Wikipedia cowiki https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Speciale Discussione Utente Discussioni utente Wikipedia Discussioni Wikipedia File Discussioni file MediaWiki Discussioni MediaWiki Template Discussioni template Aiuto Discussioni aiuto Categoria Discussioni categoria TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Categoria:Fiumi di Corsica 14 7600 407253 379409 2026-10-19T09:38:58Z Fausta Samaritani 15085 categuria 407253 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Geugrafia di a Corsica]] [[Categoria:Fiumi di l'Europa]] nbzue0f6uewqk2d9edjtimxiqoxki3b Template:Pagina maestra/Ultimi articuli 10 7624 407221 407190 2026-10-18T12:35:08Z Fausta Samaritani 15085 407221 wikitext text/x-wiki {{Sezzione | titulo = Novi articuli | Identificatore = ultimi articuli | cuntenutu= [[Putere d'acquistu]] - [[Strada di Roma]] - [[Architittura rumànica]] - [[Rumànicu pisanu]] - [[Architettura rumànica in Sardegna]] - [[Architettura barocca]] - [[A Citatella di Bastia]] - [[Chjesa San Ghjuvà di Bastia]] - [[Santa Croce di Bastia]] - [[Lista di e pieve di Corsica]] - [[Prosper Mérimée]] - [[Figuretta]] - [[Discriminazione linguistica]] - [[Sambucu]] - [[Eros Ramazzotti]] - [[Charles Aznavour]] - [[Ascensione]] - [[Stella cadente]] - [[Aluetu di Sudafrica]] - [[Induisimu]] - [[India]] - [[Aleria]] - [[Scupinu]] - [[Tarrori è Fantasia]] - [[Ghjumenta di preti]] - [[Seppia]] - [[Pesciu rondina]] - [[Merula (fauna marina)]] - [[Ghjaddinedda organu]] - [[Ghjuncu marinu]] - [[San'Petru di Panicala]] - [[Scrizzula]] - [[Burra cascistretta]] - [[Scali di u rè d'Aragona]] - [[Ghjuvan Petru Gaffori]] - [[Leonardu Fibonacci]] - [[Scurpionu neru]] - [[Nannara]] - [[Cardalina]] - [[Ghjallina (Arisarum vulgare)]] - [[Tafonu di u Cumpuleddu]] - [[Museu d'Aleria]] - [[Vechju marinu]] - [[Torra di a Parata]] - [[Lepru corsu]] - [[Sempre Vivu (sinema)|Sempre vivu]] - [[Curu]] - [[Mari Tirrenu]] - [[Parcu naziunale di Abruzzu, Laziu è Mulise]] - [[Camosciu d'Abruzzu]] - [[Passerottu]] - [[Ventu in Corsica]] - [[Arburi di Ghjuda]] - [[Margonu]] - [[Munimentu di a Terra Sacra in Vignola]] - [[Cignali]] - [[Acula marina corsa]] - [[Acula marina]] - [[Pavonu corsu]] - [[Michael J. Fox]] - [[Isulottu di Gargalu]] - [[Acula codibianca]] - [[Filetta sischese]] - [[Ditonu (Bonifaziu)]] - [[Lavu di Crena]] - [[Sprissioni corsi]] - [[Ruzunu]] - [[Alpana]] - [[Carlu Bonaparte]] - [[Paulina Bonaparte]] - [[Meridiana]] - [[Pichjarina]] - [[Tiadoru di Neuhoff]] - [[Taravu (fiumu)]] - [[Ufridi neru]] - [[Puppusgiula]] - [[Catinacciu di Sartè]] - [[Cuppulata d'Hermann]] - [[Ferula]] - [[Etruschi]] - [[Regnu di Napuli]] - [[Capraia Isula]] - [[Gadduresu]] - [[Cuccu]] - [[Romulu è Remu]] - [[Ponziu Pilatu]] - [[Plutarcu]] - [[Marcu Biancarelli]] - [[Réganu]] - | note = [[Template:Pagina maestra/Ultimi articuli|Mudificà]] }} <noinclude> [[Categoria:Mudellu]] [[Categoria:Principale]] </noinclude> j6105r7zzil5gdwmiursoh0i56j469l 407245 407221 2026-10-19T09:19:42Z Fausta Samaritani 15085 link 407245 wikitext text/x-wiki {{Sezzione | titulo = Novi articuli | Identificatore = ultimi articuli | cuntenutu= [[Volga]] - [[Putere d'acquistu]] - [[Strada di Roma]] - [[Camille Pissarro]] - [[Architittura rumànica]] - [[Rumànicu pisanu]] - [[Architettura rumànica in Sardegna]] - [[Architettura barocca]] - [[A Citatella di Bastia]] - [[Chjesa San Ghjuvà di Bastia]] - [[Santa Croce di Bastia]] - [[Lista di e pieve di Corsica]] - [[Prosper Mérimée]] - [[Figuretta]] - [[Discriminazione linguistica]] - [[Sambucu]] - [[Eros Ramazzotti]] - [[Charles Aznavour]] - [[Ascensione]] - [[Stella cadente]] - [[Aluetu di Sudafrica]] - [[Induisimu]] - [[India]] - [[Aleria]] - [[Scupinu]] - [[Tarrori è Fantasia]] - [[Ghjumenta di preti]] - [[Seppia]] - [[Pesciu rondina]] - [[Merula (fauna marina)]] - [[Ghjaddinedda organu]] - [[Ghjuncu marinu]] - [[San'Petru di Panicala]] - [[Scrizzula]] - [[Burra cascistretta]] - [[Scali di u rè d'Aragona]] - [[Ghjuvan Petru Gaffori]] - [[Leonardu Fibonacci]] - [[Scurpionu neru]] - [[Nannara]] - [[Cardalina]] - [[Ghjallina (Arisarum vulgare)]] - [[Tafonu di u Cumpuleddu]] - [[Museu d'Aleria]] - [[Vechju marinu]] - [[Torra di a Parata]] - [[Lepru corsu]] - [[Sempre Vivu (sinema)|Sempre vivu]] - [[Curu]] - [[Mari Tirrenu]] - [[Parcu naziunale di Abruzzu, Laziu è Mulise]] - [[Camosciu d'Abruzzu]] - [[Passerottu]] - [[Ventu in Corsica]] - [[Arburi di Ghjuda]] - [[Margonu]] - [[Munimentu di a Terra Sacra in Vignola]] - [[Cignali]] - [[Acula marina corsa]] - [[Acula marina]] - [[Pavonu corsu]] - [[Michael J. Fox]] - [[Isulottu di Gargalu]] - [[Acula codibianca]] - [[Filetta sischese]] - [[Ditonu (Bonifaziu)]] - [[Lavu di Crena]] - [[Sprissioni corsi]] - [[Ruzunu]] - [[Alpana]] - [[Carlu Bonaparte]] - [[Paulina Bonaparte]] - [[Meridiana]] - [[Pichjarina]] - [[Tiadoru di Neuhoff]] - [[Taravu (fiumu)]] - [[Ufridi neru]] - [[Puppusgiula]] - [[Catinacciu di Sartè]] - [[Cuppulata d'Hermann]] - [[Ferula]] - [[Etruschi]] - [[Regnu di Napuli]] - [[Capraia Isula]] - [[Gadduresu]] - [[Romulu è Remu]] - [[Ponziu Pilatu]] - [[Plutarcu]] - | note = [[Template:Pagina maestra/Ultimi articuli|Mudificà]] }} <noinclude> [[Categoria:Mudellu]] [[Categoria:Principale]] </noinclude> aqe8vd7fe2se0pusbac5cnehcu50li9 Sguìzzera 0 13162 407217 397484 2026-10-18T12:13:20Z Fausta Samaritani 15085 link 407217 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Switzerland (Pantone).svg|thumb|100px|right|A bandera di a Svizzera]] A '''Svizzera''' ò '''Sguìzzera''' (in [[Lingua tedesca|tedescu]] ''Schweiz'', in [[lingua francese|francese]] ''Suisse'', in talianu ''Svizzera'', in rumanciu ''Svizra''), ufficialmente a '''Cunfederazione Svizzera''' (in tedescu ''Schweizerische Eidgenossenschaft'', in francese ''Confédération suisse'', in talianu ''Confederazione Svizzera'', in rumanciu ''Confederaziun svizra''), hè un paese di l'[[Europa|Europa centrale]] è, sient'è certe definizione, di u Punente, furmatu da 26 cantoni, incù [[Berna]] per capitale (di fattu), qualchì volta chjamata "cità federale". ==Geografia== Hè cuttighjata da l'[[Italia]] à u sudu, a [[Francia]] à u punente, a [[Germania]] à u nordu, è l'[[Austria]] è u [[Liechtenstein]] à livante. A Svizzera hè un paese senza costa oceanica, ma chì dispone d'un accessu direttu à u mare per u [[Renu]] (Cunvinzione di Mannheim). A superficia di u paese hè di 41.285 km2. Hè geugraficamente divisa trà l'Alpe, l'altupianu svizzeru è u Giura. Mentre chì l'Alpe occupanu a forza parte di u territoriu. ===Pupulazione=== A pupulazione di a Svizzera varca i 8 milioni d'abitanti ed hè per u più cuncintrata annantu à l'altupianu, dunde si situeghjanu e cità e più maiò. Frà elle, Zurigu è [[Ginevra]] sò dui grandi centri ecunomichi è cità mundiale. ==Storia== U stabilimentu di a Cunfederazione svizzera hè tradiziunalmente datatu à u [[1 d'aostu]] di u [[1291]], chì hè annualmente cilibratu cum'è [[Festa naziunale svizzera|Festa naziunale]]. U paese hà una longa tradizione di [[Neutralità perpetua di a Svizzera|neutralità pulitica è militaresca]] è ùn hà righjuntu e [[Organisazione di e Nazione Unite|Nazione Unite]] ch'è in u [[2002]]. Eppuru mantene una pulitica straniera attiva è hè à spessu implicata in u prucessu di custruzzione di a pace intornu à u mondu.<ref>{{En}} Thomas Fleiner, Alexander Misic, Nicole Töpperwien, ''Swiss Constitutional Law'', p. 28, Kluwer Law Internaziunale.</ref> A Svizzera hè dinù a culla di u cumitatu internaziunale di a [[Croce Rossa]] è aggronda numerose organisazione internaziunale, frà e quale u sicondu più grande Offiziu di e Nazione Unite in Geneva. ==Ecunumia== A Svizzera pussede u quartu PIB numinale u più altu di u mondu per abitante, è ancu l'ottesimu PIB in parità di [[putere d'acquistu]] sient'è u Creditu svizzeru è u FMI. I Svizzeri anu a siconda più alta spiranza di vita in u mondu annantu à a lista publicata da u DAES di e Nazione unite. A Svizzera hè classificata cum'è unu di i deci paesi e menu currotti, è inoltre, annantu à e cinque ultime annate u paese hè statu classificatu prima in termini di cumpetitività turistica è ecunomicu, rispittivamente sient'è u Rapportu annantu à a cumpetitività mundiale è u Rapportu annantu à a cumpetitività di u sittore di i viaghji è di u turismu, tremindui rializati da u foru ecunomicu mundiale. Zurigu è Geneva sò statu treminduie classificate frà e cità i più aggradevule in u mondu per e so qualità di vita sient'è un classamentu rializatu da Mercer. ==Da vede dinò== === Cantoni === * [[Berna]] * [[Friburgu]] * [[Vaud]] === Cità === * [[Bienne]] * [[Ginevra]] * [[Morat]] * [[Neuchâtel]] === Fiumi === * [[Aare]] * [[Inn]] * [[Renu]] === Istituzioni === * [[Landsgemeinde]] === Alias === * [[Trè Lavi]] == Referenze == <references/> {{Europa}} [[Categoria:Svizzera|!]] [[Categoria:Europa]] bd45nmetb7w7uuubol1ekfqxp4ewuy5 Fiume 0 13754 407259 404219 2026-10-19T09:47:40Z Fausta Samaritani 15085 407259 wikitext text/x-wiki [[Image:Ponte-novu1.jpg|thumb|250px|right|Un fiume, u [[Golu]]]] Un '''fiume''' hè un corsu d'[[acqua]] chì si lampa nant'à u [[mare]] o un [[oceanu]]. == Discrizzioni == ==Da vede dinò== *[[Idrografia]] *[[Portu (fiume)]] *[[Sulinzara (fiume)]] [[Categoria:Fiumi]] 7go0e39bp5brsm1bd2tzjgaidunvkd6 Lenin 0 14329 407227 398380 2026-10-19T08:44:18Z Articulivitali 28749 407227 wikitext text/x-wiki [[File:After Lenin Speech 1920.jpg|thumb|Leninu durante un discorsu in u 1920]] '''Vladimir Ilitch Ulianov''', cunnisciutu cù u pseudonimu di '''Leninu''' (Simbirsk, 22 aprile 1870 – Gorki, 21 ghjennaghju 1924), hè statu un rivuluziunariu, puliticu è teoricu marxistu russiu. Fù u capu di u guvernu russiu dopu à a Rivuluzione d'ottobre di u 1917 è, dopu à a fundazione di l'Unione Suvietica, unu di i so principali dirigenti. Sottu à a so direzzione, i bolscevichi piglionu u putere è stabiliscenu un novu guvernu basatu nant'à i Soviet. U so guvernu si ritirò da a prima guerra mundiale, ridistribuì e terre è naziunalizò una parte impurtante di l'ecunumia. A guerra civile, e carestie è a repressione pulitica marcanu i primi anni di u novu Statu. E so teurie pulitiche sò cunnisciute cum'è [[leninisimu]] è anu esercitatu una influenza impurtante nant'à u muvimentu cumunistu internaziunale. == Biugrafia == === Ghjuventù è furmazione === [[File:Lenin-1895-mugshot.jpg|thumb|Leninu in u 1895, foto di identificazione dopu à u so arrestu]] Leninu nascì in Simbirsk, in l'Imperu russiu, u 22 aprile 1870 secondu u calendariu gregorianu, vale à dì u 10 aprile secondu u calendariu ghjulianu tandu adupratu in Russia. U so nome cumpletu era Vladimir Ilitch Ulianov. Vinia da una famiglia benestante; u babbu era un educatore è a mamma un'insegnante. In u 1887, u so fratellu maiò Aleksandr fù esecutatu dopu à esse statu cundannatu per a so participazione à una cuspirazione contr'à u zaru Lisandru III. St'avvenimentu cuntribuì à avvicinà Leninu à l'idee rivuluziunarie. U listessu annu, Leninu fù espulsu da l'Università di Kazan' dopu à avè participatu à una prutesta studientina contr'à u regime zaristu. Più tardi studiò u dirittu è ottense un diploma à l'Università di San Pietroburgu. À a fine di l'anni 1880 è à u principiu di l'anni 1890, lesse l'opere di Karl Marx è Friedrich Engels è s'interessò à u muvimentu sucialistu. In u 1893 si trasferì in San Pietroburgu, induv’ellu participò à i circuli marxisti è à l'attività pulitiche clandestine. In u 1895 aiutò à fundà l'Unione di lotta per l'emancipazione di a classa operaia. Arrestatu quellu annu, fù mandatu in esiliu in Siberia, induv’ellu stete trè anni. In u 1898 si maritò cù Nadežda Krupskaja, militante marxista è so cumpagna di vita è di lotta. Dopu à a fine di l'esiliu, Leninu partì per l'Europa uccidentale. In u 1900 participò à a fundazione di u ghjurnale marxistu clandestinu ''Iskra'' («A scintilla»). In u 1901 aduprò per a prima volta u pseudonimu «Leninu», forse in riferimentu à u fiume Lena. === Bolscevichi è menscevichi === [[File:Time Life Picture of Vladimir Lenin, Oct. 1921.jpg|thumb|200px|right|Lenin]] À u secondu cungressu di u Partitu Operaiu Sucialdemucraticu Russu, in u 1903, u disaccordu nant'à l'urganisazione di u partitu purtò à una scissione. I sustenidori di Leninu furmendu a maiurità, chjamata '''bolscevica'''; i so avversarii, guidati da Julij Martov, funu chjamati '''menscevichi'''. Leninu sustinia un partitu disciplinatu, cumpostu da militanti pronti à travaglià clandestinamente è à guidà a rivuluzione. Durante a Rivuluzione russia di u 1905, Leninu incuraghjì i bolscevichi à participà à e rivolte è à l'insurrezione contr'à u zaru. Dopu à u fiascu di a rivuluzione, vultò à campà in esiliu in Europa. In quelli anni cuntinuò à scrive è à participà à e dispute trà e diverse correnti sucialiste. === A prima guerra mundiale è u ritornu in Russia === À u principiu di a prima guerra mundiale, Leninu cundannò u sustegnu datu da parechji partiti sucialisti à i so guverni naziunali. Cunsiderava u cunflittu una guerra imperialista, è chjamò i travagliadori à oppone si à a guerra è à trasfurmà la in una rivuluzione sucialista. Dopu à a [[Rivuluzione di ferraghju]] di u 1917, chì purtò à l'abdicazione di u zaru Nicolau II è à a furmazione d'un guvernu pruvisoriu, Leninu rientrò in Russia. U so viaghju da a Svizzera à traversu a Germania, tandu in guerra cù a Russia, fù resu pussibule da un accordu cù l'autorità tedesche. Ghjunghjì in Petrogradu d'aprile. Leninu presentò e so idee in e [[Tese d'aprile]], dumandendu a fine di a guerra, a cunfiscazione di e grande pruprietà terriere è u trasferimentu di tuttu u putere à i Soviet, cunsiglii di travagliadori è di suldati. Si oppose à u guvernu pruvisoriu, chì vulia cuntinuà a guerra è rimandava e riforme suciale. === A Rivuluzione d'ottobre === [[File:Isaak Brodsky putilov.jpg|thumb|Leninu parla à un comiziu di operai in Petrograd in u 1917 (pintura di Isaak Brodsky)]] D'uttrovi 1917, Leninu cunvinse a dirighjenza bolscevica à urganizà un'insurrezione. I guardii rossi è e truppe chì li eranu favurevule piglionu i punti strategichi di Petrogradu è u Palazzu d'Invernu, sede di u guvernu pruvisoriu. U putere passò à u cungressu di i Soviet è fù furmatu un novu guvernu, u Cunsigliu di i Cummissarii di u Populu, presidutu da Leninu. U novu guvernu appruvò decreti nant'à a pace è a terra. A Russia firmò u trattatu di Brest-Litovsk in marzu 1918, ritirendu si da a prima guerra mundiale à u prezzu di cessione di vasti territorii. U guvernu abulì e grande pruprietà terriere è cuminciò à naziunalizà banche è industrie. Di ghjennaghju 1918, l'Assemblea Custituente, eletta in l'elezzione di u 1917 ma cuntrullata da partiti opposti à i bolscevichi, fù sciolta da u putere rivoluzionariu. === Guvernu è guerra civile === [[File:Lenin-office-1918.jpg|thumb|Leninu in u so uffiziu à u Kremlin in u 1918]] Da u 1918 à u 1922, a Russia fù scossa da una guerra civile trà l'Armata Rossa è e forze antibolsceviche, chjamate «bianche». Diversi puteri stranieri intervenenu à fiancu à i bianchi. In u corsu di u cunflittu, u guvernu bolscevicu ricorse à a requisizione di i prudutti agriculi, à a censura è à a suppressione di l'avversarii pulitichi. A polizia pulitica, a Čeka, arrestò è fece eseguisce parechje persone; a campagna di viulenza pulitica di u guvernu hè cunnisciuta cum'è u «terrore rossu». Ancu e forze antibolsceviche commettenu viulenze è ripressione. A guerra, e requisizione è e difficultà ecunomiche cuntribuinu à e carestie è à e rivolte. In u 1921, dopu à l'ammutinamentu di Kronštadt è à altre agitazione, Leninu prumosse a [[Nova pulitica ecunomica]] (NEP). Sta pulitica rimpiazzò una parte di e requisizione cù una tassa in natura è permittite torna u cummerciu privatu è e piccule imprese. Di dicembre 1922, a Russia è parechje altre repubbliche suvietiche furmonu l'[[Unione Suvietica]]. Leninu sustenia a federazione di e repubbliche, ancu s'è u putere puliticu firmava in manu à u partitu cumunistu. === Malatia è morte === [[File:Lenin's Mausoleum (19775699420).jpg|thumb|U Mausuleu di Leninu in a Piazza Rossa, Mosca]] Da u 1922, Leninu ebbe parechji ictus chì ne ridusseru a capacità di travaglià. In u so testu cunnisciutu cum'è «lettera à u cungressu», manifestò e so preoccupazione nant'à a cuncentrazione di u putere in manu à Stalin, tandu secretariu generale di u partitu, è dumandò ch'ellu fussi cacciatu da quellu postu. U documentu ùn fù resu publicu da a dirighjenza à l'epica. Leninu morse in Gorki u 21 ghjennaghju 1924, à l'età di 53 anni. A causa ufficiale fù una malatia cerebrovasculare, ma a so morte hà datu locu à diverse ipotese. U so corpu fù imbalsamatu è postu in u Mausoleu di Leninu, in Piazza Rossa, à Mosca. == Idee pulitiche == Leninu si cunsiderava marxistu è sustinia chì un partitu rivoluzionariu urganizatu pudia guidà a classa operaia à a presa di u putere. In ''Chì fà?'' (1902) difese a necessità d'un partitu cumpostu da militanti furmati è disciplinati. Per ellu, a lotta ecunomica di i travagliadori ùn bastava sola à cambià l'ordine puliticu: ci vulia una urganisazione capace di fà nasce una cuscenza pulitica rivoluzionaria. In ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916), interpretò l'imperialismu cum'è una tappa di u capitalisimu marcata da i monopoli, da a fusione di u capitale bancariu è industriale è da a cumpetizione trà e grande putenze. In ''Statu è rivuluzione'' (1917), Leninu riprese l'idea marxista chì u Statu serve à mantene u putere d'una classa suciale. Sustinia chì u passaghju à u sucialisimu richiedia u putere puliticu di a classa operaia, è chì in una sucetà cumunista u Statu duvia infine perde a so funzione. E so idee è e so pulitiche sò state interpretate in manere sfarente. I so sustenidori u cunsideranu unu di i principali capi di a rivuluzione sucialista; i so critichi mettenu in risaltu u stabilimentu d'un regime à partitu unicu, a suppressione di l'uppusizione è a viulenza pulitica di u so guvernu. == Opere principale == * ''Chì fà?'' (1902) * ''Un passu avanti, dui passi in daretu'' (1904) * ''Materialisimu è empiriocriticisimu'' (1909) * ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916) * ''Tese d'aprile'' (1917) * ''Statu è rivuluzione'' (1917) * ''A rivuluzione proletaria è u rinnegatu Kautsky'' (1918) * ''L'estremisimu, malatia infantile di u cumunisimu'' (1920) == Note == <references/> [[Categoria:Rivoluzionarii russii]] [[categoria:Biugrafia]] [[categoria:Russiu]] [[Categoria:Puliticante|Lenin]] jpj85mw9xppfo3zxn5k09awu6opcj5r 407228 407227 2026-10-19T08:44:48Z Articulivitali 28749 /* Ghjuventù è furmazione */ 407228 wikitext text/x-wiki [[File:After Lenin Speech 1920.jpg|thumb|Leninu durante un discorsu in u 1920]] '''Vladimir Ilitch Ulianov''', cunnisciutu cù u pseudonimu di '''Leninu''' (Simbirsk, 22 aprile 1870 – Gorki, 21 ghjennaghju 1924), hè statu un rivuluziunariu, puliticu è teoricu marxistu russiu. Fù u capu di u guvernu russiu dopu à a Rivuluzione d'ottobre di u 1917 è, dopu à a fundazione di l'Unione Suvietica, unu di i so principali dirigenti. Sottu à a so direzzione, i bolscevichi piglionu u putere è stabiliscenu un novu guvernu basatu nant'à i Soviet. U so guvernu si ritirò da a prima guerra mundiale, ridistribuì e terre è naziunalizò una parte impurtante di l'ecunumia. A guerra civile, e carestie è a repressione pulitica marcanu i primi anni di u novu Statu. E so teurie pulitiche sò cunnisciute cum'è [[leninisimu]] è anu esercitatu una influenza impurtante nant'à u muvimentu cumunistu internaziunale. == Biugrafia == === Ghjuventù è furmazione === [[File:Lenin-1895-mugshot.jpg|thumb|Leninu in u 1895, fotografia d'identificazione dopu à u so arrestu]] Leninu nascì in Simbirsk, in l'Imperu russiu, u 22 aprile 1870 secondu u calendariu gregorianu, vale à dì u 10 aprile secondu u calendariu ghjulianu tandu adupratu in Russia. U so nome cumpletu era Vladimir Ilitch Ulianov. Vinia da una famiglia benestante; u babbu era un educatore è a mamma un'insegnante. In u 1887, u so fratellu maiò Aleksandr fù esecutatu dopu à esse statu cundannatu per a so participazione à una cuspirazione contr'à u zaru [[Lisandru III]]. St'avvenimentu cuntribuì à avvicinà Leninu à l'idee rivuluziunarie. U listessu annu, Leninu fù espulsu da l'Università di Kazan' dopu à avè participatu à una prutesta studientina contr'à u regime zaristu. Più tardi studiò u dirittu è ottense un diploma à l'Università di San Pietroburgu. À a fine di l'anni 1880 è à u principiu di l'anni 1890, lesse l'opere di Karl Marx è Friedrich Engels è s'interessò à u muvimentu sucialistu. In u 1893 si trasferì in San Pietroburgu, induv’ellu participò à i circuli marxisti è à l'attività pulitiche clandestine. In u 1895 aiutò à fundà l'Unione di lotta per l'emancipazione di a classa operaia. Arrestatu quellu annu, fù mandatu in esiliu in Siberia, induv’ellu stete trè anni. In u 1898 si maritò cù Nadežda Krupskaja, militante marxista è so cumpagna di vita è di lotta. Dopu à a fine di l'esiliu, Leninu partì per l'Europa uccidentale. In u 1900 participò à a fundazione di u ghjurnale marxistu clandestinu ''Iskra'' («A scintilla»). In u 1901 aduprò per a prima volta u pseudonimu «Leninu», forse in riferimentu à u fiume Lena. === Bolscevichi è menscevichi === [[File:Time Life Picture of Vladimir Lenin, Oct. 1921.jpg|thumb|200px|right|Lenin]] À u secondu cungressu di u Partitu Operaiu Sucialdemucraticu Russu, in u 1903, u disaccordu nant'à l'urganisazione di u partitu purtò à una scissione. I sustenidori di Leninu furmendu a maiurità, chjamata '''bolscevica'''; i so avversarii, guidati da Julij Martov, funu chjamati '''menscevichi'''. Leninu sustinia un partitu disciplinatu, cumpostu da militanti pronti à travaglià clandestinamente è à guidà a rivuluzione. Durante a Rivuluzione russia di u 1905, Leninu incuraghjì i bolscevichi à participà à e rivolte è à l'insurrezione contr'à u zaru. Dopu à u fiascu di a rivuluzione, vultò à campà in esiliu in Europa. In quelli anni cuntinuò à scrive è à participà à e dispute trà e diverse correnti sucialiste. === A prima guerra mundiale è u ritornu in Russia === À u principiu di a prima guerra mundiale, Leninu cundannò u sustegnu datu da parechji partiti sucialisti à i so guverni naziunali. Cunsiderava u cunflittu una guerra imperialista, è chjamò i travagliadori à oppone si à a guerra è à trasfurmà la in una rivuluzione sucialista. Dopu à a [[Rivuluzione di ferraghju]] di u 1917, chì purtò à l'abdicazione di u zaru Nicolau II è à a furmazione d'un guvernu pruvisoriu, Leninu rientrò in Russia. U so viaghju da a Svizzera à traversu a Germania, tandu in guerra cù a Russia, fù resu pussibule da un accordu cù l'autorità tedesche. Ghjunghjì in Petrogradu d'aprile. Leninu presentò e so idee in e [[Tese d'aprile]], dumandendu a fine di a guerra, a cunfiscazione di e grande pruprietà terriere è u trasferimentu di tuttu u putere à i Soviet, cunsiglii di travagliadori è di suldati. Si oppose à u guvernu pruvisoriu, chì vulia cuntinuà a guerra è rimandava e riforme suciale. === A Rivuluzione d'ottobre === [[File:Isaak Brodsky putilov.jpg|thumb|Leninu parla à un comiziu di operai in Petrograd in u 1917 (pintura di Isaak Brodsky)]] D'uttrovi 1917, Leninu cunvinse a dirighjenza bolscevica à urganizà un'insurrezione. I guardii rossi è e truppe chì li eranu favurevule piglionu i punti strategichi di Petrogradu è u Palazzu d'Invernu, sede di u guvernu pruvisoriu. U putere passò à u cungressu di i Soviet è fù furmatu un novu guvernu, u Cunsigliu di i Cummissarii di u Populu, presidutu da Leninu. U novu guvernu appruvò decreti nant'à a pace è a terra. A Russia firmò u trattatu di Brest-Litovsk in marzu 1918, ritirendu si da a prima guerra mundiale à u prezzu di cessione di vasti territorii. U guvernu abulì e grande pruprietà terriere è cuminciò à naziunalizà banche è industrie. Di ghjennaghju 1918, l'Assemblea Custituente, eletta in l'elezzione di u 1917 ma cuntrullata da partiti opposti à i bolscevichi, fù sciolta da u putere rivoluzionariu. === Guvernu è guerra civile === [[File:Lenin-office-1918.jpg|thumb|Leninu in u so uffiziu à u Kremlin in u 1918]] Da u 1918 à u 1922, a Russia fù scossa da una guerra civile trà l'Armata Rossa è e forze antibolsceviche, chjamate «bianche». Diversi puteri stranieri intervenenu à fiancu à i bianchi. In u corsu di u cunflittu, u guvernu bolscevicu ricorse à a requisizione di i prudutti agriculi, à a censura è à a suppressione di l'avversarii pulitichi. A polizia pulitica, a Čeka, arrestò è fece eseguisce parechje persone; a campagna di viulenza pulitica di u guvernu hè cunnisciuta cum'è u «terrore rossu». Ancu e forze antibolsceviche commettenu viulenze è ripressione. A guerra, e requisizione è e difficultà ecunomiche cuntribuinu à e carestie è à e rivolte. In u 1921, dopu à l'ammutinamentu di Kronštadt è à altre agitazione, Leninu prumosse a [[Nova pulitica ecunomica]] (NEP). Sta pulitica rimpiazzò una parte di e requisizione cù una tassa in natura è permittite torna u cummerciu privatu è e piccule imprese. Di dicembre 1922, a Russia è parechje altre repubbliche suvietiche furmonu l'[[Unione Suvietica]]. Leninu sustenia a federazione di e repubbliche, ancu s'è u putere puliticu firmava in manu à u partitu cumunistu. === Malatia è morte === [[File:Lenin's Mausoleum (19775699420).jpg|thumb|U Mausuleu di Leninu in a Piazza Rossa, Mosca]] Da u 1922, Leninu ebbe parechji ictus chì ne ridusseru a capacità di travaglià. In u so testu cunnisciutu cum'è «lettera à u cungressu», manifestò e so preoccupazione nant'à a cuncentrazione di u putere in manu à Stalin, tandu secretariu generale di u partitu, è dumandò ch'ellu fussi cacciatu da quellu postu. U documentu ùn fù resu publicu da a dirighjenza à l'epica. Leninu morse in Gorki u 21 ghjennaghju 1924, à l'età di 53 anni. A causa ufficiale fù una malatia cerebrovasculare, ma a so morte hà datu locu à diverse ipotese. U so corpu fù imbalsamatu è postu in u Mausoleu di Leninu, in Piazza Rossa, à Mosca. == Idee pulitiche == Leninu si cunsiderava marxistu è sustinia chì un partitu rivoluzionariu urganizatu pudia guidà a classa operaia à a presa di u putere. In ''Chì fà?'' (1902) difese a necessità d'un partitu cumpostu da militanti furmati è disciplinati. Per ellu, a lotta ecunomica di i travagliadori ùn bastava sola à cambià l'ordine puliticu: ci vulia una urganisazione capace di fà nasce una cuscenza pulitica rivoluzionaria. In ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916), interpretò l'imperialismu cum'è una tappa di u capitalisimu marcata da i monopoli, da a fusione di u capitale bancariu è industriale è da a cumpetizione trà e grande putenze. In ''Statu è rivuluzione'' (1917), Leninu riprese l'idea marxista chì u Statu serve à mantene u putere d'una classa suciale. Sustinia chì u passaghju à u sucialisimu richiedia u putere puliticu di a classa operaia, è chì in una sucetà cumunista u Statu duvia infine perde a so funzione. E so idee è e so pulitiche sò state interpretate in manere sfarente. I so sustenidori u cunsideranu unu di i principali capi di a rivuluzione sucialista; i so critichi mettenu in risaltu u stabilimentu d'un regime à partitu unicu, a suppressione di l'uppusizione è a viulenza pulitica di u so guvernu. == Opere principale == * ''Chì fà?'' (1902) * ''Un passu avanti, dui passi in daretu'' (1904) * ''Materialisimu è empiriocriticisimu'' (1909) * ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916) * ''Tese d'aprile'' (1917) * ''Statu è rivuluzione'' (1917) * ''A rivuluzione proletaria è u rinnegatu Kautsky'' (1918) * ''L'estremisimu, malatia infantile di u cumunisimu'' (1920) == Note == <references/> [[Categoria:Rivoluzionarii russii]] [[categoria:Biugrafia]] [[categoria:Russiu]] [[Categoria:Puliticante|Lenin]] m5xxnkpe3maqigzqho8553xdea1e2jn 407229 407228 2026-10-19T08:45:04Z Articulivitali 28749 /* Bolscevichi è menscevichi */ 407229 wikitext text/x-wiki [[File:After Lenin Speech 1920.jpg|thumb|Leninu durante un discorsu in u 1920]] '''Vladimir Ilitch Ulianov''', cunnisciutu cù u pseudonimu di '''Leninu''' (Simbirsk, 22 aprile 1870 – Gorki, 21 ghjennaghju 1924), hè statu un rivuluziunariu, puliticu è teoricu marxistu russiu. Fù u capu di u guvernu russiu dopu à a Rivuluzione d'ottobre di u 1917 è, dopu à a fundazione di l'Unione Suvietica, unu di i so principali dirigenti. Sottu à a so direzzione, i bolscevichi piglionu u putere è stabiliscenu un novu guvernu basatu nant'à i Soviet. U so guvernu si ritirò da a prima guerra mundiale, ridistribuì e terre è naziunalizò una parte impurtante di l'ecunumia. A guerra civile, e carestie è a repressione pulitica marcanu i primi anni di u novu Statu. E so teurie pulitiche sò cunnisciute cum'è [[leninisimu]] è anu esercitatu una influenza impurtante nant'à u muvimentu cumunistu internaziunale. == Biugrafia == === Ghjuventù è furmazione === [[File:Lenin-1895-mugshot.jpg|thumb|Leninu in u 1895, fotografia d'identificazione dopu à u so arrestu]] Leninu nascì in Simbirsk, in l'Imperu russiu, u 22 aprile 1870 secondu u calendariu gregorianu, vale à dì u 10 aprile secondu u calendariu ghjulianu tandu adupratu in Russia. U so nome cumpletu era Vladimir Ilitch Ulianov. Vinia da una famiglia benestante; u babbu era un educatore è a mamma un'insegnante. In u 1887, u so fratellu maiò Aleksandr fù esecutatu dopu à esse statu cundannatu per a so participazione à una cuspirazione contr'à u zaru [[Lisandru III]]. St'avvenimentu cuntribuì à avvicinà Leninu à l'idee rivuluziunarie. U listessu annu, Leninu fù espulsu da l'Università di Kazan' dopu à avè participatu à una prutesta studientina contr'à u regime zaristu. Più tardi studiò u dirittu è ottense un diploma à l'Università di San Pietroburgu. À a fine di l'anni 1880 è à u principiu di l'anni 1890, lesse l'opere di Karl Marx è Friedrich Engels è s'interessò à u muvimentu sucialistu. In u 1893 si trasferì in San Pietroburgu, induv’ellu participò à i circuli marxisti è à l'attività pulitiche clandestine. In u 1895 aiutò à fundà l'Unione di lotta per l'emancipazione di a classa operaia. Arrestatu quellu annu, fù mandatu in esiliu in Siberia, induv’ellu stete trè anni. In u 1898 si maritò cù Nadežda Krupskaja, militante marxista è so cumpagna di vita è di lotta. Dopu à a fine di l'esiliu, Leninu partì per l'Europa uccidentale. In u 1900 participò à a fundazione di u ghjurnale marxistu clandestinu ''Iskra'' («A scintilla»). In u 1901 aduprò per a prima volta u pseudonimu «Leninu», forse in riferimentu à u fiume Lena. === Bolscevichi è menscevichi === [[File:Time Life Picture of Vladimir Lenin, Oct. 1921.jpg|thumb|200px|right|Lenin]] À u secondu cungressu di u Partitu Operaiu Sucialdemucraticu Russu, in u 1903, u disaccordu nant'à l'urganisazione di u partitu purtò à una scissione. I sustenidori di Leninu furmendu a maiurità, chjamata ''bolscevica''; i so avversarii, guidati da Julij Martov, funu chjamati ''menscevichi''. Leninu sustinia un partitu disciplinatu, cumpostu da militanti pronti à travaglià clandestinamente è à guidà a rivuluzione. Durante a Rivuluzione russia di u 1905, Leninu incuraghjì i bolscevichi à participà à e rivolte è à l'insurrezione contr'à u zaru. Dopu à u fiascu di a rivuluzione, vultò à campà in esiliu in Europa. In quelli anni cuntinuò à scrive è à participà à e dispute trà e diverse correnti sucialiste. === A prima guerra mundiale è u ritornu in Russia === À u principiu di a prima guerra mundiale, Leninu cundannò u sustegnu datu da parechji partiti sucialisti à i so guverni naziunali. Cunsiderava u cunflittu una guerra imperialista, è chjamò i travagliadori à oppone si à a guerra è à trasfurmà la in una rivuluzione sucialista. Dopu à a [[Rivuluzione di ferraghju]] di u 1917, chì purtò à l'abdicazione di u zaru Nicolau II è à a furmazione d'un guvernu pruvisoriu, Leninu rientrò in Russia. U so viaghju da a Svizzera à traversu a Germania, tandu in guerra cù a Russia, fù resu pussibule da un accordu cù l'autorità tedesche. Ghjunghjì in Petrogradu d'aprile. Leninu presentò e so idee in e [[Tese d'aprile]], dumandendu a fine di a guerra, a cunfiscazione di e grande pruprietà terriere è u trasferimentu di tuttu u putere à i Soviet, cunsiglii di travagliadori è di suldati. Si oppose à u guvernu pruvisoriu, chì vulia cuntinuà a guerra è rimandava e riforme suciale. === A Rivuluzione d'ottobre === [[File:Isaak Brodsky putilov.jpg|thumb|Leninu parla à un comiziu di operai in Petrograd in u 1917 (pintura di Isaak Brodsky)]] D'uttrovi 1917, Leninu cunvinse a dirighjenza bolscevica à urganizà un'insurrezione. I guardii rossi è e truppe chì li eranu favurevule piglionu i punti strategichi di Petrogradu è u Palazzu d'Invernu, sede di u guvernu pruvisoriu. U putere passò à u cungressu di i Soviet è fù furmatu un novu guvernu, u Cunsigliu di i Cummissarii di u Populu, presidutu da Leninu. U novu guvernu appruvò decreti nant'à a pace è a terra. A Russia firmò u trattatu di Brest-Litovsk in marzu 1918, ritirendu si da a prima guerra mundiale à u prezzu di cessione di vasti territorii. U guvernu abulì e grande pruprietà terriere è cuminciò à naziunalizà banche è industrie. Di ghjennaghju 1918, l'Assemblea Custituente, eletta in l'elezzione di u 1917 ma cuntrullata da partiti opposti à i bolscevichi, fù sciolta da u putere rivoluzionariu. === Guvernu è guerra civile === [[File:Lenin-office-1918.jpg|thumb|Leninu in u so uffiziu à u Kremlin in u 1918]] Da u 1918 à u 1922, a Russia fù scossa da una guerra civile trà l'Armata Rossa è e forze antibolsceviche, chjamate «bianche». Diversi puteri stranieri intervenenu à fiancu à i bianchi. In u corsu di u cunflittu, u guvernu bolscevicu ricorse à a requisizione di i prudutti agriculi, à a censura è à a suppressione di l'avversarii pulitichi. A polizia pulitica, a Čeka, arrestò è fece eseguisce parechje persone; a campagna di viulenza pulitica di u guvernu hè cunnisciuta cum'è u «terrore rossu». Ancu e forze antibolsceviche commettenu viulenze è ripressione. A guerra, e requisizione è e difficultà ecunomiche cuntribuinu à e carestie è à e rivolte. In u 1921, dopu à l'ammutinamentu di Kronštadt è à altre agitazione, Leninu prumosse a [[Nova pulitica ecunomica]] (NEP). Sta pulitica rimpiazzò una parte di e requisizione cù una tassa in natura è permittite torna u cummerciu privatu è e piccule imprese. Di dicembre 1922, a Russia è parechje altre repubbliche suvietiche furmonu l'[[Unione Suvietica]]. Leninu sustenia a federazione di e repubbliche, ancu s'è u putere puliticu firmava in manu à u partitu cumunistu. === Malatia è morte === [[File:Lenin's Mausoleum (19775699420).jpg|thumb|U Mausuleu di Leninu in a Piazza Rossa, Mosca]] Da u 1922, Leninu ebbe parechji ictus chì ne ridusseru a capacità di travaglià. In u so testu cunnisciutu cum'è «lettera à u cungressu», manifestò e so preoccupazione nant'à a cuncentrazione di u putere in manu à Stalin, tandu secretariu generale di u partitu, è dumandò ch'ellu fussi cacciatu da quellu postu. U documentu ùn fù resu publicu da a dirighjenza à l'epica. Leninu morse in Gorki u 21 ghjennaghju 1924, à l'età di 53 anni. A causa ufficiale fù una malatia cerebrovasculare, ma a so morte hà datu locu à diverse ipotese. U so corpu fù imbalsamatu è postu in u Mausoleu di Leninu, in Piazza Rossa, à Mosca. == Idee pulitiche == Leninu si cunsiderava marxistu è sustinia chì un partitu rivoluzionariu urganizatu pudia guidà a classa operaia à a presa di u putere. In ''Chì fà?'' (1902) difese a necessità d'un partitu cumpostu da militanti furmati è disciplinati. Per ellu, a lotta ecunomica di i travagliadori ùn bastava sola à cambià l'ordine puliticu: ci vulia una urganisazione capace di fà nasce una cuscenza pulitica rivoluzionaria. In ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916), interpretò l'imperialismu cum'è una tappa di u capitalisimu marcata da i monopoli, da a fusione di u capitale bancariu è industriale è da a cumpetizione trà e grande putenze. In ''Statu è rivuluzione'' (1917), Leninu riprese l'idea marxista chì u Statu serve à mantene u putere d'una classa suciale. Sustinia chì u passaghju à u sucialisimu richiedia u putere puliticu di a classa operaia, è chì in una sucetà cumunista u Statu duvia infine perde a so funzione. E so idee è e so pulitiche sò state interpretate in manere sfarente. I so sustenidori u cunsideranu unu di i principali capi di a rivuluzione sucialista; i so critichi mettenu in risaltu u stabilimentu d'un regime à partitu unicu, a suppressione di l'uppusizione è a viulenza pulitica di u so guvernu. == Opere principale == * ''Chì fà?'' (1902) * ''Un passu avanti, dui passi in daretu'' (1904) * ''Materialisimu è empiriocriticisimu'' (1909) * ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916) * ''Tese d'aprile'' (1917) * ''Statu è rivuluzione'' (1917) * ''A rivuluzione proletaria è u rinnegatu Kautsky'' (1918) * ''L'estremisimu, malatia infantile di u cumunisimu'' (1920) == Note == <references/> [[Categoria:Rivoluzionarii russii]] [[categoria:Biugrafia]] [[categoria:Russiu]] [[Categoria:Puliticante|Lenin]] ik5ktesybfdvy10wvufvix2wtvib6hm 407230 407229 2026-10-19T08:45:23Z Articulivitali 28749 407230 wikitext text/x-wiki [[File:After Lenin Speech 1920.jpg|thumb|Leninu durante un discorsu in u 1920]] '''Vladimir Ilitch Ulianov''', cunnisciutu cù u pseudonimu di '''Leninu''' (Simbirsk, 22 aprile 1870 – Gorki, 21 ghjennaghju 1924), hè statu un rivuluziunariu, puliticu è teoricu marxistu russiu. Fù u capu di u guvernu russiu dopu à a Rivuluzione d'ottobre di u 1917 è, dopu à a fundazione di l'[[Unione Suvietica]], unu di i so principali dirigenti. Sottu à a so direzzione, i bolscevichi piglionu u putere è stabiliscenu un novu guvernu basatu nant'à i Soviet. U so guvernu si ritirò da a prima guerra mundiale, ridistribuì e terre è naziunalizò una parte impurtante di l'ecunumia. A guerra civile, e carestie è a repressione pulitica marcanu i primi anni di u novu Statu. E so teurie pulitiche sò cunnisciute cum'è [[leninisimu]] è anu esercitatu una influenza impurtante nant'à u muvimentu cumunistu internaziunale. == Biugrafia == === Ghjuventù è furmazione === [[File:Lenin-1895-mugshot.jpg|thumb|Leninu in u 1895, fotografia d'identificazione dopu à u so arrestu]] Leninu nascì in Simbirsk, in l'Imperu russiu, u 22 aprile 1870 secondu u calendariu gregorianu, vale à dì u 10 aprile secondu u calendariu ghjulianu tandu adupratu in Russia. U so nome cumpletu era Vladimir Ilitch Ulianov. Vinia da una famiglia benestante; u babbu era un educatore è a mamma un'insegnante. In u 1887, u so fratellu maiò Aleksandr fù esecutatu dopu à esse statu cundannatu per a so participazione à una cuspirazione contr'à u zaru [[Lisandru III]]. St'avvenimentu cuntribuì à avvicinà Leninu à l'idee rivuluziunarie. U listessu annu, Leninu fù espulsu da l'Università di Kazan' dopu à avè participatu à una prutesta studientina contr'à u regime zaristu. Più tardi studiò u dirittu è ottense un diploma à l'Università di San Pietroburgu. À a fine di l'anni 1880 è à u principiu di l'anni 1890, lesse l'opere di Karl Marx è Friedrich Engels è s'interessò à u muvimentu sucialistu. In u 1893 si trasferì in San Pietroburgu, induv’ellu participò à i circuli marxisti è à l'attività pulitiche clandestine. In u 1895 aiutò à fundà l'Unione di lotta per l'emancipazione di a classa operaia. Arrestatu quellu annu, fù mandatu in esiliu in Siberia, induv’ellu stete trè anni. In u 1898 si maritò cù Nadežda Krupskaja, militante marxista è so cumpagna di vita è di lotta. Dopu à a fine di l'esiliu, Leninu partì per l'Europa uccidentale. In u 1900 participò à a fundazione di u ghjurnale marxistu clandestinu ''Iskra'' («A scintilla»). In u 1901 aduprò per a prima volta u pseudonimu «Leninu», forse in riferimentu à u fiume Lena. === Bolscevichi è menscevichi === [[File:Time Life Picture of Vladimir Lenin, Oct. 1921.jpg|thumb|200px|right|Lenin]] À u secondu cungressu di u Partitu Operaiu Sucialdemucraticu Russu, in u 1903, u disaccordu nant'à l'urganisazione di u partitu purtò à una scissione. I sustenidori di Leninu furmendu a maiurità, chjamata ''bolscevica''; i so avversarii, guidati da Julij Martov, funu chjamati ''menscevichi''. Leninu sustinia un partitu disciplinatu, cumpostu da militanti pronti à travaglià clandestinamente è à guidà a rivuluzione. Durante a Rivuluzione russia di u 1905, Leninu incuraghjì i bolscevichi à participà à e rivolte è à l'insurrezione contr'à u zaru. Dopu à u fiascu di a rivuluzione, vultò à campà in esiliu in Europa. In quelli anni cuntinuò à scrive è à participà à e dispute trà e diverse correnti sucialiste. === A prima guerra mundiale è u ritornu in Russia === À u principiu di a prima guerra mundiale, Leninu cundannò u sustegnu datu da parechji partiti sucialisti à i so guverni naziunali. Cunsiderava u cunflittu una guerra imperialista, è chjamò i travagliadori à oppone si à a guerra è à trasfurmà la in una rivuluzione sucialista. Dopu à a [[Rivuluzione di ferraghju]] di u 1917, chì purtò à l'abdicazione di u zaru Nicolau II è à a furmazione d'un guvernu pruvisoriu, Leninu rientrò in Russia. U so viaghju da a Svizzera à traversu a Germania, tandu in guerra cù a Russia, fù resu pussibule da un accordu cù l'autorità tedesche. Ghjunghjì in Petrogradu d'aprile. Leninu presentò e so idee in e [[Tese d'aprile]], dumandendu a fine di a guerra, a cunfiscazione di e grande pruprietà terriere è u trasferimentu di tuttu u putere à i Soviet, cunsiglii di travagliadori è di suldati. Si oppose à u guvernu pruvisoriu, chì vulia cuntinuà a guerra è rimandava e riforme suciale. === A Rivuluzione d'ottobre === [[File:Isaak Brodsky putilov.jpg|thumb|Leninu parla à un comiziu di operai in Petrograd in u 1917 (pintura di Isaak Brodsky)]] D'uttrovi 1917, Leninu cunvinse a dirighjenza bolscevica à urganizà un'insurrezione. I guardii rossi è e truppe chì li eranu favurevule piglionu i punti strategichi di Petrogradu è u Palazzu d'Invernu, sede di u guvernu pruvisoriu. U putere passò à u cungressu di i Soviet è fù furmatu un novu guvernu, u Cunsigliu di i Cummissarii di u Populu, presidutu da Leninu. U novu guvernu appruvò decreti nant'à a pace è a terra. A Russia firmò u trattatu di Brest-Litovsk in marzu 1918, ritirendu si da a prima guerra mundiale à u prezzu di cessione di vasti territorii. U guvernu abulì e grande pruprietà terriere è cuminciò à naziunalizà banche è industrie. Di ghjennaghju 1918, l'Assemblea Custituente, eletta in l'elezzione di u 1917 ma cuntrullata da partiti opposti à i bolscevichi, fù sciolta da u putere rivoluzionariu. === Guvernu è guerra civile === [[File:Lenin-office-1918.jpg|thumb|Leninu in u so uffiziu à u Kremlin in u 1918]] Da u 1918 à u 1922, a Russia fù scossa da una guerra civile trà l'Armata Rossa è e forze antibolsceviche, chjamate «bianche». Diversi puteri stranieri intervenenu à fiancu à i bianchi. In u corsu di u cunflittu, u guvernu bolscevicu ricorse à a requisizione di i prudutti agriculi, à a censura è à a suppressione di l'avversarii pulitichi. A polizia pulitica, a Čeka, arrestò è fece eseguisce parechje persone; a campagna di viulenza pulitica di u guvernu hè cunnisciuta cum'è u «terrore rossu». Ancu e forze antibolsceviche commettenu viulenze è ripressione. A guerra, e requisizione è e difficultà ecunomiche cuntribuinu à e carestie è à e rivolte. In u 1921, dopu à l'ammutinamentu di Kronštadt è à altre agitazione, Leninu prumosse a [[Nova pulitica ecunomica]] (NEP). Sta pulitica rimpiazzò una parte di e requisizione cù una tassa in natura è permittite torna u cummerciu privatu è e piccule imprese. Di dicembre 1922, a Russia è parechje altre repubbliche suvietiche furmonu l'[[Unione Suvietica]]. Leninu sustenia a federazione di e repubbliche, ancu s'è u putere puliticu firmava in manu à u partitu cumunistu. === Malatia è morte === [[File:Lenin's Mausoleum (19775699420).jpg|thumb|U Mausuleu di Leninu in a Piazza Rossa, Mosca]] Da u 1922, Leninu ebbe parechji ictus chì ne ridusseru a capacità di travaglià. In u so testu cunnisciutu cum'è «lettera à u cungressu», manifestò e so preoccupazione nant'à a cuncentrazione di u putere in manu à Stalin, tandu secretariu generale di u partitu, è dumandò ch'ellu fussi cacciatu da quellu postu. U documentu ùn fù resu publicu da a dirighjenza à l'epica. Leninu morse in Gorki u 21 ghjennaghju 1924, à l'età di 53 anni. A causa ufficiale fù una malatia cerebrovasculare, ma a so morte hà datu locu à diverse ipotese. U so corpu fù imbalsamatu è postu in u Mausoleu di Leninu, in Piazza Rossa, à Mosca. == Idee pulitiche == Leninu si cunsiderava marxistu è sustinia chì un partitu rivoluzionariu urganizatu pudia guidà a classa operaia à a presa di u putere. In ''Chì fà?'' (1902) difese a necessità d'un partitu cumpostu da militanti furmati è disciplinati. Per ellu, a lotta ecunomica di i travagliadori ùn bastava sola à cambià l'ordine puliticu: ci vulia una urganisazione capace di fà nasce una cuscenza pulitica rivoluzionaria. In ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916), interpretò l'imperialismu cum'è una tappa di u capitalisimu marcata da i monopoli, da a fusione di u capitale bancariu è industriale è da a cumpetizione trà e grande putenze. In ''Statu è rivuluzione'' (1917), Leninu riprese l'idea marxista chì u Statu serve à mantene u putere d'una classa suciale. Sustinia chì u passaghju à u sucialisimu richiedia u putere puliticu di a classa operaia, è chì in una sucetà cumunista u Statu duvia infine perde a so funzione. E so idee è e so pulitiche sò state interpretate in manere sfarente. I so sustenidori u cunsideranu unu di i principali capi di a rivuluzione sucialista; i so critichi mettenu in risaltu u stabilimentu d'un regime à partitu unicu, a suppressione di l'uppusizione è a viulenza pulitica di u so guvernu. == Opere principale == * ''Chì fà?'' (1902) * ''Un passu avanti, dui passi in daretu'' (1904) * ''Materialisimu è empiriocriticisimu'' (1909) * ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916) * ''Tese d'aprile'' (1917) * ''Statu è rivuluzione'' (1917) * ''A rivuluzione proletaria è u rinnegatu Kautsky'' (1918) * ''L'estremisimu, malatia infantile di u cumunisimu'' (1920) == Note == <references/> [[Categoria:Rivoluzionarii russii]] [[categoria:Biugrafia]] [[categoria:Russiu]] [[Categoria:Puliticante|Lenin]] raccpl8ez1qus3e5zi9jrx44t1iug6r 407231 407230 2026-10-19T08:45:58Z Articulivitali 28749 /* Ghjuventù è furmazione */ 407231 wikitext text/x-wiki [[File:After Lenin Speech 1920.jpg|thumb|Leninu durante un discorsu in u 1920]] '''Vladimir Ilitch Ulianov''', cunnisciutu cù u pseudonimu di '''Leninu''' (Simbirsk, 22 aprile 1870 – Gorki, 21 ghjennaghju 1924), hè statu un rivuluziunariu, puliticu è teoricu marxistu russiu. Fù u capu di u guvernu russiu dopu à a Rivuluzione d'ottobre di u 1917 è, dopu à a fundazione di l'[[Unione Suvietica]], unu di i so principali dirigenti. Sottu à a so direzzione, i bolscevichi piglionu u putere è stabiliscenu un novu guvernu basatu nant'à i Soviet. U so guvernu si ritirò da a prima guerra mundiale, ridistribuì e terre è naziunalizò una parte impurtante di l'ecunumia. A guerra civile, e carestie è a repressione pulitica marcanu i primi anni di u novu Statu. E so teurie pulitiche sò cunnisciute cum'è [[leninisimu]] è anu esercitatu una influenza impurtante nant'à u muvimentu cumunistu internaziunale. == Biugrafia == === Ghjuventù è furmazione === [[File:Lenin-1895-mugshot.jpg|thumb|Leninu in u 1895, fotografia d'identificazione dopu à u so arrestu]] Leninu nascì in Simbirsk, in l'Imperu russiu, u 22 aprile 1870 secondu u calendariu gregorianu, vale à dì u 10 aprile secondu u calendariu ghjulianu tandu adupratu in Russia. U so nome cumpletu era Vladimir Ilitch Ulianov. Vinia da una famiglia benestante; u babbu era un educatore è a mamma un'insegnante. In u 1887, u so fratellu maiò Aleksandr fù esecutatu dopu à esse statu cundannatu per a so participazione à una cuspirazione contr'à u zaru [[Lisandru III]]. St'avvenimentu cuntribuì à avvicinà Leninu à l'idee rivuluziunarie. U listessu annu, Leninu fù espulsu da l'Università di Kazan' dopu à avè participatu à una prutesta studientina contr'à u regime zaristu. Più tardi studiò u dirittu è ottense un diploma à l'Università di San Pietroburgu. À a fine di l'anni 1880 è à u principiu di l'anni 1890, lesse l'opere di Karl Marx è Friedrich Engels è s'interessò à u muvimentu sucialistu. In u 1893 si trasferì in San Pietroburgu, induv’ellu participò à i circuli marxisti è à l'attività pulitiche clandestine. In u 1895 aiutò à fundà l'Unione di lotta per l'emancipazione di a classa operaia. Arrestatu quellu annu, fù mandatu in esiliu in Siberia, induv’ellu stete trè anni. In u 1898 si maritò cù Nadežda Krupskaja, militante marxista è so cumpagna di vita è di lotta. Dopu à a fine di l'esiliu, Leninu partì per l'[[Europa]] uccidentale. In u 1900 participò à a fundazione di u ghjurnale marxistu clandestinu ''Iskra'' («A scintilla»). In u 1901 aduprò per a prima volta u pseudonimu «Leninu», forse in riferimentu à u fiume Lena. === Bolscevichi è menscevichi === [[File:Time Life Picture of Vladimir Lenin, Oct. 1921.jpg|thumb|200px|right|Lenin]] À u secondu cungressu di u Partitu Operaiu Sucialdemucraticu Russu, in u 1903, u disaccordu nant'à l'urganisazione di u partitu purtò à una scissione. I sustenidori di Leninu furmendu a maiurità, chjamata ''bolscevica''; i so avversarii, guidati da Julij Martov, funu chjamati ''menscevichi''. Leninu sustinia un partitu disciplinatu, cumpostu da militanti pronti à travaglià clandestinamente è à guidà a rivuluzione. Durante a Rivuluzione russia di u 1905, Leninu incuraghjì i bolscevichi à participà à e rivolte è à l'insurrezione contr'à u zaru. Dopu à u fiascu di a rivuluzione, vultò à campà in esiliu in Europa. In quelli anni cuntinuò à scrive è à participà à e dispute trà e diverse correnti sucialiste. === A prima guerra mundiale è u ritornu in Russia === À u principiu di a prima guerra mundiale, Leninu cundannò u sustegnu datu da parechji partiti sucialisti à i so guverni naziunali. Cunsiderava u cunflittu una guerra imperialista, è chjamò i travagliadori à oppone si à a guerra è à trasfurmà la in una rivuluzione sucialista. Dopu à a [[Rivuluzione di ferraghju]] di u 1917, chì purtò à l'abdicazione di u zaru Nicolau II è à a furmazione d'un guvernu pruvisoriu, Leninu rientrò in Russia. U so viaghju da a Svizzera à traversu a Germania, tandu in guerra cù a Russia, fù resu pussibule da un accordu cù l'autorità tedesche. Ghjunghjì in Petrogradu d'aprile. Leninu presentò e so idee in e [[Tese d'aprile]], dumandendu a fine di a guerra, a cunfiscazione di e grande pruprietà terriere è u trasferimentu di tuttu u putere à i Soviet, cunsiglii di travagliadori è di suldati. Si oppose à u guvernu pruvisoriu, chì vulia cuntinuà a guerra è rimandava e riforme suciale. === A Rivuluzione d'ottobre === [[File:Isaak Brodsky putilov.jpg|thumb|Leninu parla à un comiziu di operai in Petrograd in u 1917 (pintura di Isaak Brodsky)]] D'uttrovi 1917, Leninu cunvinse a dirighjenza bolscevica à urganizà un'insurrezione. I guardii rossi è e truppe chì li eranu favurevule piglionu i punti strategichi di Petrogradu è u Palazzu d'Invernu, sede di u guvernu pruvisoriu. U putere passò à u cungressu di i Soviet è fù furmatu un novu guvernu, u Cunsigliu di i Cummissarii di u Populu, presidutu da Leninu. U novu guvernu appruvò decreti nant'à a pace è a terra. A Russia firmò u trattatu di Brest-Litovsk in marzu 1918, ritirendu si da a prima guerra mundiale à u prezzu di cessione di vasti territorii. U guvernu abulì e grande pruprietà terriere è cuminciò à naziunalizà banche è industrie. Di ghjennaghju 1918, l'Assemblea Custituente, eletta in l'elezzione di u 1917 ma cuntrullata da partiti opposti à i bolscevichi, fù sciolta da u putere rivoluzionariu. === Guvernu è guerra civile === [[File:Lenin-office-1918.jpg|thumb|Leninu in u so uffiziu à u Kremlin in u 1918]] Da u 1918 à u 1922, a Russia fù scossa da una guerra civile trà l'Armata Rossa è e forze antibolsceviche, chjamate «bianche». Diversi puteri stranieri intervenenu à fiancu à i bianchi. In u corsu di u cunflittu, u guvernu bolscevicu ricorse à a requisizione di i prudutti agriculi, à a censura è à a suppressione di l'avversarii pulitichi. A polizia pulitica, a Čeka, arrestò è fece eseguisce parechje persone; a campagna di viulenza pulitica di u guvernu hè cunnisciuta cum'è u «terrore rossu». Ancu e forze antibolsceviche commettenu viulenze è ripressione. A guerra, e requisizione è e difficultà ecunomiche cuntribuinu à e carestie è à e rivolte. In u 1921, dopu à l'ammutinamentu di Kronštadt è à altre agitazione, Leninu prumosse a [[Nova pulitica ecunomica]] (NEP). Sta pulitica rimpiazzò una parte di e requisizione cù una tassa in natura è permittite torna u cummerciu privatu è e piccule imprese. Di dicembre 1922, a Russia è parechje altre repubbliche suvietiche furmonu l'[[Unione Suvietica]]. Leninu sustenia a federazione di e repubbliche, ancu s'è u putere puliticu firmava in manu à u partitu cumunistu. === Malatia è morte === [[File:Lenin's Mausoleum (19775699420).jpg|thumb|U Mausuleu di Leninu in a Piazza Rossa, Mosca]] Da u 1922, Leninu ebbe parechji ictus chì ne ridusseru a capacità di travaglià. In u so testu cunnisciutu cum'è «lettera à u cungressu», manifestò e so preoccupazione nant'à a cuncentrazione di u putere in manu à Stalin, tandu secretariu generale di u partitu, è dumandò ch'ellu fussi cacciatu da quellu postu. U documentu ùn fù resu publicu da a dirighjenza à l'epica. Leninu morse in Gorki u 21 ghjennaghju 1924, à l'età di 53 anni. A causa ufficiale fù una malatia cerebrovasculare, ma a so morte hà datu locu à diverse ipotese. U so corpu fù imbalsamatu è postu in u Mausoleu di Leninu, in Piazza Rossa, à Mosca. == Idee pulitiche == Leninu si cunsiderava marxistu è sustinia chì un partitu rivoluzionariu urganizatu pudia guidà a classa operaia à a presa di u putere. In ''Chì fà?'' (1902) difese a necessità d'un partitu cumpostu da militanti furmati è disciplinati. Per ellu, a lotta ecunomica di i travagliadori ùn bastava sola à cambià l'ordine puliticu: ci vulia una urganisazione capace di fà nasce una cuscenza pulitica rivoluzionaria. In ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916), interpretò l'imperialismu cum'è una tappa di u capitalisimu marcata da i monopoli, da a fusione di u capitale bancariu è industriale è da a cumpetizione trà e grande putenze. In ''Statu è rivuluzione'' (1917), Leninu riprese l'idea marxista chì u Statu serve à mantene u putere d'una classa suciale. Sustinia chì u passaghju à u sucialisimu richiedia u putere puliticu di a classa operaia, è chì in una sucetà cumunista u Statu duvia infine perde a so funzione. E so idee è e so pulitiche sò state interpretate in manere sfarente. I so sustenidori u cunsideranu unu di i principali capi di a rivuluzione sucialista; i so critichi mettenu in risaltu u stabilimentu d'un regime à partitu unicu, a suppressione di l'uppusizione è a viulenza pulitica di u so guvernu. == Opere principale == * ''Chì fà?'' (1902) * ''Un passu avanti, dui passi in daretu'' (1904) * ''Materialisimu è empiriocriticisimu'' (1909) * ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916) * ''Tese d'aprile'' (1917) * ''Statu è rivuluzione'' (1917) * ''A rivuluzione proletaria è u rinnegatu Kautsky'' (1918) * ''L'estremisimu, malatia infantile di u cumunisimu'' (1920) == Note == <references/> [[Categoria:Rivoluzionarii russii]] [[categoria:Biugrafia]] [[categoria:Russiu]] [[Categoria:Puliticante|Lenin]] a2p5lr5fhzn4t8p4658zhmdsroyck8y 407232 407231 2026-10-19T08:46:22Z Articulivitali 28749 /* Bolscevichi è menscevichi */ 407232 wikitext text/x-wiki [[File:After Lenin Speech 1920.jpg|thumb|Leninu durante un discorsu in u 1920]] '''Vladimir Ilitch Ulianov''', cunnisciutu cù u pseudonimu di '''Leninu''' (Simbirsk, 22 aprile 1870 – Gorki, 21 ghjennaghju 1924), hè statu un rivuluziunariu, puliticu è teoricu marxistu russiu. Fù u capu di u guvernu russiu dopu à a Rivuluzione d'ottobre di u 1917 è, dopu à a fundazione di l'[[Unione Suvietica]], unu di i so principali dirigenti. Sottu à a so direzzione, i bolscevichi piglionu u putere è stabiliscenu un novu guvernu basatu nant'à i Soviet. U so guvernu si ritirò da a prima guerra mundiale, ridistribuì e terre è naziunalizò una parte impurtante di l'ecunumia. A guerra civile, e carestie è a repressione pulitica marcanu i primi anni di u novu Statu. E so teurie pulitiche sò cunnisciute cum'è [[leninisimu]] è anu esercitatu una influenza impurtante nant'à u muvimentu cumunistu internaziunale. == Biugrafia == === Ghjuventù è furmazione === [[File:Lenin-1895-mugshot.jpg|thumb|Leninu in u 1895, fotografia d'identificazione dopu à u so arrestu]] Leninu nascì in Simbirsk, in l'Imperu russiu, u 22 aprile 1870 secondu u calendariu gregorianu, vale à dì u 10 aprile secondu u calendariu ghjulianu tandu adupratu in Russia. U so nome cumpletu era Vladimir Ilitch Ulianov. Vinia da una famiglia benestante; u babbu era un educatore è a mamma un'insegnante. In u 1887, u so fratellu maiò Aleksandr fù esecutatu dopu à esse statu cundannatu per a so participazione à una cuspirazione contr'à u zaru [[Lisandru III]]. St'avvenimentu cuntribuì à avvicinà Leninu à l'idee rivuluziunarie. U listessu annu, Leninu fù espulsu da l'Università di Kazan' dopu à avè participatu à una prutesta studientina contr'à u regime zaristu. Più tardi studiò u dirittu è ottense un diploma à l'Università di San Pietroburgu. À a fine di l'anni 1880 è à u principiu di l'anni 1890, lesse l'opere di Karl Marx è Friedrich Engels è s'interessò à u muvimentu sucialistu. In u 1893 si trasferì in San Pietroburgu, induv’ellu participò à i circuli marxisti è à l'attività pulitiche clandestine. In u 1895 aiutò à fundà l'Unione di lotta per l'emancipazione di a classa operaia. Arrestatu quellu annu, fù mandatu in esiliu in Siberia, induv’ellu stete trè anni. In u 1898 si maritò cù Nadežda Krupskaja, militante marxista è so cumpagna di vita è di lotta. Dopu à a fine di l'esiliu, Leninu partì per l'[[Europa]] uccidentale. In u 1900 participò à a fundazione di u ghjurnale marxistu clandestinu ''Iskra'' («A scintilla»). In u 1901 aduprò per a prima volta u pseudonimu «Leninu», forse in riferimentu à u fiume Lena. === Bolscevichi è menscevichi === [[File:Time Life Picture of Vladimir Lenin, Oct. 1921.jpg|thumb|200px|right|Ritrattu di Leninu]] À u secondu cungressu di u Partitu Operaiu Sucialdemucraticu Russu, in u 1903, u disaccordu nant'à l'urganisazione di u partitu purtò à una scissione. I sustenidori di Leninu furmendu a maiurità, chjamata ''bolscevica''; i so avversarii, guidati da Julij Martov, funu chjamati ''menscevichi''. Leninu sustinia un partitu disciplinatu, cumpostu da militanti pronti à travaglià clandestinamente è à guidà a rivuluzione. Durante a Rivuluzione russia di u 1905, Leninu incuraghjì i bolscevichi à participà à e rivolte è à l'insurrezione contr'à u zaru. Dopu à u fiascu di a rivuluzione, vultò à campà in esiliu in Europa. In quelli anni cuntinuò à scrive è à participà à e dispute trà e diverse correnti sucialiste. === A prima guerra mundiale è u ritornu in Russia === À u principiu di a prima guerra mundiale, Leninu cundannò u sustegnu datu da parechji partiti sucialisti à i so guverni naziunali. Cunsiderava u cunflittu una guerra imperialista, è chjamò i travagliadori à oppone si à a guerra è à trasfurmà la in una rivuluzione sucialista. Dopu à a [[Rivuluzione di ferraghju]] di u 1917, chì purtò à l'abdicazione di u zaru Nicolau II è à a furmazione d'un guvernu pruvisoriu, Leninu rientrò in Russia. U so viaghju da a Svizzera à traversu a Germania, tandu in guerra cù a Russia, fù resu pussibule da un accordu cù l'autorità tedesche. Ghjunghjì in Petrogradu d'aprile. Leninu presentò e so idee in e [[Tese d'aprile]], dumandendu a fine di a guerra, a cunfiscazione di e grande pruprietà terriere è u trasferimentu di tuttu u putere à i Soviet, cunsiglii di travagliadori è di suldati. Si oppose à u guvernu pruvisoriu, chì vulia cuntinuà a guerra è rimandava e riforme suciale. === A Rivuluzione d'ottobre === [[File:Isaak Brodsky putilov.jpg|thumb|Leninu parla à un comiziu di operai in Petrograd in u 1917 (pintura di Isaak Brodsky)]] D'uttrovi 1917, Leninu cunvinse a dirighjenza bolscevica à urganizà un'insurrezione. I guardii rossi è e truppe chì li eranu favurevule piglionu i punti strategichi di Petrogradu è u Palazzu d'Invernu, sede di u guvernu pruvisoriu. U putere passò à u cungressu di i Soviet è fù furmatu un novu guvernu, u Cunsigliu di i Cummissarii di u Populu, presidutu da Leninu. U novu guvernu appruvò decreti nant'à a pace è a terra. A Russia firmò u trattatu di Brest-Litovsk in marzu 1918, ritirendu si da a prima guerra mundiale à u prezzu di cessione di vasti territorii. U guvernu abulì e grande pruprietà terriere è cuminciò à naziunalizà banche è industrie. Di ghjennaghju 1918, l'Assemblea Custituente, eletta in l'elezzione di u 1917 ma cuntrullata da partiti opposti à i bolscevichi, fù sciolta da u putere rivoluzionariu. === Guvernu è guerra civile === [[File:Lenin-office-1918.jpg|thumb|Leninu in u so uffiziu à u Kremlin in u 1918]] Da u 1918 à u 1922, a Russia fù scossa da una guerra civile trà l'Armata Rossa è e forze antibolsceviche, chjamate «bianche». Diversi puteri stranieri intervenenu à fiancu à i bianchi. In u corsu di u cunflittu, u guvernu bolscevicu ricorse à a requisizione di i prudutti agriculi, à a censura è à a suppressione di l'avversarii pulitichi. A polizia pulitica, a Čeka, arrestò è fece eseguisce parechje persone; a campagna di viulenza pulitica di u guvernu hè cunnisciuta cum'è u «terrore rossu». Ancu e forze antibolsceviche commettenu viulenze è ripressione. A guerra, e requisizione è e difficultà ecunomiche cuntribuinu à e carestie è à e rivolte. In u 1921, dopu à l'ammutinamentu di Kronštadt è à altre agitazione, Leninu prumosse a [[Nova pulitica ecunomica]] (NEP). Sta pulitica rimpiazzò una parte di e requisizione cù una tassa in natura è permittite torna u cummerciu privatu è e piccule imprese. Di dicembre 1922, a Russia è parechje altre repubbliche suvietiche furmonu l'[[Unione Suvietica]]. Leninu sustenia a federazione di e repubbliche, ancu s'è u putere puliticu firmava in manu à u partitu cumunistu. === Malatia è morte === [[File:Lenin's Mausoleum (19775699420).jpg|thumb|U Mausuleu di Leninu in a Piazza Rossa, Mosca]] Da u 1922, Leninu ebbe parechji ictus chì ne ridusseru a capacità di travaglià. In u so testu cunnisciutu cum'è «lettera à u cungressu», manifestò e so preoccupazione nant'à a cuncentrazione di u putere in manu à Stalin, tandu secretariu generale di u partitu, è dumandò ch'ellu fussi cacciatu da quellu postu. U documentu ùn fù resu publicu da a dirighjenza à l'epica. Leninu morse in Gorki u 21 ghjennaghju 1924, à l'età di 53 anni. A causa ufficiale fù una malatia cerebrovasculare, ma a so morte hà datu locu à diverse ipotese. U so corpu fù imbalsamatu è postu in u Mausoleu di Leninu, in Piazza Rossa, à Mosca. == Idee pulitiche == Leninu si cunsiderava marxistu è sustinia chì un partitu rivoluzionariu urganizatu pudia guidà a classa operaia à a presa di u putere. In ''Chì fà?'' (1902) difese a necessità d'un partitu cumpostu da militanti furmati è disciplinati. Per ellu, a lotta ecunomica di i travagliadori ùn bastava sola à cambià l'ordine puliticu: ci vulia una urganisazione capace di fà nasce una cuscenza pulitica rivoluzionaria. In ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916), interpretò l'imperialismu cum'è una tappa di u capitalisimu marcata da i monopoli, da a fusione di u capitale bancariu è industriale è da a cumpetizione trà e grande putenze. In ''Statu è rivuluzione'' (1917), Leninu riprese l'idea marxista chì u Statu serve à mantene u putere d'una classa suciale. Sustinia chì u passaghju à u sucialisimu richiedia u putere puliticu di a classa operaia, è chì in una sucetà cumunista u Statu duvia infine perde a so funzione. E so idee è e so pulitiche sò state interpretate in manere sfarente. I so sustenidori u cunsideranu unu di i principali capi di a rivuluzione sucialista; i so critichi mettenu in risaltu u stabilimentu d'un regime à partitu unicu, a suppressione di l'uppusizione è a viulenza pulitica di u so guvernu. == Opere principale == * ''Chì fà?'' (1902) * ''Un passu avanti, dui passi in daretu'' (1904) * ''Materialisimu è empiriocriticisimu'' (1909) * ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916) * ''Tese d'aprile'' (1917) * ''Statu è rivuluzione'' (1917) * ''A rivuluzione proletaria è u rinnegatu Kautsky'' (1918) * ''L'estremisimu, malatia infantile di u cumunisimu'' (1920) == Note == <references/> [[Categoria:Rivoluzionarii russii]] [[categoria:Biugrafia]] [[categoria:Russiu]] [[Categoria:Puliticante|Lenin]] izb5sorf7zlsw000pjwrjpp066vvfpi 407233 407232 2026-10-19T08:46:50Z Articulivitali 28749 /* A Rivuluzione d'ottobre */ 407233 wikitext text/x-wiki [[File:After Lenin Speech 1920.jpg|thumb|Leninu durante un discorsu in u 1920]] '''Vladimir Ilitch Ulianov''', cunnisciutu cù u pseudonimu di '''Leninu''' (Simbirsk, 22 aprile 1870 – Gorki, 21 ghjennaghju 1924), hè statu un rivuluziunariu, puliticu è teoricu marxistu russiu. Fù u capu di u guvernu russiu dopu à a Rivuluzione d'ottobre di u 1917 è, dopu à a fundazione di l'[[Unione Suvietica]], unu di i so principali dirigenti. Sottu à a so direzzione, i bolscevichi piglionu u putere è stabiliscenu un novu guvernu basatu nant'à i Soviet. U so guvernu si ritirò da a prima guerra mundiale, ridistribuì e terre è naziunalizò una parte impurtante di l'ecunumia. A guerra civile, e carestie è a repressione pulitica marcanu i primi anni di u novu Statu. E so teurie pulitiche sò cunnisciute cum'è [[leninisimu]] è anu esercitatu una influenza impurtante nant'à u muvimentu cumunistu internaziunale. == Biugrafia == === Ghjuventù è furmazione === [[File:Lenin-1895-mugshot.jpg|thumb|Leninu in u 1895, fotografia d'identificazione dopu à u so arrestu]] Leninu nascì in Simbirsk, in l'Imperu russiu, u 22 aprile 1870 secondu u calendariu gregorianu, vale à dì u 10 aprile secondu u calendariu ghjulianu tandu adupratu in Russia. U so nome cumpletu era Vladimir Ilitch Ulianov. Vinia da una famiglia benestante; u babbu era un educatore è a mamma un'insegnante. In u 1887, u so fratellu maiò Aleksandr fù esecutatu dopu à esse statu cundannatu per a so participazione à una cuspirazione contr'à u zaru [[Lisandru III]]. St'avvenimentu cuntribuì à avvicinà Leninu à l'idee rivuluziunarie. U listessu annu, Leninu fù espulsu da l'Università di Kazan' dopu à avè participatu à una prutesta studientina contr'à u regime zaristu. Più tardi studiò u dirittu è ottense un diploma à l'Università di San Pietroburgu. À a fine di l'anni 1880 è à u principiu di l'anni 1890, lesse l'opere di Karl Marx è Friedrich Engels è s'interessò à u muvimentu sucialistu. In u 1893 si trasferì in San Pietroburgu, induv’ellu participò à i circuli marxisti è à l'attività pulitiche clandestine. In u 1895 aiutò à fundà l'Unione di lotta per l'emancipazione di a classa operaia. Arrestatu quellu annu, fù mandatu in esiliu in Siberia, induv’ellu stete trè anni. In u 1898 si maritò cù Nadežda Krupskaja, militante marxista è so cumpagna di vita è di lotta. Dopu à a fine di l'esiliu, Leninu partì per l'[[Europa]] uccidentale. In u 1900 participò à a fundazione di u ghjurnale marxistu clandestinu ''Iskra'' («A scintilla»). In u 1901 aduprò per a prima volta u pseudonimu «Leninu», forse in riferimentu à u fiume Lena. === Bolscevichi è menscevichi === [[File:Time Life Picture of Vladimir Lenin, Oct. 1921.jpg|thumb|200px|right|Ritrattu di Leninu]] À u secondu cungressu di u Partitu Operaiu Sucialdemucraticu Russu, in u 1903, u disaccordu nant'à l'urganisazione di u partitu purtò à una scissione. I sustenidori di Leninu furmendu a maiurità, chjamata ''bolscevica''; i so avversarii, guidati da Julij Martov, funu chjamati ''menscevichi''. Leninu sustinia un partitu disciplinatu, cumpostu da militanti pronti à travaglià clandestinamente è à guidà a rivuluzione. Durante a Rivuluzione russia di u 1905, Leninu incuraghjì i bolscevichi à participà à e rivolte è à l'insurrezione contr'à u zaru. Dopu à u fiascu di a rivuluzione, vultò à campà in esiliu in Europa. In quelli anni cuntinuò à scrive è à participà à e dispute trà e diverse correnti sucialiste. === A prima guerra mundiale è u ritornu in Russia === À u principiu di a prima guerra mundiale, Leninu cundannò u sustegnu datu da parechji partiti sucialisti à i so guverni naziunali. Cunsiderava u cunflittu una guerra imperialista, è chjamò i travagliadori à oppone si à a guerra è à trasfurmà la in una rivuluzione sucialista. Dopu à a [[Rivuluzione di ferraghju]] di u 1917, chì purtò à l'abdicazione di u zaru Nicolau II è à a furmazione d'un guvernu pruvisoriu, Leninu rientrò in Russia. U so viaghju da a Svizzera à traversu a Germania, tandu in guerra cù a Russia, fù resu pussibule da un accordu cù l'autorità tedesche. Ghjunghjì in Petrogradu d'aprile. Leninu presentò e so idee in e [[Tese d'aprile]], dumandendu a fine di a guerra, a cunfiscazione di e grande pruprietà terriere è u trasferimentu di tuttu u putere à i Soviet, cunsiglii di travagliadori è di suldati. Si oppose à u guvernu pruvisoriu, chì vulia cuntinuà a guerra è rimandava e riforme suciale. === A Rivuluzione d'ottobre === [[File:Isaak Brodsky putilov.jpg|thumb|Leninu parla à un comiziu d'uperai in Petrograd in u 1917 (pittura di Isaak Brodsky)]] D'uttrovi 1917, Leninu cunvinse a dirighjenza bolscevica à urganizà un'insurrezione. I guardii rossi è e truppe chì li eranu favurevule piglionu i punti strategichi di Petrogradu è u Palazzu d'Invernu, sede di u guvernu pruvisoriu. U putere passò à u cungressu di i Soviet è fù furmatu un novu guvernu, u Cunsigliu di i Cummissarii di u Populu, presidutu da Leninu. U novu guvernu appruvò decreti nant'à a pace è a terra. A Russia firmò u trattatu di Brest-Litovsk in marzu 1918, ritirendu si da a prima guerra mundiale à u prezzu di cessione di vasti territorii. U guvernu abulì e grande pruprietà terriere è cuminciò à naziunalizà banche è industrie. Di ghjennaghju 1918, l'Assemblea Custituente, eletta in l'elezzione di u 1917 ma cuntrullata da partiti opposti à i bolscevichi, fù sciolta da u putere rivoluzionariu. === Guvernu è guerra civile === [[File:Lenin-office-1918.jpg|thumb|Leninu in u so uffiziu à u Kremlin in u 1918]] Da u 1918 à u 1922, a Russia fù scossa da una guerra civile trà l'Armata Rossa è e forze antibolsceviche, chjamate «bianche». Diversi puteri stranieri intervenenu à fiancu à i bianchi. In u corsu di u cunflittu, u guvernu bolscevicu ricorse à a requisizione di i prudutti agriculi, à a censura è à a suppressione di l'avversarii pulitichi. A polizia pulitica, a Čeka, arrestò è fece eseguisce parechje persone; a campagna di viulenza pulitica di u guvernu hè cunnisciuta cum'è u «terrore rossu». Ancu e forze antibolsceviche commettenu viulenze è ripressione. A guerra, e requisizione è e difficultà ecunomiche cuntribuinu à e carestie è à e rivolte. In u 1921, dopu à l'ammutinamentu di Kronštadt è à altre agitazione, Leninu prumosse a [[Nova pulitica ecunomica]] (NEP). Sta pulitica rimpiazzò una parte di e requisizione cù una tassa in natura è permittite torna u cummerciu privatu è e piccule imprese. Di dicembre 1922, a Russia è parechje altre repubbliche suvietiche furmonu l'[[Unione Suvietica]]. Leninu sustenia a federazione di e repubbliche, ancu s'è u putere puliticu firmava in manu à u partitu cumunistu. === Malatia è morte === [[File:Lenin's Mausoleum (19775699420).jpg|thumb|U Mausuleu di Leninu in a Piazza Rossa, Mosca]] Da u 1922, Leninu ebbe parechji ictus chì ne ridusseru a capacità di travaglià. In u so testu cunnisciutu cum'è «lettera à u cungressu», manifestò e so preoccupazione nant'à a cuncentrazione di u putere in manu à Stalin, tandu secretariu generale di u partitu, è dumandò ch'ellu fussi cacciatu da quellu postu. U documentu ùn fù resu publicu da a dirighjenza à l'epica. Leninu morse in Gorki u 21 ghjennaghju 1924, à l'età di 53 anni. A causa ufficiale fù una malatia cerebrovasculare, ma a so morte hà datu locu à diverse ipotese. U so corpu fù imbalsamatu è postu in u Mausoleu di Leninu, in Piazza Rossa, à Mosca. == Idee pulitiche == Leninu si cunsiderava marxistu è sustinia chì un partitu rivoluzionariu urganizatu pudia guidà a classa operaia à a presa di u putere. In ''Chì fà?'' (1902) difese a necessità d'un partitu cumpostu da militanti furmati è disciplinati. Per ellu, a lotta ecunomica di i travagliadori ùn bastava sola à cambià l'ordine puliticu: ci vulia una urganisazione capace di fà nasce una cuscenza pulitica rivoluzionaria. In ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916), interpretò l'imperialismu cum'è una tappa di u capitalisimu marcata da i monopoli, da a fusione di u capitale bancariu è industriale è da a cumpetizione trà e grande putenze. In ''Statu è rivuluzione'' (1917), Leninu riprese l'idea marxista chì u Statu serve à mantene u putere d'una classa suciale. Sustinia chì u passaghju à u sucialisimu richiedia u putere puliticu di a classa operaia, è chì in una sucetà cumunista u Statu duvia infine perde a so funzione. E so idee è e so pulitiche sò state interpretate in manere sfarente. I so sustenidori u cunsideranu unu di i principali capi di a rivuluzione sucialista; i so critichi mettenu in risaltu u stabilimentu d'un regime à partitu unicu, a suppressione di l'uppusizione è a viulenza pulitica di u so guvernu. == Opere principale == * ''Chì fà?'' (1902) * ''Un passu avanti, dui passi in daretu'' (1904) * ''Materialisimu è empiriocriticisimu'' (1909) * ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916) * ''Tese d'aprile'' (1917) * ''Statu è rivuluzione'' (1917) * ''A rivuluzione proletaria è u rinnegatu Kautsky'' (1918) * ''L'estremisimu, malatia infantile di u cumunisimu'' (1920) == Note == <references/> [[Categoria:Rivoluzionarii russii]] [[categoria:Biugrafia]] [[categoria:Russiu]] [[Categoria:Puliticante|Lenin]] dfu8s0q33gukp0vm082077tbyonsak2 407234 407233 2026-10-19T08:49:15Z Articulivitali 28749 /* Guvernu è guerra civile */ 407234 wikitext text/x-wiki [[File:After Lenin Speech 1920.jpg|thumb|Leninu durante un discorsu in u 1920]] '''Vladimir Ilitch Ulianov''', cunnisciutu cù u pseudonimu di '''Leninu''' (Simbirsk, 22 aprile 1870 – Gorki, 21 ghjennaghju 1924), hè statu un rivuluziunariu, puliticu è teoricu marxistu russiu. Fù u capu di u guvernu russiu dopu à a Rivuluzione d'ottobre di u 1917 è, dopu à a fundazione di l'[[Unione Suvietica]], unu di i so principali dirigenti. Sottu à a so direzzione, i bolscevichi piglionu u putere è stabiliscenu un novu guvernu basatu nant'à i Soviet. U so guvernu si ritirò da a prima guerra mundiale, ridistribuì e terre è naziunalizò una parte impurtante di l'ecunumia. A guerra civile, e carestie è a repressione pulitica marcanu i primi anni di u novu Statu. E so teurie pulitiche sò cunnisciute cum'è [[leninisimu]] è anu esercitatu una influenza impurtante nant'à u muvimentu cumunistu internaziunale. == Biugrafia == === Ghjuventù è furmazione === [[File:Lenin-1895-mugshot.jpg|thumb|Leninu in u 1895, fotografia d'identificazione dopu à u so arrestu]] Leninu nascì in Simbirsk, in l'Imperu russiu, u 22 aprile 1870 secondu u calendariu gregorianu, vale à dì u 10 aprile secondu u calendariu ghjulianu tandu adupratu in Russia. U so nome cumpletu era Vladimir Ilitch Ulianov. Vinia da una famiglia benestante; u babbu era un educatore è a mamma un'insegnante. In u 1887, u so fratellu maiò Aleksandr fù esecutatu dopu à esse statu cundannatu per a so participazione à una cuspirazione contr'à u zaru [[Lisandru III]]. St'avvenimentu cuntribuì à avvicinà Leninu à l'idee rivuluziunarie. U listessu annu, Leninu fù espulsu da l'Università di Kazan' dopu à avè participatu à una prutesta studientina contr'à u regime zaristu. Più tardi studiò u dirittu è ottense un diploma à l'Università di San Pietroburgu. À a fine di l'anni 1880 è à u principiu di l'anni 1890, lesse l'opere di Karl Marx è Friedrich Engels è s'interessò à u muvimentu sucialistu. In u 1893 si trasferì in San Pietroburgu, induv’ellu participò à i circuli marxisti è à l'attività pulitiche clandestine. In u 1895 aiutò à fundà l'Unione di lotta per l'emancipazione di a classa operaia. Arrestatu quellu annu, fù mandatu in esiliu in Siberia, induv’ellu stete trè anni. In u 1898 si maritò cù Nadežda Krupskaja, militante marxista è so cumpagna di vita è di lotta. Dopu à a fine di l'esiliu, Leninu partì per l'[[Europa]] uccidentale. In u 1900 participò à a fundazione di u ghjurnale marxistu clandestinu ''Iskra'' («A scintilla»). In u 1901 aduprò per a prima volta u pseudonimu «Leninu», forse in riferimentu à u fiume Lena. === Bolscevichi è menscevichi === [[File:Time Life Picture of Vladimir Lenin, Oct. 1921.jpg|thumb|200px|right|Ritrattu di Leninu]] À u secondu cungressu di u Partitu Operaiu Sucialdemucraticu Russu, in u 1903, u disaccordu nant'à l'urganisazione di u partitu purtò à una scissione. I sustenidori di Leninu furmendu a maiurità, chjamata ''bolscevica''; i so avversarii, guidati da Julij Martov, funu chjamati ''menscevichi''. Leninu sustinia un partitu disciplinatu, cumpostu da militanti pronti à travaglià clandestinamente è à guidà a rivuluzione. Durante a Rivuluzione russia di u 1905, Leninu incuraghjì i bolscevichi à participà à e rivolte è à l'insurrezione contr'à u zaru. Dopu à u fiascu di a rivuluzione, vultò à campà in esiliu in Europa. In quelli anni cuntinuò à scrive è à participà à e dispute trà e diverse correnti sucialiste. === A prima guerra mundiale è u ritornu in Russia === À u principiu di a prima guerra mundiale, Leninu cundannò u sustegnu datu da parechji partiti sucialisti à i so guverni naziunali. Cunsiderava u cunflittu una guerra imperialista, è chjamò i travagliadori à oppone si à a guerra è à trasfurmà la in una rivuluzione sucialista. Dopu à a [[Rivuluzione di ferraghju]] di u 1917, chì purtò à l'abdicazione di u zaru Nicolau II è à a furmazione d'un guvernu pruvisoriu, Leninu rientrò in Russia. U so viaghju da a Svizzera à traversu a Germania, tandu in guerra cù a Russia, fù resu pussibule da un accordu cù l'autorità tedesche. Ghjunghjì in Petrogradu d'aprile. Leninu presentò e so idee in e [[Tese d'aprile]], dumandendu a fine di a guerra, a cunfiscazione di e grande pruprietà terriere è u trasferimentu di tuttu u putere à i Soviet, cunsiglii di travagliadori è di suldati. Si oppose à u guvernu pruvisoriu, chì vulia cuntinuà a guerra è rimandava e riforme suciale. === A Rivuluzione d'ottobre === [[File:Isaak Brodsky putilov.jpg|thumb|Leninu parla à un comiziu d'uperai in Petrograd in u 1917 (pittura di Isaak Brodsky)]] D'uttrovi 1917, Leninu cunvinse a dirighjenza bolscevica à urganizà un'insurrezione. I guardii rossi è e truppe chì li eranu favurevule piglionu i punti strategichi di Petrogradu è u Palazzu d'Invernu, sede di u guvernu pruvisoriu. U putere passò à u cungressu di i Soviet è fù furmatu un novu guvernu, u Cunsigliu di i Cummissarii di u Populu, presidutu da Leninu. U novu guvernu appruvò decreti nant'à a pace è a terra. A Russia firmò u trattatu di Brest-Litovsk in marzu 1918, ritirendu si da a prima guerra mundiale à u prezzu di cessione di vasti territorii. U guvernu abulì e grande pruprietà terriere è cuminciò à naziunalizà banche è industrie. Di ghjennaghju 1918, l'Assemblea Custituente, eletta in l'elezzione di u 1917 ma cuntrullata da partiti opposti à i bolscevichi, fù sciolta da u putere rivoluzionariu. === Guvernu è guerra civile === [[File:Stalinlenin.jpg|thumb|Leninu è Stalinu in u 1922]] Da u 1918 à u 1922, a Russia fù scossa da una guerra civile trà l'Armata Rossa è e forze antibolsceviche, chjamate «bianche». Diversi puteri stranieri intervenenu à fiancu à i bianchi. In u corsu di u cunflittu, u guvernu bolscevicu ricorse à a requisizione di i prudutti agriculi, à a censura è à a suppressione di l'avversarii pulitichi. A polizia pulitica, a Čeka, arrestò è fece eseguisce parechje persone; a campagna di viulenza pulitica di u guvernu hè cunnisciuta cum'è u «terrore rossu». Ancu e forze antibolsceviche commettenu viulenze è ripressione. A guerra, e requisizione è e difficultà ecunomiche cuntribuinu à e carestie è à e rivolte. In u 1921, dopu à l'ammutinamentu di Kronštadt è à altre agitazione, Leninu prumosse a [[Nova pulitica ecunomica]] (NEP). Sta pulitica rimpiazzò una parte di e requisizione cù una tassa in natura è permittite torna u cummerciu privatu è e piccule imprese. Di dicembre 1922, a Russia è parechje altre repubbliche suvietiche furmonu l'[[Unione Suvietica]]. Leninu sustenia a federazione di e repubbliche, ancu s'è u putere puliticu firmava in manu à u partitu cumunistu. === Malatia è morte === [[File:Lenin's Mausoleum (19775699420).jpg|thumb|U Mausuleu di Leninu in a Piazza Rossa, Mosca]] Da u 1922, Leninu ebbe parechji ictus chì ne ridusseru a capacità di travaglià. In u so testu cunnisciutu cum'è «lettera à u cungressu», manifestò e so preoccupazione nant'à a cuncentrazione di u putere in manu à Stalin, tandu secretariu generale di u partitu, è dumandò ch'ellu fussi cacciatu da quellu postu. U documentu ùn fù resu publicu da a dirighjenza à l'epica. Leninu morse in Gorki u 21 ghjennaghju 1924, à l'età di 53 anni. A causa ufficiale fù una malatia cerebrovasculare, ma a so morte hà datu locu à diverse ipotese. U so corpu fù imbalsamatu è postu in u Mausoleu di Leninu, in Piazza Rossa, à Mosca. == Idee pulitiche == Leninu si cunsiderava marxistu è sustinia chì un partitu rivoluzionariu urganizatu pudia guidà a classa operaia à a presa di u putere. In ''Chì fà?'' (1902) difese a necessità d'un partitu cumpostu da militanti furmati è disciplinati. Per ellu, a lotta ecunomica di i travagliadori ùn bastava sola à cambià l'ordine puliticu: ci vulia una urganisazione capace di fà nasce una cuscenza pulitica rivoluzionaria. In ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916), interpretò l'imperialismu cum'è una tappa di u capitalisimu marcata da i monopoli, da a fusione di u capitale bancariu è industriale è da a cumpetizione trà e grande putenze. In ''Statu è rivuluzione'' (1917), Leninu riprese l'idea marxista chì u Statu serve à mantene u putere d'una classa suciale. Sustinia chì u passaghju à u sucialisimu richiedia u putere puliticu di a classa operaia, è chì in una sucetà cumunista u Statu duvia infine perde a so funzione. E so idee è e so pulitiche sò state interpretate in manere sfarente. I so sustenidori u cunsideranu unu di i principali capi di a rivuluzione sucialista; i so critichi mettenu in risaltu u stabilimentu d'un regime à partitu unicu, a suppressione di l'uppusizione è a viulenza pulitica di u so guvernu. == Opere principale == * ''Chì fà?'' (1902) * ''Un passu avanti, dui passi in daretu'' (1904) * ''Materialisimu è empiriocriticisimu'' (1909) * ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916) * ''Tese d'aprile'' (1917) * ''Statu è rivuluzione'' (1917) * ''A rivuluzione proletaria è u rinnegatu Kautsky'' (1918) * ''L'estremisimu, malatia infantile di u cumunisimu'' (1920) == Note == <references/> [[Categoria:Rivoluzionarii russii]] [[categoria:Biugrafia]] [[categoria:Russiu]] [[Categoria:Puliticante|Lenin]] j6q0q5c8i9qn1g9uxymde7hdt58r8zh Mari Caspiu 0 15707 407244 384261 2026-10-19T09:14:21Z Fausta Samaritani 15085 categuria, fix, link 407244 wikitext text/x-wiki [[File:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|240px|right|U mari Caspiu vistu da satellitu]] [[File:Caspienne.jpg|thumb|240px|right|U mari Caspiu]] [[File:Caspian Sea Khezershahr beach.jpg|thumb|240px|Caspian Sea [[Khezeshahr]] beach]] [[File:Stenka Razin by Vasily Surikov 1906.jpg|thumb|240px|right|Stenka Razin (Vasily Surikov, 1906)]] U mari Caspiu (o ''Mare Caspiu'') (rus. Каспийское море Kaspijskoe more, az. Xəzər dənizi, iran. دریای خزر, kaz. Каспий теңізі Kaspij Tenizi, turkm. Hazar deňizi) hè a più grandi massa d'acqua chjusa di a Terra, è hè classificatu com'è u più grandi lavu (intesu com'è bacinu acquosu isulatu) di u mondu pricidendu u lavu Supiriori in [[America]]. À causa di a [[Sale|salinità]] di i so acqui, sippuri bassa (1⁄3 rispettu à quidda di u mari), fù imprupriamenti difinitu "mari". I so costi sò divisi amministrativamenti frà: [[Russia]] (Dagestan, Calmucchia è Oblast' di Astrachan'), [[Iran]], [[Kazakistan]], [[Turkmenistan]] è [[Azerbaigian]]. Annantu à a costa uriintali, in Turkmenistan, ci hè un'ampia baia, u Garabogazköl, chì spessu diventa un lavu par sè quandu u liveddu di a superficia s'abbassa. Dui sò i fiuma maiori chì sfociani in u mari Caspiu: u [[Volga]] è l'Ural. À tempi antichi era chjamatu ''Mari Ircaniu'' o ''Mari Ircanu''.<ref>[[Pliniu u Vechju]], ''Naturalis Historia'', V, 97; VI, 15, 35-36, 41, 46, 51, 58, 112.</ref> ==Giugrafia== U Mar Caspiu hè un bacinu endureicu situatu à 28 metri sottu u liveddu di u mari (diprissioni caspica), frà i zoni miridiunali di a Federazioni Russia è u nordu di l'Iran. Hà una superficia di 371.000 km², un vulumu di 78.200 km³ è una prufundità massima di 1.025 metri in a parti miridiunali (à nordu a prufundità ùn supareghja micca i 6 metri). Hè longu 1.200 km, incù una larghezza media di 310 km. Un tempu, quandu u bacinu era à listessu liveddu di l'altri mari, facia parti di una massa d'acqua moltu più vasta, chì si stindia da u [[mari Neru]] sinu à u [[lavu d'Aral]]. ==Salinità== Com'è dighjà dittu, a difinizioni di "mari" hè duvuta à u fattu ch'è u Caspiu hè d'acqua salata, ditagliu ghjà notu à l'[[antichi Rumani]]. L'acqua hà una salinità media di u 13 par milla (circa un terzu di a salinità media di l'acqua di mari). Quidda varieghja nutevulamenti da zona à zona, passendu da liveddi guasi nulli (particularamenti à nordu in l'aria di u delta di u Volga) à valori moltu elevati par via di l'intensa evapurazioni; hè quist'ultimu u casu di l'insinatura di Garabogazköl, induva a salinità righjunghji u 30‰. Sti diffarenzi influiscini in modu impurtantu ancu annantu à a fauna prisenti, in genaru abbundanti è tipica sii di l'acqui dolci, sii di l'acqui marini. ==Isuli== Ashuradeh, Bulla, Çikil, Çilov, Gil, Nargin, Pirallahı, Qara Su, Qum, Səngi, Muğan, Vulf, Zənbil, Caspiar. ==Insediamenti== I principali cità chì s'affacciani annantu à u bacinu sò [[Baku]], capitali azera, è Machačkala. Altri cità in prussimità di a costa o annantu à u lavu sò: Astara, Baku, Khachmaz, Lankaran, Oil Rocks, Sumqayit, Astara, Babolsar, Bandar, Anzali, Chaloos, Noshahr, Ramsar, Rasht, Sari, Atyrau, Aqtau, Astrakhan, Derbent, Machačkala, Türkmenbaşy. ==Noti== <references/> ==Fonti== 'Ss'articulu pruveni in parti o in tutalità da l'articulu currispondenti di a wikipedia taliana. [[Categoria:Mari d'Europa]] [[Categoria:Mari d'Asia]] lgez852cfv0tca98z0hx0gf4n9m4m7u Categoria:Fiumi di l'Europa 14 17984 407252 396917 2026-10-19T09:37:47Z Fausta Samaritani 15085 categuria 407252 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Europa]] [[Categoria:Fiumi]] bnw36rzd17m6ngpa0st8xdoleh7429a Categoria:Fiumi di Cile 14 17995 407254 346739 2026-10-19T09:40:27Z Fausta Samaritani 15085 categuria 407254 wikitext text/x-wiki <br> [[Categoria:Cile]] [[Categoria:Fiumi di l'America]] peiyr5bjjscukfwi9ndapqgfd59zgzb 407258 407254 2026-10-19T09:46:41Z Fausta Samaritani 15085 407258 wikitext text/x-wiki <br> [[Categoria:Cile]] [[Categoria:Fiumi di l'America meridionali]] hybm2sj0mkbxb7hfq2dxk4qk1gbrgce Categoria:Fiumi di l'Asia 14 18240 407250 346989 2026-10-19T09:35:53Z Fausta Samaritani 15085 categuria 407250 wikitext text/x-wiki <br> [[Categoria:Fiumi]] j55swooewrby2uabwbhmrv7lvtjsxis Categoria:Fiumi di l'Ungheria 14 26126 407251 396919 2026-10-19T09:37:05Z Fausta Samaritani 15085 categuria 407251 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Ungheria]] [[Categoria:Fiumi di l'Europa]] mut9ml24r5igyr4ejsrysib0bfmv2ov Putere d'acquistu 0 27811 407220 407216 2026-10-18T12:31:18Z Fausta Samaritani 15085 fix, link 407220 wikitext text/x-wiki '''U putere d'acquistu''' hè a quantità di bè è servizii chì ponu esse acquistati cù una unità di [[muneta]]. Matematicamente, hè definitu cum'è l'inversu di l'[[indice generale di i prezzi]] registratu in un [[sistema ecunomicu]] à una certa data: <math>P.A.(t) = \frac {1}{P_t}</math>, induve <math>P_t</math> hè per appuntu u livellu generale di i prezzi à u tempu t. U putere d'acquistu di una muneta dà un'indicazione di quantu bè cumpostu (un paniere di bè utilizatu per a misurazione di u livellu generale di i prezzi) si pò acquistà cù una unità di a muneta in ogettu. Dunque, quandu u livellu generale di i prezzi cresce, vale à dì in presenza di [[inflazione]], u putere d'acquistu di i soldi diminuisce. == Indice di putere d'acquistu == L'indice di putere d'acquistu di una regione (Statu, Regione, Pruvincia, cità è cusì via) hè procapite rispettu à a media naziunale. L'indice mediu naziunale hà valore 100. == Putere d'acquistu in Europa == === Analisi di i livelli cumparativi di i prezzi in l'Unione Europea === [[File:Indice del livello dei prezzi per territorio.png|thumb|upright=1.8|Fonte:[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tec00120/default/table?lang=en&category=t_prc.t_prc_ppp Eurostat]]] U dataset "tec00120" <ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tec00120/default/table?lang=en&category=t_prc.t_prc_ppp Eurostat - livellu comparativu di i prezzi]</ref> di Eurostat offre un'analisi dittagliata di i livelli cumparativi di i prezzi trà i paesi di l'[[Unione Europea]] (UE). Si piglia cum'è base 100 l'indice di u livellu di i prezzi di l'Unione Europea (27 paesi) in u [[2020]]. Un indice superiore à 100 indica chì u paese hè relativamente più caru rispettu à a media di l'UE, mentre un indice inferiore à 100 sughjerisce un costu di a vita più bassu. [[File:BigMac-KPI.JPG|thumb|upright=1.5|U Big Mac Index, un esempiu informale è diffusu per misurà u putere d'acquistu trà i paesi.]] In u 2023, i dati anu mustratu notevuli variazioni in i livelli di i prezzi in l'UE: ;Paesi cù prezzi più alti: A [[Svizzera]] hà registratu u livellu di i prezzi più altu trà i paesi di l'UE, cù un indice di 173 rispettu à a media europea. Questu significheghja chì i bè è servizii di cunsumu in Svizzera costanu in media u 73% in più rispettu à a media di l'UE. ;Paesi cù prezzi più bassi: À u cuntrariu, a [[Turchia]] hà presentatu un livellu di i prezzi pari à 43 di a media UE, indichendu chì i consumatori turchi paganu in media u 57% di menu per bè è servizii rispettu à a media europea. ;Paesi in a media: L'[[Italia]] cù un indice pari à 98 presenta un livellu di prezzi in a media europea. Queste differenze sò influenzate da parechji fattori, trà i quali u redditu mediu, e tasse, i costi di produzzione è altri elementi ecunomichi specifichi di ogni paese. Un esempiu simplice ma cunnisciutu di misurazione di u putere d'acquistu hè u "Big Mac Index", publicatu da a rivista ''The Economist''. Questu indice paraguneghja u prezzu di un Big Mac in diversi paesi, per dà una idea di s'è una muneta hè sopravvalutata o sottuvalutata rispettu à u dollaru americanu. == Note == <references /> [[Categoria:Numeri indice]] [[Categoria:Microecunomia]] [[Categoria:Indicatori ecunomichi]] sanc8ba9lfbeator67xlkf2y1akcliq Categoria:Microecunomia 14 27812 407218 2026-10-18T12:16:34Z Fausta Samaritani 15085 categuria 407218 wikitext text/x-wiki <br> [[Categoria:Economia]] 7yjzf0rlza3ilye5ey64dslzpmsimau Categoria:Indicatori ecunomichi 14 27813 407219 2026-10-18T12:20:09Z Fausta Samaritani 15085 categuria 407219 wikitext text/x-wiki <br> [[Categoria:Economia]] 7yjzf0rlza3ilye5ey64dslzpmsimau 1591 0 27814 407222 2026-10-19T08:32:41Z Fausta Samaritani 15085 1591 407222 wikitext text/x-wiki '''1591''' (MDXCI in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1587|1588|1589|1590|1591|1592|1593|1594|1595}} == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1591 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1591] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] 2d1n96rrm9stb0auo0b1sqzo53pv7p3 407243 407222 2026-10-19T09:05:13Z Fausta Samaritani 15085 file 407243 wikitext text/x-wiki '''1591''' (MDXCI in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1587|1588|1589|1590|1591|1592|1593|1594|1595}} [[File:Kalender uffs MDXCI.jpg|thumb|200px|right|Calendariu 1591 ([[Germania]])]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1591 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1591] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] qzg0en1h2a2b49vxmqr54dccyosixe6 1592 0 27815 407223 2026-10-19T08:34:33Z Fausta Samaritani 15085 1592 407223 wikitext text/x-wiki '''1592''' (MDXCII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1588|1589|1590|1591|1592|1593|1594|1595|1596}} == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1592 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1592] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] fq2pux3lv8w4r9p5442bvuizz5kbu57 407242 407223 2026-10-19T09:02:05Z Fausta Samaritani 15085 file 407242 wikitext text/x-wiki '''1592''' (MDXCII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1588|1589|1590|1591|1592|1593|1594|1595|1596}} [[File:Marcus Gheeraerts (II) - Portrait of Queen Elisabeth I - WGA08658.jpg|thumb|200px|right|[[Marcus Gheeraerts]], ''[[Elisabetta I d'Inghilterra]]'']] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1592 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1592] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] i6g68tezn5bfjbev53e0i0wa1epc4kv 1593 0 27816 407224 2026-10-19T08:36:26Z Fausta Samaritani 15085 1593 407224 wikitext text/x-wiki '''1593''' (MDXCIII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1589|1590|1591|1592|1593|1594|1595|1596|1597}} == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1593 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1593] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] 9z5dm43z15qlwdya233i83xxsiyuq3b 407241 407224 2026-10-19T08:58:55Z Fausta Samaritani 15085 file 407241 wikitext text/x-wiki '''1593''' (MDXCIII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1589|1590|1591|1592|1593|1594|1595|1596|1597}} [[File:Lucas van Valkenborch - View of Antwerp with the Frozen Schelde - WGA24261.jpg|thumb|350px|right|[[Lucas van Valkenborch]], ''Visa di [[Anversa]]'' (1593)]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1593 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1593] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] 89mj5jro99a122r22jozx1msfzzi9vb 1594 0 27817 407225 2026-10-19T08:38:19Z Fausta Samaritani 15085 1594 407225 wikitext text/x-wiki '''1594''' (MDXCIV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1590|1591|1592|1593|1594|1595|1596|1597|1598}} == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1594 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1594] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] kj3oxo8qp579ykmqotcp0y2due9r4lr 407239 407225 2026-10-19T08:55:16Z Fausta Samaritani 15085 file 407239 wikitext text/x-wiki '''1594''' (MDXCIV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1590|1591|1592|1593|1594|1595|1596|1597|1598}} [[File:Willem Barentsz at Novaya Zemlya.jpg|thumb|300px|right|Willem Barentsz in ''Novaya Zemlya'' ([[Stati Uniti]]) in u 1594]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1594 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1594] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] jg4oej6ivecm8s9e0ls7za48p4gr6ln 1595 0 27818 407226 2026-10-19T08:39:48Z Fausta Samaritani 15085 1595 407226 wikitext text/x-wiki '''1595''' (MDXCV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1591|1592|1593|1594|1595|1596|1597|1598|1599}} == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1595 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1595] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] adbmirhslf3udhydk3n86dau9570ljz 407235 407226 2026-10-19T08:49:51Z Fausta Samaritani 15085 file 407235 wikitext text/x-wiki '''1595''' (MDXCV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. {{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1591|1592|1593|1594|1595|1596|1597|1598|1599}} [[File:Embassy to Europe.jpg|thumb|350px|right|[[Carletto Caliari]] ([[1570]]–[[1596]]) è [[Gabriele Caliari]] ([[1568]]–[[1630]]). ''Ambasciata in Europa'', 1595]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1595 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1595] [[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]] 33g97pupi8yjlk2nvaqog9m2hom4m2y Volga 0 27819 407236 2026-10-19T08:51:50Z Articulivitali 28749 Pàgina creata cù "'''A Volga''' hè un fiume di a [[Russia europea]]. Cù una lunghezza di 3.531 km, hè u fiume u più longu d'Europa è u so bacinu idrograficu hè u più vastu di u cuntinente. Nasce in u nordupunente di a Russia è sbocca in u [[Mar Caspiu]]. [[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U so nome hè ''Во́лга'' in russiu, ''İdel'' in tatareu, ''Jul'' o ''Jyl'' in mariu è ''Atăl'' in ciuvasciu. U fiume hè una via d'acqua impurtante è hà avu..." 407236 wikitext text/x-wiki '''A Volga''' hè un fiume di a [[Russia europea]]. Cù una lunghezza di 3.531 km, hè u fiume u più longu d'Europa è u so bacinu idrograficu hè u più vastu di u cuntinente. Nasce in u nordupunente di a Russia è sbocca in u [[Mar Caspiu]]. [[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U so nome hè ''Во́лга'' in russiu, ''İdel'' in tatareu, ''Jul'' o ''Jyl'' in mariu è ''Atăl'' in ciuvasciu. U fiume hè una via d'acqua impurtante è hà avutu un rollu maiò in a storia, l'ecunumia è a cultura russie. == Percorsu == === Surghjente è corsu superiore === [[File:Исток Волги 20.jpg|thumb|A surghjente di a Volga in u [[Rialtu di Valdaj]].]] A Volga nasce in u [[Rialtu di Valdaj]], in l'oblast' di [[Tver']], à circa 228 m d'altitudine, vicinu à u paese di Volgo-Verchov'e. In u so corsu superiore passa per parechji picculi laghi, po per i laghi Sterž, Vselug, Peno è Volgo, chì formanu u bacinu di l'Altu Volga. U fiume s'avvia prima versu u sudeste, attraversa u Valdaj è passa vicinu à [[Ržev]]. Dopu piglia una direzzione versu u nordestu, po gira à sudeste vicinu à [[Rybinsk]]. Quì una diga hà furmatu u [[bacinu di Rybinsk]], alimentatu ancu da i so affluenti Šeksna è Mologa. Più in ghjò, a Volga passa per [[Kostroma]] è ghjunghje à [[Gorodec]], induve una diga hà creatu u bacinu di Gor'kij. [[File:Rybinsk_Reservoir.jpg|thumb|U [[bacinu di Rybinsk]], annantu à l'Altu Volga.]] A cunfluenza cù l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]], vicinu à [[Nižnij Novgorod]], hè cunsiderata u cunfine trà u corsu superiore è u corsu mediu. E cità maiò di stu trattu sò [[Tver']], Rybinsk, [[Jaroslavl']], Kostroma è Nižnij Novgorod. Frà l'affluenti impurtanti ci sò a [[Vazuza]], a [[Tverca]], a [[Šoša]], a [[Medvedica (affluente di a Volga)|Medvedica]], a [[Nerl' (affluente di a Volga)|Nerl']], a [[Mologa]], a [[Šeksna]], a [[Kotorosl']], a [[Kostroma (fiume)|Kostroma]], l'[[Unža]] è l'Oka. === Corsu mediu === [[File:Nizhny_Novgorod._Sunset_view_to_confluense_of_The_Oka_and_The_Volga_rivers_from_Nizhnevolzhskaya_embankment.jpg|thumb|A cunfluenza di l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]] in a Volga, vicinu à [[Nižnij Novgorod]].]] À parte si da Nižnij Novgorod, a Volga scorre di solitu versu u sudeste, attraversendu a parte centrale di a Russia europea. E so rive diventanu asimmetriche: a riva diritta hè più alta, mentre chì quella manca hè più bassa è pianighjante. A cità più impurtante di stu trattu hè [[Kazan']], capitale di u [[Tatarstanu]]. a Volga passa dinù vicinu à [[Čeboksary]], capitale di a [[Ciuvascia]], è à parechje altre cità, frà e quale [[Lyskovo]], [[Koz'modem'jansk]], [[Zelenodol'sk]] è [[Volžsk]]. [[File:Volga_river_at_Kazan.JPG|thumb|A Volga à [[Kazan']].]] I principali affluenti di u corsu mediu sò u [[Kerženec]], a [[Sura (fiume)|Sura]], a [[Vetluga]], a [[Civil']], a [[Bol'šaja Kokšaga]], a [[Malaja Kokšaga]], l'[[Ilet']], a [[Svijaga]] è a [[Kazanka]]. === Corsu inferiore === Dopu Kazan', u fiume piglia una direzzione versu u mezupunente è riceve da manca a [[Kama (affluente di a Volga)|Kama]], u so affluente u più longu. À stu puntu entre in a regione di a steppa è in u so corsu inferiore. A riva diritta, più alta è ripida, hè marcata da e [[Alture di a Volga]], mentre chì a riva manca hè larga è piatta. A Volga hè sbarratu da parechje dighe, chì anu furmatu grandi bacini artificiali. Vicinu à [[Volgograd]], u fiume gira torna versu u sudeste è passa à poca distanza da u [[Don (fiume)|Don]]. I dui fiumi sò cunnessi da u [[Canale Volga-Don]]. [[File:Canalvolgadon.jpg|thumb|U [[Canale Volga-Don]].]] Più in ghjò, a Volga entre in a [[Depressione Caspia]] è si divide in numerosi rami. U più impurtante hè l'[[Achtuba]]. E cità maiò di u corsu inferiore sò [[Ul'janovsk]], [[Togliatti]], [[Samara]], [[Saratov]], Volgograd è [[Astrachan']], situata in u delta. Trà l'affluenti di stu trattu si trovanu u [[Bol'šoj Čeremšan]], l'[[Usa (affluente di a Volga)|Usa]], u [[Sok]], a [[Samara (fiume)|Samara]], u [[Bol'šoj Irgiz]], u [[Malyj Irgiz]], a [[Tereška]], l'[[Eruslan]] è l'Achtuba. === Delta === [[File:Volga_River_Delta_(MODIS_2022-06-05).jpg|thumb|Imagine satellitare di u [[delta di a Volga]], chì sbocca in u [[Mar Caspiu]].]] A Volga forma un vastu delta à a so sbuccatura in u Mar Caspiu, à nordu di Astrachan'. U delta hè cumpostu da numerosi rami, isule è zone umide. Hè un ambiente impurtante per l'acelli è per parechje spezie di pesci. == Regime idrologicu == U regime di a Volga hè marcatu da e variazione staghjunale di temperatura è di precipitazione. A so purtata cresce assai di veranu, quandu si scioglienu a neve è u ghjacciu. In aprile è maghju si verificheghja u massimu annuale: prima di a custruzzione di e dighe, u livellu di l'acqua pudia cresce di parechji metri è a purtata ghjunghje à più di 50.000 m³/s. D'estate a purtata diminuisce, soprattuttu in lugliu è aostu, per via di l'evapurazione è di a traspirazione di e piante. Di vaghjimu cresce un pocu, po cala torna d'inguernu, quandu u fiume si ghjela. In u corsu superiore u ghjacciu dura di regula da a fine di nuvembre à a mità d'aprile. In a zona di u delta, u periodu di ghjacciu hè più cortu. A purtata media hè d'intornu à 180 m³/s vicinu à Tver', 1.100 m³/s vicinu à Jaroslavl', 3.000 m³/s vicinu à Nižnij Novgorod, 7.720 m³/s à Samara è 8.060 m³/s à Volgograd. U vulume d'acqua chì ghjunghje ogni annu in u Mar Caspiu hè stimatu à circa 250 km³. == Bacinu idrograficu == [[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U bacinu idrograficu di a Volga copre circa 1.360.000 km², vale à dì una parte impurtante di a Russia europea. Si stende da e pianure occidentale sin'à u pede occidentale di l'[[Urali]]. U territoriu hè in maiò parte pianighjante, benchì ci sianu rilievi bassi è ondulati. À u sudu, u bassu corsu attraversa a Depressione Caspia, induve u terrenu hè sottu à u livellu mediu di u mare. A vegetazione cambia secondu e regione. U nordu di u bacinu hè cupartu da a [[taiga]], chì più à punente lascia piazza à e fureste miste. U corsu mediu si trova trà a zona di taiga, à nordu, è quella di steppa, à sudu. U bassu corsu attraversa a steppa, chì diventa sempre più arida versu u Mar Caspiu. == Impurtanza ecunomica == A Volga hè una di e vie di trasportu più impurtante di a Russia. Nanzu à u sviluppu di e ferrovie, i fiumi eranu trà e poche vie di cumunicazione pussibule in un territoriu vastu è cù poche strade. Oghje, u bacinu di a Volga hè una di e regione più pupulate è ecunomicamente attive di u paese. In u Tatarstanu si trovanu impurtanti ghjacimenti di pitroliu, è l'attività d'estrazzione cuntribuisce à l'inquinamentu di l'acqua. U delta è u vicinu Mar Caspiu sò ricchi di pesci. Astrachan' hè un centru impurtante di l'industria di u caviale. Una reta di canali cunnetta a Volga à parechji mari. U [[Canale Volga-Don]] è u [[Canale Volga-Balticu]] facenu pussibule a navigazione trà u Mar Caspiu, u Mar d'Azov, u Mar Neru, u Mar Balticu è u Mar Biancu. U [[Canale di Mosca]] cunnetta dinù u fiume à a cità di [[Mosca]]. U fiume hè sfruttatu per pruduce energia idroelettrica. A custruzzione di dighe, iniziata à grande scala in l'anni 1930, hà datu nascita à parechji bacini artificiali, frà i quali quelli di Rybinsk, Gor'kij, Samara è Volgograd. [[File:Volga_Hydroelectric_Station_002_(cropped).JPG|thumb|A [[Centrale idroelettrica di a Volga]], vicinu à Volgograd.]] St’opere anu avutu effetti impurtanti annantu à u flussu di l'acqua è à l'ecosistemi di u fiume. == Ponti è attraversamenti == Decine di ponti attraversanu A Volga. Vicinu à a so surghjente, in Volgo-Verchov'e, ci hè una piccula verga di legnu. U ponte più longu hè u [[Ponte Prezidentskij]], vicinu à Ul'janovsk, chì misura circa 5.825 m. À Nižnij Novgorod, una funivia inaugurata in u 2012 attraversa u fiume. A so lunghezza tutale hè di 3.661 m, di i quali 861 m passanu sopra à l'acqua. == a Volga in a storia == U bassu corsu di a Volga hè statu abitatu dapoi l'antichità. In u primu millenniu nanzu à Cristu, a regione era frequentata da Sciti è da parechji populi di steppa. U geugrafu grecu [[Claudio Tolomeo]] mintuveghja u fiume in a so opera ''Geografia'', induve u chjama Rha, un nome chì saria statu adupratu da i Sciti. In u Medievu, u bacinu di a Volga era à l'incrociu di rotte cummerciale è di populi. Trà u VII è u XIII seculu, a [[Bulgaria di a Volga]] si sviluppò vicinu à a cunfluenza di a Volga cù a Kama. U bassu corsu era sottu à l'influenza di u [[Khaganatu di Khazaria]]. E cità d'Atil, Saqsin è Saraj eranu centri impurtanti di a regione. A Volga facia parte d'una via cummerciale chì ligava a [[Scandinavia]], a Rus', a Bulgaria di a Volga, a Khazaria è a [[Persia]]. Dopu à u declinu di u Khaganatu di Rus', a so impurtanza cummerciale diminuì à prò di u [[Dnepr]]. In i seculi dopu, a regione fù cuntrullata da i Kipčaki, i Kimeki è i Monguli. L'[[Orda d'Oru]] ebbe una influenza maiò annantu à u bassu corsu è lasciò una impronta prufonda in a storia di u statu russiu. Dopu à a so caduta, si furmonu i khanati di [[Kazan']] è d'[[Astrachan']]. A cunquista di ste regione da parte di a Russia, in u XVI seculu, allargò u cuntrollu russiu longu à tuttu u fiume. A Volga hè ligatu à a cultura è à a tradizione russie. U fiume hè mintuvatu in opere literarie cum'è u ''[[Cantu di a schiera d'Igor]]'' è hè u sughjettu di a famosa ''[[Canzona di i battellieri di a Volga]]''. Durante a [[Guerra civile russia]], a Volga, in particulare u so bassu corsu, fù una linea di cunfrontu trà e forze rivale. In u 1918, a flotta rossa di a Volga participò à l'operazioni militare in a regione di Kazan' è longu à a Kama. À parte da l'anni 1930, u guvernu suvieticu custruì grande dighe idroelettriche. A furmazione di i bacini artificiali purtò à u spiazzamentu furzatu di numerose persone è à a perdita di lochi storichi. A cità di Mologa, per esempiu, fù summersa da u bacinu di Rybinsk. A custruzzione di a diga d'Uglič purtò dinù à a sparizione d'anziani paesi è di monasteri. Durante a [[Battaglia di Stalingrad]], a cità oghje chjamata Volgograd fù u locu d'una di e battaglie più sanguinose di a [[Seconda guerra mundiale]]. U cuntrollu di a Volga era strategicu, postu chì u fiume era una via di trasportu vitale trà a Russia è u Mar Caspiu. [[File:Soviet_marines-in_the_battle_of_stalingrad_volga_banks.jpg|thumb|Fanti di marina suvietichi annantu à e rive di a Volga durante a [[Battaglia di Stalingrad]].]] A regione di a Volga hè stata dinù a casa d'una minurità di [[Tedeschi di a Volga]]. Trà e duie guerre mundiale, una parte di u territoriu fù urganizata cum'è republica autonoma in l'Unione Suvietica. == Da vede dinù == * [[Fiumi più longhi d'Europa]] * [[Geugrafia di a Russia]] * [[Bassupianu Sarmaticu]] ==Note== <references/> [[Categoria:Volga]] cpzk9gpk40vb4zr3huthmi1v4udyn4o 407237 407236 2026-10-19T08:54:49Z Articulivitali 28749 /* Surghjente è corsu superiore */ 407237 wikitext text/x-wiki '''A Volga''' hè un fiume di a [[Russia europea]]. Cù una lunghezza di 3.531 km, hè u fiume u più longu d'Europa è u so bacinu idrograficu hè u più vastu di u cuntinente. Nasce in u nordupunente di a Russia è sbocca in u [[Mar Caspiu]]. [[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U so nome hè ''Во́лга'' in russiu, ''İdel'' in tatareu, ''Jul'' o ''Jyl'' in mariu è ''Atăl'' in ciuvasciu. U fiume hè una via d'acqua impurtante è hà avutu un rollu maiò in a storia, l'ecunumia è a cultura russie. == Percorsu == === Surghjente è corsu superiore === [[File:Исток Волги 20.jpg|thumb|A surghjente di a Volga in u [[Rialtu di Valdaj]].]] A Volga nasce in u [[Rialtu di Valdaj]], in l'oblast' di [[Tver']], à circa 228 m d'altitudine, vicinu à u paese di Volgo-Verchov'e. In u so corsu superiore passa per parechji picculi laghi, po per i laghi Sterž, Vselug, Peno è Volgo, chì formanu u bacinu di l'Altu Volga. U fiume s'avvia prima versu u sudeste, attraversa u Valdaj è passa vicinu à [[Ržev]]. Dopu piglia una direzzione versu u nordestu, po gira à sudeste vicinu à [[Rybinsk]]. Quì una diga hà furmatu u [[bacinu di Rybinsk]], alimentatu ancu da i so affluenti Šeksna è Mologa. Più in ghjò, a Volga passa per [[Kostroma]] è ghjunghje à [[Gorodec]], induve una diga hà creatu u bacinu di Gor'kij. [[File:Rybinsk (Écluse de) -08.jpg|thumb|U [[bacinu di Rybinsk]], annantu à l'Altu Volga.]] A cunfluenza cù l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]], vicinu à [[Nižnij Novgorod]], hè cunsiderata u cunfine trà u corsu superiore è u corsu mediu. E cità maiò di stu trattu sò [[Tver']], Rybinsk, [[Jaroslavl']], Kostroma è Nižnij Novgorod. Frà l'affluenti impurtanti ci sò a [[Vazuza]], a [[Tverca]], a [[Šoša]], a [[Medvedica (affluente di a Volga)|Medvedica]], a [[Nerl' (affluente di a Volga)|Nerl']], a [[Mologa]], a [[Šeksna]], a [[Kotorosl']], a [[Kostroma (fiume)|Kostroma]], l'[[Unža]] è l'Oka. === Corsu mediu === [[File:Nizhny_Novgorod._Sunset_view_to_confluense_of_The_Oka_and_The_Volga_rivers_from_Nizhnevolzhskaya_embankment.jpg|thumb|A cunfluenza di l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]] in a Volga, vicinu à [[Nižnij Novgorod]].]] À parte si da Nižnij Novgorod, a Volga scorre di solitu versu u sudeste, attraversendu a parte centrale di a Russia europea. E so rive diventanu asimmetriche: a riva diritta hè più alta, mentre chì quella manca hè più bassa è pianighjante. A cità più impurtante di stu trattu hè [[Kazan']], capitale di u [[Tatarstanu]]. a Volga passa dinù vicinu à [[Čeboksary]], capitale di a [[Ciuvascia]], è à parechje altre cità, frà e quale [[Lyskovo]], [[Koz'modem'jansk]], [[Zelenodol'sk]] è [[Volžsk]]. [[File:Volga_river_at_Kazan.JPG|thumb|A Volga à [[Kazan']].]] I principali affluenti di u corsu mediu sò u [[Kerženec]], a [[Sura (fiume)|Sura]], a [[Vetluga]], a [[Civil']], a [[Bol'šaja Kokšaga]], a [[Malaja Kokšaga]], l'[[Ilet']], a [[Svijaga]] è a [[Kazanka]]. === Corsu inferiore === Dopu Kazan', u fiume piglia una direzzione versu u mezupunente è riceve da manca a [[Kama (affluente di a Volga)|Kama]], u so affluente u più longu. À stu puntu entre in a regione di a steppa è in u so corsu inferiore. A riva diritta, più alta è ripida, hè marcata da e [[Alture di a Volga]], mentre chì a riva manca hè larga è piatta. A Volga hè sbarratu da parechje dighe, chì anu furmatu grandi bacini artificiali. Vicinu à [[Volgograd]], u fiume gira torna versu u sudeste è passa à poca distanza da u [[Don (fiume)|Don]]. I dui fiumi sò cunnessi da u [[Canale Volga-Don]]. [[File:Canalvolgadon.jpg|thumb|U [[Canale Volga-Don]].]] Più in ghjò, a Volga entre in a [[Depressione Caspia]] è si divide in numerosi rami. U più impurtante hè l'[[Achtuba]]. E cità maiò di u corsu inferiore sò [[Ul'janovsk]], [[Togliatti]], [[Samara]], [[Saratov]], Volgograd è [[Astrachan']], situata in u delta. Trà l'affluenti di stu trattu si trovanu u [[Bol'šoj Čeremšan]], l'[[Usa (affluente di a Volga)|Usa]], u [[Sok]], a [[Samara (fiume)|Samara]], u [[Bol'šoj Irgiz]], u [[Malyj Irgiz]], a [[Tereška]], l'[[Eruslan]] è l'Achtuba. === Delta === [[File:Volga_River_Delta_(MODIS_2022-06-05).jpg|thumb|Imagine satellitare di u [[delta di a Volga]], chì sbocca in u [[Mar Caspiu]].]] A Volga forma un vastu delta à a so sbuccatura in u Mar Caspiu, à nordu di Astrachan'. U delta hè cumpostu da numerosi rami, isule è zone umide. Hè un ambiente impurtante per l'acelli è per parechje spezie di pesci. == Regime idrologicu == U regime di a Volga hè marcatu da e variazione staghjunale di temperatura è di precipitazione. A so purtata cresce assai di veranu, quandu si scioglienu a neve è u ghjacciu. In aprile è maghju si verificheghja u massimu annuale: prima di a custruzzione di e dighe, u livellu di l'acqua pudia cresce di parechji metri è a purtata ghjunghje à più di 50.000 m³/s. D'estate a purtata diminuisce, soprattuttu in lugliu è aostu, per via di l'evapurazione è di a traspirazione di e piante. Di vaghjimu cresce un pocu, po cala torna d'inguernu, quandu u fiume si ghjela. In u corsu superiore u ghjacciu dura di regula da a fine di nuvembre à a mità d'aprile. In a zona di u delta, u periodu di ghjacciu hè più cortu. A purtata media hè d'intornu à 180 m³/s vicinu à Tver', 1.100 m³/s vicinu à Jaroslavl', 3.000 m³/s vicinu à Nižnij Novgorod, 7.720 m³/s à Samara è 8.060 m³/s à Volgograd. U vulume d'acqua chì ghjunghje ogni annu in u Mar Caspiu hè stimatu à circa 250 km³. == Bacinu idrograficu == [[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U bacinu idrograficu di a Volga copre circa 1.360.000 km², vale à dì una parte impurtante di a Russia europea. Si stende da e pianure occidentale sin'à u pede occidentale di l'[[Urali]]. U territoriu hè in maiò parte pianighjante, benchì ci sianu rilievi bassi è ondulati. À u sudu, u bassu corsu attraversa a Depressione Caspia, induve u terrenu hè sottu à u livellu mediu di u mare. A vegetazione cambia secondu e regione. U nordu di u bacinu hè cupartu da a [[taiga]], chì più à punente lascia piazza à e fureste miste. U corsu mediu si trova trà a zona di taiga, à nordu, è quella di steppa, à sudu. U bassu corsu attraversa a steppa, chì diventa sempre più arida versu u Mar Caspiu. == Impurtanza ecunomica == A Volga hè una di e vie di trasportu più impurtante di a Russia. Nanzu à u sviluppu di e ferrovie, i fiumi eranu trà e poche vie di cumunicazione pussibule in un territoriu vastu è cù poche strade. Oghje, u bacinu di a Volga hè una di e regione più pupulate è ecunomicamente attive di u paese. In u Tatarstanu si trovanu impurtanti ghjacimenti di pitroliu, è l'attività d'estrazzione cuntribuisce à l'inquinamentu di l'acqua. U delta è u vicinu Mar Caspiu sò ricchi di pesci. Astrachan' hè un centru impurtante di l'industria di u caviale. Una reta di canali cunnetta a Volga à parechji mari. U [[Canale Volga-Don]] è u [[Canale Volga-Balticu]] facenu pussibule a navigazione trà u Mar Caspiu, u Mar d'Azov, u Mar Neru, u Mar Balticu è u Mar Biancu. U [[Canale di Mosca]] cunnetta dinù u fiume à a cità di [[Mosca]]. U fiume hè sfruttatu per pruduce energia idroelettrica. A custruzzione di dighe, iniziata à grande scala in l'anni 1930, hà datu nascita à parechji bacini artificiali, frà i quali quelli di Rybinsk, Gor'kij, Samara è Volgograd. [[File:Volga_Hydroelectric_Station_002_(cropped).JPG|thumb|A [[Centrale idroelettrica di a Volga]], vicinu à Volgograd.]] St’opere anu avutu effetti impurtanti annantu à u flussu di l'acqua è à l'ecosistemi di u fiume. == Ponti è attraversamenti == Decine di ponti attraversanu A Volga. Vicinu à a so surghjente, in Volgo-Verchov'e, ci hè una piccula verga di legnu. U ponte più longu hè u [[Ponte Prezidentskij]], vicinu à Ul'janovsk, chì misura circa 5.825 m. À Nižnij Novgorod, una funivia inaugurata in u 2012 attraversa u fiume. A so lunghezza tutale hè di 3.661 m, di i quali 861 m passanu sopra à l'acqua. == a Volga in a storia == U bassu corsu di a Volga hè statu abitatu dapoi l'antichità. In u primu millenniu nanzu à Cristu, a regione era frequentata da Sciti è da parechji populi di steppa. U geugrafu grecu [[Claudio Tolomeo]] mintuveghja u fiume in a so opera ''Geografia'', induve u chjama Rha, un nome chì saria statu adupratu da i Sciti. In u Medievu, u bacinu di a Volga era à l'incrociu di rotte cummerciale è di populi. Trà u VII è u XIII seculu, a [[Bulgaria di a Volga]] si sviluppò vicinu à a cunfluenza di a Volga cù a Kama. U bassu corsu era sottu à l'influenza di u [[Khaganatu di Khazaria]]. E cità d'Atil, Saqsin è Saraj eranu centri impurtanti di a regione. A Volga facia parte d'una via cummerciale chì ligava a [[Scandinavia]], a Rus', a Bulgaria di a Volga, a Khazaria è a [[Persia]]. Dopu à u declinu di u Khaganatu di Rus', a so impurtanza cummerciale diminuì à prò di u [[Dnepr]]. In i seculi dopu, a regione fù cuntrullata da i Kipčaki, i Kimeki è i Monguli. L'[[Orda d'Oru]] ebbe una influenza maiò annantu à u bassu corsu è lasciò una impronta prufonda in a storia di u statu russiu. Dopu à a so caduta, si furmonu i khanati di [[Kazan']] è d'[[Astrachan']]. A cunquista di ste regione da parte di a Russia, in u XVI seculu, allargò u cuntrollu russiu longu à tuttu u fiume. A Volga hè ligatu à a cultura è à a tradizione russie. U fiume hè mintuvatu in opere literarie cum'è u ''[[Cantu di a schiera d'Igor]]'' è hè u sughjettu di a famosa ''[[Canzona di i battellieri di a Volga]]''. Durante a [[Guerra civile russia]], a Volga, in particulare u so bassu corsu, fù una linea di cunfrontu trà e forze rivale. In u 1918, a flotta rossa di a Volga participò à l'operazioni militare in a regione di Kazan' è longu à a Kama. À parte da l'anni 1930, u guvernu suvieticu custruì grande dighe idroelettriche. A furmazione di i bacini artificiali purtò à u spiazzamentu furzatu di numerose persone è à a perdita di lochi storichi. A cità di Mologa, per esempiu, fù summersa da u bacinu di Rybinsk. A custruzzione di a diga d'Uglič purtò dinù à a sparizione d'anziani paesi è di monasteri. Durante a [[Battaglia di Stalingrad]], a cità oghje chjamata Volgograd fù u locu d'una di e battaglie più sanguinose di a [[Seconda guerra mundiale]]. U cuntrollu di a Volga era strategicu, postu chì u fiume era una via di trasportu vitale trà a Russia è u Mar Caspiu. [[File:Soviet_marines-in_the_battle_of_stalingrad_volga_banks.jpg|thumb|Fanti di marina suvietichi annantu à e rive di a Volga durante a [[Battaglia di Stalingrad]].]] A regione di a Volga hè stata dinù a casa d'una minurità di [[Tedeschi di a Volga]]. Trà e duie guerre mundiale, una parte di u territoriu fù urganizata cum'è republica autonoma in l'Unione Suvietica. == Da vede dinù == * [[Fiumi più longhi d'Europa]] * [[Geugrafia di a Russia]] * [[Bassupianu Sarmaticu]] ==Note== <references/> [[Categoria:Volga]] 54bt4m9rqhl8rnjhupshrmbizxkp3rr 407238 407237 2026-10-19T08:55:13Z Articulivitali 28749 /* Surghjente è corsu superiore */ 407238 wikitext text/x-wiki '''A Volga''' hè un fiume di a [[Russia europea]]. Cù una lunghezza di 3.531 km, hè u fiume u più longu d'Europa è u so bacinu idrograficu hè u più vastu di u cuntinente. Nasce in u nordupunente di a Russia è sbocca in u [[Mar Caspiu]]. [[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U so nome hè ''Во́лга'' in russiu, ''İdel'' in tatareu, ''Jul'' o ''Jyl'' in mariu è ''Atăl'' in ciuvasciu. U fiume hè una via d'acqua impurtante è hà avutu un rollu maiò in a storia, l'ecunumia è a cultura russie. == Percorsu == === Surghjente è corsu superiore === [[File:Исток Волги 20.jpg|thumb|A surghjente di a Volga in u [[Rialtu di Valdaj]].]] A Volga nasce in u [[Rialtu di Valdaj]], in l'oblast' di [[Tver']], à circa 228 m d'altitudine, vicinu à u paese di Volgo-Verchov'e. In u so corsu superiore passa per parechji picculi laghi, po per i laghi Sterž, Vselug, Peno è Volgo, chì formanu u bacinu di l'Altu Volga. U fiume s'avvia prima versu u sudeste, attraversa u Valdaj è passa vicinu à [[Ržev]]. Dopu piglia una direzzione versu u nordestu, po gira à sudeste vicinu à [[Rybinsk]]. Quì una diga hà furmatu u [[bacinu di Rybinsk]], alimentatu ancu da i so affluenti Šeksna è Mologa. Più in ghjò, a Volga passa per [[Kostroma]] è ghjunghje à [[Gorodec]], induve una diga hà creatu u bacinu di Gor'kij. [[File:Rybinsk (Écluse de) -08.jpg|thumb|U [[bacinu di Rybinsk]], annantu à l'Alta Volga.]] A cunfluenza cù l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]], vicinu à [[Nižnij Novgorod]], hè cunsiderata u cunfine trà u corsu superiore è u corsu mediu. E cità maiò di stu trattu sò [[Tver']], Rybinsk, [[Jaroslavl']], Kostroma è Nižnij Novgorod. Frà l'affluenti impurtanti ci sò a [[Vazuza]], a [[Tverca]], a [[Šoša]], a [[Medvedica (affluente di a Volga)|Medvedica]], a [[Nerl' (affluente di a Volga)|Nerl']], a [[Mologa]], a [[Šeksna]], a [[Kotorosl']], a [[Kostroma (fiume)|Kostroma]], l'[[Unža]] è l'Oka. === Corsu mediu === [[File:Nizhny_Novgorod._Sunset_view_to_confluense_of_The_Oka_and_The_Volga_rivers_from_Nizhnevolzhskaya_embankment.jpg|thumb|A cunfluenza di l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]] in a Volga, vicinu à [[Nižnij Novgorod]].]] À parte si da Nižnij Novgorod, a Volga scorre di solitu versu u sudeste, attraversendu a parte centrale di a Russia europea. E so rive diventanu asimmetriche: a riva diritta hè più alta, mentre chì quella manca hè più bassa è pianighjante. A cità più impurtante di stu trattu hè [[Kazan']], capitale di u [[Tatarstanu]]. a Volga passa dinù vicinu à [[Čeboksary]], capitale di a [[Ciuvascia]], è à parechje altre cità, frà e quale [[Lyskovo]], [[Koz'modem'jansk]], [[Zelenodol'sk]] è [[Volžsk]]. [[File:Volga_river_at_Kazan.JPG|thumb|A Volga à [[Kazan']].]] I principali affluenti di u corsu mediu sò u [[Kerženec]], a [[Sura (fiume)|Sura]], a [[Vetluga]], a [[Civil']], a [[Bol'šaja Kokšaga]], a [[Malaja Kokšaga]], l'[[Ilet']], a [[Svijaga]] è a [[Kazanka]]. === Corsu inferiore === Dopu Kazan', u fiume piglia una direzzione versu u mezupunente è riceve da manca a [[Kama (affluente di a Volga)|Kama]], u so affluente u più longu. À stu puntu entre in a regione di a steppa è in u so corsu inferiore. A riva diritta, più alta è ripida, hè marcata da e [[Alture di a Volga]], mentre chì a riva manca hè larga è piatta. A Volga hè sbarratu da parechje dighe, chì anu furmatu grandi bacini artificiali. Vicinu à [[Volgograd]], u fiume gira torna versu u sudeste è passa à poca distanza da u [[Don (fiume)|Don]]. I dui fiumi sò cunnessi da u [[Canale Volga-Don]]. [[File:Canalvolgadon.jpg|thumb|U [[Canale Volga-Don]].]] Più in ghjò, a Volga entre in a [[Depressione Caspia]] è si divide in numerosi rami. U più impurtante hè l'[[Achtuba]]. E cità maiò di u corsu inferiore sò [[Ul'janovsk]], [[Togliatti]], [[Samara]], [[Saratov]], Volgograd è [[Astrachan']], situata in u delta. Trà l'affluenti di stu trattu si trovanu u [[Bol'šoj Čeremšan]], l'[[Usa (affluente di a Volga)|Usa]], u [[Sok]], a [[Samara (fiume)|Samara]], u [[Bol'šoj Irgiz]], u [[Malyj Irgiz]], a [[Tereška]], l'[[Eruslan]] è l'Achtuba. === Delta === [[File:Volga_River_Delta_(MODIS_2022-06-05).jpg|thumb|Imagine satellitare di u [[delta di a Volga]], chì sbocca in u [[Mar Caspiu]].]] A Volga forma un vastu delta à a so sbuccatura in u Mar Caspiu, à nordu di Astrachan'. U delta hè cumpostu da numerosi rami, isule è zone umide. Hè un ambiente impurtante per l'acelli è per parechje spezie di pesci. == Regime idrologicu == U regime di a Volga hè marcatu da e variazione staghjunale di temperatura è di precipitazione. A so purtata cresce assai di veranu, quandu si scioglienu a neve è u ghjacciu. In aprile è maghju si verificheghja u massimu annuale: prima di a custruzzione di e dighe, u livellu di l'acqua pudia cresce di parechji metri è a purtata ghjunghje à più di 50.000 m³/s. D'estate a purtata diminuisce, soprattuttu in lugliu è aostu, per via di l'evapurazione è di a traspirazione di e piante. Di vaghjimu cresce un pocu, po cala torna d'inguernu, quandu u fiume si ghjela. In u corsu superiore u ghjacciu dura di regula da a fine di nuvembre à a mità d'aprile. In a zona di u delta, u periodu di ghjacciu hè più cortu. A purtata media hè d'intornu à 180 m³/s vicinu à Tver', 1.100 m³/s vicinu à Jaroslavl', 3.000 m³/s vicinu à Nižnij Novgorod, 7.720 m³/s à Samara è 8.060 m³/s à Volgograd. U vulume d'acqua chì ghjunghje ogni annu in u Mar Caspiu hè stimatu à circa 250 km³. == Bacinu idrograficu == [[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U bacinu idrograficu di a Volga copre circa 1.360.000 km², vale à dì una parte impurtante di a Russia europea. Si stende da e pianure occidentale sin'à u pede occidentale di l'[[Urali]]. U territoriu hè in maiò parte pianighjante, benchì ci sianu rilievi bassi è ondulati. À u sudu, u bassu corsu attraversa a Depressione Caspia, induve u terrenu hè sottu à u livellu mediu di u mare. A vegetazione cambia secondu e regione. U nordu di u bacinu hè cupartu da a [[taiga]], chì più à punente lascia piazza à e fureste miste. U corsu mediu si trova trà a zona di taiga, à nordu, è quella di steppa, à sudu. U bassu corsu attraversa a steppa, chì diventa sempre più arida versu u Mar Caspiu. == Impurtanza ecunomica == A Volga hè una di e vie di trasportu più impurtante di a Russia. Nanzu à u sviluppu di e ferrovie, i fiumi eranu trà e poche vie di cumunicazione pussibule in un territoriu vastu è cù poche strade. Oghje, u bacinu di a Volga hè una di e regione più pupulate è ecunomicamente attive di u paese. In u Tatarstanu si trovanu impurtanti ghjacimenti di pitroliu, è l'attività d'estrazzione cuntribuisce à l'inquinamentu di l'acqua. U delta è u vicinu Mar Caspiu sò ricchi di pesci. Astrachan' hè un centru impurtante di l'industria di u caviale. Una reta di canali cunnetta a Volga à parechji mari. U [[Canale Volga-Don]] è u [[Canale Volga-Balticu]] facenu pussibule a navigazione trà u Mar Caspiu, u Mar d'Azov, u Mar Neru, u Mar Balticu è u Mar Biancu. U [[Canale di Mosca]] cunnetta dinù u fiume à a cità di [[Mosca]]. U fiume hè sfruttatu per pruduce energia idroelettrica. A custruzzione di dighe, iniziata à grande scala in l'anni 1930, hà datu nascita à parechji bacini artificiali, frà i quali quelli di Rybinsk, Gor'kij, Samara è Volgograd. [[File:Volga_Hydroelectric_Station_002_(cropped).JPG|thumb|A [[Centrale idroelettrica di a Volga]], vicinu à Volgograd.]] St’opere anu avutu effetti impurtanti annantu à u flussu di l'acqua è à l'ecosistemi di u fiume. == Ponti è attraversamenti == Decine di ponti attraversanu A Volga. Vicinu à a so surghjente, in Volgo-Verchov'e, ci hè una piccula verga di legnu. U ponte più longu hè u [[Ponte Prezidentskij]], vicinu à Ul'janovsk, chì misura circa 5.825 m. À Nižnij Novgorod, una funivia inaugurata in u 2012 attraversa u fiume. A so lunghezza tutale hè di 3.661 m, di i quali 861 m passanu sopra à l'acqua. == a Volga in a storia == U bassu corsu di a Volga hè statu abitatu dapoi l'antichità. In u primu millenniu nanzu à Cristu, a regione era frequentata da Sciti è da parechji populi di steppa. U geugrafu grecu [[Claudio Tolomeo]] mintuveghja u fiume in a so opera ''Geografia'', induve u chjama Rha, un nome chì saria statu adupratu da i Sciti. In u Medievu, u bacinu di a Volga era à l'incrociu di rotte cummerciale è di populi. Trà u VII è u XIII seculu, a [[Bulgaria di a Volga]] si sviluppò vicinu à a cunfluenza di a Volga cù a Kama. U bassu corsu era sottu à l'influenza di u [[Khaganatu di Khazaria]]. E cità d'Atil, Saqsin è Saraj eranu centri impurtanti di a regione. A Volga facia parte d'una via cummerciale chì ligava a [[Scandinavia]], a Rus', a Bulgaria di a Volga, a Khazaria è a [[Persia]]. Dopu à u declinu di u Khaganatu di Rus', a so impurtanza cummerciale diminuì à prò di u [[Dnepr]]. In i seculi dopu, a regione fù cuntrullata da i Kipčaki, i Kimeki è i Monguli. L'[[Orda d'Oru]] ebbe una influenza maiò annantu à u bassu corsu è lasciò una impronta prufonda in a storia di u statu russiu. Dopu à a so caduta, si furmonu i khanati di [[Kazan']] è d'[[Astrachan']]. A cunquista di ste regione da parte di a Russia, in u XVI seculu, allargò u cuntrollu russiu longu à tuttu u fiume. A Volga hè ligatu à a cultura è à a tradizione russie. U fiume hè mintuvatu in opere literarie cum'è u ''[[Cantu di a schiera d'Igor]]'' è hè u sughjettu di a famosa ''[[Canzona di i battellieri di a Volga]]''. Durante a [[Guerra civile russia]], a Volga, in particulare u so bassu corsu, fù una linea di cunfrontu trà e forze rivale. In u 1918, a flotta rossa di a Volga participò à l'operazioni militare in a regione di Kazan' è longu à a Kama. À parte da l'anni 1930, u guvernu suvieticu custruì grande dighe idroelettriche. A furmazione di i bacini artificiali purtò à u spiazzamentu furzatu di numerose persone è à a perdita di lochi storichi. A cità di Mologa, per esempiu, fù summersa da u bacinu di Rybinsk. A custruzzione di a diga d'Uglič purtò dinù à a sparizione d'anziani paesi è di monasteri. Durante a [[Battaglia di Stalingrad]], a cità oghje chjamata Volgograd fù u locu d'una di e battaglie più sanguinose di a [[Seconda guerra mundiale]]. U cuntrollu di a Volga era strategicu, postu chì u fiume era una via di trasportu vitale trà a Russia è u Mar Caspiu. [[File:Soviet_marines-in_the_battle_of_stalingrad_volga_banks.jpg|thumb|Fanti di marina suvietichi annantu à e rive di a Volga durante a [[Battaglia di Stalingrad]].]] A regione di a Volga hè stata dinù a casa d'una minurità di [[Tedeschi di a Volga]]. Trà e duie guerre mundiale, una parte di u territoriu fù urganizata cum'è republica autonoma in l'Unione Suvietica. == Da vede dinù == * [[Fiumi più longhi d'Europa]] * [[Geugrafia di a Russia]] * [[Bassupianu Sarmaticu]] ==Note== <references/> [[Categoria:Volga]] 7smr4459jca2y8so3h388cyl8lr7jsd 407240 407238 2026-10-19T08:55:57Z Articulivitali 28749 /* a Volga in a storia */ 407240 wikitext text/x-wiki '''A Volga''' hè un fiume di a [[Russia europea]]. Cù una lunghezza di 3.531 km, hè u fiume u più longu d'Europa è u so bacinu idrograficu hè u più vastu di u cuntinente. Nasce in u nordupunente di a Russia è sbocca in u [[Mar Caspiu]]. [[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U so nome hè ''Во́лга'' in russiu, ''İdel'' in tatareu, ''Jul'' o ''Jyl'' in mariu è ''Atăl'' in ciuvasciu. U fiume hè una via d'acqua impurtante è hà avutu un rollu maiò in a storia, l'ecunumia è a cultura russie. == Percorsu == === Surghjente è corsu superiore === [[File:Исток Волги 20.jpg|thumb|A surghjente di a Volga in u [[Rialtu di Valdaj]].]] A Volga nasce in u [[Rialtu di Valdaj]], in l'oblast' di [[Tver']], à circa 228 m d'altitudine, vicinu à u paese di Volgo-Verchov'e. In u so corsu superiore passa per parechji picculi laghi, po per i laghi Sterž, Vselug, Peno è Volgo, chì formanu u bacinu di l'Altu Volga. U fiume s'avvia prima versu u sudeste, attraversa u Valdaj è passa vicinu à [[Ržev]]. Dopu piglia una direzzione versu u nordestu, po gira à sudeste vicinu à [[Rybinsk]]. Quì una diga hà furmatu u [[bacinu di Rybinsk]], alimentatu ancu da i so affluenti Šeksna è Mologa. Più in ghjò, a Volga passa per [[Kostroma]] è ghjunghje à [[Gorodec]], induve una diga hà creatu u bacinu di Gor'kij. [[File:Rybinsk (Écluse de) -08.jpg|thumb|U [[bacinu di Rybinsk]], annantu à l'Alta Volga.]] A cunfluenza cù l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]], vicinu à [[Nižnij Novgorod]], hè cunsiderata u cunfine trà u corsu superiore è u corsu mediu. E cità maiò di stu trattu sò [[Tver']], Rybinsk, [[Jaroslavl']], Kostroma è Nižnij Novgorod. Frà l'affluenti impurtanti ci sò a [[Vazuza]], a [[Tverca]], a [[Šoša]], a [[Medvedica (affluente di a Volga)|Medvedica]], a [[Nerl' (affluente di a Volga)|Nerl']], a [[Mologa]], a [[Šeksna]], a [[Kotorosl']], a [[Kostroma (fiume)|Kostroma]], l'[[Unža]] è l'Oka. === Corsu mediu === [[File:Nizhny_Novgorod._Sunset_view_to_confluense_of_The_Oka_and_The_Volga_rivers_from_Nizhnevolzhskaya_embankment.jpg|thumb|A cunfluenza di l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]] in a Volga, vicinu à [[Nižnij Novgorod]].]] À parte si da Nižnij Novgorod, a Volga scorre di solitu versu u sudeste, attraversendu a parte centrale di a Russia europea. E so rive diventanu asimmetriche: a riva diritta hè più alta, mentre chì quella manca hè più bassa è pianighjante. A cità più impurtante di stu trattu hè [[Kazan']], capitale di u [[Tatarstanu]]. a Volga passa dinù vicinu à [[Čeboksary]], capitale di a [[Ciuvascia]], è à parechje altre cità, frà e quale [[Lyskovo]], [[Koz'modem'jansk]], [[Zelenodol'sk]] è [[Volžsk]]. [[File:Volga_river_at_Kazan.JPG|thumb|A Volga à [[Kazan']].]] I principali affluenti di u corsu mediu sò u [[Kerženec]], a [[Sura (fiume)|Sura]], a [[Vetluga]], a [[Civil']], a [[Bol'šaja Kokšaga]], a [[Malaja Kokšaga]], l'[[Ilet']], a [[Svijaga]] è a [[Kazanka]]. === Corsu inferiore === Dopu Kazan', u fiume piglia una direzzione versu u mezupunente è riceve da manca a [[Kama (affluente di a Volga)|Kama]], u so affluente u più longu. À stu puntu entre in a regione di a steppa è in u so corsu inferiore. A riva diritta, più alta è ripida, hè marcata da e [[Alture di a Volga]], mentre chì a riva manca hè larga è piatta. A Volga hè sbarratu da parechje dighe, chì anu furmatu grandi bacini artificiali. Vicinu à [[Volgograd]], u fiume gira torna versu u sudeste è passa à poca distanza da u [[Don (fiume)|Don]]. I dui fiumi sò cunnessi da u [[Canale Volga-Don]]. [[File:Canalvolgadon.jpg|thumb|U [[Canale Volga-Don]].]] Più in ghjò, a Volga entre in a [[Depressione Caspia]] è si divide in numerosi rami. U più impurtante hè l'[[Achtuba]]. E cità maiò di u corsu inferiore sò [[Ul'janovsk]], [[Togliatti]], [[Samara]], [[Saratov]], Volgograd è [[Astrachan']], situata in u delta. Trà l'affluenti di stu trattu si trovanu u [[Bol'šoj Čeremšan]], l'[[Usa (affluente di a Volga)|Usa]], u [[Sok]], a [[Samara (fiume)|Samara]], u [[Bol'šoj Irgiz]], u [[Malyj Irgiz]], a [[Tereška]], l'[[Eruslan]] è l'Achtuba. === Delta === [[File:Volga_River_Delta_(MODIS_2022-06-05).jpg|thumb|Imagine satellitare di u [[delta di a Volga]], chì sbocca in u [[Mar Caspiu]].]] A Volga forma un vastu delta à a so sbuccatura in u Mar Caspiu, à nordu di Astrachan'. U delta hè cumpostu da numerosi rami, isule è zone umide. Hè un ambiente impurtante per l'acelli è per parechje spezie di pesci. == Regime idrologicu == U regime di a Volga hè marcatu da e variazione staghjunale di temperatura è di precipitazione. A so purtata cresce assai di veranu, quandu si scioglienu a neve è u ghjacciu. In aprile è maghju si verificheghja u massimu annuale: prima di a custruzzione di e dighe, u livellu di l'acqua pudia cresce di parechji metri è a purtata ghjunghje à più di 50.000 m³/s. D'estate a purtata diminuisce, soprattuttu in lugliu è aostu, per via di l'evapurazione è di a traspirazione di e piante. Di vaghjimu cresce un pocu, po cala torna d'inguernu, quandu u fiume si ghjela. In u corsu superiore u ghjacciu dura di regula da a fine di nuvembre à a mità d'aprile. In a zona di u delta, u periodu di ghjacciu hè più cortu. A purtata media hè d'intornu à 180 m³/s vicinu à Tver', 1.100 m³/s vicinu à Jaroslavl', 3.000 m³/s vicinu à Nižnij Novgorod, 7.720 m³/s à Samara è 8.060 m³/s à Volgograd. U vulume d'acqua chì ghjunghje ogni annu in u Mar Caspiu hè stimatu à circa 250 km³. == Bacinu idrograficu == [[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U bacinu idrograficu di a Volga copre circa 1.360.000 km², vale à dì una parte impurtante di a Russia europea. Si stende da e pianure occidentale sin'à u pede occidentale di l'[[Urali]]. U territoriu hè in maiò parte pianighjante, benchì ci sianu rilievi bassi è ondulati. À u sudu, u bassu corsu attraversa a Depressione Caspia, induve u terrenu hè sottu à u livellu mediu di u mare. A vegetazione cambia secondu e regione. U nordu di u bacinu hè cupartu da a [[taiga]], chì più à punente lascia piazza à e fureste miste. U corsu mediu si trova trà a zona di taiga, à nordu, è quella di steppa, à sudu. U bassu corsu attraversa a steppa, chì diventa sempre più arida versu u Mar Caspiu. == Impurtanza ecunomica == A Volga hè una di e vie di trasportu più impurtante di a Russia. Nanzu à u sviluppu di e ferrovie, i fiumi eranu trà e poche vie di cumunicazione pussibule in un territoriu vastu è cù poche strade. Oghje, u bacinu di a Volga hè una di e regione più pupulate è ecunomicamente attive di u paese. In u Tatarstanu si trovanu impurtanti ghjacimenti di pitroliu, è l'attività d'estrazzione cuntribuisce à l'inquinamentu di l'acqua. U delta è u vicinu Mar Caspiu sò ricchi di pesci. Astrachan' hè un centru impurtante di l'industria di u caviale. Una reta di canali cunnetta a Volga à parechji mari. U [[Canale Volga-Don]] è u [[Canale Volga-Balticu]] facenu pussibule a navigazione trà u Mar Caspiu, u Mar d'Azov, u Mar Neru, u Mar Balticu è u Mar Biancu. U [[Canale di Mosca]] cunnetta dinù u fiume à a cità di [[Mosca]]. U fiume hè sfruttatu per pruduce energia idroelettrica. A custruzzione di dighe, iniziata à grande scala in l'anni 1930, hà datu nascita à parechji bacini artificiali, frà i quali quelli di Rybinsk, Gor'kij, Samara è Volgograd. [[File:Volga_Hydroelectric_Station_002_(cropped).JPG|thumb|A [[Centrale idroelettrica di a Volga]], vicinu à Volgograd.]] St’opere anu avutu effetti impurtanti annantu à u flussu di l'acqua è à l'ecosistemi di u fiume. == Ponti è attraversamenti == Decine di ponti attraversanu A Volga. Vicinu à a so surghjente, in Volgo-Verchov'e, ci hè una piccula verga di legnu. U ponte più longu hè u [[Ponte Prezidentskij]], vicinu à Ul'janovsk, chì misura circa 5.825 m. À Nižnij Novgorod, una funivia inaugurata in u 2012 attraversa u fiume. A so lunghezza tutale hè di 3.661 m, di i quali 861 m passanu sopra à l'acqua. == a Volga in a storia == U bassu corsu di a Volga hè statu abitatu dapoi l'antichità. In u primu millenniu nanzu à Cristu, a regione era frequentata da Sciti è da parechji populi di steppa. U geugrafu grecu [[Claudio Tolomeo]] mintuveghja u fiume in a so opera ''Geografia'', induve u chjama Rha, un nome chì saria statu adupratu da i Sciti. In u Medievu, u bacinu di a Volga era à l'incrociu di rotte cummerciale è di populi. Trà u VII è u XIII seculu, a [[Bulgaria di a Volga]] si sviluppò vicinu à a cunfluenza di a Volga cù a Kama. U bassu corsu era sottu à l'influenza di u [[Khaganatu di Khazaria]]. E cità d'Atil, Saqsin è Saraj eranu centri impurtanti di a regione. A Volga facia parte d'una via cummerciale chì ligava a [[Scandinavia]], a Rus', a Bulgaria di a Volga, a Khazaria è a [[Persia]]. Dopu à u declinu di u Khaganatu di Rus', a so impurtanza cummerciale diminuì à prò di u [[Dnepr]]. In i seculi dopu, a regione fù cuntrullata da i Kipčaki, i Kimeki è i Monguli. L'[[Orda d'Oru]] ebbe una influenza maiò annantu à u bassu corsu è lasciò una impronta prufonda in a storia di u statu russiu. Dopu à a so caduta, si furmonu i khanati di [[Kazan']] è d'[[Astrachan']]. A cunquista di ste regione da parte di a Russia, in u XVI seculu, allargò u cuntrollu russiu longu à tuttu u fiume. A Volga hè ligatu à a cultura è à a tradizione russie. U fiume hè mintuvatu in opere literarie cum'è u ''[[Cantu di a schiera d'Igor]]'' è hè u sughjettu di a famosa ''[[Canzona di i battellieri di a Volga]]''. Durante a [[Guerra civile russia]], a Volga, in particulare u so bassu corsu, fù una linea di cunfrontu trà e forze rivale. In u 1918, a flotta rossa di a Volga participò à l'operazioni militare in a regione di Kazan' è longu à a Kama. À parte da l'anni 1930, u guvernu suvieticu custruì grande dighe idroelettriche. A furmazione di i bacini artificiali purtò à u spiazzamentu furzatu di numerose persone è à a perdita di lochi storichi. A cità di Mologa, per esempiu, fù summersa da u bacinu di Rybinsk. A custruzzione di a diga d'Uglič purtò dinù à a sparizione d'anziani paesi è di monasteri. Durante a [[Battaglia di Stalingrad]], a cità oghje chjamata Volgograd fù u locu d'una di e battaglie più sanguinose di a [[Seconda guerra mundiale]]. U cuntrollu di a Volga era strategicu, postu chì u fiume era una via di trasportu vitale trà a Russia è u Mar Caspiu. [[File:Soviet_marines-in_the_battle_of_stalingrad_volga_banks.jpg|thumb|Suldati di marina suvietichi annantu à e rive di a Volga durante a [[Battaglia di Stalingrad]].]] A regione di a Volga hè stata dinù a casa d'una minurità di [[Tedeschi di a Volga]]. Trà e duie guerre mundiale, una parte di u territoriu fù urganizata cum'è republica autonoma in l'Unione Suvietica. == Da vede dinù == * [[Fiumi più longhi d'Europa]] * [[Geugrafia di a Russia]] * [[Bassupianu Sarmaticu]] ==Note== <references/> [[Categoria:Volga]] 6pl5efl8390b10d44sjzupn11bcm55q 407246 407240 2026-10-19T09:22:29Z Fausta Samaritani 15085 /* Note */ categoria 407246 wikitext text/x-wiki '''A Volga''' hè un fiume di a [[Russia europea]]. Cù una lunghezza di 3.531 km, hè u fiume u più longu d'Europa è u so bacinu idrograficu hè u più vastu di u cuntinente. Nasce in u nordupunente di a Russia è sbocca in u [[Mar Caspiu]]. [[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U so nome hè ''Во́лга'' in russiu, ''İdel'' in tatareu, ''Jul'' o ''Jyl'' in mariu è ''Atăl'' in ciuvasciu. U fiume hè una via d'acqua impurtante è hà avutu un rollu maiò in a storia, l'ecunumia è a cultura russie. == Percorsu == === Surghjente è corsu superiore === [[File:Исток Волги 20.jpg|thumb|A surghjente di a Volga in u [[Rialtu di Valdaj]].]] A Volga nasce in u [[Rialtu di Valdaj]], in l'oblast' di [[Tver']], à circa 228 m d'altitudine, vicinu à u paese di Volgo-Verchov'e. In u so corsu superiore passa per parechji picculi laghi, po per i laghi Sterž, Vselug, Peno è Volgo, chì formanu u bacinu di l'Altu Volga. U fiume s'avvia prima versu u sudeste, attraversa u Valdaj è passa vicinu à [[Ržev]]. Dopu piglia una direzzione versu u nordestu, po gira à sudeste vicinu à [[Rybinsk]]. Quì una diga hà furmatu u [[bacinu di Rybinsk]], alimentatu ancu da i so affluenti Šeksna è Mologa. Più in ghjò, a Volga passa per [[Kostroma]] è ghjunghje à [[Gorodec]], induve una diga hà creatu u bacinu di Gor'kij. [[File:Rybinsk (Écluse de) -08.jpg|thumb|U [[bacinu di Rybinsk]], annantu à l'Alta Volga.]] A cunfluenza cù l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]], vicinu à [[Nižnij Novgorod]], hè cunsiderata u cunfine trà u corsu superiore è u corsu mediu. E cità maiò di stu trattu sò [[Tver']], Rybinsk, [[Jaroslavl']], Kostroma è Nižnij Novgorod. Frà l'affluenti impurtanti ci sò a [[Vazuza]], a [[Tverca]], a [[Šoša]], a [[Medvedica (affluente di a Volga)|Medvedica]], a [[Nerl' (affluente di a Volga)|Nerl']], a [[Mologa]], a [[Šeksna]], a [[Kotorosl']], a [[Kostroma (fiume)|Kostroma]], l'[[Unža]] è l'Oka. === Corsu mediu === [[File:Nizhny_Novgorod._Sunset_view_to_confluense_of_The_Oka_and_The_Volga_rivers_from_Nizhnevolzhskaya_embankment.jpg|thumb|A cunfluenza di l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]] in a Volga, vicinu à [[Nižnij Novgorod]].]] À parte si da Nižnij Novgorod, a Volga scorre di solitu versu u sudeste, attraversendu a parte centrale di a Russia europea. E so rive diventanu asimmetriche: a riva diritta hè più alta, mentre chì quella manca hè più bassa è pianighjante. A cità più impurtante di stu trattu hè [[Kazan']], capitale di u [[Tatarstanu]]. a Volga passa dinù vicinu à [[Čeboksary]], capitale di a [[Ciuvascia]], è à parechje altre cità, frà e quale [[Lyskovo]], [[Koz'modem'jansk]], [[Zelenodol'sk]] è [[Volžsk]]. [[File:Volga_river_at_Kazan.JPG|thumb|A Volga à [[Kazan']].]] I principali affluenti di u corsu mediu sò u [[Kerženec]], a [[Sura (fiume)|Sura]], a [[Vetluga]], a [[Civil']], a [[Bol'šaja Kokšaga]], a [[Malaja Kokšaga]], l'[[Ilet']], a [[Svijaga]] è a [[Kazanka]]. === Corsu inferiore === Dopu Kazan', u fiume piglia una direzzione versu u mezupunente è riceve da manca a [[Kama (affluente di a Volga)|Kama]], u so affluente u più longu. À stu puntu entre in a regione di a steppa è in u so corsu inferiore. A riva diritta, più alta è ripida, hè marcata da e [[Alture di a Volga]], mentre chì a riva manca hè larga è piatta. A Volga hè sbarratu da parechje dighe, chì anu furmatu grandi bacini artificiali. Vicinu à [[Volgograd]], u fiume gira torna versu u sudeste è passa à poca distanza da u [[Don (fiume)|Don]]. I dui fiumi sò cunnessi da u [[Canale Volga-Don]]. [[File:Canalvolgadon.jpg|thumb|U [[Canale Volga-Don]].]] Più in ghjò, a Volga entre in a [[Depressione Caspia]] è si divide in numerosi rami. U più impurtante hè l'[[Achtuba]]. E cità maiò di u corsu inferiore sò [[Ul'janovsk]], [[Togliatti]], [[Samara]], [[Saratov]], Volgograd è [[Astrachan']], situata in u delta. Trà l'affluenti di stu trattu si trovanu u [[Bol'šoj Čeremšan]], l'[[Usa (affluente di a Volga)|Usa]], u [[Sok]], a [[Samara (fiume)|Samara]], u [[Bol'šoj Irgiz]], u [[Malyj Irgiz]], a [[Tereška]], l'[[Eruslan]] è l'Achtuba. === Delta === [[File:Volga_River_Delta_(MODIS_2022-06-05).jpg|thumb|Imagine satellitare di u [[delta di a Volga]], chì sbocca in u [[Mar Caspiu]].]] A Volga forma un vastu delta à a so sbuccatura in u Mar Caspiu, à nordu di Astrachan'. U delta hè cumpostu da numerosi rami, isule è zone umide. Hè un ambiente impurtante per l'acelli è per parechje spezie di pesci. == Regime idrologicu == U regime di a Volga hè marcatu da e variazione staghjunale di temperatura è di precipitazione. A so purtata cresce assai di veranu, quandu si scioglienu a neve è u ghjacciu. In aprile è maghju si verificheghja u massimu annuale: prima di a custruzzione di e dighe, u livellu di l'acqua pudia cresce di parechji metri è a purtata ghjunghje à più di 50.000 m³/s. D'estate a purtata diminuisce, soprattuttu in lugliu è aostu, per via di l'evapurazione è di a traspirazione di e piante. Di vaghjimu cresce un pocu, po cala torna d'inguernu, quandu u fiume si ghjela. In u corsu superiore u ghjacciu dura di regula da a fine di nuvembre à a mità d'aprile. In a zona di u delta, u periodu di ghjacciu hè più cortu. A purtata media hè d'intornu à 180 m³/s vicinu à Tver', 1.100 m³/s vicinu à Jaroslavl', 3.000 m³/s vicinu à Nižnij Novgorod, 7.720 m³/s à Samara è 8.060 m³/s à Volgograd. U vulume d'acqua chì ghjunghje ogni annu in u Mar Caspiu hè stimatu à circa 250 km³. == Bacinu idrograficu == [[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U bacinu idrograficu di a Volga copre circa 1.360.000 km², vale à dì una parte impurtante di a Russia europea. Si stende da e pianure occidentale sin'à u pede occidentale di l'[[Urali]]. U territoriu hè in maiò parte pianighjante, benchì ci sianu rilievi bassi è ondulati. À u sudu, u bassu corsu attraversa a Depressione Caspia, induve u terrenu hè sottu à u livellu mediu di u mare. A vegetazione cambia secondu e regione. U nordu di u bacinu hè cupartu da a [[taiga]], chì più à punente lascia piazza à e fureste miste. U corsu mediu si trova trà a zona di taiga, à nordu, è quella di steppa, à sudu. U bassu corsu attraversa a steppa, chì diventa sempre più arida versu u Mar Caspiu. == Impurtanza ecunomica == A Volga hè una di e vie di trasportu più impurtante di a Russia. Nanzu à u sviluppu di e ferrovie, i fiumi eranu trà e poche vie di cumunicazione pussibule in un territoriu vastu è cù poche strade. Oghje, u bacinu di a Volga hè una di e regione più pupulate è ecunomicamente attive di u paese. In u Tatarstanu si trovanu impurtanti ghjacimenti di pitroliu, è l'attività d'estrazzione cuntribuisce à l'inquinamentu di l'acqua. U delta è u vicinu Mar Caspiu sò ricchi di pesci. Astrachan' hè un centru impurtante di l'industria di u caviale. Una reta di canali cunnetta a Volga à parechji mari. U [[Canale Volga-Don]] è u [[Canale Volga-Balticu]] facenu pussibule a navigazione trà u Mar Caspiu, u Mar d'Azov, u Mar Neru, u Mar Balticu è u Mar Biancu. U [[Canale di Mosca]] cunnetta dinù u fiume à a cità di [[Mosca]]. U fiume hè sfruttatu per pruduce energia idroelettrica. A custruzzione di dighe, iniziata à grande scala in l'anni 1930, hà datu nascita à parechji bacini artificiali, frà i quali quelli di Rybinsk, Gor'kij, Samara è Volgograd. [[File:Volga_Hydroelectric_Station_002_(cropped).JPG|thumb|A [[Centrale idroelettrica di a Volga]], vicinu à Volgograd.]] St’opere anu avutu effetti impurtanti annantu à u flussu di l'acqua è à l'ecosistemi di u fiume. == Ponti è attraversamenti == Decine di ponti attraversanu A Volga. Vicinu à a so surghjente, in Volgo-Verchov'e, ci hè una piccula verga di legnu. U ponte più longu hè u [[Ponte Prezidentskij]], vicinu à Ul'janovsk, chì misura circa 5.825 m. À Nižnij Novgorod, una funivia inaugurata in u 2012 attraversa u fiume. A so lunghezza tutale hè di 3.661 m, di i quali 861 m passanu sopra à l'acqua. == a Volga in a storia == U bassu corsu di a Volga hè statu abitatu dapoi l'antichità. In u primu millenniu nanzu à Cristu, a regione era frequentata da Sciti è da parechji populi di steppa. U geugrafu grecu [[Claudio Tolomeo]] mintuveghja u fiume in a so opera ''Geografia'', induve u chjama Rha, un nome chì saria statu adupratu da i Sciti. In u Medievu, u bacinu di a Volga era à l'incrociu di rotte cummerciale è di populi. Trà u VII è u XIII seculu, a [[Bulgaria di a Volga]] si sviluppò vicinu à a cunfluenza di a Volga cù a Kama. U bassu corsu era sottu à l'influenza di u [[Khaganatu di Khazaria]]. E cità d'Atil, Saqsin è Saraj eranu centri impurtanti di a regione. A Volga facia parte d'una via cummerciale chì ligava a [[Scandinavia]], a Rus', a Bulgaria di a Volga, a Khazaria è a [[Persia]]. Dopu à u declinu di u Khaganatu di Rus', a so impurtanza cummerciale diminuì à prò di u [[Dnepr]]. In i seculi dopu, a regione fù cuntrullata da i Kipčaki, i Kimeki è i Monguli. L'[[Orda d'Oru]] ebbe una influenza maiò annantu à u bassu corsu è lasciò una impronta prufonda in a storia di u statu russiu. Dopu à a so caduta, si furmonu i khanati di [[Kazan']] è d'[[Astrachan']]. A cunquista di ste regione da parte di a Russia, in u XVI seculu, allargò u cuntrollu russiu longu à tuttu u fiume. A Volga hè ligatu à a cultura è à a tradizione russie. U fiume hè mintuvatu in opere literarie cum'è u ''[[Cantu di a schiera d'Igor]]'' è hè u sughjettu di a famosa ''[[Canzona di i battellieri di a Volga]]''. Durante a [[Guerra civile russia]], a Volga, in particulare u so bassu corsu, fù una linea di cunfrontu trà e forze rivale. In u 1918, a flotta rossa di a Volga participò à l'operazioni militare in a regione di Kazan' è longu à a Kama. À parte da l'anni 1930, u guvernu suvieticu custruì grande dighe idroelettriche. A furmazione di i bacini artificiali purtò à u spiazzamentu furzatu di numerose persone è à a perdita di lochi storichi. A cità di Mologa, per esempiu, fù summersa da u bacinu di Rybinsk. A custruzzione di a diga d'Uglič purtò dinù à a sparizione d'anziani paesi è di monasteri. Durante a [[Battaglia di Stalingrad]], a cità oghje chjamata Volgograd fù u locu d'una di e battaglie più sanguinose di a [[Seconda guerra mundiale]]. U cuntrollu di a Volga era strategicu, postu chì u fiume era una via di trasportu vitale trà a Russia è u Mar Caspiu. [[File:Soviet_marines-in_the_battle_of_stalingrad_volga_banks.jpg|thumb|Suldati di marina suvietichi annantu à e rive di a Volga durante a [[Battaglia di Stalingrad]].]] A regione di a Volga hè stata dinù a casa d'una minurità di [[Tedeschi di a Volga]]. Trà e duie guerre mundiale, una parte di u territoriu fù urganizata cum'è republica autonoma in l'Unione Suvietica. == Da vede dinù == * [[Fiumi più longhi d'Europa]] * [[Geugrafia di a Russia]] * [[Bassupianu Sarmaticu]] ==Note== <references/> [[Categoria:Volga]] [[Categoria:Fiumi di l'Europa]] 49c0jmg85840j03aj5dgevgbw9iftau Categoria:Volga 14 27820 407247 2026-10-19T09:28:50Z Fausta Samaritani 15085 categuria 407247 wikitext text/x-wiki <br> [[Categoria:Fiumi]] j55swooewrby2uabwbhmrv7lvtjsxis Categoria:Fiumi 14 27821 407248 2026-10-19T09:32:11Z Fausta Samaritani 15085 categuria 407248 wikitext text/x-wiki <br> [[Categoria:Geografia]] kk028t1vu94sdxvcyxph14100whfcf8 407249 407248 2026-10-19T09:33:08Z Fausta Samaritani 15085 407249 wikitext text/x-wiki <br> [[Categoria:Giugrafia]] k15m2mkyspj1mtxoqba1gvmvige4i31 407260 407249 2026-10-19T09:49:28Z Fausta Samaritani 15085 template 407260 wikitext text/x-wiki {{Principale}} <br> [[Categoria:Giugrafia]] gquu3j6cjwqlnb3irnm4svd7wuka4kj Categoria:Fiumi di l'America meridionali 14 27822 407255 2026-10-19T09:41:16Z Fausta Samaritani 15085 categuria 407255 wikitext text/x-wiki <br> [[Categoria:Fiumi]] j55swooewrby2uabwbhmrv7lvtjsxis 407256 407255 2026-10-19T09:43:34Z Fausta Samaritani 15085 Fausta Samaritani hà spustatu a pagina [[Categoria:Fiumi di l'America]] à [[Categoria:Fiumi di l'America meridionali]] 407255 wikitext text/x-wiki <br> [[Categoria:Fiumi]] j55swooewrby2uabwbhmrv7lvtjsxis Categoria:Fiumi di l'America 14 27823 407257 2026-10-19T09:43:34Z Fausta Samaritani 15085 Fausta Samaritani hà spustatu a pagina [[Categoria:Fiumi di l'America]] à [[Categoria:Fiumi di l'America meridionali]] 407257 wikitext text/x-wiki #RINVIA [[:Categoria:Fiumi di l'America meridionali]] 5fiy78dsgny0f40hx7w9d3hegprlwih