]] avia previstu un transitu per u 1631, ma ùn era micca visibile da l'Europa. L'astronomu inglese [[Jeremiah Horrocks]] hà previstu u transitu di u 1639 è hè statu u primu à osservà ne unu. L'ultimi transiti sò accaduti in u 2004 è in u 2012. I transiti muderni sò utili ancu per pruvà e tecniche aduprate à studià l'atmosfere di pianete strasulare. === Missione spaziale === [[File:Pioneer Venus Multiprobe spacecraft.jpg|thumb|Raprisentazione di a nave spaziale [[Pioneer Venus 2]] è di e so sonde atmosferiche]] L'esplurazione spaziale di Venere hà principiatu in u 1961 cù a missione suvietica [[Venera 1]], chì hà passatu vicinu à a pianeta senza pudè mandà dati. U [[prugramma Venera]] hà cuntinuatu finu à u 1983 è hà ottenutu parechji successi. Prima di e missione spaziale, i nuvuli spesse ùn permettianu micca di cunnosce a superficia. Ci eranu parechje ipotesi: certi scentifichi pensavanu chì Venere fussi cupertu d'oceani, altri imaginavanu pantanicce o deserti. In u 1967, [[Venera 4]] hà mandatu dati da l'atmosfera, ma hà cessatu di trasmette prima di ghjunghje à a superficia, perchè a pressione era assai più alta di quella prevista. U 15 dicembre 1970, [[Venera 7]] hè diventata a prima sonda custruita da l'omu à atterrà nant'à un'altra pianeta è à mandà un signale da a so superficia. E sonde [[Venera 9]] è [[Venera 10]] anu mandatu e prime imagine in biancu è neru di u tarrenu; [[Venera 13]] è [[Venera 14]] anu mandatu e prime imagine à culori. A [[NASA]] hà mandatu e missione [[Mariner]] versu Venere, è in u 1978 hà lanciatu e sonde di u prugramma [[Pioneer Venus]]. In u 1983, e sonde suvietiche [[Venera 15]] è [[Venera 16]] anu adupratu radar per cartugrafià e zone sittintriunali di a pianeta. In u 1985, [[Vega 1]] è [[Vega 2]] anu mandatu moduli versu l'atmosfera è a superficia prima di cuntinuà u so viaghju versu a [[Cometa di Halley]]. In u 1989, a NASA hà lanciatu a sonda [[Magellanu (sonda spaziale)|Magellanu]], chì hà cartugrafiatu guasi tutta a superficia cù u radar. A missione hà furnitu una carta assai più precisa chè quelle dispunibule nanzu. A sonda europea [[Venus Express]], lanciata in u 2005, hà studiatu l'atmosfera è hà cartugrafiatu a pianeta da l'orbita finu à u 2014. Hà trovu, frà altru, indizii di fulmini, un grande vortice à u polu sudu è una strata fina d'ozonu. A sonda giappunese [[Akatsuki]], lanciata in u 2010, hè entrata in orbita intornu à Venere in u 2015 è hà studiatu a dinamica di l'atmosfera. In u 2021, l'[[Agenzia Spaziale Europea]] hà sceltu a missione [[EnVision]] per studià a superficia è l'internu di Venere. A NASA hà dinù annunziatu e missione [[DAVINCI]] è [[VERITAS]], destinate à studià l'atmosfera è a superficia. I calendarii di ste missione sò sottumessi à cambiamenti. == Parametri orbitali è rutazione == [[File:Venusorbitsolarsystem.gif|thumb|U muvimentu di Venere è di a Terra intornu à u Sole]] L'orbita di Venere hè guasi circulare, cù un'eccentricità inferiore à l'1%. A distanza media da u Sole hè di circa 108 milioni di chilometri. Venere gira intornu à u Sole in 224,7 ghjorni terrestri, à una vitezza orbitale media di circa 35 km/s. U so periodu sinodicu, vale à dì u tempu necessariu per vultà à listessa pusizione apparente in u celu vistu da a Terra, hè di circa 584 ghjorni. L'inclinazione di l'orbita rispettu à l'eclittica hè di 3,39°. A rutazione di Venere hè retrograda: gira in sensu oppostu à quellu di a maiò parte di e pianete è à quellu di a so rivoluzione intornu à u Sole. U ghjornu siderale dura circa 243 ghjorni terrestri, vale à dì più chè un annu venusianu. À l'equatore, a vitezza di rutazione hè di circa 6,5 km/h. U ghjornu solare, u tempu trà duie albe viste da u listessu locu, dura circa 117 ghjorni terrestri. Per via di a rutazione retrograda, un osservatore nant'à Venere videria u Sole nasce à punente è calà à livante. Venere hè a pianeta chì s'avvicina u più à a Terra. À a cunghjunzione inferiore, a distanza media trà e duie pianete hè di circa 41 milioni di chilometri. In e cundizione più favurevule, a distanza pò calà sin'à circa 38 milioni di chilometri. == Caratteristiche fisiche == [[File:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Paragone di e dimensione di e pianete terranie: Mercuriu, Venere, a Terra è Marte]] Venere hè unu di i quattru [[pianeta terrania|pianeti terranii]] di u sistema sulare. Hè un corpu rocciosu, guasi sfericu, è a so massa hè circa l'81,5% di quella terrestre. U so diametru hè solu circa 650 km più chjucu ch'è quellu di a Terra. A gravità à a superficia hè circa 0,88 volte quella terrestre. Malgradu a so sumiglianza cù a Terra in taglia è in massa, e cundizione à a superficia sò assai sfarente. L'atmosfera hè cumposta per circa 96,5% da diossidu di carbone è per 3,5% da azotu, cù piccule quantità d'altri gasi. A pressione atmosferica à u tarrenu hè circa 92 volte quella di a Terra, è a temperatura di a superficia varca i 460 °C. U stratu di nuvuli d'acidu sulfuricu riflette assai luce solare è piatta a superficia à l'osservazione ottica. A cartugrafia radar di a sonda Magellanu hà mustratu pianure vulcaniche, rilievi, crateri è numerose strutture d'origine vulcanica. U numeru relativamente chjucu di crateri d'impattu indicheghja chì a superficia hè geologicamente ghjovana, ancu s'ella ùn si cunnosce micca bè u so ritmu d'attività attuale. === Struttura interna === [[File:Venere-Interno.jpg|thumb|Struttura interna supposta di Venere]] Si sà pocu di a struttura interna di Venere, postu chì ùn ci sò state misurazione sismiche dirette. E sumiglianze cù a Terra in taglia è in densità facenu pensà chì Venere possa avè un nucleu, un mantellu è una crosta. A mancanza d'acqua liquida à a superficia puderia rende a litosfera è u mantellu più viscosi chè quelli terrestri. Questu puderia impedisce u muvimentu cuntinuu di placche tettoniche simile à quellu di a Terra. U calore internu puderia esse liberatu à traversu episodi geologichi maiò, durante i quali una parte impurtante di a crosta hè rinnuvata. === Superficia === [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|Ricustruzzione di a superficia di Venere à parte si di e misurazione di Magellanu]] E sonde Venera chì sò sbarcate nant'à Venere anu fotografiatu un tarrenu cumpostu soprattuttu di rocce basaltiche. A sonda Magellanu hà permessu a prima cartugrafia guasi cumpleta di a superficia. Hà identificatu circa un millaiu di crateri d'impattu. A densa atmosfera disintegra parechji meteoroidi prima ch'elli ghjunghjinu à u tarrenu, è cusì pochi picculi crateri si formanu. Circa l'80% di a superficia hè cumpostu da pianure vulcaniche. U restu hè furmatu soprattuttu da dui grandi altipiani, chjamati cuntinenti. À u nordu si trova [[Ishtar Terra]], chì hà circa a taglia di l'Australia. I [[Maxwell Montes|Monti Maxwell]], a catena muntosa più alta di Venere, si trovanu in questa regione. À u sudu di l'equatore si trova [[Aphrodite Terra]], d'una taglia paragunabile à quella di l'America suttana. Nant'à Venere sò stati identificati circa 1.500 vulcani di taglia media o grande, è ci puderia esse un numeru assai più grande di vulcani minori. Frà e strutture particulare ci sò e ''farra'', chì anu una forma piatta è arrotondata; e ''novae'', cù fratture disposte à raghju; l'[[aracnoide (esogeologia)|aracnoidi]], chì parenu tele di ragnu; è e [[corona (esogeologia)|corone]], furmate da anelli di fratture. Quasi tutte e strutture di a superficia portanu nomi di donne di a storia o di a mitulugia. L'eccezzione principale hè quella di i Monti Maxwell, numinati in onore di u fisicu [[James Clerk Maxwell]]. I nomi sò scelti da l'[[Unione Astronomica Internaziunale]]. === Atmosfera === [[File:PIA00072 Venus Cloud Patterns - colorized and filtered.jpg|thumb|left|Nubi di Venere fotografiate da a sonda [[Galileo (sonda spaziale)|Galileo]]]] L'atmosfera di Venere hè assai più densa ch'è quella terrestre. A so massa hè circa 93 volte quella di l'atmosfera di a Terra, è a pressione à a superficia currisponde à quella chì si trova à circa 950 metri di prufundità in un oceanu terrestre. A cumpusizione hè soprattuttu di diossidu di carbone è d'azotu. [[File:Vénus par Hubble.jpg|thumb|upright|Venere vista da u [[Telescopiu spaziale Hubble]] in 2010.]] U diossidu di carbone è i nuvuli d'acidu sulfuricu pruducenu un effettu di serra estremamente forte. A temperatura à a superficia supera i 460 °C, è Venere hè più caldu chè Mercuriu, malgradu a so distanza più grande da u Sole. Parechji mudelli pruponenu chì Venere avia, à l'iniziu, assai più acqua. L'aumentu di a radiazione sulare averia favuritu l'evapurazione, è u vapore d'acqua, gasu à effettu di serra, averia rinfurzatu u riscaldamentu. L'acqua si sarebbe dissuciata in idrogenu è ossigenu; l'idrogenu, essendu leghjeru, si sarebbe persu in u spaziu, mentre l'ossigenu saria statu assurbatu o ligatu à altri elementi. In i strati alti di l'atmosfera, à circa 50–60 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò assai più vicine à quelle di a Terra chè à quelle di a superficia. Per quessa, certi scentifichi anu cunsideratu l'ipotesi di forme di vita microscopiche in i nuvuli, ma ùn ci hè nisuna prova cunclusiva. In u 2020, un gruppu di scentifichi hà annunziatu d'avè rilevatu fosfina in l'atmosfera venusiana. A rilevazione è a so interpretazione sò state dopu discutite è ùn custituiscenu micca una prova di vita. === Magnetosfera === [[File:Venusian magnetosphere it.png|thumb|Interazzione di u ventu sulare cù l'atmosfera di Venere]] Venere ùn hà micca un campu magneticu internu forte cum'è quellu di a Terra. E misurazione anu mustratu chì u so campu magneticu hè debule è hè ligatu soprattuttu à l'interazzione trà u ventu sulare è a ionosfera. A debulezza di u campu magneticu lascia l'alta atmosfera più esposta à u ventu sulare. Particule atmosferiche ponu esse trascinate versu u spaziu. Una spiegazione pussibule di a mancanza d'una dinamo interna hè chì ùn ci sia abbastanza cunvezione in u nucleu per pruduce un campu magneticu stabile. === Satelliti naturali === [[File:Fontana Venus Satellites.png|thumb|left|Disegnu di Francesco Fontana, chì pensava d'avè osservatu una luna di Venere]] Venere ùn hà micca satelliti naturali. Trà u XVIIu è u XIXu seculu, parechji astrònomi anu dichjaratu d'avè vistu una luna intornu à a pianeta. L'ipoteticu satellitu hè statu chjamatu [[Neith (astrunumia)|Neith]]. In u 1887, l'Accademia belga di e scienze hà esaminatu l'osservazione antiche è hà cunclusu ch'elle eranu state prubabilmente causate da stelle vicine o da altri errori d'osservazione. Certi mudelli di furmazione planetaria sughjeriscenu chì Venere puderia avè avutu una luna, furmata da un grande impattu, chì dopu seria cascata nant'à a pianeta. L'ipotesi ùn hè micca cunfirmata. L'asteroide [[524522 Zoozve]] hà una relazione orbitale particulare cù Venere è hè qualificatu di quasi-satellitu. == Culunizazione è terraformazione == {{Vede ancu|Culunizazione di Venere|Terraformazione di Venere}} [[File:TerraformedVenus.jpg|thumb|Raprisentazione artistica di Venere dopu una terraformazione]] Una culunia nant'à a superficia di Venere ùn hè micca pussibule cù e tecnulugie attuale. U calore intensu è a pressione atmosferica schiacciante anu fattu chì e sonde spaziale sopravvivessinu solu per un tempu limitatu. Invece, à circa 50 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò più moderate, ciò chì hà purtatu à pruposte teoriche di stazione o cità gallighjante. L'idee di terraformazione includenu a riduzzione di u diossidu di carbone atmosfericu, a messa in opera d'un scudu sulare per diminuì a quantità di luce ricevuta è a produzzione d'acqua à parte si di l'idrogenu. Sò prugetti assai speculativi, chì dumanderebbenu risorse è tecnulugie assai aldilà di quelle dispunibule oghje. Una pruposta teorica di Geoffrey A. Landis hè di custruisce abitati flottanti in l'alta atmosfera. L'aria respirabile, fatta d'ossigenu è d'azotu, seria menu densa chè l'atmosfera venusiana è puderia furnisce una spinta versu l'altu. E nuvuli d'acidu sulfuricu è a mancanza di cunniscenze dettagliate nantu à l'ambiente atmosfericu rendenu però l'idea difficiule da mette in pratica. == Venere in e culture == === In l'antichità === [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|Un codice [[Maya]] ligatu à l'osservazione di Venere]] Per via di u so splendore, Venere hà avutu un postu impurtante in e culture di parechji populi. I Babilonesi u chjamavanu [[Ištar]], à nome di a dea di l'amore è di a guerra. L'antichi Egiziani distinguìanu a stella di mane, ''Tioumoutiri'', da quella di a sera, ''Ouaiti''. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; più tardi capinu ch'elli eranu u listessu pianeta. I [[Maya]] osservavanu attentamente i muvimenti di Venere è anu custruitu calendarii chì ne tenianu contu. A pianeta era ligata à e divinità [[Quetzalcoatl]] è [[Xolotl]]. Per l'[[Inca]], Venere era ''Chasca'', assuciata à l'alba è cunsiderata cum'è una serva di u Sole. Venere avia dinù impurtanza in e tradizione di l'[[Aborigeni australiani|Aborigeni australiani]]. Frà i [[Yolngu]], a pianeta era chjamatu ''Barnumbirr'' è era assuciatu à a cumunicazione cù i morti. I Masai u chjamavanu ''Kileken'' è anu una tradizione orale cunnisciuta cum'è «u zitellu orfanu». In l'astrologia indiana, Venere hè chjamatu [[Shukra]]. In certe culture di l'Asia orientale era cunnisciutu cum'è «l'astro d'oru», secondu l'associazione tradiziunale trà e pianete è i cinque elementi. === In a fantascienza === ==== Litteratura ==== Nanzu chì e missione spaziale palisessinu e cundizione estreme di a superficia, Venere era spessu raprisentata in a fantascienza cum'è una pianeta calda ma abitabile, cupertu di paduli, d'oceani o di giungle. In u 1865, Achille Eyraud hà publicatu ''Voyage à Vénus'', unu di i primi rumanzi nantu à un viaghju versu a pianeta. [[Olaf Stapledon]], in ''Last and First Men'' (1930), hà imaginatu a terraformazione di Venere. [[Edgar Rice Burroughs]] hà situatu nant'à a pianeta parechji rumanzi di u so ciculu di Venere, cumincendu cù ''I pirati di Venere'' in u 1934. [[C. S. Lewis]] hà ambientatu ''Perelandra'' (1943) nant'à una versione imaginaria di Venere. In ''Lucky Starr è l'oceani di Venere'' (1954), [[Isaac Asimov]] hà discrittu un mondu cupertu d'acqua, cù cità sottumarine. Cù u migliuramentu di e cunniscenze scientifiche, a raprisentazione di Venere cum'è un mondu abitabile hè diventata menu cumuna. ==== Cinema è televisiò ==== Venere hè statu menu adupratu cum'è locu d'azzione in u cinema è in televisiò ch'è a Luna o Marte. In certi filmi di fantascienza di a prima parte di u XXu seculu, a pianeta era raprisentata cum'è un mondu abitatu da donne o da civiltà strane. Frà l'opere chì u mettenu in scena ci hè u filmu suvieticu ''Soyuz 111: Terrore nant'à Venere''. In a seria ''[[Star Trek]]'', Venere hè prisentata cum'è una pianeta di classe N, cù stazione di terraformazione in un avvene luntanu. U tema di a terraformazione hè dinù trattatu in l'anime ''Venus Wars''. A seria televisiva britannica ''Space Odyssey: Voyage to the Planets'' (2004) mette in scena un viaghju umanu versu Venere è un sbarcu assai cortu, limitatu da e cundizione di a superficia. ==In Corsica== ''Venere'' hè chjamata à spessu a ''Stella Diana'' (o ''Stedda Diana''). == Note == <references/> ==Liami esterni== * [http://marcubiancarelli.blogspot.fr/2012/06/langhjuli-di-venera.html L'anghjuli di Venera, testu di [[Marcu Biancarelli]] ] [[Categoria:Venere]] [[Categoria:Pianeta]] t1ldcydxtwqg0g43vfo5co1m6j0m4ms 407124 407123 2026-10-16T09:39:40Z Articulivitali 28749 /* Culunizazione è terraformazione */ 407124 wikitext text/x-wiki [[File:Venus-real color.jpg|thumb|Venere, in culore naturale, fotografiata da a sonda [[Mariner 10]] u 5 ferraghju di u 1974]] '''Venere''' (o ‘’’Venera’’’) hè a siconda pianeta di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]].<ref>Ss'articulu pruvene in parte da a wikipedia in talianu.</ref> A so orbita, guasi circulare, a porta à compie una rivoluzione in circa 225 ghjorni terrestri. U so nome vene da [[Venere (divinità)|a dea rumana di l'amore è di a bellezza]]. U so simbulu astronomicu hè ♀. Cù una magnitudine apparente massima di −4,62, Venere hè l'ogettu naturale più luminosu in u celu di notte dopu à a [[Luna]]. Si pò vede pocu dopu à u tramontu o pocu prima di l'alba; per quessa hè cunnisciutu da l'antichità cum'è a '''stella vesperina''' o a '''stella mattutina'''. L'astronomi antichi ùn avianu micca sempre capitu chì ste duie apparizione eranu u listessu corpu celeste. Classificatu cum'è pianeta terrania, Venere hè qualchì volta chjamata a «pianeta gemella» di a [[Terra]], postu chì e duie pianete sò simile in taglia è in massa. Eppuru, e cundizione à a so superficia sò assai sfarente. A so atmosfera, cumposta soprattuttu da [[diossidu di carbone]], hè assai densa è hà una pressione à u livellu di u tarrenu di circa 92 volte quella di a Terra. A densità è a cumpusizione di l'atmosfera pruducenu un effettu di serra assai forte, chì face di Venere a pianeta a più calda di u sistema sulare. A pianeta hè cuperta da un stratu spessu di nuvuli riflettenti, cumposti soprattuttu d'[[acidu sulfuricu]], chì impediscenu di vede a superficia à traversu a luce visibile. Venere ùn hà micca satelliti naturali nè anelli, è u so campu magneticu hè assai più debule ch'è quellu di a Terra. == Osservazione == Venere hè una pianeta interna, vale à dì chì a so orbita hè più vicina à u Sole ch'è quella di a Terra. Per quessa, si pò osservà solu in vicinanza di u Sole è per qualchì ora à a volta. A luce solare a rende difficiule à vede di ghjornu, ma hè assai luminosa subitu dopu à u tramontu, à punente, o pocu prima di l'alba, à livante. À l'ochju nudu, pare una stella assai luminosa, di culore giallu-biancastru. L'osservazione à u telescopiu hè spessu megliu durante l'attrachjata o di ghjornu, quandu u cuntrastu cù u celu hè menu forte è a pianeta hè più alta sopra à l'orizonte. I filtri culurati, neutri o polarizatori ponu aiutà à mette in risaltu e debule particularità di i nuvuli venusiani. L'allungamentu di Venere, vale à dì a so distanza angulare da u Sole, pò ghjunghje à circa 47°. A pianeta pò passà davanti à u Sole o daretu à ellu. Quand'ella passa daretu, si trova in cunghjunzione superiore; quand'ella passa davanti à u Sole, si trova in cunghjunzione inferiore. In questu ultimu casu, a faccia illuminata ùn hè visibile da a Terra. Fora di u Sole è di a Luna, Venere hè unu di i pochi corpi celesti chì ponu esse visti à l'ochju nudu ancu di ghjornu, s'è u celu hè chjaru è a pianeta ùn hè micca troppu vicinu à u Sole. === Fasi === [[File:Phases Venus.jpg|thumb|E fasi di Venere è a variazione di u so diametru apparente]] Cum'è a Luna, Venere mostra fase diverse viste da a Terra. A parte illuminata chì si pò vede cambia mentre a pianeta gira intornu à u Sole. U diametru apparente è a luminosità cambianu dinù cù a fase è cù a distanza trà Venere è a Terra. À a cunghjunzione superiore, a faccia rivolta versu a Terra hè cumpletamente illuminata, ma Venere hè troppu vicina à u Sole per esse osservata. À a cunghjunzione inferiore, a pianeta pare più grande è a faccia rivolta versu a Terra hè guasi tutta in ombra. === U pentagramma di Venere === [[File:Venus geocentric orbit curve simplified Line (pentagram).svg|thumb|A forma di pentagramma tracciata da Venere in u celu vistu da a Terra]] A pusizione di Venere vista da a Terra ripete una figura chì s'assumiglia à un [[pentagramma]]. A forma nasce da a risunanza orbitale apprussimata di 13 orbite di Venere per 8 anni terrestri. Dopu à ottu anni, Venere torna guasi à a listessa pusizione relativa, ma u pentagramma hè giratu di circa 2,55°. == Storia di l'osservazione == Venere era prubabilmente cunnisciuta da a preistoria. I [[Babilonesi]] u chjamavanu [[Ištar]], in riferimentu à a so dea di l'amore, di a sessualità è di a guerra. Parechje culture antiche, frà e quale l'[[Anticu Egittu|Egiziani]], i [[Grechi antichi|Grechi]], i [[Maya]] è i [[Rumani]], distinguevanu a so apparizione di mane da quella di a sera, è pensavanu à volte ch'elli fussinu dui astri diversi. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; in latinu i nomi currispundenti eranu [[Luciferu (astrunumia)|Luciferu]] è [[Vespru]]. [[File:N 002.jpg|thumb|Marte, Ghjove è Venere prima di l'alba, u 22 uttrovi 2015]] [[Galileo Galilei]] fù u primu à studià e fase di Venere cù un telescopiu. E so osservazione mustravanu chì a pianeta passava per fase simile à quelle di a Luna, è sustenianu u mudellu eliocentricu prupostu da [[Niculaiu Copernicu]]: Venere gira intornu à u Sole è ùn gira micca intornu à a Terra. À u XVIIu seculu, l'astronomi ùn cunniscianu ancu u periodu di rutazione di Venere. [[Giovanni Cassini]] pensava chì durava 24 ore, mentre [[Francesco Bianchini]] prupunia un periodu di 24 ghjorni. U stratu di nuvuli impedia di determinà a rutazione cù sicurità. À a fine di u XIXu seculu, [[Giovanni Schiaparelli]] suggerì chì a pianeta pudia esse in rutazione sincrona, cù a stessa faccia sempre rivolta versu u Sole. In u 1932, l'astronomi W. Adams è T. Dunham anu trovu in u spettru infrarossu di Venere linee d'assorbimentu di u carbone, chì anu permessu di capisce chì u diossidu di carbone era una parte impurtante di a so atmosfera. In u 1961, e misurazione radar anu datu una stima di u periodu di rutazione. U muvimentu retrogradu di Venere hè statu cunfirmatu in u 1964. In u 1962, a sonda [[Mariner 2]] hà fattu u so passaghju vicinu à a pianeta è hà mandatu à a Terra e prime misurazione di a temperatura è di a cumpusizione atmosferica. === Transiti === [[File:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|Venere durante u transitu di u 2004]] Un transitu di Venere accade quandu a pianeta passa trà a Terra è u Sole è copre una piccula parte di u discu sulare. I transiti sò rari è si presentanu in paghji separate da ottu anni; trà un paghju è u seguente passanu circa 121,5 o 105,5 anni. I transiti sò stati impurtanti in a storia di l'astrunumia, perchè l'osservazione da lochi diversi di a Terra hà aiutatu à stimà a distanza trà a Terra è u Sole. U transitu di u 1761 hà ancu permessu à [[Mikhail Lomonosov]] di ricunnosce indizii di l'esistenza d'una atmosfera intornu à Venere. [[Giovanni Kepleru]] avia previstu un transitu per u 1631, ma ùn era micca visibile da l'Europa. L'astronomu inglese [[Jeremiah Horrocks]] hà previstu u transitu di u 1639 è hè statu u primu à osservà ne unu. L'ultimi transiti sò accaduti in u 2004 è in u 2012. I transiti muderni sò utili ancu per pruvà e tecniche aduprate à studià l'atmosfere di pianete strasulare. === Missione spaziale === [[File:Pioneer Venus Multiprobe spacecraft.jpg|thumb|Raprisentazione di a nave spaziale [[Pioneer Venus 2]] è di e so sonde atmosferiche]] L'esplurazione spaziale di Venere hà principiatu in u 1961 cù a missione suvietica [[Venera 1]], chì hà passatu vicinu à a pianeta senza pudè mandà dati. U [[prugramma Venera]] hà cuntinuatu finu à u 1983 è hà ottenutu parechji successi. Prima di e missione spaziale, i nuvuli spesse ùn permettianu micca di cunnosce a superficia. Ci eranu parechje ipotesi: certi scentifichi pensavanu chì Venere fussi cupertu d'oceani, altri imaginavanu pantanicce o deserti. In u 1967, [[Venera 4]] hà mandatu dati da l'atmosfera, ma hà cessatu di trasmette prima di ghjunghje à a superficia, perchè a pressione era assai più alta di quella prevista. U 15 dicembre 1970, [[Venera 7]] hè diventata a prima sonda custruita da l'omu à atterrà nant'à un'altra pianeta è à mandà un signale da a so superficia. E sonde [[Venera 9]] è [[Venera 10]] anu mandatu e prime imagine in biancu è neru di u tarrenu; [[Venera 13]] è [[Venera 14]] anu mandatu e prime imagine à culori. A [[NASA]] hà mandatu e missione [[Mariner]] versu Venere, è in u 1978 hà lanciatu e sonde di u prugramma [[Pioneer Venus]]. In u 1983, e sonde suvietiche [[Venera 15]] è [[Venera 16]] anu adupratu radar per cartugrafià e zone sittintriunali di a pianeta. In u 1985, [[Vega 1]] è [[Vega 2]] anu mandatu moduli versu l'atmosfera è a superficia prima di cuntinuà u so viaghju versu a [[Cometa di Halley]]. In u 1989, a NASA hà lanciatu a sonda [[Magellanu (sonda spaziale)|Magellanu]], chì hà cartugrafiatu guasi tutta a superficia cù u radar. A missione hà furnitu una carta assai più precisa chè quelle dispunibule nanzu. A sonda europea [[Venus Express]], lanciata in u 2005, hà studiatu l'atmosfera è hà cartugrafiatu a pianeta da l'orbita finu à u 2014. Hà trovu, frà altru, indizii di fulmini, un grande vortice à u polu sudu è una strata fina d'ozonu. A sonda giappunese [[Akatsuki]], lanciata in u 2010, hè entrata in orbita intornu à Venere in u 2015 è hà studiatu a dinamica di l'atmosfera. In u 2021, l'[[Agenzia Spaziale Europea]] hà sceltu a missione [[EnVision]] per studià a superficia è l'internu di Venere. A NASA hà dinù annunziatu e missione [[DAVINCI]] è [[VERITAS]], destinate à studià l'atmosfera è a superficia. I calendarii di ste missione sò sottumessi à cambiamenti. == Parametri orbitali è rutazione == [[File:Venusorbitsolarsystem.gif|thumb|U muvimentu di Venere è di a Terra intornu à u Sole]] L'orbita di Venere hè guasi circulare, cù un'eccentricità inferiore à l'1%. A distanza media da u Sole hè di circa 108 milioni di chilometri. Venere gira intornu à u Sole in 224,7 ghjorni terrestri, à una vitezza orbitale media di circa 35 km/s. U so periodu sinodicu, vale à dì u tempu necessariu per vultà à listessa pusizione apparente in u celu vistu da a Terra, hè di circa 584 ghjorni. L'inclinazione di l'orbita rispettu à l'eclittica hè di 3,39°. A rutazione di Venere hè retrograda: gira in sensu oppostu à quellu di a maiò parte di e pianete è à quellu di a so rivoluzione intornu à u Sole. U ghjornu siderale dura circa 243 ghjorni terrestri, vale à dì più chè un annu venusianu. À l'equatore, a vitezza di rutazione hè di circa 6,5 km/h. U ghjornu solare, u tempu trà duie albe viste da u listessu locu, dura circa 117 ghjorni terrestri. Per via di a rutazione retrograda, un osservatore nant'à Venere videria u Sole nasce à punente è calà à livante. Venere hè a pianeta chì s'avvicina u più à a Terra. À a cunghjunzione inferiore, a distanza media trà e duie pianete hè di circa 41 milioni di chilometri. In e cundizione più favurevule, a distanza pò calà sin'à circa 38 milioni di chilometri. == Caratteristiche fisiche == [[File:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Paragone di e dimensione di e pianete terranie: Mercuriu, Venere, a Terra è Marte]] Venere hè unu di i quattru [[pianeta terrania|pianeti terranii]] di u sistema sulare. Hè un corpu rocciosu, guasi sfericu, è a so massa hè circa l'81,5% di quella terrestre. U so diametru hè solu circa 650 km più chjucu ch'è quellu di a Terra. A gravità à a superficia hè circa 0,88 volte quella terrestre. Malgradu a so sumiglianza cù a Terra in taglia è in massa, e cundizione à a superficia sò assai sfarente. L'atmosfera hè cumposta per circa 96,5% da diossidu di carbone è per 3,5% da azotu, cù piccule quantità d'altri gasi. A pressione atmosferica à u tarrenu hè circa 92 volte quella di a Terra, è a temperatura di a superficia varca i 460 °C. U stratu di nuvuli d'acidu sulfuricu riflette assai luce solare è piatta a superficia à l'osservazione ottica. A cartugrafia radar di a sonda Magellanu hà mustratu pianure vulcaniche, rilievi, crateri è numerose strutture d'origine vulcanica. U numeru relativamente chjucu di crateri d'impattu indicheghja chì a superficia hè geologicamente ghjovana, ancu s'ella ùn si cunnosce micca bè u so ritmu d'attività attuale. === Struttura interna === [[File:Venere-Interno.jpg|thumb|Struttura interna supposta di Venere]] Si sà pocu di a struttura interna di Venere, postu chì ùn ci sò state misurazione sismiche dirette. E sumiglianze cù a Terra in taglia è in densità facenu pensà chì Venere possa avè un nucleu, un mantellu è una crosta. A mancanza d'acqua liquida à a superficia puderia rende a litosfera è u mantellu più viscosi chè quelli terrestri. Questu puderia impedisce u muvimentu cuntinuu di placche tettoniche simile à quellu di a Terra. U calore internu puderia esse liberatu à traversu episodi geologichi maiò, durante i quali una parte impurtante di a crosta hè rinnuvata. === Superficia === [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|Ricustruzzione di a superficia di Venere à parte si di e misurazione di Magellanu]] E sonde Venera chì sò sbarcate nant'à Venere anu fotografiatu un tarrenu cumpostu soprattuttu di rocce basaltiche. A sonda Magellanu hà permessu a prima cartugrafia guasi cumpleta di a superficia. Hà identificatu circa un millaiu di crateri d'impattu. A densa atmosfera disintegra parechji meteoroidi prima ch'elli ghjunghjinu à u tarrenu, è cusì pochi picculi crateri si formanu. Circa l'80% di a superficia hè cumpostu da pianure vulcaniche. U restu hè furmatu soprattuttu da dui grandi altipiani, chjamati cuntinenti. À u nordu si trova [[Ishtar Terra]], chì hà circa a taglia di l'Australia. I [[Maxwell Montes|Monti Maxwell]], a catena muntosa più alta di Venere, si trovanu in questa regione. À u sudu di l'equatore si trova [[Aphrodite Terra]], d'una taglia paragunabile à quella di l'America suttana. Nant'à Venere sò stati identificati circa 1.500 vulcani di taglia media o grande, è ci puderia esse un numeru assai più grande di vulcani minori. Frà e strutture particulare ci sò e ''farra'', chì anu una forma piatta è arrotondata; e ''novae'', cù fratture disposte à raghju; l'[[aracnoide (esogeologia)|aracnoidi]], chì parenu tele di ragnu; è e [[corona (esogeologia)|corone]], furmate da anelli di fratture. Quasi tutte e strutture di a superficia portanu nomi di donne di a storia o di a mitulugia. L'eccezzione principale hè quella di i Monti Maxwell, numinati in onore di u fisicu [[James Clerk Maxwell]]. I nomi sò scelti da l'[[Unione Astronomica Internaziunale]]. === Atmosfera === [[File:PIA00072 Venus Cloud Patterns - colorized and filtered.jpg|thumb|left|Nubi di Venere fotografiate da a sonda [[Galileo (sonda spaziale)|Galileo]]]] L'atmosfera di Venere hè assai più densa ch'è quella terrestre. A so massa hè circa 93 volte quella di l'atmosfera di a Terra, è a pressione à a superficia currisponde à quella chì si trova à circa 950 metri di prufundità in un oceanu terrestre. A cumpusizione hè soprattuttu di diossidu di carbone è d'azotu. [[File:Vénus par Hubble.jpg|thumb|upright|Venere vista da u [[Telescopiu spaziale Hubble]] in 2010.]] U diossidu di carbone è i nuvuli d'acidu sulfuricu pruducenu un effettu di serra estremamente forte. A temperatura à a superficia supera i 460 °C, è Venere hè più caldu chè Mercuriu, malgradu a so distanza più grande da u Sole. Parechji mudelli pruponenu chì Venere avia, à l'iniziu, assai più acqua. L'aumentu di a radiazione sulare averia favuritu l'evapurazione, è u vapore d'acqua, gasu à effettu di serra, averia rinfurzatu u riscaldamentu. L'acqua si sarebbe dissuciata in idrogenu è ossigenu; l'idrogenu, essendu leghjeru, si sarebbe persu in u spaziu, mentre l'ossigenu saria statu assurbatu o ligatu à altri elementi. In i strati alti di l'atmosfera, à circa 50–60 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò assai più vicine à quelle di a Terra chè à quelle di a superficia. Per quessa, certi scentifichi anu cunsideratu l'ipotesi di forme di vita microscopiche in i nuvuli, ma ùn ci hè nisuna prova cunclusiva. In u 2020, un gruppu di scentifichi hà annunziatu d'avè rilevatu fosfina in l'atmosfera venusiana. A rilevazione è a so interpretazione sò state dopu discutite è ùn custituiscenu micca una prova di vita. === Magnetosfera === [[File:Venusian magnetosphere it.png|thumb|Interazzione di u ventu sulare cù l'atmosfera di Venere]] Venere ùn hà micca un campu magneticu internu forte cum'è quellu di a Terra. E misurazione anu mustratu chì u so campu magneticu hè debule è hè ligatu soprattuttu à l'interazzione trà u ventu sulare è a ionosfera. A debulezza di u campu magneticu lascia l'alta atmosfera più esposta à u ventu sulare. Particule atmosferiche ponu esse trascinate versu u spaziu. Una spiegazione pussibule di a mancanza d'una dinamo interna hè chì ùn ci sia abbastanza cunvezione in u nucleu per pruduce un campu magneticu stabile. === Satelliti naturali === [[File:Fontana Venus Satellites.png|thumb|left|Disegnu di Francesco Fontana, chì pensava d'avè osservatu una luna di Venere]] Venere ùn hà micca satelliti naturali. Trà u XVIIu è u XIXu seculu, parechji astrònomi anu dichjaratu d'avè vistu una luna intornu à a pianeta. L'ipoteticu satellitu hè statu chjamatu [[Neith (astrunumia)|Neith]]. In u 1887, l'Accademia belga di e scienze hà esaminatu l'osservazione antiche è hà cunclusu ch'elle eranu state prubabilmente causate da stelle vicine o da altri errori d'osservazione. Certi mudelli di furmazione planetaria sughjeriscenu chì Venere puderia avè avutu una luna, furmata da un grande impattu, chì dopu seria cascata nant'à a pianeta. L'ipotesi ùn hè micca cunfirmata. L'asteroide [[524522 Zoozve]] hà una relazione orbitale particulare cù Venere è hè qualificatu di quasi-satellitu. == Culunizazione è terraformazione == [[File:TerraformedVenus.jpg|thumb|Raprisentazione artistica di Venere dopu una terraformazione]] Una culunia nant'à a superficia di Venere ùn hè micca pussibule cù e tecnulugie attuale. U calore intensu è a pressione atmosferica schiacciante anu fattu chì e sonde spaziale sopravvivessinu solu per un tempu limitatu. Invece, à circa 50 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò più moderate, ciò chì hà purtatu à pruposte teoriche di stazione o cità gallighjante. L'idee di terraformazione includenu a riduzzione di u diossidu di carbone atmosfericu, a messa in opera d'un scudu sulare per diminuì a quantità di luce ricevuta è a produzzione d'acqua à parte si di l'idrogenu. Sò prugetti assai speculativi, chì dumanderebbenu risorse è tecnulugie assai aldilà di quelle dispunibule oghje. Una pruposta teorica di Geoffrey A. Landis hè di custruisce abitati flottanti in l'alta atmosfera. L'aria respirabile, fatta d'ossigenu è d'azotu, seria menu densa chè l'atmosfera venusiana è puderia furnisce una spinta versu l'altu. E nuvuli d'acidu sulfuricu è a mancanza di cunniscenze dettagliate nantu à l'ambiente atmosfericu rendenu però l'idea difficiule da mette in pratica. == Venere in e culture == === In l'antichità === [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|Un codice [[Maya]] ligatu à l'osservazione di Venere]] Per via di u so splendore, Venere hà avutu un postu impurtante in e culture di parechji populi. I Babilonesi u chjamavanu [[Ištar]], à nome di a dea di l'amore è di a guerra. L'antichi Egiziani distinguìanu a stella di mane, ''Tioumoutiri'', da quella di a sera, ''Ouaiti''. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; più tardi capinu ch'elli eranu u listessu pianeta. I [[Maya]] osservavanu attentamente i muvimenti di Venere è anu custruitu calendarii chì ne tenianu contu. A pianeta era ligata à e divinità [[Quetzalcoatl]] è [[Xolotl]]. Per l'[[Inca]], Venere era ''Chasca'', assuciata à l'alba è cunsiderata cum'è una serva di u Sole. Venere avia dinù impurtanza in e tradizione di l'[[Aborigeni australiani|Aborigeni australiani]]. Frà i [[Yolngu]], a pianeta era chjamatu ''Barnumbirr'' è era assuciatu à a cumunicazione cù i morti. I Masai u chjamavanu ''Kileken'' è anu una tradizione orale cunnisciuta cum'è «u zitellu orfanu». In l'astrologia indiana, Venere hè chjamatu [[Shukra]]. In certe culture di l'Asia orientale era cunnisciutu cum'è «l'astro d'oru», secondu l'associazione tradiziunale trà e pianete è i cinque elementi. === In a fantascienza === ==== Litteratura ==== Nanzu chì e missione spaziale palisessinu e cundizione estreme di a superficia, Venere era spessu raprisentata in a fantascienza cum'è una pianeta calda ma abitabile, cupertu di paduli, d'oceani o di giungle. In u 1865, Achille Eyraud hà publicatu ''Voyage à Vénus'', unu di i primi rumanzi nantu à un viaghju versu a pianeta. [[Olaf Stapledon]], in ''Last and First Men'' (1930), hà imaginatu a terraformazione di Venere. [[Edgar Rice Burroughs]] hà situatu nant'à a pianeta parechji rumanzi di u so ciculu di Venere, cumincendu cù ''I pirati di Venere'' in u 1934. [[C. S. Lewis]] hà ambientatu ''Perelandra'' (1943) nant'à una versione imaginaria di Venere. In ''Lucky Starr è l'oceani di Venere'' (1954), [[Isaac Asimov]] hà discrittu un mondu cupertu d'acqua, cù cità sottumarine. Cù u migliuramentu di e cunniscenze scientifiche, a raprisentazione di Venere cum'è un mondu abitabile hè diventata menu cumuna. ==== Cinema è televisiò ==== Venere hè statu menu adupratu cum'è locu d'azzione in u cinema è in televisiò ch'è a Luna o Marte. In certi filmi di fantascienza di a prima parte di u XXu seculu, a pianeta era raprisentata cum'è un mondu abitatu da donne o da civiltà strane. Frà l'opere chì u mettenu in scena ci hè u filmu suvieticu ''Soyuz 111: Terrore nant'à Venere''. In a seria ''[[Star Trek]]'', Venere hè prisentata cum'è una pianeta di classe N, cù stazione di terraformazione in un avvene luntanu. U tema di a terraformazione hè dinù trattatu in l'anime ''Venus Wars''. A seria televisiva britannica ''Space Odyssey: Voyage to the Planets'' (2004) mette in scena un viaghju umanu versu Venere è un sbarcu assai cortu, limitatu da e cundizione di a superficia. ==In Corsica== ''Venere'' hè chjamata à spessu a ''Stella Diana'' (o ''Stedda Diana''). == Note == <references/> ==Liami esterni== * [http://marcubiancarelli.blogspot.fr/2012/06/langhjuli-di-venera.html L'anghjuli di Venera, testu di [[Marcu Biancarelli]] ] [[Categoria:Venere]] [[Categoria:Pianeta]] 6etmsfpn5v5hnkswofb974i90c9ei4v 407125 407124 2026-10-16T09:40:06Z Articulivitali 28749 407125 wikitext text/x-wiki [[File:Venus-real color.jpg|thumb|Venere, in culore naturale, fotografiata da a sonda [[Mariner 10]] u 5 ferraghju di u 1974]] '''Venere''' (o '''Venera''') hè a siconda pianeta di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]].<ref>Ss'articulu pruvene in parte da a wikipedia in talianu.</ref> A so orbita, guasi circulare, a porta à compie una rivoluzione in circa 225 ghjorni terrestri. U so nome vene da [[Venere (divinità)|a dea rumana di l'amore è di a bellezza]]. U so simbulu astronomicu hè ♀. Cù una magnitudine apparente massima di −4,62, Venere hè l'ogettu naturale più luminosu in u celu di notte dopu à a [[Luna]]. Si pò vede pocu dopu à u tramontu o pocu prima di l'alba; per quessa hè cunnisciutu da l'antichità cum'è a '''stella vesperina''' o a '''stella mattutina'''. L'astronomi antichi ùn avianu micca sempre capitu chì ste duie apparizione eranu u listessu corpu celeste. Classificatu cum'è pianeta terrania, Venere hè qualchì volta chjamata a «pianeta gemella» di a [[Terra]], postu chì e duie pianete sò simile in taglia è in massa. Eppuru, e cundizione à a so superficia sò assai sfarente. A so atmosfera, cumposta soprattuttu da [[diossidu di carbone]], hè assai densa è hà una pressione à u livellu di u tarrenu di circa 92 volte quella di a Terra. A densità è a cumpusizione di l'atmosfera pruducenu un effettu di serra assai forte, chì face di Venere a pianeta a più calda di u sistema sulare. A pianeta hè cuperta da un stratu spessu di nuvuli riflettenti, cumposti soprattuttu d'[[acidu sulfuricu]], chì impediscenu di vede a superficia à traversu a luce visibile. Venere ùn hà micca satelliti naturali nè anelli, è u so campu magneticu hè assai più debule ch'è quellu di a Terra. == Osservazione == Venere hè una pianeta interna, vale à dì chì a so orbita hè più vicina à u Sole ch'è quella di a Terra. Per quessa, si pò osservà solu in vicinanza di u Sole è per qualchì ora à a volta. A luce solare a rende difficiule à vede di ghjornu, ma hè assai luminosa subitu dopu à u tramontu, à punente, o pocu prima di l'alba, à livante. À l'ochju nudu, pare una stella assai luminosa, di culore giallu-biancastru. L'osservazione à u telescopiu hè spessu megliu durante l'attrachjata o di ghjornu, quandu u cuntrastu cù u celu hè menu forte è a pianeta hè più alta sopra à l'orizonte. I filtri culurati, neutri o polarizatori ponu aiutà à mette in risaltu e debule particularità di i nuvuli venusiani. L'allungamentu di Venere, vale à dì a so distanza angulare da u Sole, pò ghjunghje à circa 47°. A pianeta pò passà davanti à u Sole o daretu à ellu. Quand'ella passa daretu, si trova in cunghjunzione superiore; quand'ella passa davanti à u Sole, si trova in cunghjunzione inferiore. In questu ultimu casu, a faccia illuminata ùn hè visibile da a Terra. Fora di u Sole è di a Luna, Venere hè unu di i pochi corpi celesti chì ponu esse visti à l'ochju nudu ancu di ghjornu, s'è u celu hè chjaru è a pianeta ùn hè micca troppu vicinu à u Sole. === Fasi === [[File:Phases Venus.jpg|thumb|E fasi di Venere è a variazione di u so diametru apparente]] Cum'è a Luna, Venere mostra fase diverse viste da a Terra. A parte illuminata chì si pò vede cambia mentre a pianeta gira intornu à u Sole. U diametru apparente è a luminosità cambianu dinù cù a fase è cù a distanza trà Venere è a Terra. À a cunghjunzione superiore, a faccia rivolta versu a Terra hè cumpletamente illuminata, ma Venere hè troppu vicina à u Sole per esse osservata. À a cunghjunzione inferiore, a pianeta pare più grande è a faccia rivolta versu a Terra hè guasi tutta in ombra. === U pentagramma di Venere === [[File:Venus geocentric orbit curve simplified Line (pentagram).svg|thumb|A forma di pentagramma tracciata da Venere in u celu vistu da a Terra]] A pusizione di Venere vista da a Terra ripete una figura chì s'assumiglia à un [[pentagramma]]. A forma nasce da a risunanza orbitale apprussimata di 13 orbite di Venere per 8 anni terrestri. Dopu à ottu anni, Venere torna guasi à a listessa pusizione relativa, ma u pentagramma hè giratu di circa 2,55°. == Storia di l'osservazione == Venere era prubabilmente cunnisciuta da a preistoria. I [[Babilonesi]] u chjamavanu [[Ištar]], in riferimentu à a so dea di l'amore, di a sessualità è di a guerra. Parechje culture antiche, frà e quale l'[[Anticu Egittu|Egiziani]], i [[Grechi antichi|Grechi]], i [[Maya]] è i [[Rumani]], distinguevanu a so apparizione di mane da quella di a sera, è pensavanu à volte ch'elli fussinu dui astri diversi. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; in latinu i nomi currispundenti eranu [[Luciferu (astrunumia)|Luciferu]] è [[Vespru]]. [[File:N 002.jpg|thumb|Marte, Ghjove è Venere prima di l'alba, u 22 uttrovi 2015]] [[Galileo Galilei]] fù u primu à studià e fase di Venere cù un telescopiu. E so osservazione mustravanu chì a pianeta passava per fase simile à quelle di a Luna, è sustenianu u mudellu eliocentricu prupostu da [[Niculaiu Copernicu]]: Venere gira intornu à u Sole è ùn gira micca intornu à a Terra. À u XVIIu seculu, l'astronomi ùn cunniscianu ancu u periodu di rutazione di Venere. [[Giovanni Cassini]] pensava chì durava 24 ore, mentre [[Francesco Bianchini]] prupunia un periodu di 24 ghjorni. U stratu di nuvuli impedia di determinà a rutazione cù sicurità. À a fine di u XIXu seculu, [[Giovanni Schiaparelli]] suggerì chì a pianeta pudia esse in rutazione sincrona, cù a stessa faccia sempre rivolta versu u Sole. In u 1932, l'astronomi W. Adams è T. Dunham anu trovu in u spettru infrarossu di Venere linee d'assorbimentu di u carbone, chì anu permessu di capisce chì u diossidu di carbone era una parte impurtante di a so atmosfera. In u 1961, e misurazione radar anu datu una stima di u periodu di rutazione. U muvimentu retrogradu di Venere hè statu cunfirmatu in u 1964. In u 1962, a sonda [[Mariner 2]] hà fattu u so passaghju vicinu à a pianeta è hà mandatu à a Terra e prime misurazione di a temperatura è di a cumpusizione atmosferica. === Transiti === [[File:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|Venere durante u transitu di u 2004]] Un transitu di Venere accade quandu a pianeta passa trà a Terra è u Sole è copre una piccula parte di u discu sulare. I transiti sò rari è si presentanu in paghji separate da ottu anni; trà un paghju è u seguente passanu circa 121,5 o 105,5 anni. I transiti sò stati impurtanti in a storia di l'astrunumia, perchè l'osservazione da lochi diversi di a Terra hà aiutatu à stimà a distanza trà a Terra è u Sole. U transitu di u 1761 hà ancu permessu à [[Mikhail Lomonosov]] di ricunnosce indizii di l'esistenza d'una atmosfera intornu à Venere. [[Giovanni Kepleru]] avia previstu un transitu per u 1631, ma ùn era micca visibile da l'Europa. L'astronomu inglese [[Jeremiah Horrocks]] hà previstu u transitu di u 1639 è hè statu u primu à osservà ne unu. L'ultimi transiti sò accaduti in u 2004 è in u 2012. I transiti muderni sò utili ancu per pruvà e tecniche aduprate à studià l'atmosfere di pianete strasulare. === Missione spaziale === [[File:Pioneer Venus Multiprobe spacecraft.jpg|thumb|Raprisentazione di a nave spaziale [[Pioneer Venus 2]] è di e so sonde atmosferiche]] L'esplurazione spaziale di Venere hà principiatu in u 1961 cù a missione suvietica [[Venera 1]], chì hà passatu vicinu à a pianeta senza pudè mandà dati. U [[prugramma Venera]] hà cuntinuatu finu à u 1983 è hà ottenutu parechji successi. Prima di e missione spaziale, i nuvuli spesse ùn permettianu micca di cunnosce a superficia. Ci eranu parechje ipotesi: certi scentifichi pensavanu chì Venere fussi cupertu d'oceani, altri imaginavanu pantanicce o deserti. In u 1967, [[Venera 4]] hà mandatu dati da l'atmosfera, ma hà cessatu di trasmette prima di ghjunghje à a superficia, perchè a pressione era assai più alta di quella prevista. U 15 dicembre 1970, [[Venera 7]] hè diventata a prima sonda custruita da l'omu à atterrà nant'à un'altra pianeta è à mandà un signale da a so superficia. E sonde [[Venera 9]] è [[Venera 10]] anu mandatu e prime imagine in biancu è neru di u tarrenu; [[Venera 13]] è [[Venera 14]] anu mandatu e prime imagine à culori. A [[NASA]] hà mandatu e missione [[Mariner]] versu Venere, è in u 1978 hà lanciatu e sonde di u prugramma [[Pioneer Venus]]. In u 1983, e sonde suvietiche [[Venera 15]] è [[Venera 16]] anu adupratu radar per cartugrafià e zone sittintriunali di a pianeta. In u 1985, [[Vega 1]] è [[Vega 2]] anu mandatu moduli versu l'atmosfera è a superficia prima di cuntinuà u so viaghju versu a [[Cometa di Halley]]. In u 1989, a NASA hà lanciatu a sonda [[Magellanu (sonda spaziale)|Magellanu]], chì hà cartugrafiatu guasi tutta a superficia cù u radar. A missione hà furnitu una carta assai più precisa chè quelle dispunibule nanzu. A sonda europea [[Venus Express]], lanciata in u 2005, hà studiatu l'atmosfera è hà cartugrafiatu a pianeta da l'orbita finu à u 2014. Hà trovu, frà altru, indizii di fulmini, un grande vortice à u polu sudu è una strata fina d'ozonu. A sonda giappunese [[Akatsuki]], lanciata in u 2010, hè entrata in orbita intornu à Venere in u 2015 è hà studiatu a dinamica di l'atmosfera. In u 2021, l'[[Agenzia Spaziale Europea]] hà sceltu a missione [[EnVision]] per studià a superficia è l'internu di Venere. A NASA hà dinù annunziatu e missione [[DAVINCI]] è [[VERITAS]], destinate à studià l'atmosfera è a superficia. I calendarii di ste missione sò sottumessi à cambiamenti. == Parametri orbitali è rutazione == [[File:Venusorbitsolarsystem.gif|thumb|U muvimentu di Venere è di a Terra intornu à u Sole]] L'orbita di Venere hè guasi circulare, cù un'eccentricità inferiore à l'1%. A distanza media da u Sole hè di circa 108 milioni di chilometri. Venere gira intornu à u Sole in 224,7 ghjorni terrestri, à una vitezza orbitale media di circa 35 km/s. U so periodu sinodicu, vale à dì u tempu necessariu per vultà à listessa pusizione apparente in u celu vistu da a Terra, hè di circa 584 ghjorni. L'inclinazione di l'orbita rispettu à l'eclittica hè di 3,39°. A rutazione di Venere hè retrograda: gira in sensu oppostu à quellu di a maiò parte di e pianete è à quellu di a so rivoluzione intornu à u Sole. U ghjornu siderale dura circa 243 ghjorni terrestri, vale à dì più chè un annu venusianu. À l'equatore, a vitezza di rutazione hè di circa 6,5 km/h. U ghjornu solare, u tempu trà duie albe viste da u listessu locu, dura circa 117 ghjorni terrestri. Per via di a rutazione retrograda, un osservatore nant'à Venere videria u Sole nasce à punente è calà à livante. Venere hè a pianeta chì s'avvicina u più à a Terra. À a cunghjunzione inferiore, a distanza media trà e duie pianete hè di circa 41 milioni di chilometri. In e cundizione più favurevule, a distanza pò calà sin'à circa 38 milioni di chilometri. == Caratteristiche fisiche == [[File:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Paragone di e dimensione di e pianete terranie: Mercuriu, Venere, a Terra è Marte]] Venere hè unu di i quattru [[pianeta terrania|pianeti terranii]] di u sistema sulare. Hè un corpu rocciosu, guasi sfericu, è a so massa hè circa l'81,5% di quella terrestre. U so diametru hè solu circa 650 km più chjucu ch'è quellu di a Terra. A gravità à a superficia hè circa 0,88 volte quella terrestre. Malgradu a so sumiglianza cù a Terra in taglia è in massa, e cundizione à a superficia sò assai sfarente. L'atmosfera hè cumposta per circa 96,5% da diossidu di carbone è per 3,5% da azotu, cù piccule quantità d'altri gasi. A pressione atmosferica à u tarrenu hè circa 92 volte quella di a Terra, è a temperatura di a superficia varca i 460 °C. U stratu di nuvuli d'acidu sulfuricu riflette assai luce solare è piatta a superficia à l'osservazione ottica. A cartugrafia radar di a sonda Magellanu hà mustratu pianure vulcaniche, rilievi, crateri è numerose strutture d'origine vulcanica. U numeru relativamente chjucu di crateri d'impattu indicheghja chì a superficia hè geologicamente ghjovana, ancu s'ella ùn si cunnosce micca bè u so ritmu d'attività attuale. === Struttura interna === [[File:Venere-Interno.jpg|thumb|Struttura interna supposta di Venere]] Si sà pocu di a struttura interna di Venere, postu chì ùn ci sò state misurazione sismiche dirette. E sumiglianze cù a Terra in taglia è in densità facenu pensà chì Venere possa avè un nucleu, un mantellu è una crosta. A mancanza d'acqua liquida à a superficia puderia rende a litosfera è u mantellu più viscosi chè quelli terrestri. Questu puderia impedisce u muvimentu cuntinuu di placche tettoniche simile à quellu di a Terra. U calore internu puderia esse liberatu à traversu episodi geologichi maiò, durante i quali una parte impurtante di a crosta hè rinnuvata. === Superficia === [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|Ricustruzzione di a superficia di Venere à parte si di e misurazione di Magellanu]] E sonde Venera chì sò sbarcate nant'à Venere anu fotografiatu un tarrenu cumpostu soprattuttu di rocce basaltiche. A sonda Magellanu hà permessu a prima cartugrafia guasi cumpleta di a superficia. Hà identificatu circa un millaiu di crateri d'impattu. A densa atmosfera disintegra parechji meteoroidi prima ch'elli ghjunghjinu à u tarrenu, è cusì pochi picculi crateri si formanu. Circa l'80% di a superficia hè cumpostu da pianure vulcaniche. U restu hè furmatu soprattuttu da dui grandi altipiani, chjamati cuntinenti. À u nordu si trova [[Ishtar Terra]], chì hà circa a taglia di l'Australia. I [[Maxwell Montes|Monti Maxwell]], a catena muntosa più alta di Venere, si trovanu in questa regione. À u sudu di l'equatore si trova [[Aphrodite Terra]], d'una taglia paragunabile à quella di l'America suttana. Nant'à Venere sò stati identificati circa 1.500 vulcani di taglia media o grande, è ci puderia esse un numeru assai più grande di vulcani minori. Frà e strutture particulare ci sò e ''farra'', chì anu una forma piatta è arrotondata; e ''novae'', cù fratture disposte à raghju; l'[[aracnoide (esogeologia)|aracnoidi]], chì parenu tele di ragnu; è e [[corona (esogeologia)|corone]], furmate da anelli di fratture. Quasi tutte e strutture di a superficia portanu nomi di donne di a storia o di a mitulugia. L'eccezzione principale hè quella di i Monti Maxwell, numinati in onore di u fisicu [[James Clerk Maxwell]]. I nomi sò scelti da l'[[Unione Astronomica Internaziunale]]. === Atmosfera === [[File:PIA00072 Venus Cloud Patterns - colorized and filtered.jpg|thumb|left|Nubi di Venere fotografiate da a sonda [[Galileo (sonda spaziale)|Galileo]]]] L'atmosfera di Venere hè assai più densa ch'è quella terrestre. A so massa hè circa 93 volte quella di l'atmosfera di a Terra, è a pressione à a superficia currisponde à quella chì si trova à circa 950 metri di prufundità in un oceanu terrestre. A cumpusizione hè soprattuttu di diossidu di carbone è d'azotu. [[File:Vénus par Hubble.jpg|thumb|upright|Venere vista da u [[Telescopiu spaziale Hubble]] in 2010.]] U diossidu di carbone è i nuvuli d'acidu sulfuricu pruducenu un effettu di serra estremamente forte. A temperatura à a superficia supera i 460 °C, è Venere hè più caldu chè Mercuriu, malgradu a so distanza più grande da u Sole. Parechji mudelli pruponenu chì Venere avia, à l'iniziu, assai più acqua. L'aumentu di a radiazione sulare averia favuritu l'evapurazione, è u vapore d'acqua, gasu à effettu di serra, averia rinfurzatu u riscaldamentu. L'acqua si sarebbe dissuciata in idrogenu è ossigenu; l'idrogenu, essendu leghjeru, si sarebbe persu in u spaziu, mentre l'ossigenu saria statu assurbatu o ligatu à altri elementi. In i strati alti di l'atmosfera, à circa 50–60 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò assai più vicine à quelle di a Terra chè à quelle di a superficia. Per quessa, certi scentifichi anu cunsideratu l'ipotesi di forme di vita microscopiche in i nuvuli, ma ùn ci hè nisuna prova cunclusiva. In u 2020, un gruppu di scentifichi hà annunziatu d'avè rilevatu fosfina in l'atmosfera venusiana. A rilevazione è a so interpretazione sò state dopu discutite è ùn custituiscenu micca una prova di vita. === Magnetosfera === [[File:Venusian magnetosphere it.png|thumb|Interazzione di u ventu sulare cù l'atmosfera di Venere]] Venere ùn hà micca un campu magneticu internu forte cum'è quellu di a Terra. E misurazione anu mustratu chì u so campu magneticu hè debule è hè ligatu soprattuttu à l'interazzione trà u ventu sulare è a ionosfera. A debulezza di u campu magneticu lascia l'alta atmosfera più esposta à u ventu sulare. Particule atmosferiche ponu esse trascinate versu u spaziu. Una spiegazione pussibule di a mancanza d'una dinamo interna hè chì ùn ci sia abbastanza cunvezione in u nucleu per pruduce un campu magneticu stabile. === Satelliti naturali === [[File:Fontana Venus Satellites.png|thumb|left|Disegnu di Francesco Fontana, chì pensava d'avè osservatu una luna di Venere]] Venere ùn hà micca satelliti naturali. Trà u XVIIu è u XIXu seculu, parechji astrònomi anu dichjaratu d'avè vistu una luna intornu à a pianeta. L'ipoteticu satellitu hè statu chjamatu [[Neith (astrunumia)|Neith]]. In u 1887, l'Accademia belga di e scienze hà esaminatu l'osservazione antiche è hà cunclusu ch'elle eranu state prubabilmente causate da stelle vicine o da altri errori d'osservazione. Certi mudelli di furmazione planetaria sughjeriscenu chì Venere puderia avè avutu una luna, furmata da un grande impattu, chì dopu seria cascata nant'à a pianeta. L'ipotesi ùn hè micca cunfirmata. L'asteroide [[524522 Zoozve]] hà una relazione orbitale particulare cù Venere è hè qualificatu di quasi-satellitu. == Culunizazione è terraformazione == [[File:TerraformedVenus.jpg|thumb|Raprisentazione artistica di Venere dopu una terraformazione]] Una culunia nant'à a superficia di Venere ùn hè micca pussibule cù e tecnulugie attuale. U calore intensu è a pressione atmosferica schiacciante anu fattu chì e sonde spaziale sopravvivessinu solu per un tempu limitatu. Invece, à circa 50 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò più moderate, ciò chì hà purtatu à pruposte teoriche di stazione o cità gallighjante. L'idee di terraformazione includenu a riduzzione di u diossidu di carbone atmosfericu, a messa in opera d'un scudu sulare per diminuì a quantità di luce ricevuta è a produzzione d'acqua à parte si di l'idrogenu. Sò prugetti assai speculativi, chì dumanderebbenu risorse è tecnulugie assai aldilà di quelle dispunibule oghje. Una pruposta teorica di Geoffrey A. Landis hè di custruisce abitati flottanti in l'alta atmosfera. L'aria respirabile, fatta d'ossigenu è d'azotu, seria menu densa chè l'atmosfera venusiana è puderia furnisce una spinta versu l'altu. E nuvuli d'acidu sulfuricu è a mancanza di cunniscenze dettagliate nantu à l'ambiente atmosfericu rendenu però l'idea difficiule da mette in pratica. == Venere in e culture == === In l'antichità === [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|Un codice [[Maya]] ligatu à l'osservazione di Venere]] Per via di u so splendore, Venere hà avutu un postu impurtante in e culture di parechji populi. I Babilonesi u chjamavanu [[Ištar]], à nome di a dea di l'amore è di a guerra. L'antichi Egiziani distinguìanu a stella di mane, ''Tioumoutiri'', da quella di a sera, ''Ouaiti''. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; più tardi capinu ch'elli eranu u listessu pianeta. I [[Maya]] osservavanu attentamente i muvimenti di Venere è anu custruitu calendarii chì ne tenianu contu. A pianeta era ligata à e divinità [[Quetzalcoatl]] è [[Xolotl]]. Per l'[[Inca]], Venere era ''Chasca'', assuciata à l'alba è cunsiderata cum'è una serva di u Sole. Venere avia dinù impurtanza in e tradizione di l'[[Aborigeni australiani|Aborigeni australiani]]. Frà i [[Yolngu]], a pianeta era chjamatu ''Barnumbirr'' è era assuciatu à a cumunicazione cù i morti. I Masai u chjamavanu ''Kileken'' è anu una tradizione orale cunnisciuta cum'è «u zitellu orfanu». In l'astrologia indiana, Venere hè chjamatu [[Shukra]]. In certe culture di l'Asia orientale era cunnisciutu cum'è «l'astro d'oru», secondu l'associazione tradiziunale trà e pianete è i cinque elementi. === In a fantascienza === ==== Litteratura ==== Nanzu chì e missione spaziale palisessinu e cundizione estreme di a superficia, Venere era spessu raprisentata in a fantascienza cum'è una pianeta calda ma abitabile, cupertu di paduli, d'oceani o di giungle. In u 1865, Achille Eyraud hà publicatu ''Voyage à Vénus'', unu di i primi rumanzi nantu à un viaghju versu a pianeta. [[Olaf Stapledon]], in ''Last and First Men'' (1930), hà imaginatu a terraformazione di Venere. [[Edgar Rice Burroughs]] hà situatu nant'à a pianeta parechji rumanzi di u so ciculu di Venere, cumincendu cù ''I pirati di Venere'' in u 1934. [[C. S. Lewis]] hà ambientatu ''Perelandra'' (1943) nant'à una versione imaginaria di Venere. In ''Lucky Starr è l'oceani di Venere'' (1954), [[Isaac Asimov]] hà discrittu un mondu cupertu d'acqua, cù cità sottumarine. Cù u migliuramentu di e cunniscenze scientifiche, a raprisentazione di Venere cum'è un mondu abitabile hè diventata menu cumuna. ==== Cinema è televisiò ==== Venere hè statu menu adupratu cum'è locu d'azzione in u cinema è in televisiò ch'è a Luna o Marte. In certi filmi di fantascienza di a prima parte di u XXu seculu, a pianeta era raprisentata cum'è un mondu abitatu da donne o da civiltà strane. Frà l'opere chì u mettenu in scena ci hè u filmu suvieticu ''Soyuz 111: Terrore nant'à Venere''. In a seria ''[[Star Trek]]'', Venere hè prisentata cum'è una pianeta di classe N, cù stazione di terraformazione in un avvene luntanu. U tema di a terraformazione hè dinù trattatu in l'anime ''Venus Wars''. A seria televisiva britannica ''Space Odyssey: Voyage to the Planets'' (2004) mette in scena un viaghju umanu versu Venere è un sbarcu assai cortu, limitatu da e cundizione di a superficia. ==In Corsica== ''Venere'' hè chjamata à spessu a ''Stella Diana'' (o ''Stedda Diana''). == Note == <references/> ==Liami esterni== * [http://marcubiancarelli.blogspot.fr/2012/06/langhjuli-di-venera.html L'anghjuli di Venera, testu di [[Marcu Biancarelli]] ] [[Categoria:Venere]] [[Categoria:Pianeta]] g1phoilm04aus2t1czhy85eath3s3yk 407126 407125 2026-10-16T09:40:20Z Articulivitali 28749 407126 wikitext text/x-wiki [[File:Venus-real color.jpg|thumb|Venere, in culore naturale, fotografiata da a sonda [[Mariner 10]] u 5 ferraghju di u 1974]] '''Venere''' (o '''Venera''') hè a siconda pianeta di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]].<ref>Ss'articulu pruvene in parte da a wikipedia in talianu.</ref> A so orbita, guasi circulare, a porta à compie una rivoluzione in circa 225 ghjorni terrestri. U so nome vene da [[Venere (divinità)|a dea rumana di l'amore è di a bellezza]]. U so simbulu astronomicu hè ♀. Cù una magnitudine apparente massima di −4,62, Venere hè l'ogettu naturale più luminosu in u celu di notte dopu à a [[Luna]]. Si pò vede pocu dopu à u tramontu o pocu prima di l'alba; per quessa hè cunnisciutu da l'antichità cum'è a ''stella vesperina'' o a ''stella mattutina''. L'astronomi antichi ùn avianu micca sempre capitu chì ste duie apparizione eranu u listessu corpu celeste. Classificatu cum'è pianeta terrania, Venere hè qualchì volta chjamata a «pianeta gemella» di a [[Terra]], postu chì e duie pianete sò simile in taglia è in massa. Eppuru, e cundizione à a so superficia sò assai sfarente. A so atmosfera, cumposta soprattuttu da [[diossidu di carbone]], hè assai densa è hà una pressione à u livellu di u tarrenu di circa 92 volte quella di a Terra. A densità è a cumpusizione di l'atmosfera pruducenu un effettu di serra assai forte, chì face di Venere a pianeta a più calda di u sistema sulare. A pianeta hè cuperta da un stratu spessu di nuvuli riflettenti, cumposti soprattuttu d'[[acidu sulfuricu]], chì impediscenu di vede a superficia à traversu a luce visibile. Venere ùn hà micca satelliti naturali nè anelli, è u so campu magneticu hè assai più debule ch'è quellu di a Terra. == Osservazione == Venere hè una pianeta interna, vale à dì chì a so orbita hè più vicina à u Sole ch'è quella di a Terra. Per quessa, si pò osservà solu in vicinanza di u Sole è per qualchì ora à a volta. A luce solare a rende difficiule à vede di ghjornu, ma hè assai luminosa subitu dopu à u tramontu, à punente, o pocu prima di l'alba, à livante. À l'ochju nudu, pare una stella assai luminosa, di culore giallu-biancastru. L'osservazione à u telescopiu hè spessu megliu durante l'attrachjata o di ghjornu, quandu u cuntrastu cù u celu hè menu forte è a pianeta hè più alta sopra à l'orizonte. I filtri culurati, neutri o polarizatori ponu aiutà à mette in risaltu e debule particularità di i nuvuli venusiani. L'allungamentu di Venere, vale à dì a so distanza angulare da u Sole, pò ghjunghje à circa 47°. A pianeta pò passà davanti à u Sole o daretu à ellu. Quand'ella passa daretu, si trova in cunghjunzione superiore; quand'ella passa davanti à u Sole, si trova in cunghjunzione inferiore. In questu ultimu casu, a faccia illuminata ùn hè visibile da a Terra. Fora di u Sole è di a Luna, Venere hè unu di i pochi corpi celesti chì ponu esse visti à l'ochju nudu ancu di ghjornu, s'è u celu hè chjaru è a pianeta ùn hè micca troppu vicinu à u Sole. === Fasi === [[File:Phases Venus.jpg|thumb|E fasi di Venere è a variazione di u so diametru apparente]] Cum'è a Luna, Venere mostra fase diverse viste da a Terra. A parte illuminata chì si pò vede cambia mentre a pianeta gira intornu à u Sole. U diametru apparente è a luminosità cambianu dinù cù a fase è cù a distanza trà Venere è a Terra. À a cunghjunzione superiore, a faccia rivolta versu a Terra hè cumpletamente illuminata, ma Venere hè troppu vicina à u Sole per esse osservata. À a cunghjunzione inferiore, a pianeta pare più grande è a faccia rivolta versu a Terra hè guasi tutta in ombra. === U pentagramma di Venere === [[File:Venus geocentric orbit curve simplified Line (pentagram).svg|thumb|A forma di pentagramma tracciata da Venere in u celu vistu da a Terra]] A pusizione di Venere vista da a Terra ripete una figura chì s'assumiglia à un [[pentagramma]]. A forma nasce da a risunanza orbitale apprussimata di 13 orbite di Venere per 8 anni terrestri. Dopu à ottu anni, Venere torna guasi à a listessa pusizione relativa, ma u pentagramma hè giratu di circa 2,55°. == Storia di l'osservazione == Venere era prubabilmente cunnisciuta da a preistoria. I [[Babilonesi]] u chjamavanu [[Ištar]], in riferimentu à a so dea di l'amore, di a sessualità è di a guerra. Parechje culture antiche, frà e quale l'[[Anticu Egittu|Egiziani]], i [[Grechi antichi|Grechi]], i [[Maya]] è i [[Rumani]], distinguevanu a so apparizione di mane da quella di a sera, è pensavanu à volte ch'elli fussinu dui astri diversi. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; in latinu i nomi currispundenti eranu [[Luciferu (astrunumia)|Luciferu]] è [[Vespru]]. [[File:N 002.jpg|thumb|Marte, Ghjove è Venere prima di l'alba, u 22 uttrovi 2015]] [[Galileo Galilei]] fù u primu à studià e fase di Venere cù un telescopiu. E so osservazione mustravanu chì a pianeta passava per fase simile à quelle di a Luna, è sustenianu u mudellu eliocentricu prupostu da [[Niculaiu Copernicu]]: Venere gira intornu à u Sole è ùn gira micca intornu à a Terra. À u XVIIu seculu, l'astronomi ùn cunniscianu ancu u periodu di rutazione di Venere. [[Giovanni Cassini]] pensava chì durava 24 ore, mentre [[Francesco Bianchini]] prupunia un periodu di 24 ghjorni. U stratu di nuvuli impedia di determinà a rutazione cù sicurità. À a fine di u XIXu seculu, [[Giovanni Schiaparelli]] suggerì chì a pianeta pudia esse in rutazione sincrona, cù a stessa faccia sempre rivolta versu u Sole. In u 1932, l'astronomi W. Adams è T. Dunham anu trovu in u spettru infrarossu di Venere linee d'assorbimentu di u carbone, chì anu permessu di capisce chì u diossidu di carbone era una parte impurtante di a so atmosfera. In u 1961, e misurazione radar anu datu una stima di u periodu di rutazione. U muvimentu retrogradu di Venere hè statu cunfirmatu in u 1964. In u 1962, a sonda [[Mariner 2]] hà fattu u so passaghju vicinu à a pianeta è hà mandatu à a Terra e prime misurazione di a temperatura è di a cumpusizione atmosferica. === Transiti === [[File:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|Venere durante u transitu di u 2004]] Un transitu di Venere accade quandu a pianeta passa trà a Terra è u Sole è copre una piccula parte di u discu sulare. I transiti sò rari è si presentanu in paghji separate da ottu anni; trà un paghju è u seguente passanu circa 121,5 o 105,5 anni. I transiti sò stati impurtanti in a storia di l'astrunumia, perchè l'osservazione da lochi diversi di a Terra hà aiutatu à stimà a distanza trà a Terra è u Sole. U transitu di u 1761 hà ancu permessu à [[Mikhail Lomonosov]] di ricunnosce indizii di l'esistenza d'una atmosfera intornu à Venere. [[Giovanni Kepleru]] avia previstu un transitu per u 1631, ma ùn era micca visibile da l'Europa. L'astronomu inglese [[Jeremiah Horrocks]] hà previstu u transitu di u 1639 è hè statu u primu à osservà ne unu. L'ultimi transiti sò accaduti in u 2004 è in u 2012. I transiti muderni sò utili ancu per pruvà e tecniche aduprate à studià l'atmosfere di pianete strasulare. === Missione spaziale === [[File:Pioneer Venus Multiprobe spacecraft.jpg|thumb|Raprisentazione di a nave spaziale [[Pioneer Venus 2]] è di e so sonde atmosferiche]] L'esplurazione spaziale di Venere hà principiatu in u 1961 cù a missione suvietica [[Venera 1]], chì hà passatu vicinu à a pianeta senza pudè mandà dati. U [[prugramma Venera]] hà cuntinuatu finu à u 1983 è hà ottenutu parechji successi. Prima di e missione spaziale, i nuvuli spesse ùn permettianu micca di cunnosce a superficia. Ci eranu parechje ipotesi: certi scentifichi pensavanu chì Venere fussi cupertu d'oceani, altri imaginavanu pantanicce o deserti. In u 1967, [[Venera 4]] hà mandatu dati da l'atmosfera, ma hà cessatu di trasmette prima di ghjunghje à a superficia, perchè a pressione era assai più alta di quella prevista. U 15 dicembre 1970, [[Venera 7]] hè diventata a prima sonda custruita da l'omu à atterrà nant'à un'altra pianeta è à mandà un signale da a so superficia. E sonde [[Venera 9]] è [[Venera 10]] anu mandatu e prime imagine in biancu è neru di u tarrenu; [[Venera 13]] è [[Venera 14]] anu mandatu e prime imagine à culori. A [[NASA]] hà mandatu e missione [[Mariner]] versu Venere, è in u 1978 hà lanciatu e sonde di u prugramma [[Pioneer Venus]]. In u 1983, e sonde suvietiche [[Venera 15]] è [[Venera 16]] anu adupratu radar per cartugrafià e zone sittintriunali di a pianeta. In u 1985, [[Vega 1]] è [[Vega 2]] anu mandatu moduli versu l'atmosfera è a superficia prima di cuntinuà u so viaghju versu a [[Cometa di Halley]]. In u 1989, a NASA hà lanciatu a sonda [[Magellanu (sonda spaziale)|Magellanu]], chì hà cartugrafiatu guasi tutta a superficia cù u radar. A missione hà furnitu una carta assai più precisa chè quelle dispunibule nanzu. A sonda europea [[Venus Express]], lanciata in u 2005, hà studiatu l'atmosfera è hà cartugrafiatu a pianeta da l'orbita finu à u 2014. Hà trovu, frà altru, indizii di fulmini, un grande vortice à u polu sudu è una strata fina d'ozonu. A sonda giappunese [[Akatsuki]], lanciata in u 2010, hè entrata in orbita intornu à Venere in u 2015 è hà studiatu a dinamica di l'atmosfera. In u 2021, l'[[Agenzia Spaziale Europea]] hà sceltu a missione [[EnVision]] per studià a superficia è l'internu di Venere. A NASA hà dinù annunziatu e missione [[DAVINCI]] è [[VERITAS]], destinate à studià l'atmosfera è a superficia. I calendarii di ste missione sò sottumessi à cambiamenti. == Parametri orbitali è rutazione == [[File:Venusorbitsolarsystem.gif|thumb|U muvimentu di Venere è di a Terra intornu à u Sole]] L'orbita di Venere hè guasi circulare, cù un'eccentricità inferiore à l'1%. A distanza media da u Sole hè di circa 108 milioni di chilometri. Venere gira intornu à u Sole in 224,7 ghjorni terrestri, à una vitezza orbitale media di circa 35 km/s. U so periodu sinodicu, vale à dì u tempu necessariu per vultà à listessa pusizione apparente in u celu vistu da a Terra, hè di circa 584 ghjorni. L'inclinazione di l'orbita rispettu à l'eclittica hè di 3,39°. A rutazione di Venere hè retrograda: gira in sensu oppostu à quellu di a maiò parte di e pianete è à quellu di a so rivoluzione intornu à u Sole. U ghjornu siderale dura circa 243 ghjorni terrestri, vale à dì più chè un annu venusianu. À l'equatore, a vitezza di rutazione hè di circa 6,5 km/h. U ghjornu solare, u tempu trà duie albe viste da u listessu locu, dura circa 117 ghjorni terrestri. Per via di a rutazione retrograda, un osservatore nant'à Venere videria u Sole nasce à punente è calà à livante. Venere hè a pianeta chì s'avvicina u più à a Terra. À a cunghjunzione inferiore, a distanza media trà e duie pianete hè di circa 41 milioni di chilometri. In e cundizione più favurevule, a distanza pò calà sin'à circa 38 milioni di chilometri. == Caratteristiche fisiche == [[File:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Paragone di e dimensione di e pianete terranie: Mercuriu, Venere, a Terra è Marte]] Venere hè unu di i quattru [[pianeta terrania|pianeti terranii]] di u sistema sulare. Hè un corpu rocciosu, guasi sfericu, è a so massa hè circa l'81,5% di quella terrestre. U so diametru hè solu circa 650 km più chjucu ch'è quellu di a Terra. A gravità à a superficia hè circa 0,88 volte quella terrestre. Malgradu a so sumiglianza cù a Terra in taglia è in massa, e cundizione à a superficia sò assai sfarente. L'atmosfera hè cumposta per circa 96,5% da diossidu di carbone è per 3,5% da azotu, cù piccule quantità d'altri gasi. A pressione atmosferica à u tarrenu hè circa 92 volte quella di a Terra, è a temperatura di a superficia varca i 460 °C. U stratu di nuvuli d'acidu sulfuricu riflette assai luce solare è piatta a superficia à l'osservazione ottica. A cartugrafia radar di a sonda Magellanu hà mustratu pianure vulcaniche, rilievi, crateri è numerose strutture d'origine vulcanica. U numeru relativamente chjucu di crateri d'impattu indicheghja chì a superficia hè geologicamente ghjovana, ancu s'ella ùn si cunnosce micca bè u so ritmu d'attività attuale. === Struttura interna === [[File:Venere-Interno.jpg|thumb|Struttura interna supposta di Venere]] Si sà pocu di a struttura interna di Venere, postu chì ùn ci sò state misurazione sismiche dirette. E sumiglianze cù a Terra in taglia è in densità facenu pensà chì Venere possa avè un nucleu, un mantellu è una crosta. A mancanza d'acqua liquida à a superficia puderia rende a litosfera è u mantellu più viscosi chè quelli terrestri. Questu puderia impedisce u muvimentu cuntinuu di placche tettoniche simile à quellu di a Terra. U calore internu puderia esse liberatu à traversu episodi geologichi maiò, durante i quali una parte impurtante di a crosta hè rinnuvata. === Superficia === [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|Ricustruzzione di a superficia di Venere à parte si di e misurazione di Magellanu]] E sonde Venera chì sò sbarcate nant'à Venere anu fotografiatu un tarrenu cumpostu soprattuttu di rocce basaltiche. A sonda Magellanu hà permessu a prima cartugrafia guasi cumpleta di a superficia. Hà identificatu circa un millaiu di crateri d'impattu. A densa atmosfera disintegra parechji meteoroidi prima ch'elli ghjunghjinu à u tarrenu, è cusì pochi picculi crateri si formanu. Circa l'80% di a superficia hè cumpostu da pianure vulcaniche. U restu hè furmatu soprattuttu da dui grandi altipiani, chjamati cuntinenti. À u nordu si trova [[Ishtar Terra]], chì hà circa a taglia di l'Australia. I [[Maxwell Montes|Monti Maxwell]], a catena muntosa più alta di Venere, si trovanu in questa regione. À u sudu di l'equatore si trova [[Aphrodite Terra]], d'una taglia paragunabile à quella di l'America suttana. Nant'à Venere sò stati identificati circa 1.500 vulcani di taglia media o grande, è ci puderia esse un numeru assai più grande di vulcani minori. Frà e strutture particulare ci sò e ''farra'', chì anu una forma piatta è arrotondata; e ''novae'', cù fratture disposte à raghju; l'[[aracnoide (esogeologia)|aracnoidi]], chì parenu tele di ragnu; è e [[corona (esogeologia)|corone]], furmate da anelli di fratture. Quasi tutte e strutture di a superficia portanu nomi di donne di a storia o di a mitulugia. L'eccezzione principale hè quella di i Monti Maxwell, numinati in onore di u fisicu [[James Clerk Maxwell]]. I nomi sò scelti da l'[[Unione Astronomica Internaziunale]]. === Atmosfera === [[File:PIA00072 Venus Cloud Patterns - colorized and filtered.jpg|thumb|left|Nubi di Venere fotografiate da a sonda [[Galileo (sonda spaziale)|Galileo]]]] L'atmosfera di Venere hè assai più densa ch'è quella terrestre. A so massa hè circa 93 volte quella di l'atmosfera di a Terra, è a pressione à a superficia currisponde à quella chì si trova à circa 950 metri di prufundità in un oceanu terrestre. A cumpusizione hè soprattuttu di diossidu di carbone è d'azotu. [[File:Vénus par Hubble.jpg|thumb|upright|Venere vista da u [[Telescopiu spaziale Hubble]] in 2010.]] U diossidu di carbone è i nuvuli d'acidu sulfuricu pruducenu un effettu di serra estremamente forte. A temperatura à a superficia supera i 460 °C, è Venere hè più caldu chè Mercuriu, malgradu a so distanza più grande da u Sole. Parechji mudelli pruponenu chì Venere avia, à l'iniziu, assai più acqua. L'aumentu di a radiazione sulare averia favuritu l'evapurazione, è u vapore d'acqua, gasu à effettu di serra, averia rinfurzatu u riscaldamentu. L'acqua si sarebbe dissuciata in idrogenu è ossigenu; l'idrogenu, essendu leghjeru, si sarebbe persu in u spaziu, mentre l'ossigenu saria statu assurbatu o ligatu à altri elementi. In i strati alti di l'atmosfera, à circa 50–60 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò assai più vicine à quelle di a Terra chè à quelle di a superficia. Per quessa, certi scentifichi anu cunsideratu l'ipotesi di forme di vita microscopiche in i nuvuli, ma ùn ci hè nisuna prova cunclusiva. In u 2020, un gruppu di scentifichi hà annunziatu d'avè rilevatu fosfina in l'atmosfera venusiana. A rilevazione è a so interpretazione sò state dopu discutite è ùn custituiscenu micca una prova di vita. === Magnetosfera === [[File:Venusian magnetosphere it.png|thumb|Interazzione di u ventu sulare cù l'atmosfera di Venere]] Venere ùn hà micca un campu magneticu internu forte cum'è quellu di a Terra. E misurazione anu mustratu chì u so campu magneticu hè debule è hè ligatu soprattuttu à l'interazzione trà u ventu sulare è a ionosfera. A debulezza di u campu magneticu lascia l'alta atmosfera più esposta à u ventu sulare. Particule atmosferiche ponu esse trascinate versu u spaziu. Una spiegazione pussibule di a mancanza d'una dinamo interna hè chì ùn ci sia abbastanza cunvezione in u nucleu per pruduce un campu magneticu stabile. === Satelliti naturali === [[File:Fontana Venus Satellites.png|thumb|left|Disegnu di Francesco Fontana, chì pensava d'avè osservatu una luna di Venere]] Venere ùn hà micca satelliti naturali. Trà u XVIIu è u XIXu seculu, parechji astrònomi anu dichjaratu d'avè vistu una luna intornu à a pianeta. L'ipoteticu satellitu hè statu chjamatu [[Neith (astrunumia)|Neith]]. In u 1887, l'Accademia belga di e scienze hà esaminatu l'osservazione antiche è hà cunclusu ch'elle eranu state prubabilmente causate da stelle vicine o da altri errori d'osservazione. Certi mudelli di furmazione planetaria sughjeriscenu chì Venere puderia avè avutu una luna, furmata da un grande impattu, chì dopu seria cascata nant'à a pianeta. L'ipotesi ùn hè micca cunfirmata. L'asteroide [[524522 Zoozve]] hà una relazione orbitale particulare cù Venere è hè qualificatu di quasi-satellitu. == Culunizazione è terraformazione == [[File:TerraformedVenus.jpg|thumb|Raprisentazione artistica di Venere dopu una terraformazione]] Una culunia nant'à a superficia di Venere ùn hè micca pussibule cù e tecnulugie attuale. U calore intensu è a pressione atmosferica schiacciante anu fattu chì e sonde spaziale sopravvivessinu solu per un tempu limitatu. Invece, à circa 50 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò più moderate, ciò chì hà purtatu à pruposte teoriche di stazione o cità gallighjante. L'idee di terraformazione includenu a riduzzione di u diossidu di carbone atmosfericu, a messa in opera d'un scudu sulare per diminuì a quantità di luce ricevuta è a produzzione d'acqua à parte si di l'idrogenu. Sò prugetti assai speculativi, chì dumanderebbenu risorse è tecnulugie assai aldilà di quelle dispunibule oghje. Una pruposta teorica di Geoffrey A. Landis hè di custruisce abitati flottanti in l'alta atmosfera. L'aria respirabile, fatta d'ossigenu è d'azotu, seria menu densa chè l'atmosfera venusiana è puderia furnisce una spinta versu l'altu. E nuvuli d'acidu sulfuricu è a mancanza di cunniscenze dettagliate nantu à l'ambiente atmosfericu rendenu però l'idea difficiule da mette in pratica. == Venere in e culture == === In l'antichità === [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|Un codice [[Maya]] ligatu à l'osservazione di Venere]] Per via di u so splendore, Venere hà avutu un postu impurtante in e culture di parechji populi. I Babilonesi u chjamavanu [[Ištar]], à nome di a dea di l'amore è di a guerra. L'antichi Egiziani distinguìanu a stella di mane, ''Tioumoutiri'', da quella di a sera, ''Ouaiti''. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; più tardi capinu ch'elli eranu u listessu pianeta. I [[Maya]] osservavanu attentamente i muvimenti di Venere è anu custruitu calendarii chì ne tenianu contu. A pianeta era ligata à e divinità [[Quetzalcoatl]] è [[Xolotl]]. Per l'[[Inca]], Venere era ''Chasca'', assuciata à l'alba è cunsiderata cum'è una serva di u Sole. Venere avia dinù impurtanza in e tradizione di l'[[Aborigeni australiani|Aborigeni australiani]]. Frà i [[Yolngu]], a pianeta era chjamatu ''Barnumbirr'' è era assuciatu à a cumunicazione cù i morti. I Masai u chjamavanu ''Kileken'' è anu una tradizione orale cunnisciuta cum'è «u zitellu orfanu». In l'astrologia indiana, Venere hè chjamatu [[Shukra]]. In certe culture di l'Asia orientale era cunnisciutu cum'è «l'astro d'oru», secondu l'associazione tradiziunale trà e pianete è i cinque elementi. === In a fantascienza === ==== Litteratura ==== Nanzu chì e missione spaziale palisessinu e cundizione estreme di a superficia, Venere era spessu raprisentata in a fantascienza cum'è una pianeta calda ma abitabile, cupertu di paduli, d'oceani o di giungle. In u 1865, Achille Eyraud hà publicatu ''Voyage à Vénus'', unu di i primi rumanzi nantu à un viaghju versu a pianeta. [[Olaf Stapledon]], in ''Last and First Men'' (1930), hà imaginatu a terraformazione di Venere. [[Edgar Rice Burroughs]] hà situatu nant'à a pianeta parechji rumanzi di u so ciculu di Venere, cumincendu cù ''I pirati di Venere'' in u 1934. [[C. S. Lewis]] hà ambientatu ''Perelandra'' (1943) nant'à una versione imaginaria di Venere. In ''Lucky Starr è l'oceani di Venere'' (1954), [[Isaac Asimov]] hà discrittu un mondu cupertu d'acqua, cù cità sottumarine. Cù u migliuramentu di e cunniscenze scientifiche, a raprisentazione di Venere cum'è un mondu abitabile hè diventata menu cumuna. ==== Cinema è televisiò ==== Venere hè statu menu adupratu cum'è locu d'azzione in u cinema è in televisiò ch'è a Luna o Marte. In certi filmi di fantascienza di a prima parte di u XXu seculu, a pianeta era raprisentata cum'è un mondu abitatu da donne o da civiltà strane. Frà l'opere chì u mettenu in scena ci hè u filmu suvieticu ''Soyuz 111: Terrore nant'à Venere''. In a seria ''[[Star Trek]]'', Venere hè prisentata cum'è una pianeta di classe N, cù stazione di terraformazione in un avvene luntanu. U tema di a terraformazione hè dinù trattatu in l'anime ''Venus Wars''. A seria televisiva britannica ''Space Odyssey: Voyage to the Planets'' (2004) mette in scena un viaghju umanu versu Venere è un sbarcu assai cortu, limitatu da e cundizione di a superficia. ==In Corsica== ''Venere'' hè chjamata à spessu a ''Stella Diana'' (o ''Stedda Diana''). == Note == <references/> ==Liami esterni== * [http://marcubiancarelli.blogspot.fr/2012/06/langhjuli-di-venera.html L'anghjuli di Venera, testu di [[Marcu Biancarelli]] ] [[Categoria:Venere]] [[Categoria:Pianeta]] 5aq1gzdn77vquqkgvcovq5aqicu05iu 407127 407126 2026-10-16T09:40:32Z Articulivitali 28749 /* Fasi */ 407127 wikitext text/x-wiki [[File:Venus-real color.jpg|thumb|Venere, in culore naturale, fotografiata da a sonda [[Mariner 10]] u 5 ferraghju di u 1974]] '''Venere''' (o '''Venera''') hè a siconda pianeta di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]].<ref>Ss'articulu pruvene in parte da a wikipedia in talianu.</ref> A so orbita, guasi circulare, a porta à compie una rivoluzione in circa 225 ghjorni terrestri. U so nome vene da [[Venere (divinità)|a dea rumana di l'amore è di a bellezza]]. U so simbulu astronomicu hè ♀. Cù una magnitudine apparente massima di −4,62, Venere hè l'ogettu naturale più luminosu in u celu di notte dopu à a [[Luna]]. Si pò vede pocu dopu à u tramontu o pocu prima di l'alba; per quessa hè cunnisciutu da l'antichità cum'è a ''stella vesperina'' o a ''stella mattutina''. L'astronomi antichi ùn avianu micca sempre capitu chì ste duie apparizione eranu u listessu corpu celeste. Classificatu cum'è pianeta terrania, Venere hè qualchì volta chjamata a «pianeta gemella» di a [[Terra]], postu chì e duie pianete sò simile in taglia è in massa. Eppuru, e cundizione à a so superficia sò assai sfarente. A so atmosfera, cumposta soprattuttu da [[diossidu di carbone]], hè assai densa è hà una pressione à u livellu di u tarrenu di circa 92 volte quella di a Terra. A densità è a cumpusizione di l'atmosfera pruducenu un effettu di serra assai forte, chì face di Venere a pianeta a più calda di u sistema sulare. A pianeta hè cuperta da un stratu spessu di nuvuli riflettenti, cumposti soprattuttu d'[[acidu sulfuricu]], chì impediscenu di vede a superficia à traversu a luce visibile. Venere ùn hà micca satelliti naturali nè anelli, è u so campu magneticu hè assai più debule ch'è quellu di a Terra. == Osservazione == Venere hè una pianeta interna, vale à dì chì a so orbita hè più vicina à u Sole ch'è quella di a Terra. Per quessa, si pò osservà solu in vicinanza di u Sole è per qualchì ora à a volta. A luce solare a rende difficiule à vede di ghjornu, ma hè assai luminosa subitu dopu à u tramontu, à punente, o pocu prima di l'alba, à livante. À l'ochju nudu, pare una stella assai luminosa, di culore giallu-biancastru. L'osservazione à u telescopiu hè spessu megliu durante l'attrachjata o di ghjornu, quandu u cuntrastu cù u celu hè menu forte è a pianeta hè più alta sopra à l'orizonte. I filtri culurati, neutri o polarizatori ponu aiutà à mette in risaltu e debule particularità di i nuvuli venusiani. L'allungamentu di Venere, vale à dì a so distanza angulare da u Sole, pò ghjunghje à circa 47°. A pianeta pò passà davanti à u Sole o daretu à ellu. Quand'ella passa daretu, si trova in cunghjunzione superiore; quand'ella passa davanti à u Sole, si trova in cunghjunzione inferiore. In questu ultimu casu, a faccia illuminata ùn hè visibile da a Terra. Fora di u Sole è di a Luna, Venere hè unu di i pochi corpi celesti chì ponu esse visti à l'ochju nudu ancu di ghjornu, s'è u celu hè chjaru è a pianeta ùn hè micca troppu vicinu à u Sole. === Fase === [[File:Phases Venus.jpg|thumb|E fase di Venere è a variazione di u so diametru apparente]] Cum'è a Luna, Venere mostra fase diverse viste da a Terra. A parte illuminata chì si pò vede cambia mentre a pianeta gira intornu à u Sole. U diametru apparente è a luminosità cambianu dinù cù a fase è cù a distanza trà Venere è a Terra. À a cunghjunzione superiore, a faccia rivolta versu a Terra hè cumpletamente illuminata, ma Venere hè troppu vicina à u Sole per esse osservata. À a cunghjunzione inferiore, a pianeta pare più grande è a faccia rivolta versu a Terra hè guasi tutta in ombra. === U pentagramma di Venere === [[File:Venus geocentric orbit curve simplified Line (pentagram).svg|thumb|A forma di pentagramma tracciata da Venere in u celu vistu da a Terra]] A pusizione di Venere vista da a Terra ripete una figura chì s'assumiglia à un [[pentagramma]]. A forma nasce da a risunanza orbitale apprussimata di 13 orbite di Venere per 8 anni terrestri. Dopu à ottu anni, Venere torna guasi à a listessa pusizione relativa, ma u pentagramma hè giratu di circa 2,55°. == Storia di l'osservazione == Venere era prubabilmente cunnisciuta da a preistoria. I [[Babilonesi]] u chjamavanu [[Ištar]], in riferimentu à a so dea di l'amore, di a sessualità è di a guerra. Parechje culture antiche, frà e quale l'[[Anticu Egittu|Egiziani]], i [[Grechi antichi|Grechi]], i [[Maya]] è i [[Rumani]], distinguevanu a so apparizione di mane da quella di a sera, è pensavanu à volte ch'elli fussinu dui astri diversi. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; in latinu i nomi currispundenti eranu [[Luciferu (astrunumia)|Luciferu]] è [[Vespru]]. [[File:N 002.jpg|thumb|Marte, Ghjove è Venere prima di l'alba, u 22 uttrovi 2015]] [[Galileo Galilei]] fù u primu à studià e fase di Venere cù un telescopiu. E so osservazione mustravanu chì a pianeta passava per fase simile à quelle di a Luna, è sustenianu u mudellu eliocentricu prupostu da [[Niculaiu Copernicu]]: Venere gira intornu à u Sole è ùn gira micca intornu à a Terra. À u XVIIu seculu, l'astronomi ùn cunniscianu ancu u periodu di rutazione di Venere. [[Giovanni Cassini]] pensava chì durava 24 ore, mentre [[Francesco Bianchini]] prupunia un periodu di 24 ghjorni. U stratu di nuvuli impedia di determinà a rutazione cù sicurità. À a fine di u XIXu seculu, [[Giovanni Schiaparelli]] suggerì chì a pianeta pudia esse in rutazione sincrona, cù a stessa faccia sempre rivolta versu u Sole. In u 1932, l'astronomi W. Adams è T. Dunham anu trovu in u spettru infrarossu di Venere linee d'assorbimentu di u carbone, chì anu permessu di capisce chì u diossidu di carbone era una parte impurtante di a so atmosfera. In u 1961, e misurazione radar anu datu una stima di u periodu di rutazione. U muvimentu retrogradu di Venere hè statu cunfirmatu in u 1964. In u 1962, a sonda [[Mariner 2]] hà fattu u so passaghju vicinu à a pianeta è hà mandatu à a Terra e prime misurazione di a temperatura è di a cumpusizione atmosferica. === Transiti === [[File:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|Venere durante u transitu di u 2004]] Un transitu di Venere accade quandu a pianeta passa trà a Terra è u Sole è copre una piccula parte di u discu sulare. I transiti sò rari è si presentanu in paghji separate da ottu anni; trà un paghju è u seguente passanu circa 121,5 o 105,5 anni. I transiti sò stati impurtanti in a storia di l'astrunumia, perchè l'osservazione da lochi diversi di a Terra hà aiutatu à stimà a distanza trà a Terra è u Sole. U transitu di u 1761 hà ancu permessu à [[Mikhail Lomonosov]] di ricunnosce indizii di l'esistenza d'una atmosfera intornu à Venere. [[Giovanni Kepleru]] avia previstu un transitu per u 1631, ma ùn era micca visibile da l'Europa. L'astronomu inglese [[Jeremiah Horrocks]] hà previstu u transitu di u 1639 è hè statu u primu à osservà ne unu. L'ultimi transiti sò accaduti in u 2004 è in u 2012. I transiti muderni sò utili ancu per pruvà e tecniche aduprate à studià l'atmosfere di pianete strasulare. === Missione spaziale === [[File:Pioneer Venus Multiprobe spacecraft.jpg|thumb|Raprisentazione di a nave spaziale [[Pioneer Venus 2]] è di e so sonde atmosferiche]] L'esplurazione spaziale di Venere hà principiatu in u 1961 cù a missione suvietica [[Venera 1]], chì hà passatu vicinu à a pianeta senza pudè mandà dati. U [[prugramma Venera]] hà cuntinuatu finu à u 1983 è hà ottenutu parechji successi. Prima di e missione spaziale, i nuvuli spesse ùn permettianu micca di cunnosce a superficia. Ci eranu parechje ipotesi: certi scentifichi pensavanu chì Venere fussi cupertu d'oceani, altri imaginavanu pantanicce o deserti. In u 1967, [[Venera 4]] hà mandatu dati da l'atmosfera, ma hà cessatu di trasmette prima di ghjunghje à a superficia, perchè a pressione era assai più alta di quella prevista. U 15 dicembre 1970, [[Venera 7]] hè diventata a prima sonda custruita da l'omu à atterrà nant'à un'altra pianeta è à mandà un signale da a so superficia. E sonde [[Venera 9]] è [[Venera 10]] anu mandatu e prime imagine in biancu è neru di u tarrenu; [[Venera 13]] è [[Venera 14]] anu mandatu e prime imagine à culori. A [[NASA]] hà mandatu e missione [[Mariner]] versu Venere, è in u 1978 hà lanciatu e sonde di u prugramma [[Pioneer Venus]]. In u 1983, e sonde suvietiche [[Venera 15]] è [[Venera 16]] anu adupratu radar per cartugrafià e zone sittintriunali di a pianeta. In u 1985, [[Vega 1]] è [[Vega 2]] anu mandatu moduli versu l'atmosfera è a superficia prima di cuntinuà u so viaghju versu a [[Cometa di Halley]]. In u 1989, a NASA hà lanciatu a sonda [[Magellanu (sonda spaziale)|Magellanu]], chì hà cartugrafiatu guasi tutta a superficia cù u radar. A missione hà furnitu una carta assai più precisa chè quelle dispunibule nanzu. A sonda europea [[Venus Express]], lanciata in u 2005, hà studiatu l'atmosfera è hà cartugrafiatu a pianeta da l'orbita finu à u 2014. Hà trovu, frà altru, indizii di fulmini, un grande vortice à u polu sudu è una strata fina d'ozonu. A sonda giappunese [[Akatsuki]], lanciata in u 2010, hè entrata in orbita intornu à Venere in u 2015 è hà studiatu a dinamica di l'atmosfera. In u 2021, l'[[Agenzia Spaziale Europea]] hà sceltu a missione [[EnVision]] per studià a superficia è l'internu di Venere. A NASA hà dinù annunziatu e missione [[DAVINCI]] è [[VERITAS]], destinate à studià l'atmosfera è a superficia. I calendarii di ste missione sò sottumessi à cambiamenti. == Parametri orbitali è rutazione == [[File:Venusorbitsolarsystem.gif|thumb|U muvimentu di Venere è di a Terra intornu à u Sole]] L'orbita di Venere hè guasi circulare, cù un'eccentricità inferiore à l'1%. A distanza media da u Sole hè di circa 108 milioni di chilometri. Venere gira intornu à u Sole in 224,7 ghjorni terrestri, à una vitezza orbitale media di circa 35 km/s. U so periodu sinodicu, vale à dì u tempu necessariu per vultà à listessa pusizione apparente in u celu vistu da a Terra, hè di circa 584 ghjorni. L'inclinazione di l'orbita rispettu à l'eclittica hè di 3,39°. A rutazione di Venere hè retrograda: gira in sensu oppostu à quellu di a maiò parte di e pianete è à quellu di a so rivoluzione intornu à u Sole. U ghjornu siderale dura circa 243 ghjorni terrestri, vale à dì più chè un annu venusianu. À l'equatore, a vitezza di rutazione hè di circa 6,5 km/h. U ghjornu solare, u tempu trà duie albe viste da u listessu locu, dura circa 117 ghjorni terrestri. Per via di a rutazione retrograda, un osservatore nant'à Venere videria u Sole nasce à punente è calà à livante. Venere hè a pianeta chì s'avvicina u più à a Terra. À a cunghjunzione inferiore, a distanza media trà e duie pianete hè di circa 41 milioni di chilometri. In e cundizione più favurevule, a distanza pò calà sin'à circa 38 milioni di chilometri. == Caratteristiche fisiche == [[File:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Paragone di e dimensione di e pianete terranie: Mercuriu, Venere, a Terra è Marte]] Venere hè unu di i quattru [[pianeta terrania|pianeti terranii]] di u sistema sulare. Hè un corpu rocciosu, guasi sfericu, è a so massa hè circa l'81,5% di quella terrestre. U so diametru hè solu circa 650 km più chjucu ch'è quellu di a Terra. A gravità à a superficia hè circa 0,88 volte quella terrestre. Malgradu a so sumiglianza cù a Terra in taglia è in massa, e cundizione à a superficia sò assai sfarente. L'atmosfera hè cumposta per circa 96,5% da diossidu di carbone è per 3,5% da azotu, cù piccule quantità d'altri gasi. A pressione atmosferica à u tarrenu hè circa 92 volte quella di a Terra, è a temperatura di a superficia varca i 460 °C. U stratu di nuvuli d'acidu sulfuricu riflette assai luce solare è piatta a superficia à l'osservazione ottica. A cartugrafia radar di a sonda Magellanu hà mustratu pianure vulcaniche, rilievi, crateri è numerose strutture d'origine vulcanica. U numeru relativamente chjucu di crateri d'impattu indicheghja chì a superficia hè geologicamente ghjovana, ancu s'ella ùn si cunnosce micca bè u so ritmu d'attività attuale. === Struttura interna === [[File:Venere-Interno.jpg|thumb|Struttura interna supposta di Venere]] Si sà pocu di a struttura interna di Venere, postu chì ùn ci sò state misurazione sismiche dirette. E sumiglianze cù a Terra in taglia è in densità facenu pensà chì Venere possa avè un nucleu, un mantellu è una crosta. A mancanza d'acqua liquida à a superficia puderia rende a litosfera è u mantellu più viscosi chè quelli terrestri. Questu puderia impedisce u muvimentu cuntinuu di placche tettoniche simile à quellu di a Terra. U calore internu puderia esse liberatu à traversu episodi geologichi maiò, durante i quali una parte impurtante di a crosta hè rinnuvata. === Superficia === [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|Ricustruzzione di a superficia di Venere à parte si di e misurazione di Magellanu]] E sonde Venera chì sò sbarcate nant'à Venere anu fotografiatu un tarrenu cumpostu soprattuttu di rocce basaltiche. A sonda Magellanu hà permessu a prima cartugrafia guasi cumpleta di a superficia. Hà identificatu circa un millaiu di crateri d'impattu. A densa atmosfera disintegra parechji meteoroidi prima ch'elli ghjunghjinu à u tarrenu, è cusì pochi picculi crateri si formanu. Circa l'80% di a superficia hè cumpostu da pianure vulcaniche. U restu hè furmatu soprattuttu da dui grandi altipiani, chjamati cuntinenti. À u nordu si trova [[Ishtar Terra]], chì hà circa a taglia di l'Australia. I [[Maxwell Montes|Monti Maxwell]], a catena muntosa più alta di Venere, si trovanu in questa regione. À u sudu di l'equatore si trova [[Aphrodite Terra]], d'una taglia paragunabile à quella di l'America suttana. Nant'à Venere sò stati identificati circa 1.500 vulcani di taglia media o grande, è ci puderia esse un numeru assai più grande di vulcani minori. Frà e strutture particulare ci sò e ''farra'', chì anu una forma piatta è arrotondata; e ''novae'', cù fratture disposte à raghju; l'[[aracnoide (esogeologia)|aracnoidi]], chì parenu tele di ragnu; è e [[corona (esogeologia)|corone]], furmate da anelli di fratture. Quasi tutte e strutture di a superficia portanu nomi di donne di a storia o di a mitulugia. L'eccezzione principale hè quella di i Monti Maxwell, numinati in onore di u fisicu [[James Clerk Maxwell]]. I nomi sò scelti da l'[[Unione Astronomica Internaziunale]]. === Atmosfera === [[File:PIA00072 Venus Cloud Patterns - colorized and filtered.jpg|thumb|left|Nubi di Venere fotografiate da a sonda [[Galileo (sonda spaziale)|Galileo]]]] L'atmosfera di Venere hè assai più densa ch'è quella terrestre. A so massa hè circa 93 volte quella di l'atmosfera di a Terra, è a pressione à a superficia currisponde à quella chì si trova à circa 950 metri di prufundità in un oceanu terrestre. A cumpusizione hè soprattuttu di diossidu di carbone è d'azotu. [[File:Vénus par Hubble.jpg|thumb|upright|Venere vista da u [[Telescopiu spaziale Hubble]] in 2010.]] U diossidu di carbone è i nuvuli d'acidu sulfuricu pruducenu un effettu di serra estremamente forte. A temperatura à a superficia supera i 460 °C, è Venere hè più caldu chè Mercuriu, malgradu a so distanza più grande da u Sole. Parechji mudelli pruponenu chì Venere avia, à l'iniziu, assai più acqua. L'aumentu di a radiazione sulare averia favuritu l'evapurazione, è u vapore d'acqua, gasu à effettu di serra, averia rinfurzatu u riscaldamentu. L'acqua si sarebbe dissuciata in idrogenu è ossigenu; l'idrogenu, essendu leghjeru, si sarebbe persu in u spaziu, mentre l'ossigenu saria statu assurbatu o ligatu à altri elementi. In i strati alti di l'atmosfera, à circa 50–60 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò assai più vicine à quelle di a Terra chè à quelle di a superficia. Per quessa, certi scentifichi anu cunsideratu l'ipotesi di forme di vita microscopiche in i nuvuli, ma ùn ci hè nisuna prova cunclusiva. In u 2020, un gruppu di scentifichi hà annunziatu d'avè rilevatu fosfina in l'atmosfera venusiana. A rilevazione è a so interpretazione sò state dopu discutite è ùn custituiscenu micca una prova di vita. === Magnetosfera === [[File:Venusian magnetosphere it.png|thumb|Interazzione di u ventu sulare cù l'atmosfera di Venere]] Venere ùn hà micca un campu magneticu internu forte cum'è quellu di a Terra. E misurazione anu mustratu chì u so campu magneticu hè debule è hè ligatu soprattuttu à l'interazzione trà u ventu sulare è a ionosfera. A debulezza di u campu magneticu lascia l'alta atmosfera più esposta à u ventu sulare. Particule atmosferiche ponu esse trascinate versu u spaziu. Una spiegazione pussibule di a mancanza d'una dinamo interna hè chì ùn ci sia abbastanza cunvezione in u nucleu per pruduce un campu magneticu stabile. === Satelliti naturali === [[File:Fontana Venus Satellites.png|thumb|left|Disegnu di Francesco Fontana, chì pensava d'avè osservatu una luna di Venere]] Venere ùn hà micca satelliti naturali. Trà u XVIIu è u XIXu seculu, parechji astrònomi anu dichjaratu d'avè vistu una luna intornu à a pianeta. L'ipoteticu satellitu hè statu chjamatu [[Neith (astrunumia)|Neith]]. In u 1887, l'Accademia belga di e scienze hà esaminatu l'osservazione antiche è hà cunclusu ch'elle eranu state prubabilmente causate da stelle vicine o da altri errori d'osservazione. Certi mudelli di furmazione planetaria sughjeriscenu chì Venere puderia avè avutu una luna, furmata da un grande impattu, chì dopu seria cascata nant'à a pianeta. L'ipotesi ùn hè micca cunfirmata. L'asteroide [[524522 Zoozve]] hà una relazione orbitale particulare cù Venere è hè qualificatu di quasi-satellitu. == Culunizazione è terraformazione == [[File:TerraformedVenus.jpg|thumb|Raprisentazione artistica di Venere dopu una terraformazione]] Una culunia nant'à a superficia di Venere ùn hè micca pussibule cù e tecnulugie attuale. U calore intensu è a pressione atmosferica schiacciante anu fattu chì e sonde spaziale sopravvivessinu solu per un tempu limitatu. Invece, à circa 50 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò più moderate, ciò chì hà purtatu à pruposte teoriche di stazione o cità gallighjante. L'idee di terraformazione includenu a riduzzione di u diossidu di carbone atmosfericu, a messa in opera d'un scudu sulare per diminuì a quantità di luce ricevuta è a produzzione d'acqua à parte si di l'idrogenu. Sò prugetti assai speculativi, chì dumanderebbenu risorse è tecnulugie assai aldilà di quelle dispunibule oghje. Una pruposta teorica di Geoffrey A. Landis hè di custruisce abitati flottanti in l'alta atmosfera. L'aria respirabile, fatta d'ossigenu è d'azotu, seria menu densa chè l'atmosfera venusiana è puderia furnisce una spinta versu l'altu. E nuvuli d'acidu sulfuricu è a mancanza di cunniscenze dettagliate nantu à l'ambiente atmosfericu rendenu però l'idea difficiule da mette in pratica. == Venere in e culture == === In l'antichità === [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|Un codice [[Maya]] ligatu à l'osservazione di Venere]] Per via di u so splendore, Venere hà avutu un postu impurtante in e culture di parechji populi. I Babilonesi u chjamavanu [[Ištar]], à nome di a dea di l'amore è di a guerra. L'antichi Egiziani distinguìanu a stella di mane, ''Tioumoutiri'', da quella di a sera, ''Ouaiti''. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; più tardi capinu ch'elli eranu u listessu pianeta. I [[Maya]] osservavanu attentamente i muvimenti di Venere è anu custruitu calendarii chì ne tenianu contu. A pianeta era ligata à e divinità [[Quetzalcoatl]] è [[Xolotl]]. Per l'[[Inca]], Venere era ''Chasca'', assuciata à l'alba è cunsiderata cum'è una serva di u Sole. Venere avia dinù impurtanza in e tradizione di l'[[Aborigeni australiani|Aborigeni australiani]]. Frà i [[Yolngu]], a pianeta era chjamatu ''Barnumbirr'' è era assuciatu à a cumunicazione cù i morti. I Masai u chjamavanu ''Kileken'' è anu una tradizione orale cunnisciuta cum'è «u zitellu orfanu». In l'astrologia indiana, Venere hè chjamatu [[Shukra]]. In certe culture di l'Asia orientale era cunnisciutu cum'è «l'astro d'oru», secondu l'associazione tradiziunale trà e pianete è i cinque elementi. === In a fantascienza === ==== Litteratura ==== Nanzu chì e missione spaziale palisessinu e cundizione estreme di a superficia, Venere era spessu raprisentata in a fantascienza cum'è una pianeta calda ma abitabile, cupertu di paduli, d'oceani o di giungle. In u 1865, Achille Eyraud hà publicatu ''Voyage à Vénus'', unu di i primi rumanzi nantu à un viaghju versu a pianeta. [[Olaf Stapledon]], in ''Last and First Men'' (1930), hà imaginatu a terraformazione di Venere. [[Edgar Rice Burroughs]] hà situatu nant'à a pianeta parechji rumanzi di u so ciculu di Venere, cumincendu cù ''I pirati di Venere'' in u 1934. [[C. S. Lewis]] hà ambientatu ''Perelandra'' (1943) nant'à una versione imaginaria di Venere. In ''Lucky Starr è l'oceani di Venere'' (1954), [[Isaac Asimov]] hà discrittu un mondu cupertu d'acqua, cù cità sottumarine. Cù u migliuramentu di e cunniscenze scientifiche, a raprisentazione di Venere cum'è un mondu abitabile hè diventata menu cumuna. ==== Cinema è televisiò ==== Venere hè statu menu adupratu cum'è locu d'azzione in u cinema è in televisiò ch'è a Luna o Marte. In certi filmi di fantascienza di a prima parte di u XXu seculu, a pianeta era raprisentata cum'è un mondu abitatu da donne o da civiltà strane. Frà l'opere chì u mettenu in scena ci hè u filmu suvieticu ''Soyuz 111: Terrore nant'à Venere''. In a seria ''[[Star Trek]]'', Venere hè prisentata cum'è una pianeta di classe N, cù stazione di terraformazione in un avvene luntanu. U tema di a terraformazione hè dinù trattatu in l'anime ''Venus Wars''. A seria televisiva britannica ''Space Odyssey: Voyage to the Planets'' (2004) mette in scena un viaghju umanu versu Venere è un sbarcu assai cortu, limitatu da e cundizione di a superficia. ==In Corsica== ''Venere'' hè chjamata à spessu a ''Stella Diana'' (o ''Stedda Diana''). == Note == <references/> ==Liami esterni== * [http://marcubiancarelli.blogspot.fr/2012/06/langhjuli-di-venera.html L'anghjuli di Venera, testu di [[Marcu Biancarelli]] ] [[Categoria:Venere]] [[Categoria:Pianeta]] acz579d0ynsa89q9cy0t1rvnewtdbrp 407128 407127 2026-10-16T09:48:48Z Articulivitali 28749 /* Magnetosfera */ 407128 wikitext text/x-wiki [[File:Venus-real color.jpg|thumb|Venere, in culore naturale, fotografiata da a sonda [[Mariner 10]] u 5 ferraghju di u 1974]] '''Venere''' (o '''Venera''') hè a siconda pianeta di u [[sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]].<ref>Ss'articulu pruvene in parte da a wikipedia in talianu.</ref> A so orbita, guasi circulare, a porta à compie una rivoluzione in circa 225 ghjorni terrestri. U so nome vene da [[Venere (divinità)|a dea rumana di l'amore è di a bellezza]]. U so simbulu astronomicu hè ♀. Cù una magnitudine apparente massima di −4,62, Venere hè l'ogettu naturale più luminosu in u celu di notte dopu à a [[Luna]]. Si pò vede pocu dopu à u tramontu o pocu prima di l'alba; per quessa hè cunnisciutu da l'antichità cum'è a ''stella vesperina'' o a ''stella mattutina''. L'astronomi antichi ùn avianu micca sempre capitu chì ste duie apparizione eranu u listessu corpu celeste. Classificatu cum'è pianeta terrania, Venere hè qualchì volta chjamata a «pianeta gemella» di a [[Terra]], postu chì e duie pianete sò simile in taglia è in massa. Eppuru, e cundizione à a so superficia sò assai sfarente. A so atmosfera, cumposta soprattuttu da [[diossidu di carbone]], hè assai densa è hà una pressione à u livellu di u tarrenu di circa 92 volte quella di a Terra. A densità è a cumpusizione di l'atmosfera pruducenu un effettu di serra assai forte, chì face di Venere a pianeta a più calda di u sistema sulare. A pianeta hè cuperta da un stratu spessu di nuvuli riflettenti, cumposti soprattuttu d'[[acidu sulfuricu]], chì impediscenu di vede a superficia à traversu a luce visibile. Venere ùn hà micca satelliti naturali nè anelli, è u so campu magneticu hè assai più debule ch'è quellu di a Terra. == Osservazione == Venere hè una pianeta interna, vale à dì chì a so orbita hè più vicina à u Sole ch'è quella di a Terra. Per quessa, si pò osservà solu in vicinanza di u Sole è per qualchì ora à a volta. A luce solare a rende difficiule à vede di ghjornu, ma hè assai luminosa subitu dopu à u tramontu, à punente, o pocu prima di l'alba, à livante. À l'ochju nudu, pare una stella assai luminosa, di culore giallu-biancastru. L'osservazione à u telescopiu hè spessu megliu durante l'attrachjata o di ghjornu, quandu u cuntrastu cù u celu hè menu forte è a pianeta hè più alta sopra à l'orizonte. I filtri culurati, neutri o polarizatori ponu aiutà à mette in risaltu e debule particularità di i nuvuli venusiani. L'allungamentu di Venere, vale à dì a so distanza angulare da u Sole, pò ghjunghje à circa 47°. A pianeta pò passà davanti à u Sole o daretu à ellu. Quand'ella passa daretu, si trova in cunghjunzione superiore; quand'ella passa davanti à u Sole, si trova in cunghjunzione inferiore. In questu ultimu casu, a faccia illuminata ùn hè visibile da a Terra. Fora di u Sole è di a Luna, Venere hè unu di i pochi corpi celesti chì ponu esse visti à l'ochju nudu ancu di ghjornu, s'è u celu hè chjaru è a pianeta ùn hè micca troppu vicinu à u Sole. === Fase === [[File:Phases Venus.jpg|thumb|E fase di Venere è a variazione di u so diametru apparente]] Cum'è a Luna, Venere mostra fase diverse viste da a Terra. A parte illuminata chì si pò vede cambia mentre a pianeta gira intornu à u Sole. U diametru apparente è a luminosità cambianu dinù cù a fase è cù a distanza trà Venere è a Terra. À a cunghjunzione superiore, a faccia rivolta versu a Terra hè cumpletamente illuminata, ma Venere hè troppu vicina à u Sole per esse osservata. À a cunghjunzione inferiore, a pianeta pare più grande è a faccia rivolta versu a Terra hè guasi tutta in ombra. === U pentagramma di Venere === [[File:Venus geocentric orbit curve simplified Line (pentagram).svg|thumb|A forma di pentagramma tracciata da Venere in u celu vistu da a Terra]] A pusizione di Venere vista da a Terra ripete una figura chì s'assumiglia à un [[pentagramma]]. A forma nasce da a risunanza orbitale apprussimata di 13 orbite di Venere per 8 anni terrestri. Dopu à ottu anni, Venere torna guasi à a listessa pusizione relativa, ma u pentagramma hè giratu di circa 2,55°. == Storia di l'osservazione == Venere era prubabilmente cunnisciuta da a preistoria. I [[Babilonesi]] u chjamavanu [[Ištar]], in riferimentu à a so dea di l'amore, di a sessualità è di a guerra. Parechje culture antiche, frà e quale l'[[Anticu Egittu|Egiziani]], i [[Grechi antichi|Grechi]], i [[Maya]] è i [[Rumani]], distinguevanu a so apparizione di mane da quella di a sera, è pensavanu à volte ch'elli fussinu dui astri diversi. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; in latinu i nomi currispundenti eranu [[Luciferu (astrunumia)|Luciferu]] è [[Vespru]]. [[File:N 002.jpg|thumb|Marte, Ghjove è Venere prima di l'alba, u 22 uttrovi 2015]] [[Galileo Galilei]] fù u primu à studià e fase di Venere cù un telescopiu. E so osservazione mustravanu chì a pianeta passava per fase simile à quelle di a Luna, è sustenianu u mudellu eliocentricu prupostu da [[Niculaiu Copernicu]]: Venere gira intornu à u Sole è ùn gira micca intornu à a Terra. À u XVIIu seculu, l'astronomi ùn cunniscianu ancu u periodu di rutazione di Venere. [[Giovanni Cassini]] pensava chì durava 24 ore, mentre [[Francesco Bianchini]] prupunia un periodu di 24 ghjorni. U stratu di nuvuli impedia di determinà a rutazione cù sicurità. À a fine di u XIXu seculu, [[Giovanni Schiaparelli]] suggerì chì a pianeta pudia esse in rutazione sincrona, cù a stessa faccia sempre rivolta versu u Sole. In u 1932, l'astronomi W. Adams è T. Dunham anu trovu in u spettru infrarossu di Venere linee d'assorbimentu di u carbone, chì anu permessu di capisce chì u diossidu di carbone era una parte impurtante di a so atmosfera. In u 1961, e misurazione radar anu datu una stima di u periodu di rutazione. U muvimentu retrogradu di Venere hè statu cunfirmatu in u 1964. In u 1962, a sonda [[Mariner 2]] hà fattu u so passaghju vicinu à a pianeta è hà mandatu à a Terra e prime misurazione di a temperatura è di a cumpusizione atmosferica. === Transiti === [[File:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|Venere durante u transitu di u 2004]] Un transitu di Venere accade quandu a pianeta passa trà a Terra è u Sole è copre una piccula parte di u discu sulare. I transiti sò rari è si presentanu in paghji separate da ottu anni; trà un paghju è u seguente passanu circa 121,5 o 105,5 anni. I transiti sò stati impurtanti in a storia di l'astrunumia, perchè l'osservazione da lochi diversi di a Terra hà aiutatu à stimà a distanza trà a Terra è u Sole. U transitu di u 1761 hà ancu permessu à [[Mikhail Lomonosov]] di ricunnosce indizii di l'esistenza d'una atmosfera intornu à Venere. [[Giovanni Kepleru]] avia previstu un transitu per u 1631, ma ùn era micca visibile da l'Europa. L'astronomu inglese [[Jeremiah Horrocks]] hà previstu u transitu di u 1639 è hè statu u primu à osservà ne unu. L'ultimi transiti sò accaduti in u 2004 è in u 2012. I transiti muderni sò utili ancu per pruvà e tecniche aduprate à studià l'atmosfere di pianete strasulare. === Missione spaziale === [[File:Pioneer Venus Multiprobe spacecraft.jpg|thumb|Raprisentazione di a nave spaziale [[Pioneer Venus 2]] è di e so sonde atmosferiche]] L'esplurazione spaziale di Venere hà principiatu in u 1961 cù a missione suvietica [[Venera 1]], chì hà passatu vicinu à a pianeta senza pudè mandà dati. U [[prugramma Venera]] hà cuntinuatu finu à u 1983 è hà ottenutu parechji successi. Prima di e missione spaziale, i nuvuli spesse ùn permettianu micca di cunnosce a superficia. Ci eranu parechje ipotesi: certi scentifichi pensavanu chì Venere fussi cupertu d'oceani, altri imaginavanu pantanicce o deserti. In u 1967, [[Venera 4]] hà mandatu dati da l'atmosfera, ma hà cessatu di trasmette prima di ghjunghje à a superficia, perchè a pressione era assai più alta di quella prevista. U 15 dicembre 1970, [[Venera 7]] hè diventata a prima sonda custruita da l'omu à atterrà nant'à un'altra pianeta è à mandà un signale da a so superficia. E sonde [[Venera 9]] è [[Venera 10]] anu mandatu e prime imagine in biancu è neru di u tarrenu; [[Venera 13]] è [[Venera 14]] anu mandatu e prime imagine à culori. A [[NASA]] hà mandatu e missione [[Mariner]] versu Venere, è in u 1978 hà lanciatu e sonde di u prugramma [[Pioneer Venus]]. In u 1983, e sonde suvietiche [[Venera 15]] è [[Venera 16]] anu adupratu radar per cartugrafià e zone sittintriunali di a pianeta. In u 1985, [[Vega 1]] è [[Vega 2]] anu mandatu moduli versu l'atmosfera è a superficia prima di cuntinuà u so viaghju versu a [[Cometa di Halley]]. In u 1989, a NASA hà lanciatu a sonda [[Magellanu (sonda spaziale)|Magellanu]], chì hà cartugrafiatu guasi tutta a superficia cù u radar. A missione hà furnitu una carta assai più precisa chè quelle dispunibule nanzu. A sonda europea [[Venus Express]], lanciata in u 2005, hà studiatu l'atmosfera è hà cartugrafiatu a pianeta da l'orbita finu à u 2014. Hà trovu, frà altru, indizii di fulmini, un grande vortice à u polu sudu è una strata fina d'ozonu. A sonda giappunese [[Akatsuki]], lanciata in u 2010, hè entrata in orbita intornu à Venere in u 2015 è hà studiatu a dinamica di l'atmosfera. In u 2021, l'[[Agenzia Spaziale Europea]] hà sceltu a missione [[EnVision]] per studià a superficia è l'internu di Venere. A NASA hà dinù annunziatu e missione [[DAVINCI]] è [[VERITAS]], destinate à studià l'atmosfera è a superficia. I calendarii di ste missione sò sottumessi à cambiamenti. == Parametri orbitali è rutazione == [[File:Venusorbitsolarsystem.gif|thumb|U muvimentu di Venere è di a Terra intornu à u Sole]] L'orbita di Venere hè guasi circulare, cù un'eccentricità inferiore à l'1%. A distanza media da u Sole hè di circa 108 milioni di chilometri. Venere gira intornu à u Sole in 224,7 ghjorni terrestri, à una vitezza orbitale media di circa 35 km/s. U so periodu sinodicu, vale à dì u tempu necessariu per vultà à listessa pusizione apparente in u celu vistu da a Terra, hè di circa 584 ghjorni. L'inclinazione di l'orbita rispettu à l'eclittica hè di 3,39°. A rutazione di Venere hè retrograda: gira in sensu oppostu à quellu di a maiò parte di e pianete è à quellu di a so rivoluzione intornu à u Sole. U ghjornu siderale dura circa 243 ghjorni terrestri, vale à dì più chè un annu venusianu. À l'equatore, a vitezza di rutazione hè di circa 6,5 km/h. U ghjornu solare, u tempu trà duie albe viste da u listessu locu, dura circa 117 ghjorni terrestri. Per via di a rutazione retrograda, un osservatore nant'à Venere videria u Sole nasce à punente è calà à livante. Venere hè a pianeta chì s'avvicina u più à a Terra. À a cunghjunzione inferiore, a distanza media trà e duie pianete hè di circa 41 milioni di chilometri. In e cundizione più favurevule, a distanza pò calà sin'à circa 38 milioni di chilometri. == Caratteristiche fisiche == [[File:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Paragone di e dimensione di e pianete terranie: Mercuriu, Venere, a Terra è Marte]] Venere hè unu di i quattru [[pianeta terrania|pianeti terranii]] di u sistema sulare. Hè un corpu rocciosu, guasi sfericu, è a so massa hè circa l'81,5% di quella terrestre. U so diametru hè solu circa 650 km più chjucu ch'è quellu di a Terra. A gravità à a superficia hè circa 0,88 volte quella terrestre. Malgradu a so sumiglianza cù a Terra in taglia è in massa, e cundizione à a superficia sò assai sfarente. L'atmosfera hè cumposta per circa 96,5% da diossidu di carbone è per 3,5% da azotu, cù piccule quantità d'altri gasi. A pressione atmosferica à u tarrenu hè circa 92 volte quella di a Terra, è a temperatura di a superficia varca i 460 °C. U stratu di nuvuli d'acidu sulfuricu riflette assai luce solare è piatta a superficia à l'osservazione ottica. A cartugrafia radar di a sonda Magellanu hà mustratu pianure vulcaniche, rilievi, crateri è numerose strutture d'origine vulcanica. U numeru relativamente chjucu di crateri d'impattu indicheghja chì a superficia hè geologicamente ghjovana, ancu s'ella ùn si cunnosce micca bè u so ritmu d'attività attuale. === Struttura interna === [[File:Venere-Interno.jpg|thumb|Struttura interna supposta di Venere]] Si sà pocu di a struttura interna di Venere, postu chì ùn ci sò state misurazione sismiche dirette. E sumiglianze cù a Terra in taglia è in densità facenu pensà chì Venere possa avè un nucleu, un mantellu è una crosta. A mancanza d'acqua liquida à a superficia puderia rende a litosfera è u mantellu più viscosi chè quelli terrestri. Questu puderia impedisce u muvimentu cuntinuu di placche tettoniche simile à quellu di a Terra. U calore internu puderia esse liberatu à traversu episodi geologichi maiò, durante i quali una parte impurtante di a crosta hè rinnuvata. === Superficia === [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|Ricustruzzione di a superficia di Venere à parte si di e misurazione di Magellanu]] E sonde Venera chì sò sbarcate nant'à Venere anu fotografiatu un tarrenu cumpostu soprattuttu di rocce basaltiche. A sonda Magellanu hà permessu a prima cartugrafia guasi cumpleta di a superficia. Hà identificatu circa un millaiu di crateri d'impattu. A densa atmosfera disintegra parechji meteoroidi prima ch'elli ghjunghjinu à u tarrenu, è cusì pochi picculi crateri si formanu. Circa l'80% di a superficia hè cumpostu da pianure vulcaniche. U restu hè furmatu soprattuttu da dui grandi altipiani, chjamati cuntinenti. À u nordu si trova [[Ishtar Terra]], chì hà circa a taglia di l'Australia. I [[Maxwell Montes|Monti Maxwell]], a catena muntosa più alta di Venere, si trovanu in questa regione. À u sudu di l'equatore si trova [[Aphrodite Terra]], d'una taglia paragunabile à quella di l'America suttana. Nant'à Venere sò stati identificati circa 1.500 vulcani di taglia media o grande, è ci puderia esse un numeru assai più grande di vulcani minori. Frà e strutture particulare ci sò e ''farra'', chì anu una forma piatta è arrotondata; e ''novae'', cù fratture disposte à raghju; l'[[aracnoide (esogeologia)|aracnoidi]], chì parenu tele di ragnu; è e [[corona (esogeologia)|corone]], furmate da anelli di fratture. Quasi tutte e strutture di a superficia portanu nomi di donne di a storia o di a mitulugia. L'eccezzione principale hè quella di i Monti Maxwell, numinati in onore di u fisicu [[James Clerk Maxwell]]. I nomi sò scelti da l'[[Unione Astronomica Internaziunale]]. === Atmosfera === [[File:PIA00072 Venus Cloud Patterns - colorized and filtered.jpg|thumb|left|Nubi di Venere fotografiate da a sonda [[Galileo (sonda spaziale)|Galileo]]]] L'atmosfera di Venere hè assai più densa ch'è quella terrestre. A so massa hè circa 93 volte quella di l'atmosfera di a Terra, è a pressione à a superficia currisponde à quella chì si trova à circa 950 metri di prufundità in un oceanu terrestre. A cumpusizione hè soprattuttu di diossidu di carbone è d'azotu. [[File:Vénus par Hubble.jpg|thumb|upright|Venere vista da u [[Telescopiu spaziale Hubble]] in 2010.]] U diossidu di carbone è i nuvuli d'acidu sulfuricu pruducenu un effettu di serra estremamente forte. A temperatura à a superficia supera i 460 °C, è Venere hè più caldu chè Mercuriu, malgradu a so distanza più grande da u Sole. Parechji mudelli pruponenu chì Venere avia, à l'iniziu, assai più acqua. L'aumentu di a radiazione sulare averia favuritu l'evapurazione, è u vapore d'acqua, gasu à effettu di serra, averia rinfurzatu u riscaldamentu. L'acqua si sarebbe dissuciata in idrogenu è ossigenu; l'idrogenu, essendu leghjeru, si sarebbe persu in u spaziu, mentre l'ossigenu saria statu assurbatu o ligatu à altri elementi. In i strati alti di l'atmosfera, à circa 50–60 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò assai più vicine à quelle di a Terra chè à quelle di a superficia. Per quessa, certi scentifichi anu cunsideratu l'ipotesi di forme di vita microscopiche in i nuvuli, ma ùn ci hè nisuna prova cunclusiva. In u 2020, un gruppu di scentifichi hà annunziatu d'avè rilevatu fosfina in l'atmosfera venusiana. A rilevazione è a so interpretazione sò state dopu discutite è ùn custituiscenu micca una prova di vita. === Magnetosfera === [[File:Venusian magnetosphere it.png|thumb|Interazzione di u ventu sulare cù l'atmosfera di Venere]] Venere ùn hà micca un campu magneticu internu forte cum'è quellu di a Terra. E misurazione anu mustratu chì u so campu magneticu hè debule è hè ligatu soprattuttu à l'interazzione trà u ventu sulare è a ionosfera. A debulezza di u campu magneticu lascia l'alta atmosfera più esposta à u ventu sulare. Particule atmosferiche ponu esse trascinate versu u spaziu. Una spiegazione pussibule di a mancanza d'una dinamo interna hè chì ùn ci sia abbastanza cunvezzione in u nucleu per pruduce un campu magneticu stabile. === Satelliti naturali === [[File:Fontana Venus Satellites.png|thumb|left|Disegnu di Francesco Fontana, chì pensava d'avè osservatu una luna di Venere]] Venere ùn hà micca satelliti naturali. Trà u XVIIu è u XIXu seculu, parechji astrònomi anu dichjaratu d'avè vistu una luna intornu à a pianeta. L'ipoteticu satellitu hè statu chjamatu [[Neith (astrunumia)|Neith]]. In u 1887, l'Accademia belga di e scienze hà esaminatu l'osservazione antiche è hà cunclusu ch'elle eranu state prubabilmente causate da stelle vicine o da altri errori d'osservazione. Certi mudelli di furmazione planetaria sughjeriscenu chì Venere puderia avè avutu una luna, furmata da un grande impattu, chì dopu seria cascata nant'à a pianeta. L'ipotesi ùn hè micca cunfirmata. L'asteroide [[524522 Zoozve]] hà una relazione orbitale particulare cù Venere è hè qualificatu di quasi-satellitu. == Culunizazione è terraformazione == [[File:TerraformedVenus.jpg|thumb|Raprisentazione artistica di Venere dopu una terraformazione]] Una culunia nant'à a superficia di Venere ùn hè micca pussibule cù e tecnulugie attuale. U calore intensu è a pressione atmosferica schiacciante anu fattu chì e sonde spaziale sopravvivessinu solu per un tempu limitatu. Invece, à circa 50 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò più moderate, ciò chì hà purtatu à pruposte teoriche di stazione o cità gallighjante. L'idee di terraformazione includenu a riduzzione di u diossidu di carbone atmosfericu, a messa in opera d'un scudu sulare per diminuì a quantità di luce ricevuta è a produzzione d'acqua à parte si di l'idrogenu. Sò prugetti assai speculativi, chì dumanderebbenu risorse è tecnulugie assai aldilà di quelle dispunibule oghje. Una pruposta teorica di Geoffrey A. Landis hè di custruisce abitati flottanti in l'alta atmosfera. L'aria respirabile, fatta d'ossigenu è d'azotu, seria menu densa chè l'atmosfera venusiana è puderia furnisce una spinta versu l'altu. E nuvuli d'acidu sulfuricu è a mancanza di cunniscenze dettagliate nantu à l'ambiente atmosfericu rendenu però l'idea difficiule da mette in pratica. == Venere in e culture == === In l'antichità === [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|Un codice [[Maya]] ligatu à l'osservazione di Venere]] Per via di u so splendore, Venere hà avutu un postu impurtante in e culture di parechji populi. I Babilonesi u chjamavanu [[Ištar]], à nome di a dea di l'amore è di a guerra. L'antichi Egiziani distinguìanu a stella di mane, ''Tioumoutiri'', da quella di a sera, ''Ouaiti''. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; più tardi capinu ch'elli eranu u listessu pianeta. I [[Maya]] osservavanu attentamente i muvimenti di Venere è anu custruitu calendarii chì ne tenianu contu. A pianeta era ligata à e divinità [[Quetzalcoatl]] è [[Xolotl]]. Per l'[[Inca]], Venere era ''Chasca'', assuciata à l'alba è cunsiderata cum'è una serva di u Sole. Venere avia dinù impurtanza in e tradizione di l'[[Aborigeni australiani|Aborigeni australiani]]. Frà i [[Yolngu]], a pianeta era chjamatu ''Barnumbirr'' è era assuciatu à a cumunicazione cù i morti. I Masai u chjamavanu ''Kileken'' è anu una tradizione orale cunnisciuta cum'è «u zitellu orfanu». In l'astrologia indiana, Venere hè chjamatu [[Shukra]]. In certe culture di l'Asia orientale era cunnisciutu cum'è «l'astro d'oru», secondu l'associazione tradiziunale trà e pianete è i cinque elementi. === In a fantascienza === ==== Litteratura ==== Nanzu chì e missione spaziale palisessinu e cundizione estreme di a superficia, Venere era spessu raprisentata in a fantascienza cum'è una pianeta calda ma abitabile, cupertu di paduli, d'oceani o di giungle. In u 1865, Achille Eyraud hà publicatu ''Voyage à Vénus'', unu di i primi rumanzi nantu à un viaghju versu a pianeta. [[Olaf Stapledon]], in ''Last and First Men'' (1930), hà imaginatu a terraformazione di Venere. [[Edgar Rice Burroughs]] hà situatu nant'à a pianeta parechji rumanzi di u so ciculu di Venere, cumincendu cù ''I pirati di Venere'' in u 1934. [[C. S. Lewis]] hà ambientatu ''Perelandra'' (1943) nant'à una versione imaginaria di Venere. In ''Lucky Starr è l'oceani di Venere'' (1954), [[Isaac Asimov]] hà discrittu un mondu cupertu d'acqua, cù cità sottumarine. Cù u migliuramentu di e cunniscenze scientifiche, a raprisentazione di Venere cum'è un mondu abitabile hè diventata menu cumuna. ==== Cinema è televisiò ==== Venere hè statu menu adupratu cum'è locu d'azzione in u cinema è in televisiò ch'è a Luna o Marte. In certi filmi di fantascienza di a prima parte di u XXu seculu, a pianeta era raprisentata cum'è un mondu abitatu da donne o da civiltà strane. Frà l'opere chì u mettenu in scena ci hè u filmu suvieticu ''Soyuz 111: Terrore nant'à Venere''. In a seria ''[[Star Trek]]'', Venere hè prisentata cum'è una pianeta di classe N, cù stazione di terraformazione in un avvene luntanu. U tema di a terraformazione hè dinù trattatu in l'anime ''Venus Wars''. A seria televisiva britannica ''Space Odyssey: Voyage to the Planets'' (2004) mette in scena un viaghju umanu versu Venere è un sbarcu assai cortu, limitatu da e cundizione di a superficia. ==In Corsica== ''Venere'' hè chjamata à spessu a ''Stella Diana'' (o ''Stedda Diana''). == Note == <references/> ==Liami esterni== * [http://marcubiancarelli.blogspot.fr/2012/06/langhjuli-di-venera.html L'anghjuli di Venera, testu di [[Marcu Biancarelli]] ] [[Categoria:Venere]] [[Categoria:Pianeta]] depcfl232mswjbfgw9l6eqqniuwzngx 407129 407128 2026-10-16T09:58:51Z Fausta Samaritani 15085 fix, link, categoria 407129 wikitext text/x-wiki [[File:Venus-real color.jpg|thumb|Venere, in culore naturale, fotografiata da a sonda [[Mariner 10]] u 5 ferraghju di u 1974]] '''Venere''' (o '''Venera''') hè a siconda pianeta di u [[Sistema solare|sistema sulare]] in ordine di distanza da u [[Sole]].<ref>Ss'articulu pruvene in parte da a wikipedia in talianu.</ref> A so orbita, guasi circulare, a porta à compie una rivoluzione in circa 225 ghjorni terrestri. U so nome vene da [[Venere (divinità)|a dea rumana di l'amore è di a bellezza]]. U so simbulu astronomicu hè ♀. Cù una magnitudine apparente massima di −4,62, Venere hè l'ogettu naturale più luminosu in u celu di notte dopu à a [[Luna]]. Si pò vede pocu dopu à u tramontu o pocu prima di l'alba; per quessa hè cunnisciutu da l'antichità cum'è a ''stella vesperina'' o a ''stella mattutina''. L'astronomi antichi ùn avianu micca sempre capitu chì ste duie apparizione eranu u listessu corpu celeste. Classificatu cum'è pianeta terrania, Venere hè qualchì volta chjamata a «pianeta gemella» di a [[Terra]], postu chì e duie pianete sò simile in taglia è in massa. Eppuru, e cundizione à a so superficia sò assai sfarente. A so atmosfera, cumposta soprattuttu da [[diossidu di carbone]], hè assai densa è hà una pressione à u livellu di u tarrenu di circa 92 volte quella di a Terra. A densità è a cumpusizione di l'atmosfera pruducenu un effettu di serra assai forte, chì face di Venere a pianeta a più calda di u sistema sulare. A pianeta hè cuperta da un stratu spessu di nuvuli riflettenti, cumposti soprattuttu d'[[acidu sulfuricu]], chì impediscenu di vede a superficia à traversu a luce visibile. Venere ùn hà micca satelliti naturali nè anelli, è u so campu magneticu hè assai più debule ch'è quellu di a Terra. == Osservazione == Venere hè una pianeta interna, vale à dì chì a so orbita hè più vicina à u Sole ch'è quella di a Terra. Per quessa, si pò osservà solu in vicinanza di u Sole è per qualchì ora à a volta. A luce solare a rende difficiule à vede di ghjornu, ma hè assai luminosa subitu dopu à u tramontu, à [[punente]], o pocu prima di l'alba, à [[livante]]. À l'ochju nudu, pare una stella assai luminosa, di culore giallu-biancastru. L'osservazione à u telescopiu hè spessu megliu durante l'attrachjata o di ghjornu, quandu u cuntrastu cù u celu hè menu forte è a pianeta hè più alta sopra à l'orizonte. I filtri culurati, neutri o polarizatori ponu aiutà à mette in risaltu e debule particularità di i nuvuli venusiani. L'allungamentu di Venere, vale à dì a so distanza angulare da u Sole, pò ghjunghje à circa 47°. A pianeta pò passà davanti à u Sole o daretu à ellu. Quand'ella passa daretu, si trova in cunghjunzione superiore; quand'ella passa davanti à u Sole, si trova in cunghjunzione inferiore. In questu ultimu casu, a faccia illuminata ùn hè visibile da a Terra. Fora di u Sole è di a Luna, Venere hè unu di i pochi corpi celesti chì ponu esse visti à l'ochju nudu ancu di ghjornu, s'è u celu hè chjaru è a pianeta ùn hè micca troppu vicinu à u Sole. === Fase === [[File:Phases Venus.jpg|thumb|E fase di Venere è a variazione di u so diametru apparente]] Cum'è a Luna, Venere mostra fase diverse viste da a Terra. A parte illuminata chì si pò vede cambia mentre a pianeta gira intornu à u Sole. U diametru apparente è a luminosità cambianu dinù cù a fase è cù a distanza trà Venere è a Terra. À a cunghjunzione superiore, a faccia rivolta versu a Terra hè cumpletamente illuminata, ma Venere hè troppu vicina à u Sole per esse osservata. À a cunghjunzione inferiore, a pianeta pare più grande è a faccia rivolta versu a Terra hè guasi tutta in ombra. === U pentagramma di Venere === [[File:Venus geocentric orbit curve simplified Line (pentagram).svg|thumb|A forma di pentagramma tracciata da Venere in u celu vistu da a Terra]] A pusizione di Venere vista da a Terra ripete una figura chì s'assumiglia à un [[pentagramma]]. A forma nasce da a risunanza orbitale apprussimata di 13 orbite di Venere per 8 anni terrestri. Dopu à ottu anni, Venere torna guasi à a listessa pusizione relativa, ma u pentagramma hè giratu di circa 2,55°. == Storia di l'osservazione == Venere era prubabilmente cunnisciuta da a preistoria. I [[Babilonesi]] u chjamavanu [[Ištar]], in riferimentu à a so dea di l'amore, di a sessualità è di a [[guerra]]. Parechje culture antiche, frà e quale l'[[Anticu Egittu|Egiziani]], i [[Grechi antichi|Grechi]], i [[Maya]] è i [[Rumani]], distinguevanu a so apparizione di mane da quella di a sera, è pensavanu à volte ch'elli fussinu dui astri diversi. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; in [[Lingua latina|latinu]] i nomi currispundenti eranu [[Luciferu (astrunumia)|Luciferu]] è [[Vespru]]. [[File:N 002.jpg|thumb|Marte, Ghjove è Venere prima di l'alba, u 22 uttrovi 2015]] [[Galileo Galilei]] fù u primu à studià e fase di Venere cù un telescopiu. E so osservazione mustravanu chì a pianeta passava per fase simile à quelle di a Luna, è sustenianu u mudellu eliocentricu prupostu da [[Niculaiu Copernicu]]: Venere gira intornu à u Sole è ùn gira micca intornu à a Terra. À u [[XVII sèculu]], l'astronomi ùn cunniscianu ancu u periodu di rutazione di Venere. [[Giovanni Cassini]] pensava chì durava 24 ore, mentre [[Francesco Bianchini]] prupunia un periodu di 24 ghjorni. U stratu di nuvuli impedia di determinà a rutazione cù sicurità. À a fine di u [[XIX sèculu]], [[Giovanni Schiaparelli]] suggerì chì a pianeta pudia esse in rutazione sincrona, cù a stessa faccia sempre rivolta versu u Sole. In u [[1932]], l'astronomi W. Adams è T. Dunham anu trovu in u spettru infrarossu di Venere linee d'assorbimentu di u [[carbone]], chì anu permessu di capisce chì u diossidu di carbone era una parte impurtante di a so atmosfera. In u [[1961]], e misurazione radar anu datu una stima di u periodu di rutazione. U muvimentu retrogradu di Venere hè statu cunfirmatu in u [[1964]]. In u 1962, a sonda [[Mariner 2]] hà fattu u so passaghju vicinu à a pianeta è hà mandatu à a Terra e prime misurazione di a temperatura è di a cumpusizione atmosferica. === Transiti === [[File:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|Venere durante u transitu di u 2004]] Un transitu di Venere accade quandu a pianeta passa trà a Terra è u Sole è copre una piccula parte di u discu sulare. I transiti sò rari è si presentanu in paghji separate da ottu anni; trà un paghju è u seguente passanu circa 121,5 o 105,5 anni. I transiti sò stati impurtanti in a storia di l'[[astrunumia]], perchè l'osservazione da lochi diversi di a Terra hà aiutatu à stimà a distanza trà a Terra è u Sole. U transitu di u [[1761]] hà ancu permessu à [[Mikhail Lomonosov]] di ricunnosce indizii di l'esistenza d'una atmosfera intornu à Venere. [[Giovanni Kepleru]] avia previstu un transitu per u [[1631]], ma ùn era micca visibile da l'Europa. L'astronomu inglese [[Jeremiah Horrocks]] hà previstu u transitu di u [[1639]] è hè statu u primu à osservà ne unu. L'ultimi transiti sò accaduti in u [[2004]] è in u [[2012]]. I transiti muderni sò utili ancu per pruvà e tecniche aduprate à studià l'atmosfere di pianete strasulare. === Missione spaziale === [[File:Pioneer Venus Multiprobe spacecraft.jpg|thumb|Raprisentazione di a nave spaziale [[Pioneer Venus 2]] è di e so sonde atmosferiche]] L'esplurazione spaziale di Venere hà principiatu in u 1961 cù a missione suvietica [[Venera 1]], chì hà passatu vicinu à a pianeta senza pudè mandà dati. U [[prugramma Venera]] hà cuntinuatu finu à u 1983 è hà ottenutu parechji successi. Prima di e missione spaziale, i nuvuli spesse ùn permettianu micca di cunnosce a superficia. Ci eranu parechje ipotesi: certi scentifichi pensavanu chì Venere fussi cupertu d'oceani, altri imaginavanu pantanicce o deserti. In u [[1967]], [[Venera 4]] hà mandatu dati da l'atmosfera, ma hà cessatu di trasmette prima di ghjunghje à a superficia, perchè a pressione era assai più alta di quella prevista. U [[15 di dicembre]] [[1970]], [[Venera 7]] hè diventata a prima sonda custruita da l'omu à atterrà nant'à un'altra pianeta è à mandà un signale da a so superficia. E sonde [[Venera 9]] è [[Venera 10]] anu mandatu e prime imagine in biancu è neru di u tarrenu; [[Venera 13]] è [[Venera 14]] anu mandatu e prime imagine à culori. A [[NASA]] hà mandatu e missione [[Mariner]] versu Venere, è in u [[1978]] hà lanciatu e sonde di u prugramma [[Pioneer Venus]]. In u [[1983]], e sonde suvietiche [[Venera 15]] è [[Venera 16]] anu adupratu radar per cartugrafià e zone sittintriunali di a pianeta. In u [[1985]], [[Vega 1]] è [[Vega 2]] anu mandatu moduli versu l'atmosfera è a superficia prima di cuntinuà u so viaghju versu a [[Cometa di Halley]]. In u [[1989]], a NASA hà lanciatu a sonda [[Magellanu (sonda spaziale)|Magellanu]], chì hà cartugrafiatu guasi tutta a superficia cù u radar. A missione hà furnitu una carta assai più precisa chè quelle dispunibule nanzu. A sonda europea [[Venus Express]], lanciata in u [[2005]], hà studiatu l'atmosfera è hà cartugrafiatu a pianeta da l'orbita finu à u [[2014]]. Hà trovu, frà altru, indizii di fulmini, un grande vortice à u polu sudu è una strata fina d'[[ozonu]]. A sonda giappunese [[Akatsuki]], lanciata in u [[2010]], hè entrata in orbita intornu à Venere in u [[2015]] è hà studiatu a dinamica di l'atmosfera. In u [[2021]], l'[[Agenzia Spaziale Europea]] hà sceltu a missione [[EnVision]] per studià a superficia è l'internu di Venere. A NASA hà dinù annunziatu e missione [[DAVINCI]] è [[VERITAS]], destinate à studià l'atmosfera è a superficia. I calendarii di ste missione sò sottumessi à cambiamenti. == Parametri orbitali è rutazione == [[File:Venusorbitsolarsystem.gif|thumb|U muvimentu di Venere è di a Terra intornu à u Sole]] L'orbita di Venere hè guasi circulare, cù un'eccentricità inferiore à l'1%. A distanza media da u Sole hè di circa 108 milioni di chilometri. Venere gira intornu à u Sole in 224,7 ghjorni terrestri, à una vitezza orbitale media di circa 35 km/s. U so periodu sinodicu, vale à dì u tempu necessariu per vultà à listessa pusizione apparente in u celu vistu da a Terra, hè di circa 584 ghjorni. L'inclinazione di l'orbita rispettu à l'eclittica hè di 3,39°. A rutazione di Venere hè retrograda: gira in sensu oppostu à quellu di a maiò parte di e pianete è à quellu di a so rivoluzione intornu à u Sole. U ghjornu siderale dura circa 243 ghjorni terrestri, vale à dì più chè un annu venusianu. À l'equatore, a vitezza di rutazione hè di circa 6,5 km/h. U ghjornu solare, u tempu trà duie albe viste da u listessu locu, dura circa 117 ghjorni terrestri. Per via di a rutazione retrograda, un osservatore nant'à Venere videria u Sole nasce à punente è calà à livante. Venere hè a pianeta chì s'avvicina u più à a Terra. À a cunghjunzione inferiore, a distanza media trà e duie pianete hè di circa 41 milioni di chilometri. In e cundizione più favurevule, a distanza pò calà sin'à circa 38 milioni di chilometri. == Caratteristiche fisiche == [[File:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Paragone di e dimensione di e pianete terranie: Mercuriu, Venere, a Terra è Marte]] Venere hè unu di i quattru [[pianeta terrania|pianeti terranii]] di u sistema sulare. Hè un corpu rocciosu, guasi sfericu, è a so massa hè circa l'81,5% di quella terrestre. U so diametru hè solu circa 650 km più chjucu ch'è quellu di a Terra. A gravità à a superficia hè circa 0,88 volte quella terrestre. Malgradu a so sumiglianza cù a Terra in taglia è in massa, e cundizione à a superficia sò assai sfarente. L'atmosfera hè cumposta per circa 96,5% da diossidu di carbone è per 3,5% da azotu, cù piccule quantità d'altri gasi. A pressione atmosferica à u tarrenu hè circa 92 volte quella di a Terra, è a temperatura di a superficia varca i 460 °C. U stratu di nuvuli d'acidu sulfuricu riflette assai luce solare è piatta a superficia à l'osservazione ottica. A cartugrafia radar di a sonda Magellanu hà mustratu pianure vulcaniche, rilievi, crateri è numerose strutture d'origine vulcanica. U numeru relativamente chjucu di crateri d'impattu indicheghja chì a superficia hè geologicamente ghjovana, ancu s'ella ùn si cunnosce micca bè u so ritmu d'attività attuale. === Struttura interna === [[File:Venere-Interno.jpg|thumb|Struttura interna supposta di Venere]] Si sà pocu di a struttura interna di Venere, postu chì ùn ci sò state misurazione sismiche dirette. E sumiglianze cù a Terra in taglia è in densità facenu pensà chì Venere possa avè un nucleu, un mantellu è una crosta. A mancanza d'acqua liquida à a superficia puderia rende a litosfera è u mantellu più viscosi chè quelli terrestri. Questu puderia impedisce u muvimentu cuntinuu di placche tettoniche simile à quellu di a Terra. U calore internu puderia esse liberatu à traversu episodi geologichi maiò, durante i quali una parte impurtante di a crosta hè rinnuvata. === Superficia === [[File:Venus globe.jpg|thumb|left|Ricustruzzione di a superficia di Venere à parte si di e misurazione di Magellanu]] E sonde Venera chì sò sbarcate nant'à Venere anu fotografiatu un tarrenu cumpostu soprattuttu di rocce basaltiche. A sonda Magellanu hà permessu a prima cartugrafia guasi cumpleta di a superficia. Hà identificatu circa un millaiu di crateri d'impattu. A densa atmosfera disintegra parechji meteoroidi prima ch'elli ghjunghjinu à u tarrenu, è cusì pochi picculi crateri si formanu. Circa l'80% di a superficia hè cumpostu da pianure vulcaniche. U restu hè furmatu soprattuttu da dui grandi altipiani, chjamati cuntinenti. À u nordu si trova [[Ishtar Terra]], chì hà circa a taglia di l'Australia. I [[Maxwell Montes|Monti Maxwell]], a catena muntosa più alta di Venere, si trovanu in questa regione. À u sudu di l'equatore si trova [[Aphrodite Terra]], d'una taglia paragunabile à quella di l'America suttana. Nant'à Venere sò stati identificati circa 1.500 vulcani di taglia media o grande, è ci puderia esse un numeru assai più grande di vulcani minori. Frà e strutture particulare ci sò e ''farra'', chì anu una forma piatta è arrotondata; e ''novae'', cù fratture disposte à raghju; l'[[aracnoide (esogeologia)|aracnoidi]], chì parenu tele di ragnu; è e [[corona (esogeologia)|corone]], furmate da anelli di fratture. Quasi tutte e strutture di a superficia portanu nomi di donne di a storia o di a mitulugia. L'eccezzione principale hè quella di i Monti Maxwell, numinati in onore di u fisicu [[James Clerk Maxwell]]. I nomi sò scelti da l'[[Unione Astronomica Internaziunale]]. === Atmosfera === [[File:PIA00072 Venus Cloud Patterns - colorized and filtered.jpg|thumb|left|Nubi di Venere fotografiate da a sonda [[Galileo (sonda spaziale)|Galileo]]]] L'atmosfera di Venere hè assai più densa ch'è quella terrestre. A so massa hè circa 93 volte quella di l'atmosfera di a Terra, è a pressione à a superficia currisponde à quella chì si trova à circa 950 metri di prufundità in un oceanu terrestre. A cumpusizione hè soprattuttu di diossidu di carbone è d'azotu. [[File:Vénus par Hubble.jpg|thumb|upright|Venere vista da u [[Telescopiu spaziale Hubble]] in 2010.]] U diossidu di carbone è i nuvuli d'acidu sulfuricu pruducenu un effettu di serra estremamente forte. A temperatura à a superficia supera i 460 °C, è Venere hè più caldu chè Mercuriu, malgradu a so distanza più grande da u Sole. Parechji mudelli pruponenu chì Venere avia, à l'iniziu, assai più acqua. L'aumentu di a radiazione sulare averia favuritu l'evapurazione, è u vapore d'acqua, gasu à effettu di serra, averia rinfurzatu u riscaldamentu. L'acqua si sarebbe dissuciata in idrogenu è ossigenu; l'idrogenu, essendu leghjeru, si sarebbe persu in u spaziu, mentre l'ossigenu saria statu assurbatu o ligatu à altri elementi. In i strati alti di l'atmosfera, à circa 50–60 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò assai più vicine à quelle di a Terra chè à quelle di a superficia. Per quessa, certi scentifichi anu cunsideratu l'ipotesi di forme di vita microscopiche in i nuvuli, ma ùn ci hè nisuna prova cunclusiva. In u [[2020]], un gruppu di scentifichi hà annunziatu d'avè rilevatu fosfina in l'atmosfera venusiana. A rilevazione è a so interpretazione sò state dopu discutite è ùn custituiscenu micca una prova di vita. === Magnetosfera === [[File:Venusian magnetosphere it.png|thumb|Interazzione di u ventu sulare cù l'atmosfera di Venere]] Venere ùn hà micca un campu magneticu internu forte cum'è quellu di a Terra. E misurazione anu mustratu chì u so campu magneticu hè debule è hè ligatu soprattuttu à l'interazzione trà u ventu sulare è a ionosfera. A debulezza di u campu magneticu lascia l'alta atmosfera più esposta à u ventu sulare. Particule atmosferiche ponu esse trascinate versu u spaziu. Una spiegazione pussibule di a mancanza d'una dinamo interna hè chì ùn ci sia abbastanza cunvezzione in u nucleu per pruduce un campu magneticu stabile. === Satelliti naturali === [[File:Fontana Venus Satellites.png|thumb|left|Disegnu di Francesco Fontana, chì pensava d'avè osservatu una luna di Venere]] Venere ùn hà micca satelliti naturali. Trà u XVII è u XIX seculu, parechji astrònomi anu dichjaratu d'avè vistu una luna intornu à a pianeta. L'ipoteticu satellitu hè statu chjamatu [[Neith (astrunumia)|Neith]]. In u 1887, l'Accademia belga di e scienze hà esaminatu l'osservazione antiche è hà cunclusu ch'elle eranu state prubabilmente causate da stelle vicine o da altri errori d'osservazione. Certi mudelli di furmazione planetaria sughjeriscenu chì Venere puderia avè avutu una luna, furmata da un grande impattu, chì dopu seria cascata nant'à a pianeta. L'ipotesi ùn hè micca cunfirmata. L'asteroide [[524522 Zoozve]] hà una relazione orbitale particulare cù Venere è hè qualificatu di quasi-satellitu. == Culunizazione è terraformazione == [[File:TerraformedVenus.jpg|thumb|Raprisentazione artistica di Venere dopu una terraformazione]] Una culunia nant'à a superficia di Venere ùn hè micca pussibule cù e tecnulugie attuale. U calore intensu è a pressione atmosferica schiacciante anu fattu chì e sonde spaziale sopravvivessinu solu per un tempu limitatu. Invece, à circa 50 km d'altitudine, a temperatura è a pressione sò più moderate, ciò chì hà purtatu à pruposte teoriche di stazione o cità gallighjante. L'idee di terraformazione includenu a riduzzione di u diossidu di carbone atmosfericu, a messa in opera d'un scudu sulare per diminuì a quantità di luce ricevuta è a produzzione d'acqua à parte si di l'idrogenu. Sò prugetti assai speculativi, chì dumanderebbenu risorse è tecnulugie assai aldilà di quelle dispunibule oghje. Una pruposta teorica di Geoffrey A. Landis hè di custruisce abitati flottanti in l'alta atmosfera. L'aria respirabile, fatta d'ossigenu è d'azotu, seria menu densa chè l'atmosfera venusiana è puderia furnisce una spinta versu l'altu. E nuvuli d'acidu sulfuricu è a mancanza di cunniscenze dettagliate nantu à l'ambiente atmosfericu rendenu però l'idea difficiule da mette in pratica. == Venere in e culture == === In l'antichità === [[File:Dresden Codex p09.jpg|thumb|left|Un codice [[Maya]] ligatu à l'osservazione di Venere]] Per via di u so splendore, Venere hà avutu un postu impurtante in e culture di parechji populi. I Babilonesi u chjamavanu ''Ištar'', à nome di a dea di l'amore è di a guerra. L'antichi Egiziani distinguìanu a stella di mane, ''Tioumoutiri'', da quella di a sera, ''Ouaiti''. I Grechi chjamavanu a stella di mane ''Phosphoros'' è quella di a sera ''Hesperos''; più tardi capinu ch'elli eranu u listessu pianeta. I [[Maya]] osservavanu attentamente i muvimenti di Venere è anu custruitu calendarii chì ne tenianu contu. A pianeta era ligata à e divinità [[Quetzalcoatl]] è [[Xolotl]]. Per l'[[Inca]], Venere era ''Chasca'', assuciata à l'alba è cunsiderata cum'è una serva di u Sole. Venere avia dinù impurtanza in e tradizione di l'[[Aborigeni australiani|Aborigeni australiani]]. Frà i [[Yolngu]], a pianeta era chjamatu ''Barnumbirr'' è era assuciatu à a cumunicazione cù i morti. I Masai u chjamavanu ''Kileken'' è anu una tradizione orale cunnisciuta cum'è «u zitellu orfanu». In l'astrologia indiana, Venere hè chjamatu ''Shukra''. In certe culture di l'Asia orientale era cunnisciutu cum'è «l'astro d'oru», secondu l'associazione tradiziunale trà e pianete è i cinque elementi. === In a fantascienza === ==== Litteratura ==== Nanzu chì e missione spaziale palisessinu e cundizione estreme di a superficia, Venere era spessu raprisentata in a fantascienza cum'è una pianeta calda ma abitabile, cupertu di paduli, d'oceani o di giungle. In u [[1865]], Achille Eyraud hà publicatu ''Voyage à Vénus'', unu di i primi rumanzi nantu à un viaghju versu a pianeta. [[Olaf Stapledon]], in ''Last and First Men'' ([[1930]]), hà imaginatu a terraformazione di Venere. [[Edgar Rice Burroughs]] hà situatu nant'à a pianeta parechji rumanzi di u so ciculu di Venere, cumincendu cù ''I pirati di Venere'' in u [[1934]]. [[C. S. Lewis]] hà ambientatu ''Perelandra'' ([[1943]]) nant'à una versione imaginaria di Venere. In ''Lucky Starr è l'oceani di Venere'' ([[1954]]), [[Isaac Asimov]] hà discrittu un mondu cupertu d'acqua, cù cità sottumarine. Cù u migliuramentu di e cunniscenze scientifiche, a raprisentazione di Venere cum'è un mondu abitabile hè diventata menu cumuna. ==== Cinema è televisiò ==== Venere hè statu menu adupratu cum'è locu d'azzione in u cinema è in televisiò ch'è a Luna o Marte. In certi filmi di fantascienza di a prima parte di u XX sèculu, a pianeta era raprisentata cum'è un mondu abitatu da donne o da civiltà strane. Frà l'opere chì u mettenu in scena ci hè u filmu suvieticu ''Soyuz 111: Terrore nant'à Venere''. In a seria ''[[Star Trek]]'', Venere hè prisentata cum'è una pianeta di classe N, cù stazione di terraformazione in un avvene luntanu. U tema di a terraformazione hè dinù trattatu in l'anime ''Venus Wars''. A seria televisiva britannica ''Space Odyssey: Voyage to the Planets'' (2004) mette in scena un viaghju umanu versu Venere è un sbarcu assai cortu, limitatu da e cundizione di a superficia. ==In Corsica== ''Venere'' hè chjamata à spessu a ''Stella Diana'' (o ''Stedda Diana''). == Note == <references/> ==Liami esterni== * [http://marcubiancarelli.blogspot.fr/2012/06/langhjuli-di-venera.html] L'anghjuli di Venera, testu di [[Marcu Biancarelli]] [[Categoria:Venera]] [[Categoria:Pianeta]] cluqmz92dhjj460lwlrfpk2a5m9qioy Puesia 0 7781 407087 403116 2026-10-15T17:07:55Z Fausta Samaritani 15085 407087 wikitext text/x-wiki [[File:Erato LACMA M.88.91.271g.jpg|thumb|200px|right|Erato, a Musa di a Puesia ([[1592]])]] A '''puesia''' ghjè l'arte d'usà, per trasmette un messaghju propriu, u significatu semanticu di e parolle quante u sonu è u ritimu chì queste impremenu à e frase; a puesia si pò per questu paragunà à a [[musica]] in quantu ella riesce à trasmette emuzione di manera più evucative è putente ch'ella à face a prosa. Una puesia ùn hà un significatu necessariamentu compiu cume a [[prosa]], ò, megliu, u significatu è solu una parte di a cumunicazione chì si face quandu omu leghje ò stà à sente una puesia; l'altra parte ùn hè verbale, ma emutiva. Postu chì a lingua in a puesia hà issa doppia funzione di [[vettore]] quantu di u significatu chè di u sonu, di cuntinutu quantu infurmativu chè emutivu, a sintassa è l'[[ortugraffia]] possonu patisce di variazione s'ellu hè utile à e fine di a cumunicazione cumplessiva. A questi duie aspetti di a puesia si ne aghjunghje un terzu quandu una puesia, invece d'esse letta direttamente hè ascultata: cù u so linguaghju curpurale è u so modu di leghje, u lettore interpreta u testu, dendu lu (inevitabilmente) una nova dimensione, [[Teatro|teatrale]]. Issu fenomenu, apparentatu cù a musica, vene sfruttatu in i Lieder tedeschi, puesie cantate. Issu intimu mischiu di significatu è di sonu rende estremamente difficiule di traduce una puesia in altre lingue, perchè u sonu è u ritimu uriginali sò irremediabilmente persi è devinu esse sostittuiti à una addattazione in a lingua nova, chè in generale hè sola una approssimazione di l'uriginale. ==Da vede dinù== *[[Puesia in lingua corsa]] *[[Sara Teasdale]] *[[Publiu Virgiliu Marone]] *[[Acrosticu]] *[[Charles Marie René Leconte de Lisle]] *[[Christian Morgenstern]] *[[Germain Nouveau]] *[[Arthur Rimbaud]] *[[San Teofilu da Corti]] [[Categoria:Littiratura]] 3cqrg25ni5b4km6guyj7ancgqu3oplo 407088 407087 2026-10-15T17:08:30Z Fausta Samaritani 15085 407088 wikitext text/x-wiki [[File:Erato LACMA M.88.91.271g.jpg|thumb|200px|right|Erato, a Musa di a Puesia ([[1592]])]] A '''puesia''' ghjè l'arte d'usà, per trasmette un messaghju propriu, u significatu semanticu di e parolle quante u sonu è u ritimu chì queste impremenu à e frase; a puesia si pò per questu paragunà à a [[musica]] in quantu ella riesce à trasmette emuzione di manera più evucative è putente ch'ella à face a prosa. Una puesia ùn hà un significatu necessariamentu compiu cume a [[prosa]], ò, megliu, u significatu è solu una parte di a cumunicazione chì si face quandu omu leghje ò stà à sente una puesia; l'altra parte ùn hè verbale, ma emutiva. Postu chì a lingua in a puesia hà issa doppia funzione di [[vettore]] quantu di u significatu chè di u sonu, di cuntinutu quantu infurmativu chè emutivu, a sintassa è l'[[ortugraffia]] possonu patisce di variazione s'ellu hè utile à e fine di a cumunicazione cumplessiva. A questi duie aspetti di a puesia si ne aghjunghje un terzu quandu una puesia, invece d'esse letta direttamente hè ascultata: cù u so linguaghju curpurale è u so modu di leghje, u lettore interpreta u testu, dendu lu (inevitabilmente) una nova dimensione, [[Teatru|teatrale]]. Issu fenomenu, apparentatu cù a musica, vene sfruttatu in i Lieder tedeschi, puesie cantate. Issu intimu mischiu di significatu è di sonu rende estremamente difficiule di traduce una puesia in altre lingue, perchè u sonu è u ritimu uriginali sò irremediabilmente persi è devinu esse sostittuiti à una addattazione in a lingua nova, chè in generale hè sola una approssimazione di l'uriginale. ==Da vede dinù== *[[Puesia in lingua corsa]] *[[Sara Teasdale]] *[[Publiu Virgiliu Marone]] *[[Acrosticu]] *[[Charles Marie René Leconte de Lisle]] *[[Christian Morgenstern]] *[[Germain Nouveau]] *[[Arthur Rimbaud]] *[[San Teofilu da Corti]] [[Categoria:Littiratura]] 0jcn3p8ierr4di9uzxe1l1uio9yxlta Estonia 0 8656 407101 392368 2026-10-15T20:07:31Z Martin Macha 2111 16799 407101 wikitext text/x-wiki {{Statu |nomeCompleto = Republica d'Estonia |nomeUfficiale = Eesti Vabariik |linkBandiera = Flag of Estonia.svg |paginaBandiera = |linkStemma = Coat of arms of Estonia.svg |paginaStemma = |linkLocalizzazione = EU-Estonia.svg |motto = |mottoTraduzione = |lingua = [[lingua estone|estone]] |capitale = [[File:Tallinn wapen.svg|17px|]] [[Tallinn]] |capitaleAbitanti = 559.000 |capitaleAbitantiAnno = 2004 |governo = [[Republica (forma statale)|Republica]] |presidente = [[Ülle Madise]] |primoMinistro = [[Kristen Michal]] |elenco capi di stato = [[Presidenti di a Republica di l'Estonia|Presidente]] |elenco capi di governo = [[Primi Ministri di l'Estonia|Prima Ministru]] |indipendenza = 1918 e da l'[[Unione Sovietica]] in u [[1991]] |ingressoONU = [[17 settembre]] [[1991]] |ingressoUE = [[1 maghju|1° maghju]] [[2004]] |superficieTotale = 45.226 |superficieOrdine = 129 |superficieAcqua = 4,56 |popolazioneTotale = 1.408.556 |popolazioneAnno = 2003 |popolazioneOrdine = 150 |popolazioneDensita = 31 |continente = [[Europa]] |orario = [[Tempu Coordinatu Universale|UTC]] +2 |valuta = [[EUR]] |PIL= 22.118 |PILValuta= $ |PILAnno= 2005 |PILOrdine= 106 |PILprocapite= 16.414 |PILprocapiteValuta= $ |PILprocapiteAnno= 2005 |PILprocapiteOrdine= 43 |HDI= 0,858 (altu) |HDIAnno= 2004 |HDIOrdine= 40 |energia = <!-- consumo di energia pro capite - non scrivere kW/ab. che viene scritto già dal template - (consumo annuo totale in kWh diviso gli abitanti/365gg/24h) --> |tld = .ee |telefono = +372 |targa = EST |inno = [[Mu isamaa, mu õnn ja rõõm]] |festa = <!-- festa nazionale - con doppie parentesi quadre - nella forma [[giorno mese]]--> |note = <!-- note libere --> }} L''''Estonia''' hè un paese situatu in [[Europa]]. {{Unione europea}} [[Categoria:Estonia|!]] [[Categoria:Unioni Auropea]] ps9nnrnhewngrkccy882c2narldvgze 407102 407101 2026-10-15T20:13:22Z Martin Macha 2111 16799 /* */ 407102 wikitext text/x-wiki {{Statu |nomeCompleto = Republica d'Estonia |nomeUfficiale = Eesti Vabariik |linkBandiera = Flag of Estonia.svg |paginaBandiera = |linkStemma = Coat of arms of Estonia.svg |paginaStemma = |linkLocalizzazione = EU-Estonia.svg |motto = |mottoTraduzione = |lingua = [[lingua estone|estone]] |capitale = [[File:Tallinn wapen.svg|17px|]] [[Tallinn]] |capitaleAbitanti = 452.653 |capitaleAbitantiAnno = 2026 |governo = [[Republica (forma statale)|Republica]] |presidente = [[Ülle Madise]] |primoMinistro = [[Kristen Michal]] |elenco capi di stato = [[Presidenti di a Republica di l'Estonia|Presidente]] |elenco capi di governo = [[Primi Ministri di l'Estonia|Prima Ministru]] |indipendenza = 1918 e da l'[[Unione Sovietica]] in u [[1991]] |ingressoONU = [[17 settembre]] [[1991]] |ingressoUE = [[2026]] |superficieTotale = 45.335 |superficieOrdine = 129 |superficieAcqua = 5,4 |popolazioneTotale = 1.362.954 |popolazioneAnno = 2026 |popolazioneOrdine = 153 |popolazioneDensita = 30 |continente = [[Europa]] |orario = [[Tempu Coordinatu Universale|UTC]] +2 |valuta = [[EUR]] |PIL= 70.711 |PILValuta= $ |PILAnno= 2026 |PILOrdine= 119 |PILprocapite= 51.653 |PILprocapiteValuta= $ |PILprocapiteAnno= 2026 |PILprocapiteOrdine= 44 |HDI= 0,905 (altu) |HDIAnno= 2023 |HDIOrdine= 36 |energia = <!-- consumo di energia pro capite - non scrivere kW/ab. che viene scritto già dal template - (consumo annuo totale in kWh diviso gli abitanti/365gg/24h) --> |tld = .ee |telefono = +372 |targa = EST |inno = [[Mu isamaa, mu õnn ja rõõm]] |festa = <!-- festa nazionale - con doppie parentesi quadre - nella forma [[giorno mese]]--> |note = <!-- note libere --> }} L''''Estonia''' hè un paese situatu in [[Europa]]. {{Unione europea}} [[Categoria:Estonia|!]] [[Categoria:Unioni Auropea]] 9l1vb4od4f6ldtl5pjyqufhnv71o944 407110 407102 2026-10-16T09:23:48Z Fausta Samaritani 15085 fix 407110 wikitext text/x-wiki {{Statu |nomeCompleto = Republica d'Estonia |nomeUfficiale = Eesti Vabariik |linkBandiera = Flag of Estonia.svg |paginaBandiera = |linkStemma = Coat of arms of Estonia.svg |paginaStemma = |linkLocalizzazione = EU-Estonia.svg |motto = |mottoTraduzione = |lingua = [[lingua estone|estone]] |capitale = [[File:Tallinn wapen.svg|17px|]] [[Tallinn]] |capitaleAbitanti = 452.653 |capitaleAbitantiAnno = 2026 |governo = [[Republica (forma statale)|Republica]] |presidente = [[Ülle Madise]] |primoMinistro = [[Kristen Michal]] |elenco capi di stato = [[Presidenti di a Republica di l'Estonia|Presidente]] |elenco capi di governo = [[Primi Ministri di l'Estonia|Primu Ministru]] |indipendenza = [[1918]] e da l'[[Unione Sovietica]] in u [[1991]] |ingressoONU = [[17 di settembre]] [[1991]] |ingressoUE = [[2026]] |superficieTotale = 45.335 |superficieOrdine = 129 |superficieAcqua = 5,4 |popolazioneTotale = 1.362.954 |popolazioneAnno = 2026 |popolazioneOrdine = 153 |popolazioneDensita = 30 |continente = [[Europa]] |orario = [[Tempu Coordinatu Universale|UTC]] +2 |valuta = [[EUR]] |PIL= 70.711 |PILValuta= $ |PILAnno= 2026 |PILOrdine= 119 |PILprocapite= 51.653 |PILprocapiteValuta= $ |PILprocapiteAnno= 2026 |PILprocapiteOrdine= 44 |HDI= 0,905 (altu) |HDIAnno= 2023 |HDIOrdine= 36 |energia = <!-- consumo di energia pro capite - non scrivere kW/ab. che viene scritto già dal template - (consumo annuo totale in kWh diviso gli abitanti/365gg/24h) --> |tld = .ee |telefono = +372 |targa = EST |inno = Mu isamaa, mu õnn ja rõõm |festa = <!-- festa nazionale - con doppie parentesi quadre - nella forma giorno mese--> |note = <!-- note libere --> }} L''''Estonia''' hè un paese situatu in [[Europa]]. == Storia == == Giugrafia == == Monumenti == == Demugrafia == == Rifarenzi == == Ligami == {{Unione europea}} [[Categoria:Estonia|!]] [[Categoria:Unioni Auropea]] s61xry7bkvvios8ftrh0ucyakjs8l2c 407111 407110 2026-10-16T09:25:10Z Fausta Samaritani 15085 407111 wikitext text/x-wiki {{Statu |nomeCompleto = Republica d'Estonia |nomeUfficiale = Eesti Vabariik |linkBandiera = Flag of Estonia.svg |paginaBandiera = |linkStemma = Coat of arms of Estonia.svg |paginaStemma = |linkLocalizzazione = EU-Estonia.svg |motto = |mottoTraduzione = |lingua = [[lingua estone|estone]] |capitale = [[File:Tallinn wapen.svg|17px|]] [[Tallinn]] |capitaleAbitanti = 452.653 |capitaleAbitantiAnno = 2026 |governo = [[Republica (forma statale)|Republica]] |presidente = [[Ülle Madise]] |primoMinistro = [[Kristen Michal]] |elenco capi di stato = [[Presidenti di a Republica di l'Estonia|Presidente]] |elenco capi di governo = [[Primi Ministri di l'Estonia|Primu Ministru]] |indipendenza = [[1918]] e da l'[[Unione Sovietica]] in u [[1991]] |ingressoONU = [[17 di settembre]] [[1991]] |ingressoUE = [[2026]] |superficieTotale = 45.335 |superficieOrdine = 129 |superficieAcqua = 5,4 |popolazioneTotale = 1.362.954 |popolazioneAnno = 2026 |popolazioneOrdine = 153 |popolazioneDensita = 30 |continente = [[Europa]] |orario = [[Tempu Coordinatu Universale|UTC]] +2 |valuta = [[Euru]] |PIL= 70.711 |PILValuta= $ |PILAnno= 2026 |PILOrdine= 119 |PILprocapite= 51.653 |PILprocapiteValuta= $ |PILprocapiteAnno= 2026 |PILprocapiteOrdine= 44 |HDI= 0,905 (altu) |HDIAnno= 2023 |HDIOrdine= 36 |energia = <!-- consumo di energia pro capite - non scrivere kW/ab. che viene scritto già dal template - (consumo annuo totale in kWh diviso gli abitanti/365gg/24h) --> |tld = .ee |telefono = +372 |targa = EST |inno = Mu isamaa, mu õnn ja rõõm |festa = <!-- festa nazionale - con doppie parentesi quadre - nella forma giorno mese--> |note = <!-- note libere --> }} L''''Estonia''' hè un paese situatu in [[Europa]]. == Storia == == Giugrafia == == Monumenti == == Demugrafia == == Rifarenzi == == Ligami == {{Unione europea}} [[Categoria:Estonia|!]] [[Categoria:Unioni Auropea]] eiewnko5uix68xtvdwe2w0aa1o88i4u Vasco da Gama 0 15697 407080 392124 2026-10-15T12:28:09Z Articulivitali 28749 407080 wikitext text/x-wiki '''Vasco da Gama''' (Sines, versu u 1469 – Kochi, u 24 di dicembre di u 1524) hè statu un navigatore è esploratore portughese. Hè cunnisciutu soprattuttu per avè guidatu a prima spedizione marittima chì ghjunse da l'[[Europa]] à l'[[India]] girendu intornu à l'Africa. [[File:Vasco da Gama - 1838.png|thumb|Ritrattu di Vasco da Gama (incisione di u 1838).]] U so primu viaghju, fattu trà u 1497 è u 1499, stabilì una cunnessione marittima trà l'Europa è l'Asia è diventò una tappa impurtante di a storia di e navigazione. A nova via marittima permise à i [[Portugallu|Portughesi]] di participà direttamente à u cummerciu di e spezie asiatiche è cuntribuì à a creazione di l'imperu culuniale portughese in Asia. Eppuru, a viulenza è e catture messe in opera da da Gama è da i so successori li valsetenu una gattiva riputazione trà parechji regni di l'India. Da Gama guidò duie armate portughese versu l'India. In u 1524 fù numinatu vicirè di l'India portughese. Era statu fattu conte di Vidigueira in u 1519. U puema naziunale portughese, ''[[Os Lusíadas]]'', scrittu da [[Luís de Camões]], celebra u so viaghju. == Biugrafia == === Nascita è ghjuventù === Vasco da Gama hè natu à [[Sines]], in Portugallu, versu u 1469. Era figliolu d'Estêvão da Gama è d'Isabel Sodré. U babbu era cavaliere à u serviziu di l'Infante Ferdinandu è occupò a carica d'alcaide-mór di Sines. A mamma venia d'una famiglia d'origine inglese stabilita in Portugallu. Vasco era unu di cinque figlioli. I so fratelli si chjamavanu Paulo, João, Pedro è Aires; avia ancu una surella, Teresa. Si sà pocu di a so educazione. Certi storichi anu pensatu ch'ellu avia studiatu matematica è navigazione in Évora, ma ùn ci hè certezza. Versu u 1480 entrò in l'[[Ordine di San Ghjacumu di a Spada]], cum'è u babbu. In u 1492, u rè Ghjuvanni II li affidò una missione in Setúbal è in l'Algarve: da Gama duvia sequestrà e nave francese, cum'è ripresaglia per l'attacchi contr'à e nave portughese. === L'esplurazione portughese nanzu à da Gama === À u XVu seculu, e spedizione portughese, incuraghjite da l'Infante [[Enricu u Navigatore]], avianu espluratu una parte di e coste africane. A curona vulia truvà oru, schiavi è una via marittima versu l'Asia, induve si cummerciavanu e spezie. In u 1488, [[Bartulumeu Dias]] vultò in Portugallu dopu à avè giratu u [[Capu di Bona Speranza]]. E so scuperte dimustravanu ch'ellu era pussibule di cuntinuà versu u nordu longu à a costa africana è di ghjunghje à l'oceanu Indianu. U rè Ghjuvanni II avia ancu mandatu esploratori per terra, trà i quali [[Pero da Covilhã]], à raccoglie infurmazione nantu à e vie cummerciale di l'Africa orientale è di l'India. A spedizione di da Gama duvia cunnette ste cunniscenze à quelle acquistate da Dias. === Primu viaghju in India === {{Vedi ancu|Prima Armata d'India (Gama, 1497)}} [[File:50 Escudos célébrant le 500e anniversaire de la naissance de Vasco Da Gama, 1969.jpg|thumb|Moneta cummemorativa di 50 escudos portughesi, emessa in u 1969 per u 500u anniversariu di a nascita di Vasco da Gama.]] Vasco da Gama partì da [[Lisbona]] l'8 di lugliu di u 1497, à capu d'una flotta di quattru nave. A so nave ammiraglia era a ''São Gabriel''; a ''São Rafael'' era cumandata da u so fratellu Paulo, mentre chì Nicolau Coelho cumandava a ''Bérrio''. A spedizione avia un equipaghju d'intornu à 170 omi. Invece di seguità sempre a costa africana, da Gama s'alluntanò versu l'Atlanticu per prufittà di venti più favurevuli. dopu à avè giratu u Capu di Bona Speranza, ghjunse à a costa di l'attuale Sudafrica. U ghjornu di Natale passò davanti à una regione ch'ellu chjamò Natal. In aprile 1498 ghjunse à Mombasa, in l'Africa orientale, è dopu à Malindi. U sultanu di Malindi li furnì un pilotu chì l'aiutò à traversà l'oceanu Indianu. [[File:Gama route 1.svg|thumb|right|320px|Parcorsu di u prima viaghju di Vasco da Gama versu l'[[India]]]] U 20 di maghju di u 1498, da Gama ghjunse à [[Calicut]] — oghje Kozhikode — nantu à a costa di Malabar, in India. Era a prima volta chì una spedizione marittima europea ghjunghjia in India passendu per sta via. I trattativi cù u Zamorin di Calicut, u principe di a cità, funu difficiuli, in particulare per via di l'uppusizione di i mercanti arabi chì ci campavanu. Da Gama partì d'uttrovi, lascendu in cità certi omi incaricati di pruvà à stabilisce un postu cummerciale. Vultò in Portugallu di settembre 1499, induv'ellu fù accoltu cù onori. U so viaghju avia dimustratu chì l'Asia si pudia ghjunghje da l'Europa per mare, girendu intornu à l'Africa. === Secondu viaghju in India === {{Vedi ancu|Quarta Armata d'India (Gama, 1502)}} In u 1500, una spedizione purtughese guidata da [[Pedro Álvares Cabral]] ghjunse in India. Dopu à a morte d'omi portughese in Calicut, Cabral attaccò a cità. In u 1502, u rè Manuele I affidò à da Gama una nova flotta, cumposta da 21 nave, cù l'ordine di rinfurzà a presenza portughese è d'impone l'interessi di u Portugallu in u cummerciu di e spezie. Durante stu viaghju, da Gama stabilì posti militari longu à a costa africana è scuntrò parechje nave arabe. A so spedizione aduprò a forza contr'à Calicut è ottense un trattatu chì favurizava u cuntrollu portughese di u cummerciu trà l'India è l'Europa. U viaghju fù marcatu da atti di viulenza. Da Gama fece catturà è brusgià una nave chì purtava pellegrini musulmani, cù centinaie di persone à bordu, frà elle donne è zitelli. L'episodiu cuntribuì à a so riputazione assai cuntruversa in India. À u so ritornu, fù ricumpensatu è ricevete terre è tituli. In u 1519, u rè u fece conte di Vidigueira. === Terzu viaghju in India è morte === Dopu à a morte di Manuele I, u so figliolu Ghjuvanni III richjamò da Gama à u serviziu. In u 1524 u numinò vicirè di l'India portughese è u mandò torna in Asia per riorganizà l'amministrazione. Da Gama ghjunse à Kochi, ma morse quì di malatia pocu dopu, u 24 di dicembre di u 1524. I so resti funu dopu purtati in Portugallu. == Lascita == U primu viaghju di da Gama aprì una via marittima regulare trà l'Europa è l'India. Sta via permise à i Portughesi di stabilisce una presenza cummerciale è militare in l'oceanu Indianu è d'allargà u so imperu in Asia. Per parechji decennii, u Portugallu dominò una parte impurtante di u cummerciu di e spezie longu à a via di u Capu. A so lascita hè però cuntruversa. Da una parte, u so viaghju hè cunsideratu una tappa maiò di a storia di e navigazione; da l'altra, a cunquista portughese fù accumpagnata da a viulenza, da e catture è da l'imposizione di u cuntrollu stranieru. U so nome hè celebratu in Portugallu, ma hè assuciatu ancu à l'aggressione culuniale in e regione tocche da e so spedizione. == Munimenti è lochi dedicati == [[File:Sines06 edit1.jpg|thumb|Statua in bronzu di Vasco da Gama in a so cità nativa, Sines.]] A so tomba si trova in u [[Monasteru di i Ghjeronimiti]], in Lisbona. Un cenotafiu li hè dedicatu à u Panteone naziunale di Lisbona. Una statua in bronzu hè stata eretta in a so cità nativa, Sines. Un munimentu li hè statu dedicatu in Malindi. U [[Ponte Vasco da Gama]] attraversa u Tago, vicinu à Lisbona. A [[Torre Vasco da Gama]] è u Giardinu Vasco da Gama si trovanu in Lisbona. == Discendenza == Vasco da Gama è a so moglia, Catarina de Ataíde, ebbe sette figlioli: Francisco da Gama, secondu conte di Vidigueira. Estêvão da Gama, chì fù guvernatore di l'India portughese. Paulo da Gama, capitanu di Malacca. Cristóvão da Gama, capitanu di Malacca, mortu in Etiopia in u 1542. Pedro da Silva da Gama, capitanu di Malacca. Álvaro d'Ataíde da Gama, chì occupò incariche militare in Asia. Isabel d'Ataíde da Gama, chì si maritò cù Ignacio de Noronha. A discendenza maschile diretta di da Gama si spense in u 1747, ma u titulu di conte cuntinuò à esse trasmessu per via femminile. == Onori == Cavaliere di l'[[Ordine di Cristu (Portugallu)|Ordine di Cristu]]. Cavaliere di l'[[Ordine di San Ghjacumu di a Spada]]. Conte di Vidigueira, da u 1519. Vicerè di l'India portughese, da u 1524. == Note == <references/> ==Da veda dinò== * [[India]] * [[Capu di Bona Spiranza]] * [[Uceanu Indianu]] [[Categoria:Espluratori|da Gama, Vasco]] [[Categoria:Purtughesu|da Gama, Vasco]] [[Categoria:Biugrafia]] 7g3k03pzcttap9ywvnmon3fhfnjz71y 407081 407080 2026-10-15T12:28:43Z Articulivitali 28749 /* Da veda dinò */ 407081 wikitext text/x-wiki '''Vasco da Gama''' (Sines, versu u 1469 – Kochi, u 24 di dicembre di u 1524) hè statu un navigatore è esploratore portughese. Hè cunnisciutu soprattuttu per avè guidatu a prima spedizione marittima chì ghjunse da l'[[Europa]] à l'[[India]] girendu intornu à l'Africa. [[File:Vasco da Gama - 1838.png|thumb|Ritrattu di Vasco da Gama (incisione di u 1838).]] U so primu viaghju, fattu trà u 1497 è u 1499, stabilì una cunnessione marittima trà l'Europa è l'Asia è diventò una tappa impurtante di a storia di e navigazione. A nova via marittima permise à i [[Portugallu|Portughesi]] di participà direttamente à u cummerciu di e spezie asiatiche è cuntribuì à a creazione di l'imperu culuniale portughese in Asia. Eppuru, a viulenza è e catture messe in opera da da Gama è da i so successori li valsetenu una gattiva riputazione trà parechji regni di l'India. Da Gama guidò duie armate portughese versu l'India. In u 1524 fù numinatu vicirè di l'India portughese. Era statu fattu conte di Vidigueira in u 1519. U puema naziunale portughese, ''[[Os Lusíadas]]'', scrittu da [[Luís de Camões]], celebra u so viaghju. == Biugrafia == === Nascita è ghjuventù === Vasco da Gama hè natu à [[Sines]], in Portugallu, versu u 1469. Era figliolu d'Estêvão da Gama è d'Isabel Sodré. U babbu era cavaliere à u serviziu di l'Infante Ferdinandu è occupò a carica d'alcaide-mór di Sines. A mamma venia d'una famiglia d'origine inglese stabilita in Portugallu. Vasco era unu di cinque figlioli. I so fratelli si chjamavanu Paulo, João, Pedro è Aires; avia ancu una surella, Teresa. Si sà pocu di a so educazione. Certi storichi anu pensatu ch'ellu avia studiatu matematica è navigazione in Évora, ma ùn ci hè certezza. Versu u 1480 entrò in l'[[Ordine di San Ghjacumu di a Spada]], cum'è u babbu. In u 1492, u rè Ghjuvanni II li affidò una missione in Setúbal è in l'Algarve: da Gama duvia sequestrà e nave francese, cum'è ripresaglia per l'attacchi contr'à e nave portughese. === L'esplurazione portughese nanzu à da Gama === À u XVu seculu, e spedizione portughese, incuraghjite da l'Infante [[Enricu u Navigatore]], avianu espluratu una parte di e coste africane. A curona vulia truvà oru, schiavi è una via marittima versu l'Asia, induve si cummerciavanu e spezie. In u 1488, [[Bartulumeu Dias]] vultò in Portugallu dopu à avè giratu u [[Capu di Bona Speranza]]. E so scuperte dimustravanu ch'ellu era pussibule di cuntinuà versu u nordu longu à a costa africana è di ghjunghje à l'oceanu Indianu. U rè Ghjuvanni II avia ancu mandatu esploratori per terra, trà i quali [[Pero da Covilhã]], à raccoglie infurmazione nantu à e vie cummerciale di l'Africa orientale è di l'India. A spedizione di da Gama duvia cunnette ste cunniscenze à quelle acquistate da Dias. === Primu viaghju in India === {{Vedi ancu|Prima Armata d'India (Gama, 1497)}} [[File:50 Escudos célébrant le 500e anniversaire de la naissance de Vasco Da Gama, 1969.jpg|thumb|Moneta cummemorativa di 50 escudos portughesi, emessa in u 1969 per u 500u anniversariu di a nascita di Vasco da Gama.]] Vasco da Gama partì da [[Lisbona]] l'8 di lugliu di u 1497, à capu d'una flotta di quattru nave. A so nave ammiraglia era a ''São Gabriel''; a ''São Rafael'' era cumandata da u so fratellu Paulo, mentre chì Nicolau Coelho cumandava a ''Bérrio''. A spedizione avia un equipaghju d'intornu à 170 omi. Invece di seguità sempre a costa africana, da Gama s'alluntanò versu l'Atlanticu per prufittà di venti più favurevuli. dopu à avè giratu u Capu di Bona Speranza, ghjunse à a costa di l'attuale Sudafrica. U ghjornu di Natale passò davanti à una regione ch'ellu chjamò Natal. In aprile 1498 ghjunse à Mombasa, in l'Africa orientale, è dopu à Malindi. U sultanu di Malindi li furnì un pilotu chì l'aiutò à traversà l'oceanu Indianu. [[File:Gama route 1.svg|thumb|right|320px|Parcorsu di u prima viaghju di Vasco da Gama versu l'[[India]]]] U 20 di maghju di u 1498, da Gama ghjunse à [[Calicut]] — oghje Kozhikode — nantu à a costa di Malabar, in India. Era a prima volta chì una spedizione marittima europea ghjunghjia in India passendu per sta via. I trattativi cù u Zamorin di Calicut, u principe di a cità, funu difficiuli, in particulare per via di l'uppusizione di i mercanti arabi chì ci campavanu. Da Gama partì d'uttrovi, lascendu in cità certi omi incaricati di pruvà à stabilisce un postu cummerciale. Vultò in Portugallu di settembre 1499, induv'ellu fù accoltu cù onori. U so viaghju avia dimustratu chì l'Asia si pudia ghjunghje da l'Europa per mare, girendu intornu à l'Africa. === Secondu viaghju in India === {{Vedi ancu|Quarta Armata d'India (Gama, 1502)}} In u 1500, una spedizione purtughese guidata da [[Pedro Álvares Cabral]] ghjunse in India. Dopu à a morte d'omi portughese in Calicut, Cabral attaccò a cità. In u 1502, u rè Manuele I affidò à da Gama una nova flotta, cumposta da 21 nave, cù l'ordine di rinfurzà a presenza portughese è d'impone l'interessi di u Portugallu in u cummerciu di e spezie. Durante stu viaghju, da Gama stabilì posti militari longu à a costa africana è scuntrò parechje nave arabe. A so spedizione aduprò a forza contr'à Calicut è ottense un trattatu chì favurizava u cuntrollu portughese di u cummerciu trà l'India è l'Europa. U viaghju fù marcatu da atti di viulenza. Da Gama fece catturà è brusgià una nave chì purtava pellegrini musulmani, cù centinaie di persone à bordu, frà elle donne è zitelli. L'episodiu cuntribuì à a so riputazione assai cuntruversa in India. À u so ritornu, fù ricumpensatu è ricevete terre è tituli. In u 1519, u rè u fece conte di Vidigueira. === Terzu viaghju in India è morte === Dopu à a morte di Manuele I, u so figliolu Ghjuvanni III richjamò da Gama à u serviziu. In u 1524 u numinò vicirè di l'India portughese è u mandò torna in Asia per riorganizà l'amministrazione. Da Gama ghjunse à Kochi, ma morse quì di malatia pocu dopu, u 24 di dicembre di u 1524. I so resti funu dopu purtati in Portugallu. == Lascita == U primu viaghju di da Gama aprì una via marittima regulare trà l'Europa è l'India. Sta via permise à i Portughesi di stabilisce una presenza cummerciale è militare in l'oceanu Indianu è d'allargà u so imperu in Asia. Per parechji decennii, u Portugallu dominò una parte impurtante di u cummerciu di e spezie longu à a via di u Capu. A so lascita hè però cuntruversa. Da una parte, u so viaghju hè cunsideratu una tappa maiò di a storia di e navigazione; da l'altra, a cunquista portughese fù accumpagnata da a viulenza, da e catture è da l'imposizione di u cuntrollu stranieru. U so nome hè celebratu in Portugallu, ma hè assuciatu ancu à l'aggressione culuniale in e regione tocche da e so spedizione. == Munimenti è lochi dedicati == [[File:Sines06 edit1.jpg|thumb|Statua in bronzu di Vasco da Gama in a so cità nativa, Sines.]] A so tomba si trova in u [[Monasteru di i Ghjeronimiti]], in Lisbona. Un cenotafiu li hè dedicatu à u Panteone naziunale di Lisbona. Una statua in bronzu hè stata eretta in a so cità nativa, Sines. Un munimentu li hè statu dedicatu in Malindi. U [[Ponte Vasco da Gama]] attraversa u Tago, vicinu à Lisbona. A [[Torre Vasco da Gama]] è u Giardinu Vasco da Gama si trovanu in Lisbona. == Discendenza == Vasco da Gama è a so moglia, Catarina de Ataíde, ebbe sette figlioli: Francisco da Gama, secondu conte di Vidigueira. Estêvão da Gama, chì fù guvernatore di l'India portughese. Paulo da Gama, capitanu di Malacca. Cristóvão da Gama, capitanu di Malacca, mortu in Etiopia in u 1542. Pedro da Silva da Gama, capitanu di Malacca. Álvaro d'Ataíde da Gama, chì occupò incariche militare in Asia. Isabel d'Ataíde da Gama, chì si maritò cù Ignacio de Noronha. A discendenza maschile diretta di da Gama si spense in u 1747, ma u titulu di conte cuntinuò à esse trasmessu per via femminile. == Onori == Cavaliere di l'[[Ordine di Cristu (Portugallu)|Ordine di Cristu]]. Cavaliere di l'[[Ordine di San Ghjacumu di a Spada]]. Conte di Vidigueira, da u 1519. Vicerè di l'India portughese, da u 1524. == Note == <references/> ==Da vede dinù== * [[India]] * [[Capu di Bona Spiranza]] * [[Uceanu Indianu]] [[Categoria:Espluratori|da Gama, Vasco]] [[Categoria:Purtughesu|da Gama, Vasco]] [[Categoria:Biugrafia]] hfkrbggoi2xf98j08wscj1516zlhf63 407084 407081 2026-10-15T16:52:52Z Fausta Samaritani 15085 fix, link, tolte righe bianche inutili 407084 wikitext text/x-wiki '''Vasco da Gama''' (Sines, versu u [[1469]] – Kochi, u [[24 di dicembre]] di u [[1524]]) hè statu un navigatore è esploratore portughese. Hè cunnisciutu soprattuttu per avè guidatu a prima spedizione marittima chì ghjunse da l'[[Europa]] à l'[[India]], girendu intornu à l'Africa. [[File:Vasco da Gama - 1838.png|thumb|Ritrattu di Vasco da Gama (incisione di u [[1838]]).]] U so primu viaghju, fattu trà u [[1497]] è u [[1499]], stabilì una cunnessione marittima trà l'Europa è l'Asia è diventò una tappa impurtante di a storia di e navigazione. A nova via marittima permise à i [[Portugallu|Portughesi]] di participà direttamente à u cummerciu di e spezie asiatiche è cuntribuì à a creazione di l'imperu culuniale portughese in [[Asia]]. Eppuru, a viulenza è e catture messe in opera da Vasco da Gama è da i so successori, li valsetenu una gattiva riputazione trà parechji regni di l'India. Da Gama guidò duie armate portughese versu l'India. In u 1524 fù numinatu vicirè di l'India portughese. Era statu fattu conte di Vidigueira in u [[1519]]. U puema naziunale portughese, ''[[Os Lusíadas]]'', scrittu da [[Luís de Camões]], celebra u so viaghju. == Biugrafia == === Nascita è ghjuventù === Vasco da Gama hè natu à [[Sines]], in Portugallu, versu u 1469. Era figliolu d'Estêvão da Gama è d'Isabel Sodré. U babbu era cavaliere à u serviziu di l'Infante Ferdinandu è occupò a carica d'alcaide-mór di Sines. A mamma venia d'una famiglia d'origine inglese stabilita in Portugallu. Vasco era unu di cinque figlioli. I so fratelli si chjamavanu Paulo, João, Pedro è Aires; avia ancu una surella, Teresa. Si sà pocu di a so educazione. Certi storichi anu pensatu ch'ellu avia studiatu [[matematica]] è navigazione in Évora, ma ùn ci hè certezza. Versu u [[1480]] entrò in l'[[Ordine di San Ghjacumu di a Spada]], cum'è u babbu. In u [[1492]], u rè [[Ghjuvanni II di u Portugallu]] li affidò una missione in Setúbal è in l'Algarve: da Gama duvia sequestrà e nave francese, cum'è ripresaglia per l'attacchi contr'à e nave portughese. === L'esplurazione portughese nanzu à da Gama === À u [[XV sèculu]], e spedizione portughese, incuraghjite da l'Infante [[Enricu u Navigatore]], avianu espluratu una parte di e coste africane. A curona vulia truvà [[oru]], schiavi è una via marittima versu l'Asia, induve si cummerciavanu e spezie. In u [[1488]], [[Bartulumeu Dias]] vultò in Portugallu dopu à avè giratu u [[Capu di Bona Speranza]]. E so scuperte dimustravanu ch'ellu era pussibule di cuntinuà versu u nordu longu à a costa africana è di ghjunghje à l'[[Oceanu Indianu]]. U rè Ghjuvanni II avia ancu mandatu esploratori per terra, trà i quali [[Pero da Covilhã]], à raccoglie infurmazione nantu à e vie cummerciale di l'Africa orientale è di l'India. A spedizione di da Gama duvia cunnette ste cunniscenze à quelle acquistate da Dias. === Primu viaghju in India === {{Da vede dinù|Prima Armata d'India (Gama, 1497)}} [[File:50 Escudos célébrant le 500e anniversaire de la naissance de Vasco Da Gama, 1969.jpg|thumb|Moneta cummemorativa di 50 escudos portughesi, emessa in u [[1969]] per u 500u anniversariu di a nascita di Vasco da Gama.]] Vasco da Gama partì da [[Lisbona]] l'[[8 di lugliu]] di u 1497, à capu d'una flotta di quattru nave. A so nave ammiraglia era a ''São Gabriel''; a ''São Rafael'' era cumandata da u so fratellu Paulo, mentre chì Nicolau Coelho cumandava a ''Bérrio''. A spedizione avia un equipaghju d'intornu à 170 omi. Invece di seguità sempre a costa africana, da Gama s'alluntanò versu l'[[Oceanu Atlanticu]], per prufittà di venti più favurevuli. Dopu à avè giratu u Capu di Bona Speranza, ghjunse à a costa di l'attuale [[Sudafrica]]. U ghjornu di Natale passò davanti à una regione ch'ellu chjamò Natal. In aprile 1498 ghjunse à Mombasa, in l'Africa orientale, è dopu à Malindi. U sultanu di Malindi li furnì un pilotu chì l'aiutò à traversà l'Oceanu Indianu. [[File:Gama route 1.svg|thumb|right|320px|Parcorsu di u prima viaghju di Vasco da Gama versu l'India]] U [[20 di maghju]] di u 1498, da Gama ghjunse à [[Calicut]] — oghje Kozhikode — nantu à a costa di Malabar, in India. Era a prima volta chì una spedizione marittima europea ghjunghjia in India passendu per sta via. I trattativi cù u Zamorin di Calicut, u principe di a cità, funu difficiuli, in particulare per via di l'uppusizione di i mercanti arabi chì ci campavanu. Da Gama partì d'uttrovi, lascendu in cità certi omi, incaricati di pruvà à stabilisce un postu cummerciale. Vultò in Portugallu di settembre 1499, induv'ellu fù accoltu cù onori. U so viaghju avia dimustratu chì l'Asia si pudia ghjunghje da l'Europa per mare, girendu intornu à l'Africa. === Secondu viaghju in India === {{Da vede dinù|Quarta Armata d'India (Gama, 1502)}} In u [[1500]], una spedizione purtughese guidata da [[Pedro Álvares Cabral]] ghjunse in India. Dopu à a morte d'omi portughese in Calicut, Cabral attaccò a cità. In u [[1502]], u rè Manuele I affidò à da Gama una nova flotta, cumposta da 21 nave, cù l'ordine di rinfurzà a presenza portughese è d'impone l'interessi di u Portugallu in u cummerciu di e spezie. Durante stu viaghju, da Gama stabilì posti militari longu à a costa africana è scuntrò parechje nave arabe. A so spedizione aduprò a forza contr'à Calicut è ottense un trattatu chì favurizava u cuntrollu portughese di u cummerciu trà l'India è l'Europa. U viaghju fù marcatu da atti di viulenza. Da Gama fece catturà è brusgià una nave chì purtava pellegrini musulmani, cù centinaie di persone à bordu, frà elle donne è zitelli. L'episodiu cuntribuì à a so riputazione assai cuntruversa in India. À u so ritornu, fù ricumpensatu è ricevete terre è tituli. In u 1519, u rè u fece conte di Vidigueira. === Terzu viaghju in India è morte === Dopu à a morte di Manuele I, u so figliolu Ghjuvanni III richjamò da Gama à u serviziu. In u 1524 u numinò vicirè di l'India portughese è u mandò torna in Asia per riorganizà l'amministrazione. Da Gama ghjunse à Kochi, ma morse quì di malatia pocu dopu, u 24 di dicembre di u 1524. I so resti funu dopu purtati in Portugallu. == Lascita == U primu viaghju di da Gama aprì una via marittima regulare trà l'Europa è l'India. Sta via permise à i Portughesi di stabilisce una presenza cummerciale è militare in l'Oceanu Indianu è d'allargà u so imperu in Asia. Per parechji decennii, u Portugallu dominò una parte impurtante di u cummerciu di e spezie longu à a via di u Capu. A so lascita hè però cuntruversa. Da una parte, u so viaghju hè cunsideratu una tappa maiò di a storia di e navigazione; da l'altra, a cunquista portughese fù accumpagnata da a viulenza, da e catture è da l'imposizione di u cuntrollu stranieru. U so nome hè celebratu in Portugallu, ma hè assuciatu ancu à l'aggressione culuniale in e regione tocche da e so spedizione. == Munimenti è lochi dedicati == [[File:Sines06 edit1.jpg|thumb|Statua in bronzu di Vasco da Gama in a so cità nativa, Sines.]] A so tomba si trova in u [[Monasteru di i Ghjeronimiti]], in Lisbona.<br> Un cenotafiu li hè dedicatu à u Panteone naziunale di Lisbona.<br> Una statua in bronzu hè stata eretta in a so cità nativa, Sines.<br> Un munimentu li hè statu dedicatu in Malindi.<br> U [[Ponte Vasco da Gama]] attraversa u Tago, vicinu à Lisbona.<br> A [[Torra Vasco da Gama]] è u Giardinu Vasco da Gama si trovanu in Lisbona.<br> == Discendenza == Vasco da Gama è a so moglia, Catarina de Ataíde, ebbe sette figlioli: Francisco da Gama, secondu conte di Vidigueira.<br> Estêvão da Gama, chì fù guvernatore di l'India portughese.<br> Paulo da Gama, capitanu di Malacca.<br> Cristóvão da Gama, capitanu di Malacca, mortu in [[Etiopia]] in u [[1542]].<br> Pedro da Silva da Gama, capitanu di Malacca.<br> Álvaro d'Ataíde da Gama, chì occupò incariche militare in Asia.<br> Isabel d'Ataíde da Gama, chì si maritò cù Ignacio de Noronha.<br> A discendenza maschile diretta di da Gama si spense in u [[1747]], ma u titulu di conte cuntinuò à esse trasmessu per via femminile. == Onori == Cavaliere di l'[[Ordine di Cristu (Portugallu)|Ordine di Cristu]].<br> Cavaliere di l'[[Ordine di San Ghjacumu di a Spada]].<br> Conte di Vidigueira, da u 1519.<br> Vicerè di l'India portughese, da u 1524.<br> == Note == <references/> [[Categoria:Espluratori|da Gama, Vasco]] [[Categoria:Purtughesu|da Gama, Vasco]] [[Categoria:Biugrafia|da Gama, Vasco]] lktnds0hya77q044uu8jh1hkoo3b4s0 407085 407084 2026-10-15T17:00:32Z Fausta Samaritani 15085 link 407085 wikitext text/x-wiki '''Vasco da Gama''' (Sines, versu u [[1469]] – Kochi, u [[24 di dicembre]] di u [[1524]]) hè statu un navigatore è esploratore portughese. Hè cunnisciutu soprattuttu per avè guidatu a prima spedizione marittima chì ghjunse da l'[[Europa]] à l'[[India]], girendu intornu à l'Africa. [[File:Vasco da Gama - 1838.png|thumb|Ritrattu di Vasco da Gama (incisione di u [[1838]]).]] U so primu viaghju, fattu trà u [[1497]] è u [[1499]], stabilì una cunnessione marittima trà l'Europa è l'Asia è diventò una tappa impurtante di a storia di e navigazione. A nova via marittima permise à i [[Portugallu|Portughesi]] di participà direttamente à u cummerciu di e spezie asiatiche è cuntribuì à a creazione di l'imperu culuniale portughese in [[Asia]]. Eppuru, a viulenza è e catture messe in opera da Vasco da Gama è da i so successori, li valsetenu una gattiva riputazione trà parechji regni di l'India. Da Gama guidò duie armate portughese versu l'India. In u 1524 fù numinatu vicirè di l'India portughese. Era statu fattu conte di Vidigueira in u [[1519]]. U puema naziunale portughese, ''[[Os Lusíadas]]'', scrittu da [[Luís de Camões]], celebra u so viaghju. == Biugrafia == === Nascita è ghjuventù === Vasco da Gama hè natu à [[Sines]], in Portugallu, versu u 1469. Era figliolu d'Estêvão da Gama è d'Isabel Sodré. U babbu era cavaliere à u serviziu di l'Infante Ferdinandu è occupò a carica d'alcaide-mór di Sines. A mamma venia d'una famiglia d'origine inglese stabilita in Portugallu. Vasco era unu di cinque figlioli. I so fratelli si chjamavanu Paulo, João, Pedro è Aires; avia ancu una surella, Teresa. Si sà pocu di a so educazione. Certi storichi anu pensatu ch'ellu avia studiatu [[matematica]] è navigazione in Évora, ma ùn ci hè certezza. Versu u [[1480]] entrò in l'[[Ordine di San Ghjacumu di a Spada]], cum'è u babbu. In u [[1492]], u rè Ghjuvanni II di Portugallu li affidò una missione in Setúbal è in l'Algarve: da Gama duvia sequestrà e nave francese, cum'è ripresaglia per l'attacchi contr'à e nave portughese. === L'esplurazione portughese nanzu à da Gama === À u [[XV sèculu]], e spedizione portughese, incuraghjite da l'Infante [[Enricu u Navigatore]], avianu espluratu una parte di e coste africane. A curona vulia truvà [[oru]], schiavi è una via marittima versu l'Asia, induve si cummerciavanu e spezie. In u [[1488]], [[Bartulumeu Dias]] vultò in Portugallu dopu à avè giratu u [[Capu di Bona Speranza]]. E so scuperte dimustravanu ch'ellu era pussibule di cuntinuà versu u nordu longu à a costa africana è di ghjunghje à l'[[Oceanu Indianu]]. U rè [[Ghjuvanni II di Portugallu|Ghjuvanni II]] avia ancu mandatu esploratori per terra, trà i quali [[Pero da Covilhã]], à raccoglie infurmazione nantu à e vie cummerciale di l'Africa orientale è di l'India. A spedizione di da Gama duvia cunnette ste cunniscenze à quelle acquistate da Dias. === Primu viaghju in India === {{Da vede dinù|Prima Armata d'India (Gama, 1497)}} [[File:50 Escudos célébrant le 500e anniversaire de la naissance de Vasco Da Gama, 1969.jpg|thumb|Moneta cummemorativa di 50 escudos portughesi, emessa in u [[1969]] per u 500u anniversariu di a nascita di Vasco da Gama.]] Vasco da Gama partì da [[Lisbona]] l'[[8 di lugliu]] di u 1497, à capu d'una flotta di quattru nave. A so nave ammiraglia era a ''São Gabriel''; a ''São Rafael'' era cumandata da u so fratellu Paulo, mentre chì Nicolau Coelho cumandava a ''Bérrio''. A spedizione avia un equipaghju d'intornu à 170 omi. Invece di seguità sempre a costa africana, da Gama s'alluntanò versu l'[[Oceanu Atlanticu]], per prufittà di venti più favurevuli. Dopu à avè giratu u Capu di Bona Speranza, ghjunse à a costa di l'attuale [[Sudafrica]]. U ghjornu di Natale passò davanti à una regione ch'ellu chjamò Natal. In aprile 1498 ghjunse à Mombasa, in l'Africa orientale, è dopu à Malindi. U sultanu di Malindi li furnì un pilotu chì l'aiutò à traversà l'Oceanu Indianu. [[File:Gama route 1.svg|thumb|right|320px|Parcorsu di u prima viaghju di Vasco da Gama versu l'India]] U [[20 di maghju]] di u 1498, da Gama ghjunse à [[Calicut]] — oghje Kozhikode — nantu à a costa di Malabar, in India. Era a prima volta chì una spedizione marittima europea ghjunghjia in India passendu per sta via. I trattativi cù u Zamorin di Calicut, u principe di a cità, funu difficiuli, in particulare per via di l'uppusizione di i mercanti arabi chì ci campavanu. Da Gama partì d'uttrovi, lascendu in cità certi omi, incaricati di pruvà à stabilisce un postu cummerciale. Vultò in Portugallu di settembre 1499, induv'ellu fù accoltu cù onori. U so viaghju avia dimustratu chì l'Asia si pudia ghjunghje da l'Europa per mare, girendu intornu à l'Africa. === Secondu viaghju in India === {{Da vede dinù|Quarta Armata d'India (Gama, 1502)}} In u [[1500]], una spedizione purtughese guidata da [[Pedro Álvares Cabral]] ghjunse in India. Dopu à a morte d'omi portughese in Calicut, Cabral attaccò a cità. In u [[1502]], u rè [[Manuele I di Portugallu|Manuele I]] affidò à da Gama una nova flotta, cumposta da 21 nave, cù l'ordine di rinfurzà a presenza portughese è d'impone l'interessi di u Portugallu in u cummerciu di e spezie. Durante stu viaghju, da Gama stabilì posti militari longu à a costa africana è scuntrò parechje nave arabe. A so spedizione aduprò a forza contr'à Calicut è ottense un trattatu chì favurizava u cuntrollu portughese di u cummerciu trà l'India è l'Europa. U viaghju fù marcatu da atti di viulenza. Da Gama fece catturà è brusgià una nave chì purtava pellegrini musulmani, cù centinaie di persone à bordu, frà elle donne è zitelli. L'episodiu cuntribuì à a so riputazione assai cuntruversa in India. À u so ritornu, fù ricumpensatu è ricevete terre è tituli. In u 1519, u rè u fece conte di Vidigueira. === Terzu viaghju in India è morte === Dopu à a morte di Manuele I, u so figliolu [[Ghjuvanni III di Portugallu|Ghjuvanni III]] richjamò da Gama à u serviziu. In u 1524 u numinò vicirè di l'India portughese è u mandò torna in Asia per riorganizà l'amministrazione. Da Gama ghjunse à Kochi, ma morse quì di malatia pocu dopu, u 24 di dicembre di u 1524. I so resti funu dopu purtati in Portugallu. == Lascita == U primu viaghju di da Gama aprì una via marittima regulare trà l'Europa è l'India. Sta via permise à i Portughesi di stabilisce una presenza cummerciale è militare in l'Oceanu Indianu è d'allargà u so imperu in Asia. Per parechji decennii, u Portugallu dominò una parte impurtante di u cummerciu di e spezie longu à a via di u Capu. A so lascita hè però cuntruversa. Da una parte, u so viaghju hè cunsideratu una tappa maiò di a storia di e navigazione; da l'altra, a cunquista portughese fù accumpagnata da a viulenza, da e catture è da l'imposizione di u cuntrollu stranieru. U so nome hè celebratu in Portugallu, ma hè assuciatu ancu à l'aggressione culuniale in e regione tocche da e so spedizione. == Munimenti è lochi dedicati == [[File:Sines06 edit1.jpg|thumb|Statua in bronzu di Vasco da Gama in a so cità nativa, Sines.]] A so tomba si trova in u [[Monasteru di i Ghjeronimiti]], in Lisbona.<br> Un cenotafiu li hè dedicatu à u Panteone naziunale di Lisbona.<br> Una statua in bronzu hè stata eretta in a so cità nativa, Sines.<br> Un munimentu li hè statu dedicatu in Malindi.<br> U [[Ponte Vasco da Gama]] attraversa u Tago, vicinu à Lisbona.<br> A [[Torra Vasco da Gama]] è u Giardinu Vasco da Gama si trovanu in Lisbona.<br> == Discendenza == Vasco da Gama è a so moglia, Catarina de Ataíde, ebbe sette figlioli: Francisco da Gama, secondu conte di Vidigueira.<br> Estêvão da Gama, chì fù guvernatore di l'India portughese.<br> Paulo da Gama, capitanu di Malacca.<br> Cristóvão da Gama, capitanu di Malacca, mortu in [[Etiopia]] in u [[1542]].<br> Pedro da Silva da Gama, capitanu di Malacca.<br> Álvaro d'Ataíde da Gama, chì occupò incariche militare in Asia.<br> Isabel d'Ataíde da Gama, chì si maritò cù Ignacio de Noronha.<br> A discendenza maschile diretta di da Gama si spense in u [[1747]], ma u titulu di conte cuntinuò à esse trasmessu per via femminile. == Onori == Cavaliere di l'[[Ordine di Cristu (Portugallu)|Ordine di Cristu]].<br> Cavaliere di l'[[Ordine di San Ghjacumu di a Spada]].<br> Conte di Vidigueira, da u 1519.<br> Vicerè di l'India portughese, da u 1524.<br> == Note == <references/> [[Categoria:Espluratori|da Gama, Vasco]] [[Categoria:Purtughesu|da Gama, Vasco]] [[Categoria:Biugrafia|da Gama, Vasco]] 7d22isuziz3lja18kmyl4tdb621rus3 Manucure 0 22946 407089 381029 2026-10-15T17:17:47Z Fausta Samaritani 15085 link, categoria 407089 wikitext text/x-wiki {{Ortografia è grammatica da verificà}} A '''manicure''' hè un trattamentu di bellezza principarmenti cusmeticu per l'[[Unghia|unghie]] è e mani realizatu in casa o in un salone di unghie. A manicure hè generalmente custituita da limatura è forma di u bordu liberu di unghie, spinghje è clipping (cun ​​​​un pusher cuticle è pinze per cuticle) qualsiasi tissutu inviventi (ma limitatu à a cuticule è unghie), trattamenti cù diversi liquidi, massaggi di a [[manu]], è l'applicazione di [[smaltu]] per unghie. Quandu u listessu hè appiicatu à l'unghie è i [[Pede|pedi]], u trattamentu hè chjamatu pedicure. Inseme, i trattamenti ponu esse cunnisciutu com'è mani-pedi. A maiò parte di u vernice di unghie pò stà nantu à unghie per 2-3 [[ghjornu|ghjorni]] prima chì una altra manicura hè necessaria per u mantenimentu, se ùn ci hè micca dannu fattu. Certi manicure includenu pittura o disinni nantu à e unghie, applicà picculi ''decals'', o imitazioni di ghjuvelli (da a dimensione 2 à a dimensione 3). Altri trattamenti di unghie ponu include l'applicazione di unghie artificiali in gel, punte, o acrilichi, chì ponu esse chjamati manicure francese. In parechji spazii, i manicuristi sò licenziati è seguitanu i reguli. Siccomu a [[pelle]] hè manipulata è qualchì volta tagliata, ci hè un risicu di sparghje l'infezzione quandu l'arnesi sò usati in parechje persone. Dunque, avè un saneamentu impropriu pò esse prublemi seri [[File:Manicure rossu è rosa.webp|alt=manicure|thumb|250px|right||Manicure rossu è rosa [https://versionongles.com/les-ongles-en-gel-et-resine/]]] === Etimolugia === A parolla inglese manicure vene da a parolla [[Lingua francese|francese]] manucure, chì significheghja cura di e mani, chì à u turnu vene da i paroli [[Lingua latina|latini]] ''manus'', per manu, è ''cura'', per cura. In listessu modu, a [[parolla]] [[Lingua inglese|inglese]] ''pedicure'' vene da e parolle latine ''pes'' (casu genitivu: ''pedis''), per pedi, è ''cura'', per cura. Colloquially, a parolla per manicure hè qualchì volta accurtata à mani. === Manicure francese === ;Manicure francese cù nail art glitter nantu à u dito anulare Jeff Pink, fundatore di a marca di unghie prufessiunali [[ORLY]], hè creditu di creà l'aspettu naturali di unghie dopu chjamatu manicure francese in u [[1976]]. À a mità di l'[[anni 1970]], Pink hè stata incaricata da un direttore di [[filmu]] per vene cun un unghie universale chì salvaria l'attrici di u screnu da avè da passà u tempu per ricuperà e so unghie per andà cun i so cambiamenti di costume. Inspiratu da l'effettu luminescente istantaneu di un lapis biancu appiicatu à a parte sottu, Pink hà suspettatu chì a suluzione era di applicà u listessu principiu neutralizzante à a cima di l'unghia. "Aghju un gallone di smaltu biancu per i cunsiglii, è rosa, beige o rosa per l'unghie", hà ricurdatu in una entrevista di 2014 cù The National. ;Manicure acrilica cù un disignu di ghjuvellu U Natural Nail Kit, cum'è Pink l'hà chjamatu allora, era un successu trà e stelle di cinema è i studii chì anu trovu indispensabile a strategia di risparmiu di tempu. "U direttore hà dettu chì duverebbe ottene un Oscar per salvà l'industria tantu soldi", disse. Eventualmente Pink hà pigliatu a tendenza à a folla di a passerella in Parigi, è li piacia ancu. Ma, avia sempre bisognu, cum'ellu pensava, un nome più piacevule. Hà datu u rebranding francese in u volu di ritornu in casa à [[Los Angeles]]. Unghji chì anu sottumessu à una manicure francese sò carattarizati da una mancanza di culore di basa artificiale è cunsiglii bianchi à u bordu liberu di l'unghia. Per questu mutivu, sò qualchì volta chjamati cunsiglii francesi. I punte di unghie sò dipinti in biancu, mentri u restu di e unghie sò pulite in una rosa o un nudu nudu adattatu. A manicure francese pò esse ottenuta cù unghie artificiali. In ogni casu, hè ancu cum'è cumunu per fà una manicure francese nantu à unghie naturali. Una altra tecnica hè di sbiancà a parte sottu di l'unghia cù un lapis biancu è pitture un culore purpurinu nantu à tutta l'unghia. === Manicure à l'oliu caldu === Una manicura di l'oliu caldu hè un tipu specificu di manicure chì pulisce e cuticuli è li stende cù l'oliu. Tipi d'olii chì ponu esse usatu sò l'oliu minerale, l'oliu d'aliva, certi lotioni o preparazioni cummerciale in un calefactor elettricu. ;Dip manicure in polvere Manicure in polvere Dip sò una alternativa à l'unghie acriliche tradiziunali è u gel polish. Dip powders sò diventati populari per via di facilità d'applicazione. Sò simili à i rinforzi tradiziunali di sita o fibra di vetro, cù a fibra chì hè rimpiazzata da u polu acrilicu. I dui metudi s'appoghjanu nantu à a stratificazione di cianoacrilatu nantu à l'unghia naturale è incrustà a fibra o u polu acrilicu. Mentre chì una sola capa di fibra hè tipica, parechji strati alternati di polvere è cianoacrilatu pò esse usatu in unghie dip. ;Trattamenti di cera di [[paraffina]] Questa sezione ùn cita micca fonti. Per piacè aiutate à migliurà sta sezione aghjunghjendu citazioni à fonti affidabili. U materiale senza fonti pò esse sfidatu è eliminatu. E mani o i pedi ponu esse cuparti in cera di paraffina fusa per ammorbidisce è idratà. A cera di paraffina hè aduprata perchè pò esse riscaldata à una temperatura di più di 95 ° F (35 ° C) senza brusgià o ferite u corpu. U calore intensu permette un assorbimentu più profundo di emollienti è olii essenziali. A cera hè generalmente infusa cù diversi ingredienti botanichi cum'è l'aloe vera, l'azulene, a camomilla o l'oliu d'arbulu di tè, è e cera di frutti, cum'è a mela, u pesche è a fragole, sò spessu usate in i saloni. In ocasu, a lotione hè strufinata nantu à a manu o u pede prima di esse rivestita in paraffina. I trattamenti di cera di paraffina sò spessu caricati cum'è un aghjuntu à a manicure standard o pedicure. Spessu ùn sò micca cuparti in a furmazione generale è sò un trattamentu raru in a maiò parte di i saloni di unghie. I servizii prufessiunali ùn deve micca include l'immersione di e mani o di i pedi di i clienti in un bagnu di paraffina cumunale, postu chì a cera pò esse un [[vettore]] per a malatia. A paraffina deve esse appiicata in una manera chì evita a contaminazione, spessu mettendu una parte di a cera in un saccu o un mitt, chì si mette nantu à a manu o u pede di u cliente è coperto cù una spugna calda, guanti di cuttuni, o bottino per mantene u calore. A paraffina hè lasciata per uni pochi di minuti finu à ch'ella hè rinfriscata. [[Categoria:Cosmetica]] er1lkkysthj0515prb0uw5c095ppylw 1926 0 26556 407099 406205 2026-10-15T17:36:03Z Mistico Dois 16475 407099 wikitext text/x-wiki U '''1926''' (MCMXXVI in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XX sèculu. {{Annu|XIX sèculu|XX sèculu|XXI sèculu|1900|1910|1920|1930|1940|1922|1923|1924|1925|1926|1927|1928|1929|1930}} == Evenimenti == === Sport === === [[Premiu Nobel|Prèmii Nobel]] 1926 [[Image:NobelP.png|50px]] === - [[Premiu Nobel per a Pace]] : <br> - [[Premiu Nobel per a Litteratura]] : <br> - [[Premiu Nobel per a Medicina]] : <br> - [[Premiu Nobel per a Fisica]] : <br> - [[Premiu Nobel per a Chimica]] : <br> == Nàscite == * [[10 di dicembre]]: [[Leon Kossoff]], pittore britannicu <gallery> File:Marilyn Monroe in Some Like it Hot trailer cropped.jpg|<small>[[Marilyn Monroe]] ([[1 di ghjugnu]])</small>. Sergio Pininfarina, ca. 1950.jpg|<small>[[Sergio Pininfarina]] ([[Torinu]], [[8 di settembre]] 1926 - Torinu, [[3 di lugliu]] [[2012]])</small> </gallery> == Morte == * [[5 di dicembre]]: [[Claude Monet]], pittore francese <gallery> Antoni Gaudi 1878.jpg|<small>[[Antoniu Gaudí]] (Reus, [[25 di ghjugnu]] [[1852]] - [[Barcellona]], [[10 di ghjugnu]] 1926)</small> </gallery> == In Córsica == == Riferimenti == == Liami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1926 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1926] {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XX seculu|#]] gi0zrn7ds3wm6tbn2yss2ibule7zgyl 1840 0 27112 407097 406789 2026-10-15T17:33:57Z Mistico Dois 16475 407097 wikitext text/x-wiki U '''1840''' (MDCCCXL in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XIX sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1810|1820|1830|1840|1850|1836|1837|1838|1839|1840|1841|1842|1843|1844}} [[File:The Anti-Slavery Society Convention, 1840 by Benjamin Robert Haydon.jpg|thumb|300px|right|Benjamin Robert Haydon, ''Anti-Slavery Society Convention'', 1840 ([[Inghilterra]])]] == Evenimenti == [[File:Intérieur de l'Eglise des Invalides, transformée en Chapelle ardente pour recevoir les restes mortels de l'Empereur Napoléon - estampe - btv1b69379837.jpg|thumb|250px|right|Cappella ardente pè [[Napulione Buonaparte]], 1840]] == Nàscite == * [[14 nuvembri]]: [[Claude Monet]], pittore francese. <gallery> Sebastianutti, Guglielmo (1825-1881) & Benque, Franz (1841-1921) - Giovanni Verga.jpg|<small>[[Ghjuvanni Verga]] (Giovanni Carmelo Verga di Fontanabianca) ([[Catania]], [[2 di settembre]] 1840 - Catania, [[27 di ghjennaghju]] [[1922]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == In [[Córsica]] == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1840 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1840] {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]] 931f0c2z3ep1yl3lecihzrtq9use5w9 Acustica 0 27584 407114 406090 2026-10-16T09:38:09Z Fausta Samaritani 15085 407114 wikitext text/x-wiki [[File:Spherical_pressure_waves.gif|thumb|Un onda sonora sferica]] '''L'acustica''' (da u grecu ἀκούειν, "sentì") hè a branca di a [[fisica]] chì studieghja u [[sonu]], e so cause, a so prupagazione è a so ricezzione. U sonu hè una onda di pressione chì si propaga in un mezu materiale, per esempiu l'[[aria]]. In un sensu più generale, l'acustica studieghja ancu l'infrasoni è l'ultrasoni, chì ùn sò micca percepiti da l'orechja umana, ma fisicamente si comportanu in listessu modu. Più in generale, studieghja e vibrazione meccaniche in i mezi materiali. ==Storia== I primi studii annantu à u sonu sò stati fatti da [[Pitagora]] in u [[VI sèculu a.C.]], ma l'ipotesi ch'ellu fussi una conseguenza d'onde di pressione hè stata sustinuta da [[Crisippu]] ([[281 a.C.]]-[[204 a.C.]]). E cunniscenze di i Grechi antichi eranu assai raffinate, cum'è mostra u famosu teatru di Epidaura. L'acustica cum'è scienza si sviluppa da u [[XVII sèculu|1600]]. Mersenne fece a prima misura di a [[velocità di u sonu]]. Boyle ([[1660]]) mustrò chì u sonu ùn si propaga micca in u biotu. D'Alembert è [[Euler]] elaboronu l'equazione chì descrivinu i parametri sunori. Doppler ([[1845]]) spiegò l'effettu di a frequenza apparente quandu a fonte è l'ascultatore s'avvicinanu o s'allontananu. Helmholtz ([[1863]]) identificò l'armonichi chì cumponenu un sonu. ==Base di teoria== L'equazione generale di a prupagazione in un fluidu hè l'equazione di Helmholtz in assenza di fonti: <math>\nabla^2 p = \frac{1}{a^2}\frac{\partial^2 p}{\partial t^2}</math> induve <math>p</math> hè a pressione sonora è <math>a</math> a [[velocità]] di u sonu. In l'[[aria]], <math>a \approx 331,6\ \mathrm{m/s}</math> à 0 °C. ==Prupagazione== In campu liberu, per una fonte puntiforme, l'intensità sonora hè: <math>I = \frac{W}{4\pi r^2}</math> Dunque diminuisce cù u quartu di a distanza. In un ambiente chjusu, e riflessione multiplice producenu a riverberazione. L'isulamentu acusticu dipende da a massa è da a stratificazione di e partizione. ==Settori applicativi== L'acustica hà parechji campi: architettonica, di i strumenti [[musica]]li, ambientale, edilizia, subacquea è [[Medicina|medica]]. A psicoacustica studieghja a percezzione di u sonu; l'audiometria misura e capacità auditive. ==Note== <references/> [[Category:Acustica]] [[Category:Fisica]] fv4tfwwpwx84wxpj3800i2l3needddm Vettore 0 27796 407082 2026-10-15T12:43:54Z Articulivitali 28749 Pàgina creata cù "'''Vettore''' pò riferisce si à: == Scienze == * '''[[Vettore (matematica)|Vettore]]''' – in [[matematica]], hè un elementu d'un [[spaziu vetturiale]]. * '''[[Grandezza vetturiale|Vettore]]''' – in [[fisica]], hè una [[grandezza fisica]] caratterizata da un modulu, una direzzione è un sensu, discritta matematicamente cù un [[Vettore (matematica)|vettore]]. * '''[[array|Vettore]]''' – in [[informatica]], hè un sinonimu d'''[[array]]'' unidimensionale. * '''..." 407082 wikitext text/x-wiki '''Vettore''' pò riferisce si à: == Scienze == * '''[[Vettore (matematica)|Vettore]]''' – in [[matematica]], hè un elementu d'un [[spaziu vetturiale]]. * '''[[Grandezza vetturiale|Vettore]]''' – in [[fisica]], hè una [[grandezza fisica]] caratterizata da un modulu, una direzzione è un sensu, discritta matematicamente cù un [[Vettore (matematica)|vettore]]. * '''[[array|Vettore]]''' – in [[informatica]], hè un sinonimu d'''[[array]]'' unidimensionale. * '''[[Vettore (biotecnologie)|Vettore]]''' – in [[biutecnulugia]], hè una mulecula d'[[DNA]], guasi sempre plasmidica, capace d'accoglie DNA esogenu. * '''[[Vettore (biolugia)|Vettore]]''' – in [[biulugia]], hè un purtatore di geni o d'urganisimi, di solitu in riferimentu à l'infezzione. * '''Vettore''' – in [[ingegneria aerospaziale]], hè un [[razzu]] o un [[missile]] chì hà a funzione di purtà una [[carica utile]]. Si parla di [[vettore spaziale]] quandu a carica deve esse mandata in u spaziu. * '''[[Vettoramento|Vettore]]''' – in [[aerunautica]], hè un'istruzzione data da un [[cuntrullore di u trafficu aereu]] à un apparechju, cù l'aiutu d'un sistema radar, per cambià a so direzzione. == Altru == * '''Vettore''' – in [[dirittu]], hè quellu chì, in un cuntrattu di trasportu, s'impegna, in cambiu d'una rimunerazione, à traspurtà persone o cose da un locu à un altru. * '''Vettore''' – aiutu per e persone ceche o cù una vista debule, chjamatu ancu «[[percorsu tattile]]». * '''[[Monte Vettore|Vettore]]''' – a muntagna più alta di a catena di i [[Monti Sibillini]]. * '''[[Vettore (personaggio)|Vettore]]''' – persunaghju di i [[figuretti]] di [[Marvel Comics]]. == Persone == * '''[[Antonio Vettore]]''' (1960) – addistradore di football è anzianu ghjucadore talianu. [[Categoria:Pagine di disambiguazione]] hlbk2jki96ng45ptcos7up1pd45xaah 407083 407082 2026-10-15T12:46:32Z Articulivitali 28749 /* Altru */ 407083 wikitext text/x-wiki '''Vettore''' pò riferisce si à: == Scienze == * '''[[Vettore (matematica)|Vettore]]''' – in [[matematica]], hè un elementu d'un [[spaziu vetturiale]]. * '''[[Grandezza vetturiale|Vettore]]''' – in [[fisica]], hè una [[grandezza fisica]] caratterizata da un modulu, una direzzione è un sensu, discritta matematicamente cù un [[Vettore (matematica)|vettore]]. * '''[[array|Vettore]]''' – in [[informatica]], hè un sinonimu d'''[[array]]'' unidimensionale. * '''[[Vettore (biotecnologie)|Vettore]]''' – in [[biutecnulugia]], hè una mulecula d'[[DNA]], guasi sempre plasmidica, capace d'accoglie DNA esogenu. * '''[[Vettore (biolugia)|Vettore]]''' – in [[biulugia]], hè un purtatore di geni o d'urganisimi, di solitu in riferimentu à l'infezzione. * '''Vettore''' – in [[ingegneria aerospaziale]], hè un [[razzu]] o un [[missile]] chì hà a funzione di purtà una [[carica utile]]. Si parla di [[vettore spaziale]] quandu a carica deve esse mandata in u spaziu. * '''[[Vettoramento|Vettore]]''' – in [[aerunautica]], hè un'istruzzione data da un [[cuntrullore di u trafficu aereu]] à un apparechju, cù l'aiutu d'un sistema radar, per cambià a so direzzione. == Altru == * '''Vettore''' – in [[dirittu]], hè quellu chì, in un cuntrattu di trasportu, s'impegna, in cambiu d'una rimunerazione, à traspurtà persone o cose da un locu à un antru. * '''Vettore''' – aiutu per e persone ceche o cù una vista debule, chjamatu ancu «[[percorsu tattile]]». * '''[[Monte Vettore|Vettore]]''' – a muntagna più alta di a catena di i [[Monti Sibillini]]. * '''[[Vettore (personaggio)|Vettore]]''' – persunaghju di i [[figuretti]] di [[Marvel Comics]]. == Persone == * '''[[Antonio Vettore]]''' (1960) – addistradore di football è anzianu ghjucadore talianu. [[Categoria:Pagine di disambiguazione]] m2gizlcls8bu6p76lzoc6q9j0mailof 407086 407083 2026-10-15T17:04:21Z Fausta Samaritani 15085 Categoria 407086 wikitext text/x-wiki '''Vettore''' pò riferisce si à: == Scienze == * '''[[Vettore (matematica)|Vettore]]''' – in [[matematica]], hè un elementu d'un [[spaziu vetturiale]]. * '''[[Grandezza vetturiale|Vettore]]''' – in [[fisica]], hè una [[grandezza fisica]] caratterizata da un modulu, una direzzione è un sensu, discritta matematicamente cù un [[Vettore (matematica)|vettore]]. * '''[[array|Vettore]]''' – in [[informatica]], hè un sinonimu d'''[[array]]'' unidimensionale. * '''[[Vettore (biotecnologie)|Vettore]]''' – in [[biutecnulugia]], hè una mulecula d'[[DNA]], guasi sempre plasmidica, capace d'accoglie DNA esogenu. * '''[[Vettore (biolugia)|Vettore]]''' – in [[biulugia]], hè un purtatore di geni o d'urganisimi, di solitu in riferimentu à l'infezzione. * '''Vettore''' – in [[ingegneria aerospaziale]], hè un [[razzu]] o un [[missile]] chì hà a funzione di purtà una [[carica utile]]. Si parla di [[vettore spaziale]] quandu a carica deve esse mandata in u spaziu. * '''[[Vettoramento|Vettore]]''' – in [[aerunautica]], hè un'istruzzione data da un [[cuntrullore di u trafficu aereu]] à un apparechju, cù l'aiutu d'un sistema radar, per cambià a so direzzione. == Altru == * '''Vettore''' – in [[drittu]], hè quellu chì, in un cuntrattu di trasportu, s'impegna, in cambiu d'una rimunerazione, à traspurtà persone o cose da un locu à un antru. * '''Vettore''' – aiutu per e persone ceche o cù una vista debule, chjamatu ancu «[[percorsu tattile]]». * '''[[Monte Vettore|Vettore]]''' – a muntagna più alta di a catena di i [[Monti Sibillini]]. * '''[[Vettore (personaggio)|Vettore]]''' – persunaghju di i [[figuretti]] di [[Marvel Comics]]. == Persone == * '''[[Antonio Vettore]]''' (1960) – addistradore di football è anzianu ghjucadore talianu. [[Categoria:Disambiguazione]] fuxk3evluwjj2so3k0qkgmnjwm5a6q0 407090 407086 2026-10-15T17:20:01Z Fausta Samaritani 15085 template 407090 wikitext text/x-wiki {{disambig}} '''Vettore''' pò riferisce si à: == Scienze == * '''[[Vettore (matematica)|Vettore]]''' – in [[matematica]], hè un elementu d'un [[spaziu vetturiale]]. * '''[[Grandezza vetturiale|Vettore]]''' – in [[fisica]], hè una [[grandezza fisica]] caratterizata da un modulu, una direzzione è un sensu, discritta matematicamente cù un [[Vettore (matematica)|vettore]]. * '''[[array|Vettore]]''' – in [[informatica]], hè un sinonimu d'''[[array]]'' unidimensionale. * '''[[Vettore (biotecnologie)|Vettore]]''' – in [[biutecnulugia]], hè una mulecula d'[[DNA]], guasi sempre plasmidica, capace d'accoglie DNA esogenu. * '''[[Vettore (biolugia)|Vettore]]''' – in [[biulugia]], hè un purtatore di geni o d'urganisimi, di solitu in riferimentu à l'infezzione. * '''Vettore''' – in [[ingegneria aerospaziale]], hè un [[razzu]] o un [[missile]] chì hà a funzione di purtà una [[carica utile]]. Si parla di [[vettore spaziale]] quandu a carica deve esse mandata in u spaziu. * '''[[Vettoramento|Vettore]]''' – in [[aerunautica]], hè un'istruzzione data da un [[cuntrullore di u trafficu aereu]] à un apparechju, cù l'aiutu d'un sistema radar, per cambià a so direzzione. == Altru == * '''Vettore''' – in [[drittu]], hè quellu chì, in un cuntrattu di trasportu, s'impegna, in cambiu d'una rimunerazione, à traspurtà persone o cose da un locu à un antru. * '''Vettore''' – aiutu per e persone ceche o cù una vista debule, chjamatu ancu «[[percorsu tattile]]». * '''[[Monte Vettore|Vettore]]''' – a muntagna più alta di a catena di i [[Monti Sibillini]]. * '''[[Vettore (personaggio)|Vettore]]''' – persunaghju di i [[figuretti]] di [[Marvel Comics]]. == Persone == * '''[[Antonio Vettore]]''' (1960) – addistradore di football è anzianu ghjucadore talianu. [[Categoria:Disambiguazione]] 3tvfmnr0rtomvv8mqpj369fc1u5tqc6 Claude Monet 0 27797 407091 2026-10-15T17:30:03Z Mistico Dois 16475 Artìculu novu. 407091 wikitext text/x-wiki '''Claude Monet''' ([[Parighji]], [[14 di nuvembre]] [[1840]] – [[Giverny]], [[5 di dicembre]] [[1926]]) hè statu un pittore [[Francia|francese]]. U fundatore di l'Impressionismu, durante a so longa carriera, hè statu u praticante u più coerente è prulificu di l'idea impressionista di trasmette e percezzione di a natura, soprattuttu in quantu à a pittura di paisaghju in pien'aria. U termine "Impressionismu" deriva da u titulu di a so pittura ''Impressione, u sole nascente'', chì hè stata sposta in u [[1874]] à a Prima Esposizione Impressionista, iniziata da Monet è parechji artisti cù idee simile cum'è alternativa à u Salone. {{C-supranu}} {{DEFAULTSORT:Monet, Claude}} [[Categoria:Pittore]] [[Categoria:Francesu]] [[Categoria:Biugrafia]] hdd82ti6opuzwvsvts8rlm6dy719zbr 407092 407091 2026-10-15T17:30:35Z Mistico Dois 16475 407092 wikitext text/x-wiki '''Claude Monet''' ([[Parighji]], [[14 nuvembri]] [[1840]] – Giverny, [[5 di dicembre]] [[1926]]) hè statu un pittore [[Francia|francese]]. U fundatore di l'Impressionismu, durante a so longa carriera, hè statu u praticante u più coerente è prulificu di l'idea impressionista di trasmette e percezzione di a natura, soprattuttu in quantu à a pittura di paisaghju in pien'aria. U termine "Impressionismu" deriva da u titulu di a so pittura ''Impressione, u sole nascente'', chì hè stata sposta in u [[1874]] à a Prima Esposizione Impressionista, iniziata da Monet è parechji artisti cù idee simile cum'è alternativa à u Salone. {{C-supranu}} {{DEFAULTSORT:Monet, Claude}} [[Categoria:Pittore]] [[Categoria:Francesu]] [[Categoria:Biugrafia]] chvyig7r1c7m13api9njepkil3ah1e3 407093 407092 2026-10-15T17:32:01Z Mistico Dois 16475 407093 wikitext text/x-wiki [[File:Claude Monet 1899 Nadar crop.jpg|thumb|Claude Monet]] '''Claude Monet''' ([[Parighji]], [[14 nuvembri]] [[1840]] – Giverny, [[5 di dicembre]] [[1926]]) hè statu un pittore [[Francia|francese]]. U fundatore di l'Impressionismu, durante a so longa carriera, hè statu u praticante u più coerente è prulificu di l'idea impressionista di trasmette e percezzione di a natura, soprattuttu in quantu à a pittura di paisaghju in pien'aria. U termine "Impressionismu" deriva da u titulu di a so pittura ''Impressione, u sole nascente'', chì hè stata sposta in u [[1874]] à a Prima Esposizione Impressionista, iniziata da Monet è parechji artisti cù idee simile cum'è alternativa à u Salone. {{C-supranu}} {{DEFAULTSORT:Monet, Claude}} [[Categoria:Pittore]] [[Categoria:Francesu]] [[Categoria:Biugrafia]] so6boej94yngt56gvmvz38xpef5jdy9 407094 407093 2026-10-15T17:32:13Z Mistico Dois 16475 407094 wikitext text/x-wiki [[File:Claude Monet 1899 Nadar crop.jpg|thumb|250px|Claude Monet]] '''Claude Monet''' ([[Parighji]], [[14 nuvembri]] [[1840]] – Giverny, [[5 di dicembre]] [[1926]]) hè statu un pittore [[Francia|francese]]. U fundatore di l'Impressionismu, durante a so longa carriera, hè statu u praticante u più coerente è prulificu di l'idea impressionista di trasmette e percezzione di a natura, soprattuttu in quantu à a pittura di paisaghju in pien'aria. U termine "Impressionismu" deriva da u titulu di a so pittura ''Impressione, u sole nascente'', chì hè stata sposta in u [[1874]] à a Prima Esposizione Impressionista, iniziata da Monet è parechji artisti cù idee simile cum'è alternativa à u Salone. {{C-supranu}} {{DEFAULTSORT:Monet, Claude}} [[Categoria:Pittore]] [[Categoria:Francesu]] [[Categoria:Biugrafia]] mcqjusb6vi5mrdtm4ukowd2vflcuied 407095 407094 2026-10-15T17:32:24Z Mistico Dois 16475 407095 wikitext text/x-wiki [[File:Claude Monet 1899 Nadar crop.jpg|thumb|200px|Claude Monet]] '''Claude Monet''' ([[Parighji]], [[14 nuvembri]] [[1840]] – Giverny, [[5 di dicembre]] [[1926]]) hè statu un pittore [[Francia|francese]]. U fundatore di l'Impressionismu, durante a so longa carriera, hè statu u praticante u più coerente è prulificu di l'idea impressionista di trasmette e percezzione di a natura, soprattuttu in quantu à a pittura di paisaghju in pien'aria. U termine "Impressionismu" deriva da u titulu di a so pittura ''Impressione, u sole nascente'', chì hè stata sposta in u [[1874]] à a Prima Esposizione Impressionista, iniziata da Monet è parechji artisti cù idee simile cum'è alternativa à u Salone. {{C-supranu}} {{DEFAULTSORT:Monet, Claude}} [[Categoria:Pittore]] [[Categoria:Francesu]] [[Categoria:Biugrafia]] 4jdihg6ecip6mcohbpsyofrwxp8y6jx Velocità 0 27798 407103 2026-10-16T09:14:08Z ~2026-55431-06 29224 Pàgina creata cù "[[File:US Navy 040501-N-1336S-037 The U.S. Navy sponsored Chevy Monte Carlo NASCAR leads a pack into turn four at California Speedway.jpg|alt=Automobile da corsa chì piglianu una curva|miniatura|In fisica, a velocità hè un vettore chì descrive a rapidità, a direzzione è u versu. Per quessa, a velocità di e vitture chì piglianu una curva cambia à ogni istante per via di u cambiamentu di direzzione, ancu s'è a rapidità ferma custante.]] In [[fisica]], è in pa..." 407103 wikitext text/x-wiki [[File:US Navy 040501-N-1336S-037 The U.S. Navy sponsored Chevy Monte Carlo NASCAR leads a pack into turn four at California Speedway.jpg|alt=Automobile da corsa chì piglianu una curva|miniatura|In fisica, a velocità hè un vettore chì descrive a rapidità, a direzzione è u versu. Per quessa, a velocità di e vitture chì piglianu una curva cambia à ogni istante per via di u cambiamentu di direzzione, ancu s'è a rapidità ferma custante.]] In [[fisica]], è in particulare in [[cinematica]], a '''velocità''' hè una [[grandezza vetturiale]] chì descrive a variazione di a pusizione d'un corpu in funzione di u [[tempu]]. In termini matematichi, hè a [[derivata]] di u [[vettore (matematica)|vettore]] pusizione rispettu à u tempu. In u [[Sistema internaziunale di unità di misura]], a velocità si misura in metri à seconda (m/s). Quandu ùn hè micca precisatu altru, a parolla «velocità» designa a velocità di traslazione, vale à dì quella ligata à u spiazzamentu d'un corpu in u spaziu. U termine pò ancu designà, in modu più generale, a variazione d'una [[coordinata generalizata|coordinata spaziale]] in funzione di u tempu. Per esempiu, per discrive un muvimentu di [[rutazione]], si definiscenu a [[velocità angulare]] è a [[velocità areulare]]. A '''velocità scalare''' hè u [[Norma (matematica)|modulu]] di u vettore velocità. In inglese, ''speed'' designa di regula a velocità scalare, mentre chì ''velocity'' designa a velocità cum'è vettore. A variazione di a velocità hè l'[[accelerazione]]; in u linguaghju cumunu, si dice qualchì volta «decelerazione» quandu a rapidità diminuisce. == Velocità media è istantanea == [[File:Spazio tempo velocita.gif|thumb|Graficu spaziu-tempu è velocità-tempu. A pendenza di a retta in u graficu spaziu-tempu currisponde à a velocità media.]] A velocità media \(\bar{\mathbf v}\) hè u rapportu trà u [[Spustamentu (cinematica)|spiazzamentu]] è l'intervallu di tempu necessariu per fà lu: :<math>\bar{\mathbf v} = \frac{\mathbf r_2-\mathbf r_1}{t_2-t_1} =\frac{\Delta\mathbf r}{\Delta t}</math> Quì, \(\mathbf r_1\) è \(\mathbf r_2\) sò i vettori pusizione à l'istanti \(t_1\) è \(t_2\). In un graficu pusizione-tempu, a velocità media currisponde à a pendenza di a retta secante chì cunghjunghje i dui punti. In una dimensione, u so segnu indicheghja u sensu di u muvimentu longu à l'assi sceltu. A '''velocità istantanea''' \(\mathbf v\) hè u limitu di a velocità media quandu l'intervallu di tempu diventa sempre più chjucu; hè dinù a derivata di a pusizione rispettu à u tempu: :<math>\mathbf v = \lim_{\Delta t\to 0} \frac{\mathbf r(t+\Delta t)-\mathbf r(t)}{\Delta t} =\frac{\mathrm d\mathbf r}{\mathrm dt}</math> A velocità media annantu à un intervallu di tempu hè a media di e velocità istantanee annantu à quellu intervallu: :<math>\langle\mathbf v\rangle =\frac{1}{t_2-t_1}\int_{t_1}^{t_2}\mathbf v(t)\,\mathrm dt =\frac{\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1)}{t_2-t_1}</math> Sia \(s(t)\) a lunghezza di a traiettoria percorsa à u tempu \(t\). U modulu di a velocità istantanea hè: :<math>v=\frac{\mathrm ds}{\mathrm dt} =\sqrt{\left(\frac{\mathrm dx}{\mathrm dt}\right)^2 +\left(\frac{\mathrm dy}{\mathrm dt}\right)^2 +\left(\frac{\mathrm dz}{\mathrm dt}\right)^2}</math> U vettore velocità hè tangente à a traiettoria: :<math>\mathbf v=v\hat{\mathbf T}</math> induve \(\hat{\mathbf T}\) hè u vettore unitariu tangente à a curva. === Velocità in duie dimensione === In un pianu, a velocità si pò scrive aduprendu i cumpunenti longu à l'assi \(x\) è \(y\): :<math>\bar{\mathbf v} =\frac{\Delta x}{\Delta t}\hat{\mathbf x} +\frac{\Delta y}{\Delta t}\hat{\mathbf y}, \qquad \mathbf v =\frac{\mathrm dx}{\mathrm dt}\hat{\mathbf x} +\frac{\mathrm dy}{\mathrm dt}\hat{\mathbf y} =v_x\hat{\mathbf x}+v_y\hat{\mathbf y}</math> U modulu di u vettore velocità hè: :<math>|\mathbf v|=\sqrt{v_x^2+v_y^2}</math> S'è \(\alpha\) hè l'angulu trà u vettore velocità è l'assi di l'ascisse: :<math>\tan\alpha=\frac{v_y}{v_x}, \qquad v_x=|\mathbf v|\cos\alpha, \qquad v_y=|\mathbf v|\sin\alpha</math> In cuurdinate pulare, u vettore velocità hà una cumpunente radiale è una cumpunente perpendiculare à a pusizione: :<math>\mathbf v =\frac{\mathrm dr}{\mathrm dt}\hat{\mathbf r} +r\frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dt}\hat{\boldsymbol\theta}</math> induve \(r\) hè a distanza da l'origine è \(\theta\) hè l'angulu pulare. U so modulu hè: :<math>v=\sqrt{\left(\frac{\mathrm dr}{\mathrm dt}\right)^2 +r^2\left(\frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dt}\right)^2}</math> [[File:Circular motion.svg|thumb|Diagrama di u muvimentu circulare. U vettore velocità hè tangente à a traiettoria.]] In un [[muvimentu circulare]] di raghju \(r\), a velocità tangenziale hà per modulu: :<math>v=r\omega</math> induve \(\omega\) hè a velocità angulare. In un muvimentu circulare uniforme, u modulu ferma custante, ma a direzzione cambia à ogni istante: u vettore hè sempre tangente à a circunferenza. ==== Velocità scalare media ==== A velocità scalare media hè una [[grandezza scalare]] definita cum'è a lunghezza tutale di u caminu percorsu divisa per u tempu impiegatu. Ùn hè micca listessa cosa chè u modulu di a velocità vetturiale media. Per esempiu, dopu à compie un giru sanu d'una circunferenza di raghju \(R\) in un tempu \(T\), a velocità vetturiale media hè nulla, postu chì a pusizione finale hè listessa à quella iniziale. A velocità scalare media, invece, hè: :<math>\langle v_s\rangle=\frac{2\pi R}{T}</math> In generale, per una traiettoria percorsa da \(t_1\) à \(t_2\): :<math>\langle v_s\rangle =\frac{1}{t_2-t_1}\int_{t_1}^{t_2}|\mathbf v(t)|\,\mathrm dt</math> A velocità scalare media hè sempre più grande o uguale à u modulu di a velocità vetturiale media. == Relazione integrale trà a pusizione è a velocità == A variazione di pusizione si pò truvà integrendu a velocità: :<math>\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1) =\int_{t_1}^{t_2}\mathbf v(t)\,\mathrm dt</math> S'è a velocità hè custante, sta relazione diventa: :<math>\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1) =\mathbf v(t_2-t_1)</math> Hè a leghje di u [[muvimentu rettilineu uniforme]]. == Cumposizione di e velocità == {{Vede ancu|Teorema di Coriolis}} A velocità misurata dipende da u sistema di riferimentu. Per esempiu, una barca si move cù una velocità \(\mathbf v\) rispettu à l'acqua, mentre chì l'acqua si move cù una velocità \(\mathbf V\) rispettu à a riva. A velocità di a barca rispettu à a riva hè: :<math>\mathbf v_{\text{riva}}=\mathbf v_{\text{acqua}}+\mathbf V</math> S'è a barca si move in u sensu di u currente, e velocità si aghjustanu; s'ella si move in sensu cuntrariu, si sottraenu. A listessa regula vetturiale vale quandu a barca si move à traversu u currente. Sta regula di cumposizione hè aduprata in a [[relatività galileiana]]. Un esempiu hè quellu d'una freccia lanciata da a Terra versu a so superficia: un osservatore esternu pò discrive u muvimentu cum'è a cumminazione di u muvimentu di a freccia longu à un raghju è di a rutazione di a Terra. === Cumposizione di e velocità in a relatività ristretta === {{Vede ancu|Cumposizione di e velocità}} In a [[relatività ristretta]], e velocità ùn si cumponenu micca secondu a regula galileiana. Per dui sistemi di riferimentu \(S\) è \(S'\), induve \(S'\) si move à a velocità \(V\) longu à l'assi \(x\) rispettu à \(S\), i cumpunenti di a velocità d'una particella si trasformanu cusì: :<math>v'_x=\frac{v_x-V}{1-v_xV/c^2}</math> :<math>v'_y=\frac{v_y}{\gamma(1-v_xV/c^2)}, \qquad v'_z=\frac{v_z}{\gamma(1-v_xV/c^2)}</math> Quì, \(c\) hè a velocità di a luce in u vacuum è \(\gamma\) hè u [[fattore di Lorentz]]. == Velocità in i sistemi di punti materiali == S'è un sistema hè cumpostu da \(n\) punti materiali è a so massa tutale \(m\) hè custante, a velocità di u [[centru di massa]] hè ligata à a [[quantità di muvimentu]] tutale \(\mathbf p\) da a relazione: :<math>\mathbf v_G=\frac{\mathrm d\mathbf r_G}{\mathrm dt} =\frac{\mathbf p}{m}</math> == Caduta in un campu gravitaziunale == In una caduta senza resistenza di l'aria, a velocità d'un corpu chì parte da u riposu è percorre una distanza verticale \(h\) hè: :<math>v=\sqrt{2gh}</math> induve \(g\) hè l'accelerazione gravitaziunale. A velocità ghjunta à l'impattu hè chjamata [[velocità d'impattu]]. === Velocità terminale di caduta === A '''velocità terminale di caduta''', chjamata dinù '''velocità limite''', hè a velocità custante chì un corpu pò ghjunghje quand'ellu casca à traversu un fluidu. A resistenza di u fluidu cresce cù a velocità; quandu equilibra a forza gravitaziunale, l'accelerazione diventa nulla è a velocità ferma custante. == Velocità limite == A [[velocità di a luce]] in u vacuum hè listessa per tutti i sistemi di riferimentu inerziali. Sta pruprietà hè una cunsequenza di e leghje di l'[[elettromagnetismu]] è hè stata cunfirmata da misure sperimentale, frà e quale l'[[esperimentu di Michelson-Morley]]. In a relatività ristretta, a velocità di a luce in u vacuum hè u limite superiore di a velocità d'un corpu chì hà massa. == Note == <references/> [[Categoria:Velocità]] [[Categoria:Grandezze cinematografiche]] mr6clihizvk3d0t88r9rosgxuas3xw6 407104 407103 2026-10-16T09:15:37Z Articulivitali 28749 /* Cumposizione di e velocità */ 407104 wikitext text/x-wiki [[File:US Navy 040501-N-1336S-037 The U.S. Navy sponsored Chevy Monte Carlo NASCAR leads a pack into turn four at California Speedway.jpg|alt=Automobile da corsa chì piglianu una curva|miniatura|In fisica, a velocità hè un vettore chì descrive a rapidità, a direzzione è u versu. Per quessa, a velocità di e vitture chì piglianu una curva cambia à ogni istante per via di u cambiamentu di direzzione, ancu s'è a rapidità ferma custante.]] In [[fisica]], è in particulare in [[cinematica]], a '''velocità''' hè una [[grandezza vetturiale]] chì descrive a variazione di a pusizione d'un corpu in funzione di u [[tempu]]. In termini matematichi, hè a [[derivata]] di u [[vettore (matematica)|vettore]] pusizione rispettu à u tempu. In u [[Sistema internaziunale di unità di misura]], a velocità si misura in metri à seconda (m/s). Quandu ùn hè micca precisatu altru, a parolla «velocità» designa a velocità di traslazione, vale à dì quella ligata à u spiazzamentu d'un corpu in u spaziu. U termine pò ancu designà, in modu più generale, a variazione d'una [[coordinata generalizata|coordinata spaziale]] in funzione di u tempu. Per esempiu, per discrive un muvimentu di [[rutazione]], si definiscenu a [[velocità angulare]] è a [[velocità areulare]]. A '''velocità scalare''' hè u [[Norma (matematica)|modulu]] di u vettore velocità. In inglese, ''speed'' designa di regula a velocità scalare, mentre chì ''velocity'' designa a velocità cum'è vettore. A variazione di a velocità hè l'[[accelerazione]]; in u linguaghju cumunu, si dice qualchì volta «decelerazione» quandu a rapidità diminuisce. == Velocità media è istantanea == [[File:Spazio tempo velocita.gif|thumb|Graficu spaziu-tempu è velocità-tempu. A pendenza di a retta in u graficu spaziu-tempu currisponde à a velocità media.]] A velocità media \(\bar{\mathbf v}\) hè u rapportu trà u [[Spustamentu (cinematica)|spiazzamentu]] è l'intervallu di tempu necessariu per fà lu: :<math>\bar{\mathbf v} = \frac{\mathbf r_2-\mathbf r_1}{t_2-t_1} =\frac{\Delta\mathbf r}{\Delta t}</math> Quì, \(\mathbf r_1\) è \(\mathbf r_2\) sò i vettori pusizione à l'istanti \(t_1\) è \(t_2\). In un graficu pusizione-tempu, a velocità media currisponde à a pendenza di a retta secante chì cunghjunghje i dui punti. In una dimensione, u so segnu indicheghja u sensu di u muvimentu longu à l'assi sceltu. A '''velocità istantanea''' \(\mathbf v\) hè u limitu di a velocità media quandu l'intervallu di tempu diventa sempre più chjucu; hè dinù a derivata di a pusizione rispettu à u tempu: :<math>\mathbf v = \lim_{\Delta t\to 0} \frac{\mathbf r(t+\Delta t)-\mathbf r(t)}{\Delta t} =\frac{\mathrm d\mathbf r}{\mathrm dt}</math> A velocità media annantu à un intervallu di tempu hè a media di e velocità istantanee annantu à quellu intervallu: :<math>\langle\mathbf v\rangle =\frac{1}{t_2-t_1}\int_{t_1}^{t_2}\mathbf v(t)\,\mathrm dt =\frac{\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1)}{t_2-t_1}</math> Sia \(s(t)\) a lunghezza di a traiettoria percorsa à u tempu \(t\). U modulu di a velocità istantanea hè: :<math>v=\frac{\mathrm ds}{\mathrm dt} =\sqrt{\left(\frac{\mathrm dx}{\mathrm dt}\right)^2 +\left(\frac{\mathrm dy}{\mathrm dt}\right)^2 +\left(\frac{\mathrm dz}{\mathrm dt}\right)^2}</math> U vettore velocità hè tangente à a traiettoria: :<math>\mathbf v=v\hat{\mathbf T}</math> induve \(\hat{\mathbf T}\) hè u vettore unitariu tangente à a curva. === Velocità in duie dimensione === In un pianu, a velocità si pò scrive aduprendu i cumpunenti longu à l'assi \(x\) è \(y\): :<math>\bar{\mathbf v} =\frac{\Delta x}{\Delta t}\hat{\mathbf x} +\frac{\Delta y}{\Delta t}\hat{\mathbf y}, \qquad \mathbf v =\frac{\mathrm dx}{\mathrm dt}\hat{\mathbf x} +\frac{\mathrm dy}{\mathrm dt}\hat{\mathbf y} =v_x\hat{\mathbf x}+v_y\hat{\mathbf y}</math> U modulu di u vettore velocità hè: :<math>|\mathbf v|=\sqrt{v_x^2+v_y^2}</math> S'è \(\alpha\) hè l'angulu trà u vettore velocità è l'assi di l'ascisse: :<math>\tan\alpha=\frac{v_y}{v_x}, \qquad v_x=|\mathbf v|\cos\alpha, \qquad v_y=|\mathbf v|\sin\alpha</math> In cuurdinate pulare, u vettore velocità hà una cumpunente radiale è una cumpunente perpendiculare à a pusizione: :<math>\mathbf v =\frac{\mathrm dr}{\mathrm dt}\hat{\mathbf r} +r\frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dt}\hat{\boldsymbol\theta}</math> induve \(r\) hè a distanza da l'origine è \(\theta\) hè l'angulu pulare. U so modulu hè: :<math>v=\sqrt{\left(\frac{\mathrm dr}{\mathrm dt}\right)^2 +r^2\left(\frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dt}\right)^2}</math> [[File:Circular motion.svg|thumb|Diagrama di u muvimentu circulare. U vettore velocità hè tangente à a traiettoria.]] In un [[muvimentu circulare]] di raghju \(r\), a velocità tangenziale hà per modulu: :<math>v=r\omega</math> induve \(\omega\) hè a velocità angulare. In un muvimentu circulare uniforme, u modulu ferma custante, ma a direzzione cambia à ogni istante: u vettore hè sempre tangente à a circunferenza. ==== Velocità scalare media ==== A velocità scalare media hè una [[grandezza scalare]] definita cum'è a lunghezza tutale di u caminu percorsu divisa per u tempu impiegatu. Ùn hè micca listessa cosa chè u modulu di a velocità vetturiale media. Per esempiu, dopu à compie un giru sanu d'una circunferenza di raghju \(R\) in un tempu \(T\), a velocità vetturiale media hè nulla, postu chì a pusizione finale hè listessa à quella iniziale. A velocità scalare media, invece, hè: :<math>\langle v_s\rangle=\frac{2\pi R}{T}</math> In generale, per una traiettoria percorsa da \(t_1\) à \(t_2\): :<math>\langle v_s\rangle =\frac{1}{t_2-t_1}\int_{t_1}^{t_2}|\mathbf v(t)|\,\mathrm dt</math> A velocità scalare media hè sempre più grande o uguale à u modulu di a velocità vetturiale media. == Relazione integrale trà a pusizione è a velocità == A variazione di pusizione si pò truvà integrendu a velocità: :<math>\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1) =\int_{t_1}^{t_2}\mathbf v(t)\,\mathrm dt</math> S'è a velocità hè custante, sta relazione diventa: :<math>\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1) =\mathbf v(t_2-t_1)</math> Hè a leghje di u [[muvimentu rettilineu uniforme]]. == Cumposizione di e velocità == A velocità misurata dipende da u sistema di riferimentu. Per esempiu, una barca si move cù una velocità \(\mathbf v\) rispettu à l'acqua, mentre chì l'acqua si move cù una velocità \(\mathbf V\) rispettu à a riva. A velocità di a barca rispettu à a riva hè: :<math>\mathbf v_{\text{riva}}=\mathbf v_{\text{acqua}}+\mathbf V</math> S'è a barca si move in u sensu di u currente, e velocità si aghjustanu; s'ella si move in sensu cuntrariu, si sottraenu. A listessa regula vetturiale vale quandu a barca si move à traversu u currente. Sta regula di cumposizione hè aduprata in a [[relatività galileiana]]. Un esempiu hè quellu d'una freccia lanciata da a Terra versu a so superficia: un osservatore esternu pò discrive u muvimentu cum'è a cumminazione di u muvimentu di a freccia longu à un raghju è di a rutazione di a Terra. === Cumposizione di e velocità in a relatività ristretta === {{Vede ancu|Cumposizione di e velocità}} In a [[relatività ristretta]], e velocità ùn si cumponenu micca secondu a regula galileiana. Per dui sistemi di riferimentu \(S\) è \(S'\), induve \(S'\) si move à a velocità \(V\) longu à l'assi \(x\) rispettu à \(S\), i cumpunenti di a velocità d'una particella si trasformanu cusì: :<math>v'_x=\frac{v_x-V}{1-v_xV/c^2}</math> :<math>v'_y=\frac{v_y}{\gamma(1-v_xV/c^2)}, \qquad v'_z=\frac{v_z}{\gamma(1-v_xV/c^2)}</math> Quì, \(c\) hè a velocità di a luce in u vacuum è \(\gamma\) hè u [[fattore di Lorentz]]. == Velocità in i sistemi di punti materiali == S'è un sistema hè cumpostu da \(n\) punti materiali è a so massa tutale \(m\) hè custante, a velocità di u [[centru di massa]] hè ligata à a [[quantità di muvimentu]] tutale \(\mathbf p\) da a relazione: :<math>\mathbf v_G=\frac{\mathrm d\mathbf r_G}{\mathrm dt} =\frac{\mathbf p}{m}</math> == Caduta in un campu gravitaziunale == In una caduta senza resistenza di l'aria, a velocità d'un corpu chì parte da u riposu è percorre una distanza verticale \(h\) hè: :<math>v=\sqrt{2gh}</math> induve \(g\) hè l'accelerazione gravitaziunale. A velocità ghjunta à l'impattu hè chjamata [[velocità d'impattu]]. === Velocità terminale di caduta === A '''velocità terminale di caduta''', chjamata dinù '''velocità limite''', hè a velocità custante chì un corpu pò ghjunghje quand'ellu casca à traversu un fluidu. A resistenza di u fluidu cresce cù a velocità; quandu equilibra a forza gravitaziunale, l'accelerazione diventa nulla è a velocità ferma custante. == Velocità limite == A [[velocità di a luce]] in u vacuum hè listessa per tutti i sistemi di riferimentu inerziali. Sta pruprietà hè una cunsequenza di e leghje di l'[[elettromagnetismu]] è hè stata cunfirmata da misure sperimentale, frà e quale l'[[esperimentu di Michelson-Morley]]. In a relatività ristretta, a velocità di a luce in u vacuum hè u limite superiore di a velocità d'un corpu chì hà massa. == Note == <references/> [[Categoria:Velocità]] [[Categoria:Grandezze cinematografiche]] mqm7u7eee0obu96rvle37dopftogts8 407105 407104 2026-10-16T09:16:15Z Articulivitali 28749 /* Cumposizione di e velocità in a relatività ristretta */ 407105 wikitext text/x-wiki [[File:US Navy 040501-N-1336S-037 The U.S. Navy sponsored Chevy Monte Carlo NASCAR leads a pack into turn four at California Speedway.jpg|alt=Automobile da corsa chì piglianu una curva|miniatura|In fisica, a velocità hè un vettore chì descrive a rapidità, a direzzione è u versu. Per quessa, a velocità di e vitture chì piglianu una curva cambia à ogni istante per via di u cambiamentu di direzzione, ancu s'è a rapidità ferma custante.]] In [[fisica]], è in particulare in [[cinematica]], a '''velocità''' hè una [[grandezza vetturiale]] chì descrive a variazione di a pusizione d'un corpu in funzione di u [[tempu]]. In termini matematichi, hè a [[derivata]] di u [[vettore (matematica)|vettore]] pusizione rispettu à u tempu. In u [[Sistema internaziunale di unità di misura]], a velocità si misura in metri à seconda (m/s). Quandu ùn hè micca precisatu altru, a parolla «velocità» designa a velocità di traslazione, vale à dì quella ligata à u spiazzamentu d'un corpu in u spaziu. U termine pò ancu designà, in modu più generale, a variazione d'una [[coordinata generalizata|coordinata spaziale]] in funzione di u tempu. Per esempiu, per discrive un muvimentu di [[rutazione]], si definiscenu a [[velocità angulare]] è a [[velocità areulare]]. A '''velocità scalare''' hè u [[Norma (matematica)|modulu]] di u vettore velocità. In inglese, ''speed'' designa di regula a velocità scalare, mentre chì ''velocity'' designa a velocità cum'è vettore. A variazione di a velocità hè l'[[accelerazione]]; in u linguaghju cumunu, si dice qualchì volta «decelerazione» quandu a rapidità diminuisce. == Velocità media è istantanea == [[File:Spazio tempo velocita.gif|thumb|Graficu spaziu-tempu è velocità-tempu. A pendenza di a retta in u graficu spaziu-tempu currisponde à a velocità media.]] A velocità media \(\bar{\mathbf v}\) hè u rapportu trà u [[Spustamentu (cinematica)|spiazzamentu]] è l'intervallu di tempu necessariu per fà lu: :<math>\bar{\mathbf v} = \frac{\mathbf r_2-\mathbf r_1}{t_2-t_1} =\frac{\Delta\mathbf r}{\Delta t}</math> Quì, \(\mathbf r_1\) è \(\mathbf r_2\) sò i vettori pusizione à l'istanti \(t_1\) è \(t_2\). In un graficu pusizione-tempu, a velocità media currisponde à a pendenza di a retta secante chì cunghjunghje i dui punti. In una dimensione, u so segnu indicheghja u sensu di u muvimentu longu à l'assi sceltu. A '''velocità istantanea''' \(\mathbf v\) hè u limitu di a velocità media quandu l'intervallu di tempu diventa sempre più chjucu; hè dinù a derivata di a pusizione rispettu à u tempu: :<math>\mathbf v = \lim_{\Delta t\to 0} \frac{\mathbf r(t+\Delta t)-\mathbf r(t)}{\Delta t} =\frac{\mathrm d\mathbf r}{\mathrm dt}</math> A velocità media annantu à un intervallu di tempu hè a media di e velocità istantanee annantu à quellu intervallu: :<math>\langle\mathbf v\rangle =\frac{1}{t_2-t_1}\int_{t_1}^{t_2}\mathbf v(t)\,\mathrm dt =\frac{\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1)}{t_2-t_1}</math> Sia \(s(t)\) a lunghezza di a traiettoria percorsa à u tempu \(t\). U modulu di a velocità istantanea hè: :<math>v=\frac{\mathrm ds}{\mathrm dt} =\sqrt{\left(\frac{\mathrm dx}{\mathrm dt}\right)^2 +\left(\frac{\mathrm dy}{\mathrm dt}\right)^2 +\left(\frac{\mathrm dz}{\mathrm dt}\right)^2}</math> U vettore velocità hè tangente à a traiettoria: :<math>\mathbf v=v\hat{\mathbf T}</math> induve \(\hat{\mathbf T}\) hè u vettore unitariu tangente à a curva. === Velocità in duie dimensione === In un pianu, a velocità si pò scrive aduprendu i cumpunenti longu à l'assi \(x\) è \(y\): :<math>\bar{\mathbf v} =\frac{\Delta x}{\Delta t}\hat{\mathbf x} +\frac{\Delta y}{\Delta t}\hat{\mathbf y}, \qquad \mathbf v =\frac{\mathrm dx}{\mathrm dt}\hat{\mathbf x} +\frac{\mathrm dy}{\mathrm dt}\hat{\mathbf y} =v_x\hat{\mathbf x}+v_y\hat{\mathbf y}</math> U modulu di u vettore velocità hè: :<math>|\mathbf v|=\sqrt{v_x^2+v_y^2}</math> S'è \(\alpha\) hè l'angulu trà u vettore velocità è l'assi di l'ascisse: :<math>\tan\alpha=\frac{v_y}{v_x}, \qquad v_x=|\mathbf v|\cos\alpha, \qquad v_y=|\mathbf v|\sin\alpha</math> In cuurdinate pulare, u vettore velocità hà una cumpunente radiale è una cumpunente perpendiculare à a pusizione: :<math>\mathbf v =\frac{\mathrm dr}{\mathrm dt}\hat{\mathbf r} +r\frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dt}\hat{\boldsymbol\theta}</math> induve \(r\) hè a distanza da l'origine è \(\theta\) hè l'angulu pulare. U so modulu hè: :<math>v=\sqrt{\left(\frac{\mathrm dr}{\mathrm dt}\right)^2 +r^2\left(\frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dt}\right)^2}</math> [[File:Circular motion.svg|thumb|Diagrama di u muvimentu circulare. U vettore velocità hè tangente à a traiettoria.]] In un [[muvimentu circulare]] di raghju \(r\), a velocità tangenziale hà per modulu: :<math>v=r\omega</math> induve \(\omega\) hè a velocità angulare. In un muvimentu circulare uniforme, u modulu ferma custante, ma a direzzione cambia à ogni istante: u vettore hè sempre tangente à a circunferenza. ==== Velocità scalare media ==== A velocità scalare media hè una [[grandezza scalare]] definita cum'è a lunghezza tutale di u caminu percorsu divisa per u tempu impiegatu. Ùn hè micca listessa cosa chè u modulu di a velocità vetturiale media. Per esempiu, dopu à compie un giru sanu d'una circunferenza di raghju \(R\) in un tempu \(T\), a velocità vetturiale media hè nulla, postu chì a pusizione finale hè listessa à quella iniziale. A velocità scalare media, invece, hè: :<math>\langle v_s\rangle=\frac{2\pi R}{T}</math> In generale, per una traiettoria percorsa da \(t_1\) à \(t_2\): :<math>\langle v_s\rangle =\frac{1}{t_2-t_1}\int_{t_1}^{t_2}|\mathbf v(t)|\,\mathrm dt</math> A velocità scalare media hè sempre più grande o uguale à u modulu di a velocità vetturiale media. == Relazione integrale trà a pusizione è a velocità == A variazione di pusizione si pò truvà integrendu a velocità: :<math>\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1) =\int_{t_1}^{t_2}\mathbf v(t)\,\mathrm dt</math> S'è a velocità hè custante, sta relazione diventa: :<math>\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1) =\mathbf v(t_2-t_1)</math> Hè a leghje di u [[muvimentu rettilineu uniforme]]. == Cumposizione di e velocità == A velocità misurata dipende da u sistema di riferimentu. Per esempiu, una barca si move cù una velocità \(\mathbf v\) rispettu à l'acqua, mentre chì l'acqua si move cù una velocità \(\mathbf V\) rispettu à a riva. A velocità di a barca rispettu à a riva hè: :<math>\mathbf v_{\text{riva}}=\mathbf v_{\text{acqua}}+\mathbf V</math> S'è a barca si move in u sensu di u currente, e velocità si aghjustanu; s'ella si move in sensu cuntrariu, si sottraenu. A listessa regula vetturiale vale quandu a barca si move à traversu u currente. Sta regula di cumposizione hè aduprata in a [[relatività galileiana]]. Un esempiu hè quellu d'una freccia lanciata da a Terra versu a so superficia: un osservatore esternu pò discrive u muvimentu cum'è a cumminazione di u muvimentu di a freccia longu à un raghju è di a rutazione di a Terra. === Cumposizione di e velocità in a relatività ristretta === In a [[relatività ristretta]], e velocità ùn si cumponenu micca secondu a regula galileiana. Per dui sistemi di riferimentu \(S\) è \(S'\), induve \(S'\) si move à a velocità \(V\) longu à l'assi \(x\) rispettu à \(S\), i cumpunenti di a velocità d'una particella si trasformanu cusì: :<math>v'_x=\frac{v_x-V}{1-v_xV/c^2}</math> :<math>v'_y=\frac{v_y}{\gamma(1-v_xV/c^2)}, \qquad v'_z=\frac{v_z}{\gamma(1-v_xV/c^2)}</math> Quì, \(c\) hè a velocità di a luce in u vacuum è \(\gamma\) hè u [[fattore di Lorentz]]. == Velocità in i sistemi di punti materiali == S'è un sistema hè cumpostu da \(n\) punti materiali è a so massa tutale \(m\) hè custante, a velocità di u [[centru di massa]] hè ligata à a [[quantità di muvimentu]] tutale \(\mathbf p\) da a relazione: :<math>\mathbf v_G=\frac{\mathrm d\mathbf r_G}{\mathrm dt} =\frac{\mathbf p}{m}</math> == Caduta in un campu gravitaziunale == In una caduta senza resistenza di l'aria, a velocità d'un corpu chì parte da u riposu è percorre una distanza verticale \(h\) hè: :<math>v=\sqrt{2gh}</math> induve \(g\) hè l'accelerazione gravitaziunale. A velocità ghjunta à l'impattu hè chjamata [[velocità d'impattu]]. === Velocità terminale di caduta === A '''velocità terminale di caduta''', chjamata dinù '''velocità limite''', hè a velocità custante chì un corpu pò ghjunghje quand'ellu casca à traversu un fluidu. A resistenza di u fluidu cresce cù a velocità; quandu equilibra a forza gravitaziunale, l'accelerazione diventa nulla è a velocità ferma custante. == Velocità limite == A [[velocità di a luce]] in u vacuum hè listessa per tutti i sistemi di riferimentu inerziali. Sta pruprietà hè una cunsequenza di e leghje di l'[[elettromagnetismu]] è hè stata cunfirmata da misure sperimentale, frà e quale l'[[esperimentu di Michelson-Morley]]. In a relatività ristretta, a velocità di a luce in u vacuum hè u limite superiore di a velocità d'un corpu chì hà massa. == Note == <references/> [[Categoria:Velocità]] [[Categoria:Grandezze cinematografiche]] pl8davwj760rzz2d07hu134x2u5os23 407106 407105 2026-10-16T09:16:31Z Articulivitali 28749 /* Velocità terminale di caduta */ 407106 wikitext text/x-wiki [[File:US Navy 040501-N-1336S-037 The U.S. Navy sponsored Chevy Monte Carlo NASCAR leads a pack into turn four at California Speedway.jpg|alt=Automobile da corsa chì piglianu una curva|miniatura|In fisica, a velocità hè un vettore chì descrive a rapidità, a direzzione è u versu. Per quessa, a velocità di e vitture chì piglianu una curva cambia à ogni istante per via di u cambiamentu di direzzione, ancu s'è a rapidità ferma custante.]] In [[fisica]], è in particulare in [[cinematica]], a '''velocità''' hè una [[grandezza vetturiale]] chì descrive a variazione di a pusizione d'un corpu in funzione di u [[tempu]]. In termini matematichi, hè a [[derivata]] di u [[vettore (matematica)|vettore]] pusizione rispettu à u tempu. In u [[Sistema internaziunale di unità di misura]], a velocità si misura in metri à seconda (m/s). Quandu ùn hè micca precisatu altru, a parolla «velocità» designa a velocità di traslazione, vale à dì quella ligata à u spiazzamentu d'un corpu in u spaziu. U termine pò ancu designà, in modu più generale, a variazione d'una [[coordinata generalizata|coordinata spaziale]] in funzione di u tempu. Per esempiu, per discrive un muvimentu di [[rutazione]], si definiscenu a [[velocità angulare]] è a [[velocità areulare]]. A '''velocità scalare''' hè u [[Norma (matematica)|modulu]] di u vettore velocità. In inglese, ''speed'' designa di regula a velocità scalare, mentre chì ''velocity'' designa a velocità cum'è vettore. A variazione di a velocità hè l'[[accelerazione]]; in u linguaghju cumunu, si dice qualchì volta «decelerazione» quandu a rapidità diminuisce. == Velocità media è istantanea == [[File:Spazio tempo velocita.gif|thumb|Graficu spaziu-tempu è velocità-tempu. A pendenza di a retta in u graficu spaziu-tempu currisponde à a velocità media.]] A velocità media \(\bar{\mathbf v}\) hè u rapportu trà u [[Spustamentu (cinematica)|spiazzamentu]] è l'intervallu di tempu necessariu per fà lu: :<math>\bar{\mathbf v} = \frac{\mathbf r_2-\mathbf r_1}{t_2-t_1} =\frac{\Delta\mathbf r}{\Delta t}</math> Quì, \(\mathbf r_1\) è \(\mathbf r_2\) sò i vettori pusizione à l'istanti \(t_1\) è \(t_2\). In un graficu pusizione-tempu, a velocità media currisponde à a pendenza di a retta secante chì cunghjunghje i dui punti. In una dimensione, u so segnu indicheghja u sensu di u muvimentu longu à l'assi sceltu. A '''velocità istantanea''' \(\mathbf v\) hè u limitu di a velocità media quandu l'intervallu di tempu diventa sempre più chjucu; hè dinù a derivata di a pusizione rispettu à u tempu: :<math>\mathbf v = \lim_{\Delta t\to 0} \frac{\mathbf r(t+\Delta t)-\mathbf r(t)}{\Delta t} =\frac{\mathrm d\mathbf r}{\mathrm dt}</math> A velocità media annantu à un intervallu di tempu hè a media di e velocità istantanee annantu à quellu intervallu: :<math>\langle\mathbf v\rangle =\frac{1}{t_2-t_1}\int_{t_1}^{t_2}\mathbf v(t)\,\mathrm dt =\frac{\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1)}{t_2-t_1}</math> Sia \(s(t)\) a lunghezza di a traiettoria percorsa à u tempu \(t\). U modulu di a velocità istantanea hè: :<math>v=\frac{\mathrm ds}{\mathrm dt} =\sqrt{\left(\frac{\mathrm dx}{\mathrm dt}\right)^2 +\left(\frac{\mathrm dy}{\mathrm dt}\right)^2 +\left(\frac{\mathrm dz}{\mathrm dt}\right)^2}</math> U vettore velocità hè tangente à a traiettoria: :<math>\mathbf v=v\hat{\mathbf T}</math> induve \(\hat{\mathbf T}\) hè u vettore unitariu tangente à a curva. === Velocità in duie dimensione === In un pianu, a velocità si pò scrive aduprendu i cumpunenti longu à l'assi \(x\) è \(y\): :<math>\bar{\mathbf v} =\frac{\Delta x}{\Delta t}\hat{\mathbf x} +\frac{\Delta y}{\Delta t}\hat{\mathbf y}, \qquad \mathbf v =\frac{\mathrm dx}{\mathrm dt}\hat{\mathbf x} +\frac{\mathrm dy}{\mathrm dt}\hat{\mathbf y} =v_x\hat{\mathbf x}+v_y\hat{\mathbf y}</math> U modulu di u vettore velocità hè: :<math>|\mathbf v|=\sqrt{v_x^2+v_y^2}</math> S'è \(\alpha\) hè l'angulu trà u vettore velocità è l'assi di l'ascisse: :<math>\tan\alpha=\frac{v_y}{v_x}, \qquad v_x=|\mathbf v|\cos\alpha, \qquad v_y=|\mathbf v|\sin\alpha</math> In cuurdinate pulare, u vettore velocità hà una cumpunente radiale è una cumpunente perpendiculare à a pusizione: :<math>\mathbf v =\frac{\mathrm dr}{\mathrm dt}\hat{\mathbf r} +r\frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dt}\hat{\boldsymbol\theta}</math> induve \(r\) hè a distanza da l'origine è \(\theta\) hè l'angulu pulare. U so modulu hè: :<math>v=\sqrt{\left(\frac{\mathrm dr}{\mathrm dt}\right)^2 +r^2\left(\frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dt}\right)^2}</math> [[File:Circular motion.svg|thumb|Diagrama di u muvimentu circulare. U vettore velocità hè tangente à a traiettoria.]] In un [[muvimentu circulare]] di raghju \(r\), a velocità tangenziale hà per modulu: :<math>v=r\omega</math> induve \(\omega\) hè a velocità angulare. In un muvimentu circulare uniforme, u modulu ferma custante, ma a direzzione cambia à ogni istante: u vettore hè sempre tangente à a circunferenza. ==== Velocità scalare media ==== A velocità scalare media hè una [[grandezza scalare]] definita cum'è a lunghezza tutale di u caminu percorsu divisa per u tempu impiegatu. Ùn hè micca listessa cosa chè u modulu di a velocità vetturiale media. Per esempiu, dopu à compie un giru sanu d'una circunferenza di raghju \(R\) in un tempu \(T\), a velocità vetturiale media hè nulla, postu chì a pusizione finale hè listessa à quella iniziale. A velocità scalare media, invece, hè: :<math>\langle v_s\rangle=\frac{2\pi R}{T}</math> In generale, per una traiettoria percorsa da \(t_1\) à \(t_2\): :<math>\langle v_s\rangle =\frac{1}{t_2-t_1}\int_{t_1}^{t_2}|\mathbf v(t)|\,\mathrm dt</math> A velocità scalare media hè sempre più grande o uguale à u modulu di a velocità vetturiale media. == Relazione integrale trà a pusizione è a velocità == A variazione di pusizione si pò truvà integrendu a velocità: :<math>\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1) =\int_{t_1}^{t_2}\mathbf v(t)\,\mathrm dt</math> S'è a velocità hè custante, sta relazione diventa: :<math>\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1) =\mathbf v(t_2-t_1)</math> Hè a leghje di u [[muvimentu rettilineu uniforme]]. == Cumposizione di e velocità == A velocità misurata dipende da u sistema di riferimentu. Per esempiu, una barca si move cù una velocità \(\mathbf v\) rispettu à l'acqua, mentre chì l'acqua si move cù una velocità \(\mathbf V\) rispettu à a riva. A velocità di a barca rispettu à a riva hè: :<math>\mathbf v_{\text{riva}}=\mathbf v_{\text{acqua}}+\mathbf V</math> S'è a barca si move in u sensu di u currente, e velocità si aghjustanu; s'ella si move in sensu cuntrariu, si sottraenu. A listessa regula vetturiale vale quandu a barca si move à traversu u currente. Sta regula di cumposizione hè aduprata in a [[relatività galileiana]]. Un esempiu hè quellu d'una freccia lanciata da a Terra versu a so superficia: un osservatore esternu pò discrive u muvimentu cum'è a cumminazione di u muvimentu di a freccia longu à un raghju è di a rutazione di a Terra. === Cumposizione di e velocità in a relatività ristretta === In a [[relatività ristretta]], e velocità ùn si cumponenu micca secondu a regula galileiana. Per dui sistemi di riferimentu \(S\) è \(S'\), induve \(S'\) si move à a velocità \(V\) longu à l'assi \(x\) rispettu à \(S\), i cumpunenti di a velocità d'una particella si trasformanu cusì: :<math>v'_x=\frac{v_x-V}{1-v_xV/c^2}</math> :<math>v'_y=\frac{v_y}{\gamma(1-v_xV/c^2)}, \qquad v'_z=\frac{v_z}{\gamma(1-v_xV/c^2)}</math> Quì, \(c\) hè a velocità di a luce in u vacuum è \(\gamma\) hè u [[fattore di Lorentz]]. == Velocità in i sistemi di punti materiali == S'è un sistema hè cumpostu da \(n\) punti materiali è a so massa tutale \(m\) hè custante, a velocità di u [[centru di massa]] hè ligata à a [[quantità di muvimentu]] tutale \(\mathbf p\) da a relazione: :<math>\mathbf v_G=\frac{\mathrm d\mathbf r_G}{\mathrm dt} =\frac{\mathbf p}{m}</math> == Caduta in un campu gravitaziunale == In una caduta senza resistenza di l'aria, a velocità d'un corpu chì parte da u riposu è percorre una distanza verticale \(h\) hè: :<math>v=\sqrt{2gh}</math> induve \(g\) hè l'accelerazione gravitaziunale. A velocità ghjunta à l'impattu hè chjamata [[velocità d'impattu]]. === Velocità terminale di caduta === A ''velocità terminale di caduta'', chjamata dinù ''velocità limite'', hè a velocità custante chì un corpu pò ghjunghje quand'ellu casca à traversu un fluidu. A resistenza di u fluidu cresce cù a velocità; quandu equilibra a forza gravitaziunale, l'accelerazione diventa nulla è a velocità ferma custante. == Velocità limite == A [[velocità di a luce]] in u vacuum hè listessa per tutti i sistemi di riferimentu inerziali. Sta pruprietà hè una cunsequenza di e leghje di l'[[elettromagnetismu]] è hè stata cunfirmata da misure sperimentale, frà e quale l'[[esperimentu di Michelson-Morley]]. In a relatività ristretta, a velocità di a luce in u vacuum hè u limite superiore di a velocità d'un corpu chì hà massa. == Note == <references/> [[Categoria:Velocità]] [[Categoria:Grandezze cinematografiche]] t5srfj8hjrfnelgrt8ctiicj35776a4 407107 407106 2026-10-16T09:16:45Z Articulivitali 28749 /* Velocità media è istantanea */ 407107 wikitext text/x-wiki [[File:US Navy 040501-N-1336S-037 The U.S. Navy sponsored Chevy Monte Carlo NASCAR leads a pack into turn four at California Speedway.jpg|alt=Automobile da corsa chì piglianu una curva|miniatura|In fisica, a velocità hè un vettore chì descrive a rapidità, a direzzione è u versu. Per quessa, a velocità di e vitture chì piglianu una curva cambia à ogni istante per via di u cambiamentu di direzzione, ancu s'è a rapidità ferma custante.]] In [[fisica]], è in particulare in [[cinematica]], a '''velocità''' hè una [[grandezza vetturiale]] chì descrive a variazione di a pusizione d'un corpu in funzione di u [[tempu]]. In termini matematichi, hè a [[derivata]] di u [[vettore (matematica)|vettore]] pusizione rispettu à u tempu. In u [[Sistema internaziunale di unità di misura]], a velocità si misura in metri à seconda (m/s). Quandu ùn hè micca precisatu altru, a parolla «velocità» designa a velocità di traslazione, vale à dì quella ligata à u spiazzamentu d'un corpu in u spaziu. U termine pò ancu designà, in modu più generale, a variazione d'una [[coordinata generalizata|coordinata spaziale]] in funzione di u tempu. Per esempiu, per discrive un muvimentu di [[rutazione]], si definiscenu a [[velocità angulare]] è a [[velocità areulare]]. A '''velocità scalare''' hè u [[Norma (matematica)|modulu]] di u vettore velocità. In inglese, ''speed'' designa di regula a velocità scalare, mentre chì ''velocity'' designa a velocità cum'è vettore. A variazione di a velocità hè l'[[accelerazione]]; in u linguaghju cumunu, si dice qualchì volta «decelerazione» quandu a rapidità diminuisce. == Velocità media è istantanea == [[File:Spazio tempo velocita.gif|thumb|Graficu spaziu-tempu è velocità-tempu. A pendenza di a retta in u graficu spaziu-tempu currisponde à a velocità media.]] A velocità media \(\bar{\mathbf v}\) hè u rapportu trà u [[Spustamentu (cinematica)|spiazzamentu]] è l'intervallu di tempu necessariu per fà lu: :<math>\bar{\mathbf v} = \frac{\mathbf r_2-\mathbf r_1}{t_2-t_1} =\frac{\Delta\mathbf r}{\Delta t}</math> Quì, \(\mathbf r_1\) è \(\mathbf r_2\) sò i vettori pusizione à l'istanti \(t_1\) è \(t_2\). In un graficu pusizione-tempu, a velocità media currisponde à a pendenza di a retta secante chì cunghjunghje i dui punti. In una dimensione, u so segnu indicheghja u sensu di u muvimentu longu à l'assi sceltu. A ''velocità istantanea'' \(\mathbf v\) hè u limitu di a velocità media quandu l'intervallu di tempu diventa sempre più chjucu; hè dinù a derivata di a pusizione rispettu à u tempu: :<math>\mathbf v = \lim_{\Delta t\to 0} \frac{\mathbf r(t+\Delta t)-\mathbf r(t)}{\Delta t} =\frac{\mathrm d\mathbf r}{\mathrm dt}</math> A velocità media annantu à un intervallu di tempu hè a media di e velocità istantanee annantu à quellu intervallu: :<math>\langle\mathbf v\rangle =\frac{1}{t_2-t_1}\int_{t_1}^{t_2}\mathbf v(t)\,\mathrm dt =\frac{\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1)}{t_2-t_1}</math> Sia \(s(t)\) a lunghezza di a traiettoria percorsa à u tempu \(t\). U modulu di a velocità istantanea hè: :<math>v=\frac{\mathrm ds}{\mathrm dt} =\sqrt{\left(\frac{\mathrm dx}{\mathrm dt}\right)^2 +\left(\frac{\mathrm dy}{\mathrm dt}\right)^2 +\left(\frac{\mathrm dz}{\mathrm dt}\right)^2}</math> U vettore velocità hè tangente à a traiettoria: :<math>\mathbf v=v\hat{\mathbf T}</math> induve \(\hat{\mathbf T}\) hè u vettore unitariu tangente à a curva. === Velocità in duie dimensione === In un pianu, a velocità si pò scrive aduprendu i cumpunenti longu à l'assi \(x\) è \(y\): :<math>\bar{\mathbf v} =\frac{\Delta x}{\Delta t}\hat{\mathbf x} +\frac{\Delta y}{\Delta t}\hat{\mathbf y}, \qquad \mathbf v =\frac{\mathrm dx}{\mathrm dt}\hat{\mathbf x} +\frac{\mathrm dy}{\mathrm dt}\hat{\mathbf y} =v_x\hat{\mathbf x}+v_y\hat{\mathbf y}</math> U modulu di u vettore velocità hè: :<math>|\mathbf v|=\sqrt{v_x^2+v_y^2}</math> S'è \(\alpha\) hè l'angulu trà u vettore velocità è l'assi di l'ascisse: :<math>\tan\alpha=\frac{v_y}{v_x}, \qquad v_x=|\mathbf v|\cos\alpha, \qquad v_y=|\mathbf v|\sin\alpha</math> In cuurdinate pulare, u vettore velocità hà una cumpunente radiale è una cumpunente perpendiculare à a pusizione: :<math>\mathbf v =\frac{\mathrm dr}{\mathrm dt}\hat{\mathbf r} +r\frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dt}\hat{\boldsymbol\theta}</math> induve \(r\) hè a distanza da l'origine è \(\theta\) hè l'angulu pulare. U so modulu hè: :<math>v=\sqrt{\left(\frac{\mathrm dr}{\mathrm dt}\right)^2 +r^2\left(\frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dt}\right)^2}</math> [[File:Circular motion.svg|thumb|Diagrama di u muvimentu circulare. U vettore velocità hè tangente à a traiettoria.]] In un [[muvimentu circulare]] di raghju \(r\), a velocità tangenziale hà per modulu: :<math>v=r\omega</math> induve \(\omega\) hè a velocità angulare. In un muvimentu circulare uniforme, u modulu ferma custante, ma a direzzione cambia à ogni istante: u vettore hè sempre tangente à a circunferenza. ==== Velocità scalare media ==== A velocità scalare media hè una [[grandezza scalare]] definita cum'è a lunghezza tutale di u caminu percorsu divisa per u tempu impiegatu. Ùn hè micca listessa cosa chè u modulu di a velocità vetturiale media. Per esempiu, dopu à compie un giru sanu d'una circunferenza di raghju \(R\) in un tempu \(T\), a velocità vetturiale media hè nulla, postu chì a pusizione finale hè listessa à quella iniziale. A velocità scalare media, invece, hè: :<math>\langle v_s\rangle=\frac{2\pi R}{T}</math> In generale, per una traiettoria percorsa da \(t_1\) à \(t_2\): :<math>\langle v_s\rangle =\frac{1}{t_2-t_1}\int_{t_1}^{t_2}|\mathbf v(t)|\,\mathrm dt</math> A velocità scalare media hè sempre più grande o uguale à u modulu di a velocità vetturiale media. == Relazione integrale trà a pusizione è a velocità == A variazione di pusizione si pò truvà integrendu a velocità: :<math>\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1) =\int_{t_1}^{t_2}\mathbf v(t)\,\mathrm dt</math> S'è a velocità hè custante, sta relazione diventa: :<math>\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1) =\mathbf v(t_2-t_1)</math> Hè a leghje di u [[muvimentu rettilineu uniforme]]. == Cumposizione di e velocità == A velocità misurata dipende da u sistema di riferimentu. Per esempiu, una barca si move cù una velocità \(\mathbf v\) rispettu à l'acqua, mentre chì l'acqua si move cù una velocità \(\mathbf V\) rispettu à a riva. A velocità di a barca rispettu à a riva hè: :<math>\mathbf v_{\text{riva}}=\mathbf v_{\text{acqua}}+\mathbf V</math> S'è a barca si move in u sensu di u currente, e velocità si aghjustanu; s'ella si move in sensu cuntrariu, si sottraenu. A listessa regula vetturiale vale quandu a barca si move à traversu u currente. Sta regula di cumposizione hè aduprata in a [[relatività galileiana]]. Un esempiu hè quellu d'una freccia lanciata da a Terra versu a so superficia: un osservatore esternu pò discrive u muvimentu cum'è a cumminazione di u muvimentu di a freccia longu à un raghju è di a rutazione di a Terra. === Cumposizione di e velocità in a relatività ristretta === In a [[relatività ristretta]], e velocità ùn si cumponenu micca secondu a regula galileiana. Per dui sistemi di riferimentu \(S\) è \(S'\), induve \(S'\) si move à a velocità \(V\) longu à l'assi \(x\) rispettu à \(S\), i cumpunenti di a velocità d'una particella si trasformanu cusì: :<math>v'_x=\frac{v_x-V}{1-v_xV/c^2}</math> :<math>v'_y=\frac{v_y}{\gamma(1-v_xV/c^2)}, \qquad v'_z=\frac{v_z}{\gamma(1-v_xV/c^2)}</math> Quì, \(c\) hè a velocità di a luce in u vacuum è \(\gamma\) hè u [[fattore di Lorentz]]. == Velocità in i sistemi di punti materiali == S'è un sistema hè cumpostu da \(n\) punti materiali è a so massa tutale \(m\) hè custante, a velocità di u [[centru di massa]] hè ligata à a [[quantità di muvimentu]] tutale \(\mathbf p\) da a relazione: :<math>\mathbf v_G=\frac{\mathrm d\mathbf r_G}{\mathrm dt} =\frac{\mathbf p}{m}</math> == Caduta in un campu gravitaziunale == In una caduta senza resistenza di l'aria, a velocità d'un corpu chì parte da u riposu è percorre una distanza verticale \(h\) hè: :<math>v=\sqrt{2gh}</math> induve \(g\) hè l'accelerazione gravitaziunale. A velocità ghjunta à l'impattu hè chjamata [[velocità d'impattu]]. === Velocità terminale di caduta === A ''velocità terminale di caduta'', chjamata dinù ''velocità limite'', hè a velocità custante chì un corpu pò ghjunghje quand'ellu casca à traversu un fluidu. A resistenza di u fluidu cresce cù a velocità; quandu equilibra a forza gravitaziunale, l'accelerazione diventa nulla è a velocità ferma custante. == Velocità limite == A [[velocità di a luce]] in u vacuum hè listessa per tutti i sistemi di riferimentu inerziali. Sta pruprietà hè una cunsequenza di e leghje di l'[[elettromagnetismu]] è hè stata cunfirmata da misure sperimentale, frà e quale l'[[esperimentu di Michelson-Morley]]. In a relatività ristretta, a velocità di a luce in u vacuum hè u limite superiore di a velocità d'un corpu chì hà massa. == Note == <references/> [[Categoria:Velocità]] [[Categoria:Grandezze cinematografiche]] agg979g893vfbbror4fsgrzmimqkrfh 407108 407107 2026-10-16T09:16:59Z Articulivitali 28749 407108 wikitext text/x-wiki [[File:US Navy 040501-N-1336S-037 The U.S. Navy sponsored Chevy Monte Carlo NASCAR leads a pack into turn four at California Speedway.jpg|alt=Automobile da corsa chì piglianu una curva|miniatura|In fisica, a velocità hè un vettore chì descrive a rapidità, a direzzione è u versu. Per quessa, a velocità di e vitture chì piglianu una curva cambia à ogni istante per via di u cambiamentu di direzzione, ancu s'è a rapidità ferma custante.]] In [[fisica]], è in particulare in [[cinematica]], a '''velocità''' hè una [[grandezza vetturiale]] chì descrive a variazione di a pusizione d'un corpu in funzione di u [[tempu]]. In termini matematichi, hè a [[derivata]] di u [[vettore (matematica)|vettore]] pusizione rispettu à u tempu. In u [[Sistema internaziunale di unità di misura]], a velocità si misura in metri à seconda (m/s). Quandu ùn hè micca precisatu altru, a parolla «velocità» designa a velocità di traslazione, vale à dì quella ligata à u spiazzamentu d'un corpu in u spaziu. U termine pò ancu designà, in modu più generale, a variazione d'una [[coordinata generalizata|coordinata spaziale]] in funzione di u tempu. Per esempiu, per discrive un muvimentu di [[rutazione]], si definiscenu a [[velocità angulare]] è a [[velocità areulare]]. A ''velocità scalare'' hè u [[Norma (matematica)|modulu]] di u vettore velocità. In inglese, ''speed'' designa di regula a velocità scalare, mentre chì ''velocity'' designa a velocità cum'è vettore. A variazione di a velocità hè l'[[accelerazione]]; in u linguaghju cumunu, si dice qualchì volta «decelerazione» quandu a rapidità diminuisce. == Velocità media è istantanea == [[File:Spazio tempo velocita.gif|thumb|Graficu spaziu-tempu è velocità-tempu. A pendenza di a retta in u graficu spaziu-tempu currisponde à a velocità media.]] A velocità media \(\bar{\mathbf v}\) hè u rapportu trà u [[Spustamentu (cinematica)|spiazzamentu]] è l'intervallu di tempu necessariu per fà lu: :<math>\bar{\mathbf v} = \frac{\mathbf r_2-\mathbf r_1}{t_2-t_1} =\frac{\Delta\mathbf r}{\Delta t}</math> Quì, \(\mathbf r_1\) è \(\mathbf r_2\) sò i vettori pusizione à l'istanti \(t_1\) è \(t_2\). In un graficu pusizione-tempu, a velocità media currisponde à a pendenza di a retta secante chì cunghjunghje i dui punti. In una dimensione, u so segnu indicheghja u sensu di u muvimentu longu à l'assi sceltu. A ''velocità istantanea'' \(\mathbf v\) hè u limitu di a velocità media quandu l'intervallu di tempu diventa sempre più chjucu; hè dinù a derivata di a pusizione rispettu à u tempu: :<math>\mathbf v = \lim_{\Delta t\to 0} \frac{\mathbf r(t+\Delta t)-\mathbf r(t)}{\Delta t} =\frac{\mathrm d\mathbf r}{\mathrm dt}</math> A velocità media annantu à un intervallu di tempu hè a media di e velocità istantanee annantu à quellu intervallu: :<math>\langle\mathbf v\rangle =\frac{1}{t_2-t_1}\int_{t_1}^{t_2}\mathbf v(t)\,\mathrm dt =\frac{\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1)}{t_2-t_1}</math> Sia \(s(t)\) a lunghezza di a traiettoria percorsa à u tempu \(t\). U modulu di a velocità istantanea hè: :<math>v=\frac{\mathrm ds}{\mathrm dt} =\sqrt{\left(\frac{\mathrm dx}{\mathrm dt}\right)^2 +\left(\frac{\mathrm dy}{\mathrm dt}\right)^2 +\left(\frac{\mathrm dz}{\mathrm dt}\right)^2}</math> U vettore velocità hè tangente à a traiettoria: :<math>\mathbf v=v\hat{\mathbf T}</math> induve \(\hat{\mathbf T}\) hè u vettore unitariu tangente à a curva. === Velocità in duie dimensione === In un pianu, a velocità si pò scrive aduprendu i cumpunenti longu à l'assi \(x\) è \(y\): :<math>\bar{\mathbf v} =\frac{\Delta x}{\Delta t}\hat{\mathbf x} +\frac{\Delta y}{\Delta t}\hat{\mathbf y}, \qquad \mathbf v =\frac{\mathrm dx}{\mathrm dt}\hat{\mathbf x} +\frac{\mathrm dy}{\mathrm dt}\hat{\mathbf y} =v_x\hat{\mathbf x}+v_y\hat{\mathbf y}</math> U modulu di u vettore velocità hè: :<math>|\mathbf v|=\sqrt{v_x^2+v_y^2}</math> S'è \(\alpha\) hè l'angulu trà u vettore velocità è l'assi di l'ascisse: :<math>\tan\alpha=\frac{v_y}{v_x}, \qquad v_x=|\mathbf v|\cos\alpha, \qquad v_y=|\mathbf v|\sin\alpha</math> In cuurdinate pulare, u vettore velocità hà una cumpunente radiale è una cumpunente perpendiculare à a pusizione: :<math>\mathbf v =\frac{\mathrm dr}{\mathrm dt}\hat{\mathbf r} +r\frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dt}\hat{\boldsymbol\theta}</math> induve \(r\) hè a distanza da l'origine è \(\theta\) hè l'angulu pulare. U so modulu hè: :<math>v=\sqrt{\left(\frac{\mathrm dr}{\mathrm dt}\right)^2 +r^2\left(\frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dt}\right)^2}</math> [[File:Circular motion.svg|thumb|Diagrama di u muvimentu circulare. U vettore velocità hè tangente à a traiettoria.]] In un [[muvimentu circulare]] di raghju \(r\), a velocità tangenziale hà per modulu: :<math>v=r\omega</math> induve \(\omega\) hè a velocità angulare. In un muvimentu circulare uniforme, u modulu ferma custante, ma a direzzione cambia à ogni istante: u vettore hè sempre tangente à a circunferenza. ==== Velocità scalare media ==== A velocità scalare media hè una [[grandezza scalare]] definita cum'è a lunghezza tutale di u caminu percorsu divisa per u tempu impiegatu. Ùn hè micca listessa cosa chè u modulu di a velocità vetturiale media. Per esempiu, dopu à compie un giru sanu d'una circunferenza di raghju \(R\) in un tempu \(T\), a velocità vetturiale media hè nulla, postu chì a pusizione finale hè listessa à quella iniziale. A velocità scalare media, invece, hè: :<math>\langle v_s\rangle=\frac{2\pi R}{T}</math> In generale, per una traiettoria percorsa da \(t_1\) à \(t_2\): :<math>\langle v_s\rangle =\frac{1}{t_2-t_1}\int_{t_1}^{t_2}|\mathbf v(t)|\,\mathrm dt</math> A velocità scalare media hè sempre più grande o uguale à u modulu di a velocità vetturiale media. == Relazione integrale trà a pusizione è a velocità == A variazione di pusizione si pò truvà integrendu a velocità: :<math>\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1) =\int_{t_1}^{t_2}\mathbf v(t)\,\mathrm dt</math> S'è a velocità hè custante, sta relazione diventa: :<math>\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1) =\mathbf v(t_2-t_1)</math> Hè a leghje di u [[muvimentu rettilineu uniforme]]. == Cumposizione di e velocità == A velocità misurata dipende da u sistema di riferimentu. Per esempiu, una barca si move cù una velocità \(\mathbf v\) rispettu à l'acqua, mentre chì l'acqua si move cù una velocità \(\mathbf V\) rispettu à a riva. A velocità di a barca rispettu à a riva hè: :<math>\mathbf v_{\text{riva}}=\mathbf v_{\text{acqua}}+\mathbf V</math> S'è a barca si move in u sensu di u currente, e velocità si aghjustanu; s'ella si move in sensu cuntrariu, si sottraenu. A listessa regula vetturiale vale quandu a barca si move à traversu u currente. Sta regula di cumposizione hè aduprata in a [[relatività galileiana]]. Un esempiu hè quellu d'una freccia lanciata da a Terra versu a so superficia: un osservatore esternu pò discrive u muvimentu cum'è a cumminazione di u muvimentu di a freccia longu à un raghju è di a rutazione di a Terra. === Cumposizione di e velocità in a relatività ristretta === In a [[relatività ristretta]], e velocità ùn si cumponenu micca secondu a regula galileiana. Per dui sistemi di riferimentu \(S\) è \(S'\), induve \(S'\) si move à a velocità \(V\) longu à l'assi \(x\) rispettu à \(S\), i cumpunenti di a velocità d'una particella si trasformanu cusì: :<math>v'_x=\frac{v_x-V}{1-v_xV/c^2}</math> :<math>v'_y=\frac{v_y}{\gamma(1-v_xV/c^2)}, \qquad v'_z=\frac{v_z}{\gamma(1-v_xV/c^2)}</math> Quì, \(c\) hè a velocità di a luce in u vacuum è \(\gamma\) hè u [[fattore di Lorentz]]. == Velocità in i sistemi di punti materiali == S'è un sistema hè cumpostu da \(n\) punti materiali è a so massa tutale \(m\) hè custante, a velocità di u [[centru di massa]] hè ligata à a [[quantità di muvimentu]] tutale \(\mathbf p\) da a relazione: :<math>\mathbf v_G=\frac{\mathrm d\mathbf r_G}{\mathrm dt} =\frac{\mathbf p}{m}</math> == Caduta in un campu gravitaziunale == In una caduta senza resistenza di l'aria, a velocità d'un corpu chì parte da u riposu è percorre una distanza verticale \(h\) hè: :<math>v=\sqrt{2gh}</math> induve \(g\) hè l'accelerazione gravitaziunale. A velocità ghjunta à l'impattu hè chjamata [[velocità d'impattu]]. === Velocità terminale di caduta === A ''velocità terminale di caduta'', chjamata dinù ''velocità limite'', hè a velocità custante chì un corpu pò ghjunghje quand'ellu casca à traversu un fluidu. A resistenza di u fluidu cresce cù a velocità; quandu equilibra a forza gravitaziunale, l'accelerazione diventa nulla è a velocità ferma custante. == Velocità limite == A [[velocità di a luce]] in u vacuum hè listessa per tutti i sistemi di riferimentu inerziali. Sta pruprietà hè una cunsequenza di e leghje di l'[[elettromagnetismu]] è hè stata cunfirmata da misure sperimentale, frà e quale l'[[esperimentu di Michelson-Morley]]. In a relatività ristretta, a velocità di a luce in u vacuum hè u limite superiore di a velocità d'un corpu chì hà massa. == Note == <references/> [[Categoria:Velocità]] [[Categoria:Grandezze cinematografiche]] rg3n78wuesbq481vxt0b9gvfxfvvs3i 407109 407108 2026-10-16T09:20:23Z Articulivitali 28749 /* Velocità limite */ 407109 wikitext text/x-wiki [[File:US Navy 040501-N-1336S-037 The U.S. Navy sponsored Chevy Monte Carlo NASCAR leads a pack into turn four at California Speedway.jpg|alt=Automobile da corsa chì piglianu una curva|miniatura|In fisica, a velocità hè un vettore chì descrive a rapidità, a direzzione è u versu. Per quessa, a velocità di e vitture chì piglianu una curva cambia à ogni istante per via di u cambiamentu di direzzione, ancu s'è a rapidità ferma custante.]] In [[fisica]], è in particulare in [[cinematica]], a '''velocità''' hè una [[grandezza vetturiale]] chì descrive a variazione di a pusizione d'un corpu in funzione di u [[tempu]]. In termini matematichi, hè a [[derivata]] di u [[vettore (matematica)|vettore]] pusizione rispettu à u tempu. In u [[Sistema internaziunale di unità di misura]], a velocità si misura in metri à seconda (m/s). Quandu ùn hè micca precisatu altru, a parolla «velocità» designa a velocità di traslazione, vale à dì quella ligata à u spiazzamentu d'un corpu in u spaziu. U termine pò ancu designà, in modu più generale, a variazione d'una [[coordinata generalizata|coordinata spaziale]] in funzione di u tempu. Per esempiu, per discrive un muvimentu di [[rutazione]], si definiscenu a [[velocità angulare]] è a [[velocità areulare]]. A ''velocità scalare'' hè u [[Norma (matematica)|modulu]] di u vettore velocità. In inglese, ''speed'' designa di regula a velocità scalare, mentre chì ''velocity'' designa a velocità cum'è vettore. A variazione di a velocità hè l'[[accelerazione]]; in u linguaghju cumunu, si dice qualchì volta «decelerazione» quandu a rapidità diminuisce. == Velocità media è istantanea == [[File:Spazio tempo velocita.gif|thumb|Graficu spaziu-tempu è velocità-tempu. A pendenza di a retta in u graficu spaziu-tempu currisponde à a velocità media.]] A velocità media \(\bar{\mathbf v}\) hè u rapportu trà u [[Spustamentu (cinematica)|spiazzamentu]] è l'intervallu di tempu necessariu per fà lu: :<math>\bar{\mathbf v} = \frac{\mathbf r_2-\mathbf r_1}{t_2-t_1} =\frac{\Delta\mathbf r}{\Delta t}</math> Quì, \(\mathbf r_1\) è \(\mathbf r_2\) sò i vettori pusizione à l'istanti \(t_1\) è \(t_2\). In un graficu pusizione-tempu, a velocità media currisponde à a pendenza di a retta secante chì cunghjunghje i dui punti. In una dimensione, u so segnu indicheghja u sensu di u muvimentu longu à l'assi sceltu. A ''velocità istantanea'' \(\mathbf v\) hè u limitu di a velocità media quandu l'intervallu di tempu diventa sempre più chjucu; hè dinù a derivata di a pusizione rispettu à u tempu: :<math>\mathbf v = \lim_{\Delta t\to 0} \frac{\mathbf r(t+\Delta t)-\mathbf r(t)}{\Delta t} =\frac{\mathrm d\mathbf r}{\mathrm dt}</math> A velocità media annantu à un intervallu di tempu hè a media di e velocità istantanee annantu à quellu intervallu: :<math>\langle\mathbf v\rangle =\frac{1}{t_2-t_1}\int_{t_1}^{t_2}\mathbf v(t)\,\mathrm dt =\frac{\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1)}{t_2-t_1}</math> Sia \(s(t)\) a lunghezza di a traiettoria percorsa à u tempu \(t\). U modulu di a velocità istantanea hè: :<math>v=\frac{\mathrm ds}{\mathrm dt} =\sqrt{\left(\frac{\mathrm dx}{\mathrm dt}\right)^2 +\left(\frac{\mathrm dy}{\mathrm dt}\right)^2 +\left(\frac{\mathrm dz}{\mathrm dt}\right)^2}</math> U vettore velocità hè tangente à a traiettoria: :<math>\mathbf v=v\hat{\mathbf T}</math> induve \(\hat{\mathbf T}\) hè u vettore unitariu tangente à a curva. === Velocità in duie dimensione === In un pianu, a velocità si pò scrive aduprendu i cumpunenti longu à l'assi \(x\) è \(y\): :<math>\bar{\mathbf v} =\frac{\Delta x}{\Delta t}\hat{\mathbf x} +\frac{\Delta y}{\Delta t}\hat{\mathbf y}, \qquad \mathbf v =\frac{\mathrm dx}{\mathrm dt}\hat{\mathbf x} +\frac{\mathrm dy}{\mathrm dt}\hat{\mathbf y} =v_x\hat{\mathbf x}+v_y\hat{\mathbf y}</math> U modulu di u vettore velocità hè: :<math>|\mathbf v|=\sqrt{v_x^2+v_y^2}</math> S'è \(\alpha\) hè l'angulu trà u vettore velocità è l'assi di l'ascisse: :<math>\tan\alpha=\frac{v_y}{v_x}, \qquad v_x=|\mathbf v|\cos\alpha, \qquad v_y=|\mathbf v|\sin\alpha</math> In cuurdinate pulare, u vettore velocità hà una cumpunente radiale è una cumpunente perpendiculare à a pusizione: :<math>\mathbf v =\frac{\mathrm dr}{\mathrm dt}\hat{\mathbf r} +r\frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dt}\hat{\boldsymbol\theta}</math> induve \(r\) hè a distanza da l'origine è \(\theta\) hè l'angulu pulare. U so modulu hè: :<math>v=\sqrt{\left(\frac{\mathrm dr}{\mathrm dt}\right)^2 +r^2\left(\frac{\mathrm d\theta}{\mathrm dt}\right)^2}</math> [[File:Circular motion.svg|thumb|Diagrama di u muvimentu circulare. U vettore velocità hè tangente à a traiettoria.]] In un [[muvimentu circulare]] di raghju \(r\), a velocità tangenziale hà per modulu: :<math>v=r\omega</math> induve \(\omega\) hè a velocità angulare. In un muvimentu circulare uniforme, u modulu ferma custante, ma a direzzione cambia à ogni istante: u vettore hè sempre tangente à a circunferenza. ==== Velocità scalare media ==== A velocità scalare media hè una [[grandezza scalare]] definita cum'è a lunghezza tutale di u caminu percorsu divisa per u tempu impiegatu. Ùn hè micca listessa cosa chè u modulu di a velocità vetturiale media. Per esempiu, dopu à compie un giru sanu d'una circunferenza di raghju \(R\) in un tempu \(T\), a velocità vetturiale media hè nulla, postu chì a pusizione finale hè listessa à quella iniziale. A velocità scalare media, invece, hè: :<math>\langle v_s\rangle=\frac{2\pi R}{T}</math> In generale, per una traiettoria percorsa da \(t_1\) à \(t_2\): :<math>\langle v_s\rangle =\frac{1}{t_2-t_1}\int_{t_1}^{t_2}|\mathbf v(t)|\,\mathrm dt</math> A velocità scalare media hè sempre più grande o uguale à u modulu di a velocità vetturiale media. == Relazione integrale trà a pusizione è a velocità == A variazione di pusizione si pò truvà integrendu a velocità: :<math>\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1) =\int_{t_1}^{t_2}\mathbf v(t)\,\mathrm dt</math> S'è a velocità hè custante, sta relazione diventa: :<math>\mathbf r(t_2)-\mathbf r(t_1) =\mathbf v(t_2-t_1)</math> Hè a leghje di u [[muvimentu rettilineu uniforme]]. == Cumposizione di e velocità == A velocità misurata dipende da u sistema di riferimentu. Per esempiu, una barca si move cù una velocità \(\mathbf v\) rispettu à l'acqua, mentre chì l'acqua si move cù una velocità \(\mathbf V\) rispettu à a riva. A velocità di a barca rispettu à a riva hè: :<math>\mathbf v_{\text{riva}}=\mathbf v_{\text{acqua}}+\mathbf V</math> S'è a barca si move in u sensu di u currente, e velocità si aghjustanu; s'ella si move in sensu cuntrariu, si sottraenu. A listessa regula vetturiale vale quandu a barca si move à traversu u currente. Sta regula di cumposizione hè aduprata in a [[relatività galileiana]]. Un esempiu hè quellu d'una freccia lanciata da a Terra versu a so superficia: un osservatore esternu pò discrive u muvimentu cum'è a cumminazione di u muvimentu di a freccia longu à un raghju è di a rutazione di a Terra. === Cumposizione di e velocità in a relatività ristretta === In a [[relatività ristretta]], e velocità ùn si cumponenu micca secondu a regula galileiana. Per dui sistemi di riferimentu \(S\) è \(S'\), induve \(S'\) si move à a velocità \(V\) longu à l'assi \(x\) rispettu à \(S\), i cumpunenti di a velocità d'una particella si trasformanu cusì: :<math>v'_x=\frac{v_x-V}{1-v_xV/c^2}</math> :<math>v'_y=\frac{v_y}{\gamma(1-v_xV/c^2)}, \qquad v'_z=\frac{v_z}{\gamma(1-v_xV/c^2)}</math> Quì, \(c\) hè a velocità di a luce in u vacuum è \(\gamma\) hè u [[fattore di Lorentz]]. == Velocità in i sistemi di punti materiali == S'è un sistema hè cumpostu da \(n\) punti materiali è a so massa tutale \(m\) hè custante, a velocità di u [[centru di massa]] hè ligata à a [[quantità di muvimentu]] tutale \(\mathbf p\) da a relazione: :<math>\mathbf v_G=\frac{\mathrm d\mathbf r_G}{\mathrm dt} =\frac{\mathbf p}{m}</math> == Caduta in un campu gravitaziunale == In una caduta senza resistenza di l'aria, a velocità d'un corpu chì parte da u riposu è percorre una distanza verticale \(h\) hè: :<math>v=\sqrt{2gh}</math> induve \(g\) hè l'accelerazione gravitaziunale. A velocità ghjunta à l'impattu hè chjamata [[velocità d'impattu]]. === Velocità terminale di caduta === A ''velocità terminale di caduta'', chjamata dinù ''velocità limite'', hè a velocità custante chì un corpu pò ghjunghje quand'ellu casca à traversu un fluidu. A resistenza di u fluidu cresce cù a velocità; quandu equilibra a forza gravitaziunale, l'accelerazione diventa nulla è a velocità ferma custante. == Velocità limite == A [[velocità di a luce]] in u vacuum hè listessa per tutti i sistemi di riferimentu inerziali. Sta pruprietà hè una cunsequenza di e leghje di l'[[elettromagnetismu]] è hè stata cunfirmata da misure sperimentale, frà e quale u [[sperimentu di Michelson-Morley]]. In a relatività ristretta, a velocità di a luce in u vacuum hè u limite superiore di a velocità d'un corpu chì hà massa. == Note == <references/> [[Categoria:Velocità]] [[Categoria:Grandezze cinematografiche]] br0iby88p5tj8wjw77kjhbq3md55xy3 Categoria:Velocità 14 27799 407112 2026-10-16T09:28:54Z Fausta Samaritani 15085 categuria 407112 wikitext text/x-wiki <br> [[Categoria:Fisica]] [[Categoria:Matematica]] dbzsvv4fwfycfzfg5a7r8blfgwicdgk Categoria:Venera 14 27800 407130 2026-10-16T10:01:07Z Fausta Samaritani 15085 categuria 407130 wikitext text/x-wiki <br> [[Categoria:Pianeta]] 6a88m3sk1nw3qity530mgpxjwarinyu