Wikipedia
cowiki
https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Media
Speciale
Discussione
Utente
Discussioni utente
Wikipedia
Discussioni Wikipedia
File
Discussioni file
MediaWiki
Discussioni MediaWiki
Template
Discussioni template
Aiuto
Discussioni aiuto
Categoria
Discussioni categoria
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Categoria:Fiumi di Corsica
14
7600
407253
379409
2026-10-19T09:38:58Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407253
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Geugrafia di a Corsica]]
[[Categoria:Fiumi di l'Europa]]
nbzue0f6uewqk2d9edjtimxiqoxki3b
Template:Pagina maestra/Ultimi articuli
10
7624
407221
407190
2026-10-18T12:35:08Z
Fausta Samaritani
15085
407221
wikitext
text/x-wiki
{{Sezzione
| titulo = Novi articuli
| Identificatore = ultimi articuli
| cuntenutu= [[Putere d'acquistu]] -
[[Strada di Roma]] -
[[Architittura rumànica]] -
[[Rumànicu pisanu]] -
[[Architettura rumànica in Sardegna]] -
[[Architettura barocca]] -
[[A Citatella di Bastia]] -
[[Chjesa San Ghjuvà di Bastia]] -
[[Santa Croce di Bastia]] -
[[Lista di e pieve di Corsica]] -
[[Prosper Mérimée]] -
[[Figuretta]] -
[[Discriminazione linguistica]] -
[[Sambucu]] -
[[Eros Ramazzotti]] -
[[Charles Aznavour]] -
[[Ascensione]] -
[[Stella cadente]] -
[[Aluetu di Sudafrica]] -
[[Induisimu]] -
[[India]] -
[[Aleria]] -
[[Scupinu]] -
[[Tarrori è Fantasia]] -
[[Ghjumenta di preti]] -
[[Seppia]] -
[[Pesciu rondina]] -
[[Merula (fauna marina)]] -
[[Ghjaddinedda organu]] -
[[Ghjuncu marinu]] -
[[San'Petru di Panicala]] -
[[Scrizzula]] -
[[Burra cascistretta]] -
[[Scali di u rè d'Aragona]] -
[[Ghjuvan Petru Gaffori]] -
[[Leonardu Fibonacci]] -
[[Scurpionu neru]] -
[[Nannara]] -
[[Cardalina]] -
[[Ghjallina (Arisarum vulgare)]] -
[[Tafonu di u Cumpuleddu]] -
[[Museu d'Aleria]] -
[[Vechju marinu]] -
[[Torra di a Parata]] -
[[Lepru corsu]] -
[[Sempre Vivu (sinema)|Sempre vivu]] -
[[Curu]] -
[[Mari Tirrenu]] -
[[Parcu naziunale di Abruzzu, Laziu è Mulise]] -
[[Camosciu d'Abruzzu]] -
[[Passerottu]] -
[[Ventu in Corsica]] -
[[Arburi di Ghjuda]] -
[[Margonu]] -
[[Munimentu di a Terra Sacra in Vignola]] -
[[Cignali]] -
[[Acula marina corsa]] -
[[Acula marina]] -
[[Pavonu corsu]] -
[[Michael J. Fox]] -
[[Isulottu di Gargalu]] -
[[Acula codibianca]] -
[[Filetta sischese]] -
[[Ditonu (Bonifaziu)]] -
[[Lavu di Crena]] -
[[Sprissioni corsi]] -
[[Ruzunu]] -
[[Alpana]] -
[[Carlu Bonaparte]] -
[[Paulina Bonaparte]] -
[[Meridiana]] -
[[Pichjarina]] -
[[Tiadoru di Neuhoff]] -
[[Taravu (fiumu)]] -
[[Ufridi neru]] -
[[Puppusgiula]] -
[[Catinacciu di Sartè]] -
[[Cuppulata d'Hermann]] -
[[Ferula]] -
[[Etruschi]] -
[[Regnu di Napuli]] -
[[Capraia Isula]] -
[[Gadduresu]] -
[[Cuccu]] -
[[Romulu è Remu]] -
[[Ponziu Pilatu]] -
[[Plutarcu]] -
[[Marcu Biancarelli]] -
[[Réganu]] -
| note = [[Template:Pagina maestra/Ultimi articuli|Mudificà]]
}}
<noinclude>
[[Categoria:Mudellu]]
[[Categoria:Principale]]
</noinclude>
j6105r7zzil5gdwmiursoh0i56j469l
407245
407221
2026-10-19T09:19:42Z
Fausta Samaritani
15085
link
407245
wikitext
text/x-wiki
{{Sezzione
| titulo = Novi articuli
| Identificatore = ultimi articuli
| cuntenutu= [[Volga]] -
[[Putere d'acquistu]] -
[[Strada di Roma]] -
[[Camille Pissarro]] -
[[Architittura rumànica]] -
[[Rumànicu pisanu]] -
[[Architettura rumànica in Sardegna]] -
[[Architettura barocca]] -
[[A Citatella di Bastia]] -
[[Chjesa San Ghjuvà di Bastia]] -
[[Santa Croce di Bastia]] -
[[Lista di e pieve di Corsica]] -
[[Prosper Mérimée]] -
[[Figuretta]] -
[[Discriminazione linguistica]] -
[[Sambucu]] -
[[Eros Ramazzotti]] -
[[Charles Aznavour]] -
[[Ascensione]] -
[[Stella cadente]] -
[[Aluetu di Sudafrica]] -
[[Induisimu]] -
[[India]] -
[[Aleria]] -
[[Scupinu]] -
[[Tarrori è Fantasia]] -
[[Ghjumenta di preti]] -
[[Seppia]] -
[[Pesciu rondina]] -
[[Merula (fauna marina)]] -
[[Ghjaddinedda organu]] -
[[Ghjuncu marinu]] -
[[San'Petru di Panicala]] -
[[Scrizzula]] -
[[Burra cascistretta]] -
[[Scali di u rè d'Aragona]] -
[[Ghjuvan Petru Gaffori]] -
[[Leonardu Fibonacci]] -
[[Scurpionu neru]] -
[[Nannara]] -
[[Cardalina]] -
[[Ghjallina (Arisarum vulgare)]] -
[[Tafonu di u Cumpuleddu]] -
[[Museu d'Aleria]] -
[[Vechju marinu]] -
[[Torra di a Parata]] -
[[Lepru corsu]] -
[[Sempre Vivu (sinema)|Sempre vivu]] -
[[Curu]] -
[[Mari Tirrenu]] -
[[Parcu naziunale di Abruzzu, Laziu è Mulise]] -
[[Camosciu d'Abruzzu]] -
[[Passerottu]] -
[[Ventu in Corsica]] -
[[Arburi di Ghjuda]] -
[[Margonu]] -
[[Munimentu di a Terra Sacra in Vignola]] -
[[Cignali]] -
[[Acula marina corsa]] -
[[Acula marina]] -
[[Pavonu corsu]] -
[[Michael J. Fox]] -
[[Isulottu di Gargalu]] -
[[Acula codibianca]] -
[[Filetta sischese]] -
[[Ditonu (Bonifaziu)]] -
[[Lavu di Crena]] -
[[Sprissioni corsi]] -
[[Ruzunu]] -
[[Alpana]] -
[[Carlu Bonaparte]] -
[[Paulina Bonaparte]] -
[[Meridiana]] -
[[Pichjarina]] -
[[Tiadoru di Neuhoff]] -
[[Taravu (fiumu)]] -
[[Ufridi neru]] -
[[Puppusgiula]] -
[[Catinacciu di Sartè]] -
[[Cuppulata d'Hermann]] -
[[Ferula]] -
[[Etruschi]] -
[[Regnu di Napuli]] -
[[Capraia Isula]] -
[[Gadduresu]] -
[[Romulu è Remu]] -
[[Ponziu Pilatu]] -
[[Plutarcu]] -
| note = [[Template:Pagina maestra/Ultimi articuli|Mudificà]]
}}
<noinclude>
[[Categoria:Mudellu]]
[[Categoria:Principale]]
</noinclude>
aqe8vd7fe2se0pusbac5cnehcu50li9
Sguìzzera
0
13162
407217
397484
2026-10-18T12:13:20Z
Fausta Samaritani
15085
link
407217
wikitext
text/x-wiki
[[File:Flag of Switzerland (Pantone).svg|thumb|100px|right|A bandera di a Svizzera]]
A '''Svizzera''' ò '''Sguìzzera''' (in [[Lingua tedesca|tedescu]] ''Schweiz'', in [[lingua francese|francese]] ''Suisse'', in talianu ''Svizzera'', in rumanciu ''Svizra''), ufficialmente a '''Cunfederazione Svizzera''' (in tedescu ''Schweizerische Eidgenossenschaft'', in francese ''Confédération suisse'', in talianu ''Confederazione Svizzera'', in rumanciu ''Confederaziun svizra''), hè un paese di l'[[Europa|Europa centrale]] è, sient'è certe definizione, di u Punente, furmatu da 26 cantoni, incù [[Berna]] per capitale (di fattu), qualchì volta chjamata "cità federale".
==Geografia==
Hè cuttighjata da l'[[Italia]] à u sudu, a [[Francia]] à u punente, a [[Germania]] à u nordu, è l'[[Austria]] è u [[Liechtenstein]] à livante. A Svizzera hè un paese senza costa oceanica, ma chì dispone d'un accessu direttu à u mare per u [[Renu]] (Cunvinzione di Mannheim). A superficia di u paese hè di 41.285 km2. Hè geugraficamente divisa trà l'Alpe, l'altupianu svizzeru è u Giura. Mentre chì l'Alpe occupanu a forza parte di u territoriu.
===Pupulazione===
A pupulazione di a Svizzera varca i 8 milioni d'abitanti ed hè per u più cuncintrata annantu à l'altupianu, dunde si situeghjanu e cità e più maiò. Frà elle, Zurigu è [[Ginevra]] sò dui grandi centri ecunomichi è cità mundiale.
==Storia==
U stabilimentu di a Cunfederazione svizzera hè tradiziunalmente datatu à u [[1 d'aostu]] di u [[1291]], chì hè annualmente cilibratu cum'è [[Festa naziunale svizzera|Festa naziunale]]. U paese hà una longa tradizione di [[Neutralità perpetua di a Svizzera|neutralità pulitica è militaresca]] è ùn hà righjuntu e [[Organisazione di e Nazione Unite|Nazione Unite]] ch'è in u [[2002]]. Eppuru mantene una pulitica straniera attiva è hè à spessu implicata in u prucessu di custruzzione di a pace intornu à u mondu.<ref>{{En}} Thomas Fleiner, Alexander Misic, Nicole Töpperwien, ''Swiss Constitutional Law'', p. 28, Kluwer Law Internaziunale.</ref> A Svizzera hè dinù a culla di u cumitatu internaziunale di a [[Croce Rossa]] è aggronda numerose organisazione internaziunale, frà e quale u sicondu più grande Offiziu di e Nazione Unite in Geneva.
==Ecunumia==
A Svizzera pussede u quartu PIB numinale u più altu di u mondu per abitante, è ancu l'ottesimu PIB in parità di [[putere d'acquistu]] sient'è u Creditu svizzeru è u FMI. I Svizzeri anu a siconda più alta spiranza di vita in u mondu annantu à a lista publicata da u DAES di e Nazione unite. A Svizzera hè classificata cum'è unu di i deci paesi e menu currotti, è inoltre, annantu à e cinque ultime annate u paese hè statu classificatu prima in termini di cumpetitività turistica è ecunomicu, rispittivamente sient'è u Rapportu annantu à a cumpetitività mundiale è u Rapportu annantu à a cumpetitività di u sittore di i viaghji è di u turismu, tremindui rializati da u foru ecunomicu mundiale. Zurigu è Geneva sò statu treminduie classificate frà e cità i più aggradevule in u mondu per e so qualità di vita sient'è un classamentu rializatu da Mercer.
==Da vede dinò==
=== Cantoni ===
* [[Berna]]
* [[Friburgu]]
* [[Vaud]]
=== Cità ===
* [[Bienne]]
* [[Ginevra]]
* [[Morat]]
* [[Neuchâtel]]
=== Fiumi ===
* [[Aare]]
* [[Inn]]
* [[Renu]]
=== Istituzioni ===
* [[Landsgemeinde]]
=== Alias ===
* [[Trè Lavi]]
== Referenze ==
<references/>
{{Europa}}
[[Categoria:Svizzera|!]]
[[Categoria:Europa]]
bd45nmetb7w7uuubol1ekfqxp4ewuy5
Fiume
0
13754
407259
404219
2026-10-19T09:47:40Z
Fausta Samaritani
15085
407259
wikitext
text/x-wiki
[[Image:Ponte-novu1.jpg|thumb|250px|right|Un fiume, u [[Golu]]]]
Un '''fiume''' hè un corsu d'[[acqua]] chì si lampa nant'à u [[mare]] o un [[oceanu]].
== Discrizzioni ==
==Da vede dinò==
*[[Idrografia]]
*[[Portu (fiume)]]
*[[Sulinzara (fiume)]]
[[Categoria:Fiumi]]
7go0e39bp5brsm1bd2tzjgaidunvkd6
Lenin
0
14329
407227
398380
2026-10-19T08:44:18Z
Articulivitali
28749
407227
wikitext
text/x-wiki
[[File:After Lenin Speech 1920.jpg|thumb|Leninu durante un discorsu in u 1920]]
'''Vladimir Ilitch Ulianov''', cunnisciutu cù u pseudonimu di '''Leninu''' (Simbirsk, 22 aprile 1870 – Gorki, 21 ghjennaghju 1924), hè statu un rivuluziunariu, puliticu è teoricu marxistu russiu. Fù u capu di u guvernu russiu dopu à a Rivuluzione d'ottobre di u 1917 è, dopu à a fundazione di l'Unione Suvietica, unu di i so principali dirigenti.
Sottu à a so direzzione, i bolscevichi piglionu u putere è stabiliscenu un novu guvernu basatu nant'à i Soviet. U so guvernu si ritirò da a prima guerra mundiale, ridistribuì e terre è naziunalizò una parte impurtante di l'ecunumia. A guerra civile, e carestie è a repressione pulitica marcanu i primi anni di u novu Statu. E so teurie pulitiche sò cunnisciute cum'è [[leninisimu]] è anu esercitatu una influenza impurtante nant'à u muvimentu cumunistu internaziunale.
== Biugrafia ==
=== Ghjuventù è furmazione ===
[[File:Lenin-1895-mugshot.jpg|thumb|Leninu in u 1895, foto di identificazione dopu à u so arrestu]]
Leninu nascì in Simbirsk, in l'Imperu russiu, u 22 aprile 1870 secondu u calendariu gregorianu, vale à dì u 10 aprile secondu u calendariu ghjulianu tandu adupratu in Russia. U so nome cumpletu era Vladimir Ilitch Ulianov. Vinia da una famiglia benestante; u babbu era un educatore è a mamma un'insegnante.
In u 1887, u so fratellu maiò Aleksandr fù esecutatu dopu à esse statu cundannatu per a so participazione à una cuspirazione contr'à u zaru Lisandru III. St'avvenimentu cuntribuì à avvicinà Leninu à l'idee rivuluziunarie. U listessu annu, Leninu fù espulsu da l'Università di Kazan' dopu à avè participatu à una prutesta studientina contr'à u regime zaristu. Più tardi studiò u dirittu è ottense un diploma à l'Università di San Pietroburgu.
À a fine di l'anni 1880 è à u principiu di l'anni 1890, lesse l'opere di Karl Marx è Friedrich Engels è s'interessò à u muvimentu sucialistu. In u 1893 si trasferì in San Pietroburgu, induv’ellu participò à i circuli marxisti è à l'attività pulitiche clandestine. In u 1895 aiutò à fundà l'Unione di lotta per l'emancipazione di a classa operaia. Arrestatu quellu annu, fù mandatu in esiliu in Siberia, induv’ellu stete trè anni. In u 1898 si maritò cù Nadežda Krupskaja, militante marxista è so cumpagna di vita è di lotta.
Dopu à a fine di l'esiliu, Leninu partì per l'Europa uccidentale. In u 1900 participò à a fundazione di u ghjurnale marxistu clandestinu ''Iskra'' («A scintilla»). In u 1901 aduprò per a prima volta u pseudonimu «Leninu», forse in riferimentu à u fiume Lena.
=== Bolscevichi è menscevichi ===
[[File:Time Life Picture of Vladimir Lenin, Oct. 1921.jpg|thumb|200px|right|Lenin]]
À u secondu cungressu di u Partitu Operaiu Sucialdemucraticu Russu, in u 1903, u disaccordu nant'à l'urganisazione di u partitu purtò à una scissione. I sustenidori di Leninu furmendu a maiurità, chjamata '''bolscevica'''; i so avversarii, guidati da Julij Martov, funu chjamati '''menscevichi'''. Leninu sustinia un partitu disciplinatu, cumpostu da militanti pronti à travaglià clandestinamente è à guidà a rivuluzione.
Durante a Rivuluzione russia di u 1905, Leninu incuraghjì i bolscevichi à participà à e rivolte è à l'insurrezione contr'à u zaru. Dopu à u fiascu di a rivuluzione, vultò à campà in esiliu in Europa. In quelli anni cuntinuò à scrive è à participà à e dispute trà e diverse correnti sucialiste.
=== A prima guerra mundiale è u ritornu in Russia ===
À u principiu di a prima guerra mundiale, Leninu cundannò u sustegnu datu da parechji partiti sucialisti à i so guverni naziunali. Cunsiderava u cunflittu una guerra imperialista, è chjamò i travagliadori à oppone si à a guerra è à trasfurmà la in una rivuluzione sucialista.
Dopu à a [[Rivuluzione di ferraghju]] di u 1917, chì purtò à l'abdicazione di u zaru Nicolau II è à a furmazione d'un guvernu pruvisoriu, Leninu rientrò in Russia. U so viaghju da a Svizzera à traversu a Germania, tandu in guerra cù a Russia, fù resu pussibule da un accordu cù l'autorità tedesche. Ghjunghjì in Petrogradu d'aprile.
Leninu presentò e so idee in e [[Tese d'aprile]], dumandendu a fine di a guerra, a cunfiscazione di e grande pruprietà terriere è u trasferimentu di tuttu u putere à i Soviet, cunsiglii di travagliadori è di suldati. Si oppose à u guvernu pruvisoriu, chì vulia cuntinuà a guerra è rimandava e riforme suciale.
=== A Rivuluzione d'ottobre ===
[[File:Isaak Brodsky putilov.jpg|thumb|Leninu parla à un comiziu di operai in Petrograd in u 1917 (pintura di Isaak Brodsky)]]
D'uttrovi 1917, Leninu cunvinse a dirighjenza bolscevica à urganizà un'insurrezione. I guardii rossi è e truppe chì li eranu favurevule piglionu i punti strategichi di Petrogradu è u Palazzu d'Invernu, sede di u guvernu pruvisoriu. U putere passò à u cungressu di i Soviet è fù furmatu un novu guvernu, u Cunsigliu di i Cummissarii di u Populu, presidutu da Leninu.
U novu guvernu appruvò decreti nant'à a pace è a terra. A Russia firmò u trattatu di Brest-Litovsk in marzu 1918, ritirendu si da a prima guerra mundiale à u prezzu di cessione di vasti territorii. U guvernu abulì e grande pruprietà terriere è cuminciò à naziunalizà banche è industrie. Di ghjennaghju 1918, l'Assemblea Custituente, eletta in l'elezzione di u 1917 ma cuntrullata da partiti opposti à i bolscevichi, fù sciolta da u putere rivoluzionariu.
=== Guvernu è guerra civile ===
[[File:Lenin-office-1918.jpg|thumb|Leninu in u so uffiziu à u Kremlin in u 1918]]
Da u 1918 à u 1922, a Russia fù scossa da una guerra civile trà l'Armata Rossa è e forze antibolsceviche, chjamate «bianche». Diversi puteri stranieri intervenenu à fiancu à i bianchi. In u corsu di u cunflittu, u guvernu bolscevicu ricorse à a requisizione di i prudutti agriculi, à a censura è à a suppressione di l'avversarii pulitichi. A polizia pulitica, a Čeka, arrestò è fece eseguisce parechje persone; a campagna di viulenza pulitica di u guvernu hè cunnisciuta cum'è u «terrore rossu». Ancu e forze antibolsceviche commettenu viulenze è ripressione.
A guerra, e requisizione è e difficultà ecunomiche cuntribuinu à e carestie è à e rivolte. In u 1921, dopu à l'ammutinamentu di Kronštadt è à altre agitazione, Leninu prumosse a [[Nova pulitica ecunomica]] (NEP). Sta pulitica rimpiazzò una parte di e requisizione cù una tassa in natura è permittite torna u cummerciu privatu è e piccule imprese.
Di dicembre 1922, a Russia è parechje altre repubbliche suvietiche furmonu l'[[Unione Suvietica]]. Leninu sustenia a federazione di e repubbliche, ancu s'è u putere puliticu firmava in manu à u partitu cumunistu.
=== Malatia è morte ===
[[File:Lenin's Mausoleum (19775699420).jpg|thumb|U Mausuleu di Leninu in a Piazza Rossa, Mosca]]
Da u 1922, Leninu ebbe parechji ictus chì ne ridusseru a capacità di travaglià. In u so testu cunnisciutu cum'è «lettera à u cungressu», manifestò e so preoccupazione nant'à a cuncentrazione di u putere in manu à Stalin, tandu secretariu generale di u partitu, è dumandò ch'ellu fussi cacciatu da quellu postu. U documentu ùn fù resu publicu da a dirighjenza à l'epica.
Leninu morse in Gorki u 21 ghjennaghju 1924, à l'età di 53 anni. A causa ufficiale fù una malatia cerebrovasculare, ma a so morte hà datu locu à diverse ipotese. U so corpu fù imbalsamatu è postu in u Mausoleu di Leninu, in Piazza Rossa, à Mosca.
== Idee pulitiche ==
Leninu si cunsiderava marxistu è sustinia chì un partitu rivoluzionariu urganizatu pudia guidà a classa operaia à a presa di u putere. In ''Chì fà?'' (1902) difese a necessità d'un partitu cumpostu da militanti furmati è disciplinati. Per ellu, a lotta ecunomica di i travagliadori ùn bastava sola à cambià l'ordine puliticu: ci vulia una urganisazione capace di fà nasce una cuscenza pulitica rivoluzionaria.
In ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916), interpretò l'imperialismu cum'è una tappa di u capitalisimu marcata da i monopoli, da a fusione di u capitale bancariu è industriale è da a cumpetizione trà e grande putenze.
In ''Statu è rivuluzione'' (1917), Leninu riprese l'idea marxista chì u Statu serve à mantene u putere d'una classa suciale. Sustinia chì u passaghju à u sucialisimu richiedia u putere puliticu di a classa operaia, è chì in una sucetà cumunista u Statu duvia infine perde a so funzione.
E so idee è e so pulitiche sò state interpretate in manere sfarente. I so sustenidori u cunsideranu unu di i principali capi di a rivuluzione sucialista; i so critichi mettenu in risaltu u stabilimentu d'un regime à partitu unicu, a suppressione di l'uppusizione è a viulenza pulitica di u so guvernu.
== Opere principale ==
* ''Chì fà?'' (1902)
* ''Un passu avanti, dui passi in daretu'' (1904)
* ''Materialisimu è empiriocriticisimu'' (1909)
* ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916)
* ''Tese d'aprile'' (1917)
* ''Statu è rivuluzione'' (1917)
* ''A rivuluzione proletaria è u rinnegatu Kautsky'' (1918)
* ''L'estremisimu, malatia infantile di u cumunisimu'' (1920)
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Rivoluzionarii russii]]
[[categoria:Biugrafia]]
[[categoria:Russiu]]
[[Categoria:Puliticante|Lenin]]
jpj85mw9xppfo3zxn5k09awu6opcj5r
407228
407227
2026-10-19T08:44:48Z
Articulivitali
28749
/* Ghjuventù è furmazione */
407228
wikitext
text/x-wiki
[[File:After Lenin Speech 1920.jpg|thumb|Leninu durante un discorsu in u 1920]]
'''Vladimir Ilitch Ulianov''', cunnisciutu cù u pseudonimu di '''Leninu''' (Simbirsk, 22 aprile 1870 – Gorki, 21 ghjennaghju 1924), hè statu un rivuluziunariu, puliticu è teoricu marxistu russiu. Fù u capu di u guvernu russiu dopu à a Rivuluzione d'ottobre di u 1917 è, dopu à a fundazione di l'Unione Suvietica, unu di i so principali dirigenti.
Sottu à a so direzzione, i bolscevichi piglionu u putere è stabiliscenu un novu guvernu basatu nant'à i Soviet. U so guvernu si ritirò da a prima guerra mundiale, ridistribuì e terre è naziunalizò una parte impurtante di l'ecunumia. A guerra civile, e carestie è a repressione pulitica marcanu i primi anni di u novu Statu. E so teurie pulitiche sò cunnisciute cum'è [[leninisimu]] è anu esercitatu una influenza impurtante nant'à u muvimentu cumunistu internaziunale.
== Biugrafia ==
=== Ghjuventù è furmazione ===
[[File:Lenin-1895-mugshot.jpg|thumb|Leninu in u 1895, fotografia d'identificazione dopu à u so arrestu]]
Leninu nascì in Simbirsk, in l'Imperu russiu, u 22 aprile 1870 secondu u calendariu gregorianu, vale à dì u 10 aprile secondu u calendariu ghjulianu tandu adupratu in Russia. U so nome cumpletu era Vladimir Ilitch Ulianov. Vinia da una famiglia benestante; u babbu era un educatore è a mamma un'insegnante.
In u 1887, u so fratellu maiò Aleksandr fù esecutatu dopu à esse statu cundannatu per a so participazione à una cuspirazione contr'à u zaru [[Lisandru III]]. St'avvenimentu cuntribuì à avvicinà Leninu à l'idee rivuluziunarie. U listessu annu, Leninu fù espulsu da l'Università di Kazan' dopu à avè participatu à una prutesta studientina contr'à u regime zaristu. Più tardi studiò u dirittu è ottense un diploma à l'Università di San Pietroburgu.
À a fine di l'anni 1880 è à u principiu di l'anni 1890, lesse l'opere di Karl Marx è Friedrich Engels è s'interessò à u muvimentu sucialistu. In u 1893 si trasferì in San Pietroburgu, induv’ellu participò à i circuli marxisti è à l'attività pulitiche clandestine. In u 1895 aiutò à fundà l'Unione di lotta per l'emancipazione di a classa operaia. Arrestatu quellu annu, fù mandatu in esiliu in Siberia, induv’ellu stete trè anni. In u 1898 si maritò cù Nadežda Krupskaja, militante marxista è so cumpagna di vita è di lotta.
Dopu à a fine di l'esiliu, Leninu partì per l'Europa uccidentale. In u 1900 participò à a fundazione di u ghjurnale marxistu clandestinu ''Iskra'' («A scintilla»). In u 1901 aduprò per a prima volta u pseudonimu «Leninu», forse in riferimentu à u fiume Lena.
=== Bolscevichi è menscevichi ===
[[File:Time Life Picture of Vladimir Lenin, Oct. 1921.jpg|thumb|200px|right|Lenin]]
À u secondu cungressu di u Partitu Operaiu Sucialdemucraticu Russu, in u 1903, u disaccordu nant'à l'urganisazione di u partitu purtò à una scissione. I sustenidori di Leninu furmendu a maiurità, chjamata '''bolscevica'''; i so avversarii, guidati da Julij Martov, funu chjamati '''menscevichi'''. Leninu sustinia un partitu disciplinatu, cumpostu da militanti pronti à travaglià clandestinamente è à guidà a rivuluzione.
Durante a Rivuluzione russia di u 1905, Leninu incuraghjì i bolscevichi à participà à e rivolte è à l'insurrezione contr'à u zaru. Dopu à u fiascu di a rivuluzione, vultò à campà in esiliu in Europa. In quelli anni cuntinuò à scrive è à participà à e dispute trà e diverse correnti sucialiste.
=== A prima guerra mundiale è u ritornu in Russia ===
À u principiu di a prima guerra mundiale, Leninu cundannò u sustegnu datu da parechji partiti sucialisti à i so guverni naziunali. Cunsiderava u cunflittu una guerra imperialista, è chjamò i travagliadori à oppone si à a guerra è à trasfurmà la in una rivuluzione sucialista.
Dopu à a [[Rivuluzione di ferraghju]] di u 1917, chì purtò à l'abdicazione di u zaru Nicolau II è à a furmazione d'un guvernu pruvisoriu, Leninu rientrò in Russia. U so viaghju da a Svizzera à traversu a Germania, tandu in guerra cù a Russia, fù resu pussibule da un accordu cù l'autorità tedesche. Ghjunghjì in Petrogradu d'aprile.
Leninu presentò e so idee in e [[Tese d'aprile]], dumandendu a fine di a guerra, a cunfiscazione di e grande pruprietà terriere è u trasferimentu di tuttu u putere à i Soviet, cunsiglii di travagliadori è di suldati. Si oppose à u guvernu pruvisoriu, chì vulia cuntinuà a guerra è rimandava e riforme suciale.
=== A Rivuluzione d'ottobre ===
[[File:Isaak Brodsky putilov.jpg|thumb|Leninu parla à un comiziu di operai in Petrograd in u 1917 (pintura di Isaak Brodsky)]]
D'uttrovi 1917, Leninu cunvinse a dirighjenza bolscevica à urganizà un'insurrezione. I guardii rossi è e truppe chì li eranu favurevule piglionu i punti strategichi di Petrogradu è u Palazzu d'Invernu, sede di u guvernu pruvisoriu. U putere passò à u cungressu di i Soviet è fù furmatu un novu guvernu, u Cunsigliu di i Cummissarii di u Populu, presidutu da Leninu.
U novu guvernu appruvò decreti nant'à a pace è a terra. A Russia firmò u trattatu di Brest-Litovsk in marzu 1918, ritirendu si da a prima guerra mundiale à u prezzu di cessione di vasti territorii. U guvernu abulì e grande pruprietà terriere è cuminciò à naziunalizà banche è industrie. Di ghjennaghju 1918, l'Assemblea Custituente, eletta in l'elezzione di u 1917 ma cuntrullata da partiti opposti à i bolscevichi, fù sciolta da u putere rivoluzionariu.
=== Guvernu è guerra civile ===
[[File:Lenin-office-1918.jpg|thumb|Leninu in u so uffiziu à u Kremlin in u 1918]]
Da u 1918 à u 1922, a Russia fù scossa da una guerra civile trà l'Armata Rossa è e forze antibolsceviche, chjamate «bianche». Diversi puteri stranieri intervenenu à fiancu à i bianchi. In u corsu di u cunflittu, u guvernu bolscevicu ricorse à a requisizione di i prudutti agriculi, à a censura è à a suppressione di l'avversarii pulitichi. A polizia pulitica, a Čeka, arrestò è fece eseguisce parechje persone; a campagna di viulenza pulitica di u guvernu hè cunnisciuta cum'è u «terrore rossu». Ancu e forze antibolsceviche commettenu viulenze è ripressione.
A guerra, e requisizione è e difficultà ecunomiche cuntribuinu à e carestie è à e rivolte. In u 1921, dopu à l'ammutinamentu di Kronštadt è à altre agitazione, Leninu prumosse a [[Nova pulitica ecunomica]] (NEP). Sta pulitica rimpiazzò una parte di e requisizione cù una tassa in natura è permittite torna u cummerciu privatu è e piccule imprese.
Di dicembre 1922, a Russia è parechje altre repubbliche suvietiche furmonu l'[[Unione Suvietica]]. Leninu sustenia a federazione di e repubbliche, ancu s'è u putere puliticu firmava in manu à u partitu cumunistu.
=== Malatia è morte ===
[[File:Lenin's Mausoleum (19775699420).jpg|thumb|U Mausuleu di Leninu in a Piazza Rossa, Mosca]]
Da u 1922, Leninu ebbe parechji ictus chì ne ridusseru a capacità di travaglià. In u so testu cunnisciutu cum'è «lettera à u cungressu», manifestò e so preoccupazione nant'à a cuncentrazione di u putere in manu à Stalin, tandu secretariu generale di u partitu, è dumandò ch'ellu fussi cacciatu da quellu postu. U documentu ùn fù resu publicu da a dirighjenza à l'epica.
Leninu morse in Gorki u 21 ghjennaghju 1924, à l'età di 53 anni. A causa ufficiale fù una malatia cerebrovasculare, ma a so morte hà datu locu à diverse ipotese. U so corpu fù imbalsamatu è postu in u Mausoleu di Leninu, in Piazza Rossa, à Mosca.
== Idee pulitiche ==
Leninu si cunsiderava marxistu è sustinia chì un partitu rivoluzionariu urganizatu pudia guidà a classa operaia à a presa di u putere. In ''Chì fà?'' (1902) difese a necessità d'un partitu cumpostu da militanti furmati è disciplinati. Per ellu, a lotta ecunomica di i travagliadori ùn bastava sola à cambià l'ordine puliticu: ci vulia una urganisazione capace di fà nasce una cuscenza pulitica rivoluzionaria.
In ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916), interpretò l'imperialismu cum'è una tappa di u capitalisimu marcata da i monopoli, da a fusione di u capitale bancariu è industriale è da a cumpetizione trà e grande putenze.
In ''Statu è rivuluzione'' (1917), Leninu riprese l'idea marxista chì u Statu serve à mantene u putere d'una classa suciale. Sustinia chì u passaghju à u sucialisimu richiedia u putere puliticu di a classa operaia, è chì in una sucetà cumunista u Statu duvia infine perde a so funzione.
E so idee è e so pulitiche sò state interpretate in manere sfarente. I so sustenidori u cunsideranu unu di i principali capi di a rivuluzione sucialista; i so critichi mettenu in risaltu u stabilimentu d'un regime à partitu unicu, a suppressione di l'uppusizione è a viulenza pulitica di u so guvernu.
== Opere principale ==
* ''Chì fà?'' (1902)
* ''Un passu avanti, dui passi in daretu'' (1904)
* ''Materialisimu è empiriocriticisimu'' (1909)
* ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916)
* ''Tese d'aprile'' (1917)
* ''Statu è rivuluzione'' (1917)
* ''A rivuluzione proletaria è u rinnegatu Kautsky'' (1918)
* ''L'estremisimu, malatia infantile di u cumunisimu'' (1920)
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Rivoluzionarii russii]]
[[categoria:Biugrafia]]
[[categoria:Russiu]]
[[Categoria:Puliticante|Lenin]]
m5xxnkpe3maqigzqho8553xdea1e2jn
407229
407228
2026-10-19T08:45:04Z
Articulivitali
28749
/* Bolscevichi è menscevichi */
407229
wikitext
text/x-wiki
[[File:After Lenin Speech 1920.jpg|thumb|Leninu durante un discorsu in u 1920]]
'''Vladimir Ilitch Ulianov''', cunnisciutu cù u pseudonimu di '''Leninu''' (Simbirsk, 22 aprile 1870 – Gorki, 21 ghjennaghju 1924), hè statu un rivuluziunariu, puliticu è teoricu marxistu russiu. Fù u capu di u guvernu russiu dopu à a Rivuluzione d'ottobre di u 1917 è, dopu à a fundazione di l'Unione Suvietica, unu di i so principali dirigenti.
Sottu à a so direzzione, i bolscevichi piglionu u putere è stabiliscenu un novu guvernu basatu nant'à i Soviet. U so guvernu si ritirò da a prima guerra mundiale, ridistribuì e terre è naziunalizò una parte impurtante di l'ecunumia. A guerra civile, e carestie è a repressione pulitica marcanu i primi anni di u novu Statu. E so teurie pulitiche sò cunnisciute cum'è [[leninisimu]] è anu esercitatu una influenza impurtante nant'à u muvimentu cumunistu internaziunale.
== Biugrafia ==
=== Ghjuventù è furmazione ===
[[File:Lenin-1895-mugshot.jpg|thumb|Leninu in u 1895, fotografia d'identificazione dopu à u so arrestu]]
Leninu nascì in Simbirsk, in l'Imperu russiu, u 22 aprile 1870 secondu u calendariu gregorianu, vale à dì u 10 aprile secondu u calendariu ghjulianu tandu adupratu in Russia. U so nome cumpletu era Vladimir Ilitch Ulianov. Vinia da una famiglia benestante; u babbu era un educatore è a mamma un'insegnante.
In u 1887, u so fratellu maiò Aleksandr fù esecutatu dopu à esse statu cundannatu per a so participazione à una cuspirazione contr'à u zaru [[Lisandru III]]. St'avvenimentu cuntribuì à avvicinà Leninu à l'idee rivuluziunarie. U listessu annu, Leninu fù espulsu da l'Università di Kazan' dopu à avè participatu à una prutesta studientina contr'à u regime zaristu. Più tardi studiò u dirittu è ottense un diploma à l'Università di San Pietroburgu.
À a fine di l'anni 1880 è à u principiu di l'anni 1890, lesse l'opere di Karl Marx è Friedrich Engels è s'interessò à u muvimentu sucialistu. In u 1893 si trasferì in San Pietroburgu, induv’ellu participò à i circuli marxisti è à l'attività pulitiche clandestine. In u 1895 aiutò à fundà l'Unione di lotta per l'emancipazione di a classa operaia. Arrestatu quellu annu, fù mandatu in esiliu in Siberia, induv’ellu stete trè anni. In u 1898 si maritò cù Nadežda Krupskaja, militante marxista è so cumpagna di vita è di lotta.
Dopu à a fine di l'esiliu, Leninu partì per l'Europa uccidentale. In u 1900 participò à a fundazione di u ghjurnale marxistu clandestinu ''Iskra'' («A scintilla»). In u 1901 aduprò per a prima volta u pseudonimu «Leninu», forse in riferimentu à u fiume Lena.
=== Bolscevichi è menscevichi ===
[[File:Time Life Picture of Vladimir Lenin, Oct. 1921.jpg|thumb|200px|right|Lenin]]
À u secondu cungressu di u Partitu Operaiu Sucialdemucraticu Russu, in u 1903, u disaccordu nant'à l'urganisazione di u partitu purtò à una scissione. I sustenidori di Leninu furmendu a maiurità, chjamata ''bolscevica''; i so avversarii, guidati da Julij Martov, funu chjamati ''menscevichi''. Leninu sustinia un partitu disciplinatu, cumpostu da militanti pronti à travaglià clandestinamente è à guidà a rivuluzione.
Durante a Rivuluzione russia di u 1905, Leninu incuraghjì i bolscevichi à participà à e rivolte è à l'insurrezione contr'à u zaru. Dopu à u fiascu di a rivuluzione, vultò à campà in esiliu in Europa. In quelli anni cuntinuò à scrive è à participà à e dispute trà e diverse correnti sucialiste.
=== A prima guerra mundiale è u ritornu in Russia ===
À u principiu di a prima guerra mundiale, Leninu cundannò u sustegnu datu da parechji partiti sucialisti à i so guverni naziunali. Cunsiderava u cunflittu una guerra imperialista, è chjamò i travagliadori à oppone si à a guerra è à trasfurmà la in una rivuluzione sucialista.
Dopu à a [[Rivuluzione di ferraghju]] di u 1917, chì purtò à l'abdicazione di u zaru Nicolau II è à a furmazione d'un guvernu pruvisoriu, Leninu rientrò in Russia. U so viaghju da a Svizzera à traversu a Germania, tandu in guerra cù a Russia, fù resu pussibule da un accordu cù l'autorità tedesche. Ghjunghjì in Petrogradu d'aprile.
Leninu presentò e so idee in e [[Tese d'aprile]], dumandendu a fine di a guerra, a cunfiscazione di e grande pruprietà terriere è u trasferimentu di tuttu u putere à i Soviet, cunsiglii di travagliadori è di suldati. Si oppose à u guvernu pruvisoriu, chì vulia cuntinuà a guerra è rimandava e riforme suciale.
=== A Rivuluzione d'ottobre ===
[[File:Isaak Brodsky putilov.jpg|thumb|Leninu parla à un comiziu di operai in Petrograd in u 1917 (pintura di Isaak Brodsky)]]
D'uttrovi 1917, Leninu cunvinse a dirighjenza bolscevica à urganizà un'insurrezione. I guardii rossi è e truppe chì li eranu favurevule piglionu i punti strategichi di Petrogradu è u Palazzu d'Invernu, sede di u guvernu pruvisoriu. U putere passò à u cungressu di i Soviet è fù furmatu un novu guvernu, u Cunsigliu di i Cummissarii di u Populu, presidutu da Leninu.
U novu guvernu appruvò decreti nant'à a pace è a terra. A Russia firmò u trattatu di Brest-Litovsk in marzu 1918, ritirendu si da a prima guerra mundiale à u prezzu di cessione di vasti territorii. U guvernu abulì e grande pruprietà terriere è cuminciò à naziunalizà banche è industrie. Di ghjennaghju 1918, l'Assemblea Custituente, eletta in l'elezzione di u 1917 ma cuntrullata da partiti opposti à i bolscevichi, fù sciolta da u putere rivoluzionariu.
=== Guvernu è guerra civile ===
[[File:Lenin-office-1918.jpg|thumb|Leninu in u so uffiziu à u Kremlin in u 1918]]
Da u 1918 à u 1922, a Russia fù scossa da una guerra civile trà l'Armata Rossa è e forze antibolsceviche, chjamate «bianche». Diversi puteri stranieri intervenenu à fiancu à i bianchi. In u corsu di u cunflittu, u guvernu bolscevicu ricorse à a requisizione di i prudutti agriculi, à a censura è à a suppressione di l'avversarii pulitichi. A polizia pulitica, a Čeka, arrestò è fece eseguisce parechje persone; a campagna di viulenza pulitica di u guvernu hè cunnisciuta cum'è u «terrore rossu». Ancu e forze antibolsceviche commettenu viulenze è ripressione.
A guerra, e requisizione è e difficultà ecunomiche cuntribuinu à e carestie è à e rivolte. In u 1921, dopu à l'ammutinamentu di Kronštadt è à altre agitazione, Leninu prumosse a [[Nova pulitica ecunomica]] (NEP). Sta pulitica rimpiazzò una parte di e requisizione cù una tassa in natura è permittite torna u cummerciu privatu è e piccule imprese.
Di dicembre 1922, a Russia è parechje altre repubbliche suvietiche furmonu l'[[Unione Suvietica]]. Leninu sustenia a federazione di e repubbliche, ancu s'è u putere puliticu firmava in manu à u partitu cumunistu.
=== Malatia è morte ===
[[File:Lenin's Mausoleum (19775699420).jpg|thumb|U Mausuleu di Leninu in a Piazza Rossa, Mosca]]
Da u 1922, Leninu ebbe parechji ictus chì ne ridusseru a capacità di travaglià. In u so testu cunnisciutu cum'è «lettera à u cungressu», manifestò e so preoccupazione nant'à a cuncentrazione di u putere in manu à Stalin, tandu secretariu generale di u partitu, è dumandò ch'ellu fussi cacciatu da quellu postu. U documentu ùn fù resu publicu da a dirighjenza à l'epica.
Leninu morse in Gorki u 21 ghjennaghju 1924, à l'età di 53 anni. A causa ufficiale fù una malatia cerebrovasculare, ma a so morte hà datu locu à diverse ipotese. U so corpu fù imbalsamatu è postu in u Mausoleu di Leninu, in Piazza Rossa, à Mosca.
== Idee pulitiche ==
Leninu si cunsiderava marxistu è sustinia chì un partitu rivoluzionariu urganizatu pudia guidà a classa operaia à a presa di u putere. In ''Chì fà?'' (1902) difese a necessità d'un partitu cumpostu da militanti furmati è disciplinati. Per ellu, a lotta ecunomica di i travagliadori ùn bastava sola à cambià l'ordine puliticu: ci vulia una urganisazione capace di fà nasce una cuscenza pulitica rivoluzionaria.
In ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916), interpretò l'imperialismu cum'è una tappa di u capitalisimu marcata da i monopoli, da a fusione di u capitale bancariu è industriale è da a cumpetizione trà e grande putenze.
In ''Statu è rivuluzione'' (1917), Leninu riprese l'idea marxista chì u Statu serve à mantene u putere d'una classa suciale. Sustinia chì u passaghju à u sucialisimu richiedia u putere puliticu di a classa operaia, è chì in una sucetà cumunista u Statu duvia infine perde a so funzione.
E so idee è e so pulitiche sò state interpretate in manere sfarente. I so sustenidori u cunsideranu unu di i principali capi di a rivuluzione sucialista; i so critichi mettenu in risaltu u stabilimentu d'un regime à partitu unicu, a suppressione di l'uppusizione è a viulenza pulitica di u so guvernu.
== Opere principale ==
* ''Chì fà?'' (1902)
* ''Un passu avanti, dui passi in daretu'' (1904)
* ''Materialisimu è empiriocriticisimu'' (1909)
* ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916)
* ''Tese d'aprile'' (1917)
* ''Statu è rivuluzione'' (1917)
* ''A rivuluzione proletaria è u rinnegatu Kautsky'' (1918)
* ''L'estremisimu, malatia infantile di u cumunisimu'' (1920)
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Rivoluzionarii russii]]
[[categoria:Biugrafia]]
[[categoria:Russiu]]
[[Categoria:Puliticante|Lenin]]
ik5ktesybfdvy10wvufvix2wtvib6hm
407230
407229
2026-10-19T08:45:23Z
Articulivitali
28749
407230
wikitext
text/x-wiki
[[File:After Lenin Speech 1920.jpg|thumb|Leninu durante un discorsu in u 1920]]
'''Vladimir Ilitch Ulianov''', cunnisciutu cù u pseudonimu di '''Leninu''' (Simbirsk, 22 aprile 1870 – Gorki, 21 ghjennaghju 1924), hè statu un rivuluziunariu, puliticu è teoricu marxistu russiu. Fù u capu di u guvernu russiu dopu à a Rivuluzione d'ottobre di u 1917 è, dopu à a fundazione di l'[[Unione Suvietica]], unu di i so principali dirigenti.
Sottu à a so direzzione, i bolscevichi piglionu u putere è stabiliscenu un novu guvernu basatu nant'à i Soviet. U so guvernu si ritirò da a prima guerra mundiale, ridistribuì e terre è naziunalizò una parte impurtante di l'ecunumia. A guerra civile, e carestie è a repressione pulitica marcanu i primi anni di u novu Statu. E so teurie pulitiche sò cunnisciute cum'è [[leninisimu]] è anu esercitatu una influenza impurtante nant'à u muvimentu cumunistu internaziunale.
== Biugrafia ==
=== Ghjuventù è furmazione ===
[[File:Lenin-1895-mugshot.jpg|thumb|Leninu in u 1895, fotografia d'identificazione dopu à u so arrestu]]
Leninu nascì in Simbirsk, in l'Imperu russiu, u 22 aprile 1870 secondu u calendariu gregorianu, vale à dì u 10 aprile secondu u calendariu ghjulianu tandu adupratu in Russia. U so nome cumpletu era Vladimir Ilitch Ulianov. Vinia da una famiglia benestante; u babbu era un educatore è a mamma un'insegnante.
In u 1887, u so fratellu maiò Aleksandr fù esecutatu dopu à esse statu cundannatu per a so participazione à una cuspirazione contr'à u zaru [[Lisandru III]]. St'avvenimentu cuntribuì à avvicinà Leninu à l'idee rivuluziunarie. U listessu annu, Leninu fù espulsu da l'Università di Kazan' dopu à avè participatu à una prutesta studientina contr'à u regime zaristu. Più tardi studiò u dirittu è ottense un diploma à l'Università di San Pietroburgu.
À a fine di l'anni 1880 è à u principiu di l'anni 1890, lesse l'opere di Karl Marx è Friedrich Engels è s'interessò à u muvimentu sucialistu. In u 1893 si trasferì in San Pietroburgu, induv’ellu participò à i circuli marxisti è à l'attività pulitiche clandestine. In u 1895 aiutò à fundà l'Unione di lotta per l'emancipazione di a classa operaia. Arrestatu quellu annu, fù mandatu in esiliu in Siberia, induv’ellu stete trè anni. In u 1898 si maritò cù Nadežda Krupskaja, militante marxista è so cumpagna di vita è di lotta.
Dopu à a fine di l'esiliu, Leninu partì per l'Europa uccidentale. In u 1900 participò à a fundazione di u ghjurnale marxistu clandestinu ''Iskra'' («A scintilla»). In u 1901 aduprò per a prima volta u pseudonimu «Leninu», forse in riferimentu à u fiume Lena.
=== Bolscevichi è menscevichi ===
[[File:Time Life Picture of Vladimir Lenin, Oct. 1921.jpg|thumb|200px|right|Lenin]]
À u secondu cungressu di u Partitu Operaiu Sucialdemucraticu Russu, in u 1903, u disaccordu nant'à l'urganisazione di u partitu purtò à una scissione. I sustenidori di Leninu furmendu a maiurità, chjamata ''bolscevica''; i so avversarii, guidati da Julij Martov, funu chjamati ''menscevichi''. Leninu sustinia un partitu disciplinatu, cumpostu da militanti pronti à travaglià clandestinamente è à guidà a rivuluzione.
Durante a Rivuluzione russia di u 1905, Leninu incuraghjì i bolscevichi à participà à e rivolte è à l'insurrezione contr'à u zaru. Dopu à u fiascu di a rivuluzione, vultò à campà in esiliu in Europa. In quelli anni cuntinuò à scrive è à participà à e dispute trà e diverse correnti sucialiste.
=== A prima guerra mundiale è u ritornu in Russia ===
À u principiu di a prima guerra mundiale, Leninu cundannò u sustegnu datu da parechji partiti sucialisti à i so guverni naziunali. Cunsiderava u cunflittu una guerra imperialista, è chjamò i travagliadori à oppone si à a guerra è à trasfurmà la in una rivuluzione sucialista.
Dopu à a [[Rivuluzione di ferraghju]] di u 1917, chì purtò à l'abdicazione di u zaru Nicolau II è à a furmazione d'un guvernu pruvisoriu, Leninu rientrò in Russia. U so viaghju da a Svizzera à traversu a Germania, tandu in guerra cù a Russia, fù resu pussibule da un accordu cù l'autorità tedesche. Ghjunghjì in Petrogradu d'aprile.
Leninu presentò e so idee in e [[Tese d'aprile]], dumandendu a fine di a guerra, a cunfiscazione di e grande pruprietà terriere è u trasferimentu di tuttu u putere à i Soviet, cunsiglii di travagliadori è di suldati. Si oppose à u guvernu pruvisoriu, chì vulia cuntinuà a guerra è rimandava e riforme suciale.
=== A Rivuluzione d'ottobre ===
[[File:Isaak Brodsky putilov.jpg|thumb|Leninu parla à un comiziu di operai in Petrograd in u 1917 (pintura di Isaak Brodsky)]]
D'uttrovi 1917, Leninu cunvinse a dirighjenza bolscevica à urganizà un'insurrezione. I guardii rossi è e truppe chì li eranu favurevule piglionu i punti strategichi di Petrogradu è u Palazzu d'Invernu, sede di u guvernu pruvisoriu. U putere passò à u cungressu di i Soviet è fù furmatu un novu guvernu, u Cunsigliu di i Cummissarii di u Populu, presidutu da Leninu.
U novu guvernu appruvò decreti nant'à a pace è a terra. A Russia firmò u trattatu di Brest-Litovsk in marzu 1918, ritirendu si da a prima guerra mundiale à u prezzu di cessione di vasti territorii. U guvernu abulì e grande pruprietà terriere è cuminciò à naziunalizà banche è industrie. Di ghjennaghju 1918, l'Assemblea Custituente, eletta in l'elezzione di u 1917 ma cuntrullata da partiti opposti à i bolscevichi, fù sciolta da u putere rivoluzionariu.
=== Guvernu è guerra civile ===
[[File:Lenin-office-1918.jpg|thumb|Leninu in u so uffiziu à u Kremlin in u 1918]]
Da u 1918 à u 1922, a Russia fù scossa da una guerra civile trà l'Armata Rossa è e forze antibolsceviche, chjamate «bianche». Diversi puteri stranieri intervenenu à fiancu à i bianchi. In u corsu di u cunflittu, u guvernu bolscevicu ricorse à a requisizione di i prudutti agriculi, à a censura è à a suppressione di l'avversarii pulitichi. A polizia pulitica, a Čeka, arrestò è fece eseguisce parechje persone; a campagna di viulenza pulitica di u guvernu hè cunnisciuta cum'è u «terrore rossu». Ancu e forze antibolsceviche commettenu viulenze è ripressione.
A guerra, e requisizione è e difficultà ecunomiche cuntribuinu à e carestie è à e rivolte. In u 1921, dopu à l'ammutinamentu di Kronštadt è à altre agitazione, Leninu prumosse a [[Nova pulitica ecunomica]] (NEP). Sta pulitica rimpiazzò una parte di e requisizione cù una tassa in natura è permittite torna u cummerciu privatu è e piccule imprese.
Di dicembre 1922, a Russia è parechje altre repubbliche suvietiche furmonu l'[[Unione Suvietica]]. Leninu sustenia a federazione di e repubbliche, ancu s'è u putere puliticu firmava in manu à u partitu cumunistu.
=== Malatia è morte ===
[[File:Lenin's Mausoleum (19775699420).jpg|thumb|U Mausuleu di Leninu in a Piazza Rossa, Mosca]]
Da u 1922, Leninu ebbe parechji ictus chì ne ridusseru a capacità di travaglià. In u so testu cunnisciutu cum'è «lettera à u cungressu», manifestò e so preoccupazione nant'à a cuncentrazione di u putere in manu à Stalin, tandu secretariu generale di u partitu, è dumandò ch'ellu fussi cacciatu da quellu postu. U documentu ùn fù resu publicu da a dirighjenza à l'epica.
Leninu morse in Gorki u 21 ghjennaghju 1924, à l'età di 53 anni. A causa ufficiale fù una malatia cerebrovasculare, ma a so morte hà datu locu à diverse ipotese. U so corpu fù imbalsamatu è postu in u Mausoleu di Leninu, in Piazza Rossa, à Mosca.
== Idee pulitiche ==
Leninu si cunsiderava marxistu è sustinia chì un partitu rivoluzionariu urganizatu pudia guidà a classa operaia à a presa di u putere. In ''Chì fà?'' (1902) difese a necessità d'un partitu cumpostu da militanti furmati è disciplinati. Per ellu, a lotta ecunomica di i travagliadori ùn bastava sola à cambià l'ordine puliticu: ci vulia una urganisazione capace di fà nasce una cuscenza pulitica rivoluzionaria.
In ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916), interpretò l'imperialismu cum'è una tappa di u capitalisimu marcata da i monopoli, da a fusione di u capitale bancariu è industriale è da a cumpetizione trà e grande putenze.
In ''Statu è rivuluzione'' (1917), Leninu riprese l'idea marxista chì u Statu serve à mantene u putere d'una classa suciale. Sustinia chì u passaghju à u sucialisimu richiedia u putere puliticu di a classa operaia, è chì in una sucetà cumunista u Statu duvia infine perde a so funzione.
E so idee è e so pulitiche sò state interpretate in manere sfarente. I so sustenidori u cunsideranu unu di i principali capi di a rivuluzione sucialista; i so critichi mettenu in risaltu u stabilimentu d'un regime à partitu unicu, a suppressione di l'uppusizione è a viulenza pulitica di u so guvernu.
== Opere principale ==
* ''Chì fà?'' (1902)
* ''Un passu avanti, dui passi in daretu'' (1904)
* ''Materialisimu è empiriocriticisimu'' (1909)
* ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916)
* ''Tese d'aprile'' (1917)
* ''Statu è rivuluzione'' (1917)
* ''A rivuluzione proletaria è u rinnegatu Kautsky'' (1918)
* ''L'estremisimu, malatia infantile di u cumunisimu'' (1920)
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Rivoluzionarii russii]]
[[categoria:Biugrafia]]
[[categoria:Russiu]]
[[Categoria:Puliticante|Lenin]]
raccpl8ez1qus3e5zi9jrx44t1iug6r
407231
407230
2026-10-19T08:45:58Z
Articulivitali
28749
/* Ghjuventù è furmazione */
407231
wikitext
text/x-wiki
[[File:After Lenin Speech 1920.jpg|thumb|Leninu durante un discorsu in u 1920]]
'''Vladimir Ilitch Ulianov''', cunnisciutu cù u pseudonimu di '''Leninu''' (Simbirsk, 22 aprile 1870 – Gorki, 21 ghjennaghju 1924), hè statu un rivuluziunariu, puliticu è teoricu marxistu russiu. Fù u capu di u guvernu russiu dopu à a Rivuluzione d'ottobre di u 1917 è, dopu à a fundazione di l'[[Unione Suvietica]], unu di i so principali dirigenti.
Sottu à a so direzzione, i bolscevichi piglionu u putere è stabiliscenu un novu guvernu basatu nant'à i Soviet. U so guvernu si ritirò da a prima guerra mundiale, ridistribuì e terre è naziunalizò una parte impurtante di l'ecunumia. A guerra civile, e carestie è a repressione pulitica marcanu i primi anni di u novu Statu. E so teurie pulitiche sò cunnisciute cum'è [[leninisimu]] è anu esercitatu una influenza impurtante nant'à u muvimentu cumunistu internaziunale.
== Biugrafia ==
=== Ghjuventù è furmazione ===
[[File:Lenin-1895-mugshot.jpg|thumb|Leninu in u 1895, fotografia d'identificazione dopu à u so arrestu]]
Leninu nascì in Simbirsk, in l'Imperu russiu, u 22 aprile 1870 secondu u calendariu gregorianu, vale à dì u 10 aprile secondu u calendariu ghjulianu tandu adupratu in Russia. U so nome cumpletu era Vladimir Ilitch Ulianov. Vinia da una famiglia benestante; u babbu era un educatore è a mamma un'insegnante.
In u 1887, u so fratellu maiò Aleksandr fù esecutatu dopu à esse statu cundannatu per a so participazione à una cuspirazione contr'à u zaru [[Lisandru III]]. St'avvenimentu cuntribuì à avvicinà Leninu à l'idee rivuluziunarie. U listessu annu, Leninu fù espulsu da l'Università di Kazan' dopu à avè participatu à una prutesta studientina contr'à u regime zaristu. Più tardi studiò u dirittu è ottense un diploma à l'Università di San Pietroburgu.
À a fine di l'anni 1880 è à u principiu di l'anni 1890, lesse l'opere di Karl Marx è Friedrich Engels è s'interessò à u muvimentu sucialistu. In u 1893 si trasferì in San Pietroburgu, induv’ellu participò à i circuli marxisti è à l'attività pulitiche clandestine. In u 1895 aiutò à fundà l'Unione di lotta per l'emancipazione di a classa operaia. Arrestatu quellu annu, fù mandatu in esiliu in Siberia, induv’ellu stete trè anni. In u 1898 si maritò cù Nadežda Krupskaja, militante marxista è so cumpagna di vita è di lotta.
Dopu à a fine di l'esiliu, Leninu partì per l'[[Europa]] uccidentale. In u 1900 participò à a fundazione di u ghjurnale marxistu clandestinu ''Iskra'' («A scintilla»). In u 1901 aduprò per a prima volta u pseudonimu «Leninu», forse in riferimentu à u fiume Lena.
=== Bolscevichi è menscevichi ===
[[File:Time Life Picture of Vladimir Lenin, Oct. 1921.jpg|thumb|200px|right|Lenin]]
À u secondu cungressu di u Partitu Operaiu Sucialdemucraticu Russu, in u 1903, u disaccordu nant'à l'urganisazione di u partitu purtò à una scissione. I sustenidori di Leninu furmendu a maiurità, chjamata ''bolscevica''; i so avversarii, guidati da Julij Martov, funu chjamati ''menscevichi''. Leninu sustinia un partitu disciplinatu, cumpostu da militanti pronti à travaglià clandestinamente è à guidà a rivuluzione.
Durante a Rivuluzione russia di u 1905, Leninu incuraghjì i bolscevichi à participà à e rivolte è à l'insurrezione contr'à u zaru. Dopu à u fiascu di a rivuluzione, vultò à campà in esiliu in Europa. In quelli anni cuntinuò à scrive è à participà à e dispute trà e diverse correnti sucialiste.
=== A prima guerra mundiale è u ritornu in Russia ===
À u principiu di a prima guerra mundiale, Leninu cundannò u sustegnu datu da parechji partiti sucialisti à i so guverni naziunali. Cunsiderava u cunflittu una guerra imperialista, è chjamò i travagliadori à oppone si à a guerra è à trasfurmà la in una rivuluzione sucialista.
Dopu à a [[Rivuluzione di ferraghju]] di u 1917, chì purtò à l'abdicazione di u zaru Nicolau II è à a furmazione d'un guvernu pruvisoriu, Leninu rientrò in Russia. U so viaghju da a Svizzera à traversu a Germania, tandu in guerra cù a Russia, fù resu pussibule da un accordu cù l'autorità tedesche. Ghjunghjì in Petrogradu d'aprile.
Leninu presentò e so idee in e [[Tese d'aprile]], dumandendu a fine di a guerra, a cunfiscazione di e grande pruprietà terriere è u trasferimentu di tuttu u putere à i Soviet, cunsiglii di travagliadori è di suldati. Si oppose à u guvernu pruvisoriu, chì vulia cuntinuà a guerra è rimandava e riforme suciale.
=== A Rivuluzione d'ottobre ===
[[File:Isaak Brodsky putilov.jpg|thumb|Leninu parla à un comiziu di operai in Petrograd in u 1917 (pintura di Isaak Brodsky)]]
D'uttrovi 1917, Leninu cunvinse a dirighjenza bolscevica à urganizà un'insurrezione. I guardii rossi è e truppe chì li eranu favurevule piglionu i punti strategichi di Petrogradu è u Palazzu d'Invernu, sede di u guvernu pruvisoriu. U putere passò à u cungressu di i Soviet è fù furmatu un novu guvernu, u Cunsigliu di i Cummissarii di u Populu, presidutu da Leninu.
U novu guvernu appruvò decreti nant'à a pace è a terra. A Russia firmò u trattatu di Brest-Litovsk in marzu 1918, ritirendu si da a prima guerra mundiale à u prezzu di cessione di vasti territorii. U guvernu abulì e grande pruprietà terriere è cuminciò à naziunalizà banche è industrie. Di ghjennaghju 1918, l'Assemblea Custituente, eletta in l'elezzione di u 1917 ma cuntrullata da partiti opposti à i bolscevichi, fù sciolta da u putere rivoluzionariu.
=== Guvernu è guerra civile ===
[[File:Lenin-office-1918.jpg|thumb|Leninu in u so uffiziu à u Kremlin in u 1918]]
Da u 1918 à u 1922, a Russia fù scossa da una guerra civile trà l'Armata Rossa è e forze antibolsceviche, chjamate «bianche». Diversi puteri stranieri intervenenu à fiancu à i bianchi. In u corsu di u cunflittu, u guvernu bolscevicu ricorse à a requisizione di i prudutti agriculi, à a censura è à a suppressione di l'avversarii pulitichi. A polizia pulitica, a Čeka, arrestò è fece eseguisce parechje persone; a campagna di viulenza pulitica di u guvernu hè cunnisciuta cum'è u «terrore rossu». Ancu e forze antibolsceviche commettenu viulenze è ripressione.
A guerra, e requisizione è e difficultà ecunomiche cuntribuinu à e carestie è à e rivolte. In u 1921, dopu à l'ammutinamentu di Kronštadt è à altre agitazione, Leninu prumosse a [[Nova pulitica ecunomica]] (NEP). Sta pulitica rimpiazzò una parte di e requisizione cù una tassa in natura è permittite torna u cummerciu privatu è e piccule imprese.
Di dicembre 1922, a Russia è parechje altre repubbliche suvietiche furmonu l'[[Unione Suvietica]]. Leninu sustenia a federazione di e repubbliche, ancu s'è u putere puliticu firmava in manu à u partitu cumunistu.
=== Malatia è morte ===
[[File:Lenin's Mausoleum (19775699420).jpg|thumb|U Mausuleu di Leninu in a Piazza Rossa, Mosca]]
Da u 1922, Leninu ebbe parechji ictus chì ne ridusseru a capacità di travaglià. In u so testu cunnisciutu cum'è «lettera à u cungressu», manifestò e so preoccupazione nant'à a cuncentrazione di u putere in manu à Stalin, tandu secretariu generale di u partitu, è dumandò ch'ellu fussi cacciatu da quellu postu. U documentu ùn fù resu publicu da a dirighjenza à l'epica.
Leninu morse in Gorki u 21 ghjennaghju 1924, à l'età di 53 anni. A causa ufficiale fù una malatia cerebrovasculare, ma a so morte hà datu locu à diverse ipotese. U so corpu fù imbalsamatu è postu in u Mausoleu di Leninu, in Piazza Rossa, à Mosca.
== Idee pulitiche ==
Leninu si cunsiderava marxistu è sustinia chì un partitu rivoluzionariu urganizatu pudia guidà a classa operaia à a presa di u putere. In ''Chì fà?'' (1902) difese a necessità d'un partitu cumpostu da militanti furmati è disciplinati. Per ellu, a lotta ecunomica di i travagliadori ùn bastava sola à cambià l'ordine puliticu: ci vulia una urganisazione capace di fà nasce una cuscenza pulitica rivoluzionaria.
In ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916), interpretò l'imperialismu cum'è una tappa di u capitalisimu marcata da i monopoli, da a fusione di u capitale bancariu è industriale è da a cumpetizione trà e grande putenze.
In ''Statu è rivuluzione'' (1917), Leninu riprese l'idea marxista chì u Statu serve à mantene u putere d'una classa suciale. Sustinia chì u passaghju à u sucialisimu richiedia u putere puliticu di a classa operaia, è chì in una sucetà cumunista u Statu duvia infine perde a so funzione.
E so idee è e so pulitiche sò state interpretate in manere sfarente. I so sustenidori u cunsideranu unu di i principali capi di a rivuluzione sucialista; i so critichi mettenu in risaltu u stabilimentu d'un regime à partitu unicu, a suppressione di l'uppusizione è a viulenza pulitica di u so guvernu.
== Opere principale ==
* ''Chì fà?'' (1902)
* ''Un passu avanti, dui passi in daretu'' (1904)
* ''Materialisimu è empiriocriticisimu'' (1909)
* ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916)
* ''Tese d'aprile'' (1917)
* ''Statu è rivuluzione'' (1917)
* ''A rivuluzione proletaria è u rinnegatu Kautsky'' (1918)
* ''L'estremisimu, malatia infantile di u cumunisimu'' (1920)
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Rivoluzionarii russii]]
[[categoria:Biugrafia]]
[[categoria:Russiu]]
[[Categoria:Puliticante|Lenin]]
a2p5lr5fhzn4t8p4658zhmdsroyck8y
407232
407231
2026-10-19T08:46:22Z
Articulivitali
28749
/* Bolscevichi è menscevichi */
407232
wikitext
text/x-wiki
[[File:After Lenin Speech 1920.jpg|thumb|Leninu durante un discorsu in u 1920]]
'''Vladimir Ilitch Ulianov''', cunnisciutu cù u pseudonimu di '''Leninu''' (Simbirsk, 22 aprile 1870 – Gorki, 21 ghjennaghju 1924), hè statu un rivuluziunariu, puliticu è teoricu marxistu russiu. Fù u capu di u guvernu russiu dopu à a Rivuluzione d'ottobre di u 1917 è, dopu à a fundazione di l'[[Unione Suvietica]], unu di i so principali dirigenti.
Sottu à a so direzzione, i bolscevichi piglionu u putere è stabiliscenu un novu guvernu basatu nant'à i Soviet. U so guvernu si ritirò da a prima guerra mundiale, ridistribuì e terre è naziunalizò una parte impurtante di l'ecunumia. A guerra civile, e carestie è a repressione pulitica marcanu i primi anni di u novu Statu. E so teurie pulitiche sò cunnisciute cum'è [[leninisimu]] è anu esercitatu una influenza impurtante nant'à u muvimentu cumunistu internaziunale.
== Biugrafia ==
=== Ghjuventù è furmazione ===
[[File:Lenin-1895-mugshot.jpg|thumb|Leninu in u 1895, fotografia d'identificazione dopu à u so arrestu]]
Leninu nascì in Simbirsk, in l'Imperu russiu, u 22 aprile 1870 secondu u calendariu gregorianu, vale à dì u 10 aprile secondu u calendariu ghjulianu tandu adupratu in Russia. U so nome cumpletu era Vladimir Ilitch Ulianov. Vinia da una famiglia benestante; u babbu era un educatore è a mamma un'insegnante.
In u 1887, u so fratellu maiò Aleksandr fù esecutatu dopu à esse statu cundannatu per a so participazione à una cuspirazione contr'à u zaru [[Lisandru III]]. St'avvenimentu cuntribuì à avvicinà Leninu à l'idee rivuluziunarie. U listessu annu, Leninu fù espulsu da l'Università di Kazan' dopu à avè participatu à una prutesta studientina contr'à u regime zaristu. Più tardi studiò u dirittu è ottense un diploma à l'Università di San Pietroburgu.
À a fine di l'anni 1880 è à u principiu di l'anni 1890, lesse l'opere di Karl Marx è Friedrich Engels è s'interessò à u muvimentu sucialistu. In u 1893 si trasferì in San Pietroburgu, induv’ellu participò à i circuli marxisti è à l'attività pulitiche clandestine. In u 1895 aiutò à fundà l'Unione di lotta per l'emancipazione di a classa operaia. Arrestatu quellu annu, fù mandatu in esiliu in Siberia, induv’ellu stete trè anni. In u 1898 si maritò cù Nadežda Krupskaja, militante marxista è so cumpagna di vita è di lotta.
Dopu à a fine di l'esiliu, Leninu partì per l'[[Europa]] uccidentale. In u 1900 participò à a fundazione di u ghjurnale marxistu clandestinu ''Iskra'' («A scintilla»). In u 1901 aduprò per a prima volta u pseudonimu «Leninu», forse in riferimentu à u fiume Lena.
=== Bolscevichi è menscevichi ===
[[File:Time Life Picture of Vladimir Lenin, Oct. 1921.jpg|thumb|200px|right|Ritrattu di Leninu]]
À u secondu cungressu di u Partitu Operaiu Sucialdemucraticu Russu, in u 1903, u disaccordu nant'à l'urganisazione di u partitu purtò à una scissione. I sustenidori di Leninu furmendu a maiurità, chjamata ''bolscevica''; i so avversarii, guidati da Julij Martov, funu chjamati ''menscevichi''. Leninu sustinia un partitu disciplinatu, cumpostu da militanti pronti à travaglià clandestinamente è à guidà a rivuluzione.
Durante a Rivuluzione russia di u 1905, Leninu incuraghjì i bolscevichi à participà à e rivolte è à l'insurrezione contr'à u zaru. Dopu à u fiascu di a rivuluzione, vultò à campà in esiliu in Europa. In quelli anni cuntinuò à scrive è à participà à e dispute trà e diverse correnti sucialiste.
=== A prima guerra mundiale è u ritornu in Russia ===
À u principiu di a prima guerra mundiale, Leninu cundannò u sustegnu datu da parechji partiti sucialisti à i so guverni naziunali. Cunsiderava u cunflittu una guerra imperialista, è chjamò i travagliadori à oppone si à a guerra è à trasfurmà la in una rivuluzione sucialista.
Dopu à a [[Rivuluzione di ferraghju]] di u 1917, chì purtò à l'abdicazione di u zaru Nicolau II è à a furmazione d'un guvernu pruvisoriu, Leninu rientrò in Russia. U so viaghju da a Svizzera à traversu a Germania, tandu in guerra cù a Russia, fù resu pussibule da un accordu cù l'autorità tedesche. Ghjunghjì in Petrogradu d'aprile.
Leninu presentò e so idee in e [[Tese d'aprile]], dumandendu a fine di a guerra, a cunfiscazione di e grande pruprietà terriere è u trasferimentu di tuttu u putere à i Soviet, cunsiglii di travagliadori è di suldati. Si oppose à u guvernu pruvisoriu, chì vulia cuntinuà a guerra è rimandava e riforme suciale.
=== A Rivuluzione d'ottobre ===
[[File:Isaak Brodsky putilov.jpg|thumb|Leninu parla à un comiziu di operai in Petrograd in u 1917 (pintura di Isaak Brodsky)]]
D'uttrovi 1917, Leninu cunvinse a dirighjenza bolscevica à urganizà un'insurrezione. I guardii rossi è e truppe chì li eranu favurevule piglionu i punti strategichi di Petrogradu è u Palazzu d'Invernu, sede di u guvernu pruvisoriu. U putere passò à u cungressu di i Soviet è fù furmatu un novu guvernu, u Cunsigliu di i Cummissarii di u Populu, presidutu da Leninu.
U novu guvernu appruvò decreti nant'à a pace è a terra. A Russia firmò u trattatu di Brest-Litovsk in marzu 1918, ritirendu si da a prima guerra mundiale à u prezzu di cessione di vasti territorii. U guvernu abulì e grande pruprietà terriere è cuminciò à naziunalizà banche è industrie. Di ghjennaghju 1918, l'Assemblea Custituente, eletta in l'elezzione di u 1917 ma cuntrullata da partiti opposti à i bolscevichi, fù sciolta da u putere rivoluzionariu.
=== Guvernu è guerra civile ===
[[File:Lenin-office-1918.jpg|thumb|Leninu in u so uffiziu à u Kremlin in u 1918]]
Da u 1918 à u 1922, a Russia fù scossa da una guerra civile trà l'Armata Rossa è e forze antibolsceviche, chjamate «bianche». Diversi puteri stranieri intervenenu à fiancu à i bianchi. In u corsu di u cunflittu, u guvernu bolscevicu ricorse à a requisizione di i prudutti agriculi, à a censura è à a suppressione di l'avversarii pulitichi. A polizia pulitica, a Čeka, arrestò è fece eseguisce parechje persone; a campagna di viulenza pulitica di u guvernu hè cunnisciuta cum'è u «terrore rossu». Ancu e forze antibolsceviche commettenu viulenze è ripressione.
A guerra, e requisizione è e difficultà ecunomiche cuntribuinu à e carestie è à e rivolte. In u 1921, dopu à l'ammutinamentu di Kronštadt è à altre agitazione, Leninu prumosse a [[Nova pulitica ecunomica]] (NEP). Sta pulitica rimpiazzò una parte di e requisizione cù una tassa in natura è permittite torna u cummerciu privatu è e piccule imprese.
Di dicembre 1922, a Russia è parechje altre repubbliche suvietiche furmonu l'[[Unione Suvietica]]. Leninu sustenia a federazione di e repubbliche, ancu s'è u putere puliticu firmava in manu à u partitu cumunistu.
=== Malatia è morte ===
[[File:Lenin's Mausoleum (19775699420).jpg|thumb|U Mausuleu di Leninu in a Piazza Rossa, Mosca]]
Da u 1922, Leninu ebbe parechji ictus chì ne ridusseru a capacità di travaglià. In u so testu cunnisciutu cum'è «lettera à u cungressu», manifestò e so preoccupazione nant'à a cuncentrazione di u putere in manu à Stalin, tandu secretariu generale di u partitu, è dumandò ch'ellu fussi cacciatu da quellu postu. U documentu ùn fù resu publicu da a dirighjenza à l'epica.
Leninu morse in Gorki u 21 ghjennaghju 1924, à l'età di 53 anni. A causa ufficiale fù una malatia cerebrovasculare, ma a so morte hà datu locu à diverse ipotese. U so corpu fù imbalsamatu è postu in u Mausoleu di Leninu, in Piazza Rossa, à Mosca.
== Idee pulitiche ==
Leninu si cunsiderava marxistu è sustinia chì un partitu rivoluzionariu urganizatu pudia guidà a classa operaia à a presa di u putere. In ''Chì fà?'' (1902) difese a necessità d'un partitu cumpostu da militanti furmati è disciplinati. Per ellu, a lotta ecunomica di i travagliadori ùn bastava sola à cambià l'ordine puliticu: ci vulia una urganisazione capace di fà nasce una cuscenza pulitica rivoluzionaria.
In ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916), interpretò l'imperialismu cum'è una tappa di u capitalisimu marcata da i monopoli, da a fusione di u capitale bancariu è industriale è da a cumpetizione trà e grande putenze.
In ''Statu è rivuluzione'' (1917), Leninu riprese l'idea marxista chì u Statu serve à mantene u putere d'una classa suciale. Sustinia chì u passaghju à u sucialisimu richiedia u putere puliticu di a classa operaia, è chì in una sucetà cumunista u Statu duvia infine perde a so funzione.
E so idee è e so pulitiche sò state interpretate in manere sfarente. I so sustenidori u cunsideranu unu di i principali capi di a rivuluzione sucialista; i so critichi mettenu in risaltu u stabilimentu d'un regime à partitu unicu, a suppressione di l'uppusizione è a viulenza pulitica di u so guvernu.
== Opere principale ==
* ''Chì fà?'' (1902)
* ''Un passu avanti, dui passi in daretu'' (1904)
* ''Materialisimu è empiriocriticisimu'' (1909)
* ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916)
* ''Tese d'aprile'' (1917)
* ''Statu è rivuluzione'' (1917)
* ''A rivuluzione proletaria è u rinnegatu Kautsky'' (1918)
* ''L'estremisimu, malatia infantile di u cumunisimu'' (1920)
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Rivoluzionarii russii]]
[[categoria:Biugrafia]]
[[categoria:Russiu]]
[[Categoria:Puliticante|Lenin]]
izb5sorf7zlsw000pjwrjpp066vvfpi
407233
407232
2026-10-19T08:46:50Z
Articulivitali
28749
/* A Rivuluzione d'ottobre */
407233
wikitext
text/x-wiki
[[File:After Lenin Speech 1920.jpg|thumb|Leninu durante un discorsu in u 1920]]
'''Vladimir Ilitch Ulianov''', cunnisciutu cù u pseudonimu di '''Leninu''' (Simbirsk, 22 aprile 1870 – Gorki, 21 ghjennaghju 1924), hè statu un rivuluziunariu, puliticu è teoricu marxistu russiu. Fù u capu di u guvernu russiu dopu à a Rivuluzione d'ottobre di u 1917 è, dopu à a fundazione di l'[[Unione Suvietica]], unu di i so principali dirigenti.
Sottu à a so direzzione, i bolscevichi piglionu u putere è stabiliscenu un novu guvernu basatu nant'à i Soviet. U so guvernu si ritirò da a prima guerra mundiale, ridistribuì e terre è naziunalizò una parte impurtante di l'ecunumia. A guerra civile, e carestie è a repressione pulitica marcanu i primi anni di u novu Statu. E so teurie pulitiche sò cunnisciute cum'è [[leninisimu]] è anu esercitatu una influenza impurtante nant'à u muvimentu cumunistu internaziunale.
== Biugrafia ==
=== Ghjuventù è furmazione ===
[[File:Lenin-1895-mugshot.jpg|thumb|Leninu in u 1895, fotografia d'identificazione dopu à u so arrestu]]
Leninu nascì in Simbirsk, in l'Imperu russiu, u 22 aprile 1870 secondu u calendariu gregorianu, vale à dì u 10 aprile secondu u calendariu ghjulianu tandu adupratu in Russia. U so nome cumpletu era Vladimir Ilitch Ulianov. Vinia da una famiglia benestante; u babbu era un educatore è a mamma un'insegnante.
In u 1887, u so fratellu maiò Aleksandr fù esecutatu dopu à esse statu cundannatu per a so participazione à una cuspirazione contr'à u zaru [[Lisandru III]]. St'avvenimentu cuntribuì à avvicinà Leninu à l'idee rivuluziunarie. U listessu annu, Leninu fù espulsu da l'Università di Kazan' dopu à avè participatu à una prutesta studientina contr'à u regime zaristu. Più tardi studiò u dirittu è ottense un diploma à l'Università di San Pietroburgu.
À a fine di l'anni 1880 è à u principiu di l'anni 1890, lesse l'opere di Karl Marx è Friedrich Engels è s'interessò à u muvimentu sucialistu. In u 1893 si trasferì in San Pietroburgu, induv’ellu participò à i circuli marxisti è à l'attività pulitiche clandestine. In u 1895 aiutò à fundà l'Unione di lotta per l'emancipazione di a classa operaia. Arrestatu quellu annu, fù mandatu in esiliu in Siberia, induv’ellu stete trè anni. In u 1898 si maritò cù Nadežda Krupskaja, militante marxista è so cumpagna di vita è di lotta.
Dopu à a fine di l'esiliu, Leninu partì per l'[[Europa]] uccidentale. In u 1900 participò à a fundazione di u ghjurnale marxistu clandestinu ''Iskra'' («A scintilla»). In u 1901 aduprò per a prima volta u pseudonimu «Leninu», forse in riferimentu à u fiume Lena.
=== Bolscevichi è menscevichi ===
[[File:Time Life Picture of Vladimir Lenin, Oct. 1921.jpg|thumb|200px|right|Ritrattu di Leninu]]
À u secondu cungressu di u Partitu Operaiu Sucialdemucraticu Russu, in u 1903, u disaccordu nant'à l'urganisazione di u partitu purtò à una scissione. I sustenidori di Leninu furmendu a maiurità, chjamata ''bolscevica''; i so avversarii, guidati da Julij Martov, funu chjamati ''menscevichi''. Leninu sustinia un partitu disciplinatu, cumpostu da militanti pronti à travaglià clandestinamente è à guidà a rivuluzione.
Durante a Rivuluzione russia di u 1905, Leninu incuraghjì i bolscevichi à participà à e rivolte è à l'insurrezione contr'à u zaru. Dopu à u fiascu di a rivuluzione, vultò à campà in esiliu in Europa. In quelli anni cuntinuò à scrive è à participà à e dispute trà e diverse correnti sucialiste.
=== A prima guerra mundiale è u ritornu in Russia ===
À u principiu di a prima guerra mundiale, Leninu cundannò u sustegnu datu da parechji partiti sucialisti à i so guverni naziunali. Cunsiderava u cunflittu una guerra imperialista, è chjamò i travagliadori à oppone si à a guerra è à trasfurmà la in una rivuluzione sucialista.
Dopu à a [[Rivuluzione di ferraghju]] di u 1917, chì purtò à l'abdicazione di u zaru Nicolau II è à a furmazione d'un guvernu pruvisoriu, Leninu rientrò in Russia. U so viaghju da a Svizzera à traversu a Germania, tandu in guerra cù a Russia, fù resu pussibule da un accordu cù l'autorità tedesche. Ghjunghjì in Petrogradu d'aprile.
Leninu presentò e so idee in e [[Tese d'aprile]], dumandendu a fine di a guerra, a cunfiscazione di e grande pruprietà terriere è u trasferimentu di tuttu u putere à i Soviet, cunsiglii di travagliadori è di suldati. Si oppose à u guvernu pruvisoriu, chì vulia cuntinuà a guerra è rimandava e riforme suciale.
=== A Rivuluzione d'ottobre ===
[[File:Isaak Brodsky putilov.jpg|thumb|Leninu parla à un comiziu d'uperai in Petrograd in u 1917 (pittura di Isaak Brodsky)]]
D'uttrovi 1917, Leninu cunvinse a dirighjenza bolscevica à urganizà un'insurrezione. I guardii rossi è e truppe chì li eranu favurevule piglionu i punti strategichi di Petrogradu è u Palazzu d'Invernu, sede di u guvernu pruvisoriu. U putere passò à u cungressu di i Soviet è fù furmatu un novu guvernu, u Cunsigliu di i Cummissarii di u Populu, presidutu da Leninu.
U novu guvernu appruvò decreti nant'à a pace è a terra. A Russia firmò u trattatu di Brest-Litovsk in marzu 1918, ritirendu si da a prima guerra mundiale à u prezzu di cessione di vasti territorii. U guvernu abulì e grande pruprietà terriere è cuminciò à naziunalizà banche è industrie. Di ghjennaghju 1918, l'Assemblea Custituente, eletta in l'elezzione di u 1917 ma cuntrullata da partiti opposti à i bolscevichi, fù sciolta da u putere rivoluzionariu.
=== Guvernu è guerra civile ===
[[File:Lenin-office-1918.jpg|thumb|Leninu in u so uffiziu à u Kremlin in u 1918]]
Da u 1918 à u 1922, a Russia fù scossa da una guerra civile trà l'Armata Rossa è e forze antibolsceviche, chjamate «bianche». Diversi puteri stranieri intervenenu à fiancu à i bianchi. In u corsu di u cunflittu, u guvernu bolscevicu ricorse à a requisizione di i prudutti agriculi, à a censura è à a suppressione di l'avversarii pulitichi. A polizia pulitica, a Čeka, arrestò è fece eseguisce parechje persone; a campagna di viulenza pulitica di u guvernu hè cunnisciuta cum'è u «terrore rossu». Ancu e forze antibolsceviche commettenu viulenze è ripressione.
A guerra, e requisizione è e difficultà ecunomiche cuntribuinu à e carestie è à e rivolte. In u 1921, dopu à l'ammutinamentu di Kronštadt è à altre agitazione, Leninu prumosse a [[Nova pulitica ecunomica]] (NEP). Sta pulitica rimpiazzò una parte di e requisizione cù una tassa in natura è permittite torna u cummerciu privatu è e piccule imprese.
Di dicembre 1922, a Russia è parechje altre repubbliche suvietiche furmonu l'[[Unione Suvietica]]. Leninu sustenia a federazione di e repubbliche, ancu s'è u putere puliticu firmava in manu à u partitu cumunistu.
=== Malatia è morte ===
[[File:Lenin's Mausoleum (19775699420).jpg|thumb|U Mausuleu di Leninu in a Piazza Rossa, Mosca]]
Da u 1922, Leninu ebbe parechji ictus chì ne ridusseru a capacità di travaglià. In u so testu cunnisciutu cum'è «lettera à u cungressu», manifestò e so preoccupazione nant'à a cuncentrazione di u putere in manu à Stalin, tandu secretariu generale di u partitu, è dumandò ch'ellu fussi cacciatu da quellu postu. U documentu ùn fù resu publicu da a dirighjenza à l'epica.
Leninu morse in Gorki u 21 ghjennaghju 1924, à l'età di 53 anni. A causa ufficiale fù una malatia cerebrovasculare, ma a so morte hà datu locu à diverse ipotese. U so corpu fù imbalsamatu è postu in u Mausoleu di Leninu, in Piazza Rossa, à Mosca.
== Idee pulitiche ==
Leninu si cunsiderava marxistu è sustinia chì un partitu rivoluzionariu urganizatu pudia guidà a classa operaia à a presa di u putere. In ''Chì fà?'' (1902) difese a necessità d'un partitu cumpostu da militanti furmati è disciplinati. Per ellu, a lotta ecunomica di i travagliadori ùn bastava sola à cambià l'ordine puliticu: ci vulia una urganisazione capace di fà nasce una cuscenza pulitica rivoluzionaria.
In ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916), interpretò l'imperialismu cum'è una tappa di u capitalisimu marcata da i monopoli, da a fusione di u capitale bancariu è industriale è da a cumpetizione trà e grande putenze.
In ''Statu è rivuluzione'' (1917), Leninu riprese l'idea marxista chì u Statu serve à mantene u putere d'una classa suciale. Sustinia chì u passaghju à u sucialisimu richiedia u putere puliticu di a classa operaia, è chì in una sucetà cumunista u Statu duvia infine perde a so funzione.
E so idee è e so pulitiche sò state interpretate in manere sfarente. I so sustenidori u cunsideranu unu di i principali capi di a rivuluzione sucialista; i so critichi mettenu in risaltu u stabilimentu d'un regime à partitu unicu, a suppressione di l'uppusizione è a viulenza pulitica di u so guvernu.
== Opere principale ==
* ''Chì fà?'' (1902)
* ''Un passu avanti, dui passi in daretu'' (1904)
* ''Materialisimu è empiriocriticisimu'' (1909)
* ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916)
* ''Tese d'aprile'' (1917)
* ''Statu è rivuluzione'' (1917)
* ''A rivuluzione proletaria è u rinnegatu Kautsky'' (1918)
* ''L'estremisimu, malatia infantile di u cumunisimu'' (1920)
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Rivoluzionarii russii]]
[[categoria:Biugrafia]]
[[categoria:Russiu]]
[[Categoria:Puliticante|Lenin]]
dfu8s0q33gukp0vm082077tbyonsak2
407234
407233
2026-10-19T08:49:15Z
Articulivitali
28749
/* Guvernu è guerra civile */
407234
wikitext
text/x-wiki
[[File:After Lenin Speech 1920.jpg|thumb|Leninu durante un discorsu in u 1920]]
'''Vladimir Ilitch Ulianov''', cunnisciutu cù u pseudonimu di '''Leninu''' (Simbirsk, 22 aprile 1870 – Gorki, 21 ghjennaghju 1924), hè statu un rivuluziunariu, puliticu è teoricu marxistu russiu. Fù u capu di u guvernu russiu dopu à a Rivuluzione d'ottobre di u 1917 è, dopu à a fundazione di l'[[Unione Suvietica]], unu di i so principali dirigenti.
Sottu à a so direzzione, i bolscevichi piglionu u putere è stabiliscenu un novu guvernu basatu nant'à i Soviet. U so guvernu si ritirò da a prima guerra mundiale, ridistribuì e terre è naziunalizò una parte impurtante di l'ecunumia. A guerra civile, e carestie è a repressione pulitica marcanu i primi anni di u novu Statu. E so teurie pulitiche sò cunnisciute cum'è [[leninisimu]] è anu esercitatu una influenza impurtante nant'à u muvimentu cumunistu internaziunale.
== Biugrafia ==
=== Ghjuventù è furmazione ===
[[File:Lenin-1895-mugshot.jpg|thumb|Leninu in u 1895, fotografia d'identificazione dopu à u so arrestu]]
Leninu nascì in Simbirsk, in l'Imperu russiu, u 22 aprile 1870 secondu u calendariu gregorianu, vale à dì u 10 aprile secondu u calendariu ghjulianu tandu adupratu in Russia. U so nome cumpletu era Vladimir Ilitch Ulianov. Vinia da una famiglia benestante; u babbu era un educatore è a mamma un'insegnante.
In u 1887, u so fratellu maiò Aleksandr fù esecutatu dopu à esse statu cundannatu per a so participazione à una cuspirazione contr'à u zaru [[Lisandru III]]. St'avvenimentu cuntribuì à avvicinà Leninu à l'idee rivuluziunarie. U listessu annu, Leninu fù espulsu da l'Università di Kazan' dopu à avè participatu à una prutesta studientina contr'à u regime zaristu. Più tardi studiò u dirittu è ottense un diploma à l'Università di San Pietroburgu.
À a fine di l'anni 1880 è à u principiu di l'anni 1890, lesse l'opere di Karl Marx è Friedrich Engels è s'interessò à u muvimentu sucialistu. In u 1893 si trasferì in San Pietroburgu, induv’ellu participò à i circuli marxisti è à l'attività pulitiche clandestine. In u 1895 aiutò à fundà l'Unione di lotta per l'emancipazione di a classa operaia. Arrestatu quellu annu, fù mandatu in esiliu in Siberia, induv’ellu stete trè anni. In u 1898 si maritò cù Nadežda Krupskaja, militante marxista è so cumpagna di vita è di lotta.
Dopu à a fine di l'esiliu, Leninu partì per l'[[Europa]] uccidentale. In u 1900 participò à a fundazione di u ghjurnale marxistu clandestinu ''Iskra'' («A scintilla»). In u 1901 aduprò per a prima volta u pseudonimu «Leninu», forse in riferimentu à u fiume Lena.
=== Bolscevichi è menscevichi ===
[[File:Time Life Picture of Vladimir Lenin, Oct. 1921.jpg|thumb|200px|right|Ritrattu di Leninu]]
À u secondu cungressu di u Partitu Operaiu Sucialdemucraticu Russu, in u 1903, u disaccordu nant'à l'urganisazione di u partitu purtò à una scissione. I sustenidori di Leninu furmendu a maiurità, chjamata ''bolscevica''; i so avversarii, guidati da Julij Martov, funu chjamati ''menscevichi''. Leninu sustinia un partitu disciplinatu, cumpostu da militanti pronti à travaglià clandestinamente è à guidà a rivuluzione.
Durante a Rivuluzione russia di u 1905, Leninu incuraghjì i bolscevichi à participà à e rivolte è à l'insurrezione contr'à u zaru. Dopu à u fiascu di a rivuluzione, vultò à campà in esiliu in Europa. In quelli anni cuntinuò à scrive è à participà à e dispute trà e diverse correnti sucialiste.
=== A prima guerra mundiale è u ritornu in Russia ===
À u principiu di a prima guerra mundiale, Leninu cundannò u sustegnu datu da parechji partiti sucialisti à i so guverni naziunali. Cunsiderava u cunflittu una guerra imperialista, è chjamò i travagliadori à oppone si à a guerra è à trasfurmà la in una rivuluzione sucialista.
Dopu à a [[Rivuluzione di ferraghju]] di u 1917, chì purtò à l'abdicazione di u zaru Nicolau II è à a furmazione d'un guvernu pruvisoriu, Leninu rientrò in Russia. U so viaghju da a Svizzera à traversu a Germania, tandu in guerra cù a Russia, fù resu pussibule da un accordu cù l'autorità tedesche. Ghjunghjì in Petrogradu d'aprile.
Leninu presentò e so idee in e [[Tese d'aprile]], dumandendu a fine di a guerra, a cunfiscazione di e grande pruprietà terriere è u trasferimentu di tuttu u putere à i Soviet, cunsiglii di travagliadori è di suldati. Si oppose à u guvernu pruvisoriu, chì vulia cuntinuà a guerra è rimandava e riforme suciale.
=== A Rivuluzione d'ottobre ===
[[File:Isaak Brodsky putilov.jpg|thumb|Leninu parla à un comiziu d'uperai in Petrograd in u 1917 (pittura di Isaak Brodsky)]]
D'uttrovi 1917, Leninu cunvinse a dirighjenza bolscevica à urganizà un'insurrezione. I guardii rossi è e truppe chì li eranu favurevule piglionu i punti strategichi di Petrogradu è u Palazzu d'Invernu, sede di u guvernu pruvisoriu. U putere passò à u cungressu di i Soviet è fù furmatu un novu guvernu, u Cunsigliu di i Cummissarii di u Populu, presidutu da Leninu.
U novu guvernu appruvò decreti nant'à a pace è a terra. A Russia firmò u trattatu di Brest-Litovsk in marzu 1918, ritirendu si da a prima guerra mundiale à u prezzu di cessione di vasti territorii. U guvernu abulì e grande pruprietà terriere è cuminciò à naziunalizà banche è industrie. Di ghjennaghju 1918, l'Assemblea Custituente, eletta in l'elezzione di u 1917 ma cuntrullata da partiti opposti à i bolscevichi, fù sciolta da u putere rivoluzionariu.
=== Guvernu è guerra civile ===
[[File:Stalinlenin.jpg|thumb|Leninu è Stalinu in u 1922]]
Da u 1918 à u 1922, a Russia fù scossa da una guerra civile trà l'Armata Rossa è e forze antibolsceviche, chjamate «bianche». Diversi puteri stranieri intervenenu à fiancu à i bianchi. In u corsu di u cunflittu, u guvernu bolscevicu ricorse à a requisizione di i prudutti agriculi, à a censura è à a suppressione di l'avversarii pulitichi. A polizia pulitica, a Čeka, arrestò è fece eseguisce parechje persone; a campagna di viulenza pulitica di u guvernu hè cunnisciuta cum'è u «terrore rossu». Ancu e forze antibolsceviche commettenu viulenze è ripressione.
A guerra, e requisizione è e difficultà ecunomiche cuntribuinu à e carestie è à e rivolte. In u 1921, dopu à l'ammutinamentu di Kronštadt è à altre agitazione, Leninu prumosse a [[Nova pulitica ecunomica]] (NEP). Sta pulitica rimpiazzò una parte di e requisizione cù una tassa in natura è permittite torna u cummerciu privatu è e piccule imprese.
Di dicembre 1922, a Russia è parechje altre repubbliche suvietiche furmonu l'[[Unione Suvietica]]. Leninu sustenia a federazione di e repubbliche, ancu s'è u putere puliticu firmava in manu à u partitu cumunistu.
=== Malatia è morte ===
[[File:Lenin's Mausoleum (19775699420).jpg|thumb|U Mausuleu di Leninu in a Piazza Rossa, Mosca]]
Da u 1922, Leninu ebbe parechji ictus chì ne ridusseru a capacità di travaglià. In u so testu cunnisciutu cum'è «lettera à u cungressu», manifestò e so preoccupazione nant'à a cuncentrazione di u putere in manu à Stalin, tandu secretariu generale di u partitu, è dumandò ch'ellu fussi cacciatu da quellu postu. U documentu ùn fù resu publicu da a dirighjenza à l'epica.
Leninu morse in Gorki u 21 ghjennaghju 1924, à l'età di 53 anni. A causa ufficiale fù una malatia cerebrovasculare, ma a so morte hà datu locu à diverse ipotese. U so corpu fù imbalsamatu è postu in u Mausoleu di Leninu, in Piazza Rossa, à Mosca.
== Idee pulitiche ==
Leninu si cunsiderava marxistu è sustinia chì un partitu rivoluzionariu urganizatu pudia guidà a classa operaia à a presa di u putere. In ''Chì fà?'' (1902) difese a necessità d'un partitu cumpostu da militanti furmati è disciplinati. Per ellu, a lotta ecunomica di i travagliadori ùn bastava sola à cambià l'ordine puliticu: ci vulia una urganisazione capace di fà nasce una cuscenza pulitica rivoluzionaria.
In ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916), interpretò l'imperialismu cum'è una tappa di u capitalisimu marcata da i monopoli, da a fusione di u capitale bancariu è industriale è da a cumpetizione trà e grande putenze.
In ''Statu è rivuluzione'' (1917), Leninu riprese l'idea marxista chì u Statu serve à mantene u putere d'una classa suciale. Sustinia chì u passaghju à u sucialisimu richiedia u putere puliticu di a classa operaia, è chì in una sucetà cumunista u Statu duvia infine perde a so funzione.
E so idee è e so pulitiche sò state interpretate in manere sfarente. I so sustenidori u cunsideranu unu di i principali capi di a rivuluzione sucialista; i so critichi mettenu in risaltu u stabilimentu d'un regime à partitu unicu, a suppressione di l'uppusizione è a viulenza pulitica di u so guvernu.
== Opere principale ==
* ''Chì fà?'' (1902)
* ''Un passu avanti, dui passi in daretu'' (1904)
* ''Materialisimu è empiriocriticisimu'' (1909)
* ''L'imperialismu, stadiu supremu di u capitalisimu'' (1916)
* ''Tese d'aprile'' (1917)
* ''Statu è rivuluzione'' (1917)
* ''A rivuluzione proletaria è u rinnegatu Kautsky'' (1918)
* ''L'estremisimu, malatia infantile di u cumunisimu'' (1920)
== Note ==
<references/>
[[Categoria:Rivoluzionarii russii]]
[[categoria:Biugrafia]]
[[categoria:Russiu]]
[[Categoria:Puliticante|Lenin]]
j6q0q5c8i9qn1g9uxymde7hdt58r8zh
Mari Caspiu
0
15707
407244
384261
2026-10-19T09:14:21Z
Fausta Samaritani
15085
categuria, fix, link
407244
wikitext
text/x-wiki
[[File:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|240px|right|U mari Caspiu vistu da satellitu]]
[[File:Caspienne.jpg|thumb|240px|right|U mari Caspiu]]
[[File:Caspian Sea Khezershahr beach.jpg|thumb|240px|Caspian Sea [[Khezeshahr]] beach]]
[[File:Stenka Razin by Vasily Surikov 1906.jpg|thumb|240px|right|Stenka Razin (Vasily Surikov, 1906)]]
U mari Caspiu (o ''Mare Caspiu'') (rus. Каспийское море Kaspijskoe more, az. Xəzər dənizi, iran. دریای خزر, kaz. Каспий теңізі Kaspij Tenizi, turkm. Hazar deňizi) hè a più grandi massa d'acqua chjusa di a Terra, è hè classificatu com'è u più grandi lavu (intesu com'è bacinu acquosu isulatu) di u mondu pricidendu u lavu Supiriori in [[America]]. À causa di a [[Sale|salinità]] di i so acqui, sippuri bassa (1⁄3 rispettu à quidda di u mari), fù imprupriamenti difinitu "mari". I so costi sò divisi amministrativamenti frà: [[Russia]] (Dagestan, Calmucchia è Oblast' di Astrachan'), [[Iran]], [[Kazakistan]], [[Turkmenistan]] è [[Azerbaigian]]. Annantu à a costa uriintali, in Turkmenistan, ci hè un'ampia baia, u Garabogazköl, chì spessu diventa un lavu par sè quandu u liveddu di a superficia s'abbassa. Dui sò i fiuma maiori chì sfociani in u mari Caspiu: u [[Volga]] è l'Ural. À tempi antichi era chjamatu ''Mari Ircaniu'' o ''Mari Ircanu''.<ref>[[Pliniu u Vechju]], ''Naturalis Historia'', V, 97; VI, 15, 35-36, 41, 46, 51, 58, 112.</ref>
==Giugrafia==
U Mar Caspiu hè un bacinu endureicu situatu à 28 metri sottu u liveddu di u mari (diprissioni caspica), frà i zoni miridiunali di a Federazioni Russia è u nordu di l'Iran. Hà una superficia di 371.000 km², un vulumu di 78.200 km³ è una prufundità massima di 1.025 metri in a parti miridiunali (à nordu a prufundità ùn supareghja micca i 6 metri). Hè longu 1.200 km, incù una larghezza media di 310 km. Un tempu, quandu u bacinu era à listessu liveddu di l'altri mari, facia parti di una massa d'acqua moltu più vasta, chì si stindia da u [[mari Neru]] sinu à u [[lavu d'Aral]].
==Salinità==
Com'è dighjà dittu, a difinizioni di "mari" hè duvuta à u fattu ch'è u Caspiu hè d'acqua salata, ditagliu ghjà notu à l'[[antichi Rumani]]. L'acqua hà una salinità media di u 13 par milla (circa un terzu di a salinità media di l'acqua di mari). Quidda varieghja nutevulamenti da zona à zona, passendu da liveddi guasi nulli (particularamenti à nordu in l'aria di u delta di u Volga) à valori moltu elevati par via di l'intensa evapurazioni; hè quist'ultimu u casu di l'insinatura di Garabogazköl, induva a salinità righjunghji u 30‰. Sti diffarenzi influiscini in modu impurtantu ancu annantu à a fauna prisenti, in genaru abbundanti è tipica sii di l'acqui dolci, sii di l'acqui marini.
==Isuli==
Ashuradeh, Bulla, Çikil, Çilov, Gil, Nargin, Pirallahı, Qara Su, Qum, Səngi, Muğan, Vulf, Zənbil, Caspiar.
==Insediamenti==
I principali cità chì s'affacciani annantu à u bacinu sò [[Baku]], capitali azera, è Machačkala. Altri cità in prussimità di a costa o annantu à u lavu sò: Astara, Baku, Khachmaz, Lankaran, Oil Rocks, Sumqayit, Astara, Babolsar, Bandar, Anzali, Chaloos, Noshahr, Ramsar, Rasht, Sari, Atyrau, Aqtau, Astrakhan, Derbent, Machačkala, Türkmenbaşy.
==Noti==
<references/>
==Fonti==
'Ss'articulu pruveni in parti o in tutalità da l'articulu currispondenti di a wikipedia taliana.
[[Categoria:Mari d'Europa]]
[[Categoria:Mari d'Asia]]
lgez852cfv0tca98z0hx0gf4n9m4m7u
Categoria:Fiumi di l'Europa
14
17984
407252
396917
2026-10-19T09:37:47Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407252
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Europa]]
[[Categoria:Fiumi]]
bnw36rzd17m6ngpa0st8xdoleh7429a
Categoria:Fiumi di Cile
14
17995
407254
346739
2026-10-19T09:40:27Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407254
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Cile]]
[[Categoria:Fiumi di l'America]]
peiyr5bjjscukfwi9ndapqgfd59zgzb
407258
407254
2026-10-19T09:46:41Z
Fausta Samaritani
15085
407258
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Cile]]
[[Categoria:Fiumi di l'America meridionali]]
hybm2sj0mkbxb7hfq2dxk4qk1gbrgce
Categoria:Fiumi di l'Asia
14
18240
407250
346989
2026-10-19T09:35:53Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407250
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Fiumi]]
j55swooewrby2uabwbhmrv7lvtjsxis
Categoria:Fiumi di l'Ungheria
14
26126
407251
396919
2026-10-19T09:37:05Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407251
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Ungheria]]
[[Categoria:Fiumi di l'Europa]]
mut9ml24r5igyr4ejsrysib0bfmv2ov
Putere d'acquistu
0
27811
407220
407216
2026-10-18T12:31:18Z
Fausta Samaritani
15085
fix, link
407220
wikitext
text/x-wiki
'''U putere d'acquistu''' hè a quantità di bè è servizii chì ponu esse acquistati cù una unità di [[muneta]].
Matematicamente, hè definitu cum'è l'inversu di l'[[indice generale di i prezzi]] registratu in un [[sistema ecunomicu]] à una certa data:
<math>P.A.(t) = \frac {1}{P_t}</math>,
induve <math>P_t</math> hè per appuntu u livellu generale di i prezzi à u tempu t.
U putere d'acquistu di una muneta dà un'indicazione di quantu bè cumpostu (un paniere di bè utilizatu per a misurazione di u livellu generale di i prezzi) si pò acquistà cù una unità di a muneta in ogettu. Dunque, quandu u livellu generale di i prezzi cresce, vale à dì in presenza di [[inflazione]], u putere d'acquistu di i soldi diminuisce.
== Indice di putere d'acquistu ==
L'indice di putere d'acquistu di una regione (Statu, Regione, Pruvincia, cità è cusì via) hè procapite rispettu à a media naziunale. L'indice mediu naziunale hà valore 100.
== Putere d'acquistu in Europa ==
=== Analisi di i livelli cumparativi di i prezzi in l'Unione Europea ===
[[File:Indice del livello dei prezzi per territorio.png|thumb|upright=1.8|Fonte:[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tec00120/default/table?lang=en&category=t_prc.t_prc_ppp Eurostat]]]
U dataset "tec00120" <ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tec00120/default/table?lang=en&category=t_prc.t_prc_ppp Eurostat - livellu comparativu di i prezzi]</ref> di Eurostat offre un'analisi dittagliata di i livelli cumparativi di i prezzi trà i paesi di l'[[Unione Europea]] (UE).
Si piglia cum'è base 100 l'indice di u livellu di i prezzi di l'Unione Europea (27 paesi) in u [[2020]]. Un indice superiore à 100 indica chì u paese hè relativamente più caru rispettu à a media di l'UE, mentre un indice inferiore à 100 sughjerisce un costu di a vita più bassu.
[[File:BigMac-KPI.JPG|thumb|upright=1.5|U Big Mac Index, un esempiu informale è diffusu per misurà u putere d'acquistu trà i paesi.]]
In u 2023, i dati anu mustratu notevuli variazioni in i livelli di i prezzi in l'UE:
;Paesi cù prezzi più alti:
A [[Svizzera]] hà registratu u livellu di i prezzi più altu trà i paesi di l'UE, cù un indice di 173 rispettu à a media europea. Questu significheghja chì i bè è servizii di cunsumu in Svizzera costanu in media u 73% in più rispettu à a media di l'UE.
;Paesi cù prezzi più bassi:
À u cuntrariu, a [[Turchia]] hà presentatu un livellu di i prezzi pari à 43 di a media UE, indichendu chì i consumatori turchi paganu in media u 57% di menu per bè è servizii rispettu à a media europea.
;Paesi in a media:
L'[[Italia]] cù un indice pari à 98 presenta un livellu di prezzi in a media europea.
Queste differenze sò influenzate da parechji fattori, trà i quali u redditu mediu, e tasse, i costi di produzzione è altri elementi ecunomichi specifichi di ogni paese.
Un esempiu simplice ma cunnisciutu di misurazione di u putere d'acquistu hè u "Big Mac Index", publicatu da a rivista ''The Economist''. Questu indice paraguneghja u prezzu di un Big Mac in diversi paesi, per dà una idea di s'è una muneta hè sopravvalutata o sottuvalutata rispettu à u dollaru americanu.
== Note ==
<references />
[[Categoria:Numeri indice]]
[[Categoria:Microecunomia]]
[[Categoria:Indicatori ecunomichi]]
sanc8ba9lfbeator67xlkf2y1akcliq
Categoria:Microecunomia
14
27812
407218
2026-10-18T12:16:34Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407218
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Economia]]
7yjzf0rlza3ilye5ey64dslzpmsimau
Categoria:Indicatori ecunomichi
14
27813
407219
2026-10-18T12:20:09Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407219
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Economia]]
7yjzf0rlza3ilye5ey64dslzpmsimau
1591
0
27814
407222
2026-10-19T08:32:41Z
Fausta Samaritani
15085
1591
407222
wikitext
text/x-wiki
'''1591''' (MDXCI in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu.
{{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1587|1588|1589|1590|1591|1592|1593|1594|1595}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1591 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1591]
[[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]]
2d1n96rrm9stb0auo0b1sqzo53pv7p3
407243
407222
2026-10-19T09:05:13Z
Fausta Samaritani
15085
file
407243
wikitext
text/x-wiki
'''1591''' (MDXCI in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu.
{{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1587|1588|1589|1590|1591|1592|1593|1594|1595}}
[[File:Kalender uffs MDXCI.jpg|thumb|200px|right|Calendariu 1591 ([[Germania]])]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1591 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1591]
[[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]]
qzg0en1h2a2b49vxmqr54dccyosixe6
1592
0
27815
407223
2026-10-19T08:34:33Z
Fausta Samaritani
15085
1592
407223
wikitext
text/x-wiki
'''1592''' (MDXCII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. [[Annata bisesta]].
{{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1588|1589|1590|1591|1592|1593|1594|1595|1596}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1592 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1592]
[[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]]
fq2pux3lv8w4r9p5442bvuizz5kbu57
407242
407223
2026-10-19T09:02:05Z
Fausta Samaritani
15085
file
407242
wikitext
text/x-wiki
'''1592''' (MDXCII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. [[Annata bisesta]].
{{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1588|1589|1590|1591|1592|1593|1594|1595|1596}}
[[File:Marcus Gheeraerts (II) - Portrait of Queen Elisabeth I - WGA08658.jpg|thumb|200px|right|[[Marcus Gheeraerts]], ''[[Elisabetta I d'Inghilterra]]'']]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1592 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1592]
[[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]]
i6g68tezn5bfjbev53e0i0wa1epc4kv
1593
0
27816
407224
2026-10-19T08:36:26Z
Fausta Samaritani
15085
1593
407224
wikitext
text/x-wiki
'''1593''' (MDXCIII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu.
{{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1589|1590|1591|1592|1593|1594|1595|1596|1597}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1593 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1593]
[[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]]
9z5dm43z15qlwdya233i83xxsiyuq3b
407241
407224
2026-10-19T08:58:55Z
Fausta Samaritani
15085
file
407241
wikitext
text/x-wiki
'''1593''' (MDXCIII in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu.
{{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1589|1590|1591|1592|1593|1594|1595|1596|1597}}
[[File:Lucas van Valkenborch - View of Antwerp with the Frozen Schelde - WGA24261.jpg|thumb|350px|right|[[Lucas van Valkenborch]], ''Visa di [[Anversa]]'' (1593)]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1593 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1593]
[[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]]
89mj5jro99a122r22jozx1msfzzi9vb
1594
0
27817
407225
2026-10-19T08:38:19Z
Fausta Samaritani
15085
1594
407225
wikitext
text/x-wiki
'''1594''' (MDXCIV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu.
{{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1590|1591|1592|1593|1594|1595|1596|1597|1598}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1594 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1594]
[[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]]
kj3oxo8qp579ykmqotcp0y2due9r4lr
407239
407225
2026-10-19T08:55:16Z
Fausta Samaritani
15085
file
407239
wikitext
text/x-wiki
'''1594''' (MDXCIV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu.
{{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1590|1591|1592|1593|1594|1595|1596|1597|1598}}
[[File:Willem Barentsz at Novaya Zemlya.jpg|thumb|300px|right|Willem Barentsz in ''Novaya Zemlya'' ([[Stati Uniti]]) in u 1594]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1594 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1594]
[[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]]
jg4oej6ivecm8s9e0ls7za48p4gr6ln
1595
0
27818
407226
2026-10-19T08:39:48Z
Fausta Samaritani
15085
1595
407226
wikitext
text/x-wiki
'''1595''' (MDXCV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu.
{{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1591|1592|1593|1594|1595|1596|1597|1598|1599}}
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1595 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1595]
[[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]]
adbmirhslf3udhydk3n86dau9570ljz
407235
407226
2026-10-19T08:49:51Z
Fausta Samaritani
15085
file
407235
wikitext
text/x-wiki
'''1595''' (MDXCV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu.
{{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1570|1580|1590|1600|1610|1591|1592|1593|1594|1595|1596|1597|1598|1599}}
[[File:Embassy to Europe.jpg|thumb|350px|right|[[Carletto Caliari]] ([[1570]]–[[1596]]) è [[Gabriele Caliari]] ([[1568]]–[[1630]]). ''Ambasciata in Europa'', 1595]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1595 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1595]
[[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]]
33g97pupi8yjlk2nvaqog9m2hom4m2y
Volga
0
27819
407236
2026-10-19T08:51:50Z
Articulivitali
28749
Pàgina creata cù "'''A Volga''' hè un fiume di a [[Russia europea]]. Cù una lunghezza di 3.531 km, hè u fiume u più longu d'Europa è u so bacinu idrograficu hè u più vastu di u cuntinente. Nasce in u nordupunente di a Russia è sbocca in u [[Mar Caspiu]]. [[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U so nome hè ''Во́лга'' in russiu, ''İdel'' in tatareu, ''Jul'' o ''Jyl'' in mariu è ''Atăl'' in ciuvasciu. U fiume hè una via d'acqua impurtante è hà avu..."
407236
wikitext
text/x-wiki
'''A Volga''' hè un fiume di a [[Russia europea]]. Cù una lunghezza di 3.531 km, hè u fiume u più longu d'Europa è u so bacinu idrograficu hè u più vastu di u cuntinente. Nasce in u nordupunente di a Russia è sbocca in u [[Mar Caspiu]].
[[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U so nome hè ''Во́лга'' in russiu, ''İdel'' in tatareu, ''Jul'' o ''Jyl'' in mariu è ''Atăl'' in ciuvasciu. U fiume hè una via d'acqua impurtante è hà avutu un rollu maiò in a storia, l'ecunumia è a cultura russie.
== Percorsu ==
=== Surghjente è corsu superiore ===
[[File:Исток Волги 20.jpg|thumb|A surghjente di a Volga in u [[Rialtu di Valdaj]].]] A Volga nasce in u [[Rialtu di Valdaj]], in l'oblast' di [[Tver']], à circa 228 m d'altitudine, vicinu à u paese di Volgo-Verchov'e. In u so corsu superiore passa per parechji picculi laghi, po per i laghi Sterž, Vselug, Peno è Volgo, chì formanu u bacinu di l'Altu Volga.
U fiume s'avvia prima versu u sudeste, attraversa u Valdaj è passa vicinu à [[Ržev]]. Dopu piglia una direzzione versu u nordestu, po gira à sudeste vicinu à [[Rybinsk]]. Quì una diga hà furmatu u [[bacinu di Rybinsk]], alimentatu ancu da i so affluenti Šeksna è Mologa. Più in ghjò, a Volga passa per [[Kostroma]] è ghjunghje à [[Gorodec]], induve una diga hà creatu u bacinu di Gor'kij.
[[File:Rybinsk_Reservoir.jpg|thumb|U [[bacinu di Rybinsk]], annantu à l'Altu Volga.]] A cunfluenza cù l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]], vicinu à [[Nižnij Novgorod]], hè cunsiderata u cunfine trà u corsu superiore è u corsu mediu.
E cità maiò di stu trattu sò [[Tver']], Rybinsk, [[Jaroslavl']], Kostroma è Nižnij Novgorod. Frà l'affluenti impurtanti ci sò a [[Vazuza]], a [[Tverca]], a [[Šoša]], a [[Medvedica (affluente di a Volga)|Medvedica]], a [[Nerl' (affluente di a Volga)|Nerl']], a [[Mologa]], a [[Šeksna]], a [[Kotorosl']], a [[Kostroma (fiume)|Kostroma]], l'[[Unža]] è l'Oka.
=== Corsu mediu ===
[[File:Nizhny_Novgorod._Sunset_view_to_confluense_of_The_Oka_and_The_Volga_rivers_from_Nizhnevolzhskaya_embankment.jpg|thumb|A cunfluenza di l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]] in a Volga, vicinu à [[Nižnij Novgorod]].]] À parte si da Nižnij Novgorod, a Volga scorre di solitu versu u sudeste, attraversendu a parte centrale di a Russia europea. E so rive diventanu asimmetriche: a riva diritta hè più alta, mentre chì quella manca hè più bassa è pianighjante.
A cità più impurtante di stu trattu hè [[Kazan']], capitale di u [[Tatarstanu]]. a Volga passa dinù vicinu à [[Čeboksary]], capitale di a [[Ciuvascia]], è à parechje altre cità, frà e quale [[Lyskovo]], [[Koz'modem'jansk]], [[Zelenodol'sk]] è [[Volžsk]].
[[File:Volga_river_at_Kazan.JPG|thumb|A Volga à [[Kazan']].]] I principali affluenti di u corsu mediu sò u [[Kerženec]], a [[Sura (fiume)|Sura]], a [[Vetluga]], a [[Civil']], a [[Bol'šaja Kokšaga]], a [[Malaja Kokšaga]], l'[[Ilet']], a [[Svijaga]] è a [[Kazanka]].
=== Corsu inferiore ===
Dopu Kazan', u fiume piglia una direzzione versu u mezupunente è riceve da manca a [[Kama (affluente di a Volga)|Kama]], u so affluente u più longu. À stu puntu entre in a regione di a steppa è in u so corsu inferiore. A riva diritta, più alta è ripida, hè marcata da e [[Alture di a Volga]], mentre chì a riva manca hè larga è piatta.
A Volga hè sbarratu da parechje dighe, chì anu furmatu grandi bacini artificiali. Vicinu à [[Volgograd]], u fiume gira torna versu u sudeste è passa à poca distanza da u [[Don (fiume)|Don]]. I dui fiumi sò cunnessi da u [[Canale Volga-Don]].
[[File:Canalvolgadon.jpg|thumb|U [[Canale Volga-Don]].]] Più in ghjò, a Volga entre in a [[Depressione Caspia]] è si divide in numerosi rami. U più impurtante hè l'[[Achtuba]].
E cità maiò di u corsu inferiore sò [[Ul'janovsk]], [[Togliatti]], [[Samara]], [[Saratov]], Volgograd è [[Astrachan']], situata in u delta. Trà l'affluenti di stu trattu si trovanu u [[Bol'šoj Čeremšan]], l'[[Usa (affluente di a Volga)|Usa]], u [[Sok]], a [[Samara (fiume)|Samara]], u [[Bol'šoj Irgiz]], u [[Malyj Irgiz]], a [[Tereška]], l'[[Eruslan]] è l'Achtuba.
=== Delta ===
[[File:Volga_River_Delta_(MODIS_2022-06-05).jpg|thumb|Imagine satellitare di u [[delta di a Volga]], chì sbocca in u [[Mar Caspiu]].]] A Volga forma un vastu delta à a so sbuccatura in u Mar Caspiu, à nordu di Astrachan'. U delta hè cumpostu da numerosi rami, isule è zone umide. Hè un ambiente impurtante per l'acelli è per parechje spezie di pesci.
== Regime idrologicu ==
U regime di a Volga hè marcatu da e variazione staghjunale di temperatura è di precipitazione. A so purtata cresce assai di veranu, quandu si scioglienu a neve è u ghjacciu. In aprile è maghju si verificheghja u massimu annuale: prima di a custruzzione di e dighe, u livellu di l'acqua pudia cresce di parechji metri è a purtata ghjunghje à più di 50.000 m³/s.
D'estate a purtata diminuisce, soprattuttu in lugliu è aostu, per via di l'evapurazione è di a traspirazione di e piante. Di vaghjimu cresce un pocu, po cala torna d'inguernu, quandu u fiume si ghjela. In u corsu superiore u ghjacciu dura di regula da a fine di nuvembre à a mità d'aprile. In a zona di u delta, u periodu di ghjacciu hè più cortu.
A purtata media hè d'intornu à 180 m³/s vicinu à Tver', 1.100 m³/s vicinu à Jaroslavl', 3.000 m³/s vicinu à Nižnij Novgorod, 7.720 m³/s à Samara è 8.060 m³/s à Volgograd. U vulume d'acqua chì ghjunghje ogni annu in u Mar Caspiu hè stimatu à circa 250 km³.
== Bacinu idrograficu ==
[[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U bacinu idrograficu di a Volga copre circa 1.360.000 km², vale à dì una parte impurtante di a Russia europea. Si stende da e pianure occidentale sin'à u pede occidentale di l'[[Urali]]. U territoriu hè in maiò parte pianighjante, benchì ci sianu rilievi bassi è ondulati. À u sudu, u bassu corsu attraversa a Depressione Caspia, induve u terrenu hè sottu à u livellu mediu di u mare.
A vegetazione cambia secondu e regione. U nordu di u bacinu hè cupartu da a [[taiga]], chì più à punente lascia piazza à e fureste miste. U corsu mediu si trova trà a zona di taiga, à nordu, è quella di steppa, à sudu. U bassu corsu attraversa a steppa, chì diventa sempre più arida versu u Mar Caspiu.
== Impurtanza ecunomica ==
A Volga hè una di e vie di trasportu più impurtante di a Russia. Nanzu à u sviluppu di e ferrovie, i fiumi eranu trà e poche vie di cumunicazione pussibule in un territoriu vastu è cù poche strade. Oghje, u bacinu di a Volga hè una di e regione più pupulate è ecunomicamente attive di u paese.
In u Tatarstanu si trovanu impurtanti ghjacimenti di pitroliu, è l'attività d'estrazzione cuntribuisce à l'inquinamentu di l'acqua. U delta è u vicinu Mar Caspiu sò ricchi di pesci. Astrachan' hè un centru impurtante di l'industria di u caviale.
Una reta di canali cunnetta a Volga à parechji mari. U [[Canale Volga-Don]] è u [[Canale Volga-Balticu]] facenu pussibule a navigazione trà u Mar Caspiu, u Mar d'Azov, u Mar Neru, u Mar Balticu è u Mar Biancu. U [[Canale di Mosca]] cunnetta dinù u fiume à a cità di [[Mosca]].
U fiume hè sfruttatu per pruduce energia idroelettrica. A custruzzione di dighe, iniziata à grande scala in l'anni 1930, hà datu nascita à parechji bacini artificiali, frà i quali quelli di Rybinsk, Gor'kij, Samara è Volgograd.
[[File:Volga_Hydroelectric_Station_002_(cropped).JPG|thumb|A [[Centrale idroelettrica di a Volga]], vicinu à Volgograd.]] St’opere anu avutu effetti impurtanti annantu à u flussu di l'acqua è à l'ecosistemi di u fiume.
== Ponti è attraversamenti ==
Decine di ponti attraversanu A Volga. Vicinu à a so surghjente, in Volgo-Verchov'e, ci hè una piccula verga di legnu. U ponte più longu hè u [[Ponte Prezidentskij]], vicinu à Ul'janovsk, chì misura circa 5.825 m.
À Nižnij Novgorod, una funivia inaugurata in u 2012 attraversa u fiume. A so lunghezza tutale hè di 3.661 m, di i quali 861 m passanu sopra à l'acqua.
== a Volga in a storia ==
U bassu corsu di a Volga hè statu abitatu dapoi l'antichità. In u primu millenniu nanzu à Cristu, a regione era frequentata da Sciti è da parechji populi di steppa. U geugrafu grecu [[Claudio Tolomeo]] mintuveghja u fiume in a so opera ''Geografia'', induve u chjama Rha, un nome chì saria statu adupratu da i Sciti.
In u Medievu, u bacinu di a Volga era à l'incrociu di rotte cummerciale è di populi. Trà u VII è u XIII seculu, a [[Bulgaria di a Volga]] si sviluppò vicinu à a cunfluenza di a Volga cù a Kama. U bassu corsu era sottu à l'influenza di u [[Khaganatu di Khazaria]]. E cità d'Atil, Saqsin è Saraj eranu centri impurtanti di a regione.
A Volga facia parte d'una via cummerciale chì ligava a [[Scandinavia]], a Rus', a Bulgaria di a Volga, a Khazaria è a [[Persia]]. Dopu à u declinu di u Khaganatu di Rus', a so impurtanza cummerciale diminuì à prò di u [[Dnepr]].
In i seculi dopu, a regione fù cuntrullata da i Kipčaki, i Kimeki è i Monguli. L'[[Orda d'Oru]] ebbe una influenza maiò annantu à u bassu corsu è lasciò una impronta prufonda in a storia di u statu russiu. Dopu à a so caduta, si furmonu i khanati di [[Kazan']] è d'[[Astrachan']]. A cunquista di ste regione da parte di a Russia, in u XVI seculu, allargò u cuntrollu russiu longu à tuttu u fiume.
A Volga hè ligatu à a cultura è à a tradizione russie. U fiume hè mintuvatu in opere literarie cum'è u ''[[Cantu di a schiera d'Igor]]'' è hè u sughjettu di a famosa ''[[Canzona di i battellieri di a Volga]]''.
Durante a [[Guerra civile russia]], a Volga, in particulare u so bassu corsu, fù una linea di cunfrontu trà e forze rivale. In u 1918, a flotta rossa di a Volga participò à l'operazioni militare in a regione di Kazan' è longu à a Kama.
À parte da l'anni 1930, u guvernu suvieticu custruì grande dighe idroelettriche. A furmazione di i bacini artificiali purtò à u spiazzamentu furzatu di numerose persone è à a perdita di lochi storichi. A cità di Mologa, per esempiu, fù summersa da u bacinu di Rybinsk. A custruzzione di a diga d'Uglič purtò dinù à a sparizione d'anziani paesi è di monasteri.
Durante a [[Battaglia di Stalingrad]], a cità oghje chjamata Volgograd fù u locu d'una di e battaglie più sanguinose di a [[Seconda guerra mundiale]]. U cuntrollu di a Volga era strategicu, postu chì u fiume era una via di trasportu vitale trà a Russia è u Mar Caspiu.
[[File:Soviet_marines-in_the_battle_of_stalingrad_volga_banks.jpg|thumb|Fanti di marina suvietichi annantu à e rive di a Volga durante a [[Battaglia di Stalingrad]].]] A regione di a Volga hè stata dinù a casa d'una minurità di [[Tedeschi di a Volga]]. Trà e duie guerre mundiale, una parte di u territoriu fù urganizata cum'è republica autonoma in l'Unione Suvietica.
== Da vede dinù ==
* [[Fiumi più longhi d'Europa]]
* [[Geugrafia di a Russia]]
* [[Bassupianu Sarmaticu]]
==Note==
<references/>
[[Categoria:Volga]]
cpzk9gpk40vb4zr3huthmi1v4udyn4o
407237
407236
2026-10-19T08:54:49Z
Articulivitali
28749
/* Surghjente è corsu superiore */
407237
wikitext
text/x-wiki
'''A Volga''' hè un fiume di a [[Russia europea]]. Cù una lunghezza di 3.531 km, hè u fiume u più longu d'Europa è u so bacinu idrograficu hè u più vastu di u cuntinente. Nasce in u nordupunente di a Russia è sbocca in u [[Mar Caspiu]].
[[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U so nome hè ''Во́лга'' in russiu, ''İdel'' in tatareu, ''Jul'' o ''Jyl'' in mariu è ''Atăl'' in ciuvasciu. U fiume hè una via d'acqua impurtante è hà avutu un rollu maiò in a storia, l'ecunumia è a cultura russie.
== Percorsu ==
=== Surghjente è corsu superiore ===
[[File:Исток Волги 20.jpg|thumb|A surghjente di a Volga in u [[Rialtu di Valdaj]].]] A Volga nasce in u [[Rialtu di Valdaj]], in l'oblast' di [[Tver']], à circa 228 m d'altitudine, vicinu à u paese di Volgo-Verchov'e. In u so corsu superiore passa per parechji picculi laghi, po per i laghi Sterž, Vselug, Peno è Volgo, chì formanu u bacinu di l'Altu Volga.
U fiume s'avvia prima versu u sudeste, attraversa u Valdaj è passa vicinu à [[Ržev]]. Dopu piglia una direzzione versu u nordestu, po gira à sudeste vicinu à [[Rybinsk]]. Quì una diga hà furmatu u [[bacinu di Rybinsk]], alimentatu ancu da i so affluenti Šeksna è Mologa. Più in ghjò, a Volga passa per [[Kostroma]] è ghjunghje à [[Gorodec]], induve una diga hà creatu u bacinu di Gor'kij.
[[File:Rybinsk (Écluse de) -08.jpg|thumb|U [[bacinu di Rybinsk]], annantu à l'Altu Volga.]] A cunfluenza cù l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]], vicinu à [[Nižnij Novgorod]], hè cunsiderata u cunfine trà u corsu superiore è u corsu mediu.
E cità maiò di stu trattu sò [[Tver']], Rybinsk, [[Jaroslavl']], Kostroma è Nižnij Novgorod. Frà l'affluenti impurtanti ci sò a [[Vazuza]], a [[Tverca]], a [[Šoša]], a [[Medvedica (affluente di a Volga)|Medvedica]], a [[Nerl' (affluente di a Volga)|Nerl']], a [[Mologa]], a [[Šeksna]], a [[Kotorosl']], a [[Kostroma (fiume)|Kostroma]], l'[[Unža]] è l'Oka.
=== Corsu mediu ===
[[File:Nizhny_Novgorod._Sunset_view_to_confluense_of_The_Oka_and_The_Volga_rivers_from_Nizhnevolzhskaya_embankment.jpg|thumb|A cunfluenza di l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]] in a Volga, vicinu à [[Nižnij Novgorod]].]] À parte si da Nižnij Novgorod, a Volga scorre di solitu versu u sudeste, attraversendu a parte centrale di a Russia europea. E so rive diventanu asimmetriche: a riva diritta hè più alta, mentre chì quella manca hè più bassa è pianighjante.
A cità più impurtante di stu trattu hè [[Kazan']], capitale di u [[Tatarstanu]]. a Volga passa dinù vicinu à [[Čeboksary]], capitale di a [[Ciuvascia]], è à parechje altre cità, frà e quale [[Lyskovo]], [[Koz'modem'jansk]], [[Zelenodol'sk]] è [[Volžsk]].
[[File:Volga_river_at_Kazan.JPG|thumb|A Volga à [[Kazan']].]] I principali affluenti di u corsu mediu sò u [[Kerženec]], a [[Sura (fiume)|Sura]], a [[Vetluga]], a [[Civil']], a [[Bol'šaja Kokšaga]], a [[Malaja Kokšaga]], l'[[Ilet']], a [[Svijaga]] è a [[Kazanka]].
=== Corsu inferiore ===
Dopu Kazan', u fiume piglia una direzzione versu u mezupunente è riceve da manca a [[Kama (affluente di a Volga)|Kama]], u so affluente u più longu. À stu puntu entre in a regione di a steppa è in u so corsu inferiore. A riva diritta, più alta è ripida, hè marcata da e [[Alture di a Volga]], mentre chì a riva manca hè larga è piatta.
A Volga hè sbarratu da parechje dighe, chì anu furmatu grandi bacini artificiali. Vicinu à [[Volgograd]], u fiume gira torna versu u sudeste è passa à poca distanza da u [[Don (fiume)|Don]]. I dui fiumi sò cunnessi da u [[Canale Volga-Don]].
[[File:Canalvolgadon.jpg|thumb|U [[Canale Volga-Don]].]] Più in ghjò, a Volga entre in a [[Depressione Caspia]] è si divide in numerosi rami. U più impurtante hè l'[[Achtuba]].
E cità maiò di u corsu inferiore sò [[Ul'janovsk]], [[Togliatti]], [[Samara]], [[Saratov]], Volgograd è [[Astrachan']], situata in u delta. Trà l'affluenti di stu trattu si trovanu u [[Bol'šoj Čeremšan]], l'[[Usa (affluente di a Volga)|Usa]], u [[Sok]], a [[Samara (fiume)|Samara]], u [[Bol'šoj Irgiz]], u [[Malyj Irgiz]], a [[Tereška]], l'[[Eruslan]] è l'Achtuba.
=== Delta ===
[[File:Volga_River_Delta_(MODIS_2022-06-05).jpg|thumb|Imagine satellitare di u [[delta di a Volga]], chì sbocca in u [[Mar Caspiu]].]] A Volga forma un vastu delta à a so sbuccatura in u Mar Caspiu, à nordu di Astrachan'. U delta hè cumpostu da numerosi rami, isule è zone umide. Hè un ambiente impurtante per l'acelli è per parechje spezie di pesci.
== Regime idrologicu ==
U regime di a Volga hè marcatu da e variazione staghjunale di temperatura è di precipitazione. A so purtata cresce assai di veranu, quandu si scioglienu a neve è u ghjacciu. In aprile è maghju si verificheghja u massimu annuale: prima di a custruzzione di e dighe, u livellu di l'acqua pudia cresce di parechji metri è a purtata ghjunghje à più di 50.000 m³/s.
D'estate a purtata diminuisce, soprattuttu in lugliu è aostu, per via di l'evapurazione è di a traspirazione di e piante. Di vaghjimu cresce un pocu, po cala torna d'inguernu, quandu u fiume si ghjela. In u corsu superiore u ghjacciu dura di regula da a fine di nuvembre à a mità d'aprile. In a zona di u delta, u periodu di ghjacciu hè più cortu.
A purtata media hè d'intornu à 180 m³/s vicinu à Tver', 1.100 m³/s vicinu à Jaroslavl', 3.000 m³/s vicinu à Nižnij Novgorod, 7.720 m³/s à Samara è 8.060 m³/s à Volgograd. U vulume d'acqua chì ghjunghje ogni annu in u Mar Caspiu hè stimatu à circa 250 km³.
== Bacinu idrograficu ==
[[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U bacinu idrograficu di a Volga copre circa 1.360.000 km², vale à dì una parte impurtante di a Russia europea. Si stende da e pianure occidentale sin'à u pede occidentale di l'[[Urali]]. U territoriu hè in maiò parte pianighjante, benchì ci sianu rilievi bassi è ondulati. À u sudu, u bassu corsu attraversa a Depressione Caspia, induve u terrenu hè sottu à u livellu mediu di u mare.
A vegetazione cambia secondu e regione. U nordu di u bacinu hè cupartu da a [[taiga]], chì più à punente lascia piazza à e fureste miste. U corsu mediu si trova trà a zona di taiga, à nordu, è quella di steppa, à sudu. U bassu corsu attraversa a steppa, chì diventa sempre più arida versu u Mar Caspiu.
== Impurtanza ecunomica ==
A Volga hè una di e vie di trasportu più impurtante di a Russia. Nanzu à u sviluppu di e ferrovie, i fiumi eranu trà e poche vie di cumunicazione pussibule in un territoriu vastu è cù poche strade. Oghje, u bacinu di a Volga hè una di e regione più pupulate è ecunomicamente attive di u paese.
In u Tatarstanu si trovanu impurtanti ghjacimenti di pitroliu, è l'attività d'estrazzione cuntribuisce à l'inquinamentu di l'acqua. U delta è u vicinu Mar Caspiu sò ricchi di pesci. Astrachan' hè un centru impurtante di l'industria di u caviale.
Una reta di canali cunnetta a Volga à parechji mari. U [[Canale Volga-Don]] è u [[Canale Volga-Balticu]] facenu pussibule a navigazione trà u Mar Caspiu, u Mar d'Azov, u Mar Neru, u Mar Balticu è u Mar Biancu. U [[Canale di Mosca]] cunnetta dinù u fiume à a cità di [[Mosca]].
U fiume hè sfruttatu per pruduce energia idroelettrica. A custruzzione di dighe, iniziata à grande scala in l'anni 1930, hà datu nascita à parechji bacini artificiali, frà i quali quelli di Rybinsk, Gor'kij, Samara è Volgograd.
[[File:Volga_Hydroelectric_Station_002_(cropped).JPG|thumb|A [[Centrale idroelettrica di a Volga]], vicinu à Volgograd.]] St’opere anu avutu effetti impurtanti annantu à u flussu di l'acqua è à l'ecosistemi di u fiume.
== Ponti è attraversamenti ==
Decine di ponti attraversanu A Volga. Vicinu à a so surghjente, in Volgo-Verchov'e, ci hè una piccula verga di legnu. U ponte più longu hè u [[Ponte Prezidentskij]], vicinu à Ul'janovsk, chì misura circa 5.825 m.
À Nižnij Novgorod, una funivia inaugurata in u 2012 attraversa u fiume. A so lunghezza tutale hè di 3.661 m, di i quali 861 m passanu sopra à l'acqua.
== a Volga in a storia ==
U bassu corsu di a Volga hè statu abitatu dapoi l'antichità. In u primu millenniu nanzu à Cristu, a regione era frequentata da Sciti è da parechji populi di steppa. U geugrafu grecu [[Claudio Tolomeo]] mintuveghja u fiume in a so opera ''Geografia'', induve u chjama Rha, un nome chì saria statu adupratu da i Sciti.
In u Medievu, u bacinu di a Volga era à l'incrociu di rotte cummerciale è di populi. Trà u VII è u XIII seculu, a [[Bulgaria di a Volga]] si sviluppò vicinu à a cunfluenza di a Volga cù a Kama. U bassu corsu era sottu à l'influenza di u [[Khaganatu di Khazaria]]. E cità d'Atil, Saqsin è Saraj eranu centri impurtanti di a regione.
A Volga facia parte d'una via cummerciale chì ligava a [[Scandinavia]], a Rus', a Bulgaria di a Volga, a Khazaria è a [[Persia]]. Dopu à u declinu di u Khaganatu di Rus', a so impurtanza cummerciale diminuì à prò di u [[Dnepr]].
In i seculi dopu, a regione fù cuntrullata da i Kipčaki, i Kimeki è i Monguli. L'[[Orda d'Oru]] ebbe una influenza maiò annantu à u bassu corsu è lasciò una impronta prufonda in a storia di u statu russiu. Dopu à a so caduta, si furmonu i khanati di [[Kazan']] è d'[[Astrachan']]. A cunquista di ste regione da parte di a Russia, in u XVI seculu, allargò u cuntrollu russiu longu à tuttu u fiume.
A Volga hè ligatu à a cultura è à a tradizione russie. U fiume hè mintuvatu in opere literarie cum'è u ''[[Cantu di a schiera d'Igor]]'' è hè u sughjettu di a famosa ''[[Canzona di i battellieri di a Volga]]''.
Durante a [[Guerra civile russia]], a Volga, in particulare u so bassu corsu, fù una linea di cunfrontu trà e forze rivale. In u 1918, a flotta rossa di a Volga participò à l'operazioni militare in a regione di Kazan' è longu à a Kama.
À parte da l'anni 1930, u guvernu suvieticu custruì grande dighe idroelettriche. A furmazione di i bacini artificiali purtò à u spiazzamentu furzatu di numerose persone è à a perdita di lochi storichi. A cità di Mologa, per esempiu, fù summersa da u bacinu di Rybinsk. A custruzzione di a diga d'Uglič purtò dinù à a sparizione d'anziani paesi è di monasteri.
Durante a [[Battaglia di Stalingrad]], a cità oghje chjamata Volgograd fù u locu d'una di e battaglie più sanguinose di a [[Seconda guerra mundiale]]. U cuntrollu di a Volga era strategicu, postu chì u fiume era una via di trasportu vitale trà a Russia è u Mar Caspiu.
[[File:Soviet_marines-in_the_battle_of_stalingrad_volga_banks.jpg|thumb|Fanti di marina suvietichi annantu à e rive di a Volga durante a [[Battaglia di Stalingrad]].]] A regione di a Volga hè stata dinù a casa d'una minurità di [[Tedeschi di a Volga]]. Trà e duie guerre mundiale, una parte di u territoriu fù urganizata cum'è republica autonoma in l'Unione Suvietica.
== Da vede dinù ==
* [[Fiumi più longhi d'Europa]]
* [[Geugrafia di a Russia]]
* [[Bassupianu Sarmaticu]]
==Note==
<references/>
[[Categoria:Volga]]
54bt4m9rqhl8rnjhupshrmbizxkp3rr
407238
407237
2026-10-19T08:55:13Z
Articulivitali
28749
/* Surghjente è corsu superiore */
407238
wikitext
text/x-wiki
'''A Volga''' hè un fiume di a [[Russia europea]]. Cù una lunghezza di 3.531 km, hè u fiume u più longu d'Europa è u so bacinu idrograficu hè u più vastu di u cuntinente. Nasce in u nordupunente di a Russia è sbocca in u [[Mar Caspiu]].
[[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U so nome hè ''Во́лга'' in russiu, ''İdel'' in tatareu, ''Jul'' o ''Jyl'' in mariu è ''Atăl'' in ciuvasciu. U fiume hè una via d'acqua impurtante è hà avutu un rollu maiò in a storia, l'ecunumia è a cultura russie.
== Percorsu ==
=== Surghjente è corsu superiore ===
[[File:Исток Волги 20.jpg|thumb|A surghjente di a Volga in u [[Rialtu di Valdaj]].]] A Volga nasce in u [[Rialtu di Valdaj]], in l'oblast' di [[Tver']], à circa 228 m d'altitudine, vicinu à u paese di Volgo-Verchov'e. In u so corsu superiore passa per parechji picculi laghi, po per i laghi Sterž, Vselug, Peno è Volgo, chì formanu u bacinu di l'Altu Volga.
U fiume s'avvia prima versu u sudeste, attraversa u Valdaj è passa vicinu à [[Ržev]]. Dopu piglia una direzzione versu u nordestu, po gira à sudeste vicinu à [[Rybinsk]]. Quì una diga hà furmatu u [[bacinu di Rybinsk]], alimentatu ancu da i so affluenti Šeksna è Mologa. Più in ghjò, a Volga passa per [[Kostroma]] è ghjunghje à [[Gorodec]], induve una diga hà creatu u bacinu di Gor'kij.
[[File:Rybinsk (Écluse de) -08.jpg|thumb|U [[bacinu di Rybinsk]], annantu à l'Alta Volga.]] A cunfluenza cù l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]], vicinu à [[Nižnij Novgorod]], hè cunsiderata u cunfine trà u corsu superiore è u corsu mediu.
E cità maiò di stu trattu sò [[Tver']], Rybinsk, [[Jaroslavl']], Kostroma è Nižnij Novgorod. Frà l'affluenti impurtanti ci sò a [[Vazuza]], a [[Tverca]], a [[Šoša]], a [[Medvedica (affluente di a Volga)|Medvedica]], a [[Nerl' (affluente di a Volga)|Nerl']], a [[Mologa]], a [[Šeksna]], a [[Kotorosl']], a [[Kostroma (fiume)|Kostroma]], l'[[Unža]] è l'Oka.
=== Corsu mediu ===
[[File:Nizhny_Novgorod._Sunset_view_to_confluense_of_The_Oka_and_The_Volga_rivers_from_Nizhnevolzhskaya_embankment.jpg|thumb|A cunfluenza di l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]] in a Volga, vicinu à [[Nižnij Novgorod]].]] À parte si da Nižnij Novgorod, a Volga scorre di solitu versu u sudeste, attraversendu a parte centrale di a Russia europea. E so rive diventanu asimmetriche: a riva diritta hè più alta, mentre chì quella manca hè più bassa è pianighjante.
A cità più impurtante di stu trattu hè [[Kazan']], capitale di u [[Tatarstanu]]. a Volga passa dinù vicinu à [[Čeboksary]], capitale di a [[Ciuvascia]], è à parechje altre cità, frà e quale [[Lyskovo]], [[Koz'modem'jansk]], [[Zelenodol'sk]] è [[Volžsk]].
[[File:Volga_river_at_Kazan.JPG|thumb|A Volga à [[Kazan']].]] I principali affluenti di u corsu mediu sò u [[Kerženec]], a [[Sura (fiume)|Sura]], a [[Vetluga]], a [[Civil']], a [[Bol'šaja Kokšaga]], a [[Malaja Kokšaga]], l'[[Ilet']], a [[Svijaga]] è a [[Kazanka]].
=== Corsu inferiore ===
Dopu Kazan', u fiume piglia una direzzione versu u mezupunente è riceve da manca a [[Kama (affluente di a Volga)|Kama]], u so affluente u più longu. À stu puntu entre in a regione di a steppa è in u so corsu inferiore. A riva diritta, più alta è ripida, hè marcata da e [[Alture di a Volga]], mentre chì a riva manca hè larga è piatta.
A Volga hè sbarratu da parechje dighe, chì anu furmatu grandi bacini artificiali. Vicinu à [[Volgograd]], u fiume gira torna versu u sudeste è passa à poca distanza da u [[Don (fiume)|Don]]. I dui fiumi sò cunnessi da u [[Canale Volga-Don]].
[[File:Canalvolgadon.jpg|thumb|U [[Canale Volga-Don]].]] Più in ghjò, a Volga entre in a [[Depressione Caspia]] è si divide in numerosi rami. U più impurtante hè l'[[Achtuba]].
E cità maiò di u corsu inferiore sò [[Ul'janovsk]], [[Togliatti]], [[Samara]], [[Saratov]], Volgograd è [[Astrachan']], situata in u delta. Trà l'affluenti di stu trattu si trovanu u [[Bol'šoj Čeremšan]], l'[[Usa (affluente di a Volga)|Usa]], u [[Sok]], a [[Samara (fiume)|Samara]], u [[Bol'šoj Irgiz]], u [[Malyj Irgiz]], a [[Tereška]], l'[[Eruslan]] è l'Achtuba.
=== Delta ===
[[File:Volga_River_Delta_(MODIS_2022-06-05).jpg|thumb|Imagine satellitare di u [[delta di a Volga]], chì sbocca in u [[Mar Caspiu]].]] A Volga forma un vastu delta à a so sbuccatura in u Mar Caspiu, à nordu di Astrachan'. U delta hè cumpostu da numerosi rami, isule è zone umide. Hè un ambiente impurtante per l'acelli è per parechje spezie di pesci.
== Regime idrologicu ==
U regime di a Volga hè marcatu da e variazione staghjunale di temperatura è di precipitazione. A so purtata cresce assai di veranu, quandu si scioglienu a neve è u ghjacciu. In aprile è maghju si verificheghja u massimu annuale: prima di a custruzzione di e dighe, u livellu di l'acqua pudia cresce di parechji metri è a purtata ghjunghje à più di 50.000 m³/s.
D'estate a purtata diminuisce, soprattuttu in lugliu è aostu, per via di l'evapurazione è di a traspirazione di e piante. Di vaghjimu cresce un pocu, po cala torna d'inguernu, quandu u fiume si ghjela. In u corsu superiore u ghjacciu dura di regula da a fine di nuvembre à a mità d'aprile. In a zona di u delta, u periodu di ghjacciu hè più cortu.
A purtata media hè d'intornu à 180 m³/s vicinu à Tver', 1.100 m³/s vicinu à Jaroslavl', 3.000 m³/s vicinu à Nižnij Novgorod, 7.720 m³/s à Samara è 8.060 m³/s à Volgograd. U vulume d'acqua chì ghjunghje ogni annu in u Mar Caspiu hè stimatu à circa 250 km³.
== Bacinu idrograficu ==
[[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U bacinu idrograficu di a Volga copre circa 1.360.000 km², vale à dì una parte impurtante di a Russia europea. Si stende da e pianure occidentale sin'à u pede occidentale di l'[[Urali]]. U territoriu hè in maiò parte pianighjante, benchì ci sianu rilievi bassi è ondulati. À u sudu, u bassu corsu attraversa a Depressione Caspia, induve u terrenu hè sottu à u livellu mediu di u mare.
A vegetazione cambia secondu e regione. U nordu di u bacinu hè cupartu da a [[taiga]], chì più à punente lascia piazza à e fureste miste. U corsu mediu si trova trà a zona di taiga, à nordu, è quella di steppa, à sudu. U bassu corsu attraversa a steppa, chì diventa sempre più arida versu u Mar Caspiu.
== Impurtanza ecunomica ==
A Volga hè una di e vie di trasportu più impurtante di a Russia. Nanzu à u sviluppu di e ferrovie, i fiumi eranu trà e poche vie di cumunicazione pussibule in un territoriu vastu è cù poche strade. Oghje, u bacinu di a Volga hè una di e regione più pupulate è ecunomicamente attive di u paese.
In u Tatarstanu si trovanu impurtanti ghjacimenti di pitroliu, è l'attività d'estrazzione cuntribuisce à l'inquinamentu di l'acqua. U delta è u vicinu Mar Caspiu sò ricchi di pesci. Astrachan' hè un centru impurtante di l'industria di u caviale.
Una reta di canali cunnetta a Volga à parechji mari. U [[Canale Volga-Don]] è u [[Canale Volga-Balticu]] facenu pussibule a navigazione trà u Mar Caspiu, u Mar d'Azov, u Mar Neru, u Mar Balticu è u Mar Biancu. U [[Canale di Mosca]] cunnetta dinù u fiume à a cità di [[Mosca]].
U fiume hè sfruttatu per pruduce energia idroelettrica. A custruzzione di dighe, iniziata à grande scala in l'anni 1930, hà datu nascita à parechji bacini artificiali, frà i quali quelli di Rybinsk, Gor'kij, Samara è Volgograd.
[[File:Volga_Hydroelectric_Station_002_(cropped).JPG|thumb|A [[Centrale idroelettrica di a Volga]], vicinu à Volgograd.]] St’opere anu avutu effetti impurtanti annantu à u flussu di l'acqua è à l'ecosistemi di u fiume.
== Ponti è attraversamenti ==
Decine di ponti attraversanu A Volga. Vicinu à a so surghjente, in Volgo-Verchov'e, ci hè una piccula verga di legnu. U ponte più longu hè u [[Ponte Prezidentskij]], vicinu à Ul'janovsk, chì misura circa 5.825 m.
À Nižnij Novgorod, una funivia inaugurata in u 2012 attraversa u fiume. A so lunghezza tutale hè di 3.661 m, di i quali 861 m passanu sopra à l'acqua.
== a Volga in a storia ==
U bassu corsu di a Volga hè statu abitatu dapoi l'antichità. In u primu millenniu nanzu à Cristu, a regione era frequentata da Sciti è da parechji populi di steppa. U geugrafu grecu [[Claudio Tolomeo]] mintuveghja u fiume in a so opera ''Geografia'', induve u chjama Rha, un nome chì saria statu adupratu da i Sciti.
In u Medievu, u bacinu di a Volga era à l'incrociu di rotte cummerciale è di populi. Trà u VII è u XIII seculu, a [[Bulgaria di a Volga]] si sviluppò vicinu à a cunfluenza di a Volga cù a Kama. U bassu corsu era sottu à l'influenza di u [[Khaganatu di Khazaria]]. E cità d'Atil, Saqsin è Saraj eranu centri impurtanti di a regione.
A Volga facia parte d'una via cummerciale chì ligava a [[Scandinavia]], a Rus', a Bulgaria di a Volga, a Khazaria è a [[Persia]]. Dopu à u declinu di u Khaganatu di Rus', a so impurtanza cummerciale diminuì à prò di u [[Dnepr]].
In i seculi dopu, a regione fù cuntrullata da i Kipčaki, i Kimeki è i Monguli. L'[[Orda d'Oru]] ebbe una influenza maiò annantu à u bassu corsu è lasciò una impronta prufonda in a storia di u statu russiu. Dopu à a so caduta, si furmonu i khanati di [[Kazan']] è d'[[Astrachan']]. A cunquista di ste regione da parte di a Russia, in u XVI seculu, allargò u cuntrollu russiu longu à tuttu u fiume.
A Volga hè ligatu à a cultura è à a tradizione russie. U fiume hè mintuvatu in opere literarie cum'è u ''[[Cantu di a schiera d'Igor]]'' è hè u sughjettu di a famosa ''[[Canzona di i battellieri di a Volga]]''.
Durante a [[Guerra civile russia]], a Volga, in particulare u so bassu corsu, fù una linea di cunfrontu trà e forze rivale. In u 1918, a flotta rossa di a Volga participò à l'operazioni militare in a regione di Kazan' è longu à a Kama.
À parte da l'anni 1930, u guvernu suvieticu custruì grande dighe idroelettriche. A furmazione di i bacini artificiali purtò à u spiazzamentu furzatu di numerose persone è à a perdita di lochi storichi. A cità di Mologa, per esempiu, fù summersa da u bacinu di Rybinsk. A custruzzione di a diga d'Uglič purtò dinù à a sparizione d'anziani paesi è di monasteri.
Durante a [[Battaglia di Stalingrad]], a cità oghje chjamata Volgograd fù u locu d'una di e battaglie più sanguinose di a [[Seconda guerra mundiale]]. U cuntrollu di a Volga era strategicu, postu chì u fiume era una via di trasportu vitale trà a Russia è u Mar Caspiu.
[[File:Soviet_marines-in_the_battle_of_stalingrad_volga_banks.jpg|thumb|Fanti di marina suvietichi annantu à e rive di a Volga durante a [[Battaglia di Stalingrad]].]] A regione di a Volga hè stata dinù a casa d'una minurità di [[Tedeschi di a Volga]]. Trà e duie guerre mundiale, una parte di u territoriu fù urganizata cum'è republica autonoma in l'Unione Suvietica.
== Da vede dinù ==
* [[Fiumi più longhi d'Europa]]
* [[Geugrafia di a Russia]]
* [[Bassupianu Sarmaticu]]
==Note==
<references/>
[[Categoria:Volga]]
7smr4459jca2y8so3h388cyl8lr7jsd
407240
407238
2026-10-19T08:55:57Z
Articulivitali
28749
/* a Volga in a storia */
407240
wikitext
text/x-wiki
'''A Volga''' hè un fiume di a [[Russia europea]]. Cù una lunghezza di 3.531 km, hè u fiume u più longu d'Europa è u so bacinu idrograficu hè u più vastu di u cuntinente. Nasce in u nordupunente di a Russia è sbocca in u [[Mar Caspiu]].
[[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U so nome hè ''Во́лга'' in russiu, ''İdel'' in tatareu, ''Jul'' o ''Jyl'' in mariu è ''Atăl'' in ciuvasciu. U fiume hè una via d'acqua impurtante è hà avutu un rollu maiò in a storia, l'ecunumia è a cultura russie.
== Percorsu ==
=== Surghjente è corsu superiore ===
[[File:Исток Волги 20.jpg|thumb|A surghjente di a Volga in u [[Rialtu di Valdaj]].]] A Volga nasce in u [[Rialtu di Valdaj]], in l'oblast' di [[Tver']], à circa 228 m d'altitudine, vicinu à u paese di Volgo-Verchov'e. In u so corsu superiore passa per parechji picculi laghi, po per i laghi Sterž, Vselug, Peno è Volgo, chì formanu u bacinu di l'Altu Volga.
U fiume s'avvia prima versu u sudeste, attraversa u Valdaj è passa vicinu à [[Ržev]]. Dopu piglia una direzzione versu u nordestu, po gira à sudeste vicinu à [[Rybinsk]]. Quì una diga hà furmatu u [[bacinu di Rybinsk]], alimentatu ancu da i so affluenti Šeksna è Mologa. Più in ghjò, a Volga passa per [[Kostroma]] è ghjunghje à [[Gorodec]], induve una diga hà creatu u bacinu di Gor'kij.
[[File:Rybinsk (Écluse de) -08.jpg|thumb|U [[bacinu di Rybinsk]], annantu à l'Alta Volga.]] A cunfluenza cù l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]], vicinu à [[Nižnij Novgorod]], hè cunsiderata u cunfine trà u corsu superiore è u corsu mediu.
E cità maiò di stu trattu sò [[Tver']], Rybinsk, [[Jaroslavl']], Kostroma è Nižnij Novgorod. Frà l'affluenti impurtanti ci sò a [[Vazuza]], a [[Tverca]], a [[Šoša]], a [[Medvedica (affluente di a Volga)|Medvedica]], a [[Nerl' (affluente di a Volga)|Nerl']], a [[Mologa]], a [[Šeksna]], a [[Kotorosl']], a [[Kostroma (fiume)|Kostroma]], l'[[Unža]] è l'Oka.
=== Corsu mediu ===
[[File:Nizhny_Novgorod._Sunset_view_to_confluense_of_The_Oka_and_The_Volga_rivers_from_Nizhnevolzhskaya_embankment.jpg|thumb|A cunfluenza di l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]] in a Volga, vicinu à [[Nižnij Novgorod]].]] À parte si da Nižnij Novgorod, a Volga scorre di solitu versu u sudeste, attraversendu a parte centrale di a Russia europea. E so rive diventanu asimmetriche: a riva diritta hè più alta, mentre chì quella manca hè più bassa è pianighjante.
A cità più impurtante di stu trattu hè [[Kazan']], capitale di u [[Tatarstanu]]. a Volga passa dinù vicinu à [[Čeboksary]], capitale di a [[Ciuvascia]], è à parechje altre cità, frà e quale [[Lyskovo]], [[Koz'modem'jansk]], [[Zelenodol'sk]] è [[Volžsk]].
[[File:Volga_river_at_Kazan.JPG|thumb|A Volga à [[Kazan']].]] I principali affluenti di u corsu mediu sò u [[Kerženec]], a [[Sura (fiume)|Sura]], a [[Vetluga]], a [[Civil']], a [[Bol'šaja Kokšaga]], a [[Malaja Kokšaga]], l'[[Ilet']], a [[Svijaga]] è a [[Kazanka]].
=== Corsu inferiore ===
Dopu Kazan', u fiume piglia una direzzione versu u mezupunente è riceve da manca a [[Kama (affluente di a Volga)|Kama]], u so affluente u più longu. À stu puntu entre in a regione di a steppa è in u so corsu inferiore. A riva diritta, più alta è ripida, hè marcata da e [[Alture di a Volga]], mentre chì a riva manca hè larga è piatta.
A Volga hè sbarratu da parechje dighe, chì anu furmatu grandi bacini artificiali. Vicinu à [[Volgograd]], u fiume gira torna versu u sudeste è passa à poca distanza da u [[Don (fiume)|Don]]. I dui fiumi sò cunnessi da u [[Canale Volga-Don]].
[[File:Canalvolgadon.jpg|thumb|U [[Canale Volga-Don]].]] Più in ghjò, a Volga entre in a [[Depressione Caspia]] è si divide in numerosi rami. U più impurtante hè l'[[Achtuba]].
E cità maiò di u corsu inferiore sò [[Ul'janovsk]], [[Togliatti]], [[Samara]], [[Saratov]], Volgograd è [[Astrachan']], situata in u delta. Trà l'affluenti di stu trattu si trovanu u [[Bol'šoj Čeremšan]], l'[[Usa (affluente di a Volga)|Usa]], u [[Sok]], a [[Samara (fiume)|Samara]], u [[Bol'šoj Irgiz]], u [[Malyj Irgiz]], a [[Tereška]], l'[[Eruslan]] è l'Achtuba.
=== Delta ===
[[File:Volga_River_Delta_(MODIS_2022-06-05).jpg|thumb|Imagine satellitare di u [[delta di a Volga]], chì sbocca in u [[Mar Caspiu]].]] A Volga forma un vastu delta à a so sbuccatura in u Mar Caspiu, à nordu di Astrachan'. U delta hè cumpostu da numerosi rami, isule è zone umide. Hè un ambiente impurtante per l'acelli è per parechje spezie di pesci.
== Regime idrologicu ==
U regime di a Volga hè marcatu da e variazione staghjunale di temperatura è di precipitazione. A so purtata cresce assai di veranu, quandu si scioglienu a neve è u ghjacciu. In aprile è maghju si verificheghja u massimu annuale: prima di a custruzzione di e dighe, u livellu di l'acqua pudia cresce di parechji metri è a purtata ghjunghje à più di 50.000 m³/s.
D'estate a purtata diminuisce, soprattuttu in lugliu è aostu, per via di l'evapurazione è di a traspirazione di e piante. Di vaghjimu cresce un pocu, po cala torna d'inguernu, quandu u fiume si ghjela. In u corsu superiore u ghjacciu dura di regula da a fine di nuvembre à a mità d'aprile. In a zona di u delta, u periodu di ghjacciu hè più cortu.
A purtata media hè d'intornu à 180 m³/s vicinu à Tver', 1.100 m³/s vicinu à Jaroslavl', 3.000 m³/s vicinu à Nižnij Novgorod, 7.720 m³/s à Samara è 8.060 m³/s à Volgograd. U vulume d'acqua chì ghjunghje ogni annu in u Mar Caspiu hè stimatu à circa 250 km³.
== Bacinu idrograficu ==
[[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U bacinu idrograficu di a Volga copre circa 1.360.000 km², vale à dì una parte impurtante di a Russia europea. Si stende da e pianure occidentale sin'à u pede occidentale di l'[[Urali]]. U territoriu hè in maiò parte pianighjante, benchì ci sianu rilievi bassi è ondulati. À u sudu, u bassu corsu attraversa a Depressione Caspia, induve u terrenu hè sottu à u livellu mediu di u mare.
A vegetazione cambia secondu e regione. U nordu di u bacinu hè cupartu da a [[taiga]], chì più à punente lascia piazza à e fureste miste. U corsu mediu si trova trà a zona di taiga, à nordu, è quella di steppa, à sudu. U bassu corsu attraversa a steppa, chì diventa sempre più arida versu u Mar Caspiu.
== Impurtanza ecunomica ==
A Volga hè una di e vie di trasportu più impurtante di a Russia. Nanzu à u sviluppu di e ferrovie, i fiumi eranu trà e poche vie di cumunicazione pussibule in un territoriu vastu è cù poche strade. Oghje, u bacinu di a Volga hè una di e regione più pupulate è ecunomicamente attive di u paese.
In u Tatarstanu si trovanu impurtanti ghjacimenti di pitroliu, è l'attività d'estrazzione cuntribuisce à l'inquinamentu di l'acqua. U delta è u vicinu Mar Caspiu sò ricchi di pesci. Astrachan' hè un centru impurtante di l'industria di u caviale.
Una reta di canali cunnetta a Volga à parechji mari. U [[Canale Volga-Don]] è u [[Canale Volga-Balticu]] facenu pussibule a navigazione trà u Mar Caspiu, u Mar d'Azov, u Mar Neru, u Mar Balticu è u Mar Biancu. U [[Canale di Mosca]] cunnetta dinù u fiume à a cità di [[Mosca]].
U fiume hè sfruttatu per pruduce energia idroelettrica. A custruzzione di dighe, iniziata à grande scala in l'anni 1930, hà datu nascita à parechji bacini artificiali, frà i quali quelli di Rybinsk, Gor'kij, Samara è Volgograd.
[[File:Volga_Hydroelectric_Station_002_(cropped).JPG|thumb|A [[Centrale idroelettrica di a Volga]], vicinu à Volgograd.]] St’opere anu avutu effetti impurtanti annantu à u flussu di l'acqua è à l'ecosistemi di u fiume.
== Ponti è attraversamenti ==
Decine di ponti attraversanu A Volga. Vicinu à a so surghjente, in Volgo-Verchov'e, ci hè una piccula verga di legnu. U ponte più longu hè u [[Ponte Prezidentskij]], vicinu à Ul'janovsk, chì misura circa 5.825 m.
À Nižnij Novgorod, una funivia inaugurata in u 2012 attraversa u fiume. A so lunghezza tutale hè di 3.661 m, di i quali 861 m passanu sopra à l'acqua.
== a Volga in a storia ==
U bassu corsu di a Volga hè statu abitatu dapoi l'antichità. In u primu millenniu nanzu à Cristu, a regione era frequentata da Sciti è da parechji populi di steppa. U geugrafu grecu [[Claudio Tolomeo]] mintuveghja u fiume in a so opera ''Geografia'', induve u chjama Rha, un nome chì saria statu adupratu da i Sciti.
In u Medievu, u bacinu di a Volga era à l'incrociu di rotte cummerciale è di populi. Trà u VII è u XIII seculu, a [[Bulgaria di a Volga]] si sviluppò vicinu à a cunfluenza di a Volga cù a Kama. U bassu corsu era sottu à l'influenza di u [[Khaganatu di Khazaria]]. E cità d'Atil, Saqsin è Saraj eranu centri impurtanti di a regione.
A Volga facia parte d'una via cummerciale chì ligava a [[Scandinavia]], a Rus', a Bulgaria di a Volga, a Khazaria è a [[Persia]]. Dopu à u declinu di u Khaganatu di Rus', a so impurtanza cummerciale diminuì à prò di u [[Dnepr]].
In i seculi dopu, a regione fù cuntrullata da i Kipčaki, i Kimeki è i Monguli. L'[[Orda d'Oru]] ebbe una influenza maiò annantu à u bassu corsu è lasciò una impronta prufonda in a storia di u statu russiu. Dopu à a so caduta, si furmonu i khanati di [[Kazan']] è d'[[Astrachan']]. A cunquista di ste regione da parte di a Russia, in u XVI seculu, allargò u cuntrollu russiu longu à tuttu u fiume.
A Volga hè ligatu à a cultura è à a tradizione russie. U fiume hè mintuvatu in opere literarie cum'è u ''[[Cantu di a schiera d'Igor]]'' è hè u sughjettu di a famosa ''[[Canzona di i battellieri di a Volga]]''.
Durante a [[Guerra civile russia]], a Volga, in particulare u so bassu corsu, fù una linea di cunfrontu trà e forze rivale. In u 1918, a flotta rossa di a Volga participò à l'operazioni militare in a regione di Kazan' è longu à a Kama.
À parte da l'anni 1930, u guvernu suvieticu custruì grande dighe idroelettriche. A furmazione di i bacini artificiali purtò à u spiazzamentu furzatu di numerose persone è à a perdita di lochi storichi. A cità di Mologa, per esempiu, fù summersa da u bacinu di Rybinsk. A custruzzione di a diga d'Uglič purtò dinù à a sparizione d'anziani paesi è di monasteri.
Durante a [[Battaglia di Stalingrad]], a cità oghje chjamata Volgograd fù u locu d'una di e battaglie più sanguinose di a [[Seconda guerra mundiale]]. U cuntrollu di a Volga era strategicu, postu chì u fiume era una via di trasportu vitale trà a Russia è u Mar Caspiu.
[[File:Soviet_marines-in_the_battle_of_stalingrad_volga_banks.jpg|thumb|Suldati di marina suvietichi annantu à e rive di a Volga durante a [[Battaglia di Stalingrad]].]] A regione di a Volga hè stata dinù a casa d'una minurità di [[Tedeschi di a Volga]]. Trà e duie guerre mundiale, una parte di u territoriu fù urganizata cum'è republica autonoma in l'Unione Suvietica.
== Da vede dinù ==
* [[Fiumi più longhi d'Europa]]
* [[Geugrafia di a Russia]]
* [[Bassupianu Sarmaticu]]
==Note==
<references/>
[[Categoria:Volga]]
6pl5efl8390b10d44sjzupn11bcm55q
407246
407240
2026-10-19T09:22:29Z
Fausta Samaritani
15085
/* Note */ categoria
407246
wikitext
text/x-wiki
'''A Volga''' hè un fiume di a [[Russia europea]]. Cù una lunghezza di 3.531 km, hè u fiume u più longu d'Europa è u so bacinu idrograficu hè u più vastu di u cuntinente. Nasce in u nordupunente di a Russia è sbocca in u [[Mar Caspiu]].
[[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U so nome hè ''Во́лга'' in russiu, ''İdel'' in tatareu, ''Jul'' o ''Jyl'' in mariu è ''Atăl'' in ciuvasciu. U fiume hè una via d'acqua impurtante è hà avutu un rollu maiò in a storia, l'ecunumia è a cultura russie.
== Percorsu ==
=== Surghjente è corsu superiore ===
[[File:Исток Волги 20.jpg|thumb|A surghjente di a Volga in u [[Rialtu di Valdaj]].]] A Volga nasce in u [[Rialtu di Valdaj]], in l'oblast' di [[Tver']], à circa 228 m d'altitudine, vicinu à u paese di Volgo-Verchov'e. In u so corsu superiore passa per parechji picculi laghi, po per i laghi Sterž, Vselug, Peno è Volgo, chì formanu u bacinu di l'Altu Volga.
U fiume s'avvia prima versu u sudeste, attraversa u Valdaj è passa vicinu à [[Ržev]]. Dopu piglia una direzzione versu u nordestu, po gira à sudeste vicinu à [[Rybinsk]]. Quì una diga hà furmatu u [[bacinu di Rybinsk]], alimentatu ancu da i so affluenti Šeksna è Mologa. Più in ghjò, a Volga passa per [[Kostroma]] è ghjunghje à [[Gorodec]], induve una diga hà creatu u bacinu di Gor'kij.
[[File:Rybinsk (Écluse de) -08.jpg|thumb|U [[bacinu di Rybinsk]], annantu à l'Alta Volga.]] A cunfluenza cù l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]], vicinu à [[Nižnij Novgorod]], hè cunsiderata u cunfine trà u corsu superiore è u corsu mediu.
E cità maiò di stu trattu sò [[Tver']], Rybinsk, [[Jaroslavl']], Kostroma è Nižnij Novgorod. Frà l'affluenti impurtanti ci sò a [[Vazuza]], a [[Tverca]], a [[Šoša]], a [[Medvedica (affluente di a Volga)|Medvedica]], a [[Nerl' (affluente di a Volga)|Nerl']], a [[Mologa]], a [[Šeksna]], a [[Kotorosl']], a [[Kostroma (fiume)|Kostroma]], l'[[Unža]] è l'Oka.
=== Corsu mediu ===
[[File:Nizhny_Novgorod._Sunset_view_to_confluense_of_The_Oka_and_The_Volga_rivers_from_Nizhnevolzhskaya_embankment.jpg|thumb|A cunfluenza di l'[[Oka (affluente di a Volga)|Oka]] in a Volga, vicinu à [[Nižnij Novgorod]].]] À parte si da Nižnij Novgorod, a Volga scorre di solitu versu u sudeste, attraversendu a parte centrale di a Russia europea. E so rive diventanu asimmetriche: a riva diritta hè più alta, mentre chì quella manca hè più bassa è pianighjante.
A cità più impurtante di stu trattu hè [[Kazan']], capitale di u [[Tatarstanu]]. a Volga passa dinù vicinu à [[Čeboksary]], capitale di a [[Ciuvascia]], è à parechje altre cità, frà e quale [[Lyskovo]], [[Koz'modem'jansk]], [[Zelenodol'sk]] è [[Volžsk]].
[[File:Volga_river_at_Kazan.JPG|thumb|A Volga à [[Kazan']].]] I principali affluenti di u corsu mediu sò u [[Kerženec]], a [[Sura (fiume)|Sura]], a [[Vetluga]], a [[Civil']], a [[Bol'šaja Kokšaga]], a [[Malaja Kokšaga]], l'[[Ilet']], a [[Svijaga]] è a [[Kazanka]].
=== Corsu inferiore ===
Dopu Kazan', u fiume piglia una direzzione versu u mezupunente è riceve da manca a [[Kama (affluente di a Volga)|Kama]], u so affluente u più longu. À stu puntu entre in a regione di a steppa è in u so corsu inferiore. A riva diritta, più alta è ripida, hè marcata da e [[Alture di a Volga]], mentre chì a riva manca hè larga è piatta.
A Volga hè sbarratu da parechje dighe, chì anu furmatu grandi bacini artificiali. Vicinu à [[Volgograd]], u fiume gira torna versu u sudeste è passa à poca distanza da u [[Don (fiume)|Don]]. I dui fiumi sò cunnessi da u [[Canale Volga-Don]].
[[File:Canalvolgadon.jpg|thumb|U [[Canale Volga-Don]].]] Più in ghjò, a Volga entre in a [[Depressione Caspia]] è si divide in numerosi rami. U più impurtante hè l'[[Achtuba]].
E cità maiò di u corsu inferiore sò [[Ul'janovsk]], [[Togliatti]], [[Samara]], [[Saratov]], Volgograd è [[Astrachan']], situata in u delta. Trà l'affluenti di stu trattu si trovanu u [[Bol'šoj Čeremšan]], l'[[Usa (affluente di a Volga)|Usa]], u [[Sok]], a [[Samara (fiume)|Samara]], u [[Bol'šoj Irgiz]], u [[Malyj Irgiz]], a [[Tereška]], l'[[Eruslan]] è l'Achtuba.
=== Delta ===
[[File:Volga_River_Delta_(MODIS_2022-06-05).jpg|thumb|Imagine satellitare di u [[delta di a Volga]], chì sbocca in u [[Mar Caspiu]].]] A Volga forma un vastu delta à a so sbuccatura in u Mar Caspiu, à nordu di Astrachan'. U delta hè cumpostu da numerosi rami, isule è zone umide. Hè un ambiente impurtante per l'acelli è per parechje spezie di pesci.
== Regime idrologicu ==
U regime di a Volga hè marcatu da e variazione staghjunale di temperatura è di precipitazione. A so purtata cresce assai di veranu, quandu si scioglienu a neve è u ghjacciu. In aprile è maghju si verificheghja u massimu annuale: prima di a custruzzione di e dighe, u livellu di l'acqua pudia cresce di parechji metri è a purtata ghjunghje à più di 50.000 m³/s.
D'estate a purtata diminuisce, soprattuttu in lugliu è aostu, per via di l'evapurazione è di a traspirazione di e piante. Di vaghjimu cresce un pocu, po cala torna d'inguernu, quandu u fiume si ghjela. In u corsu superiore u ghjacciu dura di regula da a fine di nuvembre à a mità d'aprile. In a zona di u delta, u periodu di ghjacciu hè più cortu.
A purtata media hè d'intornu à 180 m³/s vicinu à Tver', 1.100 m³/s vicinu à Jaroslavl', 3.000 m³/s vicinu à Nižnij Novgorod, 7.720 m³/s à Samara è 8.060 m³/s à Volgograd. U vulume d'acqua chì ghjunghje ogni annu in u Mar Caspiu hè stimatu à circa 250 km³.
== Bacinu idrograficu ==
[[File:Volga_basin.png|thumb|Bacinu idrograficu di a Volga]] U bacinu idrograficu di a Volga copre circa 1.360.000 km², vale à dì una parte impurtante di a Russia europea. Si stende da e pianure occidentale sin'à u pede occidentale di l'[[Urali]]. U territoriu hè in maiò parte pianighjante, benchì ci sianu rilievi bassi è ondulati. À u sudu, u bassu corsu attraversa a Depressione Caspia, induve u terrenu hè sottu à u livellu mediu di u mare.
A vegetazione cambia secondu e regione. U nordu di u bacinu hè cupartu da a [[taiga]], chì più à punente lascia piazza à e fureste miste. U corsu mediu si trova trà a zona di taiga, à nordu, è quella di steppa, à sudu. U bassu corsu attraversa a steppa, chì diventa sempre più arida versu u Mar Caspiu.
== Impurtanza ecunomica ==
A Volga hè una di e vie di trasportu più impurtante di a Russia. Nanzu à u sviluppu di e ferrovie, i fiumi eranu trà e poche vie di cumunicazione pussibule in un territoriu vastu è cù poche strade. Oghje, u bacinu di a Volga hè una di e regione più pupulate è ecunomicamente attive di u paese.
In u Tatarstanu si trovanu impurtanti ghjacimenti di pitroliu, è l'attività d'estrazzione cuntribuisce à l'inquinamentu di l'acqua. U delta è u vicinu Mar Caspiu sò ricchi di pesci. Astrachan' hè un centru impurtante di l'industria di u caviale.
Una reta di canali cunnetta a Volga à parechji mari. U [[Canale Volga-Don]] è u [[Canale Volga-Balticu]] facenu pussibule a navigazione trà u Mar Caspiu, u Mar d'Azov, u Mar Neru, u Mar Balticu è u Mar Biancu. U [[Canale di Mosca]] cunnetta dinù u fiume à a cità di [[Mosca]].
U fiume hè sfruttatu per pruduce energia idroelettrica. A custruzzione di dighe, iniziata à grande scala in l'anni 1930, hà datu nascita à parechji bacini artificiali, frà i quali quelli di Rybinsk, Gor'kij, Samara è Volgograd.
[[File:Volga_Hydroelectric_Station_002_(cropped).JPG|thumb|A [[Centrale idroelettrica di a Volga]], vicinu à Volgograd.]] St’opere anu avutu effetti impurtanti annantu à u flussu di l'acqua è à l'ecosistemi di u fiume.
== Ponti è attraversamenti ==
Decine di ponti attraversanu A Volga. Vicinu à a so surghjente, in Volgo-Verchov'e, ci hè una piccula verga di legnu. U ponte più longu hè u [[Ponte Prezidentskij]], vicinu à Ul'janovsk, chì misura circa 5.825 m.
À Nižnij Novgorod, una funivia inaugurata in u 2012 attraversa u fiume. A so lunghezza tutale hè di 3.661 m, di i quali 861 m passanu sopra à l'acqua.
== a Volga in a storia ==
U bassu corsu di a Volga hè statu abitatu dapoi l'antichità. In u primu millenniu nanzu à Cristu, a regione era frequentata da Sciti è da parechji populi di steppa. U geugrafu grecu [[Claudio Tolomeo]] mintuveghja u fiume in a so opera ''Geografia'', induve u chjama Rha, un nome chì saria statu adupratu da i Sciti.
In u Medievu, u bacinu di a Volga era à l'incrociu di rotte cummerciale è di populi. Trà u VII è u XIII seculu, a [[Bulgaria di a Volga]] si sviluppò vicinu à a cunfluenza di a Volga cù a Kama. U bassu corsu era sottu à l'influenza di u [[Khaganatu di Khazaria]]. E cità d'Atil, Saqsin è Saraj eranu centri impurtanti di a regione.
A Volga facia parte d'una via cummerciale chì ligava a [[Scandinavia]], a Rus', a Bulgaria di a Volga, a Khazaria è a [[Persia]]. Dopu à u declinu di u Khaganatu di Rus', a so impurtanza cummerciale diminuì à prò di u [[Dnepr]].
In i seculi dopu, a regione fù cuntrullata da i Kipčaki, i Kimeki è i Monguli. L'[[Orda d'Oru]] ebbe una influenza maiò annantu à u bassu corsu è lasciò una impronta prufonda in a storia di u statu russiu. Dopu à a so caduta, si furmonu i khanati di [[Kazan']] è d'[[Astrachan']]. A cunquista di ste regione da parte di a Russia, in u XVI seculu, allargò u cuntrollu russiu longu à tuttu u fiume.
A Volga hè ligatu à a cultura è à a tradizione russie. U fiume hè mintuvatu in opere literarie cum'è u ''[[Cantu di a schiera d'Igor]]'' è hè u sughjettu di a famosa ''[[Canzona di i battellieri di a Volga]]''.
Durante a [[Guerra civile russia]], a Volga, in particulare u so bassu corsu, fù una linea di cunfrontu trà e forze rivale. In u 1918, a flotta rossa di a Volga participò à l'operazioni militare in a regione di Kazan' è longu à a Kama.
À parte da l'anni 1930, u guvernu suvieticu custruì grande dighe idroelettriche. A furmazione di i bacini artificiali purtò à u spiazzamentu furzatu di numerose persone è à a perdita di lochi storichi. A cità di Mologa, per esempiu, fù summersa da u bacinu di Rybinsk. A custruzzione di a diga d'Uglič purtò dinù à a sparizione d'anziani paesi è di monasteri.
Durante a [[Battaglia di Stalingrad]], a cità oghje chjamata Volgograd fù u locu d'una di e battaglie più sanguinose di a [[Seconda guerra mundiale]]. U cuntrollu di a Volga era strategicu, postu chì u fiume era una via di trasportu vitale trà a Russia è u Mar Caspiu.
[[File:Soviet_marines-in_the_battle_of_stalingrad_volga_banks.jpg|thumb|Suldati di marina suvietichi annantu à e rive di a Volga durante a [[Battaglia di Stalingrad]].]] A regione di a Volga hè stata dinù a casa d'una minurità di [[Tedeschi di a Volga]]. Trà e duie guerre mundiale, una parte di u territoriu fù urganizata cum'è republica autonoma in l'Unione Suvietica.
== Da vede dinù ==
* [[Fiumi più longhi d'Europa]]
* [[Geugrafia di a Russia]]
* [[Bassupianu Sarmaticu]]
==Note==
<references/>
[[Categoria:Volga]]
[[Categoria:Fiumi di l'Europa]]
49c0jmg85840j03aj5dgevgbw9iftau
Categoria:Volga
14
27820
407247
2026-10-19T09:28:50Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407247
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Fiumi]]
j55swooewrby2uabwbhmrv7lvtjsxis
Categoria:Fiumi
14
27821
407248
2026-10-19T09:32:11Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407248
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Geografia]]
kk028t1vu94sdxvcyxph14100whfcf8
407249
407248
2026-10-19T09:33:08Z
Fausta Samaritani
15085
407249
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Giugrafia]]
k15m2mkyspj1mtxoqba1gvmvige4i31
407260
407249
2026-10-19T09:49:28Z
Fausta Samaritani
15085
template
407260
wikitext
text/x-wiki
{{Principale}}
<br>
[[Categoria:Giugrafia]]
gquu3j6cjwqlnb3irnm4svd7wuka4kj
Categoria:Fiumi di l'America meridionali
14
27822
407255
2026-10-19T09:41:16Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407255
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Fiumi]]
j55swooewrby2uabwbhmrv7lvtjsxis
407256
407255
2026-10-19T09:43:34Z
Fausta Samaritani
15085
Fausta Samaritani hà spustatu a pagina [[Categoria:Fiumi di l'America]] à [[Categoria:Fiumi di l'America meridionali]]
407255
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Fiumi]]
j55swooewrby2uabwbhmrv7lvtjsxis
Categoria:Fiumi di l'America
14
27823
407257
2026-10-19T09:43:34Z
Fausta Samaritani
15085
Fausta Samaritani hà spustatu a pagina [[Categoria:Fiumi di l'America]] à [[Categoria:Fiumi di l'America meridionali]]
407257
wikitext
text/x-wiki
#RINVIA [[:Categoria:Fiumi di l'America meridionali]]
5fiy78dsgny0f40hx7w9d3hegprlwih