Wikipedia
cowiki
https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Media
Speciale
Discussione
Utente
Discussioni utente
Wikipedia
Discussioni Wikipedia
File
Discussioni file
MediaWiki
Discussioni MediaWiki
Template
Discussioni template
Aiuto
Discussioni aiuto
Categoria
Discussioni categoria
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Template:Pagina maestra/Ultimi articuli
10
7624
407190
397629
2026-10-17T18:13:23Z
Fausta Samaritani
15085
407190
wikitext
text/x-wiki
{{Sezzione
| titulo = Novi articuli
| Identificatore = ultimi articuli
| cuntenutu= [[Strada di Roma]] -
[[Architittura rumànica]] -
[[Rumànicu pisanu]] -
[[Architettura rumànica in Sardegna]] -
[[Architettura barocca]] -
[[A Citatella di Bastia]] -
[[Chjesa San Ghjuvà di Bastia]] -
[[Santa Croce di Bastia]] -
[[Lista di e pieve di Corsica]] -
[[Prosper Mérimée]] -
[[Figuretta]] -
[[Discriminazione linguistica]] -
[[Sambucu]] -
[[Eros Ramazzotti]] -
[[Charles Aznavour]] -
[[Ascensione]] -
[[Stella cadente]] -
[[Aluetu di Sudafrica]] -
[[Induisimu]] -
[[India]] -
[[Aleria]] -
[[Scupinu]] -
[[Tarrori è Fantasia]] -
[[Ghjumenta di preti]] -
[[Seppia]] -
[[Pesciu rondina]] -
[[Merula (fauna marina)]] -
[[Ghjaddinedda organu]] -
[[Ghjuncu marinu]] -
[[San'Petru di Panicala]] -
[[Scrizzula]] -
[[Burra cascistretta]] -
[[Scali di u rè d'Aragona]] -
[[Ghjuvan Petru Gaffori]] -
[[Leonardu Fibonacci]] -
[[Scurpionu neru]] -
[[Nannara]] -
[[Cardalina]] -
[[Ghjallina (Arisarum vulgare)]] -
[[Tafonu di u Cumpuleddu]] -
[[Museu d'Aleria]] -
[[Vechju marinu]] -
[[Torra di a Parata]] -
[[Lepru corsu]] -
[[Sempre Vivu (sinema)|Sempre vivu]] -
[[Curu]] -
[[Mari Tirrenu]] -
[[Parcu naziunale di Abruzzu, Laziu è Mulise]] -
[[Camosciu d'Abruzzu]] -
[[Passerottu]] -
[[Ventu in Corsica]] -
[[Arburi di Ghjuda]] -
[[Margonu]] -
[[Munimentu di a Terra Sacra in Vignola]] -
[[Cignali]] -
[[Acula marina corsa]] -
[[Acula marina]] -
[[Pavonu corsu]] -
[[Michael J. Fox]] -
[[Isulottu di Gargalu]] -
[[Acula codibianca]] -
[[Filetta sischese]] -
[[Ditonu (Bonifaziu)]] -
[[Lavu di Crena]] -
[[Sprissioni corsi]] -
[[Ruzunu]] -
[[Alpana]] -
[[Carlu Bonaparte]] -
[[Paulina Bonaparte]] -
[[Meridiana]] -
[[Pichjarina]] -
[[Tiadoru di Neuhoff]] -
[[Taravu (fiumu)]] -
[[Ufridi neru]] -
[[Puppusgiula]] -
[[Catinacciu di Sartè]] -
[[Cuppulata d'Hermann]] -
[[Ferula]] -
[[Etruschi]] -
[[Regnu di Napuli]] -
[[Capraia Isula]] -
[[Gadduresu]] -
[[Cuccu]] -
[[Romulu è Remu]] -
[[Ponziu Pilatu]] -
[[Plutarcu]] -
[[Marcu Biancarelli]] -
[[Réganu]] -
[[Finochju]] -
[[Frìsgiula]] -
[[Unibessiddài di Sàssari]]
| note = [[Template:Pagina maestra/Ultimi articuli|Mudificà]]
}}
<noinclude>
[[Categoria:Mudellu]]
[[Categoria:Principale]]
</noinclude>
1oxnqt8p3vh3olcyhxivtmd2xwigwyg
Strada di Roma
0
14117
407178
407166
2026-10-17T12:00:01Z
Articulivitali
28749
407178
wikitext
text/x-wiki
[[File:Perseid Meteor.jpg|250px|thumb|right|A Strada di Roma, in u celu di l'emisferu nordu. Si distingue a Fenditura di u Cignu, una banda scura chì taglia a fascia luminosa.]]
A '''Strada di Roma''' o '''Via Lattea''' hè a [[galassia]] à spirale barrata induve si trovanu u [[Sistema sulare]] è a [[Terra]]. Hè cumposta da centinaie di miliardi di [[stella|stelle]], inseme à gasu, polvera è materia scura. Vista da a Terra, a galassia pare una fascia chjara chì traversa u celu di notte.
A Via Lattea face parte di u [[Gruppu Lucale]], un gruppu di galassie chì include ancu a [[Galassia di Andromeda]] è a [[Galassia di u Triangulu]]. A so età hè stimata à circa 13,6 miliardi d'anni.
== Osservazione da a Terra ==
[[File:Milky Way infrared.jpg|thumb|left|A Via Lattea vista à l'infrarossu.]]
Da a Terra, a Strada di Roma apparisce cum'è una striscia biancastra chì traversa a volta celeste. A so luce vene da e numerose stelle di u discu galatticu, chì ùn si ponu distingue à ochju nudu una à una. U so aspettu cambia secondu a staghjone è l'emisferu da induve si osserva.
E bande scure chì interrompenu a luce sò furmate da nuvuli di gasu è di polvera interstellare, chì piattanu a luce di e stelle più luntane. A parte più luminosa si trova in direzzione di u centru galatticu, trà e custellazione di u Sagittariu è di u Scurpione. Da e cità, l'inquinamentu luminosu rende difficiule d'osservà la.
[[File:Via lattea Liguria.jpg|thumb|A Strada di Roma vista da a Liguria: si pò nutà a struttura di u bracciu di a galassia, cù numerose nebulose è ogetti di u catalugu Messier.]]
== Nome ==
U nome ''Via Lattea'' vene da u latinu ''Via Lactea'', vale à dì «via di latte», in riferenza à l'aspettu chjaru di a fascia vista in u celu. A parolla «galassia» vene da u grecu anticu ''γαλαξίας'' (''galaxías''), chì significheghja anch'ella «lattosu» o «di latte».
In a mitulugia greca, a Via Lattea era assuciata à u latte di a dea Era. Sicondu una versione di u mitu, una goccia di latte cascò in celu quand'ella alluntanò u zitellu Eracle da u so pettu.
[[File:Jacopo Tintoretto - The Origin of the Milky Way - Google Art Project.jpg|thumb|''L'origine di a Via Lattea'' di u Tintoretto.]]
== Storia di a cunniscenza scentifica ==
[[File:Herschel-Galaxy.png|thumb|left|A forma di a Via Lattea dedutta da William Herschel in u 1785 secondu a dispusizione di e stelle; u sistema sulare era imaginatu vicinu à u so centru.]]
In l'antichità, certi filosofi grechi, frà i quali Democritu, avianu prupostu chì a Strada di Roma fussi cumposta da parechje stelle luntane. Aristotele, invece, pensava ch'ella fussi un fenomenu di l'atmosfera.
In u 1610, Galileo Galilei osservò a fascia cù un cannuchjale è visse ch'ella era furmata da un gran numeru di stelle. À u XVIIIu seculu, l'astronomu William Herschel pruvò à disegnà a forma di a galassia cuntendu e stelle in parechje parte di u celu. Ùn cunniscia ancu a pusizione curretta di u Sole è u situò vicinu à u centru.
À u principiu di u XXu seculu, l'astronomi dibattianu s'è e nebulose spirale facianu parte di a Via Lattea o s'elle eranu galassie à parte. L'osservazione d'Edwin Hubble, in l'anni 1920, mustronu chì a Galassia di Andromeda era assai luntana è distinta da a nostra.
[[File:Pic iroberts1.jpg|thumb|Fotografia di a "Grande Nebulosa di Andromeda" chì ricolla à u 1899, in seguitu chjamata Galassia di Andromeda.]]
== Dimensione è struttura ==
U discu stellare di a Via Lattea hà un diametru di circa 100 000 anni luce. U so spessore varieghja secondu a regione: hè più grossu in u centru è più finu in e parte esterne. U numeru esattu di stelle ùn hè cunnisciutu, ma hè stimatu à parechje centinaie di miliardi.
[[File:Milky Way Galaxy.jpg|thumb|Una raprisentazione artistica di a Strada di Roma.]]
A Strada di Roma hè una galassia à spirale barrata. À u centru si trova una barra di stelle, da e quale partenu i bracci di spirale. A galassia hè cumposta da parechje regione principale:
* u bulbu centrale, una regione densa di stelle;
* u discu, induve si trovanu i bracci di spirale, u gasu è a polvera;
* l'alone, una regione larga chì circonda u discu è cuntene stelle vechje è ammassi globulari.
A galassia ùn hè micca perfettamente piatta: e so parte esterne sò appena sfurmate.
[[File:NGC 7331 zoomed.jpg|thumb|NGC 7331 hè spessu citata cum'è una galassia gemella di a Via Lattea.]]
=== U centru galatticu ===
À u centru di a Via Lattea si trova a surghjente radioastronomica [[Sagittarius A*]]. L'osservazione indicanu ch'ella cuntene un [[bucu neru supermassicciu]], cù una massa di circa quattru milioni di volte quella di u Sole.
A distanza trà u Sole è u centru galatticu hè di circa 26 000 anni luce.
=== I bracci di spirale ===
I bracci di spirale sò regione induve si trovanu assai gasu, polvera è stelle ghjovane. Frà i bracci ricunnisciuti ci sò u Bracciu di Perseu, u Bracciu di u Sagittariu è u Bracciu Scudu-Croce.
U Sole si trova in una struttura minore chjamata Bracciu d'Orione, trà u Bracciu di Perseu è u Bracciu di u Sagittariu. I bracci ùn sò micca righe fisse di stelle: sò, in parte, regione induve a materia hè più densa è induve si formanu stelle nove.
=== Alone galatticu ===
L'alone circonda u discu galatticu è cuntene stelle assai vechje è ammassi globulari. Si pensa ancu ch'ellu cuntene una grande quantità di materia scura, chì ùn emette luce ma a so presenza hè dedutta da l'effetti gravitaziunali nantu à e stelle è u gasu.
== Pusizione è muvimentu di u Sole ==
U Sistema sulare si trova in u Bracciu d'Orione, à circa 26 000 anni luce da u centru galatticu. U Sole gira intornu à u centru di a Via Lattea à una vitezza di circa 220 chilometri à a seconda.
U Sistema sulare impiega circa 225–250 milioni d'anni per compie una rivoluzione galattica. Stu periudu hè chjamatu «annu galatticu». Dapoi a so furmazione, u Sole hà dunque compiu solu una vintina di rivoluzione intornu à u centru.
== Galassie vicine ==
[[File:Center of the Milky Way Galaxy IV – Composite.jpg|thumb|Un'immagine cumposta di a regione centrale di a nostra galassia, a Via Lattea. L'immagine hè stata ottenuta usendu osservazione di u Hubble Space Telescope, di u Spitzer Space Telescope è di u Chandra X-ray Observatory à diverse lunghezze d'onda.]]
A Strada di Roma face parte di u Gruppu Lucale. Frà e galassie chì li sò vicine ci sò Andromeda, a Galassia di u Triangulu è i Nuvuli di Magellanu. Parechje galassie nane orbitanu dinù intornu à a Via Lattea.
A Galassia di Andromeda s'avvicina à a nostra. E duie galassie puderianu interagisce è fonde si in u futuru, ancu s'è u risultatu è u tempu d'una tale collisione ùn sò micca certi. À causa di e grande distanze trà e stelle, hè assai improbabile ch'elle collidinu direttamente.
== In a cultura ==
A Via Lattea hà inspiratu miti è tradizione in parechje parte di u mondu. In certe culture hè stata vista cum'è un fiume celeste; in altre, cum'è una strada à traversu u celu. In a fantascienza, a galassia hè spessu u locu induve si svolghjenu viaghji trà stelle è mondi abitati.
== Citazione ==
Accade chì a Strada di Roma fussi citata in a litteratura in lingua corsa. Per esempiu:
* in ''U Vechju Populu'' di Marceddu Jureczek: ''Ad un trattu, si spensini i lumi. In celi, ùn si vidia mancu più una stedda ; a Strada di Roma era sparita, a luna era scappata. A notti s’inghjuttia tuttu.''.
== Note==
<references/>
== Liami ==
* [http://www.interromania.com/literatura/biennale/biennale03/corsica/jureczek.htm ''U Vechju Populu'', Marceddu Jureczek, Interromania]
[[Category:Strada di Roma]]
[[Category:Galassie di u gruppu lucale]]
m9nnzosl7qyp5rqs5vg9jw5ixli8ott
407182
407178
2026-10-17T14:37:59Z
Fausta Samaritani
15085
fix, link
407182
wikitext
text/x-wiki
[[File:Perseid Meteor.jpg|250px|thumb|right|A Strada di Roma, in u celu di l'emisferu nordu. Si distingue a Fenditura di u Cignu, una banda scura chì taglia a fascia luminosa.]]
A '''Strada di Roma''' o '''Via Lattea''' hè a [[galassia]] à spirale barrata induve si trovanu u [[Sistema solare]] è a [[Terra]]. Hè cumposta da centinaie di miliardi di [[stella|stelle]], inseme à gasu, polvera è materia scura. Vista da a Terra, a galassia pare una fascia chjara chì traversa u celu di notte.
A Via Lattea face parte di u [[Gruppu Lucale]], un gruppu di galassie chì include ancu a [[Galassia di Andromeda]] è a [[Galassia di u Triangulu]]. A so età hè stimata à circa 13,6 miliardi d'anni.
== Osservazione da a Terra ==
[[File:Milky Way infrared.jpg|thumb|left|A Via Lattea vista à l'infrarossu.]]
Da a Terra, a ''Strada di Roma'' apparisce cum'è una striscia biancastra chì traversa a volta celeste. A so luce vene da e numerose stelle di u discu galatticu, chì ùn si ponu distingue à ochju nudu una à una. U so aspettu cambia secondu a staghjone è l'emisferu da induve si osserva.
E bande scure chì interrompenu a luce sò furmate da nuvuli di gasu è di polvera interstellare, chì piattanu a luce di e stelle più luntane. A parte più luminosa si trova in direzzione di u centru galatticu, trà e custellazione di u Sagittariu è di u Scurpione. Da e cità, l'inquinamentu luminosu rende difficiule d'osservà la.
[[File:Via lattea Liguria.jpg|thumb|A ''Strada di Roma'' vista da a [[Liguria]]: si pò nutà a struttura di u bracciu di a galassia, cù numerose nebulose è ogetti di u catalugu Messier.]]
== Nome ==
U nome ''Via Lattea'' vene da u [[Lingua latina|latinu]] ''Via Lactea'', vale à dì «via di latte», in riferenza à l'aspettu chjaru di a fascia vista in u celu. A parolla «galassia» vene da u grecu anticu ''γαλαξίας'' (''galaxías''), chì significheghja anch'ella «lattosu» o «di latte».
In a mitulugia greca, a Via Lattea era assuciata à u [[latte]] di a dea Era. Sicondu una versione di u mitu, una goccia di latte cascò in celu quand'ella alluntanò u zitellu Eracle da u so pettu.
[[File:Jacopo Tintoretto - The Origin of the Milky Way - Google Art Project.jpg|thumb|''L'origine di a Via Lattea'' di u [[Tintoretto]].]]
== Storia di a cunniscenza scentifica ==
[[File:Herschel-Galaxy.png|thumb|left|A forma di a Via Lattea dedutta da William Herschel in u 1785 secondu a dispusizione di e stelle; u sistema sulare era imaginatu vicinu à u so centru.]]
In l'antichità, certi filosofi grechi, frà i quali [[Democritu]], avianu prupostu chì a Strada di Roma fussi cumposta da parechje stelle luntane. [[Aristotele]], invece, pensava ch'ella fussi un fenomenu di l'atmosfera.
In u [[1610]], Galileo Galilei osservò a fascia cù un cannuchjale è visse ch'ella era furmata da un gran numeru di stelle. À u [[XVIII sèculu]], l'astronomu William Herschel pruvò à disegnà a forma di a galassia cuntendu e stelle in parechje parte di u celu. Ùn cunniscia ancu a pusizione curretta di u Sole è u situò vicinu à u centru.
À u principiu di u [[XX sèculu]], l'astronomi dibattianu s'è e nebulose spirale facianu parte di a ''Via Lattea'' o s'elle eranu galassie à parte. L'osservazione d'Edwin Hubble, in l'[[anni 1920]], mustronu chì a Galassia di Andromeda era assai luntana è distinta da a nostra.
[[File:Pic iroberts1.jpg|thumb|Fotografia di a "Grande Nebulosa di Andromeda" chì ricolla à u [[1899]], in seguitu chjamata Galassia di Andromeda.]]
== Dimensione è struttura ==
U discu stellare di a ''Via Lattea'' hà un diametru di circa 100 000 anni luce. U so spessore varieghja secondu a regione: hè più grossu in u centru è più finu in e parte esterne. U numeru esattu di stelle ùn hè cunnisciutu, ma hè stimatu à parechje centinaie di miliardi.
[[File:Milky Way Galaxy.jpg|thumb|Una raprisentazione artistica di a ''Strada di Roma''.]]
A ''Strada di Roma'' hè una galassia à spirale barrata. À u centru si trova una barra di stelle, da e quale partenu i bracci di spirale. A galassia hè cumposta da parechje regione principale:
* u bulbu centrale, una regione densa di stelle;
* u discu, induve si trovanu i bracci di spirale, u gasu è a polvera;
* l'alone, una regione larga chì circonda u discu è cuntene stelle vechje è ammassi globulari.
A galassia ùn hè micca perfettamente piatta: e so parte esterne sò appena sfurmate.
[[File:NGC 7331 zoomed.jpg|thumb|NGC 7331 hè spessu citata cum'è una galassia gemella di a Via Lattea.]]
=== U centru galatticu ===
À u centru di a ''Via Lattea'' si trova a surghjente radioastronomica [[Sagittarius A*]]. L'osservazione indicanu ch'ella cuntene un [[bucu neru supermassicciu]], cù una massa di circa quattru milioni di volte quella di u Sole.
A distanza trà u Sole è u centru galatticu hè di circa 26.000 anni luce.
=== I bracci di spirale ===
I bracci di spirale sò regione induve si trovanu assai gasu, polvera è stelle ghjovane. Frà i bracci ricunnisciuti ci sò u ''Bracciu di Perseu'', u ''Bracciu di u Sagittariu'' è u ''Bracciu Scudu-Croce''.
U [[Sole]] si trova in una struttura minore chjamata ''Bracciu d'Orione'', trà u ''Bracciu di Perseu'' è u ''Bracciu di u Sagittariu''. I bracci ùn sò micca righe fisse di stelle: sò, in parte, regione induve a materia hè più densa è induve si formanu stelle nove.
=== Alone galatticu ===
L'alone circonda u discu galatticu è cuntene stelle assai vechje è ammassi globulari. Si pensa ancu ch'ellu cuntene una grande quantità di materia scura, chì ùn emette luce ma a so presenza hè dedutta da l'effetti gravitaziunali nantu à e stelle è u gasu.
== Pusizione è muvimentu di u Sole ==
U Sistema solare si trova in u ''Bracciu d'Orione'', à circa 26.000 anni luce da u centru galatticu. U Sole gira intornu à u centru di a ''Via Lattea'' à una vitezza di circa 220 chilometri à a seconda.
U Sistema solare impiega circa 225–250 milioni d'anni per compie una rivoluzione galattica. Stu periudu hè chjamatu «annu galatticu». Dapoi a so furmazione, u Sole hà dunque compiu solu una vintina di rivoluzione intornu à u centru.
== Galassie vicine ==
[[File:Center of the Milky Way Galaxy IV – Composite.jpg|thumb|Un'immagine cumposta di a regione centrale di a nostra galassia, a Via Lattea. L'immagine hè stata ottenuta usendu osservazione di u Hubble Space Telescope, di u Spitzer Space Telescope è di u Chandra X-ray Observatory à diverse lunghezze d'onda.]]
A ''Strada di Roma'' face parte di u Gruppu Lucale. Frà e galassie chì li sò vicine ci sò Andromeda, a Galassia di u Triangulu è i Nuvuli di Magellanu. Parechje galassie nane orbitanu dinù intornu à a ''Via Lattea''.
A Galassia di Andromeda s'avvicina à a nostra. E duie galassie puderianu interagisce è fonde si in u futuru, ancu s'è u risultatu è u tempu d'una tale collisione ùn sò micca certi. À causa di e grande distanze trà e stelle, hè assai improbabile ch'elle collidinu direttamente.
== In a cultura ==
A ''Via Lattea'' hà inspiratu miti è tradizione in parechje parte di u mondu. In certe culture hè stata vista cum'è un fiume celeste; in altre, cum'è una strada à traversu u celu. In a fantascienza, a galassia hè spessu u locu induve si svolghjenu viaghji trà stelle è mondi abitati.
== Citazione ==
Accade chì a ''Strada di Roma'' fussi citata in a litteratura in lingua corsa. Per esempiu:
* in ''U Vechju Populu'' di Marceddu Jureczek: ''Ad un trattu, si spensini i lumi. In celi, ùn si vidia mancu più una stedda; a Strada di Roma era sparita, a luna era scappata. A notti s’inghjuttia tuttu.''.
== Note==
<references/>
== Liami ==
* [http://www.interromania.com/literatura/biennale/biennale03/corsica/jureczek.htm] ''U Vechju Populu'', Marceddu Jureczek, Interromania.
[[Category:Strada di Roma]]
[[Categoria:Galassii di u Gruppu Lucali]]
5ixuvmk8qhsv6n3w6z9glof7ec5jbki
Categoria:Etnulugia
14
17928
407203
346672
2026-10-18T08:15:09Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407203
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Società]]
klkiijfgey812k8b52jux4kdiyc9n83
Categoria:Classificazioni galattica
14
17931
407186
406628
2026-10-17T14:56:21Z
Fausta Samaritani
15085
407186
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Galassie]]
75qvbbbendyzyurur4ckf0rjz3zsn28
Categoria:Emys
14
18156
407201
346905
2026-10-18T08:08:41Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407201
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Emydidae]]
2dkucc2iwvdziqer3qrkdrbu9sw9uda
Categoria:Euscorpiidae
14
18275
407204
347024
2026-10-18T08:16:32Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407204
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Scorpiones]]
4v68qk3divg1qws7u8sdw3675srizrl
Categoria:Ermes
14
18293
407202
347056
2026-10-18T08:13:41Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407202
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Mitulugia greca]]
be2abi5djgxsmffgok5vqqjd9prufba
Vietnam
0
22793
407197
400839
2026-10-18T08:05:17Z
Articulivitali
28749
407197
wikitext
text/x-wiki
U '''Vietnamu''', ufficialmente a Repubblica Sucialista di u Vietnamu (in vietnamianu: Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam), hè un paese di l'[[Asia]] sudorientale. Cunfina à u nordu cù a [[China]], à punente cù u [[Laos]] è a [[Cambogia]], mentre ch'ellu hè bagnatu à livante è à u sudu da u [[Mar Cinese Meridiunale]]. A capitale hè [[Hanoi]].
[[File:Vietnam location map.svg|thumb|Mappa di u Vietnamu]]
U Vietnamu hè una republica sucialista à partitu unicu, guidata da u [[Partitu Cumunistu di u Vietnamu]]. A lingua ufficiale hè u [[vietnamianu]]. Dapoi u 1986, e riforme ecunomiche cunnisciute cù u nome di [[Đổi mới]] anu apertu u paese à u mercatu è à u cummerciu internaziunale, cuntribuendu à una crescita ecunomica rapida.
== Storia ==
{{Da vede dinù|Storia di u Vietnamu}}
=== Origine è duminazione chinese ===
I primi Stati vietnamiani si furmonu versu u [[Golfu di Tonchinu]] trà u IV è u II seculu a.C. Sicondu a tradizione, u regnu d'[[Âu Lạc]] fù cunquistatu da i Cinesi in u 221 a.C. Durante parechji seculi, a regione fù sottu à a duminazione chinese, interrotta da rivolte è periodi d'autunumia.
À u principiu di u X seculu, u Vietnamu ritruvò a so indipendenza. In u 938, u generale [[Ngô Quyền]] scunfisse l'armata chinese à a foce di u fiume Bạch Đằng è fundò u regnu di Đại Cồ Việt. In u XIII seculu, a dinastia Trần respinse trè invasione mongole, in u 1258, u 1285 è u 1288.
In i seculi dopu, u paese s'allargò à u sudu, à dannu di i regni di [[Champa]] è di u [[Khmer|regnu Khmer]]. In u 1471, l'armate vietnamiane cunquistonu a capitale di Champa, accelerendu a decadenza di quellu regnu.
=== Culunialisimu è guerre d'indipendenza ===
Trà u XVII è u XVIII seculu, u Vietnamu allargò u so cuntrollu annantu à e terre di u delta di u Mekong. À a fine di u XVIII seculu, [[Nguyễn Ánh]] riunì u paese è fundò a dinastia Nguyễn.
À parte si da u 1858, a [[Francia]] cunquistò a regione. In u 1887, i territorii vietnamiani funu integrati in l'[[Indochina francese]]. Durante a [[Seconda guerra mundiale]], u Giappone occupò u paese, mantenendu inizialmente l'amministrazione culuniale francese. In u 1945, dopu à a resa giappunese, [[Hồ Chí Minh]] pruclamò l'indipendenza di a Republica Democratica di u Vietnamu.
A Francia pruvò à ristabilisce u so cuntrollu, ciò chì purtò à a [[guerra d'Indochina]]. E forze vietnamiane, guidate da Hồ Chí Minh è da u generale [[Võ Nguyên Giáp]], scunfissenu i Francesi à [[Điện Biên Phủ]] in u 1954.
[[File:Ho Chi Minh Mausoleum, Hanoi.jpg|thumb|U Mausoleu di Ho Chi Minh in Hanoi]]
=== Divisione è guerra di u Vietnamu ===
Dopu à l'[[Accordi di Ginevra di u 1954]], u Vietnamu fù divisu pruvisoriamente in dui Stati: u [[Vietnamu di u Nordu]], cumunistu, è u [[Vietnamu di u Sud]], sustinutu da i Stati Uniti. L'elezzione previste per riunificà u paese ùn si fecenu. A guerra trà u Nordu è u Sud s'intensificò, è i Stati Uniti intervenenu cù un numeru crescente di truppe.
U cunflittu, cunnisciutu cum'è [[guerra di u Vietnamu]], causò numerose vittime è danni impurtanti. In u 1973, e forze statunitensi si ritironu dopu à l'accordi di pace di Parigi. In u 1975, l'armata nordvietnamita pigliò Saigon, mettendu fine à u guvernu di u Sud.
=== Riunificazione ===
In u 1976, u paese fù riunificatu ufficialmente sottu à u nome di Republica Sucialista di u Vietnamu. Saigon fù ribattizata [[Ho Chi Minh (cità)|Ho Chi Minh]]. A guerra avia lasciatu u paese devastatu, è durante l'anni dopu parechji vietnamiani emigravanu, frà i quali i cosiddetti [[boat people]].
In u 1978, u Vietnamu invadì a Cambogia è cacciò u regime di i [[Khmer Rossi]]. L'annu dopu, a China attaccò u Vietnamu in una guerra corta ma viulente. E forze vietnamiane si ritironu da a Cambogia à l'iniziu di l'anni 1990.
U Vietnamu ristabilì e rilazione diplomatiche cù i Stati Uniti in u 1995, annu in u quale diventò dinù membru di l'[[ASEAN]]. In u 2007, s'unì à l'[[Organisazione mundiale di u cummerciu]].
== Geugrafia ==
{{Da vede dinù|Geugrafia di u Vietnamu}}
U Vietnamu si stende longu à a costa orientale di a penisula indochinese. Hà una superficia di circa 331 000 km² è una forma stretta è allungata, chì si stende da u nordu à u sudu.
À u nordu si trovanu u delta di u fiume Rossu è i rilievi di a fruntiera cù a China. À u centru, a [[catena Annamita]] corre longu à una parte di u paese, vicinu à a costa. À u sudu si trova u grande delta di u [[Mekong]]. E colline è e muntagne occupanu una parte impurtante di u territoriu; e pianure più vaste sò quelle di i dui grandi delta.
I fiumi principali sò u [[Mekong]] è u [[fiume Rossu]]. Tramindui formanu delta fertili, impurtanti per l'agricultura è assai pupulati.
[[File:Ha Long Bay, Vietnam.jpg|thumb|A Baia di Hạ Long, patrimoniu mundiale di l'UNESCO]]
=== Clima ===
U clima varieghja secondu e regione. U nordu hà un clima subtropicale, cù staghjone più fresche, mentre chì u centru è u sudu anu un clima tropicale. A staghjone di e piove hè ligata à i mussoni. U paese hè espostu à i tifoni, à l'inundazione è à e siccità.
=== Natura è aree prutette ===
E fureste vietnamiane accoglienu una fauna ricca, ancu s'è a crescita di a pupulazione, l'agricultura è a sfruttazione di e risorse anu riduttu parechji ambienti naturali. Si trovanu mammiferi cum'è elefanti, cervi è scimmie, è numerose spezie d'acelli è di rettili.
U Vietnamu pussede parechji parchi naziunali è riserve di a biosfera. A [[baia di Hạ Long]], u [[Parcu naziunale di Phong Nha-Kẻ Bàng]], u santuariu di [[Mỹ Sơn]], a cità storica di [[Hội An]] è i munimenti di [[Huế]] sò ricunnisciuti cum'è siti di u [[Patrimoniu mundiale]] di l'[[UNESCO]]. A grotta di [[Sơn Đoòng]] hè una di e più grande grotte cunnisciute in u mondu.
[[File:Son Doong Cave.jpg|thumb|L'internu di a grotta di Sơn Đoòng]]
== Pupulazione ==
U Vietnamu hà più di 100 milioni d'abitanti. A pupulazione hè cuncentrata soprattuttu in e pianure è longu à e coste, in particulare in i delta di u fiume Rossu è di u Mekong, è in e grande cità.
A maiò parte di l'abitanti appartenenu à u gruppu etnicu Việt, chjamatu dinù Kinh. Frà e minurità ci sò i Tày, i Thái, i Mường, i Khmer Krom, i Hoa, i Nùng, i Hmong è i Dao. Parechje di ste cumunità campanu in e regione muntagnose o vicinu à e fruntiere.
=== Lingue è religione ===
U [[vietnamianu]] hè a lingua ufficiale è a lingua più parlata. Si scrive cù l'alfabetu latinu, adattatu à a lingua cù segni diacritichi. Si parlanu dinù parechje lingue di e minurità. U francese, lascita di u periodu culuniale, hè cunnisciutu da una parte di a pupulazione; l'inglese hè diventatu a lingua straniera più studiata.
E credenze religiose sò varie. Parechje persone praticanu forme di religione tradiziunale è u cultu di l'antenati. U Buddhismu, u Confucianisimu è u Taoisimu anu avutu una influenza longa nantu à a cultura vietnamiana. Ci sò dinù cumunità cattoliche, Cao Đài è Hòa Hảo.
== Guvernu è pulitica ==
U Vietnamu hè una republica sucialista. U Partitu Cumunistu hè a forza pulitica dirighjente è hà un rollu centrale in l'istituzione. U putere legislativu appartene à l'Assemblea Naziunale, chì eleghje u presidente di a republica è u primu ministru. A custituzione attualmente in vigore hè stata aduttata in u 2013.
U paese hè urganizatu in pruvince è municipalità sottu à l'amministrazione centrale. E cità più impurtante sò Hanoi, Ho Chi Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ è Huế.
In a so pulitica estera, u Vietnamu mantene rilazione cù paesi di tutte e regione di u mondu. Ci sò, però, cuntrasti cù a China annantu à e rivendicazione territuriale in u [[Mar Cinese Meridiunale]], in particulare riguardu à l'arcipelaghi di Paracel è di Spratly.
== Ecunumia ==
{{Da vede dinù|Ecunumia di u Vietnamu}}
Dapoi u 1986, e riforme di Đổi mới anu trasfurmatu l'ecunumia vietnamiana, passendu da un sistema pianificatu à un'ecunumia di mercatu sottu à a direzzione di u Statu. U paese hà cunnisciutu una crescita ecunomica sustenuta è una calata di a puvertà.
L'agricultura ferma impurtante. U risu hè a cultura principale, cultivata soprattuttu in i delta di u Mekong è di u fiume Rossu. Si pruducenu dinù caffè, tè, canna da zuccheru, manioca, granone è soia. L'allevu è a pesca sò altre attività impurtante.
U Vietnamu pussede risorse di carbone, fosfati, stagnu, zincu, oru è petroliu. L'industria produce tessuti, scarpe, prudutti alimentarii, cimentu è apparechji elettronichi. L'esportazione principale includenu prudutti elettronichi, vistiti, calzature, risu, caffè è prudutti di pesca.
U turismu hè una parte impurtante di l'ecunumia. I viaghjatori visitanu e cità storiche, e coste, e muntagne, i parchi naziunali è i siti patrimuniali.
== Trasporti ==
A rete stradale è ferruviaria cullega e principale cità di u paese. A linea ferruviaria più impurtante corre longu à a costa è cunnetta Hanoi cù Ho Chi Minh. I fiumi è i canali sò aduprati per u trasportu, in particulare in u delta di u Mekong. I porti marittimi anu un rollu maiò in u cummerciu internaziunale.
== Cultura ==
=== Litteratura ===
A literatura vietnamiana hà una longa tradizione, influenzata da e culture chinese è indiana. Una di l'opere più cunnisciute hè u poema epicu [[Truyện Kiều]], scrittu da [[Nguyễn Du]] à u principiu di u XIX seculu.
=== Musica è cinema ===
A musica vietnamiana comprende tradizione regiunale è generi muderni. Strumenti cum'è u đàn bầu è u đàn nhị sò aduprati in diverse forme di musica tradiziunale.
U cinema vietnamianu hà acquistatu ricunniscenza internaziunale cù filmi cum'è [[U prufume di a papaia verde]] è Cyclo, di u realizadore [[Trần Anh Hùng]].
=== Gastrunumia ===
A cucina vietnamiana hè basata soprattuttu annantu à u risu, e verdure, l'arbe aromatiche è e salse. Frà i piatti cunnisciuti ci sò u phở, una suppa cù tagliatelle, è u bánh mì, un paninu chì riflette dinù l'influenza francese.
[[File:Phở.jpg|thumb|Una scudella di phở, a suppa naziunale vietnamiana]]
=== Festività ===
A festa più impurtante hè u [[Tết Nguyên Đán]], u capu d'annu lunare vietnamianu. Si celebranu dinù a festa di i rè Hùng, u 30 d'aprile, anniversariu di a fine di a guerra è di a riunificazione, è u 2 di settembre, festa naziunale chì ricorda a proclamazione d'indipendenza di u 1945.
== Sport ==
Fra l'arti marziali praticati in Vietnamu ci sò u [[Vovinam]] è u Qwan Ki Do. A squadra naziunale di football hà vintu u campiunatu di l'ASEAN in u 2008 è in u 2018. À i Ghjochi Olimpichi, [[Trần Hiếu Ngân]] hà vintu una medaglia d'arghjentu in taekwondo in u 2000; [[Hoàng Xuân Vinh]] hà vintu a prima medaglia d'oru olimpica vietnamiana in u 2016.
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Vietnamu]]
re2cl7bd8xapznvhgvfb5fwpducpgdt
407198
407197
2026-10-18T08:07:04Z
Articulivitali
28749
/* Culunialisimu è guerre d'indipendenza */
407198
wikitext
text/x-wiki
U '''Vietnamu''', ufficialmente a Repubblica Sucialista di u Vietnamu (in vietnamianu: Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam), hè un paese di l'[[Asia]] sudorientale. Cunfina à u nordu cù a [[China]], à punente cù u [[Laos]] è a [[Cambogia]], mentre ch'ellu hè bagnatu à livante è à u sudu da u [[Mar Cinese Meridiunale]]. A capitale hè [[Hanoi]].
[[File:Vietnam location map.svg|thumb|Mappa di u Vietnamu]]
U Vietnamu hè una republica sucialista à partitu unicu, guidata da u [[Partitu Cumunistu di u Vietnamu]]. A lingua ufficiale hè u [[vietnamianu]]. Dapoi u 1986, e riforme ecunomiche cunnisciute cù u nome di [[Đổi mới]] anu apertu u paese à u mercatu è à u cummerciu internaziunale, cuntribuendu à una crescita ecunomica rapida.
== Storia ==
{{Da vede dinù|Storia di u Vietnamu}}
=== Origine è duminazione chinese ===
I primi Stati vietnamiani si furmonu versu u [[Golfu di Tonchinu]] trà u IV è u II seculu a.C. Sicondu a tradizione, u regnu d'[[Âu Lạc]] fù cunquistatu da i Cinesi in u 221 a.C. Durante parechji seculi, a regione fù sottu à a duminazione chinese, interrotta da rivolte è periodi d'autunumia.
À u principiu di u X seculu, u Vietnamu ritruvò a so indipendenza. In u 938, u generale [[Ngô Quyền]] scunfisse l'armata chinese à a foce di u fiume Bạch Đằng è fundò u regnu di Đại Cồ Việt. In u XIII seculu, a dinastia Trần respinse trè invasione mongole, in u 1258, u 1285 è u 1288.
In i seculi dopu, u paese s'allargò à u sudu, à dannu di i regni di [[Champa]] è di u [[Khmer|regnu Khmer]]. In u 1471, l'armate vietnamiane cunquistonu a capitale di Champa, accelerendu a decadenza di quellu regnu.
=== Culunialisimu è guerre d'indipendenza ===
Trà u XVII è u XVIII seculu, u Vietnamu allargò u so cuntrollu annantu à e terre di u delta di u Mekong. À a fine di u XVIII seculu, [[Nguyễn Ánh]] riunì u paese è fundò a dinastia Nguyễn.
À parte si da u 1858, a [[Francia]] cunquistò a regione. In u 1887, i territorii vietnamiani funu integrati in l'[[Indochina francese]]. Durante a [[Seconda guerra mundiale]], u Giappone occupò u paese, mantenendu inizialmente l'amministrazione culuniale francese. In u 1945, dopu à a resa giappunese, [[Hồ Chí Minh]] pruclamò l'indipendenza di a Republica Democratica di u Vietnamu.
A Francia pruvò à ristabilisce u so cuntrollu, ciò chì purtò à a [[guerra d'Indochina]]. E forze vietnamiane, guidate da Hồ Chí Minh è da u generale [[Võ Nguyên Giáp]], scunfissenu i Francesi à [[Điện Biên Phủ]] in u 1954.
[[File:Ho chi minh mausoleum.jpg|thumb|U Mausoleu di Ho Chi Minh in Hanoi]]
=== Divisione è guerra di u Vietnamu ===
Dopu à l'[[Accordi di Ginevra di u 1954]], u Vietnamu fù divisu pruvisoriamente in dui Stati: u [[Vietnamu di u Nordu]], cumunistu, è u [[Vietnamu di u Sud]], sustinutu da i Stati Uniti. L'elezzione previste per riunificà u paese ùn si fecenu. A guerra trà u Nordu è u Sud s'intensificò, è i Stati Uniti intervenenu cù un numeru crescente di truppe.
U cunflittu, cunnisciutu cum'è [[guerra di u Vietnamu]], causò numerose vittime è danni impurtanti. In u 1973, e forze statunitensi si ritironu dopu à l'accordi di pace di Parigi. In u 1975, l'armata nordvietnamita pigliò Saigon, mettendu fine à u guvernu di u Sud.
=== Riunificazione ===
In u 1976, u paese fù riunificatu ufficialmente sottu à u nome di Republica Sucialista di u Vietnamu. Saigon fù ribattizata [[Ho Chi Minh (cità)|Ho Chi Minh]]. A guerra avia lasciatu u paese devastatu, è durante l'anni dopu parechji vietnamiani emigravanu, frà i quali i cosiddetti [[boat people]].
In u 1978, u Vietnamu invadì a Cambogia è cacciò u regime di i [[Khmer Rossi]]. L'annu dopu, a China attaccò u Vietnamu in una guerra corta ma viulente. E forze vietnamiane si ritironu da a Cambogia à l'iniziu di l'anni 1990.
U Vietnamu ristabilì e rilazione diplomatiche cù i Stati Uniti in u 1995, annu in u quale diventò dinù membru di l'[[ASEAN]]. In u 2007, s'unì à l'[[Organisazione mundiale di u cummerciu]].
== Geugrafia ==
{{Da vede dinù|Geugrafia di u Vietnamu}}
U Vietnamu si stende longu à a costa orientale di a penisula indochinese. Hà una superficia di circa 331 000 km² è una forma stretta è allungata, chì si stende da u nordu à u sudu.
À u nordu si trovanu u delta di u fiume Rossu è i rilievi di a fruntiera cù a China. À u centru, a [[catena Annamita]] corre longu à una parte di u paese, vicinu à a costa. À u sudu si trova u grande delta di u [[Mekong]]. E colline è e muntagne occupanu una parte impurtante di u territoriu; e pianure più vaste sò quelle di i dui grandi delta.
I fiumi principali sò u [[Mekong]] è u [[fiume Rossu]]. Tramindui formanu delta fertili, impurtanti per l'agricultura è assai pupulati.
[[File:Ha Long Bay, Vietnam.jpg|thumb|A Baia di Hạ Long, patrimoniu mundiale di l'UNESCO]]
=== Clima ===
U clima varieghja secondu e regione. U nordu hà un clima subtropicale, cù staghjone più fresche, mentre chì u centru è u sudu anu un clima tropicale. A staghjone di e piove hè ligata à i mussoni. U paese hè espostu à i tifoni, à l'inundazione è à e siccità.
=== Natura è aree prutette ===
E fureste vietnamiane accoglienu una fauna ricca, ancu s'è a crescita di a pupulazione, l'agricultura è a sfruttazione di e risorse anu riduttu parechji ambienti naturali. Si trovanu mammiferi cum'è elefanti, cervi è scimmie, è numerose spezie d'acelli è di rettili.
U Vietnamu pussede parechji parchi naziunali è riserve di a biosfera. A [[baia di Hạ Long]], u [[Parcu naziunale di Phong Nha-Kẻ Bàng]], u santuariu di [[Mỹ Sơn]], a cità storica di [[Hội An]] è i munimenti di [[Huế]] sò ricunnisciuti cum'è siti di u [[Patrimoniu mundiale]] di l'[[UNESCO]]. A grotta di [[Sơn Đoòng]] hè una di e più grande grotte cunnisciute in u mondu.
[[File:Son Doong Cave.jpg|thumb|L'internu di a grotta di Sơn Đoòng]]
== Pupulazione ==
U Vietnamu hà più di 100 milioni d'abitanti. A pupulazione hè cuncentrata soprattuttu in e pianure è longu à e coste, in particulare in i delta di u fiume Rossu è di u Mekong, è in e grande cità.
A maiò parte di l'abitanti appartenenu à u gruppu etnicu Việt, chjamatu dinù Kinh. Frà e minurità ci sò i Tày, i Thái, i Mường, i Khmer Krom, i Hoa, i Nùng, i Hmong è i Dao. Parechje di ste cumunità campanu in e regione muntagnose o vicinu à e fruntiere.
=== Lingue è religione ===
U [[vietnamianu]] hè a lingua ufficiale è a lingua più parlata. Si scrive cù l'alfabetu latinu, adattatu à a lingua cù segni diacritichi. Si parlanu dinù parechje lingue di e minurità. U francese, lascita di u periodu culuniale, hè cunnisciutu da una parte di a pupulazione; l'inglese hè diventatu a lingua straniera più studiata.
E credenze religiose sò varie. Parechje persone praticanu forme di religione tradiziunale è u cultu di l'antenati. U Buddhismu, u Confucianisimu è u Taoisimu anu avutu una influenza longa nantu à a cultura vietnamiana. Ci sò dinù cumunità cattoliche, Cao Đài è Hòa Hảo.
== Guvernu è pulitica ==
U Vietnamu hè una republica sucialista. U Partitu Cumunistu hè a forza pulitica dirighjente è hà un rollu centrale in l'istituzione. U putere legislativu appartene à l'Assemblea Naziunale, chì eleghje u presidente di a republica è u primu ministru. A custituzione attualmente in vigore hè stata aduttata in u 2013.
U paese hè urganizatu in pruvince è municipalità sottu à l'amministrazione centrale. E cità più impurtante sò Hanoi, Ho Chi Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ è Huế.
In a so pulitica estera, u Vietnamu mantene rilazione cù paesi di tutte e regione di u mondu. Ci sò, però, cuntrasti cù a China annantu à e rivendicazione territuriale in u [[Mar Cinese Meridiunale]], in particulare riguardu à l'arcipelaghi di Paracel è di Spratly.
== Ecunumia ==
{{Da vede dinù|Ecunumia di u Vietnamu}}
Dapoi u 1986, e riforme di Đổi mới anu trasfurmatu l'ecunumia vietnamiana, passendu da un sistema pianificatu à un'ecunumia di mercatu sottu à a direzzione di u Statu. U paese hà cunnisciutu una crescita ecunomica sustenuta è una calata di a puvertà.
L'agricultura ferma impurtante. U risu hè a cultura principale, cultivata soprattuttu in i delta di u Mekong è di u fiume Rossu. Si pruducenu dinù caffè, tè, canna da zuccheru, manioca, granone è soia. L'allevu è a pesca sò altre attività impurtante.
U Vietnamu pussede risorse di carbone, fosfati, stagnu, zincu, oru è petroliu. L'industria produce tessuti, scarpe, prudutti alimentarii, cimentu è apparechji elettronichi. L'esportazione principale includenu prudutti elettronichi, vistiti, calzature, risu, caffè è prudutti di pesca.
U turismu hè una parte impurtante di l'ecunumia. I viaghjatori visitanu e cità storiche, e coste, e muntagne, i parchi naziunali è i siti patrimuniali.
== Trasporti ==
A rete stradale è ferruviaria cullega e principale cità di u paese. A linea ferruviaria più impurtante corre longu à a costa è cunnetta Hanoi cù Ho Chi Minh. I fiumi è i canali sò aduprati per u trasportu, in particulare in u delta di u Mekong. I porti marittimi anu un rollu maiò in u cummerciu internaziunale.
== Cultura ==
=== Litteratura ===
A literatura vietnamiana hà una longa tradizione, influenzata da e culture chinese è indiana. Una di l'opere più cunnisciute hè u poema epicu [[Truyện Kiều]], scrittu da [[Nguyễn Du]] à u principiu di u XIX seculu.
=== Musica è cinema ===
A musica vietnamiana comprende tradizione regiunale è generi muderni. Strumenti cum'è u đàn bầu è u đàn nhị sò aduprati in diverse forme di musica tradiziunale.
U cinema vietnamianu hà acquistatu ricunniscenza internaziunale cù filmi cum'è [[U prufume di a papaia verde]] è Cyclo, di u realizadore [[Trần Anh Hùng]].
=== Gastrunumia ===
A cucina vietnamiana hè basata soprattuttu annantu à u risu, e verdure, l'arbe aromatiche è e salse. Frà i piatti cunnisciuti ci sò u phở, una suppa cù tagliatelle, è u bánh mì, un paninu chì riflette dinù l'influenza francese.
[[File:Phở.jpg|thumb|Una scudella di phở, a suppa naziunale vietnamiana]]
=== Festività ===
A festa più impurtante hè u [[Tết Nguyên Đán]], u capu d'annu lunare vietnamianu. Si celebranu dinù a festa di i rè Hùng, u 30 d'aprile, anniversariu di a fine di a guerra è di a riunificazione, è u 2 di settembre, festa naziunale chì ricorda a proclamazione d'indipendenza di u 1945.
== Sport ==
Fra l'arti marziali praticati in Vietnamu ci sò u [[Vovinam]] è u Qwan Ki Do. A squadra naziunale di football hà vintu u campiunatu di l'ASEAN in u 2008 è in u 2018. À i Ghjochi Olimpichi, [[Trần Hiếu Ngân]] hà vintu una medaglia d'arghjentu in taekwondo in u 2000; [[Hoàng Xuân Vinh]] hà vintu a prima medaglia d'oru olimpica vietnamiana in u 2016.
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Vietnamu]]
b2l3nffv2ysha6eyr0io4mhpfjfrxul
407199
407198
2026-10-18T08:07:46Z
Articulivitali
28749
/* Natura è aree prutette */
407199
wikitext
text/x-wiki
U '''Vietnamu''', ufficialmente a Repubblica Sucialista di u Vietnamu (in vietnamianu: Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam), hè un paese di l'[[Asia]] sudorientale. Cunfina à u nordu cù a [[China]], à punente cù u [[Laos]] è a [[Cambogia]], mentre ch'ellu hè bagnatu à livante è à u sudu da u [[Mar Cinese Meridiunale]]. A capitale hè [[Hanoi]].
[[File:Vietnam location map.svg|thumb|Mappa di u Vietnamu]]
U Vietnamu hè una republica sucialista à partitu unicu, guidata da u [[Partitu Cumunistu di u Vietnamu]]. A lingua ufficiale hè u [[vietnamianu]]. Dapoi u 1986, e riforme ecunomiche cunnisciute cù u nome di [[Đổi mới]] anu apertu u paese à u mercatu è à u cummerciu internaziunale, cuntribuendu à una crescita ecunomica rapida.
== Storia ==
{{Da vede dinù|Storia di u Vietnamu}}
=== Origine è duminazione chinese ===
I primi Stati vietnamiani si furmonu versu u [[Golfu di Tonchinu]] trà u IV è u II seculu a.C. Sicondu a tradizione, u regnu d'[[Âu Lạc]] fù cunquistatu da i Cinesi in u 221 a.C. Durante parechji seculi, a regione fù sottu à a duminazione chinese, interrotta da rivolte è periodi d'autunumia.
À u principiu di u X seculu, u Vietnamu ritruvò a so indipendenza. In u 938, u generale [[Ngô Quyền]] scunfisse l'armata chinese à a foce di u fiume Bạch Đằng è fundò u regnu di Đại Cồ Việt. In u XIII seculu, a dinastia Trần respinse trè invasione mongole, in u 1258, u 1285 è u 1288.
In i seculi dopu, u paese s'allargò à u sudu, à dannu di i regni di [[Champa]] è di u [[Khmer|regnu Khmer]]. In u 1471, l'armate vietnamiane cunquistonu a capitale di Champa, accelerendu a decadenza di quellu regnu.
=== Culunialisimu è guerre d'indipendenza ===
Trà u XVII è u XVIII seculu, u Vietnamu allargò u so cuntrollu annantu à e terre di u delta di u Mekong. À a fine di u XVIII seculu, [[Nguyễn Ánh]] riunì u paese è fundò a dinastia Nguyễn.
À parte si da u 1858, a [[Francia]] cunquistò a regione. In u 1887, i territorii vietnamiani funu integrati in l'[[Indochina francese]]. Durante a [[Seconda guerra mundiale]], u Giappone occupò u paese, mantenendu inizialmente l'amministrazione culuniale francese. In u 1945, dopu à a resa giappunese, [[Hồ Chí Minh]] pruclamò l'indipendenza di a Republica Democratica di u Vietnamu.
A Francia pruvò à ristabilisce u so cuntrollu, ciò chì purtò à a [[guerra d'Indochina]]. E forze vietnamiane, guidate da Hồ Chí Minh è da u generale [[Võ Nguyên Giáp]], scunfissenu i Francesi à [[Điện Biên Phủ]] in u 1954.
[[File:Ho chi minh mausoleum.jpg|thumb|U Mausoleu di Ho Chi Minh in Hanoi]]
=== Divisione è guerra di u Vietnamu ===
Dopu à l'[[Accordi di Ginevra di u 1954]], u Vietnamu fù divisu pruvisoriamente in dui Stati: u [[Vietnamu di u Nordu]], cumunistu, è u [[Vietnamu di u Sud]], sustinutu da i Stati Uniti. L'elezzione previste per riunificà u paese ùn si fecenu. A guerra trà u Nordu è u Sud s'intensificò, è i Stati Uniti intervenenu cù un numeru crescente di truppe.
U cunflittu, cunnisciutu cum'è [[guerra di u Vietnamu]], causò numerose vittime è danni impurtanti. In u 1973, e forze statunitensi si ritironu dopu à l'accordi di pace di Parigi. In u 1975, l'armata nordvietnamita pigliò Saigon, mettendu fine à u guvernu di u Sud.
=== Riunificazione ===
In u 1976, u paese fù riunificatu ufficialmente sottu à u nome di Republica Sucialista di u Vietnamu. Saigon fù ribattizata [[Ho Chi Minh (cità)|Ho Chi Minh]]. A guerra avia lasciatu u paese devastatu, è durante l'anni dopu parechji vietnamiani emigravanu, frà i quali i cosiddetti [[boat people]].
In u 1978, u Vietnamu invadì a Cambogia è cacciò u regime di i [[Khmer Rossi]]. L'annu dopu, a China attaccò u Vietnamu in una guerra corta ma viulente. E forze vietnamiane si ritironu da a Cambogia à l'iniziu di l'anni 1990.
U Vietnamu ristabilì e rilazione diplomatiche cù i Stati Uniti in u 1995, annu in u quale diventò dinù membru di l'[[ASEAN]]. In u 2007, s'unì à l'[[Organisazione mundiale di u cummerciu]].
== Geugrafia ==
{{Da vede dinù|Geugrafia di u Vietnamu}}
U Vietnamu si stende longu à a costa orientale di a penisula indochinese. Hà una superficia di circa 331 000 km² è una forma stretta è allungata, chì si stende da u nordu à u sudu.
À u nordu si trovanu u delta di u fiume Rossu è i rilievi di a fruntiera cù a China. À u centru, a [[catena Annamita]] corre longu à una parte di u paese, vicinu à a costa. À u sudu si trova u grande delta di u [[Mekong]]. E colline è e muntagne occupanu una parte impurtante di u territoriu; e pianure più vaste sò quelle di i dui grandi delta.
I fiumi principali sò u [[Mekong]] è u [[fiume Rossu]]. Tramindui formanu delta fertili, impurtanti per l'agricultura è assai pupulati.
[[File:Ha Long Bay, Vietnam.jpg|thumb|A Baia di Hạ Long, patrimoniu mundiale di l'UNESCO]]
=== Clima ===
U clima varieghja secondu e regione. U nordu hà un clima subtropicale, cù staghjone più fresche, mentre chì u centru è u sudu anu un clima tropicale. A staghjone di e piove hè ligata à i mussoni. U paese hè espostu à i tifoni, à l'inundazione è à e siccità.
=== Natura è aree prutette ===
E fureste vietnamiane accoglienu una fauna ricca, ancu s'è a crescita di a pupulazione, l'agricultura è a sfruttazione di e risorse anu riduttu parechji ambienti naturali. Si trovanu mammiferi cum'è elefanti, cervi è scimmie, è numerose spezie d'acelli è di rettili.
U Vietnamu pussede parechji parchi naziunali è riserve di a biosfera. A [[baia di Hạ Long]], u [[Parcu naziunale di Phong Nha-Kẻ Bàng]], u santuariu di [[Mỹ Sơn]], a cità storica di [[Hội An]] è i munimenti di [[Huế]] sò ricunnisciuti cum'è siti di u [[Patrimoniu mundiale]] di l'[[UNESCO]]. A grotta di [[Sơn Đoòng]] hè una di e più grande grotte cunnisciute in u mondu.
[[File:Son Doong Cave 5.jpg|thumb|L'internu di a grotta di Sơn Đoòng]]
== Pupulazione ==
U Vietnamu hà più di 100 milioni d'abitanti. A pupulazione hè cuncentrata soprattuttu in e pianure è longu à e coste, in particulare in i delta di u fiume Rossu è di u Mekong, è in e grande cità.
A maiò parte di l'abitanti appartenenu à u gruppu etnicu Việt, chjamatu dinù Kinh. Frà e minurità ci sò i Tày, i Thái, i Mường, i Khmer Krom, i Hoa, i Nùng, i Hmong è i Dao. Parechje di ste cumunità campanu in e regione muntagnose o vicinu à e fruntiere.
=== Lingue è religione ===
U [[vietnamianu]] hè a lingua ufficiale è a lingua più parlata. Si scrive cù l'alfabetu latinu, adattatu à a lingua cù segni diacritichi. Si parlanu dinù parechje lingue di e minurità. U francese, lascita di u periodu culuniale, hè cunnisciutu da una parte di a pupulazione; l'inglese hè diventatu a lingua straniera più studiata.
E credenze religiose sò varie. Parechje persone praticanu forme di religione tradiziunale è u cultu di l'antenati. U Buddhismu, u Confucianisimu è u Taoisimu anu avutu una influenza longa nantu à a cultura vietnamiana. Ci sò dinù cumunità cattoliche, Cao Đài è Hòa Hảo.
== Guvernu è pulitica ==
U Vietnamu hè una republica sucialista. U Partitu Cumunistu hè a forza pulitica dirighjente è hà un rollu centrale in l'istituzione. U putere legislativu appartene à l'Assemblea Naziunale, chì eleghje u presidente di a republica è u primu ministru. A custituzione attualmente in vigore hè stata aduttata in u 2013.
U paese hè urganizatu in pruvince è municipalità sottu à l'amministrazione centrale. E cità più impurtante sò Hanoi, Ho Chi Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ è Huế.
In a so pulitica estera, u Vietnamu mantene rilazione cù paesi di tutte e regione di u mondu. Ci sò, però, cuntrasti cù a China annantu à e rivendicazione territuriale in u [[Mar Cinese Meridiunale]], in particulare riguardu à l'arcipelaghi di Paracel è di Spratly.
== Ecunumia ==
{{Da vede dinù|Ecunumia di u Vietnamu}}
Dapoi u 1986, e riforme di Đổi mới anu trasfurmatu l'ecunumia vietnamiana, passendu da un sistema pianificatu à un'ecunumia di mercatu sottu à a direzzione di u Statu. U paese hà cunnisciutu una crescita ecunomica sustenuta è una calata di a puvertà.
L'agricultura ferma impurtante. U risu hè a cultura principale, cultivata soprattuttu in i delta di u Mekong è di u fiume Rossu. Si pruducenu dinù caffè, tè, canna da zuccheru, manioca, granone è soia. L'allevu è a pesca sò altre attività impurtante.
U Vietnamu pussede risorse di carbone, fosfati, stagnu, zincu, oru è petroliu. L'industria produce tessuti, scarpe, prudutti alimentarii, cimentu è apparechji elettronichi. L'esportazione principale includenu prudutti elettronichi, vistiti, calzature, risu, caffè è prudutti di pesca.
U turismu hè una parte impurtante di l'ecunumia. I viaghjatori visitanu e cità storiche, e coste, e muntagne, i parchi naziunali è i siti patrimuniali.
== Trasporti ==
A rete stradale è ferruviaria cullega e principale cità di u paese. A linea ferruviaria più impurtante corre longu à a costa è cunnetta Hanoi cù Ho Chi Minh. I fiumi è i canali sò aduprati per u trasportu, in particulare in u delta di u Mekong. I porti marittimi anu un rollu maiò in u cummerciu internaziunale.
== Cultura ==
=== Litteratura ===
A literatura vietnamiana hà una longa tradizione, influenzata da e culture chinese è indiana. Una di l'opere più cunnisciute hè u poema epicu [[Truyện Kiều]], scrittu da [[Nguyễn Du]] à u principiu di u XIX seculu.
=== Musica è cinema ===
A musica vietnamiana comprende tradizione regiunale è generi muderni. Strumenti cum'è u đàn bầu è u đàn nhị sò aduprati in diverse forme di musica tradiziunale.
U cinema vietnamianu hà acquistatu ricunniscenza internaziunale cù filmi cum'è [[U prufume di a papaia verde]] è Cyclo, di u realizadore [[Trần Anh Hùng]].
=== Gastrunumia ===
A cucina vietnamiana hè basata soprattuttu annantu à u risu, e verdure, l'arbe aromatiche è e salse. Frà i piatti cunnisciuti ci sò u phở, una suppa cù tagliatelle, è u bánh mì, un paninu chì riflette dinù l'influenza francese.
[[File:Phở.jpg|thumb|Una scudella di phở, a suppa naziunale vietnamiana]]
=== Festività ===
A festa più impurtante hè u [[Tết Nguyên Đán]], u capu d'annu lunare vietnamianu. Si celebranu dinù a festa di i rè Hùng, u 30 d'aprile, anniversariu di a fine di a guerra è di a riunificazione, è u 2 di settembre, festa naziunale chì ricorda a proclamazione d'indipendenza di u 1945.
== Sport ==
Fra l'arti marziali praticati in Vietnamu ci sò u [[Vovinam]] è u Qwan Ki Do. A squadra naziunale di football hà vintu u campiunatu di l'ASEAN in u 2008 è in u 2018. À i Ghjochi Olimpichi, [[Trần Hiếu Ngân]] hà vintu una medaglia d'arghjentu in taekwondo in u 2000; [[Hoàng Xuân Vinh]] hà vintu a prima medaglia d'oru olimpica vietnamiana in u 2016.
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Vietnamu]]
85dw6hx0nb9i4hzeeblrq09w2pcnnti
407200
407199
2026-10-18T08:08:24Z
Articulivitali
28749
/* Gastrunumia */
407200
wikitext
text/x-wiki
U '''Vietnamu''', ufficialmente a Repubblica Sucialista di u Vietnamu (in vietnamianu: Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam), hè un paese di l'[[Asia]] sudorientale. Cunfina à u nordu cù a [[China]], à punente cù u [[Laos]] è a [[Cambogia]], mentre ch'ellu hè bagnatu à livante è à u sudu da u [[Mar Cinese Meridiunale]]. A capitale hè [[Hanoi]].
[[File:Vietnam location map.svg|thumb|Mappa di u Vietnamu]]
U Vietnamu hè una republica sucialista à partitu unicu, guidata da u [[Partitu Cumunistu di u Vietnamu]]. A lingua ufficiale hè u [[vietnamianu]]. Dapoi u 1986, e riforme ecunomiche cunnisciute cù u nome di [[Đổi mới]] anu apertu u paese à u mercatu è à u cummerciu internaziunale, cuntribuendu à una crescita ecunomica rapida.
== Storia ==
{{Da vede dinù|Storia di u Vietnamu}}
=== Origine è duminazione chinese ===
I primi Stati vietnamiani si furmonu versu u [[Golfu di Tonchinu]] trà u IV è u II seculu a.C. Sicondu a tradizione, u regnu d'[[Âu Lạc]] fù cunquistatu da i Cinesi in u 221 a.C. Durante parechji seculi, a regione fù sottu à a duminazione chinese, interrotta da rivolte è periodi d'autunumia.
À u principiu di u X seculu, u Vietnamu ritruvò a so indipendenza. In u 938, u generale [[Ngô Quyền]] scunfisse l'armata chinese à a foce di u fiume Bạch Đằng è fundò u regnu di Đại Cồ Việt. In u XIII seculu, a dinastia Trần respinse trè invasione mongole, in u 1258, u 1285 è u 1288.
In i seculi dopu, u paese s'allargò à u sudu, à dannu di i regni di [[Champa]] è di u [[Khmer|regnu Khmer]]. In u 1471, l'armate vietnamiane cunquistonu a capitale di Champa, accelerendu a decadenza di quellu regnu.
=== Culunialisimu è guerre d'indipendenza ===
Trà u XVII è u XVIII seculu, u Vietnamu allargò u so cuntrollu annantu à e terre di u delta di u Mekong. À a fine di u XVIII seculu, [[Nguyễn Ánh]] riunì u paese è fundò a dinastia Nguyễn.
À parte si da u 1858, a [[Francia]] cunquistò a regione. In u 1887, i territorii vietnamiani funu integrati in l'[[Indochina francese]]. Durante a [[Seconda guerra mundiale]], u Giappone occupò u paese, mantenendu inizialmente l'amministrazione culuniale francese. In u 1945, dopu à a resa giappunese, [[Hồ Chí Minh]] pruclamò l'indipendenza di a Republica Democratica di u Vietnamu.
A Francia pruvò à ristabilisce u so cuntrollu, ciò chì purtò à a [[guerra d'Indochina]]. E forze vietnamiane, guidate da Hồ Chí Minh è da u generale [[Võ Nguyên Giáp]], scunfissenu i Francesi à [[Điện Biên Phủ]] in u 1954.
[[File:Ho chi minh mausoleum.jpg|thumb|U Mausoleu di Ho Chi Minh in Hanoi]]
=== Divisione è guerra di u Vietnamu ===
Dopu à l'[[Accordi di Ginevra di u 1954]], u Vietnamu fù divisu pruvisoriamente in dui Stati: u [[Vietnamu di u Nordu]], cumunistu, è u [[Vietnamu di u Sud]], sustinutu da i Stati Uniti. L'elezzione previste per riunificà u paese ùn si fecenu. A guerra trà u Nordu è u Sud s'intensificò, è i Stati Uniti intervenenu cù un numeru crescente di truppe.
U cunflittu, cunnisciutu cum'è [[guerra di u Vietnamu]], causò numerose vittime è danni impurtanti. In u 1973, e forze statunitensi si ritironu dopu à l'accordi di pace di Parigi. In u 1975, l'armata nordvietnamita pigliò Saigon, mettendu fine à u guvernu di u Sud.
=== Riunificazione ===
In u 1976, u paese fù riunificatu ufficialmente sottu à u nome di Republica Sucialista di u Vietnamu. Saigon fù ribattizata [[Ho Chi Minh (cità)|Ho Chi Minh]]. A guerra avia lasciatu u paese devastatu, è durante l'anni dopu parechji vietnamiani emigravanu, frà i quali i cosiddetti [[boat people]].
In u 1978, u Vietnamu invadì a Cambogia è cacciò u regime di i [[Khmer Rossi]]. L'annu dopu, a China attaccò u Vietnamu in una guerra corta ma viulente. E forze vietnamiane si ritironu da a Cambogia à l'iniziu di l'anni 1990.
U Vietnamu ristabilì e rilazione diplomatiche cù i Stati Uniti in u 1995, annu in u quale diventò dinù membru di l'[[ASEAN]]. In u 2007, s'unì à l'[[Organisazione mundiale di u cummerciu]].
== Geugrafia ==
{{Da vede dinù|Geugrafia di u Vietnamu}}
U Vietnamu si stende longu à a costa orientale di a penisula indochinese. Hà una superficia di circa 331 000 km² è una forma stretta è allungata, chì si stende da u nordu à u sudu.
À u nordu si trovanu u delta di u fiume Rossu è i rilievi di a fruntiera cù a China. À u centru, a [[catena Annamita]] corre longu à una parte di u paese, vicinu à a costa. À u sudu si trova u grande delta di u [[Mekong]]. E colline è e muntagne occupanu una parte impurtante di u territoriu; e pianure più vaste sò quelle di i dui grandi delta.
I fiumi principali sò u [[Mekong]] è u [[fiume Rossu]]. Tramindui formanu delta fertili, impurtanti per l'agricultura è assai pupulati.
[[File:Ha Long Bay, Vietnam.jpg|thumb|A Baia di Hạ Long, patrimoniu mundiale di l'UNESCO]]
=== Clima ===
U clima varieghja secondu e regione. U nordu hà un clima subtropicale, cù staghjone più fresche, mentre chì u centru è u sudu anu un clima tropicale. A staghjone di e piove hè ligata à i mussoni. U paese hè espostu à i tifoni, à l'inundazione è à e siccità.
=== Natura è aree prutette ===
E fureste vietnamiane accoglienu una fauna ricca, ancu s'è a crescita di a pupulazione, l'agricultura è a sfruttazione di e risorse anu riduttu parechji ambienti naturali. Si trovanu mammiferi cum'è elefanti, cervi è scimmie, è numerose spezie d'acelli è di rettili.
U Vietnamu pussede parechji parchi naziunali è riserve di a biosfera. A [[baia di Hạ Long]], u [[Parcu naziunale di Phong Nha-Kẻ Bàng]], u santuariu di [[Mỹ Sơn]], a cità storica di [[Hội An]] è i munimenti di [[Huế]] sò ricunnisciuti cum'è siti di u [[Patrimoniu mundiale]] di l'[[UNESCO]]. A grotta di [[Sơn Đoòng]] hè una di e più grande grotte cunnisciute in u mondu.
[[File:Son Doong Cave 5.jpg|thumb|L'internu di a grotta di Sơn Đoòng]]
== Pupulazione ==
U Vietnamu hà più di 100 milioni d'abitanti. A pupulazione hè cuncentrata soprattuttu in e pianure è longu à e coste, in particulare in i delta di u fiume Rossu è di u Mekong, è in e grande cità.
A maiò parte di l'abitanti appartenenu à u gruppu etnicu Việt, chjamatu dinù Kinh. Frà e minurità ci sò i Tày, i Thái, i Mường, i Khmer Krom, i Hoa, i Nùng, i Hmong è i Dao. Parechje di ste cumunità campanu in e regione muntagnose o vicinu à e fruntiere.
=== Lingue è religione ===
U [[vietnamianu]] hè a lingua ufficiale è a lingua più parlata. Si scrive cù l'alfabetu latinu, adattatu à a lingua cù segni diacritichi. Si parlanu dinù parechje lingue di e minurità. U francese, lascita di u periodu culuniale, hè cunnisciutu da una parte di a pupulazione; l'inglese hè diventatu a lingua straniera più studiata.
E credenze religiose sò varie. Parechje persone praticanu forme di religione tradiziunale è u cultu di l'antenati. U Buddhismu, u Confucianisimu è u Taoisimu anu avutu una influenza longa nantu à a cultura vietnamiana. Ci sò dinù cumunità cattoliche, Cao Đài è Hòa Hảo.
== Guvernu è pulitica ==
U Vietnamu hè una republica sucialista. U Partitu Cumunistu hè a forza pulitica dirighjente è hà un rollu centrale in l'istituzione. U putere legislativu appartene à l'Assemblea Naziunale, chì eleghje u presidente di a republica è u primu ministru. A custituzione attualmente in vigore hè stata aduttata in u 2013.
U paese hè urganizatu in pruvince è municipalità sottu à l'amministrazione centrale. E cità più impurtante sò Hanoi, Ho Chi Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ è Huế.
In a so pulitica estera, u Vietnamu mantene rilazione cù paesi di tutte e regione di u mondu. Ci sò, però, cuntrasti cù a China annantu à e rivendicazione territuriale in u [[Mar Cinese Meridiunale]], in particulare riguardu à l'arcipelaghi di Paracel è di Spratly.
== Ecunumia ==
{{Da vede dinù|Ecunumia di u Vietnamu}}
Dapoi u 1986, e riforme di Đổi mới anu trasfurmatu l'ecunumia vietnamiana, passendu da un sistema pianificatu à un'ecunumia di mercatu sottu à a direzzione di u Statu. U paese hà cunnisciutu una crescita ecunomica sustenuta è una calata di a puvertà.
L'agricultura ferma impurtante. U risu hè a cultura principale, cultivata soprattuttu in i delta di u Mekong è di u fiume Rossu. Si pruducenu dinù caffè, tè, canna da zuccheru, manioca, granone è soia. L'allevu è a pesca sò altre attività impurtante.
U Vietnamu pussede risorse di carbone, fosfati, stagnu, zincu, oru è petroliu. L'industria produce tessuti, scarpe, prudutti alimentarii, cimentu è apparechji elettronichi. L'esportazione principale includenu prudutti elettronichi, vistiti, calzature, risu, caffè è prudutti di pesca.
U turismu hè una parte impurtante di l'ecunumia. I viaghjatori visitanu e cità storiche, e coste, e muntagne, i parchi naziunali è i siti patrimuniali.
== Trasporti ==
A rete stradale è ferruviaria cullega e principale cità di u paese. A linea ferruviaria più impurtante corre longu à a costa è cunnetta Hanoi cù Ho Chi Minh. I fiumi è i canali sò aduprati per u trasportu, in particulare in u delta di u Mekong. I porti marittimi anu un rollu maiò in u cummerciu internaziunale.
== Cultura ==
=== Litteratura ===
A literatura vietnamiana hà una longa tradizione, influenzata da e culture chinese è indiana. Una di l'opere più cunnisciute hè u poema epicu [[Truyện Kiều]], scrittu da [[Nguyễn Du]] à u principiu di u XIX seculu.
=== Musica è cinema ===
A musica vietnamiana comprende tradizione regiunale è generi muderni. Strumenti cum'è u đàn bầu è u đàn nhị sò aduprati in diverse forme di musica tradiziunale.
U cinema vietnamianu hà acquistatu ricunniscenza internaziunale cù filmi cum'è [[U prufume di a papaia verde]] è Cyclo, di u realizadore [[Trần Anh Hùng]].
=== Gastrunumia ===
A cucina vietnamiana hè basata soprattuttu annantu à u risu, e verdure, l'arbe aromatiche è e salse. Frà i piatti cunnisciuti ci sò u phở, una suppa cù tagliatelle, è u bánh mì, un paninu chì riflette dinù l'influenza francese.
[[File:Vietnamese Phở.jpg|thumb|Una scudella di phở, a suppa naziunale vietnamiana]]
=== Festività ===
A festa più impurtante hè u [[Tết Nguyên Đán]], u capu d'annu lunare vietnamianu. Si celebranu dinù a festa di i rè Hùng, u 30 d'aprile, anniversariu di a fine di a guerra è di a riunificazione, è u 2 di settembre, festa naziunale chì ricorda a proclamazione d'indipendenza di u 1945.
== Sport ==
Fra l'arti marziali praticati in Vietnamu ci sò u [[Vovinam]] è u Qwan Ki Do. A squadra naziunale di football hà vintu u campiunatu di l'ASEAN in u 2008 è in u 2018. À i Ghjochi Olimpichi, [[Trần Hiếu Ngân]] hà vintu una medaglia d'arghjentu in taekwondo in u 2000; [[Hoàng Xuân Vinh]] hà vintu a prima medaglia d'oru olimpica vietnamiana in u 2016.
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Vietnamu]]
blx3wsg8ziynovh6iori9fb83utnypd
407206
407200
2026-10-18T08:27:31Z
Articulivitali
28749
407206
wikitext
text/x-wiki
U '''Vietnamu''', ufficialmente a Republica Sucialista di u Vietnamu (in vietnamianu: Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam), hè un paese di l'[[Asia]] sudorientale. Cunfina à u nordu cù a [[China]], à punente cù u [[Laos]] è a [[Cambogia]], mentre ch'ellu hè bagnatu à livante è à u sudu da u [[Mar Cinese Meridiunale]]. A capitale hè [[Hanoi]].
[[File:Vietnam location map.svg|thumb|Mappa di u Vietnamu]]
U Vietnamu hè una republica sucialista à partitu unicu, guidata da u [[Partitu Cumunistu di u Vietnamu]]. A lingua ufficiale hè u [[vietnamianu]]. Dapoi u 1986, e riforme ecunomiche cunnisciute cù u nome di [[Đổi mới]] anu apertu u paese à u mercatu è à u cummerciu internaziunale, cuntribuendu à una crescita ecunomica rapida.
== Storia ==
{{Da vede dinù|Storia di u Vietnamu}}
=== Origine è duminazione chinese ===
I primi Stati vietnamiani si furmonu versu u [[Golfu di Tonchinu]] trà u IV è u II seculu a.C. Sicondu a tradizione, u regnu d'[[Âu Lạc]] fù cunquistatu da i Cinesi in u 221 a.C. Durante parechji seculi, a regione fù sottu à a duminazione chinese, interrotta da rivolte è periodi d'autunumia.
À u principiu di u X seculu, u Vietnamu ritruvò a so indipendenza. In u 938, u generale [[Ngô Quyền]] scunfisse l'armata chinese à a foce di u fiume Bạch Đằng è fundò u regnu di Đại Cồ Việt. In u XIII seculu, a dinastia Trần respinse trè invasione mongole, in u 1258, u 1285 è u 1288.
In i seculi dopu, u paese s'allargò à u sudu, à dannu di i regni di [[Champa]] è di u [[Khmer|regnu Khmer]]. In u 1471, l'armate vietnamiane cunquistonu a capitale di Champa, accelerendu a decadenza di quellu regnu.
=== Culunialisimu è guerre d'indipendenza ===
Trà u XVII è u XVIII seculu, u Vietnamu allargò u so cuntrollu annantu à e terre di u delta di u Mekong. À a fine di u XVIII seculu, [[Nguyễn Ánh]] riunì u paese è fundò a dinastia Nguyễn.
À parte si da u 1858, a [[Francia]] cunquistò a regione. In u 1887, i territorii vietnamiani funu integrati in l'[[Indochina francese]]. Durante a [[Seconda guerra mundiale]], u Giappone occupò u paese, mantenendu inizialmente l'amministrazione culuniale francese. In u 1945, dopu à a resa giappunese, [[Hồ Chí Minh]] pruclamò l'indipendenza di a Republica Democratica di u Vietnamu.
A Francia pruvò à ristabilisce u so cuntrollu, ciò chì purtò à a [[guerra d'Indochina]]. E forze vietnamiane, guidate da Hồ Chí Minh è da u generale [[Võ Nguyên Giáp]], scunfissenu i Francesi à [[Điện Biên Phủ]] in u 1954.
[[File:Ho chi minh mausoleum.jpg|thumb|U Mausoleu di Ho Chi Minh in Hanoi]]
=== Divisione è guerra di u Vietnamu ===
Dopu à l'[[Accordi di Ginevra di u 1954]], u Vietnamu fù divisu pruvisoriamente in dui Stati: u [[Vietnamu di u Nordu]], cumunistu, è u [[Vietnamu di u Sud]], sustinutu da i Stati Uniti. L'elezzione previste per riunificà u paese ùn si fecenu. A guerra trà u Nordu è u Sud s'intensificò, è i Stati Uniti intervenenu cù un numeru crescente di truppe.
U cunflittu, cunnisciutu cum'è [[guerra di u Vietnamu]], causò numerose vittime è danni impurtanti. In u 1973, e forze statunitensi si ritironu dopu à l'accordi di pace di Parigi. In u 1975, l'armata nordvietnamita pigliò Saigon, mettendu fine à u guvernu di u Sud.
=== Riunificazione ===
In u 1976, u paese fù riunificatu ufficialmente sottu à u nome di Republica Sucialista di u Vietnamu. Saigon fù ribattizata [[Ho Chi Minh (cità)|Ho Chi Minh]]. A guerra avia lasciatu u paese devastatu, è durante l'anni dopu parechji vietnamiani emigravanu, frà i quali i cosiddetti [[boat people]].
In u 1978, u Vietnamu invadì a Cambogia è cacciò u regime di i [[Khmer Rossi]]. L'annu dopu, a China attaccò u Vietnamu in una guerra corta ma viulente. E forze vietnamiane si ritironu da a Cambogia à l'iniziu di l'anni 1990.
U Vietnamu ristabilì e rilazione diplomatiche cù i Stati Uniti in u 1995, annu in u quale diventò dinù membru di l'[[ASEAN]]. In u 2007, s'unì à l'[[Organisazione mundiale di u cummerciu]].
== Geugrafia ==
{{Da vede dinù|Geugrafia di u Vietnamu}}
U Vietnamu si stende longu à a costa orientale di a penisula indochinese. Hà una superficia di circa 331 000 km² è una forma stretta è allungata, chì si stende da u nordu à u sudu.
À u nordu si trovanu u delta di u fiume Rossu è i rilievi di a fruntiera cù a China. À u centru, a [[catena Annamita]] corre longu à una parte di u paese, vicinu à a costa. À u sudu si trova u grande delta di u [[Mekong]]. E colline è e muntagne occupanu una parte impurtante di u territoriu; e pianure più vaste sò quelle di i dui grandi delta.
I fiumi principali sò u [[Mekong]] è u [[fiume Rossu]]. Tramindui formanu delta fertili, impurtanti per l'agricultura è assai pupulati.
[[File:Ha Long Bay, Vietnam.jpg|thumb|A Baia di Hạ Long, patrimoniu mundiale di l'UNESCO]]
=== Clima ===
U clima varieghja secondu e regione. U nordu hà un clima subtropicale, cù staghjone più fresche, mentre chì u centru è u sudu anu un clima tropicale. A staghjone di e piove hè ligata à i mussoni. U paese hè espostu à i tifoni, à l'inundazione è à e siccità.
=== Natura è aree prutette ===
E fureste vietnamiane accoglienu una fauna ricca, ancu s'è a crescita di a pupulazione, l'agricultura è a sfruttazione di e risorse anu riduttu parechji ambienti naturali. Si trovanu mammiferi cum'è elefanti, cervi è scimmie, è numerose spezie d'acelli è di rettili.
U Vietnamu pussede parechji parchi naziunali è riserve di a biosfera. A [[baia di Hạ Long]], u [[Parcu naziunale di Phong Nha-Kẻ Bàng]], u santuariu di [[Mỹ Sơn]], a cità storica di [[Hội An]] è i munimenti di [[Huế]] sò ricunnisciuti cum'è siti di u [[Patrimoniu mundiale]] di l'[[UNESCO]]. A grotta di [[Sơn Đoòng]] hè una di e più grande grotte cunnisciute in u mondu.
[[File:Son Doong Cave 5.jpg|thumb|L'internu di a grotta di Sơn Đoòng]]
== Pupulazione ==
U Vietnamu hà più di 100 milioni d'abitanti. A pupulazione hè cuncentrata soprattuttu in e pianure è longu à e coste, in particulare in i delta di u fiume Rossu è di u Mekong, è in e grande cità.
A maiò parte di l'abitanti appartenenu à u gruppu etnicu Việt, chjamatu dinù Kinh. Frà e minurità ci sò i Tày, i Thái, i Mường, i Khmer Krom, i Hoa, i Nùng, i Hmong è i Dao. Parechje di ste cumunità campanu in e regione muntagnose o vicinu à e fruntiere.
=== Lingue è religione ===
U [[vietnamianu]] hè a lingua ufficiale è a lingua più parlata. Si scrive cù l'alfabetu latinu, adattatu à a lingua cù segni diacritichi. Si parlanu dinù parechje lingue di e minurità. U francese, lascita di u periodu culuniale, hè cunnisciutu da una parte di a pupulazione; l'inglese hè diventatu a lingua straniera più studiata.
E credenze religiose sò varie. Parechje persone praticanu forme di religione tradiziunale è u cultu di l'antenati. U Buddhismu, u Confucianisimu è u Taoisimu anu avutu una influenza longa nantu à a cultura vietnamiana. Ci sò dinù cumunità cattoliche, Cao Đài è Hòa Hảo.
== Guvernu è pulitica ==
U Vietnamu hè una republica sucialista. U Partitu Cumunistu hè a forza pulitica dirighjente è hà un rollu centrale in l'istituzione. U putere legislativu appartene à l'Assemblea Naziunale, chì eleghje u presidente di a republica è u primu ministru. A custituzione attualmente in vigore hè stata aduttata in u 2013.
U paese hè urganizatu in pruvince è municipalità sottu à l'amministrazione centrale. E cità più impurtante sò Hanoi, Ho Chi Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ è Huế.
In a so pulitica estera, u Vietnamu mantene rilazione cù paesi di tutte e regione di u mondu. Ci sò, però, cuntrasti cù a China annantu à e rivendicazione territuriale in u [[Mar Cinese Meridiunale]], in particulare riguardu à l'arcipelaghi di Paracel è di Spratly.
== Ecunumia ==
{{Da vede dinù|Ecunumia di u Vietnamu}}
Dapoi u 1986, e riforme di Đổi mới anu trasfurmatu l'ecunumia vietnamiana, passendu da un sistema pianificatu à un'ecunumia di mercatu sottu à a direzzione di u Statu. U paese hà cunnisciutu una crescita ecunomica sustenuta è una calata di a puvertà.
L'agricultura ferma impurtante. U risu hè a cultura principale, cultivata soprattuttu in i delta di u Mekong è di u fiume Rossu. Si pruducenu dinù caffè, tè, canna da zuccheru, manioca, granone è soia. L'allevu è a pesca sò altre attività impurtante.
U Vietnamu pussede risorse di carbone, fosfati, stagnu, zincu, oru è petroliu. L'industria produce tessuti, scarpe, prudutti alimentarii, cimentu è apparechji elettronichi. L'esportazione principale includenu prudutti elettronichi, vistiti, calzature, risu, caffè è prudutti di pesca.
U turismu hè una parte impurtante di l'ecunumia. I viaghjatori visitanu e cità storiche, e coste, e muntagne, i parchi naziunali è i siti patrimuniali.
== Trasporti ==
A rete stradale è ferruviaria cullega e principale cità di u paese. A linea ferruviaria più impurtante corre longu à a costa è cunnetta Hanoi cù Ho Chi Minh. I fiumi è i canali sò aduprati per u trasportu, in particulare in u delta di u Mekong. I porti marittimi anu un rollu maiò in u cummerciu internaziunale.
== Cultura ==
=== Litteratura ===
A literatura vietnamiana hà una longa tradizione, influenzata da e culture chinese è indiana. Una di l'opere più cunnisciute hè u poema epicu [[Truyện Kiều]], scrittu da [[Nguyễn Du]] à u principiu di u XIX seculu.
=== Musica è cinema ===
A musica vietnamiana comprende tradizione regiunale è generi muderni. Strumenti cum'è u đàn bầu è u đàn nhị sò aduprati in diverse forme di musica tradiziunale.
U cinema vietnamianu hà acquistatu ricunniscenza internaziunale cù filmi cum'è [[U prufume di a papaia verde]] è Cyclo, di u realizadore [[Trần Anh Hùng]].
=== Gastrunumia ===
A cucina vietnamiana hè basata soprattuttu annantu à u risu, e verdure, l'arbe aromatiche è e salse. Frà i piatti cunnisciuti ci sò u phở, una suppa cù tagliatelle, è u bánh mì, un paninu chì riflette dinù l'influenza francese.
[[File:Vietnamese Phở.jpg|thumb|Una scudella di phở, a suppa naziunale vietnamiana]]
=== Festività ===
A festa più impurtante hè u [[Tết Nguyên Đán]], u capu d'annu lunare vietnamianu. Si celebranu dinù a festa di i rè Hùng, u 30 d'aprile, anniversariu di a fine di a guerra è di a riunificazione, è u 2 di settembre, festa naziunale chì ricorda a proclamazione d'indipendenza di u 1945.
== Sport ==
Fra l'arti marziali praticati in Vietnamu ci sò u [[Vovinam]] è u Qwan Ki Do. A squadra naziunale di football hà vintu u campiunatu di l'ASEAN in u 2008 è in u 2018. À i Ghjochi Olimpichi, [[Trần Hiếu Ngân]] hà vintu una medaglia d'arghjentu in taekwondo in u 2000; [[Hoàng Xuân Vinh]] hà vintu a prima medaglia d'oru olimpica vietnamiana in u 2016.
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Vietnamu]]
et1hsdqf0hxovr13etl7xcvu2q8j8g6
407209
407206
2026-10-18T08:41:53Z
Fausta Samaritani
15085
link
407209
wikitext
text/x-wiki
U '''Vietnamu''', ufficialmente a Republica Sucialista di u Vietnamu (in vietnamianu: Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam), hè un paese di l'[[Asia]] sudorientale. Cunfina à u nordu cù a [[China]], à punente cù u [[Laos]] è a [[Cambogia]], mentre ch'ellu hè bagnatu à livante è à u sudu da u [[Mar Cinese Meridiunale]]. A capitale hè [[Hanoi]].
[[File:Vietnam location map.svg|thumb|Mappa di u Vietnamu]]
U Vietnamu hè una republica sucialista à partitu unicu, guidata da u [[Partitu Cumunistu di u Vietnamu]]. A lingua ufficiale hè u [[vietnamianu]]. Dapoi u [[1986]], e riforme ecunomiche cunnisciute cù u nome di [[Đổi mới]] anu apertu u paese à u mercatu è à u cummerciu internaziunale, cuntribuendu à una crescita ecunomica rapida.
== Storia ==
{{Da vede dinù|Storia di u Vietnamu}}
=== Origine è duminazione chinese ===
I primi Stati vietnamiani si furmonu versu u [[Golfu di Tonchinu]] trà u [[IV sèculu a.C.|IV]] è u [[II sèculu a.C.]] Sicondu a tradizione, u regnu d'[[Âu Lạc]] fù cunquistatu da i Cinesi in u [[221 a.C.]] Durante parechji seculi, a regione fù sottu à a duminazione chinese, interrotta da rivolte è periodi d'autunumia.
À u principiu di u [[X sèculu]], u Vietnamu ritruvò a so indipendenza. In u [[938]], u generale [[Ngô Quyền]] scunfisse l'armata chinese à a foce di u fiume Bạch Đằng è fundò u regnu di Đại Cồ Việt. In u [[XIII sèculu]], a dinastia Trần respinse trè invasione mongole, in u [[1258]], u [[1285]] è u [[1288]].
In i seculi dopu, u paese s'allargò à u sudu, à dannu di i regni di [[Champa]] è di u [[Khmer|regnu Khmer]]. In u [[1471]], l'armate vietnamiane cunquistonu a capitale di Champa, accelerendu a decadenza di quellu regnu.
=== Culunialisimu è guerre d'indipendenza ===
Trà u [[XVII sèculu|XVII]] è u [[XVIII sèculu]], u Vietnamu allargò u so cuntrollu annantu à e terre di u delta di u Mekong. À a fine di u XVIII seculu, [[Nguyễn Ánh]] riunì u paese è fundò a dinastia Nguyễn.
À parte si da u [[1858]], a [[Francia]] cunquistò a regione. In u 1887, i territorii vietnamiani funu integrati in l'[[Indochina francese]]. Durante a [[Seconda Guerra Mundiale]], u Giappone occupò u paese, mantenendu inizialmente l'amministrazione culuniale francese. In u [[1945]], dopu à a resa giappunese, [[Hồ Chí Minh]] pruclamò l'indipendenza di a Republica Democratica di u Vietnamu.
A Francia pruvò à ristabilisce u so cuntrollu, ciò chì purtò à a [[guerra d'Indochina]]. E forze vietnamiane, guidate da Hồ Chí Minh è da u generale [[Võ Nguyên Giáp]], scunfissenu i Francesi à [[Điện Biên Phủ]] in u [[1954]].
[[File:Ho chi minh mausoleum.jpg|thumb|U Mausoleu di Ho Chi Minh in Hanoi]]
=== Divisione è guerra di u Vietnamu ===
Dopu à l'[[Accordi di Ginevra di u 1954]], u Vietnamu fù divisu pruvisoriamente in dui Stati: u [[Vietnamu di u Nordu]], cumunistu, è u [[Vietnamu di u Sud]], sustinutu da i Stati Uniti. L'elezzione previste per riunificà u paese ùn si fecenu. A guerra trà u Nordu è u Sud s'intensificò, è i Stati Uniti intervenenu cù un numeru crescente di truppe.
U cunflittu, cunnisciutu cum'è [[guerra di u Vietnamu]], causò numerose vittime è danni impurtanti. In u [[1973]], e forze statunitensi si ritironu dopu à l'accordi di pace di Parigi. In u [[1975]], l'armata nordvietnamita pigliò Saigon, mettendu fine à u guvernu di u Sud.
=== Riunificazione ===
In u [[1976]], u paese fù riunificatu ufficialmente sottu à u nome di Republica Sucialista di u Vietnamu. Saigon fù ribattizata [[Ho Chi Minh (cità)|Ho Chi Minh]]. A guerra avia lasciatu u paese devastatu, è durante l'anni dopu parechji vietnamiani emigravanu, frà i quali i cosiddetti [[boat people]].
In u [[1978]], u Vietnamu invadì a Cambogia è cacciò u regime di i [[Khmer Rossi]]. L'annu dopu, a China attaccò u Vietnamu in una guerra corta ma viulente. E forze vietnamiane si ritironu da a Cambogia à l'iniziu di l'[[anni 1990]].
U Vietnamu ristabilì e rilazione diplomatiche cù i Stati Uniti in u [[1995]], annu in u quale diventò dinù membru di l'[[ASEAN]]. In u [[2007]], s'unì à l'[[Organisazione mundiale di u cummerciu]].
== Geugrafia ==
{{Da vede dinù|Geugrafia di u Vietnamu}}
U Vietnamu si stende longu à a costa orientale di a penisula indochinese. Hà una superficia di circa 331.000 km² è una forma stretta è allungata, chì si stende da u nordu à u sudu.
À u nordu si trovanu u delta di u fiume Rossu è i rilievi di a fruntiera cù a China. À u centru, a [[catena Annamita]] corre longu à una parte di u paese, vicinu à a costa. À u sudu si trova u grande delta di u [[Mekong]]. E colline è e muntagne occupanu una parte impurtante di u territoriu; e pianure più vaste sò quelle di i dui grandi delta.
I fiumi principali sò u [[Mekong]] è u [[fiume Rossu]]. Tramindui formanu delta fertili, impurtanti per l'agricultura è assai pupulati.
[[File:Ha Long Bay, Vietnam.jpg|thumb|A Baia di Hạ Long, patrimoniu mundiale di l'UNESCO]]
=== Clima ===
U clima varieghja secondu e regione. U nordu hà un clima subtropicale, cù staghjone più fresche, mentre chì u centru è u sudu anu un clima tropicale. A staghjone di e piove hè ligata à i mussoni. U paese hè espostu à i tifoni, à l'inundazione è à e siccità.
=== Natura è aree prutette ===
E fureste vietnamiane accoglienu una fauna ricca, ancu s'è a crescita di a pupulazione, l'agricultura è a sfruttazione di e risorse anu riduttu parechji ambienti naturali. Si trovanu mammiferi cum'è elefanti, cervi è scimmie, è numerose spezie d'[[Aves|acelli]] è di rettili.
U Vietnamu pussede parechji parchi naziunali è riserve di a biosfera. A [[baia di Hạ Long]], u [[Parcu naziunale di Phong Nha-Kẻ Bàng]], u santuariu di [[Mỹ Sơn]], a cità storica di [[Hội An]] è i munimenti di [[Huế]] sò ricunnisciuti cum'è siti di u [[Patrimoniu mundiale]] di l'[[UNESCO]]. A grotta di [[Sơn Đoòng]] hè una di e più grande grotte cunnisciute in u mondu.
[[File:Son Doong Cave 5.jpg|thumb|L'internu di a grotta di Sơn Đoòng]]
== Pupulazione ==
U Vietnamu hà più di 100 milioni d'abitanti. A pupulazione hè cuncentrata soprattuttu in e pianure è longu à e coste, in particulare in i delta di u fiume Rossu è di u Mekong, è in e grande cità.
A maiò parte di l'abitanti appartenenu à u gruppu etnicu Việt, chjamatu dinù Kinh. Frà e minurità ci sò i Tày, i Thái, i Mường, i Khmer Krom, i Hoa, i Nùng, i Hmong è i Dao. Parechje di ste cumunità campanu in e regione muntagnose o vicinu à e fruntiere.
=== Lingue è religione ===
U [[vietnamianu]] hè a lingua ufficiale è a lingua più parlata. Si scrive cù l'alfabetu latinu, adattatu à a lingua cù segni diacritichi. Si parlanu dinù parechje lingue di e minurità. U francese, lascita di u periodu culuniale, hè cunnisciutu da una parte di a pupulazione; l'inglese hè diventatu a lingua straniera più studiata.
E credenze religiose sò varie. Parechje persone praticanu forme di [[religione]] tradiziunale è u cultu di l'antenati. U [[Buddhismu]], u Confucianisimu è u Taoisimu anu avutu una influenza longa nantu à a cultura vietnamiana. Ci sò dinù cumunità cattoliche, Cao Đài è Hòa Hảo.
== Guvernu è pulitica ==
U Vietnamu hè una republica sucialista. U Partitu Cumunistu hè a forza pulitica dirighjente è hà un rollu centrale in l'istituzione. U putere legislativu appartene à l'Assemblea Naziunale, chì eleghje u presidente di a republica è u primu ministru. A custituzione attualmente in vigore hè stata aduttata in u 2013.
U paese hè urganizatu in pruvince è municipalità sottu à l'amministrazione centrale. E cità più impurtante sò Hanoi, Ho Chi Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ è Huế.
In a so pulitica estera, u Vietnamu mantene rilazione cù paesi di tutte e regione di u mondu. Ci sò, però, cuntrasti cù a China annantu à e rivendicazione territuriale in u [[Mar Cinese Meridiunale]], in particulare riguardu à l'arcipelaghi di Paracel è di Spratly.
== Ecunumia ==
{{Da vede dinù|Ecunumia di u Vietnamu}}
Dapoi u 1986, e riforme di Đổi mới anu trasfurmatu l'ecunumia vietnamiana, passendu da un sistema pianificatu à un'ecunumia di mercatu sottu à a direzzione di u Statu. U paese hà cunnisciutu una crescita ecunomica sustenuta è una calata di a puvertà.
L'agricultura ferma impurtante. U risu hè a cultura principale, cultivata soprattuttu in i delta di u Mekong è di u fiume Rossu. Si pruducenu dinù caffè, tè, canna da zuccheru, manioca, granone è soia. L'allevu è a pesca sò altre attività impurtante.
U Vietnamu pussede risorse di [[carbone]], fosfati, [[stagnu]], [[zincu]], [[oru]] è [[petroliu]]. L'industria produce tessuti, scarpe, prudutti alimentarii, cimentu è apparechji elettronichi. L'esportazione principale includenu prudutti elettronichi, vistiti, calzature, risu, caffè è prudutti di pesca.
U turismu hè una parte impurtante di l'ecunumia. I viaghjatori visitanu e cità storiche, e coste, e muntagne, i parchi naziunali è i siti patrimuniali.
== Trasporti ==
A rete stradale è ferruviaria cullega e principale cità di u paese. A linea ferruviaria più impurtante corre longu à a costa è cunnetta Hanoi cù Ho Chi Minh. I fiumi è i canali sò aduprati per u trasportu, in particulare in u delta di u Mekong. I porti marittimi anu un rollu maiò in u cummerciu internaziunale.
== Cultura ==
=== Litteratura ===
A literatura vietnamiana hà una longa tradizione, influenzata da e culture chinese è indiana. Una di l'opere più cunnisciute hè u poema epicu [[Truyện Kiều]], scrittu da [[Nguyễn Du]] à u principiu di u [[XIX sèculu]].
=== Musica è cinema ===
A musica vietnamiana comprende tradizione regiunale è generi muderni. Strumenti cum'è u đàn bầu è u đàn nhị sò aduprati in diverse forme di musica tradiziunale.
U cinema vietnamianu hà acquistatu ricunniscenza internaziunale cù filmi cum'è [[U prufume di a papaia verde]] è Cyclo, di u realizadore [[Trần Anh Hùng]].
=== Gastrunumia ===
A cucina vietnamiana hè basata soprattuttu annantu à u risu, e verdure, l'arbe aromatiche è e salse. Frà i piatti cunnisciuti ci sò u phở, una suppa cù tagliatelle, è u bánh mì, un paninu chì riflette dinù l'influenza francese.
[[File:Vietnamese Phở.jpg|thumb|Una scudella di phở, a suppa naziunale vietnamiana]]
=== Festività ===
A festa più impurtante hè u [[Tết Nguyên Đán]], u capu d'annu lunare vietnamianu. Si celebranu dinù a festa di i rè Hùng, u [[30 d'aprile]], anniversariu di a fine di a guerra è di a riunificazione, è u [[2 di settembre]], festa naziunale chì ricorda a proclamazione d'indipendenza di u 1945.
== Sport ==
Fra l'arti marziali praticati in Vietnamu ci sò u [[Vovinam]] è u Qwan Ki Do. A squadra naziunale di football hà vintu u campiunatu di l'ASEAN in u 2008 è in u [[2018]]. À i Ghjochi Olimpichi, [[Trần Hiếu Ngân]] hà vintu una medaglia d'arghjentu in taekwondo in u [[2000]]; [[Hoàng Xuân Vinh]] hà vintu a prima medaglia d'oru olimpica vietnamiana in u [[2016]].
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Vietnamu]]
ml0obycrnldjkwompwavber49kj9jqw
407210
407209
2026-10-18T08:42:54Z
Fausta Samaritani
15085
/* Note */
407210
wikitext
text/x-wiki
U '''Vietnamu''', ufficialmente a Republica Sucialista di u Vietnamu (in vietnamianu: Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam), hè un paese di l'[[Asia]] sudorientale. Cunfina à u nordu cù a [[China]], à punente cù u [[Laos]] è a [[Cambogia]], mentre ch'ellu hè bagnatu à livante è à u sudu da u [[Mar Cinese Meridiunale]]. A capitale hè [[Hanoi]].
[[File:Vietnam location map.svg|thumb|Mappa di u Vietnamu]]
U Vietnamu hè una republica sucialista à partitu unicu, guidata da u [[Partitu Cumunistu di u Vietnamu]]. A lingua ufficiale hè u [[vietnamianu]]. Dapoi u [[1986]], e riforme ecunomiche cunnisciute cù u nome di [[Đổi mới]] anu apertu u paese à u mercatu è à u cummerciu internaziunale, cuntribuendu à una crescita ecunomica rapida.
== Storia ==
{{Da vede dinù|Storia di u Vietnamu}}
=== Origine è duminazione chinese ===
I primi Stati vietnamiani si furmonu versu u [[Golfu di Tonchinu]] trà u [[IV sèculu a.C.|IV]] è u [[II sèculu a.C.]] Sicondu a tradizione, u regnu d'[[Âu Lạc]] fù cunquistatu da i Cinesi in u [[221 a.C.]] Durante parechji seculi, a regione fù sottu à a duminazione chinese, interrotta da rivolte è periodi d'autunumia.
À u principiu di u [[X sèculu]], u Vietnamu ritruvò a so indipendenza. In u [[938]], u generale [[Ngô Quyền]] scunfisse l'armata chinese à a foce di u fiume Bạch Đằng è fundò u regnu di Đại Cồ Việt. In u [[XIII sèculu]], a dinastia Trần respinse trè invasione mongole, in u [[1258]], u [[1285]] è u [[1288]].
In i seculi dopu, u paese s'allargò à u sudu, à dannu di i regni di [[Champa]] è di u [[Khmer|regnu Khmer]]. In u [[1471]], l'armate vietnamiane cunquistonu a capitale di Champa, accelerendu a decadenza di quellu regnu.
=== Culunialisimu è guerre d'indipendenza ===
Trà u [[XVII sèculu|XVII]] è u [[XVIII sèculu]], u Vietnamu allargò u so cuntrollu annantu à e terre di u delta di u Mekong. À a fine di u XVIII seculu, [[Nguyễn Ánh]] riunì u paese è fundò a dinastia Nguyễn.
À parte si da u [[1858]], a [[Francia]] cunquistò a regione. In u 1887, i territorii vietnamiani funu integrati in l'[[Indochina francese]]. Durante a [[Seconda Guerra Mundiale]], u Giappone occupò u paese, mantenendu inizialmente l'amministrazione culuniale francese. In u [[1945]], dopu à a resa giappunese, [[Hồ Chí Minh]] pruclamò l'indipendenza di a Republica Democratica di u Vietnamu.
A Francia pruvò à ristabilisce u so cuntrollu, ciò chì purtò à a [[guerra d'Indochina]]. E forze vietnamiane, guidate da Hồ Chí Minh è da u generale [[Võ Nguyên Giáp]], scunfissenu i Francesi à [[Điện Biên Phủ]] in u [[1954]].
[[File:Ho chi minh mausoleum.jpg|thumb|U Mausoleu di Ho Chi Minh in Hanoi]]
=== Divisione è guerra di u Vietnamu ===
Dopu à l'[[Accordi di Ginevra di u 1954]], u Vietnamu fù divisu pruvisoriamente in dui Stati: u [[Vietnamu di u Nordu]], cumunistu, è u [[Vietnamu di u Sud]], sustinutu da i Stati Uniti. L'elezzione previste per riunificà u paese ùn si fecenu. A guerra trà u Nordu è u Sud s'intensificò, è i Stati Uniti intervenenu cù un numeru crescente di truppe.
U cunflittu, cunnisciutu cum'è [[guerra di u Vietnamu]], causò numerose vittime è danni impurtanti. In u [[1973]], e forze statunitensi si ritironu dopu à l'accordi di pace di Parigi. In u [[1975]], l'armata nordvietnamita pigliò Saigon, mettendu fine à u guvernu di u Sud.
=== Riunificazione ===
In u [[1976]], u paese fù riunificatu ufficialmente sottu à u nome di Republica Sucialista di u Vietnamu. Saigon fù ribattizata [[Ho Chi Minh (cità)|Ho Chi Minh]]. A guerra avia lasciatu u paese devastatu, è durante l'anni dopu parechji vietnamiani emigravanu, frà i quali i cosiddetti [[boat people]].
In u [[1978]], u Vietnamu invadì a Cambogia è cacciò u regime di i [[Khmer Rossi]]. L'annu dopu, a China attaccò u Vietnamu in una guerra corta ma viulente. E forze vietnamiane si ritironu da a Cambogia à l'iniziu di l'[[anni 1990]].
U Vietnamu ristabilì e rilazione diplomatiche cù i Stati Uniti in u [[1995]], annu in u quale diventò dinù membru di l'[[ASEAN]]. In u [[2007]], s'unì à l'[[Organisazione mundiale di u cummerciu]].
== Geugrafia ==
{{Da vede dinù|Geugrafia di u Vietnamu}}
U Vietnamu si stende longu à a costa orientale di a penisula indochinese. Hà una superficia di circa 331.000 km² è una forma stretta è allungata, chì si stende da u nordu à u sudu.
À u nordu si trovanu u delta di u fiume Rossu è i rilievi di a fruntiera cù a China. À u centru, a [[catena Annamita]] corre longu à una parte di u paese, vicinu à a costa. À u sudu si trova u grande delta di u [[Mekong]]. E colline è e muntagne occupanu una parte impurtante di u territoriu; e pianure più vaste sò quelle di i dui grandi delta.
I fiumi principali sò u [[Mekong]] è u [[fiume Rossu]]. Tramindui formanu delta fertili, impurtanti per l'agricultura è assai pupulati.
[[File:Ha Long Bay, Vietnam.jpg|thumb|A Baia di Hạ Long, patrimoniu mundiale di l'UNESCO]]
=== Clima ===
U clima varieghja secondu e regione. U nordu hà un clima subtropicale, cù staghjone più fresche, mentre chì u centru è u sudu anu un clima tropicale. A staghjone di e piove hè ligata à i mussoni. U paese hè espostu à i tifoni, à l'inundazione è à e siccità.
=== Natura è aree prutette ===
E fureste vietnamiane accoglienu una fauna ricca, ancu s'è a crescita di a pupulazione, l'agricultura è a sfruttazione di e risorse anu riduttu parechji ambienti naturali. Si trovanu mammiferi cum'è elefanti, cervi è scimmie, è numerose spezie d'[[Aves|acelli]] è di rettili.
U Vietnamu pussede parechji parchi naziunali è riserve di a biosfera. A [[baia di Hạ Long]], u [[Parcu naziunale di Phong Nha-Kẻ Bàng]], u santuariu di [[Mỹ Sơn]], a cità storica di [[Hội An]] è i munimenti di [[Huế]] sò ricunnisciuti cum'è siti di u [[Patrimoniu mundiale]] di l'[[UNESCO]]. A grotta di [[Sơn Đoòng]] hè una di e più grande grotte cunnisciute in u mondu.
[[File:Son Doong Cave 5.jpg|thumb|L'internu di a grotta di Sơn Đoòng]]
== Pupulazione ==
U Vietnamu hà più di 100 milioni d'abitanti. A pupulazione hè cuncentrata soprattuttu in e pianure è longu à e coste, in particulare in i delta di u fiume Rossu è di u Mekong, è in e grande cità.
A maiò parte di l'abitanti appartenenu à u gruppu etnicu Việt, chjamatu dinù Kinh. Frà e minurità ci sò i Tày, i Thái, i Mường, i Khmer Krom, i Hoa, i Nùng, i Hmong è i Dao. Parechje di ste cumunità campanu in e regione muntagnose o vicinu à e fruntiere.
=== Lingue è religione ===
U [[vietnamianu]] hè a lingua ufficiale è a lingua più parlata. Si scrive cù l'alfabetu latinu, adattatu à a lingua cù segni diacritichi. Si parlanu dinù parechje lingue di e minurità. U francese, lascita di u periodu culuniale, hè cunnisciutu da una parte di a pupulazione; l'inglese hè diventatu a lingua straniera più studiata.
E credenze religiose sò varie. Parechje persone praticanu forme di [[religione]] tradiziunale è u cultu di l'antenati. U [[Buddhismu]], u Confucianisimu è u Taoisimu anu avutu una influenza longa nantu à a cultura vietnamiana. Ci sò dinù cumunità cattoliche, Cao Đài è Hòa Hảo.
== Guvernu è pulitica ==
U Vietnamu hè una republica sucialista. U Partitu Cumunistu hè a forza pulitica dirighjente è hà un rollu centrale in l'istituzione. U putere legislativu appartene à l'Assemblea Naziunale, chì eleghje u presidente di a republica è u primu ministru. A custituzione attualmente in vigore hè stata aduttata in u 2013.
U paese hè urganizatu in pruvince è municipalità sottu à l'amministrazione centrale. E cità più impurtante sò Hanoi, Ho Chi Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ è Huế.
In a so pulitica estera, u Vietnamu mantene rilazione cù paesi di tutte e regione di u mondu. Ci sò, però, cuntrasti cù a China annantu à e rivendicazione territuriale in u [[Mar Cinese Meridiunale]], in particulare riguardu à l'arcipelaghi di Paracel è di Spratly.
== Ecunumia ==
{{Da vede dinù|Ecunumia di u Vietnamu}}
Dapoi u 1986, e riforme di Đổi mới anu trasfurmatu l'ecunumia vietnamiana, passendu da un sistema pianificatu à un'ecunumia di mercatu sottu à a direzzione di u Statu. U paese hà cunnisciutu una crescita ecunomica sustenuta è una calata di a puvertà.
L'agricultura ferma impurtante. U risu hè a cultura principale, cultivata soprattuttu in i delta di u Mekong è di u fiume Rossu. Si pruducenu dinù caffè, tè, canna da zuccheru, manioca, granone è soia. L'allevu è a pesca sò altre attività impurtante.
U Vietnamu pussede risorse di [[carbone]], fosfati, [[stagnu]], [[zincu]], [[oru]] è [[petroliu]]. L'industria produce tessuti, scarpe, prudutti alimentarii, cimentu è apparechji elettronichi. L'esportazione principale includenu prudutti elettronichi, vistiti, calzature, risu, caffè è prudutti di pesca.
U turismu hè una parte impurtante di l'ecunumia. I viaghjatori visitanu e cità storiche, e coste, e muntagne, i parchi naziunali è i siti patrimuniali.
== Trasporti ==
A rete stradale è ferruviaria cullega e principale cità di u paese. A linea ferruviaria più impurtante corre longu à a costa è cunnetta Hanoi cù Ho Chi Minh. I fiumi è i canali sò aduprati per u trasportu, in particulare in u delta di u Mekong. I porti marittimi anu un rollu maiò in u cummerciu internaziunale.
== Cultura ==
=== Litteratura ===
A literatura vietnamiana hà una longa tradizione, influenzata da e culture chinese è indiana. Una di l'opere più cunnisciute hè u poema epicu [[Truyện Kiều]], scrittu da [[Nguyễn Du]] à u principiu di u [[XIX sèculu]].
=== Musica è cinema ===
A musica vietnamiana comprende tradizione regiunale è generi muderni. Strumenti cum'è u đàn bầu è u đàn nhị sò aduprati in diverse forme di musica tradiziunale.
U cinema vietnamianu hà acquistatu ricunniscenza internaziunale cù filmi cum'è [[U prufume di a papaia verde]] è Cyclo, di u realizadore [[Trần Anh Hùng]].
=== Gastrunumia ===
A cucina vietnamiana hè basata soprattuttu annantu à u risu, e verdure, l'arbe aromatiche è e salse. Frà i piatti cunnisciuti ci sò u phở, una suppa cù tagliatelle, è u bánh mì, un paninu chì riflette dinù l'influenza francese.
[[File:Vietnamese Phở.jpg|thumb|Una scudella di phở, a suppa naziunale vietnamiana]]
=== Festività ===
A festa più impurtante hè u [[Tết Nguyên Đán]], u capu d'annu lunare vietnamianu. Si celebranu dinù a festa di i rè Hùng, u [[30 d'aprile]], anniversariu di a fine di a guerra è di a riunificazione, è u [[2 di settembre]], festa naziunale chì ricorda a proclamazione d'indipendenza di u 1945.
== Sport ==
Fra l'arti marziali praticati in Vietnamu ci sò u [[Vovinam]] è u Qwan Ki Do. A squadra naziunale di football hà vintu u campiunatu di l'ASEAN in u 2008 è in u [[2018]]. À i Ghjochi Olimpichi, [[Trần Hiếu Ngân]] hà vintu una medaglia d'arghjentu in taekwondo in u [[2000]]; [[Hoàng Xuân Vinh]] hà vintu a prima medaglia d'oru olimpica vietnamiana in u [[2016]].
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Vietnam]]
o4k2b3v4cevawmpuxgia00dgl7p152f
407211
407210
2026-10-18T08:51:50Z
Fausta Samaritani
15085
407211
wikitext
text/x-wiki
U '''Vietnam''', ò ''Vietnamu'', ufficialmente a Republica Sucialista di u Vietnam (in vietnamianu: Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam), hè un paese di l'[[Asia]] sudorientale. Cunfina à u nordu cù a [[China]], à punente cù u [[Laos]] è a [[Cambogia]], mentre ch'ellu hè bagnatu à livante è à u sudu da u [[Mar Cinese Meridiunale]]. A capitale hè [[Hanoi]].
[[File:Vietnam location map.svg|thumb|Mappa di u Vietnamu]]
U Vietnam hè una republica sucialista à partitu unicu, guidata da u [[Partitu Cumunistu di u Vietnam]]. A lingua ufficiale hè u [[vietnamianu]]. Dapoi u [[1986]], e riforme ecunomiche cunnisciute cù u nome di [[Đổi mới]] anu apertu u paese à u mercatu è à u cummerciu internaziunale, cuntribuendu à una crescita ecunomica rapida.
== Storia ==
{{Da vede dinù|Storia di u Vietnam}}
=== Origine è duminazione chinese ===
I primi Stati vietnamiani si furmonu versu u [[Golfu di Tonchinu]] trà u [[IV sèculu a.C.|IV]] è u [[II sèculu a.C.]] Sicondu a tradizione, u regnu d'[[Âu Lạc]] fù cunquistatu da i Cinesi in u [[221 a.C.]] Durante parechji seculi, a regione fù sottu à a duminazione chinese, interrotta da rivolte è periodi d'autunumia.
À u principiu di u [[X sèculu]], u Vietnam ritruvò a so indipendenza. In u [[938]], u generale [[Ngô Quyền]] scunfisse l'armata chinese à a foce di u fiume Bạch Đằng è fundò u regnu di Đại Cồ Việt. In u [[XIII sèculu]], a dinastia Trần respinse trè invasione mongole, in u [[1258]], u [[1285]] è u [[1288]].
In i seculi dopu, u paese s'allargò à u sudu, à dannu di i regni di [[Champa]] è di u [[Khmer|regnu Khmer]]. In u [[1471]], l'armate vietnamiane cunquistonu a capitale di Champa, accelerendu a decadenza di quellu regnu.
=== Culunialisimu è guerre d'indipendenza ===
Trà u [[XVII sèculu|XVII]] è u [[XVIII sèculu]], u Vietnam allargò u so cuntrollu annantu à e terre di u delta di u Mekong. À a fine di u XVIII sèculu, [[Nguyễn Ánh]] riunì u paese è fundò a dinastia Nguyễn.
À parte si da u [[1858]], a [[Francia]] cunquistò a regione. In u 1887, i territorii vietnamiani funu integrati in l'[[Indochina francese]]. Durante a [[Seconda Guerra Mundiale]], u Giappone occupò u paese, mantenendu inizialmente l'amministrazione culuniale francese. In u [[1945]], dopu à a resa giappunese, [[Hồ Chí Minh]] pruclamò l'indipendenza di a Republica Democratica di u Vietnam.
A Francia pruvò à ristabilisce u so cuntrollu, ciò chì purtò à a [[guerra d'Indochina]]. E forze vietnamiane, guidate da Hồ Chí Minh è da u generale [[Võ Nguyên Giáp]], scunfissenu i Francesi à [[Điện Biên Phủ]] in u [[1954]].
[[File:Ho chi minh mausoleum.jpg|thumb|U Mausoleu di Ho Chi Minh in Hanoi]]
=== Divisione è guerra di u Vietnamu ===
Dopu à l'[[Accordi di Ginevra di u 1954]], u Vietnam fù divisu pruvisoriamente in dui Stati: u [[Vietnam di u Nordu]], cumunistu, è u [[Vietnam di u Sudu]], sustinutu da i Stati Uniti. L'elezzione previste per riunificà u paese ùn si fecenu. A guerra trà u Nordu è u Sud s'intensificò, è i Stati Uniti intervenenu cù un numeru crescente di truppe.
U cunflittu, cunnisciutu cum'è [[guerra di Vietnam]], causò numerose vittime è danni impurtanti. In u [[1973]], e forze statunitensi si ritironu dopu à l'accordi di pace di Parigi. In u [[1975]], l'armata nordvietnamita pigliò Saigon, mettendu fine à u guvernu di u Sudu.
=== Riunificazione ===
In u [[1976]], u paese fù riunificatu ufficialmente sottu à u nome di Republica Sucialista di u Vietnamu. Saigon fù ribattizata [[Ho Chi Minh (cità)|Ho Chi Minh]]. A guerra avia lasciatu u paese devastatu, è durante l'anni dopu parechji vietnamiani emigravanu, frà i quali i cosiddetti [[boat people]].
In u [[1978]], u Vietnam invadì a Cambogia è cacciò u regime di i [[Khmer Rossi]]. L'annu dopu, a China attaccò u Vietnam in una guerra corta ma viulente. E forze vietnamiane si ritironu da a Cambogia à l'iniziu di l'[[anni 1990]].
U Vietnam ristabilì e rilazione diplomatiche cù i Stati Uniti in u [[1995]], annu in u quale diventò dinù membru di l'[[ASEAN]]. In u [[2007]], s'unì à l'[[Organisazione mundiale di u cummerciu]].
== Geugrafia ==
{{Da vede dinù|Geugrafia di u Vietnam}}
U Vietnam si stende longu à a costa orientale di a penisula indochinese. Hà una superficia di circa 331.000 km² è una forma stretta è allungata, chì si stende da u nordu à u sudu.
À u nordu si trovanu u delta di u fiume Rossu è i rilievi di a fruntiera cù a China. À u centru, a [[catena Annamita]] corre longu à una parte di u paese, vicinu à a costa. À u sudu si trova u grande delta di u [[Mekong]]. E colline è e muntagne occupanu una parte impurtante di u territoriu; e pianure più vaste sò quelle di i dui grandi delta.
I fiumi principali sò u [[Mekong]] è u [[fiume Rossu]]. Tramindui formanu delta fertili, impurtanti per l'agricultura è assai pupulati.
[[File:Ha Long Bay, Vietnam.jpg|thumb|A Baia di Hạ Long, patrimoniu mundiale di l'UNESCO]]
=== Clima ===
U clima varieghja secondu e regione. U nordu hà un clima subtropicale, cù staghjone più fresche, mentre chì u centru è u sudu anu un clima tropicale. A staghjone di e piove hè ligata à i mussoni. U paese hè espostu à i tifoni, à l'inundazione è à e siccità.
=== Natura è aree prutette ===
E fureste vietnamiane accoglienu una fauna ricca, ancu s'è a crescita di a pupulazione, l'agricultura è a sfruttazione di e risorse anu riduttu parechji ambienti naturali. Si trovanu mammiferi cum'è elefanti, cervi è scimmie, è numerose spezie d'[[Aves|acelli]] è di rettili.
U Vietnam pussede parechji parchi naziunali è riserve di a biosfera. A [[baia di Hạ Long]], u [[Parcu naziunale di Phong Nha-Kẻ Bàng]], u santuariu di [[Mỹ Sơn]], a cità storica di [[Hội An]] è i munimenti di [[Huế]] sò ricunnisciuti cum'è siti di u [[Patrimoniu mundiale]] di l'[[UNESCO]]. A grotta di [[Sơn Đoòng]] hè una di e più grande grotte cunnisciute in u mondu.
[[File:Son Doong Cave 5.jpg|thumb|L'internu di a grotta di Sơn Đoòng]]
== Pupulazione ==
U Vietnam hà più di 100 milioni d'abitanti. A pupulazione hè cuncentrata soprattuttu in e pianure è longu à e coste, in particulare in i delta di u fiume Rossu è di u Mekong, è in e grande cità.
A maiò parte di l'abitanti appartenenu à u gruppu etnicu Việt, chjamatu dinù Kinh. Frà e minurità ci sò i Tày, i Thái, i Mường, i Khmer Krom, i Hoa, i Nùng, i Hmong è i Dao. Parechje di ste cumunità campanu in e regione muntagnose o vicinu à e fruntiere.
=== Lingue è religione ===
U [[vietnamianu]] hè a lingua ufficiale è a lingua più parlata. Si scrive cù l'alfabetu latinu, adattatu à a lingua cù segni diacritichi. Si parlanu dinù parechje lingue di e minurità. U francese, lascita di u periodu culuniale, hè cunnisciutu da una parte di a pupulazione; l'inglese hè diventatu a lingua straniera più studiata.
E credenze religiose sò varie. Parechje persone praticanu forme di [[religione]] tradiziunale è u cultu di l'antenati. U [[Buddhismu]], u Confucianisimu è u Taoisimu anu avutu una influenza longa nantu à a cultura vietnamiana. Ci sò dinù cumunità cattoliche, Cao Đài è Hòa Hảo.
== Guvernu è pulitica ==
U Vietnam hè una republica sucialista. U Partitu Cumunistu hè a forza pulitica dirighjente è hà un rollu centrale in l'istituzione. U putere legislativu appartene à l'Assemblea Naziunale, chì eleghje u presidente di a republica è u primu ministru. A custituzione attualmente in vigore hè stata aduttata in u 2013.
U paese hè urganizatu in pruvince è municipalità sottu à l'amministrazione centrale. E cità più impurtante sò Hanoi, Ho Chi Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ è Huế.
In a so pulitica estera, u Vietnam mantene rilazione cù paesi di tutte e regione di u mondu. Ci sò, però, cuntrasti cù a China annantu à e rivendicazione territuriale in u [[Mar Cinese Meridiunale]], in particulare riguardu à l'arcipelaghi di Paracel è di Spratly.
== Ecunumia ==
{{Da vede dinù|Ecunumia di u Vietnam}}
Dapoi u 1986, e riforme di Đổi mới anu trasfurmatu l'ecunumia vietnamiana, passendu da un sistema pianificatu à un'ecunumia di mercatu sottu à a direzzione di u Statu. U paese hà cunnisciutu una crescita ecunomica sustenuta è una calata di a puvertà.
L'agricultura ferma impurtante. U risu hè a cultura principale, cultivata soprattuttu in i delta di u Mekong è di u fiume Rossu. Si pruducenu dinù caffè, tè, canna da zuccheru, manioca, granone è soia. L'allevu è a pesca sò altre attività impurtante.
U Vietnam pussede risorse di [[carbone]], fosfati, [[stagnu]], [[zincu]], [[oru]] è [[petroliu]]. L'industria produce tessuti, scarpe, prudutti alimentarii, cimentu è apparechji elettronichi. L'esportazione principale includenu prudutti elettronichi, vistiti, calzature, risu, caffè è prudutti di pesca.
U turismu hè una parte impurtante di l'ecunumia. I viaghjatori visitanu e cità storiche, e coste, e muntagne, i parchi naziunali è i siti patrimuniali.
== Trasporti ==
A rete stradale è ferruviaria cullega e principale cità di u paese. A linea ferruviaria più impurtante corre longu à a costa è cunnetta Hanoi cù Ho Chi Minh. I fiumi è i canali sò aduprati per u trasportu, in particulare in u delta di u Mekong. I porti marittimi anu un rollu maiò in u cummerciu internaziunale.
== Cultura ==
=== Litteratura ===
A literatura vietnamiana hà una longa tradizione, influenzata da e culture chinese è indiana. Una di l'opere più cunnisciute hè u poema epicu [[Truyện Kiều]], scrittu da [[Nguyễn Du]] à u principiu di u [[XIX sèculu]].
=== Musica è cinema ===
A musica vietnamiana comprende tradizione regiunale è generi muderni. Strumenti cum'è u đàn bầu è u đàn nhị sò aduprati in diverse forme di musica tradiziunale.
U cinema vietnamianu hà acquistatu ricunniscenza internaziunale cù filmi cum'è [[U prufume di a papaia verde]] è Cyclo, di u realizadore [[Trần Anh Hùng]].
=== Gastrunumia ===
A cucina vietnamiana hè basata soprattuttu annantu à u risu, e verdure, l'arbe aromatiche è e salse. Frà i piatti cunnisciuti ci sò u phở, una suppa cù tagliatelle, è u bánh mì, un paninu chì riflette dinù l'influenza francese.
[[File:Vietnamese Phở.jpg|thumb|Una scudella di phở, a suppa naziunale vietnamiana]]
=== Festività ===
A festa più impurtante hè u [[Tết Nguyên Đán]], u capu d'annu lunare vietnamianu. Si celebranu dinù a festa di i rè Hùng, u [[30 d'aprile]], anniversariu di a fine di a guerra è di a riunificazione, è u [[2 di settembre]], festa naziunale chì ricorda a proclamazione d'indipendenza di u 1945.
== Sport ==
Fra l'arti marziali praticati in Vietnam ci sò u [[Vovinam]] è u Qwan Ki Do. A squadra naziunale di football hà vintu u campiunatu di l'ASEAN in u 2008 è in u [[2018]]. À i Ghjochi Olimpichi, [[Trần Hiếu Ngân]] hà vintu una medaglia d'arghjentu in taekwondo in u [[2000]]; [[Hoàng Xuân Vinh]] hà vintu a prima medaglia d'oru olimpica vietnamiana in u [[2016]].
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Vietnam]]
s9l2u7u2l6xwasj9z2rhyb1zn4m8cmk
Sistema solare
0
25685
407184
407134
2026-10-17T14:41:38Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407184
wikitext
text/x-wiki
[[File:Solar System True Color CO.png|miniatura|Rappresentazione di u sistema solare.<br />Distanzi ùn sò micca à scala.]]
U '''sistema sulari''' hè un sistema planetariu custituitu da una varietà di corpi celesti, tenuti in orbita da a forza gravitazionale di u [[Soli]]; hà un diamitru di circa 120-130 - 0,0019 anni luce, intesu cum'è l'area di u spaziu chì hè sottumessu à u ventu di u sole, lascendu fora l'immensa zona sottumessa solu à a gravità solare. Hè situatu in u bracciu d'Orione di a [[Strada di Roma|Via Lattea]] è orbita u centru galatticu à una distanza di circa {{M|26700}} è una velocità di {{M|230}}; hè stimatu chì u sistema sulari pigghia circa 225-250 milioni d'anni per compie una rivoluzione intornu à u centru galatticu.
U sistema solare hè custituitu da u Soli, chì solu pussede u 99,86% di a massa di u sistema sanu, ottu pianeti (quattru rocciosi interni è quattru giganti di gas esterni), cinque pianeti nani, è i so rispittivu satelliti naturali, è da parechji altri corpi più chjuchi; sta categuria include asteroidi, largamente divisu trà dui cinture di [[Asteroide|asteroidi]], chjamati cinturione principale è cinturione di Kuiper),[[Cometa|comete]], situate principarmenti in l'ipotetica nuvola di Oort, meteoridi è polveri interplanetari, chì inseme custituiscenu u 0,14% restante di u sistema.
In ordine di distanza da u Sole, l'ottu pianeti sò: [[Mercuriu (pianeta)|Mercuriu]], [[Venera|Venere]]. U ventu solare, un flussu di plasma generatu da l'espansione cuntinuu di a corona solare, permea tuttu u sistema solare, creendu una bolla in u mediu interstellare cunnisciutu cum'è l'heliosfera, chì si estende à più di u mezu di u discu diffusu.
[[Categoria:Soli]]
[[Categoria:Strada di Roma]]
bgcc9b7ed2cz8g6y4ntupl4n3gy9bjb
1957
0
26700
407189
404457
2026-10-17T17:21:58Z
Mistico Dois
16475
407189
wikitext
text/x-wiki
U '''1957''' (in [[nùmeri rumani]] MCMLVII) hè un [[annu]] di u XX sèculu.
{{Annu|XIX sèculu|XX sèculu|XXI sèculu|1930|1940|1950|1960|1970|1953|1954|1955|1956|1957|1958|1959|1960|1961}}
== Eventi ==
[[File:1957 Maserati 200SI.JPG|thumb|200px|right|[[Maserati]] 200SI, 1957]]
=== [[Premiu Nobel|Prèmii Nobel]] 1957 [[Image:NobelP.png|50px]] ===
[[Prèmiu Nobel per a Pace]]: <br>
[[Prèmiu Nobel per a Litteratura]]: <br>
[[Prèmiu Nobel per a Medicina]]: <br>
[[Prèmiu Nobel per a Fìsica]]: <br>
[[Prèmiu Nobel per a Chìmica]]: <br>
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
* [[24 nuvembri]]: [[Diego Rivera]], pittore è muralista messicanu.
<gallery>
Paolo Monti - Servizio fotografico (Italia, 1968) - BEIC 6361576.jpg|<small>[[Ottone Rosai]] ([[Firenze]], [[28 d'aprile]] [[1895]] - [[Ivrea]], [[13 di maghju]] 1957)</small>
</gallery>
== In Còrsica ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1957 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1957]
[[Categoria:Anni di u XX seculu|#]]
{{c-supranu}}
9kcv9jvwktpm3jbity76rw97x0f85h7
1886
0
27243
407188
406555
2026-10-17T17:20:45Z
Mistico Dois
16475
407188
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
U '''1886''' (MDCCCLXXXVI in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu.
{{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1860|1870|1880|1890|1900|1882|1883|1884|1885|1886|1887|1888|1889|1890}}
[[File:Casino mauresque de Dieppe.jpg|thumb|300px|right|[[Dieppe]], Casino mauresque]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
* [[13 di dicembre]]: [[Diego Rivera]], pittore è muralista messicanu.
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
Amilcare Ponchielli.jpg|<small>[[Amilcare Ponchielli]] (Paderno Fasolaro, [[31 d'aostu]] [[1834]] - Milanu, [[16 di ghjennaghju]] 1886)</small>
Agostino Bertani 2.jpg|<small>[[Agostinu Bertani]] ([[Milanu]], [[19 uttrovi]] [[1812]] - [[Roma]], [[30 d'aprile]] 1886)</small>
</gallery>
== In Córsica ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1886 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1886]
[[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]]
akg8phh62afy2xkm8ic3na8vjnaupiv
1510
0
27510
407196
406170
2026-10-18T00:15:47Z
Oursana
9090
-+The Aldobrandini Madonna.jpg
407196
wikitext
text/x-wiki
U '''1510''' (MDX in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu.
{{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1480|1490|1500|1510|1520|1506|1507|1508|1509|1510|1511|1512|1513|1514}}
[[File:The Aldobrandini Madonna.jpg|thumb|250px|right|[[Raffaello Sanzio]]. A ''Madonna Aldobrandini'' ([[Londra]] - [[National Gallery]])]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
Sandro Botticelli 083.jpg|<small>[[Lisandru Botticelli]] (Alessandro di Mariano di Vanni Filipepi) ([[Firenze]], [[1 di marzu]] [[1445]]-Firenze, [[17 di maghju]] 1510)</small>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1510 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1510]
[[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]]
fpyyugsnbbbolloffm2zwshm2dprquz
1586
0
27793
407191
407077
2026-10-17T18:27:41Z
Fausta Samaritani
15085
file
407191
wikitext
text/x-wiki
'''1586''' (MDLXXXVI in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu.
{{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1560|1570|1580|1590|1600|1582|1583|1584|1585|1586|1587|1588|1589|1590}}
[[File:First Japanese Embassy to Europe 1586.png|thumb|300px|right|''A prima ambasciata giappunese in Europa'' (1586)]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1586 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1586]
[[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]]
31lucr34defu45fe24dyqqfam11ov1c
1587
0
27794
407192
407078
2026-10-17T18:31:39Z
Fausta Samaritani
15085
file
407192
wikitext
text/x-wiki
'''1587''' (MDLXXXVII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu.
{{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1560|1570|1580|1590|1600|1583|1584|1585|1586|1587|1588|1589|1590|1591}}
[[File:Ludovico Carracci 001.jpg|thumb|200px|right|[[Lodovicu Carracci]], ''U sposalizio di a [[Vergine Maria]]'' (1587)]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1587 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1587]
[[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]]
3tzqfcm4pq80dvsa9wfbqgu4004qak7
1588
0
27795
407193
407079
2026-10-17T18:34:51Z
Fausta Samaritani
15085
file
407193
wikitext
text/x-wiki
'''1588''' (MDLXXXVIII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. [[Annata bisesta]].
{{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1560|1570|1580|1590|1600|1584|1585|1586|1587|1588|1589|1590|1591|1592}}
[[File:Gerolamo Mercuriale.jpeg|thumb|200px|right|''[[Gerolamo Mercuriale]]'', (1588)]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1588 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1588]
[[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]]
e81nbkxp0lpazybxf7ahan1fkpv97sh
Camille Pissarro
0
27802
407187
407152
2026-10-17T17:19:24Z
Mistico Dois
16475
407187
wikitext
text/x-wiki
[[File:Pissarro-portrait.jpg|thumb|250px|Camille Pissarro]]
'''Camille Pissarro''' (Charlotte Amalie, [[10 di lugliu]] [[1830]] – [[Parighji]], [[13 nuvembri]] [[1903]]) hè statu un pittore [[Francia|franco]]-[[Danimarca|danese]]. Naticu di l'isula di Saint Thomas, oghje in l'Isule Vergine Americane, ma tandu appartinente à l'Indie Occidentale Danese.
A so impurtanza risiede in u rolu fundamentale ch'ellu hà avutu tantu in u sviluppu di l'impressionismu chè di u pustimpressionismu. Pissarro hà studiatu cù grandi precursori, cum'è [[Gustave Courbet]] è [[Jean-Baptiste-Camille Corot]].
In u [[1873]], hà aiutatu à fundà una sucità cullettiva di quindici artisti, diventendu a figura centrale di u gruppu impressionistu è incuraghjendu l'altri membri. Più tardi, hà travagliatu cù [[Georges Seurat]] è [[Paul Signac]], mumentu induve ellu hà aduttatu u stile neoimpressionistu à 54 anni.
U storicu di l'arte John Rewald hà chjamatu Pissarro u ''decanu di i pittori impressionisti'', micca solu per esse u più anzianu di u gruppu, ma dinò ''in virtù di a so sapienza è di a so persunalità equilibrata, calorosa è affabile''.
Pissarro hè statu l'unicu artistu chì hà espostu in tutte l'ottu espusizioni impressioniste di Parigi, da u [[1874]] à u [[1886]]. Ellu ''hà agitu cum'è una figura paterna micca solu per l'impressionisti, ma dinò per i quattru principali pustimpressionisti: [[Paul Cézanne]], [[Georges Seurat]], [[Paul Gauguin]] è [[Vincent van Gogh]]'', sicondu u storicu di l'arte Patrick Baade.
{{C-supranu}}
{{DEFAULTSORT:Pissarro, Camille}}
[[Categoria:Pittore]]
[[Categoria:Francesu]]
[[Categoria:Danese]]
[[Categoria:Biugrafia]]
a3ep0thx7umqkgobqodm28ph5enn5vp
1589
0
27804
407194
407155
2026-10-17T18:39:46Z
Fausta Samaritani
15085
file
407194
wikitext
text/x-wiki
'''1589''' (MDLXXXIX in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu.
{{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1560|1570|1580|1590|1600|1585|1586|1587|1588|1589|1590|1591|1592|1593}}
[[File:Presumed Self-Portrait as St. Catherine of Alexandria, Barbara Longhi.jpg|thumb|230px|right|[[Barbara Longhi]], ''[[Santa Caterina d'Alessandria]]'']]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1589 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1589]
[[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]]
cv73flbtq9fm71xrmro15xcpm4r5coj
1590
0
27805
407195
407156
2026-10-17T18:45:20Z
Fausta Samaritani
15085
file
407195
wikitext
text/x-wiki
'''1590''' (MDXC in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu.
{{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1560|1570|1580|1590|1600|1586|1587|1588|1589|1590|1591|1592|1593|1594}}
[[File:Cosimo II de' Medici con la governante Costanza della Gherardesca.jpg|thumb|200px|right|''[[Cosimo II de Medici]] è Costanza di a Gherardesca'' (1590)]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1590 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1590]
[[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]]
d258nd9shcajm3yezfsdz9dw0sl3rbi
Categoria:Galassie di u gruppu lucale
14
27806
407179
2026-10-17T14:14:56Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407179
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Astrunumia]]
0hmo2wuxwkx8mhwlnb5x63ap738iynv
407180
407179
2026-10-17T14:18:11Z
Fausta Samaritani
15085
407180
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Galassie]]
75qvbbbendyzyurur4ckf0rjz3zsn28
407185
407180
2026-10-17T14:47:10Z
Fausta Samaritani
15085
redirect
407185
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT[[Categoria:Galassii di u Gruppu Lucali]]
<br>
[[Categoria:Galassie]]
l3mcfwjo37lu90slkcl3geyocv42gvz
Categoria:Galassie
14
27807
407181
2026-10-17T14:19:34Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407181
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Astrunumia]]
0hmo2wuxwkx8mhwlnb5x63ap738iynv
Categoria:Strada di Roma
14
27808
407183
2026-10-17T14:38:53Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407183
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Galassie]]
75qvbbbendyzyurur4ckf0rjz3zsn28
Euscorpiidae
0
27809
407205
2026-10-18T08:18:49Z
Fausta Samaritani
15085
pagina nova
407205
wikitext
text/x-wiki
Famiglia di i '''Euscorpiida'''.
=== Listinu di i Euscorpiida ===
;S
[[Scurpionu neru]]
[[Categoria:Euscorpiida]]
3o7sf6ws4cm7a8qsz2s307ywkbwq146
407207
407205
2026-10-18T08:28:21Z
Fausta Samaritani
15085
file
407207
wikitext
text/x-wiki
Famiglia di i '''Euscorpiida'''.
[[File:Euscorpius carpathicus eating.jpg|thumb|2oopx|right|''[[Euscorpius carpathicus]]'']]
[[File:180928-Skorpion-01.jpg|thumb|250px|right|''Euscorpius flavicaudis'']]
=== Listinu di i Euscorpiida ===
;S
[[Scurpionu neru]] (''Euscorpius flavicaudis'')
[[Categoria:Euscorpiida]]
l7r6mu8ii5cgns48iiot7xqq071n39h
Virus
0
27810
407208
2026-10-18T08:30:20Z
Articulivitali
28749
Pàgina creata cù "'''Virus''' pò riferisce à: == Biulugia == * '''[[Virus (biolugia)|Virus]]''' – entità biologica elementaria cù e caratteristiche d'un [[Parassitismu|parassitu]] ubligatoriu == Cinema == * '''''[[Virus (film 1980)|Virus]]''''' – filmu di u 1980 direttu da [[Bruno Mattei]] * '''''[[Ebola: area di contagio|Virus]]''''' – filmu televisivu di u 1995 direttu da [[Armand Mastroianni]], distribuitu in Italia cù u titulu di ''Ebola: area di contagio'' * '''''Viru..."
407208
wikitext
text/x-wiki
'''Virus''' pò riferisce à:
== Biulugia ==
* '''[[Virus (biolugia)|Virus]]''' – entità biologica elementaria cù e caratteristiche d'un [[Parassitismu|parassitu]] ubligatoriu
== Cinema ==
* '''''[[Virus (film 1980)|Virus]]''''' – filmu di u 1980 direttu da [[Bruno Mattei]]
* '''''[[Ebola: area di contagio|Virus]]''''' – filmu televisivu di u 1995 direttu da [[Armand Mastroianni]], distribuitu in Italia cù u titulu di ''Ebola: area di contagio''
* '''''[[Virus (film 1996)|Virus]]''''' – filmu di u 1996 direttu da [[Allan A. Goldstein]]
* '''''[[Virus (film 1999)|Virus]]''''' – filmu di u 1999 direttu da [[John Bruno]]
* '''''[[Virus (film 2003)|Virus]]''''' – filmu di u 2003 direttu da [[Francesco Campanini]]
== Literatura è figuretti ==
* '''''[[Virus (Clive Cussler)|Virus]]''''' (''Vixen 03'') – rumanzu di [[Clive Cussler]] di u 1978
* '''''[[Virus (Dark Horse Comics)|Virus]]''''' – figuretti di Chuck Pfarrer publicatu da [[Dark Horse Comics]]
== Musica ==
* '''[[Virus (gruppu musicale argentino)|Virus]]''' – gruppu musicale argentinu
* '''[[Virus (gruppu musicale britannico)|Virus]]''' – gruppu musicale britannicu
* '''[[Virus (gruppu musicale russiu)|Virus]]''' – gruppu musicale russiu
=== Singuli ===
* '''''[[Virus (KMFDM)|Virus]]''''' – singulu di [[KMFDM]] di u 1989
* '''''[[Virus (Iron Maiden)|Virus]]''''' – singulu di [[Iron Maiden]] di u 1996
* '''''[[Virus (Skiantos)|Virus]]''''' – singulu di [[Skiantos]] di u 2002
* '''''[[Virus (LaFee)|Virus]]''''' – singulu di [[LaFee]] di u 2006
* '''''[[Virus (Björk)|Virus]]''''' – singulu di [[Björk]] di u 2011
* '''''[[Virus (How About Now)]]''''' – singulu di [[Martin Garrix]] è MOTi di u 2014
=== Album ===
* '''''[[Virus (Joe Barbieri)|Virus]]''''' – album di [[Joe Barbieri]] di u 1998
* '''''[[Virus (Tagada Jones)|Virus]]''''' – album di [[Tagada Jones]] di u 1999
* '''''[[Virus (Hypocrisy)|Virus]]''''' – album di [[Hypocrisy]] di u 2005
* '''''[[Virus (Heavenly)|Virus]]''''' – album di [[Heavenly (gruppu musicale francese)|Heavenly]] di u 2006
* '''''[[Virus (PAY)|Virus]]''''' – album di [[PAY (gruppu musicale)|PAY]] di u 2012
* '''''[[Virus (Excision)|Virus]]''''' – album di [[Excision (musicista)|Excision]] di u 2016
* '''''[[Virus (Haken)|Virus]]''''' – album di [[Haken]] di u 2020
* '''''[[Virus (Noyz Narcos)|Virus]]''''' – album di [[Noyz Narcos]] di u 2022
== Ghjochi è videoghjochi ==
* '''''[[Virus (videoghjocu 1987)|Virus]]''''' – videoghjocu di u 1987 per Archimedes, Amiga, Atari ST, DOS è ZX Spectrum
* '''''[[Virus (videoghjocu 1997 Saturn)|Virus]]''''' – videoghjocu di u 1997 per Saturn
* '''''[[Virus (videoghjocu 1997 Windows)|Virus]]''''' – videoghjocu di u 1997 per Windows
* '''''[[Virus: It Is Aware]]''''' – videoghjocu di u 1999 per PlayStation
* '''''[[Virus (ghjocu)|Virus]]''''' – ghjocu di sucetà di u 2016
== Persone ==
* '''[[Virus (wrestler)|Virus]]''' – pseudonimu di Ricardo Amezquita Carreño, [[wrestler]] messicanu
== Altru ==
* '''[[Virus (informatica)|Virus]]''' – codice informaticu eseguibile capace di fà copie di sè stessu
* '''[[Virus (centru suciale)|Virus]]''' – [[centru suciale]] milanese attivu in l'[[anni 1980|anni ottanta]] di u XXu seculu
== Pagine cunnesse ==
* [[The Virus]]
* [[Virale]]
[[Categoria:Pagine di disambiguazione]]
56nd842p3hnsfnmj6uefjc7lbz654o4
407212
407208
2026-10-18T09:00:34Z
Fausta Samaritani
15085
fix, link, categoria
407212
wikitext
text/x-wiki
{{Nota disambigua-supranu}}
'''Virus''' pò riferisce à:
== Biulugia ==
* '''[[Virus (biolugia)|Virus]]''' – entità biologica elementaria cù e caratteristiche d'un [[Parassitismu|parassitu]] ubligatoriu.
== Cinema ==
* '''''[[Virus (film 1980)|Virus]]''''' – filmu di u 1980 direttu da [[Bruno Mattei]].
* '''''[[Ebola: area di contagio|Virus]]''''' – filmu televisivu di u 1995 direttu da [[Armand Mastroianni]], distribuitu in Italia cù u titulu di ''Ebola: area di contagio''.
* '''''[[Virus (film 1996)|Virus]]''''' – filmu di u [[1996]] direttu da [[Allan A. Goldstein]].
* '''''[[Virus (film 1999)|Virus]]''''' – filmu di u [[1999]] direttu da [[John Bruno]].
* '''''[[Virus (film 2003)|Virus]]''''' – filmu di u [[2003]] direttu da [[Francesco Campanini]].
== Literatura è figuretti ==
* '''''[[Virus (Clive Cussler)|Virus]]''''' (''Vixen 03'') – rumanzu di [[Clive Cussler]] di u 1978.
* '''''[[Virus (Dark Horse Comics)|Virus]]''''' – figuretti di Chuck Pfarrer publicatu da [[Dark Horse Comics]].
== Musica ==
* '''[[Virus (gruppu musicale argentino)|Virus]]''' – gruppu musicale argentinu.
* '''[[Virus (gruppu musicale britannico)|Virus]]''' – gruppu musicale britannicu.
* '''[[Virus (gruppu musicale russiu)|Virus]]''' – gruppu musicale russiu.
=== Singuli ===
* '''''[[Virus (KMFDM)|Virus]]''''' – singulu di [[KMFDM]] di u 1989.
* '''''[[Virus (Iron Maiden)|Virus]]''''' – singulu di [[Iron Maiden]] di u 1996.
* '''''[[Virus (Skiantos)|Virus]]''''' – singulu di [[Skiantos]] di u 2002.
* '''''[[Virus (LaFee)|Virus]]''''' – singulu di [[LaFee]] di u 2006.
* '''''[[Virus (Björk)|Virus]]''''' – singulu di [[Björk]] di u 2011.
* '''''[[Virus (How About Now)]]''''' – singulu di [[Martin Garrix]] è MOTi di u 2014.
=== Album ===
* '''''[[Virus (Joe Barbieri)|Virus]]''''' – album di [[Joe Barbieri]] di u 1998.
* '''''[[Virus (Tagada Jones)|Virus]]''''' – album di [[Tagada Jones]] di u 1999.
* '''''[[Virus (Hypocrisy)|Virus]]''''' – album di [[Hypocrisy]] di u 2005.
* '''''[[Virus (Heavenly)|Virus]]''''' – album di [[Heavenly (gruppu musicale francese)|Heavenly]] di u 2006.
* '''''[[Virus (PAY)|Virus]]''''' – album di [[PAY (gruppu musicale)|PAY]] di u 2012.
* '''''[[Virus (Excision)|Virus]]''''' – album di [[Excision (musicista)|Excision]] di u 2016.
* '''''[[Virus (Haken)|Virus]]''''' – album di [[Haken]] di u 2020.
* '''''[[Virus (Noyz Narcos)|Virus]]''''' – album di [[Noyz Narcos]] di u 2022.
== Ghjochi è videoghjochi ==
* '''''[[Virus (videoghjocu 1987)|Virus]]''''' – videoghjocu di u 1987 per Archimedes, Amiga, Atari ST, DOS è ZX Spectrum.
* '''''[[Virus (videoghjocu 1997 Saturn)|Virus]]''''' – videoghjocu di u 1997 per Saturn.
* '''''[[Virus (videoghjocu 1997 Windows)|Virus]]''''' – videoghjocu di u 1997 per Windows.
* '''''[[Virus: It Is Aware]]''''' – videoghjocu di u ..[[1999]] per PlayStation.
* '''''[[Virus (ghjocu)|Virus]]''''' – ghjocu di sucetà di u [[2016]].
== Persone ==
* '''[[Virus (wrestler)|Virus]]''' – pseudonimu di Ricardo Amezquita Carreño, [[wrestler]] messicanu.
== Altru ==
* '''[[Virus (informatica)|Virus]]''' – codice informaticu eseguibile capace di fà copie di sè stessu.
* '''[[Virus (centru suciale)|Virus]]''' – [[centru suciale]] milanese attivu in l'[[anni 1980|anni ottanta]] di u [[XX sèculu]].
== Pagine cunnesse ==
* [[The Virus]]
* [[Virale]]
[[Categoria:Disambiguazione]]
nisykjhbfnkmbfk4ylt1q4zu7rnkxyh
Putere d'acquistu
0
27811
407213
2026-10-18T09:11:24Z
Articulivitali
28749
Pàgina creata cù "'''U putere d'acquistu''' hè a quantità di bè è servizii chì ponu esse acquistati cù una unità di [[muneta]]. Matematicamente, hè definitu cum'è l'inversu di l'[[indice generale di i prezzi]] registratu in un [[sistema ecunomicu]] à una certa data: <math>P.A.(t) = \frac {1}{P_t}</math>, induve <math>P_t</math> hè appuntu u livellu generale di i prezzi à u tempu t. U putere d'acquistu di una [[muneta]] dà un'indicazione di quantu bè cumpostu (un panie..."
407213
wikitext
text/x-wiki
'''U putere d'acquistu''' hè a quantità di bè è servizii chì ponu esse acquistati cù una unità di [[muneta]].
Matematicamente, hè definitu cum'è l'inversu di l'[[indice generale di i prezzi]] registratu in un [[sistema ecunomicu]] à una certa data:
<math>P.A.(t) = \frac {1}{P_t}</math>,
induve <math>P_t</math> hè appuntu u livellu generale di i prezzi à u tempu t.
U putere d'acquistu di una [[muneta]] dà un'indicazione di quantu bè cumpostu (un [[paniere]] di bè utilizatu per a misurazione di u livellu generale di i prezzi) si pò acquistà cù una unità di a muneta in ogettu. Dunque, quandu u livellu generale di i prezzi cresce, vale à dì in presenza di [[inflazione]], u putere d'acquistu di i soldi diminuisce.
== Indice di putere d'acquistu ==
L'indice di putere d'acquistu di una regione (Statu, Regione, Pruvincia, cità è cusì via) hè procapite rispettu à a media naziunale. L'indice mediu naziunale hà valore 100.
== Putere d'acquistu in Europa ==
=== Analisi di i livelli cumparativi di i prezzi in l'Unione Europea ===
[[File:Indice del livello dei prezzi per territorio.png|thumb|upright=1.8|Fonte:[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tec00120/default/table?lang=en&category=t_prc.t_prc_ppp Eurostat]]]
U dataset "tec00120" <ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tec00120/default/table?lang=en&category=t_prc.t_prc_ppp Eurostat - livellu comparativu di i prezzi]</ref> di Eurostat offre un'analisi dittagliata di i livelli cumparativi di i prezzi trà i paesi di l'Unione Europea (UE).
Si piglia cum'è base 100 l'indice di u livellu di i prezzi di l'Unione Europea (27 paesi) in u 2020. Un indice superiore à 100 indica chì u paese hè relativamente più caru rispettu à a media di l'UE, mentre un indice inferiore à 100 sughjerisce un costu di a vita più bassu.
[[File:BigMac-KPI.JPG|thumb|upright=1.5|U Big Mac Index, un esempiu informale è diffusu per misurà u putere d'acquistu trà i paesi.]]
In u 2023, i dati anu mustratu notevuli variazioni in i livelli di i prezzi in l'UE:
'''Paesi cù prezzi più elevati''': A Svizzera hà registratu u livellu di i prezzi più altu trà i paesi di l'UE, cù un indice di 173 rispettu à a media europea. Questu significheghja chì i bè è servizii di cunsumu in Svizzera costanu in media u 73% in più rispettu à a media di l'UE.
'''Paesi cù prezzi più bassi''': À u cuntrariu, a Turchia hà presentatu un livellu di i prezzi pari à 43 di a media UE, indichendu chì i consumatori turchi paganu in media u 57% di menu per bè è servizii rispettu à a media europea.
'''Paesi in a media''': L'Italia cù un indice pari à 98 presenta un livellu di prezzi in a media europea.
Queste differenze sò influenzate da parechji fattori, trà i quali u redditu mediu, e tasse, i costi di produzzione è altri elementi ecunomichi specifichi di ogni paese.
== Note ==
<references />
[[Categoria:Numeri indice]]
[[Categoria:Microecunomia]]
[[Categoria:Indicatori ecunomichi]]
33jzsgoclla2tghtb5z8r48l95glonp
407214
407213
2026-10-18T09:11:55Z
Articulivitali
28749
407214
wikitext
text/x-wiki
'''U putere d'acquistu''' hè a quantità di bè è servizii chì ponu esse acquistati cù una unità di [[muneta]].
Matematicamente, hè definitu cum'è l'inversu di l'[[indice generale di i prezzi]] registratu in un [[sistema ecunomicu]] à una certa data:
<math>P.A.(t) = \frac {1}{P_t}</math>,
induve <math>P_t</math> hè per appuntu u livellu generale di i prezzi à u tempu t.
U putere d'acquistu di una [[muneta]] dà un'indicazione di quantu bè cumpostu (un [[paniere]] di bè utilizatu per a misurazione di u livellu generale di i prezzi) si pò acquistà cù una unità di a muneta in ogettu. Dunque, quandu u livellu generale di i prezzi cresce, vale à dì in presenza di [[inflazione]], u putere d'acquistu di i soldi diminuisce.
== Indice di putere d'acquistu ==
L'indice di putere d'acquistu di una regione (Statu, Regione, Pruvincia, cità è cusì via) hè procapite rispettu à a media naziunale. L'indice mediu naziunale hà valore 100.
== Putere d'acquistu in Europa ==
=== Analisi di i livelli cumparativi di i prezzi in l'Unione Europea ===
[[File:Indice del livello dei prezzi per territorio.png|thumb|upright=1.8|Fonte:[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tec00120/default/table?lang=en&category=t_prc.t_prc_ppp Eurostat]]]
U dataset "tec00120" <ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tec00120/default/table?lang=en&category=t_prc.t_prc_ppp Eurostat - livellu comparativu di i prezzi]</ref> di Eurostat offre un'analisi dittagliata di i livelli cumparativi di i prezzi trà i paesi di l'Unione Europea (UE).
Si piglia cum'è base 100 l'indice di u livellu di i prezzi di l'Unione Europea (27 paesi) in u 2020. Un indice superiore à 100 indica chì u paese hè relativamente più caru rispettu à a media di l'UE, mentre un indice inferiore à 100 sughjerisce un costu di a vita più bassu.
[[File:BigMac-KPI.JPG|thumb|upright=1.5|U Big Mac Index, un esempiu informale è diffusu per misurà u putere d'acquistu trà i paesi.]]
In u 2023, i dati anu mustratu notevuli variazioni in i livelli di i prezzi in l'UE:
'''Paesi cù prezzi più elevati''': A Svizzera hà registratu u livellu di i prezzi più altu trà i paesi di l'UE, cù un indice di 173 rispettu à a media europea. Questu significheghja chì i bè è servizii di cunsumu in Svizzera costanu in media u 73% in più rispettu à a media di l'UE.
'''Paesi cù prezzi più bassi''': À u cuntrariu, a Turchia hà presentatu un livellu di i prezzi pari à 43 di a media UE, indichendu chì i consumatori turchi paganu in media u 57% di menu per bè è servizii rispettu à a media europea.
'''Paesi in a media''': L'Italia cù un indice pari à 98 presenta un livellu di prezzi in a media europea.
Queste differenze sò influenzate da parechji fattori, trà i quali u redditu mediu, e tasse, i costi di produzzione è altri elementi ecunomichi specifichi di ogni paese.
== Note ==
<references />
[[Categoria:Numeri indice]]
[[Categoria:Microecunomia]]
[[Categoria:Indicatori ecunomichi]]
465cila20yjabr6suwfo5iss3t07f8c
407215
407214
2026-10-18T09:22:55Z
Articulivitali
28749
/* Putere d'acquistu in Europa */
407215
wikitext
text/x-wiki
'''U putere d'acquistu''' hè a quantità di bè è servizii chì ponu esse acquistati cù una unità di [[muneta]].
Matematicamente, hè definitu cum'è l'inversu di l'[[indice generale di i prezzi]] registratu in un [[sistema ecunomicu]] à una certa data:
<math>P.A.(t) = \frac {1}{P_t}</math>,
induve <math>P_t</math> hè per appuntu u livellu generale di i prezzi à u tempu t.
U putere d'acquistu di una [[muneta]] dà un'indicazione di quantu bè cumpostu (un [[paniere]] di bè utilizatu per a misurazione di u livellu generale di i prezzi) si pò acquistà cù una unità di a muneta in ogettu. Dunque, quandu u livellu generale di i prezzi cresce, vale à dì in presenza di [[inflazione]], u putere d'acquistu di i soldi diminuisce.
== Indice di putere d'acquistu ==
L'indice di putere d'acquistu di una regione (Statu, Regione, Pruvincia, cità è cusì via) hè procapite rispettu à a media naziunale. L'indice mediu naziunale hà valore 100.
== Putere d'acquistu in Europa ==
=== Analisi di i livelli cumparativi di i prezzi in l'Unione Europea ===
[[File:Indice del livello dei prezzi per territorio.png|thumb|upright=1.8|Fonte:[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tec00120/default/table?lang=en&category=t_prc.t_prc_ppp Eurostat]]]
U dataset "tec00120" <ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tec00120/default/table?lang=en&category=t_prc.t_prc_ppp Eurostat - livellu comparativu di i prezzi]</ref> di Eurostat offre un'analisi dittagliata di i livelli cumparativi di i prezzi trà i paesi di l'Unione Europea (UE).
Si piglia cum'è base 100 l'indice di u livellu di i prezzi di l'Unione Europea (27 paesi) in u 2020. Un indice superiore à 100 indica chì u paese hè relativamente più caru rispettu à a media di l'UE, mentre un indice inferiore à 100 sughjerisce un costu di a vita più bassu.
[[File:BigMac-KPI.JPG|thumb|upright=1.5|U Big Mac Index, un esempiu informale è diffusu per misurà u putere d'acquistu trà i paesi.]]
In u 2023, i dati anu mustratu notevuli variazioni in i livelli di i prezzi in l'UE:
'''Paesi cù prezzi più elevati''': A Svizzera hà registratu u livellu di i prezzi più altu trà i paesi di l'UE, cù un indice di 173 rispettu à a media europea. Questu significheghja chì i bè è servizii di cunsumu in Svizzera costanu in media u 73% in più rispettu à a media di l'UE.
'''Paesi cù prezzi più bassi''': À u cuntrariu, a Turchia hà presentatu un livellu di i prezzi pari à 43 di a media UE, indichendu chì i consumatori turchi paganu in media u 57% di menu per bè è servizii rispettu à a media europea.
'''Paesi in a media''': L'Italia cù un indice pari à 98 presenta un livellu di prezzi in a media europea.
Queste differenze sò influenzate da parechji fattori, trà i quali u redditu mediu, e tasse, i costi di produzzione è altri elementi ecunomichi specifichi di ogni paese.
Un esempiu simplice ma cunnisciutu di misurazione di u putere d'acquistu hè u "Big Mac Index", publicatu da a rivista The Economist. Questu indice paraguneghja u prezzu di un Big Mac in diversi paesi per dà una idea di s'è una muneta hè sopravvalutata o sottuvalutata rispettu à u dollaru americanu.
== Note ==
<references />
[[Categoria:Numeri indice]]
[[Categoria:Microecunomia]]
[[Categoria:Indicatori ecunomichi]]
1a1kif4bsxretc2ig0ffjc9hiu0z5kd
407216
407215
2026-10-18T11:10:48Z
Articulivitali
28749
/* Putere d'acquistu in Europa */
407216
wikitext
text/x-wiki
'''U putere d'acquistu''' hè a quantità di bè è servizii chì ponu esse acquistati cù una unità di [[muneta]].
Matematicamente, hè definitu cum'è l'inversu di l'[[indice generale di i prezzi]] registratu in un [[sistema ecunomicu]] à una certa data:
<math>P.A.(t) = \frac {1}{P_t}</math>,
induve <math>P_t</math> hè per appuntu u livellu generale di i prezzi à u tempu t.
U putere d'acquistu di una [[muneta]] dà un'indicazione di quantu bè cumpostu (un [[paniere]] di bè utilizatu per a misurazione di u livellu generale di i prezzi) si pò acquistà cù una unità di a muneta in ogettu. Dunque, quandu u livellu generale di i prezzi cresce, vale à dì in presenza di [[inflazione]], u putere d'acquistu di i soldi diminuisce.
== Indice di putere d'acquistu ==
L'indice di putere d'acquistu di una regione (Statu, Regione, Pruvincia, cità è cusì via) hè procapite rispettu à a media naziunale. L'indice mediu naziunale hà valore 100.
== Putere d'acquistu in Europa ==
=== Analisi di i livelli cumparativi di i prezzi in l'Unione Europea ===
[[File:Indice del livello dei prezzi per territorio.png|thumb|upright=1.8|Fonte:[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tec00120/default/table?lang=en&category=t_prc.t_prc_ppp Eurostat]]]
U dataset "tec00120" <ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tec00120/default/table?lang=en&category=t_prc.t_prc_ppp Eurostat - livellu comparativu di i prezzi]</ref> di Eurostat offre un'analisi dittagliata di i livelli cumparativi di i prezzi trà i paesi di l'Unione Europea (UE).
Si piglia cum'è base 100 l'indice di u livellu di i prezzi di l'Unione Europea (27 paesi) in u 2020. Un indice superiore à 100 indica chì u paese hè relativamente più caru rispettu à a media di l'UE, mentre un indice inferiore à 100 sughjerisce un costu di a vita più bassu.
[[File:BigMac-KPI.JPG|thumb|upright=1.5|U Big Mac Index, un esempiu informale è diffusu per misurà u putere d'acquistu trà i paesi.]]
In u 2023, i dati anu mustratu notevuli variazioni in i livelli di i prezzi in l'UE:
'''Paesi cù prezzi più alti''': A Svizzera hà registratu u livellu di i prezzi più altu trà i paesi di l'UE, cù un indice di 173 rispettu à a media europea. Questu significheghja chì i bè è servizii di cunsumu in Svizzera costanu in media u 73% in più rispettu à a media di l'UE.
'''Paesi cù prezzi più bassi''': À u cuntrariu, a Turchia hà presentatu un livellu di i prezzi pari à 43 di a media UE, indichendu chì i consumatori turchi paganu in media u 57% di menu per bè è servizii rispettu à a media europea.
'''Paesi in a media''': L'Italia cù un indice pari à 98 presenta un livellu di prezzi in a media europea.
Queste differenze sò influenzate da parechji fattori, trà i quali u redditu mediu, e tasse, i costi di produzzione è altri elementi ecunomichi specifichi di ogni paese.
Un esempiu simplice ma cunnisciutu di misurazione di u putere d'acquistu hè u "Big Mac Index", publicatu da a rivista The Economist. Questu indice paraguneghja u prezzu di un Big Mac in diversi paesi per dà una idea di s'è una muneta hè sopravvalutata o sottuvalutata rispettu à u dollaru americanu.
== Note ==
<references />
[[Categoria:Numeri indice]]
[[Categoria:Microecunomia]]
[[Categoria:Indicatori ecunomichi]]
f5gm3htwakonfg1mrtaxje4b5jaahbv