Wikipedia
cowiki
https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Media
Speciale
Discussione
Utente
Discussioni utente
Wikipedia
Discussioni Wikipedia
File
Discussioni file
MediaWiki
Discussioni MediaWiki
Template
Discussioni template
Aiuto
Discussioni aiuto
Categoria
Discussioni categoria
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
30 di marzu
0
1639
407359
392749
2026-10-21T14:14:19Z
Mistico Dois
16475
407359
wikitext
text/x-wiki
{{Marzu}}
U '''30 di marzu''' hè l'89<sup>u</sup> [[ghjornu]] di l'annu (u 90<sup>u</sup> sì hè bisestile) in u calendariu gregurianu. Restanu 276 ghjorni à a fine di l'annu.
== Avenimenti ==
=== In Corsica ===
== Nascite ==
* [[1853]]: [[Vincent van Gogh]], pittore ulandesi
* [[1892]]: [[Stefan Banach]], matematicu polaccu
== Morti ==
* 2007 : [[Dumenicu Alfonsi | Dumenicu Alfonsi]], militanti autunumistu Corsu
== Celebrazioni ==
=== Santi ===
U beatu '''Amadeu'''.
Amadeu hè natu u 1u ferraghju 1435 à a Corte di Savoia, in una cità chì si chjama oghje Thonon-les-Bains, dipartimentu di a Haute-Savoie. Subitu natu, l'anu fidanzatu à Iolanda, surella di Luigi XI di Francia. L'hà maritata dicesette anni dopu è anu avutu sette figlioli.
A' l'età di 30 anni, Amadeu diventa duca di Piemonte è Savoia cù u nome d'Amadeu IX. Cum'ellu suffria di malcadutu, a moglia l'hà aiutatu à guvernà. Tramindui favurizavanu i poveri è i disgraziati è mantenianu a pace.
Francescu Sforza, duca di Milanu, disse: "Dapertuttu hè megliu à esse riccu chè poveru, for di in u paese di u mio fratellu Amadeu chì aiuta i poveri è scarta i ricchi".
A' Amadeu, i so sciali eranu di pregà è fà penitenza. Quandu omu li rimpruverava di dighjunà troppu, dicia: "Ugnunu u so regime; à mè u dighjunu mi face prò".
Ciò ch'ellu ùn pudia pate, eranu e bestemmie. Quellu chì ghjurava u nome di Diu o di i Santi, devia pagà un'emmenda.
L'anni passavanu è u male impeghjuria. Amadeu a si pigliava cù pazienza. Hè mortu à 37 anni, dopu à 7 anni di regnu, u 30 marzu 1472, in a cità di Vercelli. E so ultime parulle sò state: "Siete ghjusti, tenite caru i poveri, è u Signore derà a pace à u vostru paese".
Etimolugia: da u bassu latinu "ama" (tene caru) è "deus" (Diu).
Csate: Amadei.
Nomi: Amadeo, Amadeu, Amadeus, Amadis, Amédée.[https://adecec.net/adecec/santi/03-marzu.php]
== Ligami esterni ==
* [http://musees-de-corse.ifrance.com/storia.htm Storia di a Corsica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060728213530/http://musees-de-corse.ifrance.com/storia.htm |date=2006-07-28 }}
* [http://adecec.net/almanaccu2007.pdf Almanaccu Adecec 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212080119/http://www.adecec.net/almanaccu2007.pdf |date=2007-02-12 }}
[[Categoria:Ghjornu di marzu| 30]]
b22it6pfnysrfugzv100ohuys8g0mwl
407360
407359
2026-10-21T14:14:36Z
Mistico Dois
16475
407360
wikitext
text/x-wiki
{{Marzu}}
U '''30 di marzu''' hè l'89<sup>u</sup> [[ghjornu]] di l'annu (u 90<sup>u</sup> sì hè bisestile) in u calendariu gregurianu. Restanu 276 ghjorni à a fine di l'annu.
== Avenimenti ==
=== In Corsica ===
== Nascite ==
* [[1853]]: [[Vincent van Gogh]], pittore ulandesu
* [[1892]]: [[Stefan Banach]], matematicu polaccu
== Morti ==
* 2007 : [[Dumenicu Alfonsi | Dumenicu Alfonsi]], militanti autunumistu Corsu
== Celebrazioni ==
=== Santi ===
U beatu '''Amadeu'''.
Amadeu hè natu u 1u ferraghju 1435 à a Corte di Savoia, in una cità chì si chjama oghje Thonon-les-Bains, dipartimentu di a Haute-Savoie. Subitu natu, l'anu fidanzatu à Iolanda, surella di Luigi XI di Francia. L'hà maritata dicesette anni dopu è anu avutu sette figlioli.
A' l'età di 30 anni, Amadeu diventa duca di Piemonte è Savoia cù u nome d'Amadeu IX. Cum'ellu suffria di malcadutu, a moglia l'hà aiutatu à guvernà. Tramindui favurizavanu i poveri è i disgraziati è mantenianu a pace.
Francescu Sforza, duca di Milanu, disse: "Dapertuttu hè megliu à esse riccu chè poveru, for di in u paese di u mio fratellu Amadeu chì aiuta i poveri è scarta i ricchi".
A' Amadeu, i so sciali eranu di pregà è fà penitenza. Quandu omu li rimpruverava di dighjunà troppu, dicia: "Ugnunu u so regime; à mè u dighjunu mi face prò".
Ciò ch'ellu ùn pudia pate, eranu e bestemmie. Quellu chì ghjurava u nome di Diu o di i Santi, devia pagà un'emmenda.
L'anni passavanu è u male impeghjuria. Amadeu a si pigliava cù pazienza. Hè mortu à 37 anni, dopu à 7 anni di regnu, u 30 marzu 1472, in a cità di Vercelli. E so ultime parulle sò state: "Siete ghjusti, tenite caru i poveri, è u Signore derà a pace à u vostru paese".
Etimolugia: da u bassu latinu "ama" (tene caru) è "deus" (Diu).
Csate: Amadei.
Nomi: Amadeo, Amadeu, Amadeus, Amadis, Amédée.[https://adecec.net/adecec/santi/03-marzu.php]
== Ligami esterni ==
* [http://musees-de-corse.ifrance.com/storia.htm Storia di a Corsica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060728213530/http://musees-de-corse.ifrance.com/storia.htm |date=2006-07-28 }}
* [http://adecec.net/almanaccu2007.pdf Almanaccu Adecec 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212080119/http://www.adecec.net/almanaccu2007.pdf |date=2007-02-12 }}
[[Categoria:Ghjornu di marzu| 30]]
n1gp59wwqn14wau0911hm3ymekzviuc
29 di lugliu
0
1760
407361
391473
2026-10-21T14:15:50Z
Mistico Dois
16475
407361
wikitext
text/x-wiki
{{lugliu}}
U '''29 di lugliu''' hè u 210esimu ghjornu (u 211esimu ghjornu s'è l'annata hè bisesta) di u calendariu gregorianu.
== Evenimenti ==
== Nascite ==
== Morte ==
* [[1890]]: [[Vincent van Gogh]], pittore ulandesu
== Celebrazione ==
=== Feste ===
=== I Santi ===
Santa '''Marta'''.
Secondu u Vangellu, '''Marta''' era a surella di Maria Maddalena è di Lazaru. Era una donna affaccendata è, quandu Ghjesù capitava in Bettania, stava in casa soia. Mentre chì Marta travagliava per ricevelu à a megliu, Maria Maddalena si ne stava cun ellu è u stava à sente incantata.
Un ghjornu, Marta li ne fece u rimproveru dicendu ch'ella facia megliu di aiutalla. Allora, Ghjesù disse:
- O Marta ! Maria Maddalena hà sceltu a più bella parte è, issa parte, ùn li serà micca tolta.
Un'altra volta Ghjesù ghjunse allora chì Lazaru era mortu da quattru ghjorni.
- O Ghjesù - disse Marta -, sì tù ti ere statu quì, u mio fratellu ùn serebbi mortu.
E Ghjesù rispose:
- Sò a Misericordia è a vita. Quellu chì hà fede in mè ùn cunnuscerà mai a morte. U to fratellu risusciterà.
E' Lazaru escì da a tomba.
U cultu di Santa Marta si hè spartu più di mille anni dopu, in Provenza, à l'epica di e Cruciate, quand'elli anu contu chì a famiglia di Marta si ne era venuta à stà custì, Maria Maddalena à a Santa Balma, Lazaru in Marseglia, è Maria in Tarascone (duv'ella hè a Santa Patrona di a cità).
Etimolugia: da l'araùeicu "marta" (donna, patrona).
Nomi: Marfa, Marfenia, Marfonka, Marfoucha, Mart, Marta, Martella, Marth, Martha, Marthe, Marthena, Martie, Martita, Martje, Marty, Mat, Mattie, Mattje, Matty, Moireach, Patty.
Paesi è cità: Ecchisi Trascona, Castres.
Litteratura: Una legenda conta chì Marta hà strangulatu a Tarasca, issu dragu femina chì si manhjava i zitelli. Cf "Mireio" di Federiccu Mistral.[https://adecec.net/adecec/santi/07-lugliu.php]
== In Corsica ==
== Ligami ==
* [http://adecec.net/almanaccu2006.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422085036/http://adecec.net/almanaccu2006.pdf |date=2006-04-22 }} L'almanaccu 2006 di l'[[Adecec]]]
{{mesi}}
[[Categoria:Ghjornu di l'annu]]
[[Categoria:Lugliu]]
[[Categoria:Luddu]]
ilu1yg5o0c5jlj3otuk2oqnxirondvj
Michiel de Swaen
0
10300
407370
378535
2026-10-21T14:23:57Z
Mistico Dois
16475
407370
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
[[Image:Michiel de Swaen by Henry Shelley.png|thumb|right|Michel de Swaen]]
'''Michiel de Swaen''' ''(in [[lingua francese|francese]] 'Michel de Swaen')'' hè un persunaghju importante di a [[littiratura]] [[Fiandria|fiamminga]]. Hè natu in [[Dunkerque]] (in [[lingua corsa|corsu]] desuetu: ''Duncherca'') u 20 di [[ghjennaghju]] di lu 1862. Hè mortu u 3 [[maghju]] di lu 1707. Michiel de Swaen era un grande riprisentante di a [[cultura]] [[Paesi Bassi|nederlandese]] in [[Francia]].
==Ghjuventù, educazione è carriera==
Michiel de Swaen hè u figliolu di Pieter de Swaen è Catharina Sint Légier. Era un [[chirurgu]] è [[scrivanu|scrittore]]. Era un zitellu di ottu anni quandu a so cità hé occupata da l'armata [[Francia|francese]]. U francesu hé a lingua uffiziale di [[Dunkerque]] dapoi lu 1863 ma Michiel de Swaen hà scrittu tutta a sò vita in a [[Olanda|lingua olandese]].
==Raghjoni litterariu è storicu==
U Settencentu hè un seculu importante per a [[storia]] di i [[Paesi Bassi]]. I fatti importante d'istu seculu chì sò avvenutu in i [[Paesi Bassi]] avìani una influenza grande nant'à a vita di Michiel de Swaen.
==Referenze==
* [http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php3?id=swae001 Bibliuteca di a littiratura nederlandese nant'à u Web]
[[Categoria:Littiratura nederlandese]]
[[Categoria:Olandese]]
lv5li7r5jji0yfndg9pqpf7pktiui42
407376
407370
2026-10-21T16:39:07Z
Fausta Samaritani
15085
fix, link, categuria
407376
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
[[Image:Michiel de Swaen by Henry Shelley.png|thumb|right|Michel de Swaen]]
'''Michiel de Swaen''' ''(in [[lingua francese|francese]] 'Michel de Swaen')'' hè uno scrivanu importante in a [[littiratura]] [[Fiandria|fiamminga]]. Hè natu in [[Dunkerque]] (in [[lingua corsa|corsu]] desuetu: ''Duncherca'') u [[20 di ghjennaghju]] di lu [[1862]]. Hè mortu u [[3 di maghju]] di lu [[1707]]. Michiel de Swaen era un grande riprisentante di a [[cultura]] [[Paesi Bassi|nederlandese]] in [[Francia]].
==Ghjuventù, educazione è carriera==
Michiel de Swaen hè u figliolu di Pieter de Swaen è Catharina Sint Légier. Era un [[chirurgu]] è [[scrivanu]]. Era un zitellu di ottu anni quandu a so cità hé occupata da l'armata francese. U francesu hé a lingua uffiziale di [[Dunkerque]] dapoi lu 1863 ma Michiel de Swaen hà scrittu tutta a sò vita in a lingua olandese.
==Raghjoni litterariu è storicu==
U Settencentu hè un seculu importante per a [[storia]] di i [[Paesi Bassi]]. I fatti importante d'istu seculu chì sò avvenutu in i Paesi Bassi avìani una influenza grande nant'à a vita di Michiel de Swaen.
==Referenze==
* [http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php3?id=swae001] Bibliuteca di a littiratura nederlandese nant'à u Web.
[[Categoria:Scrivanu|Swaen, Michiel de]]
[[Categoria:Biugrafia|Swaen, Michiel de]]
9dkopp1z9ozmg9iynfkc2lx4s3cierb
407377
407376
2026-10-21T16:47:34Z
Fausta Samaritani
15085
fix, cartegoria
407377
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
[[Image:Michiel de Swaen by Henry Shelley.png|thumb|right|Michel de Swaen]]
'''Michiel de Swaen''' ''(in [[lingua francese|francese]] 'Michel de Swaen')'' hè uno scrivanu importante in a [[littiratura]] [[Fiandria|fiamminga]]. Hè natu in [[Dunkerque]] (in [[lingua corsa|corsu]] desuetu: ''Duncherca'') u [[20 di ghjennaghju]] di lu [[1654]]. Hè mortu u [[3 di maghju]] di lu [[1707]]. Michiel de Swaen era un grande riprisentante di a [[cultura]] [[Paesi Bassi|nederlandese]] in [[Francia]].
==Ghjuventù, educazione è carriera==
Michiel de Swaen hè u figliolu di Pieter de Swaen è Catharina Sint Légier. Era un [[chirurgu]] è uno [[scrivanu]]. Era un zitellu di ottu anni quandu a so cità hé occupata da l'armata francese. U francesu hé a lingua uffiziale di [[Dunkerque]] dapoi u [[1863]], ma Michiel de Swaen hà scrittu tutta a sò vita in a lingua olandese.
==Raghjoni litterariu è storicu==
U [[XVIII sèculu|Settencentu]] hè un seculu importante per a [[storia]] di i [[Paesi Bassi]]. I fatti importante d'istu seculu chì sò avvenutu in i Paesi Bassi avìani una influenza grande, nant'à a vita di Michiel de Swaen.
==Referenze==
* [http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php3?id=swae001] Bibliuteca di a littiratura nederlandese nant'à u Web.
[[Categoria:Scrivanu|Swaen, Michiel de]]
[[Categoria:Biugrafia|Swaen, Michiel de]]
[[Categoria:Neerlandese|Swaen, Michiel de]]
7okfw31wi3ak0wvggvo2rczuo07bkth
Categoria:Economia
14
11723
407387
384616
2026-10-22T11:35:40Z
Fausta Samaritani
15085
template
407387
wikitext
text/x-wiki
<br>
{{Principale}}
[[Categoria:Scienze sociale]]
1hpcda6v153y8ul4waftxuhndzb94nl
Euru
0
12117
407383
395467
2026-10-22T11:26:00Z
Fausta Samaritani
15085
fix, categoria
407383
wikitext
text/x-wiki
L''''euru''' (simbolu: €, codice ISO 4217: '''EUR''') hè a muneta cumuna in quindici paesi di a [[Unione europea|zona euru]]. I 20 paesi sò l'[[Austria]], u [[Belgiu]], [[Cipru]], a [[Croazia]], l'[[Estonia]], a [[Finlandia]], a [[Francia]], a [[Germania]], a [[Grecia]], l'[[Irlanda]], l'[[Italia]], [[Lettonia]], [[Lituania]], u [[Lussemburgu]], [[Malta]], i [[Paesi Bassi]], u [[Portugallu]], a [[Slovenia]], a [[Sluvacchia|Slovachia]] è a [[Spagna]].
[[File:Euro symbol.svg|thumb|upright=.5|U simbolu di l'euru]]
[[File:Europäische_Wirtschafts-_und_Währungsunion 2.svg|thumb|Euru 2023]]
L'euru hè ancu impiegatu di manera ufficiale da paesi fora di l'Unione Europea :
* [[Andorra]]
* [[Monacu]]
* [[San Marino]]
* u [[Vaticanu]]
Infine, ci vol'à completà st'elencu cù i paesi ch'impieganu l'euru senza quatru legale :
* u [[Kosovo]]
* u [[Montenegru]]
U simbolu di l'euru hè: €
== Storia ==
L'euru hè l'erede di l'[[European Currency Unit]]. Fù privistu da u [[Trattatu di Maastricht]] di u 1992, è hè diventatu a muneta officiale di a zona euru in u 1999, prima di diventà ancu a muneta fiduciaria in u 2002.
=== Crisi di u 2010 ===
In [[2010]], l'euru cunnosce una crisi importante per causa di una crisi di cunfidenza di i mercati finanziarii in e debite suvrane. Quessa crisi si scrive in quella, longa è profunda, di a [[crisi economica di u 2008]]. Cuminciò cù una speculazione nant'i tituli di u tesoru grecu, à a fine di l'annu [[2009]]. Stu paese cunnuscìa una debita di 120% di u PIB <ref>{{Vcite web |title=Analisa di u situ «Les Échos» nant'a crisi di a debita grecca |url=http://www.lesechos.fr/info/inter/reuters_00245092-la-crise-de-la-dette-souveraine-en-europe.htm |accessdate=2010-06-09 |archive-date=2010-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100627125640/http://www.lesechos.fr/info/inter/reuters_00245092-la-crise-de-la-dette-souveraine-en-europe.htm }}</ref>. Avìa digià mentitu à propositu di e so statistiche ecunomiche è budgetarie. Per quesse ragione, a Grecia ebbe difficultà pè finanzià si, ciò chì era un prublemu tamantu postu chì u tassu di deficitu budgetariu era di 13%. L'agenze di nutazione finanzarie anu dunque sgradatu a debita greca, dendu la una nota di BBB+ ([[Standard and Poor's]]).
A Grecia dumandò dunque un aiutu da l'[[Unione Auropea]], dicendu chì ne avìa bisognu pè ùn esse in [[fallita di un statu|fallita]], è chì, senza aiutu auropea, dumandarìa l'aiutu di u [[FMI]]. Invece, pè assicurà i mercati finanziarii, u guvernu grecu (socialistu) dichjarò chì vulìa riduce u so deficitu da 13% à 2,8%, un tassu di deficitu cumpativule cù i [[criterii di Maastricht]]. Senza surpresa, e mesure annunziate pè parvene à 'ssu scopu cagiunonu manifestazione tamante in u paese sanu.
Ma i dirigenti auropei mettenu tempu à mette si d'accunsentu pè stabilì un pianu d'aiutu, perchè [[Angela Merkel]], a cancilliera tedesca, ci era opposta. Quessa fece calà a muneta unica. Di maghju, dopu a terza [[greva generale]] in u paese, u [[Cunsigliu Auropeu]] si mette finalmente d'accunsentu pè un creditu di 110 milliardi d'euri à a Grecia, in trè anni. Ma 'ssu aiutu ùn essendu bastante, deve esse cumpiettatu da un aiutu di u [[FMI]], ciò chì hè statu interpretatu cumu un sintumu di l'assenza di guvernanza economica di a zona euru, è di sulidarità frà i paesi membri.
A crisi greca si spartò pocu à pocu in altri paesi auropei, cumu u [[Portugallu]], è a [[Spagna]]. A a fine di u mese di maghju, u novu guvernu inglese di [[David Cameron]] (conservatore-liberale) annuncia anc'ellu un [[pianu d'austerità]], seguitatu da u guvernu talianu, è tedescu. Ancu in [[Francia]] u guvernu annunciò misure pè riduce u deficitu. Di ghjunghju, u guvernu ungherese di [[Viktor Orbán]] (conservatore) pruvucò à u so tornu una panica, fendu calà ancu a borsa di [[New York]], dicendu chì u guvernu sucialistu à u putere fin'à maghju averebbe mentitu nant'i conti publichi, è i pronostichi economichi, nanzu di rivenè nant'à 'sse dichjarazione<ref>[http://www.hu-lala.org/?p=8257 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607210311/https://www.hu-lala.org/?p=8257 |date=2023-06-07 }} Articulu in francese nant'à 'sse dichjarazione</ref>.
E consequenze nant'i tassi di scambiu di l'euru funu (è, a u mumentu di scrive 'ss'articulu, fermanu sempre) importante. Difatti, in nuvembre di u 2009, 1€ si cumprava cù 1,5$, è in fine di maghju 2010, 1,2$ solu eranu bastanti.
== Pezze è biglieti ==
I biglieti di banca di l'euru sò tutti listessi.
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|-
! Valore d'u biglietu
| [[bigliettu di 5 auri|5 €]] || [[bigliettu di 10 auri|10 €]] || [[bigliettu di 20 auri|20 €]]
| [[bigliettu di 50 auri|50 €]] || [[bigliettu di 100 auri|100 €]]
| [[bigliettu di 200 auri|200 €]] || [[bigliettu di 500 auri|500 €]]
|-
! Vistu di faccia
| [[File:5 Euro.Recto.png|100px]] || [[File:EUR 10 obverse (2002 issue).jpg|100px]] || [[File:20 Euro.Recto.png|100px]]
| [[File:50 Euro.Recto.png|100px]] || [[File:100 Euro.Recto.png|100px]]
| [[File:200 Euro.Recto.png|100px]] || [[File:500 Euro.Recto.png|100px]]
|-
! Vistu di dossu
| [[File:5 Euro.Verso.png|100px]] || [[File:10 Euro.Verso.png|100px]] || [[File:20 Euro.Verso.png|100px]]
| [[File:50 Euro.Verso.png|100px]] || [[File:100 Euro.Verso.png|100px]]
| [[File:200 Euro.Verso.png|100px]] || [[File:500 Euro.Verso.png|100px]]
|}
E pezze, elle, anu dui faccie :
* una chi firma a stessa in ogni paese di a zona euro
* una detta "naziunale", chi scambia
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|+ Euro muneta impiegata in Francia
|-
! colspan="3"| <small>L'Europa in lu mondu</small>
! colspan="3"| <small>L’Europa cume Alleanza di Stati</small>
! colspan="2"| <small>L’Europe senza fruntere</small>
|-
| [[Pezza di 1 centimu d'euru|0,01 €]] || [[Pezza di 2 centimi d'euru|0,02 €]]
| [[Pezza di 5 centimi d'euru|0,05 €]] || [[Pezza di 10 centimi d'euru|0,10 €]]
| [[Pezza di 20 centimi d'euru|0,20 €]] || [[Pezza di 50 centimi d'euru|0,50 €]]
| [[Pezza di 1 euru|1 €]] || [[Pezza di 2 euri|2 €]]
|-
| colspan=7 | [[File:EUR 1 (2007 issue).png|80px|Faccia cumuna di a pezza di 1 euru]] ||
|}
== A Pulitica Monetaria Auropea ==
A pulitica monetaria auropea hè decisa di manera independente da a [[Banca Centrale Europea]], in Francfort, in [[Germania]].
[[File:Francfort BCE Euro.jpg|thumbnail|upright=.5|Sedia di a BCE in [[Francuforte nant'à u Menu]].]]
== U valore di l'euru ==
=== L'euru in pettu à astre munete ===
Variazzone di lu tassu di cambiu di l'euru scontr'à u dollar, u yen è a lira sterling. U tassu hè calibratu à 1 pè lu 1u ghjennaghju 1999 :
[[File:Euro exchange rate to USD, JPY, and GBP.png|600px]]
Verde: Jan-1999: €1 = $1,18 ; aostu 2007: €1 = $1,37<br />
Rossu: Jan-1999: €1 = ¥133 ; aostu 2007: €1 = ¥162<br />
Turchinu: Jan-1999: €1 = £0,71 ; aostu 2007: €1 = £0,67
<!--=== L'inflazione ===-->
== L'anziane munete rimpiazzate da l'euru ==
Fin'à 1999 è 2002, a muneta impiegata in [[Francia]] è dunque ancu in [[Corsica]] era u [[francu francese]].
== Referimenti ==
<references/>
== Ligami ==
* [http://ec.europa.eu/euro/index_fr.html] Situ ufficiale.
* [http://www.ecb.int/ecb/html/index.fr.html] Situ ufficiale di a BCE.
* [http://www.banque-france.fr/fr/instit/billets/histeuro/page1.htm] Una storia di l'euru nant'u situ di a Banca di Francia. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505071441/http://www.banque-france.fr/fr/instit/billets/histeuro/page1.htm |date=2010-05-05 }}
* [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Europa-B-En.htm] Biglieti di banca di l'euru. {{en}} {{de}}
{{Template:Unione europea}}
[[Categoria:Munete d'Europa]]
[[Categoria:Unioni Auropea|€]]
kewlfekium7e2m146hn4uu5x2chynim
Ruzunu
0
12928
407352
389138
2026-10-21T13:47:00Z
Fausta Samaritani
15085
link, fix
407352
wikitext
text/x-wiki
{| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #F6EBE4"
! colspan="3" style="background:#FF9999" |
{| style="background:#FF9999" align="center" width="100%"
| padding=0px|
! style="background:#FF9999" width="100%" |<span style="color:white; font-size:large;">'''U ruzunu'''</span>
| padding=0px|
|}
|-----
| colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Velella on beach.jpg|250px]]
|-----
! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Velella velella</span>
|-----
! colspan=2 bgcolor="pink" | [[Classificazioni scentifica]]
|-----
| Regnu
| ''[[Animalia]]''
|-----
| Divisioni
| ''[[Cnidaria]]''
|-----
| Classa
| ''[[Hydrozoa]]''
|-----
| Ordini
| ''[[Anthoathecatae]]''
|-----
| Famiglia
| ''[[Porpitidae]]''
|-----
| Genaru
| ''[[Velella]]''
|-----
| align="center" bgcolor="pink" colspan="2" | [[Nomu binuminali]]
|-----
| align="center" colspan="2" | ''Velella velella''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;"> [[Linnaeus]], 1753</span>
|-----
| align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Velelle.png|250px]]
|-----
|}
U '''Ruzunu''' (''Velella velella'') hè una culonia di cnidarii chì faci parta di a famiglia di i [[Porpitidae]]. A forma hè quidda di un dischettu uvali. U so culori hè turchinu. U diamitru hè 4-7 cm. U rùzunu hà una cresta verticali chì s'assumiglia à una vela. 'Ssa particularità hè à l'urighjinia di u nomu scentificu: "velella". Sottu à a vela verticali, cumposta di a forma medusoida, sò prisenti parechji zoidi chì t'ani varii funzioni: gastruzoidi (incù funzioni nutritivii), dattiluzoidi (incù funzioni difensivi) è gonuzoidi (incù funzioni ripruduttivi).
Accadi à spessu chì u ''ruzunu'' fussi purtatu da u ventu, par via di a so parti suprana fatta à vela, è ch'eddu venghi à lampà si annantu à i costi è i piaghji. U ''ruzunu'' pò tramutà si cusì annantu à parechji cintunari di kilomitri.
==In Corsica==
U ''ruzunu'' si vedi à spessu annantu à u litturali di [[Corsica]]. Hè abbundenti à u principiu di l'istatina. In certi loca, a tupunumia lucali ci ramenta a prisenza di u ''ruzunu''. Par asempiu, u tuponimu ''u Ruzonu'' (Matina Latina, 2003) si rifarisci à a prisenza di u ''ruzunu'' è carattarizeghja un locu induva u ''ruzunu'' và à lampà si.
Accadi à spessu ch'eddi ci fussini culonii impurtanti di ''ruzunu'' in Corsica. Par asempiu, hè successu di maghju [[2009]], chì una culonia di parechji millioni d'individui fussi ussirvata in u [[Mari Tirrenu]], accantu à [[Bastia]]. A culonia era longa parechji kilomitri è larga parechji cintunari di metri, frà u portu di [[Toga]] è quiddu di [[Macinaghju]].
==Rifarenzi==
* [http://www.matinalatina.com/lingua/lingua_pdf.php?num=3] ''U vucabulariu aiaccinu di a pesca'', Matina Latina, 2003. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813031827/http://www.matinalatina.com/lingua/lingua_pdf.php?num=3 |date=2007-08-13 }}
==Liami==
* [http://ilsecoloxix.ilsole24ore.com/p/italia/2009/05/21/AM6WjTbC-corsica_meduse_largo.shtml] ''U ruzunu in Corsica'' (in talianu). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525115555/http://ilsecoloxix.ilsole24ore.com/p/italia/2009/05/21/AM6WjTbC-corsica_meduse_largo.shtml |date=2009-05-25 }}
[[Categoria:Porpitidae]]
3vmoledn2sbb4lgektyw25sk6pkowuy
Het Wilhelmus
0
13287
407369
384055
2026-10-21T14:22:30Z
Mistico Dois
16475
407369
wikitext
text/x-wiki
[[File:Willem van Oranje door Hendrik Bary.jpg|thumb|right|200px|Willem van Nassau]]
U '''Wilhelmus''' hè l'innu naziunale ufficiale [[Paesi Bassi|olandese]]. Hè chjamatu dop'à u nome di [[Guglielmu I di Orange|Wilhelm van Oranje-Nassau]], un antenatu di a dinastia reà di i Paesi Bassi. He statu scrittu invece a Guerra d'Indipendenza di e Pruvincie Unite scontr'à a Spagna, in u seculu 1500.
== E parulle ==
'''E parulle originale'''
Wilhelmus van Nassouwe
Ben ick van Duytschen bloet,
Den Vaderlant getrouwe
Blyf ick tot in den doot:
Een Prince van Oraengien
Ben ick vrij onverveert,
Den Coninck van Hispaengien
Heb ick altijt gheeert.
'''U testu d'oghje'''
Wilhelmus van Nassouwe
ben ik, van Duitsen bloed,
den vaderland getrouwe
blijf ik tot in den dood.
Een Prinse van Oranje
ben ik, vrij, onverveerd,
den Koning van Hispanje
heb ik altijd geëerd.
'''In Corsu'''
Wilhelmus van Nassouwe
Sò, di sangue tedeschu
Fidu a patria
Firmu finu à a morte
Só un principu di Oranje
Liberu è senza paura
U Rè di Spagna
Aghju sempre rispettatu
[[Categoria:Olandese]]
nsnr0zxv4b9hditfhto8nh0uixw02n7
407375
407369
2026-10-21T16:32:27Z
Fausta Samaritani
15085
fix, categoria, link
407375
wikitext
text/x-wiki
[[File:Willem van Oranje door Hendrik Bary.jpg|thumb|right|200px|Willem van Nassau]]
U '''Wilhelmus''' hè l'innu naziunale ufficiale [[Paesi Bassi|olandese]]. Hè chjamatu dop'à u nome di [[Guglielmu I di Orange|Wilhelm van Oranje-Nassau]], un antenatu di a dinastia reà di i [[Paesi Bassi]]. He statu scrittu invece a Guerra d'Indipendenza di e Pruvincie Unite scontr'à a [[Spagna]], in u [[XVI sèculu|sèculu 1500]].
== E parulle ==
;E parulle originale
Wilhelmus van Nassouwe<br>
Ben ick van Duytschen bloet,<br>
Den Vaderlant getrouwe<br>
Blyf ick tot in den doot:<br>
Een Prince van Oraengien<br>
Ben ick vrij onverveert,<br>
Den Coninck van Hispaengien<br>
Heb ick altijt gheeert.<br>
;U testu d'oghje
Wilhelmus van Nassouwe<br>
ben ik, van Duitsen bloed,<br>
den vaderland getrouwe<br>
blijf ik tot in den dood.<br>
Een Prinse van Oranje<br>
ben ik, vrij, onverveerd,<br>
den Koning van Hispanje<br>
heb ik altijd geëerd.<br>
;In Corsu
Wilhelmus van Nassouwe<br>
Sò, di sangue tedeschu<br>
Fidu a patria<br>
Firmu finu à a morte.<br>
Só un principu di Oranje<br>
Liberu è senza paura<br>
U Rè di Spagna<br>
Aghju sempre rispettatu.<br>
[[Categoria:Paesi Bassi]]
n3zlaffshus042yrmytrxwenzhu77ac
Vincent van Gogh
0
15266
407358
401771
2026-10-21T14:11:44Z
Mistico Dois
16475
407358
wikitext
text/x-wiki
[[File:VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg|thumb|Autoritrattu di van Gogh]]{{Bisogni Fonti}}
'''Vincent Willem van Gogh''' (prununciatu in ulandesu : /ˈvɪnsɛnt ˈʋɪləm vɑŋ ˈɣɔx/), natu u [[30 di marzu]] [[1853]] à Groot-Zundert, à i [[Paesi Bassi]], è mortu u [[29 di lugliu]] [[1890]] à Auvers-sur-Oise, in Francia, hè un pittori è disignadori ulandesu.<ref>'Ss'articulu pruveni in parti da l'articulu currispundenti di a wikipedia in francesu.</ref> A so opara piena di naturalisimu, ispirata da l'impressiunisimu è u puntinisimu, annuncia u fauvisimu è l'esprissiunisimu.
Van Gogh cresci in senu à una famiglia di l'anziana burghesia. Prova prima à fà carriera com'è marcanti d'arti ind'è Goupil Cie. Eppuri, ricusendu di veda l'arti com'è una marcanzia, hè lucinziatu. Aspira tandu à divintà pastori, ma fiasca à l'asamini di tiulugia. À l'approcciu di 1880, si ghjira versu a pittura. Mentri 'ssi anni, chetta i Paesi Bassi par a Belgica, po si stabilisci in [[Francia]]. Vincenzu splura a pittura è u disegnu à tempu in autudidattu è suvitendu i corsi. Passiunatu, ùn cessa di arricchiscia a so cultura pitturali : analizeghja u travagliu di i pittori di l'ebbica, visiteghja i musei è i gallarii d'arti, scambia l'idei incù i so amichi pittori, studieghja i stampi giappunesi, l'incisioni inglesi, è cetara. A so pittura rispechja i so ricerchi è a stesa di i so cunniscenzi artistichi. Eppuri, a so vita hè puntighjata di crisi chì svelani a so instabulità mintali. Una d'eddi pruvucheghja u so suicidiu, à l'ità di 37 anni.
L'abundanti currispundenza di Van Gogh parmetti di capiscia lu megliu. Hè custituita di più di 800 lettari scritti à a so famiglia è à i so amichi, frà i quali 652 inviati à u so frateddu "Theo", incù quali eddu intratteni una rilazioni sustinuta tantu annantu à u pianu parsunali ch'è prufissiunali.
L'opara di Van Gogh hè cumposta da più di 2000 teli è disegni datendu par u più di l'anni 1880. Faci ecu à u mezu artisticu auropeu di a fini di u XIXu seculu. Hè influinzatu da i so amichi pittori, in particulari Anthon van Rappard, Émile Bernard è Paul Gauguin. Scambia dinò i punti di vista incù u so frateddu Theo, un marcanti d'arti cunnisciutu. Ammira [[Jean-François Millet]], [[Rembrandt]], [[Frans Hals]], Anton Mauve è [[Eugène Delacroix]], tuttu ispirendu si di Hiroshige, [[Claude Monet]], Adolphe Monticelli, [[Paul Cézanne]], [[Edgard Degas]] è [[Paul Signac]].
Pocu cunnisciutu in l'anni 1890, Van Gogh ùn hè statu rimarcatu ch'è da un picculu numaru d'autori è di pittori in Francia, à i Paesi Bassi, in Belgica è à u Danimarca. Eppuri, in l'anni 1930, i so opari attirani 120000 parsoni à un'espusizioni di u Museum of Modern Art, à New York. Hè oghji cunsidaratu com'è unu di i più grandi artisti di tutti i tempi.
==Biugrafia ==
===Famiglia ===
[[File:Famille van Gogh.JPG|thumb|upright=1.3|'''A famiglia di Vincenzu van Gogh'''<br />Insù : u so babbu Theodorus van Gogh è a so mamma Anna Cornelia van Gogh (nata Carbentus)<br />Inghjò : Vincent Willem, Anna Cornelia, Theo, Elisabetha Huberta, Willemina Jacoba è Cornelis Vincent.]]
A famiglia Van Gogh, di anziana burghesia, hè dighjà nutevuli à i XVIu è XVIIu seculi. U statu di pastori in riligioni hè una tradizioni famigliali, com'è ancu u cummerciu di l'arti. U missiavu di Vincenzu (1789 - 1874) hà, par indittu, suvitatu i corsi à a facultà di tiulugia à l'università di Leyde insin'à 1811. Trè di i so figlioli sò divintati marcanti d'arti.
Vincenzu Willem Van Gogh nasci u 30 di marzu 1853 à Groot-Zundert, un paesi vicinu à Breda in u punenti di u Brabant-Septentrional, in u sudu di i Paesi Bassi. A so mamma avia missu à u mondu un ziteddu natu mortu, u 30 di marzu 1852 : Vincent Willem I, ch'eddu ni purtarà u nomu. Hè u figliolu maiò di Theodorus van Gogh, pastori di a Ghjesgia rifurmata à Groot-Zundert dapoi 1849, è d'Anna Cornelia, nata Carbentus, figliola di un liadori di a corti di u Ducatu di Brabant. I so parenti addivarani sei ziteddi : Vincenzu, Anna Cornelia (1855 - 1930), Tiadoru (" Théo "), Elisabetha Huberta (" Liss ", 1859-1936), Willemina Jacoba (" Wil " o " Wilkie ", 1862-1941) è Cornelis Vincent (" Cor ", 1867-1900).
U so babbu Theodorus conta deci frateddi è sureddi. Parechji zii paterni ghjucarani un rollu ditarminanti in a vita di Vincenzu. Hendrik Vincent van Gogh, " Hein ", hè marcanti d'arti à Bruxelles. Johannes van Gogh (di), " Jan ", hè amiragliu è ricevi Vincenzu ind'è eddu à Amsterdam mentri più di un annu. Cornelis Marinus van Gogh, " Cor ", hè dinò marcanti d'arti. U so cumpari Vincent van Gogh, " Centu ", s'hè assuciatu à a catena di gallarii di l'editori d'arti parighjinu Goupil Cie.
===Ghjuvantù ===
====1853 - 1869 ====
A famiglia di Van Gogh t'hà una vita simplicia. L'ambianza laburiosa di u fuculaghju parintali marca prufundamenti u ghjovanu Vincenzu, chì hè un ziteddu seriu, zittu è pinsosu.
Di ghjinnaghju 1861, Vincenzu Van Gogh entri à a scola di Zundert, chì u so effettivu hè di dui centu elevi Hè cacciatu di a scola è, à a fini di annu 1861, Anna Birnie (1844-1917) 3 hè impiigata com'è istitutrici par dà i corsi à Vincenzu è à a so suredda, Anna. Li insegna, frà altru, u disegnu. U 1ima uttrovi 1864, parti par l'internatu di Jan Provily à Zevenbergen, una cità culligata à a cumuna di Moerdijk à trenta chilomitri da ind'è eddu. Ci ampara u francesu, l'inglesu è u tedescu. Ci rializeghja dinò i so primi pruvaturi di disegnu. U 15 di sittembri 1866, entri à u culleghju Guglielmu II, à Tilbourg. U so prufissori di disegnu era u pittori Constant Cornelis Huijsmans à u culleghju Willem II. Vincenzu vivi difficiulamenti 'ssa luntananza. Di marzu 1868, chetta in furia u stabilimentu è si ni volta ind'è i so parenti à Zundert.
====1869 - 1878====
[[Image:VincentVanGoghFoto.jpg|thumb|150px|Vincenzu van Gogh à l'ità di 18 anni]]
[[Image:Theo van Gogh 1878 (cropped).jpg|thumb|left|150px|Theodorus van Gogh à l'ità di 21 anni]]
U 30 di lugliu 1869, à l'ità di 16 anni, Vincenzu chetta a casa familiali par divintà lavuranti ind'è Goupil Cie à La Haye, filiali fundata da u so ziu Hein. 'Ssa impresa internaziunali chì vendi i dipinti, i disegni è i ripruduzioni, hè tandu dirighjita da Hermanus Tersteeg, à u quali l'artistu purtava un grandi rispettu. In u 1871, u so babbu hè mutatu à Helvoirt. Vincenzu ci passa i so vacanzi in u 1872, prima di renda visita à Theo, à Bruxelles.
Dopu à a so furmazioni in amparera, hè ingaghjatu ind'è Goupil Cie. Di ghjugnu 1873, Adolfu Goupil l'invia in a succursali di Londra incù l'accordu di u so ziu Cent. Siont'è a futura donna di Theo, Johanna Bonger ditta " Jo ", hè u più periudu filici di a so vita. Riesci è, à 20 anni, vinci più ch'è u so babbu. Casca amurosu d'Eugénie LoyerDiff, a figliola di a so prubitaria à Brixton, ma quandu eddu li svela i so sintimenti, edda li palesa ch'è s'hè dighjà sicritamenti prummissa incù u pighjunanti pricidenti. Van Gogh s'isuleghja di di più. À listessa ebbica, sviluppa un firventi intaressu par a riligioni. U so zelu riligiosu piglia certi prupurzioni chì inchetani a so famiglia. U 12 di nuvembri 1873, Theo hè mutatu à a succursali di La Haye da u so ziu Cent.
U so babbu è u so ziu inviani Vincenzu in Parighji à mezu maghju 1875, à u sediu principali di Goupil Cie à u 9 carrughju Chaptal. Affesu di veda l'arti trattatu com'è un pruduttu è una ropa, ni parla à certi clienti, ciò chì pruvucheghja u so rinviu u 1ima aprili 1876. Frà tantu, a famiglia Van Gogh s'hè cullucata à Etten, paesi di u Brabant Sitttentriunali.
Van Gogh si senti tandu una vucazioni spirituali è riligiosa. Volta in Inghilterra induva, mentri calchì tempu, travaglia in modu benivulenti, prima com'è prufissori suppleenti in un picculu internatu chì dà annantu à u portu di Ramsgate, induva eddu hè ingaghjatu. Disegna uni pochi di abbozzi di a cità. À u so frateddu Theo, scrivi : " À Londra, mi socu à spessu arristatu par disignà annantu à i spondi di a Tamisa vultendu da Southampton Street a sera, è quissa ùn sbuccava annantu à nienti ; ci saria vulsutu ch'è calchissia mi spieghi a pruspittiva. " Com'è a scola devi più dopu cullucà si à Isleworth in u Middlesex, Van Gogh dicidi d'andà ci. Ma u scasamentu ùn hà finalmenti micca locu. Ferma sopr'à locu, diventa un firventi animadori metudistu è voli " pridicà u Vanghjeliu dapartuttu ". À a fini di uttrovi 1876, prununcia u so prima sirmonu à a Wesleyan Methodist Church à Richmond. Di nuvembri, hè ingaghjatu com'è assistenti à a Congregational Church di Turnham Green.
In Natali 1876, volta ind'è i so parenti. A so famiglia l'incita tandu à travaglià in una libraria di Dordrecht à i Paesi Bassi mentri uni pochi di mesa. Eppuri, ùn ci hè micca felici. Passa a maiò parti di u so tempu in u daretu di a butteca di u magazenu à disignà o à traducia i passaghji di a Bibbia in inglesu, in francesu è in tedescu. I so lettari cumportani di di più testi riligiosi. U so cumpagnu di camara di l'ebbica, un ghjovanu prufissori chjamatu Görlitz, spiigarà più tardi ch'è Van Gogh manghja pocu : " ùn manghjava micca carri, ghjustu un picculu pezzu a dumenica, è solu dopu chì u nosciu prubitariu ebbi lungamenti insistutu. Quattru poma incù una stamparedda di salsa è una buccunata di ligumi custituisci a so cena. "
Sustinendu lu in u so desideriu di divintà pastori in riligioni, a so famiglia l'invia di maghju 1877 à Amsterdam, induva eddu sughjorna ind'è u so ziu Jan, chì hè amiragliu. Vincenzu si pripara par l'università è studieghja a tiulugia incù u so ziu Johannes Stricker, tiolugu rispittatu. Fiasca à i so asamini. Chetta tandu u dumiciliu di u so ziu Jan, di lugliu 1878, par vultà in casa familiali à Etten. Suvita i corsu mentri trè mesa à a scola prutistanti di Laeken, vicinu à Bruxelles, ma fiasca di novu è abbanduneghja i so studii par divintà pridicatori laicu. À u principiu da dicembri di u 1878, otteni una missioni d'evanghjelistu in Belgica, vicinu à i minadori di carbonu di u Borinage, in a rigioni di Mons. Ci diventa un pridicatori sulidariu di i lotti contru à u patrunatu ma hà ghjà fattu a so amparera pitturali chì hà visitatu tutti i grandi musei di i cità impurtanti ch'è eddu hà attravirsati quandu eddu travagliava ind'è Goupil Cie.
====1879 - 1880 ====
[[File:Vincent_van_Gogh_-_Wasmes_-_Maison_du_boulanger_Denis_-_Angle_Rue_du_petit-Wasmes_et_Rue_Wilson-002.JPG|thumb|Vincenzu van Gogh (1878 - 1879), Wasmes, a casa di u panitteri Denis, angulu di u carrughju di u Petit-Wasmes è di u carrughju Wilson.]]
[[File:Cuesmes_JPG001.jpg|thumb|A casa ind'eddu hà sughjurnatu Vincenzu van Gogh à Cuesmes (Belgica), in u 1878.]]
A so travirsata di u Borinage in Belgica cumencia à Pâturages (oghji in a cumuna di Colfontaine) in u 1878. Ci hè accoltu da un evanghjelistu chì u stalla ind'è un cultivatori à Wasmes. Assà in freccia, cunsidareghja 'ssa casa troppu lussuosa è, d'aostu, parti par Cuesmes par allughjà ind'è un antru evanghjelistu. Suvitendu in tuttu i so cunvinzioni, Van Gogh dicidi di campà com'è quiddi vicinu à i quali eddu pridicheghja, spartendu i so difficultà, sinu à dorma annantu à a paglia in una piccula capanna.
Cunsacra tuttu à i minadori è à a so famiglia. Và ancu sinu à falà in un pozzu di minera di a Minera di carbonu di Marcasse, à 700 metri di prufundità. À u mumentu di un colpu di grisù, salva un minadori. Ma i so attività di pastori uvrieri ùn tardani micca à essa disappruvati, ciò chì l'affendi. Accusatu di essa un capifila, hè custrintu di abbandunà a missioni - suspesa da u cumitatu di evanghjilisazioni - ch'è s'era data. Ni riteni l'imaghjina di a miseria umana chì apparisciarà in una parti di a so opara. Dopu à 'ssi avvinimenti, si culloca à Bruxelles po riveni brivamenti à Cuesmes, induv'eddu si stalla in una casa. Ma, sottu à a prissioni di i so parenti, si ni volta à Etten. Ci ferma dislaziatu, insin'à marzu 1880, ciò chì dà u pinseri di di più a so famiglia. Vincenzu è Theo si disputani riguardu à u so avvena : 'ssi tinsioni i privani di cumunicazioni mentri vicinu à un annu.
Di più, un gravi cunflittu scoppia trà Vincenzu è u so babbu, quist'ultimu andendu sinu à si rinsignà par fà ammetta u so figliolu à l'asiliu di Geel. Scappa di novu è si rifughja à Cuesmes, induva eddu alloghja insin'à uttrovi 1880 ind'è un minadori. In u frattempu, Theo otteni un impiegu stabuli ind'è Goupil Cie in Parighji.
===Maturità ===
Van Gogh aghjunghji a so maturità à l'attimu ind'eddu cumencia a so carriera d'artistu. S'intaressa di di più à i so prossimi è à i sceni cutidiani ch'è eddu cumencia à ripprisintà in l'abbozzi à a minera di piombu, à u carbunceddu o à u criò. D'uttrovi 1880, parti à Bruxelles è, u 15 di nuvembri 1880, s'iscrivi à l'Accademia reali di i Beddi Arti annantu à i cunsigli di u pittori Willem Roelofs. Hà l'uccasioni di travaglià à l'atteddu di u pittori Anthon van Rappard, in u carrughju Traversière. U 1ima frivaghju 1881, Theo hè numinatu gerenti di a succursali di Goupil Cie annantu à u viali Montmartre. Dicidi tandu di sottuvena à i bisogni di u so frateddu. Vincenzu hè guasgi annosu di 28 anni.
À a fini di aprili 1881, Van Gogh riveni in a casa familiali è ci ferma insinu à Natali. Cunsacra par u più u so tempu à a littura è à i studii di i figuri. D'istatina, casca innamuratu di Kee Vos, a figliola di u so ziu Stricker. Malgradu u ricusu chjaru di Kee, veduva di pocu, Vincenzu insisti, criendu un'atmusfera di di più tesa in a so famiglia.
====La Haye ====
[[File:Vincent Van Gogh - Sorrow.JPG|thumb|''Sorrow'', 1882, mina di piombu, lavis, 45, 5 x 29, 5 cm, cullizzioni privata (F929/JH129).]]
Sorrow, 1882, minera di piombu, lavis, 45, 5 x 29, 5 cm, cullizzioni privata (F929/JH129).
In seguitu à una viulenti disputa incù u so babbu, parti par La Haye, induv'eddu si stalla in un picculu atteddu. Ci ricevi i lizzioni di pittura di u so cucinu par allianza, Anton Mauve (sposu di a so cucina carnali Ariëtte Carbentus), praticheghja tandu par u più l'acquareddu è studieghja a pruspittiva.
Di ghjinnaghju 1881, Van Gogh scontra un'anziana prustituta, Soiu Hoornik, chì cumencia à fà da mudeddu par eddu. Di branu 1882, u so ziu Cornelis Marinus, prubitariu di una gallaria d'arti numata à Amsterdam, li cummanda i disegni di La Haye. U travagliu ùn s'avvera micca à l'altezza di i spiranzi di u so ziu, chì li passa parò una siconda cummanda. Bench'è eddu li aghji discrittu in dittagliu ciò ch'è eddu aspittava di eddu, hè di novu dilusu. Di ghjugnu 1882, un'uspitalisazioni liata à una malatia veneriana li parmetti di ricuncilià si incù i so parenti.
À a so isciuta, si stalla in un più grandi atteddu incù Soiu Hoornik è i so dui ziteddi. Hè in cori di l'istati 1882 ch'eddu principia a pittura à l'oliu. 'Ssu periudu di a so vita parmetti di cunsacrà si à u so arti. Sparti i so riflissioni annantu à pittori ch'è eddu ammira com'è Daumier o Jean-François Millet ch'eddu ni cunnosci bè l'opari. Faci numarosi dipinti è disegni siont'è diffarenti tecnichi. Manda i so opari à Theo è scrivi à Anthon van Rappard. À parta da u branu 1883, s'intaressa à cumpusizioni più elaburati, basati annantu à u disegnu. Assà pochi di 'ssi disegni ani sopravvivutu chì, mancanti di narbusità è di friscura siont'è Theo, sarani distrutti da Vincenzu.
I vinti mesa ch'è eddu passa à [[La Haye]] (trà 1882 è 1883) parini dicisivi par l'artistu, chì rializeghja a so vulintà di rompa incù i cunvinzioni murali di u so mezu suciali, è a so impussibilità à suvità un'esistenza nurmali. Numarosi litturi, Honoré de Balzac, Victor Hugo, Émile Zola o dinò Charles Dickens, venini à arricchiscia a so visioni di u mondu, è rinforzani i so cunvinzioni suciali. D'aostu 1883, cunsidareghja di parta in a pruvincia campagnola di a Drenthe par prufittà di i so paisaghji. A so rilazioni incù Sien Hoornik si compii tandu.
====Drenthe ====
Da sittembri à dicembri 1883, Vincenzu sughjorna in sulitariu in a pruvincia di Drenthe, in u nordu di i Paesi Bassi, ind'eddu s'accanisci à a so pittura. Hè u singulu rimediu ch'è eddu trova di fronti à un fondu sintimentu d'addisperu. Cambia abbastanza à spessu di lughjamentu è a sulitudina li pesa. U tempu pluviosu è i difficultà finanziarii di u so frateddu Theo u dicidini à riunghja a so famiglia stallata dapoi ghjugnu 1882 à Nuenen, in u Brabant Sittentriunali, in u prisbiteriu paternu.
====Nuenen ====
[[File:VanGogh F84.jpg|thumb|left|''U Vechju Campanili di Nuenen'' ("U Cimiteriu campagnolu"), 1885, oliu annantu à tela, 65 x 80 cm, Amsterdam, museiu Van Gogh, Fundazioni Vincenzu van Gogh (F84/JH772).]]
Van Gogh prufitta di un picculu atteddu accunciatu à u so intentu in a casa famigliali. Ci rializeghja i serii di dipinti annantu à parechji temi, in particulari i tissidori. Hè à Nuenen ch'è u so talentu si svela difinitivamenti : di 'ssa ebbica datani i putenti studii à a petra nera di campagnoli à u travagliu, ma dinò calchì dui centu dipinti à a paletta bughja è à i colpi di spazzuletta sprissivi, chì cunfermani tandu u so talentu di disignadori è di pittori.
Vincenzu pruponi à Theo di ùn pagà li più a pinsioni ma piuttostu di scambià i so virsamenti contru à i so dipinti. Theo acquista cusì i dipinti ch'è eddu spera di venda. Vincenzu cuntinueghja à veda Van Rappard incù quali eddu pinghji. À 'ssu periudu, dà dinò i corsi di pittura à l'amatori. Po, di maghju 1884, affitta un atteddu più maiori ch'è quiddu ch'è eddu avia fin'à tandu.
[[File:Van Gogh--Paysan.jpg|thumb|''Ritrattu di campagnolu'', 1885, oliu annantu à tela, 39 x 30, 5 cm, Bruxelles, Musei reali di i Beddi Arti di Belgica.]]
Par a terza volta, Van Gogh s'innamora. Spezza una rilazioni incù a so vicina, Margot Begemann, ciò ch'è i so famigli rispittivi ùn apprizzeghjani micca. À mezu sittembri, Margot tenta di suicidà si. Passa u so periudu di cunvaliscenza à Utrecht. U 26 di marzu 1885, u babbu Van Gogh mori di una crisa cardiaca. Par via di i rilazioni difficiuli ch'è eddu intratteni incù a so vicinanza, a suredda di Vincenzu li cheri di chittà u prisbiteriu. Stà tandu in u so atteddu trà aprili è maghju 1885.
Quandu eddu hè dinò à Nuenen, travaglia annantu à una seria di pitturi chì devini dicurà a sala à manghjà di unu di i so amichi chì stà à Eindhoven. Van Gogh s'intaressa tandu à l'artisti rinumati di a scola di La Haye, com'è Théophile di Bock è Herman Johannes van der Weele. Si tratta di un gruppu d'artisti chì, trà 1860 è 1890, sò mori influinzati da a pittura rialista di a scola di Barbizon. Frà 'ssi artisti, Johan Hendrik Weissenbruch o Bernardu Blommers par indittu, sò citati in i lettari di Van Gogh à u mumentu di i so discussioni annantu à l'arti. Ùn esita micca nemmenu à fà i rimarchi annantu à Rembrandt è Frans Hals discutendu di i so opari.
À listessa ebbica, Émile Zola hè criticu d'arti. In u 1885, à l'attimu ind'eddu apparisci u so rumanzu Germinal, Van Gogh pinghji ''I Manghjadori di poma''. Esponini tremindù a vita di a classa pupulari. Dopu à u so sughjornu à Nuenen, passendu di 'ssu rialisimu bughju à u culurisimu, Van Gogh piglia un nuveddu slanciu in a so pittura. A so paletta diventa più chjara è più culurita, mentri i so colpi di pinneddi divintani più netti.
====Anvers ====
À Anvers di novu, di nuvembri 1885, hè imprissiunatu da i pitturi di Rubens è scopri i stampi giappunesi, ch'eddu cumencia à cullizziunà in 'ssa cità. Hè dinò in a capitala fiamminga ch'è l'artistu inaugureghja a so famosa vigata d'auturitratti. Piglia parechji corsi di disegnu è rializeghja i studii di nudi. L'idea di riparta à Parighji li hè aggradevuli. Privedi ghjà di studià in l'atteddu di Fernand Cormon è allughjà si ind'è Theo par mutivi d'ecunumia. Di frivaghju 1886, sbarca dunqua in Parighji.
====Parighji ====
[[File:Vincent Willem van Gogh 020.jpg|thumb|''U Risturanti di a Pesciasirena'' à Asnières, 1887, oliu annantu à tela, 54 x 65 cm, Parighji, museiu d'Orsay (F 313 JH 1251).]]
À u principiu di u mesi da marzu di u 1886, Vincenzu riunghji u so frateddu Theo à Montmartre, incù a brama di infurmà si annantu à i nuvità di a pittura imprissiunista. À l'ebbica, Theo hè gerenti di a gallaria di Montmartre Boussod, Valadon & Cie (i succissori di Goupil Cie). Vincenzu ci diventa dinò l'amanti d'Agostina Segatori, gerenti taliana di u cabaret Au Tambourin, viali di Clichy. Sola a cunniscenza di u mezu artisticu parighjinu pò veramenti parmetta à Van Gogh di rinnuvà è di arricchiscia a so visioni. Quidda annu hè quiddu di l'ultima mostra imprissiunista ch'è Vincenzu scopri, è in 1887 devi avè locu a prima ritruspittiva di l'opara di Millet.
[[File:Vincent van Gogh - Voie à Jardin du Luxembourg.jpg|thumb|left|Un viali in u Giardinu di u Lussemburgu, 1886, oliu annantu à tela, 27 x 46 cm, Clark Art Institute.]]
Parighji si pripara tandu à accoglia parechji espusizioni : in più di u Salottu, ind'eddi sò esposti l'opari di Puvis di Chavannes, Van Gogh visiteghja i sali di a quinta mostra internaziunali à a gallaria Georges Petit, chì prisenta i teli d'Auguste Renoir è di Claude Monet. Quist'ultimi ùn aviani micca vulsutu participà à l'uttesima è ultima espusizioni di l'imprissiunisti, chì uffria u spittaculu di un gruppu sdrisgiutu, trà i difizzioni è i ghjunghjiticci, è apria i so porti à a nuvità di l'attimu, u neuimpressiunisimu, incù a tela di Georges Pierre Seurat, una dumenica dopumeziornu à l'Isula di a Grande Jatte.
In Parighji in l'anni 1886-1887, Van Gogh friquenta calchì tempu l'Accademia di u pittori Cormon, ind'eddu faci a cunniscenza di Henri di Toulouse-Lautrec, di Louis Anquetin, d'Émile Bernard è ancu di John Peter Russell. Quist'ultimu rializeghja u so ritrattu. Scontra dinò, par mezu di u so frateddu, guasgi tutti l'imprissiunisti, in particulari Georges Seurat è Camille Pissarro, è ancu Paul Gauguin. In a butteca di u babbu Tanguy, diventa l'amicu di Paul Signac. Sottu à l'influenza di i stampi giappunesi, i so cumpusizioni acquistani à pocu à pocu di più di libartà è d'asgiu, quandu inveci si prova à a tecnica di l'applattu culuritu. Pissarro l'inizia dinò à i tiurii nuveddi annantu à a luci è à u trattamentu divisiunistu di i toni. A paletta di l'artistu s'arricchisci tandu di culori vivi è a so tocca s'animeghja è si spezza, quissa grazia dinò à Signac incù quali eddu travaglia in u 1887.
Esaltatu da u firvori di u clima artisticu parighjinu, Van Gogh brusgia i tappi di u so rinnovu artisticu grazia à a friquintazioni di i più pittori anticunfurmisti di l'ebbica: si prova à u neuimpressiunisimu vicinu à Signac è Pissarro, inchiesta annantu à i prufundità psiculogichi di u ritrattu incù u so amicu Toulouse-Lautrec, hè infurmatu di manera prumaticcia di a sintesi di u "cloisonnisme" da i so cumpagni Louis Anquetin è Émile Bernard, è pò apprizzà i teli esotichi rializati da Gauguin in Martinica. Rigeneratu da 'ssa mudernità, hè prontu à rializà u so sonniu mediterraniu, in cerca di a luci abbagliacanti di a Pruvenza, chì faci risplenda i culori puri di a natura, studiati sin'à tandu in a so cullizzioni di stampi giappunesi. Hè un periudu assà fertili induva u so arti s'uriinteghja versu l'impressiunisimu, ma l'assenziu è a stanchezza aggravani u so statu mintali. U 19 di frivaghju 1888, chetta Parighji.
====Arles ====
[[File:WLANL_-_Pachango_-_Het_gele_huis_('De_straat'),_Vincent_van_Gogh_(1888).jpg|thumb|left|A Casa giadda ("U Carrughju"), 1888, oliu annantu à tela, 72 x 89 cm, New Haven, Yale University Art Gallery (F464/JH1589).]]
[[File:Vincent_Willem_van_Gogh_137.jpg|thumb|A Camara da dorma, 1888, oliu annantu à tela, 72 x 90 cm, Amsterdam, museiu Van Gogh, Fundazioni Vincenzu van Gogh (F482/JH1608).]]
U 20 di frivaghju 1888, si stalla à Arles, in a vechja cità à l'internu di i rampali à l'albergu-risturanti Carrel, à u 30, carrughju di a Cavaddaria, à l'ebbica quartieri di i casi chjusi, incù com'è cumpagnu u pittori danesu Christian Mourier-Petersen. Affitta dinò una parti di a "casa giadda" par fà ni u so atteddu. Uni pochi di ghjorna dopu, alloghja à u Caffè di a Gara, 30, piazza Lamartine è si stalla dopu, à parta da u 17 di sittembri, in a Casa Giadda, situata ghjustu accantu, distrutta à u mumentu di u bumbardamentu alliatu d'Arles di u 25 di ghjugnu 1944.
Bench'eddu ghjunghjissi in a cità in tempu di nevi, una nuvedda pagina di a so opara s'apri incù a scuparta di a luci pruvinzali. Da u 22 di frivaghju 1888, principia a so pruduzzioni arlesiana : parcorri à pedi a rigioni è pinghji i paisaghji, i sceni di racolti è i ritratti. Invia sempri i so dipinti à Theo. Trè di i so primi dipinti sò prisintati à a 4a espusizioni annuali di a Sucità di l'artisti indipindenti. D'aprili, Vincenzu scontra u pittori americanu Dodge MacKnight, chì stà à Fontvieille, un picculu paesi à u nordestu d'Arles. Da MacKnight, faci a cunniscenza di u pittori Eugène Boch, incù qualessu una rilazioni più fonda si sviluppa è ch'eddu ni faci u ritrattu.
À u principiu di u mesi da ghjugnu di u 1888, avendu ricivutu un bigliettu di 100 franchi di u so frateddu Theo, si rendi in dilighjenza à i Saintes-Maries-de la-Mer par un sughjornu di cinqui ghjorna. Ci pinghji a barca Amicizia è u paesi ragruppatu di tondu à a ghjesgia furtificata.
À Arles, l'idei più anziani annantu à l'arti è a pittura riappariscini, com'è fà i serii di dipinti. Di branu 1888, rializeghja cusì una seria annantu à i frutteti in fiorisi in i trittichi, è ancu una seria di ritratti com'è quiddi di a famiglia Roulin. A prima seria di i ghjirasoli data dinò di 'ssa ebbica. Frà tantu, cuntinueghja à scambià i lettari è i dipinti incù Émile Bernard è Paul Gauguin. Vincenzu chì stà in a casa giadda, sunnieghja difatti à una cumunità d'artisti uniscendu in modu fraternu i so spirienzi è i so ricerchi : Paul Gauguin veni à riunghja lu in 'ssu scopu u 23 di uttrovi 1888 è cumenciani à travaglià insemu, par indittu annantu à a seria di dipinti cunsacrati à l'Alyscamps. Ma i dui omini si sentini mali : a tinsioni è l'esaltazioni pirmanenti ch'edda implicheghja a so dimarchja criatrici sboccani annantu à una crisi.
U 23 di dicembri 1888, in seguitu à una disputa più viulenti ch'è l'altri incù Gauguin, Van Gogh hè ritruvatu in u so lettu incù l'arechji manca mozza. Parechji tiurii tentani di spiigà 'ss'incidenti. A tesa classica, sustinuta da u museiu Van Gogh d'Amsterdam siont'è a tistimunianza di Gauguin, spiega ch'è Van Gogh minaccia di un rasoghju Gauguin chì scappa, lascendu Van Gogh solu. In un accessu di diliriu, quiddu volta u rasoghju contru ad eddu stessu è si taglia l'arechji prima di andà à offra la à un'impiigata di u burdeddu vicinu (ma quidda, annosa di solu 16 anni, ùn pudia essa prustituta). Parechji diagnostichi pussibuli poni spiigà stu accessu di tuntia.
U ghjornu dopu di a so crisa, Van Gogh hè ammissu à u spidali è curatu da u duttori Rey chì ni pinghji u ritrattu. Theo, inchetu di a saluta di u so frateddu, veni à veda lu è volta in Parighji u ghjornu di Natali accumpagnatu di Gauguin. Eppuri, una pitizioni firmata da trenta parsoni cheri l'internamentu o l'espulsioni di Vincenzu van Gogh da Arles : li hè rimpruvaratu i ribugli à l'ordini publicu. U 7 di frivaghju, u duttori Delon cheri u so internamentu par "allucinazioni auditivi è visuali". U 27 di frivaghju, u cummissariu di pulizza d'Ornano cunchjudi in u so rapportu ch'è Van Gogh pudaria divintà priculosu par a sicurezza publica. Di marzu 1889, dopu à un periudu di rifiatu, pinghji frà altru ''Auturitrattu à l'arechji abbindata''. Eppuri, in seguitu à nuveddi crisi, hè internatu d'uffiziu annantu à ordini di u merri à u spidali d'Arles. À mezu aprili, affitta un appartamentu à u duttori Rey in un antru quartieri d'Arles. U 18 di aprili 1889, Theo è Johanna Bonger si maritani à Amsterdam.
Mentri u so sughjornu à Arles, Vincenzu manteni u liamu incù l'universu artisticu parighjinu grazia à l'abundanti currispundenza ch'è eddu scambia incù u so frateddu Theo. Malgradu u fiascu di u so prugettu di stabiliscia un atteddu à Arles, ùn rinoncia micca à u dialogu incù i so amichi Émile Bernard è Gauguin. Quist'ultimu, dopu à u so sughjornu muvimintatu à Arles, accumpagna à traversu i so lettari a vita di Van Gogh insinu à a fini.
====Saint-Rémy-de-Provence ====
[[File:St_Rémy_-_Prieuré_de_Saint-Paul-de-Mausole_74.JPG|thumb|Camara di Vincenzu van Gogh à Saint-Paul-de-Mausole.]]
U 8 di maghju 1889, Vincenzu chetta Arles, avendu dicisu di entra in l'asiliu d'alienati Saint-Paul-de-Mausole ch'eddu dirighji u medicu Théophile Peyron, in Saint-Rémy-de-Provence. Ci ferma un annu, in cori di u quali eddu hà trè crisi impurtanti : a prima à mezu lugliu, a siconda di dicembri è l'ultima trà frivaghju è marzu 1890.
Malgradu u so gattivu statu di saluta, Van Gogh hè assà pruduttivu. Ùn hè ch'è mentri i so crisi di mattia ch'eddu ùn pinghji micca. In l'asiliu, una pezza à u parditerra li hè lasciata à usu di atteddu. Cuntinueghja à invià i so dipinti à Theo. Dui di i so opari facini parti di a quinta mostra annuali di a Sucità di l'artisti indipindenti di Parighji. Unu di i primi dipinti di 'ssa ebbica hè l'Iris. I pitturi di 'ssu periudu sò à spessu carattarizati da i rimoddi è i spirali. À diversi periudi di a so vita, Van Gogh hà dinò pintu ciò ch'è eddu vidia di u so balconu, in particulari à a fini di a so vita incù una grandi vigata di pitturi di campi di granu ch'è eddu pudia ammirà da a camara ch'eddu accupava à l'asiliu di Saint-Rémy-de-Provence. Chetta l'asiliu u 19 di maghju 1890.
Malgradu u so gattivu statu di saluta, Van Gogh hè assà pruduttivu. Ùn hè ch'è mentri i so crisi di mattia ch'eddu ùn pinghji micca. In l'asiliu, una pezza à u parditerra li hè lasciata à usu di atteddu. Cuntinueghja à invià i so dipinti à Theo. Dui di i so opari facini parti di a quinta mostra annuali di a Sucità di l'artisti indipindenti di Parighji. Unu di i primi dipinti di 'ssa ebbica hè l'Arba spada. I pitturi di 'ssu periudu sò à spessu carattarizati da i rimoddi è i spirali. À diversi periudi di a so vita, Van Gogh hà dinò pintu ciò ch'è eddu vidia di u so balconu, in particulari à a fini di a so vita incù una grandi vigata di pitturi di campi di granu ch'è eddu pudia ammirà da a camara ch'eddu accupava à l'asiliu di Saint-Rémy-de-Provence. Chetta l'asiliu u 19 di maghju 1890.
Theo scontra u duttori Paul Gachet annantu à i ricumandazioni di Pissarro. Theo incuraghjisci Vincenzu ad escia da u spidali psichiatricu è à renda si à Auvers-sur-Oise, induva eddu pudarà cunsultà u medicu ed essa vicinu à u so frateddu.
Van Gogh cumencia dinò à essa cunnisciutu. Di ghjinnaghju 1890, un articulu d'Albert Aurier in u Mercure de France sottulinia par a prima volta l'impurtanza di i so ricerchi. Un mesi più dopu, u pittori Anna Boch acquista unu di i so dipinti, A Vigna rossa par a somma di 400 franchi.
U 31 di ghjinnaghju 1890 nasci u picculu Vincenzu, figliolu di u so frateddu Theo. In i mesa pricidenti a vinuta à u mondu di 'ssu nipoti è chì Vincenzu ni hè u cumpari, scrivi à Theo senza mai minziunà u nomu di u ziteddu, numinendu lu " u chjucu ". Quandu u neunatu casca malatu senza gravità, Vincenzu ni risenti a tristizia è u scuraghjimentu.
====Auvers-sur-Oise ====
[[File:Portrait_of_Dr._Gachet.jpg|thumb|U Duttori Gachet, 1890, oliu annantu à tela, 66 x 57 cm, cullizzioni privata (F753/JH2007).]]
Dopu à avè fattu visita à Theo à Parighji, Van Gogh si stalla à Auvers-sur-Oise, situatu à una trintina di chilomitri à u nordupunenti di Parighji. 'Ssa cumuna rurali di u Vexin francesu era ghjà cunnisciuta in u mezu di i pittori, à l'iniziu da i paisaghjisti di a scola di Barbizon, po da l'imprissiunisti. Ci passa i 70 ultimi ghjorna di a so vita, da u 20 di maghju à u 29 di lugliu 1890. U duttori Paul Gachet hà prumissu di piglià cura di eddu à a dumanda di Theo. Gachet, amicu di Paul Cézanne è di i pittori imprissiunisti è eddu stessu pittori amatori, veghja annantu à Van Gogh, chì affitta una piccula camara à u numaru 5 in l'ustaria Ravoux, par 3,50 franchi u ghjornu.
Van Gogh, in cima à a so maestria artistica, hà tandu da discriva in i so opari a vita campagnola è l'architittura di 'ssa cumuna. L'articuli appariscini in a stampa parighjina, in quidda di Bruxelles è in a stampa ulandesa. Hè un segnu impurtanti di u so ricunniscimentu in 'ssu mezu artisticu. Grazia à i curi di u duttori Gachet, a so attività hè intensa : pinghji più di 70 dipinti. Da l'altra parti, Theo, chì a so malatia pardura, li cunfida a so inchitudina par u so travagliu è par u picculu Vincent Willem, malatu. Theo hà tandu a vulintà di vultà in i Paesi Bassi.
===Morti di Vincenzu van Gogh===
[[File:Auberge_ravoux.jpg|thumb|left|Un balcunceddu partusgiatu in u tettu alluma a camara numaru 5 di l'ustaria Ravoux, classificata inquant'è munimentu storicu in u 1985.]]
[[File:Grave_of_Vincent_van_Gogh.jpg|thumb|Tombi di i dui frateddi van Gogh, ricuparti da l'eddara, à Auvers-sur-Oise.]]
L'instabulità mintali di Vincenzu van Gogh ripiglia versu a fini di lugliu 1890. A dumenica 27 di lugliu 1890, in un campu daretu u casteddu induv'eddu pinghji forsi un'ultima tela, chì hà purtatu u so matiriali di pittura incun eddu, si spara una rivulvarata in u senu (par visà u cori) o in u ventri. Rivinutu scianchittendu à l'ustaria Ravoux, codda dirittamenti in a so camara. I so chirchenni attirani l'attinzioni di l'ustariaghju Arthur Ravoux chì u scopri fertu : faci vena u duttori Gachet chì li faci una fasciatura summaria (un'uparazioni chirurgica hè impussibuli vistu u statu di a medicina à quidda ebbica) è manda in Parighji Anton Hirschig, artistu ulandesu pinsiunariu di a so ustaria, par privena à Theo van Gogh. Vincenzu van Gogh ci mori dui ghjorna dopu, à l'ità di 37 anni, u so frateddu Theo essendu accantu ad eddu.
Theo, toccu da u mali francesu è i so cumplicazioni neurulogichi, hè purtatu à u spiudali d'uttrovi 1890 in una clinica psichiatrica d'Utrecht, induva eddu mori u 25 di ghjinnaghju 189131 à l'ità di 34 anni. I dui frateddi riposani tremindù à u cimiteriu d'Auvers-sur-Oise, dapoi ch'è Johanna van Gogh-Bonger hà fattu trasfiriscia u corpu di u so prima maritu vicinu à u so frateddu in u 1914.
== Note ==
<references/>
== Da vede dinò ==
* ''[[Notte stillata]]''
[[Categoria:Biugrafia|van Gogh, Vincent]]
[[Categoria:Pittore|van Gogh, Vincent]]
am8rhdleybv9rhb9t06sxj5miprlc7s
407364
407358
2026-10-21T14:19:23Z
Mistico Dois
16475
407364
wikitext
text/x-wiki
[[File:VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg|thumb|Autoritrattu di van Gogh]]{{Bisogni Fonti}}
'''Vincent Willem van Gogh''' (prununciatu in ulandesu : /ˈvɪnsɛnt ˈʋɪləm vɑŋ ˈɣɔx/), natu u [[30 di marzu]] [[1853]] à Groot-Zundert, à i [[Paesi Bassi]], è mortu u [[29 di lugliu]] [[1890]] à Auvers-sur-Oise, in Francia, hè un pittori è disignadori ulandesu.<ref>'Ss'articulu pruveni in parti da l'articulu currispundenti di a wikipedia in francesu.</ref> A so opara piena di naturalisimu, ispirata da l'impressiunisimu è u puntinisimu, annuncia u fauvisimu è l'esprissiunisimu.
Van Gogh cresci in senu à una famiglia di l'anziana burghesia. Prova prima à fà carriera com'è marcanti d'arti ind'è Goupil Cie. Eppuri, ricusendu di veda l'arti com'è una marcanzia, hè lucinziatu. Aspira tandu à divintà pastori, ma fiasca à l'asamini di tiulugia. À l'approcciu di 1880, si ghjira versu a pittura. Mentri 'ssi anni, chetta i Paesi Bassi par a Belgica, po si stabilisci in [[Francia]]. Vincenzu splura a pittura è u disegnu à tempu in autudidattu è suvitendu i corsi. Passiunatu, ùn cessa di arricchiscia a so cultura pitturali : analizeghja u travagliu di i pittori di l'ebbica, visiteghja i musei è i gallarii d'arti, scambia l'idei incù i so amichi pittori, studieghja i stampi giappunesi, l'incisioni inglesi, è cetara. A so pittura rispechja i so ricerchi è a stesa di i so cunniscenzi artistichi. Eppuri, a so vita hè puntighjata di crisi chì svelani a so instabulità mintali. Una d'eddi pruvucheghja u so suicidiu, à l'ità di 37 anni.
L'abundanti currispundenza di Van Gogh parmetti di capiscia lu megliu. Hè custituita di più di 800 lettari scritti à a so famiglia è à i so amichi, frà i quali 652 inviati à u so frateddu "Theo", incù quali eddu intratteni una rilazioni sustinuta tantu annantu à u pianu parsunali ch'è prufissiunali.
L'opara di Van Gogh hè cumposta da più di 2000 teli è disegni datendu par u più di l'anni 1880. Faci ecu à u mezu artisticu auropeu di a fini di u XIXu seculu. Hè influinzatu da i so amichi pittori, in particulari Anthon van Rappard, Émile Bernard è Paul Gauguin. Scambia dinò i punti di vista incù u so frateddu Theo, un marcanti d'arti cunnisciutu. Ammira [[Jean-François Millet]], [[Rembrandt]], [[Frans Hals]], Anton Mauve è [[Eugène Delacroix]], tuttu ispirendu si di Hiroshige, [[Claude Monet]], Adolphe Monticelli, [[Paul Cézanne]], [[Edgard Degas]] è [[Paul Signac]].
Pocu cunnisciutu in l'anni 1890, Van Gogh ùn hè statu rimarcatu ch'è da un picculu numaru d'autori è di pittori in Francia, à i Paesi Bassi, in Belgica è à u Danimarca. Eppuri, in l'anni 1930, i so opari attirani 120000 parsoni à un'espusizioni di u Museum of Modern Art, à New York. Hè oghji cunsidaratu com'è unu di i più grandi artisti di tutti i tempi.
==Biugrafia ==
===Famiglia ===
[[File:Famille van Gogh.JPG|thumb|upright=1.3|'''A famiglia di Vincenzu van Gogh'''<br />Insù : u so babbu Theodorus van Gogh è a so mamma Anna Cornelia van Gogh (nata Carbentus)<br />Inghjò : Vincent Willem, Anna Cornelia, Theo, Elisabetha Huberta, Willemina Jacoba è Cornelis Vincent.]]
A famiglia Van Gogh, di anziana burghesia, hè dighjà nutevuli à i XVIu è XVIIu seculi. U statu di pastori in riligioni hè una tradizioni famigliali, com'è ancu u cummerciu di l'arti. U missiavu di Vincenzu (1789 - 1874) hà, par indittu, suvitatu i corsi à a facultà di tiulugia à l'università di Leyde insin'à 1811. Trè di i so figlioli sò divintati marcanti d'arti.
Vincenzu Willem Van Gogh nasci u 30 di marzu 1853 à Groot-Zundert, un paesi vicinu à Breda in u punenti di u Brabant-Septentrional, in u sudu di i Paesi Bassi. A so mamma avia missu à u mondu un ziteddu natu mortu, u 30 di marzu 1852 : Vincent Willem I, ch'eddu ni purtarà u nomu. Hè u figliolu maiò di Theodorus van Gogh, pastori di a Ghjesgia rifurmata à Groot-Zundert dapoi 1849, è d'Anna Cornelia, nata Carbentus, figliola di un liadori di a corti di u Ducatu di Brabant. I so parenti addivarani sei ziteddi : Vincenzu, Anna Cornelia (1855 - 1930), Tiadoru (" Théo "), Elisabetha Huberta (" Liss ", 1859-1936), Willemina Jacoba (" Wil " o " Wilkie ", 1862-1941) è Cornelis Vincent (" Cor ", 1867-1900).
U so babbu Theodorus conta deci frateddi è sureddi. Parechji zii paterni ghjucarani un rollu ditarminanti in a vita di Vincenzu. Hendrik Vincent van Gogh, " Hein ", hè marcanti d'arti à Bruxelles. Johannes van Gogh (di), " Jan ", hè amiragliu è ricevi Vincenzu ind'è eddu à Amsterdam mentri più di un annu. Cornelis Marinus van Gogh, " Cor ", hè dinò marcanti d'arti. U so cumpari Vincent van Gogh, " Centu ", s'hè assuciatu à a catena di gallarii di l'editori d'arti parighjinu Goupil Cie.
===Ghjuvantù ===
====1853 - 1869 ====
A famiglia di Van Gogh t'hà una vita simplicia. L'ambianza laburiosa di u fuculaghju parintali marca prufundamenti u ghjovanu Vincenzu, chì hè un ziteddu seriu, zittu è pinsosu.
Di ghjinnaghju 1861, Vincenzu Van Gogh entri à a scola di Zundert, chì u so effettivu hè di dui centu elevi Hè cacciatu di a scola è, à a fini di annu 1861, Anna Birnie (1844-1917) 3 hè impiigata com'è istitutrici par dà i corsi à Vincenzu è à a so suredda, Anna. Li insegna, frà altru, u disegnu. U 1ima uttrovi 1864, parti par l'internatu di Jan Provily à Zevenbergen, una cità culligata à a cumuna di Moerdijk à trenta chilomitri da ind'è eddu. Ci ampara u francesu, l'inglesu è u tedescu. Ci rializeghja dinò i so primi pruvaturi di disegnu. U 15 di sittembri 1866, entri à u culleghju Guglielmu II, à Tilbourg. U so prufissori di disegnu era u pittori Constant Cornelis Huijsmans à u culleghju Willem II. Vincenzu vivi difficiulamenti 'ssa luntananza. Di marzu 1868, chetta in furia u stabilimentu è si ni volta ind'è i so parenti à Zundert.
====1869 - 1878====
[[Image:VincentVanGoghFoto.jpg|thumb|150px|Vincenzu van Gogh à l'ità di 18 anni]]
[[Image:Theo van Gogh 1878 (cropped).jpg|thumb|left|150px|Theodorus van Gogh à l'ità di 21 anni]]
U 30 di lugliu 1869, à l'ità di 16 anni, Vincenzu chetta a casa familiali par divintà lavuranti ind'è Goupil Cie à La Haye, filiali fundata da u so ziu Hein. 'Ssa impresa internaziunali chì vendi i dipinti, i disegni è i ripruduzioni, hè tandu dirighjita da Hermanus Tersteeg, à u quali l'artistu purtava un grandi rispettu. In u 1871, u so babbu hè mutatu à Helvoirt. Vincenzu ci passa i so vacanzi in u 1872, prima di renda visita à Theo, à Bruxelles.
Dopu à a so furmazioni in amparera, hè ingaghjatu ind'è Goupil Cie. Di ghjugnu 1873, Adolfu Goupil l'invia in a succursali di Londra incù l'accordu di u so ziu Cent. Siont'è a futura donna di Theo, Johanna Bonger ditta " Jo ", hè u più periudu filici di a so vita. Riesci è, à 20 anni, vinci più ch'è u so babbu. Casca amurosu d'Eugénie LoyerDiff, a figliola di a so prubitaria à Brixton, ma quandu eddu li svela i so sintimenti, edda li palesa ch'è s'hè dighjà sicritamenti prummissa incù u pighjunanti pricidenti. Van Gogh s'isuleghja di di più. À listessa ebbica, sviluppa un firventi intaressu par a riligioni. U so zelu riligiosu piglia certi prupurzioni chì inchetani a so famiglia. U 12 di nuvembri 1873, Theo hè mutatu à a succursali di La Haye da u so ziu Cent.
U so babbu è u so ziu inviani Vincenzu in Parighji à mezu maghju 1875, à u sediu principali di Goupil Cie à u 9 carrughju Chaptal. Affesu di veda l'arti trattatu com'è un pruduttu è una ropa, ni parla à certi clienti, ciò chì pruvucheghja u so rinviu u 1ima aprili 1876. Frà tantu, a famiglia Van Gogh s'hè cullucata à Etten, paesi di u Brabant Sitttentriunali.
Van Gogh si senti tandu una vucazioni spirituali è riligiosa. Volta in Inghilterra induva, mentri calchì tempu, travaglia in modu benivulenti, prima com'è prufissori suppleenti in un picculu internatu chì dà annantu à u portu di Ramsgate, induva eddu hè ingaghjatu. Disegna uni pochi di abbozzi di a cità. À u so frateddu Theo, scrivi : " À Londra, mi socu à spessu arristatu par disignà annantu à i spondi di a Tamisa vultendu da Southampton Street a sera, è quissa ùn sbuccava annantu à nienti ; ci saria vulsutu ch'è calchissia mi spieghi a pruspittiva. " Com'è a scola devi più dopu cullucà si à Isleworth in u Middlesex, Van Gogh dicidi d'andà ci. Ma u scasamentu ùn hà finalmenti micca locu. Ferma sopr'à locu, diventa un firventi animadori metudistu è voli " pridicà u Vanghjeliu dapartuttu ". À a fini di uttrovi 1876, prununcia u so prima sirmonu à a Wesleyan Methodist Church à Richmond. Di nuvembri, hè ingaghjatu com'è assistenti à a Congregational Church di Turnham Green.
In Natali 1876, volta ind'è i so parenti. A so famiglia l'incita tandu à travaglià in una libraria di Dordrecht à i Paesi Bassi mentri uni pochi di mesa. Eppuri, ùn ci hè micca felici. Passa a maiò parti di u so tempu in u daretu di a butteca di u magazenu à disignà o à traducia i passaghji di a Bibbia in inglesu, in francesu è in tedescu. I so lettari cumportani di di più testi riligiosi. U so cumpagnu di camara di l'ebbica, un ghjovanu prufissori chjamatu Görlitz, spiigarà più tardi ch'è Van Gogh manghja pocu : " ùn manghjava micca carri, ghjustu un picculu pezzu a dumenica, è solu dopu chì u nosciu prubitariu ebbi lungamenti insistutu. Quattru poma incù una stamparedda di salsa è una buccunata di ligumi custituisci a so cena. "
Sustinendu lu in u so desideriu di divintà pastori in riligioni, a so famiglia l'invia di maghju 1877 à Amsterdam, induva eddu sughjorna ind'è u so ziu Jan, chì hè amiragliu. Vincenzu si pripara par l'università è studieghja a tiulugia incù u so ziu Johannes Stricker, tiolugu rispittatu. Fiasca à i so asamini. Chetta tandu u dumiciliu di u so ziu Jan, di lugliu 1878, par vultà in casa familiali à Etten. Suvita i corsu mentri trè mesa à a scola prutistanti di Laeken, vicinu à Bruxelles, ma fiasca di novu è abbanduneghja i so studii par divintà pridicatori laicu. À u principiu da dicembri di u 1878, otteni una missioni d'evanghjelistu in Belgica, vicinu à i minadori di carbonu di u Borinage, in a rigioni di Mons. Ci diventa un pridicatori sulidariu di i lotti contru à u patrunatu ma hà ghjà fattu a so amparera pitturali chì hà visitatu tutti i grandi musei di i cità impurtanti ch'è eddu hà attravirsati quandu eddu travagliava ind'è Goupil Cie.
====1879 - 1880 ====
[[File:Vincent_van_Gogh_-_Wasmes_-_Maison_du_boulanger_Denis_-_Angle_Rue_du_petit-Wasmes_et_Rue_Wilson-002.JPG|thumb|Vincenzu van Gogh (1878 - 1879), Wasmes, a casa di u panitteri Denis, angulu di u carrughju di u Petit-Wasmes è di u carrughju Wilson.]]
[[File:Cuesmes_JPG001.jpg|thumb|A casa ind'eddu hà sughjurnatu Vincenzu van Gogh à Cuesmes (Belgica), in u 1878.]]
A so travirsata di u Borinage in Belgica cumencia à Pâturages (oghji in a cumuna di Colfontaine) in u 1878. Ci hè accoltu da un evanghjelistu chì u stalla ind'è un cultivatori à Wasmes. Assà in freccia, cunsidareghja 'ssa casa troppu lussuosa è, d'aostu, parti par Cuesmes par allughjà ind'è un antru evanghjelistu. Suvitendu in tuttu i so cunvinzioni, Van Gogh dicidi di campà com'è quiddi vicinu à i quali eddu pridicheghja, spartendu i so difficultà, sinu à dorma annantu à a paglia in una piccula capanna.
Cunsacra tuttu à i minadori è à a so famiglia. Và ancu sinu à falà in un pozzu di minera di a Minera di carbonu di Marcasse, à 700 metri di prufundità. À u mumentu di un colpu di grisù, salva un minadori. Ma i so attività di pastori uvrieri ùn tardani micca à essa disappruvati, ciò chì l'affendi. Accusatu di essa un capifila, hè custrintu di abbandunà a missioni - suspesa da u cumitatu di evanghjilisazioni - ch'è s'era data. Ni riteni l'imaghjina di a miseria umana chì apparisciarà in una parti di a so opara. Dopu à 'ssi avvinimenti, si culloca à Bruxelles po riveni brivamenti à Cuesmes, induv'eddu si stalla in una casa. Ma, sottu à a prissioni di i so parenti, si ni volta à Etten. Ci ferma dislaziatu, insin'à marzu 1880, ciò chì dà u pinseri di di più a so famiglia. Vincenzu è Theo si disputani riguardu à u so avvena : 'ssi tinsioni i privani di cumunicazioni mentri vicinu à un annu.
Di più, un gravi cunflittu scoppia trà Vincenzu è u so babbu, quist'ultimu andendu sinu à si rinsignà par fà ammetta u so figliolu à l'asiliu di Geel. Scappa di novu è si rifughja à Cuesmes, induva eddu alloghja insin'à uttrovi 1880 ind'è un minadori. In u frattempu, Theo otteni un impiegu stabuli ind'è Goupil Cie in Parighji.
===Maturità ===
Van Gogh aghjunghji a so maturità à l'attimu ind'eddu cumencia a so carriera d'artistu. S'intaressa di di più à i so prossimi è à i sceni cutidiani ch'è eddu cumencia à ripprisintà in l'abbozzi à a minera di piombu, à u carbunceddu o à u criò. D'uttrovi 1880, parti à Bruxelles è, u 15 di nuvembri 1880, s'iscrivi à l'Accademia reali di i Beddi Arti annantu à i cunsigli di u pittori Willem Roelofs. Hà l'uccasioni di travaglià à l'atteddu di u pittori Anthon van Rappard, in u carrughju Traversière. U 1ima frivaghju 1881, Theo hè numinatu gerenti di a succursali di Goupil Cie annantu à u viali Montmartre. Dicidi tandu di sottuvena à i bisogni di u so frateddu. Vincenzu hè guasgi annosu di 28 anni.
À a fini di aprili 1881, Van Gogh riveni in a casa familiali è ci ferma insinu à Natali. Cunsacra par u più u so tempu à a littura è à i studii di i figuri. D'istatina, casca innamuratu di Kee Vos, a figliola di u so ziu Stricker. Malgradu u ricusu chjaru di Kee, veduva di pocu, Vincenzu insisti, criendu un'atmusfera di di più tesa in a so famiglia.
====La Haye ====
[[File:Vincent Van Gogh - Sorrow.JPG|thumb|''Sorrow'', 1882, mina di piombu, lavis, 45, 5 x 29, 5 cm, cullizzioni privata (F929/JH129).]]
Sorrow, 1882, minera di piombu, lavis, 45, 5 x 29, 5 cm, cullizzioni privata (F929/JH129).
In seguitu à una viulenti disputa incù u so babbu, parti par La Haye, induv'eddu si stalla in un picculu atteddu. Ci ricevi i lizzioni di pittura di u so cucinu par allianza, Anton Mauve (sposu di a so cucina carnali Ariëtte Carbentus), praticheghja tandu par u più l'acquareddu è studieghja a pruspittiva.
Di ghjinnaghju 1881, Van Gogh scontra un'anziana prustituta, Soiu Hoornik, chì cumencia à fà da mudeddu par eddu. Di branu 1882, u so ziu Cornelis Marinus, prubitariu di una gallaria d'arti numata à Amsterdam, li cummanda i disegni di La Haye. U travagliu ùn s'avvera micca à l'altezza di i spiranzi di u so ziu, chì li passa parò una siconda cummanda. Bench'è eddu li aghji discrittu in dittagliu ciò ch'è eddu aspittava di eddu, hè di novu dilusu. Di ghjugnu 1882, un'uspitalisazioni liata à una malatia veneriana li parmetti di ricuncilià si incù i so parenti.
À a so isciuta, si stalla in un più grandi atteddu incù Soiu Hoornik è i so dui ziteddi. Hè in cori di l'istati 1882 ch'eddu principia a pittura à l'oliu. 'Ssu periudu di a so vita parmetti di cunsacrà si à u so arti. Sparti i so riflissioni annantu à pittori ch'è eddu ammira com'è Daumier o Jean-François Millet ch'eddu ni cunnosci bè l'opari. Faci numarosi dipinti è disegni siont'è diffarenti tecnichi. Manda i so opari à Theo è scrivi à Anthon van Rappard. À parta da u branu 1883, s'intaressa à cumpusizioni più elaburati, basati annantu à u disegnu. Assà pochi di 'ssi disegni ani sopravvivutu chì, mancanti di narbusità è di friscura siont'è Theo, sarani distrutti da Vincenzu.
I vinti mesa ch'è eddu passa à [[La Haye]] (trà 1882 è 1883) parini dicisivi par l'artistu, chì rializeghja a so vulintà di rompa incù i cunvinzioni murali di u so mezu suciali, è a so impussibilità à suvità un'esistenza nurmali. Numarosi litturi, Honoré de Balzac, Victor Hugo, Émile Zola o dinò Charles Dickens, venini à arricchiscia a so visioni di u mondu, è rinforzani i so cunvinzioni suciali. D'aostu 1883, cunsidareghja di parta in a pruvincia campagnola di a Drenthe par prufittà di i so paisaghji. A so rilazioni incù Sien Hoornik si compii tandu.
====Drenthe ====
Da sittembri à dicembri 1883, Vincenzu sughjorna in sulitariu in a pruvincia di Drenthe, in u nordu di i Paesi Bassi, ind'eddu s'accanisci à a so pittura. Hè u singulu rimediu ch'è eddu trova di fronti à un fondu sintimentu d'addisperu. Cambia abbastanza à spessu di lughjamentu è a sulitudina li pesa. U tempu pluviosu è i difficultà finanziarii di u so frateddu Theo u dicidini à riunghja a so famiglia stallata dapoi ghjugnu 1882 à Nuenen, in u Brabant Sittentriunali, in u prisbiteriu paternu.
====Nuenen ====
[[File:VanGogh F84.jpg|thumb|left|''U Vechju Campanili di Nuenen'' ("U Cimiteriu campagnolu"), 1885, oliu annantu à tela, 65 x 80 cm, Amsterdam, museiu Van Gogh, Fundazioni Vincenzu van Gogh (F84/JH772).]]
Van Gogh prufitta di un picculu atteddu accunciatu à u so intentu in a casa famigliali. Ci rializeghja i serii di dipinti annantu à parechji temi, in particulari i tissidori. Hè à Nuenen ch'è u so talentu si svela difinitivamenti : di 'ssa ebbica datani i putenti studii à a petra nera di campagnoli à u travagliu, ma dinò calchì dui centu dipinti à a paletta bughja è à i colpi di spazzuletta sprissivi, chì cunfermani tandu u so talentu di disignadori è di pittori.
Vincenzu pruponi à Theo di ùn pagà li più a pinsioni ma piuttostu di scambià i so virsamenti contru à i so dipinti. Theo acquista cusì i dipinti ch'è eddu spera di venda. Vincenzu cuntinueghja à veda Van Rappard incù quali eddu pinghji. À 'ssu periudu, dà dinò i corsi di pittura à l'amatori. Po, di maghju 1884, affitta un atteddu più maiori ch'è quiddu ch'è eddu avia fin'à tandu.
[[File:Van Gogh--Paysan.jpg|thumb|''Ritrattu di campagnolu'', 1885, oliu annantu à tela, 39 x 30, 5 cm, Bruxelles, Musei reali di i Beddi Arti di Belgica.]]
Par a terza volta, Van Gogh s'innamora. Spezza una rilazioni incù a so vicina, Margot Begemann, ciò ch'è i so famigli rispittivi ùn apprizzeghjani micca. À mezu sittembri, Margot tenta di suicidà si. Passa u so periudu di cunvaliscenza à Utrecht. U 26 di marzu 1885, u babbu Van Gogh mori di una crisa cardiaca. Par via di i rilazioni difficiuli ch'è eddu intratteni incù a so vicinanza, a suredda di Vincenzu li cheri di chittà u prisbiteriu. Stà tandu in u so atteddu trà aprili è maghju 1885.
Quandu eddu hè dinò à Nuenen, travaglia annantu à una seria di pitturi chì devini dicurà a sala à manghjà di unu di i so amichi chì stà à Eindhoven. Van Gogh s'intaressa tandu à l'artisti rinumati di a scola di La Haye, com'è Théophile di Bock è Herman Johannes van der Weele. Si tratta di un gruppu d'artisti chì, trà 1860 è 1890, sò mori influinzati da a pittura rialista di a scola di Barbizon. Frà 'ssi artisti, Johan Hendrik Weissenbruch o Bernardu Blommers par indittu, sò citati in i lettari di Van Gogh à u mumentu di i so discussioni annantu à l'arti. Ùn esita micca nemmenu à fà i rimarchi annantu à Rembrandt è Frans Hals discutendu di i so opari.
À listessa ebbica, Émile Zola hè criticu d'arti. In u 1885, à l'attimu ind'eddu apparisci u so rumanzu Germinal, Van Gogh pinghji ''I Manghjadori di poma''. Esponini tremindù a vita di a classa pupulari. Dopu à u so sughjornu à Nuenen, passendu di 'ssu rialisimu bughju à u culurisimu, Van Gogh piglia un nuveddu slanciu in a so pittura. A so paletta diventa più chjara è più culurita, mentri i so colpi di pinneddi divintani più netti.
====Anvers ====
À Anvers di novu, di nuvembri 1885, hè imprissiunatu da i pitturi di Rubens è scopri i stampi giappunesi, ch'eddu cumencia à cullizziunà in 'ssa cità. Hè dinò in a capitala fiamminga ch'è l'artistu inaugureghja a so famosa vigata d'auturitratti. Piglia parechji corsi di disegnu è rializeghja i studii di nudi. L'idea di riparta à Parighji li hè aggradevuli. Privedi ghjà di studià in l'atteddu di Fernand Cormon è allughjà si ind'è Theo par mutivi d'ecunumia. Di frivaghju 1886, sbarca dunqua in Parighji.
====Parighji ====
[[File:Vincent Willem van Gogh 020.jpg|thumb|''U Risturanti di a Pesciasirena'' à Asnières, 1887, oliu annantu à tela, 54 x 65 cm, Parighji, museiu d'Orsay (F 313 JH 1251).]]
À u principiu di u mesi da marzu di u 1886, Vincenzu riunghji u so frateddu Theo à Montmartre, incù a brama di infurmà si annantu à i nuvità di a pittura imprissiunista. À l'ebbica, Theo hè gerenti di a gallaria di Montmartre Boussod, Valadon & Cie (i succissori di Goupil Cie). Vincenzu ci diventa dinò l'amanti d'Agostina Segatori, gerenti taliana di u cabaret Au Tambourin, viali di Clichy. Sola a cunniscenza di u mezu artisticu parighjinu pò veramenti parmetta à Van Gogh di rinnuvà è di arricchiscia a so visioni. Quidda annu hè quiddu di l'ultima mostra imprissiunista ch'è Vincenzu scopri, è in 1887 devi avè locu a prima ritruspittiva di l'opara di Millet.
[[File:Vincent van Gogh - Voie à Jardin du Luxembourg.jpg|thumb|left|Un viali in u Giardinu di u Lussemburgu, 1886, oliu annantu à tela, 27 x 46 cm, Clark Art Institute.]]
Parighji si pripara tandu à accoglia parechji espusizioni : in più di u Salottu, ind'eddi sò esposti l'opari di Puvis di Chavannes, Van Gogh visiteghja i sali di a quinta mostra internaziunali à a gallaria Georges Petit, chì prisenta i teli d'Auguste Renoir è di Claude Monet. Quist'ultimi ùn aviani micca vulsutu participà à l'uttesima è ultima espusizioni di l'imprissiunisti, chì uffria u spittaculu di un gruppu sdrisgiutu, trà i difizzioni è i ghjunghjiticci, è apria i so porti à a nuvità di l'attimu, u neuimpressiunisimu, incù a tela di Georges Pierre Seurat, una dumenica dopumeziornu à l'Isula di a Grande Jatte.
In Parighji in l'anni 1886-1887, Van Gogh friquenta calchì tempu l'Accademia di u pittori Cormon, ind'eddu faci a cunniscenza di Henri di Toulouse-Lautrec, di Louis Anquetin, d'Émile Bernard è ancu di John Peter Russell. Quist'ultimu rializeghja u so ritrattu. Scontra dinò, par mezu di u so frateddu, guasgi tutti l'imprissiunisti, in particulari Georges Seurat è Camille Pissarro, è ancu Paul Gauguin. In a butteca di u babbu Tanguy, diventa l'amicu di Paul Signac. Sottu à l'influenza di i stampi giappunesi, i so cumpusizioni acquistani à pocu à pocu di più di libartà è d'asgiu, quandu inveci si prova à a tecnica di l'applattu culuritu. Pissarro l'inizia dinò à i tiurii nuveddi annantu à a luci è à u trattamentu divisiunistu di i toni. A paletta di l'artistu s'arricchisci tandu di culori vivi è a so tocca s'animeghja è si spezza, quissa grazia dinò à Signac incù quali eddu travaglia in u 1887.
Esaltatu da u firvori di u clima artisticu parighjinu, Van Gogh brusgia i tappi di u so rinnovu artisticu grazia à a friquintazioni di i più pittori anticunfurmisti di l'ebbica: si prova à u neuimpressiunisimu vicinu à Signac è Pissarro, inchiesta annantu à i prufundità psiculogichi di u ritrattu incù u so amicu Toulouse-Lautrec, hè infurmatu di manera prumaticcia di a sintesi di u "cloisonnisme" da i so cumpagni Louis Anquetin è Émile Bernard, è pò apprizzà i teli esotichi rializati da Gauguin in Martinica. Rigeneratu da 'ssa mudernità, hè prontu à rializà u so sonniu mediterraniu, in cerca di a luci abbagliacanti di a Pruvenza, chì faci risplenda i culori puri di a natura, studiati sin'à tandu in a so cullizzioni di stampi giappunesi. Hè un periudu assà fertili induva u so arti s'uriinteghja versu l'impressiunisimu, ma l'assenziu è a stanchezza aggravani u so statu mintali. U 19 di frivaghju 1888, chetta Parighji.
====Arles ====
[[File:WLANL_-_Pachango_-_Het_gele_huis_('De_straat'),_Vincent_van_Gogh_(1888).jpg|thumb|left|A Casa giadda ("U Carrughju"), 1888, oliu annantu à tela, 72 x 89 cm, New Haven, Yale University Art Gallery (F464/JH1589).]]
[[File:Vincent_Willem_van_Gogh_137.jpg|thumb|A Camara da dorma, 1888, oliu annantu à tela, 72 x 90 cm, Amsterdam, museiu Van Gogh, Fundazioni Vincenzu van Gogh (F482/JH1608).]]
U 20 di frivaghju 1888, si stalla à Arles, in a vechja cità à l'internu di i rampali à l'albergu-risturanti Carrel, à u 30, carrughju di a Cavaddaria, à l'ebbica quartieri di i casi chjusi, incù com'è cumpagnu u pittori danesu Christian Mourier-Petersen. Affitta dinò una parti di a "casa giadda" par fà ni u so atteddu. Uni pochi di ghjorna dopu, alloghja à u Caffè di a Gara, 30, piazza Lamartine è si stalla dopu, à parta da u 17 di sittembri, in a Casa Giadda, situata ghjustu accantu, distrutta à u mumentu di u bumbardamentu alliatu d'Arles di u 25 di ghjugnu 1944.
Bench'eddu ghjunghjissi in a cità in tempu di nevi, una nuvedda pagina di a so opara s'apri incù a scuparta di a luci pruvinzali. Da u 22 di frivaghju 1888, principia a so pruduzzioni arlesiana : parcorri à pedi a rigioni è pinghji i paisaghji, i sceni di racolti è i ritratti. Invia sempri i so dipinti à Theo. Trè di i so primi dipinti sò prisintati à a 4a espusizioni annuali di a Sucità di l'artisti indipindenti. D'aprili, Vincenzu scontra u pittori americanu Dodge MacKnight, chì stà à Fontvieille, un picculu paesi à u nordestu d'Arles. Da MacKnight, faci a cunniscenza di u pittori Eugène Boch, incù qualessu una rilazioni più fonda si sviluppa è ch'eddu ni faci u ritrattu.
À u principiu di u mesi da ghjugnu di u 1888, avendu ricivutu un bigliettu di 100 franchi di u so frateddu Theo, si rendi in dilighjenza à i Saintes-Maries-de la-Mer par un sughjornu di cinqui ghjorna. Ci pinghji a barca Amicizia è u paesi ragruppatu di tondu à a ghjesgia furtificata.
À Arles, l'idei più anziani annantu à l'arti è a pittura riappariscini, com'è fà i serii di dipinti. Di branu 1888, rializeghja cusì una seria annantu à i frutteti in fiorisi in i trittichi, è ancu una seria di ritratti com'è quiddi di a famiglia Roulin. A prima seria di i ghjirasoli data dinò di 'ssa ebbica. Frà tantu, cuntinueghja à scambià i lettari è i dipinti incù Émile Bernard è Paul Gauguin. Vincenzu chì stà in a casa giadda, sunnieghja difatti à una cumunità d'artisti uniscendu in modu fraternu i so spirienzi è i so ricerchi : Paul Gauguin veni à riunghja lu in 'ssu scopu u 23 di uttrovi 1888 è cumenciani à travaglià insemu, par indittu annantu à a seria di dipinti cunsacrati à l'Alyscamps. Ma i dui omini si sentini mali : a tinsioni è l'esaltazioni pirmanenti ch'edda implicheghja a so dimarchja criatrici sboccani annantu à una crisi.
U 23 di dicembri 1888, in seguitu à una disputa più viulenti ch'è l'altri incù Gauguin, Van Gogh hè ritruvatu in u so lettu incù l'arechji manca mozza. Parechji tiurii tentani di spiigà 'ss'incidenti. A tesa classica, sustinuta da u museiu Van Gogh d'Amsterdam siont'è a tistimunianza di Gauguin, spiega ch'è Van Gogh minaccia di un rasoghju Gauguin chì scappa, lascendu Van Gogh solu. In un accessu di diliriu, quiddu volta u rasoghju contru ad eddu stessu è si taglia l'arechji prima di andà à offra la à un'impiigata di u burdeddu vicinu (ma quidda, annosa di solu 16 anni, ùn pudia essa prustituta). Parechji diagnostichi pussibuli poni spiigà stu accessu di tuntia.
U ghjornu dopu di a so crisa, Van Gogh hè ammissu à u spidali è curatu da u duttori Rey chì ni pinghji u ritrattu. Theo, inchetu di a saluta di u so frateddu, veni à veda lu è volta in Parighji u ghjornu di Natali accumpagnatu di Gauguin. Eppuri, una pitizioni firmata da trenta parsoni cheri l'internamentu o l'espulsioni di Vincenzu van Gogh da Arles : li hè rimpruvaratu i ribugli à l'ordini publicu. U 7 di frivaghju, u duttori Delon cheri u so internamentu par "allucinazioni auditivi è visuali". U 27 di frivaghju, u cummissariu di pulizza d'Ornano cunchjudi in u so rapportu ch'è Van Gogh pudaria divintà priculosu par a sicurezza publica. Di marzu 1889, dopu à un periudu di rifiatu, pinghji frà altru ''Auturitrattu à l'arechji abbindata''. Eppuri, in seguitu à nuveddi crisi, hè internatu d'uffiziu annantu à ordini di u merri à u spidali d'Arles. À mezu aprili, affitta un appartamentu à u duttori Rey in un antru quartieri d'Arles. U 18 di aprili 1889, Theo è Johanna Bonger si maritani à Amsterdam.
Mentri u so sughjornu à Arles, Vincenzu manteni u liamu incù l'universu artisticu parighjinu grazia à l'abundanti currispundenza ch'è eddu scambia incù u so frateddu Theo. Malgradu u fiascu di u so prugettu di stabiliscia un atteddu à Arles, ùn rinoncia micca à u dialogu incù i so amichi Émile Bernard è Gauguin. Quist'ultimu, dopu à u so sughjornu muvimintatu à Arles, accumpagna à traversu i so lettari a vita di Van Gogh insinu à a fini.
====Saint-Rémy-de-Provence ====
[[File:St_Rémy_-_Prieuré_de_Saint-Paul-de-Mausole_74.JPG|thumb|Camara di Vincenzu van Gogh à Saint-Paul-de-Mausole.]]
U 8 di maghju 1889, Vincenzu chetta Arles, avendu dicisu di entra in l'asiliu d'alienati Saint-Paul-de-Mausole ch'eddu dirighji u medicu Théophile Peyron, in Saint-Rémy-de-Provence. Ci ferma un annu, in cori di u quali eddu hà trè crisi impurtanti : a prima à mezu lugliu, a siconda di dicembri è l'ultima trà frivaghju è marzu 1890.
Malgradu u so gattivu statu di saluta, Van Gogh hè assà pruduttivu. Ùn hè ch'è mentri i so crisi di mattia ch'eddu ùn pinghji micca. In l'asiliu, una pezza à u parditerra li hè lasciata à usu di atteddu. Cuntinueghja à invià i so dipinti à Theo. Dui di i so opari facini parti di a quinta mostra annuali di a Sucità di l'artisti indipindenti di Parighji. Unu di i primi dipinti di 'ssa ebbica hè l'Iris. I pitturi di 'ssu periudu sò à spessu carattarizati da i rimoddi è i spirali. À diversi periudi di a so vita, Van Gogh hà dinò pintu ciò ch'è eddu vidia di u so balconu, in particulari à a fini di a so vita incù una grandi vigata di pitturi di campi di granu ch'è eddu pudia ammirà da a camara ch'eddu accupava à l'asiliu di Saint-Rémy-de-Provence. Chetta l'asiliu u 19 di maghju 1890.
Malgradu u so gattivu statu di saluta, Van Gogh hè assà pruduttivu. Ùn hè ch'è mentri i so crisi di mattia ch'eddu ùn pinghji micca. In l'asiliu, una pezza à u parditerra li hè lasciata à usu di atteddu. Cuntinueghja à invià i so dipinti à Theo. Dui di i so opari facini parti di a quinta mostra annuali di a Sucità di l'artisti indipindenti di Parighji. Unu di i primi dipinti di 'ssa ebbica hè l'Arba spada. I pitturi di 'ssu periudu sò à spessu carattarizati da i rimoddi è i spirali. À diversi periudi di a so vita, Van Gogh hà dinò pintu ciò ch'è eddu vidia di u so balconu, in particulari à a fini di a so vita incù una grandi vigata di pitturi di campi di granu ch'è eddu pudia ammirà da a camara ch'eddu accupava à l'asiliu di Saint-Rémy-de-Provence. Chetta l'asiliu u 19 di maghju 1890.
Theo scontra u duttori Paul Gachet annantu à i ricumandazioni di Pissarro. Theo incuraghjisci Vincenzu ad escia da u spidali psichiatricu è à renda si à Auvers-sur-Oise, induva eddu pudarà cunsultà u medicu ed essa vicinu à u so frateddu.
Van Gogh cumencia dinò à essa cunnisciutu. Di ghjinnaghju 1890, un articulu d'Albert Aurier in u Mercure de France sottulinia par a prima volta l'impurtanza di i so ricerchi. Un mesi più dopu, u pittori Anna Boch acquista unu di i so dipinti, A Vigna rossa par a somma di 400 franchi.
U 31 di ghjinnaghju 1890 nasci u picculu Vincenzu, figliolu di u so frateddu Theo. In i mesa pricidenti a vinuta à u mondu di 'ssu nipoti è chì Vincenzu ni hè u cumpari, scrivi à Theo senza mai minziunà u nomu di u ziteddu, numinendu lu " u chjucu ". Quandu u neunatu casca malatu senza gravità, Vincenzu ni risenti a tristizia è u scuraghjimentu.
====Auvers-sur-Oise ====
[[File:Portrait_of_Dr._Gachet.jpg|thumb|U Duttori Gachet, 1890, oliu annantu à tela, 66 x 57 cm, cullizzioni privata (F753/JH2007).]]
Dopu à avè fattu visita à Theo à Parighji, Van Gogh si stalla à Auvers-sur-Oise, situatu à una trintina di chilomitri à u nordupunenti di Parighji. 'Ssa cumuna rurali di u Vexin francesu era ghjà cunnisciuta in u mezu di i pittori, à l'iniziu da i paisaghjisti di a scola di Barbizon, po da l'imprissiunisti. Ci passa i 70 ultimi ghjorna di a so vita, da u 20 di maghju à u 29 di lugliu 1890. U duttori Paul Gachet hà prumissu di piglià cura di eddu à a dumanda di Theo. Gachet, amicu di Paul Cézanne è di i pittori imprissiunisti è eddu stessu pittori amatori, veghja annantu à Van Gogh, chì affitta una piccula camara à u numaru 5 in l'ustaria Ravoux, par 3,50 franchi u ghjornu.
Van Gogh, in cima à a so maestria artistica, hà tandu da discriva in i so opari a vita campagnola è l'architittura di 'ssa cumuna. L'articuli appariscini in a stampa parighjina, in quidda di Bruxelles è in a stampa ulandesa. Hè un segnu impurtanti di u so ricunniscimentu in 'ssu mezu artisticu. Grazia à i curi di u duttori Gachet, a so attività hè intensa : pinghji più di 70 dipinti. Da l'altra parti, Theo, chì a so malatia pardura, li cunfida a so inchitudina par u so travagliu è par u picculu Vincent Willem, malatu. Theo hà tandu a vulintà di vultà in i Paesi Bassi.
===Morti di Vincenzu van Gogh===
[[File:Auberge_ravoux.jpg|thumb|left|Un balcunceddu partusgiatu in u tettu alluma a camara numaru 5 di l'ustaria Ravoux, classificata inquant'è munimentu storicu in u 1985.]]
[[File:Grave_of_Vincent_van_Gogh.jpg|thumb|Tombi di i dui frateddi van Gogh, ricuparti da l'eddara, à Auvers-sur-Oise.]]
L'instabulità mintali di Vincenzu van Gogh ripiglia versu a fini di lugliu 1890. A dumenica 27 di lugliu 1890, in un campu daretu u casteddu induv'eddu pinghji forsi un'ultima tela, chì hà purtatu u so matiriali di pittura incun eddu, si spara una rivulvarata in u senu (par visà u cori) o in u ventri. Rivinutu scianchittendu à l'ustaria Ravoux, codda dirittamenti in a so camara. I so chirchenni attirani l'attinzioni di l'ustariaghju Arthur Ravoux chì u scopri fertu : faci vena u duttori Gachet chì li faci una fasciatura summaria (un'uparazioni chirurgica hè impussibuli vistu u statu di a medicina à quidda ebbica) è manda in Parighji Anton Hirschig, artistu ulandesu pinsiunariu di a so ustaria, par privena à Theo van Gogh. Vincenzu van Gogh ci mori dui ghjorna dopu, à l'ità di 37 anni, u so frateddu Theo essendu accantu ad eddu.
Theo, toccu da u mali francesu è i so cumplicazioni neurulogichi, hè purtatu à u spiudali d'uttrovi 1890 in una clinica psichiatrica d'Utrecht, induva eddu mori u 25 di ghjinnaghju 189131 à l'ità di 34 anni. I dui frateddi riposani tremindù à u cimiteriu d'Auvers-sur-Oise, dapoi ch'è Johanna van Gogh-Bonger hà fattu trasfiriscia u corpu di u so prima maritu vicinu à u so frateddu in u 1914.
== Note ==
<references/>
== Da vede dinò ==
* ''[[Notte stillata]]''
{{DEFAULTSORT:van Gogh, Vincent}}
[[Categoria:Biugrafia]]
[[Categoria:Pittore]]
[[Categoria:Olandese]]
gpuja9deq9sa7j23l7ze7faj5soxajk
407371
407364
2026-10-21T16:12:05Z
Fausta Samaritani
15085
link, fux, tolto paragrafo doppione
407371
wikitext
text/x-wiki
[[File:VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg|thumb|Autoritrattu di van Gogh]]{{Bisogni Fonti}}
'''Vincent Willem van Gogh''' (prununciatu in ulandesu : /ˈvɪnsɛnt ˈʋɪləm vɑŋ ˈɣɔx/), natu u [[30 di marzu]] [[1853]] à Groot-Zundert, à i [[Paesi Bassi]], è mortu u [[29 di lugliu]] [[1890]] à Auvers-sur-Oise, in Francia, hè un pittori è disignadori ulandesu.<ref>'Ss'articulu pruveni in parti da l'articulu currispundenti di a wikipedia in francesu.</ref> A so opara piena di naturalisimu, ispirata da l'impressiunisimu è u puntinisimu, annuncia u fauvisimu è l'esprissiunisimu.
Vincent Van Gogh cresci in senu à una famiglia di l'anziana burghesia. Prova prima à fà carriera com'è marcanti d'arti ind'è Goupil Cie. Eppuri, ricusendu di veda l'arti com'è una marcanzia, hè lucinziatu. Aspira tandu à divintà pastori, ma fiasca à l'asamini di tiulugia. À l'approcciu di [[1880]], si ghjira versu a pittura. Mentri 'ssi anni, chetta i Paesi Bassi par a Belgica, po si stabilisci in [[Francia]]. Vincenzu splura a pittura è u disegnu à tempu in autudidattu è suvitendu i corsi. Passiunatu, ùn cessa di arricchiscia a so cultura pitturali: analizeghja u travagliu di i pittori di l'ebbica, visiteghja i musei è i gallarii d'arti, scambia l'idei incù i so amichi pittori, studieghja i stampi giappunesi, l'incisioni inglesi, è cetara. A so pittura rispechja i so ricerchi è a stesa di i so cunniscenzi artistichi. Eppuri, a so vita hè puntighjata di crisi chì svelani a so instabulità mintali. Una d'eddi pruvucheghja u so suicidiu, à l'ità di 37 anni.
L'abundanti currispundenza di Van Gogh parmetti di capiscia lu megliu. Hè custituita di più di 800 lettari scritti à a so famiglia è à i so amichi, frà i quali 652 inviati à u so frateddu "Theo", incù quali eddu intratteni una rilazioni sustinuta tantu annantu à u pianu parsunali ch'è prufissiunali.
L'opara di Van Gogh hè cumposta da più di 2.000 teli è disegni datendu par u più di l'[[anni 1880]]. Faci ecu à u mezu artisticu auropeu di a fini di u [[XIX sèculu]]. Hè influinzatu da i so amichi pittori, in particulari Anthon van Rappard, [[Émile Bernard]] è [[Paul Gauguin]]. Scambia dinò i punti di vista incù u so frateddu Theo, un marcanti d'arti cunnisciutu. Ammira [[Jean-François Millet]], [[Rembrandt]], [[Frans Hals]], Anton Mauve è [[Eugène Delacroix]], tuttu ispirendu si di Hiroshige, [[Claude Monet]], Adolphe Monticelli, [[Paul Cézanne]], [[Edgard Degas]] è [[Paul Signac]].
Pocu cunnisciutu in l'[[anni 1890]], Van Gogh ùn hè statu rimarcatu ch'è da un picculu numaru d'autori è di pittori in Francia, à i Paesi Bassi, in Belgica è à u [[Danimarca]]. Eppuri, in l'[[anni 1930]], i so opari attirani 120.000 parsoni à un'espusizioni di u Museum of Modern Art, à [[New York]]. Hè oghji cunsidaratu com'è unu di i più grandi artisti di tutti i tempi.
==Biugrafia ==
===Famiglia ===
[[File:Famille van Gogh.JPG|thumb|upright=1.3|'''A famiglia di Vincenzu van Gogh'''<br />Insù: u so babbu Theodorus van Gogh è a so mamma Anna Cornelia van Gogh (nata Carbentus)<br />Inghjò: Vincent Willem, Anna Cornelia, Theo, Elisabetha Huberta, Willemina Jacoba è Cornelis Vincent.]]
A famiglia Van Gogh, di anziana burghesia, hè dighjà nutevuli à i [[XVI sèculu|XVI]] è [[XVII sèculu|XVII]] sèculi. U statu di pastori in riligioni hè una tradizioni famigliali, com'è ancu u cummerciu di l'arti. U missiavu di Vincenzu ([[1789]] - [[1874]]) hà, par indittu, suvitatu i corsi à a facultà di tiulugia à l'università di Leyde insin'à [[1811]]. Trè di i so figlioli sò divintati marcanti d'arti.
Vincenzu Willem Van Gogh nasci u 30 di marzu 1853 à Groot-Zundert, un paesi vicinu à Breda in u punenti di u Brabant-Septentrional, in u sudu di i Paesi Bassi. A so mamma avia missu à u mondu un ziteddu natu mortu, u [[30 di marzu]] [[1852]]: Vincent Willem I, ch'eddu ni purtarà u nomu. Hè u figliolu maiò di Theodorus van Gogh, pastori di a Ghjesgia rifurmata à Groot-Zundert dapoi [[1849]], è d'Anna Cornelia, nata Carbentus, figliola di un liadori di a corti di u Ducatu di Brabant. I so parenti addivarani sei ziteddi: Vincenzu, Anna Cornelia ([[1855]] - [[1930]]), Tiadoru ("Théo"), Elisabetha Huberta ("Liss", [[1859]] - [[1936]]), Willemina Jacoba ("Wil" o "Wilkie", [[1862]] - [[1941]]) è Cornelis Vincent ("Cor", [[1867]] - [[1900]]).
U so babbu Theodorus conta deci frateddi è sureddi. Parechji zii paterni ghjucarani un rollu ditarminanti in a vita di Vincenzu. Hendrik Vincent van Gogh, "Hein", hè marcanti d'arti à [[Bruxelles]]. Johannes van Gogh, "Jan", hè amiragliu è ricevi Vincenzu ind'è eddu à Amsterdam mentri più di un annu. Cornelis Marinus van Gogh, "Cor", hè dinò marcanti d'arti. U so cumpari Vincent van Gogh, "Centu", s'hè assuciatu à a catena di gallarii di l'editori d'arti parighjinu Goupil Cie.
===Ghjuvantù ===
====1853 - 1869 ====
A famiglia di Van Gogh t'hà una vita simplicia. L'ambianza laburiosa di u fuculaghju parintali marca prufundamenti u ghjovanu Vincenzu, chì hè un ziteddu seriu, zittu è pinsosu.
Di ghjinnaghju 1861, Vincenzu Van Gogh entri à a scola di Zundert, chì u so effettivu hè di dui centu elevi Hè cacciatu di a scola è, à a fini di annu 1861, Anna Birnie ([[1844]] - [[1917]]) hè impiigata com'è istitutrici par dà i corsi à Vincenzu è à a so suredda, Anna. Li insegna, frà altru, u disegnu. U 1ima uttrovi [[1864]], parti par l'internatu di Jan Provily à Zevenbergen, una cità culligata à a cumuna di Moerdijk à trenta chilomitri da ind'è eddu. Ci ampara u francesu, l'inglesu è u tedescu. Ci rializeghja dinò i so primi pruvaturi di disegnu. U [[15 di settembre|15 di sittembri]] [[1866]], entri à u culleghju Guglielmu II, à Tilbourg. U so prufissori di disegnu era u pittori Constant Cornelis Huijsmans à u culleghju Willem II. Vincenzu vivi difficiulamenti 'ssa luntananza. Di marzu [[1868]], chetta in furia u stabilimentu è si ni volta ind'è i so parenti à Zundert.
====1869 - 1878====
[[Image:VincentVanGoghFoto.jpg|thumb|150px|Vincenzu van Gogh à l'ità di 18 anni]]
[[Image:Theo van Gogh 1878 (cropped).jpg|thumb|left|150px|Theodorus van Gogh à l'ità di 21 anni]]
U [[30 di lugliu]] [[1869]], à l'ità di 16 anni, Vincenzu chetta a casa familiali par divintà lavuranti ind'è Goupil Cie à [[La Haye]], filiali fundata da u so ziu Hein. 'Ssa impresa internaziunali chì vendi i dipinti, i disegni è i ripruduzioni, hè tandu dirighjita da Hermanus Tersteeg, à u quali l'artistu purtava un grandi rispettu. In u [[1871]], u so babbu hè mutatu à Helvoirt. Vincenzu ci passa i so vacanzi in u [[1872]], prima di renda visita à Theo, à Bruxelles.
Dopu à a so furmazioni in amparera, hè ingaghjatu ind'è Goupil Cie. Di ghjugnu [[1873]], Adolfu Goupil l'invia in a succursali di Londra incù l'accordu di u so ziu Cent. Siont'è a futura donna di Theo, Johanna Bonger ditta "Jo", hè u più periudu filici di a so vita. Riesci è, à 20 anni, vinci più ch'è u so babbu. Casca amurosu d'Eugénie LoyerDiff, a figliola di a so prubitaria à Brixton, ma quandu eddu li svela i so sintimenti, edda li palesa ch'è s'hè dighjà sicritamenti prummissa incù u pighjunanti pricidenti. Van Gogh s'isuleghja di di più. À listessa ebbica, sviluppa un firventi intaressu par a riligioni. U so zelu riligiosu piglia certi prupurzioni chì inchetani a so famiglia. U [[12 nuvembri]] [[1873]], Theo hè mutatu à a succursali di La Haye da u so ziu Cent.
U so babbu è u so ziu inviani Vincenzu in Parighji à mezu maghju [[1875]], à u sediu principali di Goupil Cie à u 9 carrughju Chaptal. Affesu di veda l'arti trattatu com'è un pruduttu è una ropa, ni parla à certi clienti, ciò chì pruvucheghja u so rinviu u 1ima aprili [[1876]]. Frà tantu, a famiglia Van Gogh s'hè cullucata à Etten, paesi di u Brabant Sitttentriunali.
Van Gogh si senti tandu una vucazioni spirituali è riligiosa. Volta in Inghilterra induva, mentri calchì tempu, travaglia in modu benivulenti, prima com'è prufissori suppleenti in un picculu internatu chì dà annantu à u portu di Ramsgate, induva eddu hè ingaghjatu. Disegna uni pochi di abbozzi di a cità. À u so frateddu Theo, scrivi: "À Londra, mi socu à spessu arristatu par disignà annantu à i spondi di a Tamisa vultendu da Southampton Street a sera, è quissa ùn sbuccava annantu à nienti; ci saria vulsutu ch'è calchissia mi spieghi a pruspittiva." Com'è a scola devi più dopu cullucà si à Isleworth in u Middlesex, Van Gogh dicidi d'andà ci. Ma u scasamentu ùn hà finalmenti micca locu. Ferma sopr'à locu, diventa un firventi animadori metudistu è voli "pridicà u Vanghjeliu dapartuttu". À a fini di uttrovi 1876, prununcia u so prima sirmonu à a Wesleyan Methodist Church à Richmond. Di nuvembri, hè ingaghjatu com'è assistenti à a Congregational Church di Turnham Green.
In Natali 1876, volta ind'è i so parenti. A so famiglia l'incita tandu à travaglià in una libraria di Dordrecht à i [[Paesi Bassi]] mentri uni pochi di mesa. Eppuri, ùn ci hè micca felici. Passa a maiò parti di u so tempu in u daretu di a butteca di u magazenu à disignà o à traducia i passaghji di a Bibbia in inglesu, in francesu è in tedescu. I so lettari cumportani di di più testi riligiosi. U so cumpagnu di camara di l'ebbica, un ghjovanu prufissori chjamatu Görlitz, spiigarà più tardi ch'è Van Gogh manghja pocu:" ùn manghjava micca carri, ghjustu un picculu pezzu a dumenica, è solu dopu chì u nosciu prubitariu ebbi lungamenti insistutu. Quattru poma incù una stamparedda di salsa è una buccunata di ligumi custituisci a so cena."
Sustinendu lu in u so desideriu di divintà pastori in riligioni, a so famiglia l'invia di maghju [[1877]] à [[Amsterdam]], induva eddu sughjorna ind'è u so ziu Jan, chì hè amiragliu. Vincenzu si pripara par l'università è studieghja a tiulugia incù u so ziu Johannes Stricker, tiolugu rispittatu. Fiasca à i so asamini. Chetta tandu u dumiciliu di u so ziu Jan, di lugliu [[1878]], par vultà in casa familiali à Etten. Suvita i corsu mentri trè mesa à a scola prutistanti di Laeken, vicinu à Bruxelles, ma fiasca di novu è abbanduneghja i so studii par divintà pridicatori laicu. À u principiu da dicembri di u 1878, otteni una missioni d'evanghjelistu in Belgica, vicinu à i minadori di carbonu di u Borinage, in a rigioni di Mons. Ci diventa un pridicatori sulidariu di i lotti contru à u patrunatu ma hà ghjà fattu a so amparera pitturali chì hà visitatu tutti i grandi musei di i cità impurtanti ch'è eddu hà attravirsati quandu eddu travagliava ind'è Goupil Cie.
====1879 - 1880 ====
[[File:Vincent_van_Gogh_-_Wasmes_-_Maison_du_boulanger_Denis_-_Angle_Rue_du_petit-Wasmes_et_Rue_Wilson-002.JPG|thumb|Vincenzu van Gogh (1878-1879), Wasmes, a casa di u panitteri Denis, angulu di u carrughju di u Petit-Wasmes è di u carrughju Wilson.]]
[[File:Cuesmes_JPG001.jpg|thumb|A casa ind'eddu hà sughjurnatu Vincenzu van Gogh à Cuesmes (Belgica), in u 1878.]]
A so travirsata di u Borinage in Belgica cumencia à Pâturages (oghji in a cumuna di Colfontaine) in u 1878. Ci hè accoltu da un evanghjelistu chì u stalla ind'è un cultivatori à Wasmes. Assà in freccia, cunsidareghja 'ssa casa troppu lussuosa è, d'aostu, parti par Cuesmes par allughjà ind'è un antru evanghjelistu. Suvitendu in tuttu i so cunvinzioni, Van Gogh dicidi di campà com'è quiddi vicinu à i quali eddu pridicheghja, spartendu i so difficultà, sinu à dorma annantu à a paglia in una piccula capanna.
Cunsacra tuttu à i minadori è à a so famiglia. Và ancu sinu à falà in un pozzu di minera di a Minera di carbonu di Marcasse, à 700 metri di prufundità. À u mumentu di un colpu di grisù, salva un minadori. Ma i so attività di pastori uvrieri ùn tardani micca à essa disappruvati, ciò chì l'affendi. Accusatu di essa un capifila, hè custrintu di abbandunà a missioni - suspesa da u cumitatu di evanghjilisazioni - ch'è s'era data. Ni riteni l'imaghjina di a miseria umana chì apparisciarà in una parti di a so opara. Dopu à 'ssi avvinimenti, si culloca à Bruxelles po riveni brivamenti à Cuesmes, induv'eddu si stalla in una casa. Ma, sottu à a prissioni di i so parenti, si ni volta à Etten. Ci ferma dislaziatu, insin'à marzu 1880, ciò chì dà u pinseri di di più a so famiglia. Vincenzu è Theo si disputani riguardu à u so avvena: 'ssi tinsioni i privani di cumunicazioni mentri vicinu à un annu.
Di più, un gravi cunflittu scoppia trà Vincenzu è u so babbu, quist'ultimu andendu sinu à si rinsignà par fà ammetta u so figliolu à l'asiliu di Geel. Scappa di novu è si rifughja à Cuesmes, induva eddu alloghja insin'à uttrovi 1880 ind'è un minadori. In u frattempu, Theo otteni un impiegu stabuli ind'è Goupil Cie in Parighji.
===Maturità ===
Van Gogh aghjunghji a so maturità à l'attimu ind'eddu cumencia a so carriera d'artistu. S'intaressa di di più à i so prossimi è à i sceni cutidiani ch'è eddu cumencia à ripprisintà in l'abbozzi à a minera di piombu, à u carbunceddu o à u criò. D'uttrovi [[1880]], parti à Bruxelles è, u 15 di nuvembri 1880, s'iscrivi à l'Accademia reali di i Beddi Arti annantu à i cunsigli di u pittori Willem Roelofs. Hà l'uccasioni di travaglià à l'atteddu di u pittori Anthon van Rappard, in u carrughju Traversière. U 1ima frivaghju [[1881]], Theo hè numinatu gerenti di a succursali di Goupil Cie annantu à u viali Montmartre. Dicidi tandu di sottuvena à i bisogni di u so frateddu. Vincenzu hè guasgi annosu di 28 anni.
À a fini di aprili 1881, Van Gogh riveni in a casa familiali è ci ferma insinu à Natali. Cunsacra par u più u so tempu à a littura è à i studii di i figuri. D'istatina, casca innamuratu di Kee Vos, a figliola di u so ziu Stricker. Malgradu u ricusu chjaru di Kee, veduva di pocu, Vincenzu insisti, criendu un'atmusfera di di più tesa in a so famiglia.
====La Haye ====
[[File:Vincent Van Gogh - Sorrow.JPG|thumb|''Sorrow'', 1882, mina di piombu, lavis, 45, 5 x 29, 5 cm, cullizzioni privata (F929/JH129).]]
Sorrow, 1882, minera di piombu, lavis, 45, 5 x 29, 5 cm, cullizzioni privata (F929/JH129).
In seguitu à una viulenti disputa incù u so babbu, parti par La Haye, induv'eddu si stalla in un picculu atteddu. Ci ricevi i lizzioni di pittura di u so cucinu par allianza, Anton Mauve (sposu di a so cucina carnali Ariëtte Carbentus), praticheghja tandu par u più l'acquareddu è studieghja a pruspittiva.
Di ghjinnaghju 1881, Van Gogh scontra un'anziana prustituta, Soiu Hoornik, chì cumencia à fà da mudeddu par eddu. Di branu [[1882]], u so ziu Cornelis Marinus, prubitariu di una gallaria d'arti numata à Amsterdam, li cummanda i disegni di La Haye. U travagliu ùn s'avvera micca à l'altezza di i spiranzi di u so ziu, chì li passa parò una siconda cummanda. Bench'è eddu li aghji discrittu in dittagliu ciò ch'è eddu aspittava di eddu, hè di novu dilusu. Di ghjugnu 1882, un'uspitalisazioni liata à una malatia veneriana li parmetti di ricuncilià si incù i so parenti.
À a so isciuta, si stalla in un più grandi atteddu incù Soiu Hoornik è i so dui ziteddi. Hè in cori di l'istati 1882 ch'eddu principia a pittura à l'oliu. 'Ssu periudu di a so vita parmetti di cunsacrà si à u so arti. Sparti i so riflissioni annantu à pittori ch'è eddu ammira com'è Daumier o [[Jean-François Millet]] ch'eddu ni cunnosci bè l'opari. Faci numarosi dipinti è disegni siont'è diffarenti tecnichi. Manda i so opari à Theo è scrivi à Anthon van Rappard. À parta da u branu [[1883]], s'intaressa à cumpusizioni più elaburati, basati annantu à u disegnu. Assà pochi di 'ssi disegni ani sopravvivutu chì, mancanti di narbusità è di friscura siont'è Theo, sarani distrutti da Vincenzu.
I vinti mesa ch'è eddu passa à La Haye (trà 1882 è 1883) parini dicisivi par l'artistu, chì rializeghja a so vulintà di rompa incù i cunvinzioni murali di u so mezu suciali, è a so impussibilità à suvità un'esistenza nurmali. Numarosi litturi, [[Honoré de Balzac]], [[Victor Hugo]], [[Émile Zola]] o dinò Charles Dickens, venini à arricchiscia a so visioni di u mondu, è rinforzani i so cunvinzioni suciali. D'aostu 1883, cunsidareghja di parta in a pruvincia campagnola di a Drenthe par prufittà di i so paisaghji. A so rilazioni incù Sien Hoornik si compii tandu.
====Drenthe ====
Da sittembri à dicembri 1883, Vincenzu sughjorna in sulitariu in a pruvincia di Drenthe, in u nordu di i Paesi Bassi, ind'eddu s'accanisci à a so pittura. Hè u singulu rimediu ch'è eddu trova di fronti à un fondu sintimentu d'addisperu. Cambia abbastanza à spessu di lughjamentu è a sulitudina li pesa. U tempu pluviosu è i difficultà finanziarii di u so frateddu Theo u dicidini à riunghja a so famiglia stallata dapoi ghjugnu 1882 à Nuenen, in u Brabant Sittentriunali, in u prisbiteriu paternu.
====Nuenen ====
[[File:VanGogh F84.jpg|thumb|left|''U Vechju Campanili di Nuenen'' ("U Cimiteriu campagnolu"), 1885, oliu annantu à tela, 65 x 80 cm, Amsterdam, museiu Van Gogh, Fundazioni Vincenzu van Gogh (F84/JH772).]]
Van Gogh prufitta di un picculu atteddu accunciatu à u so intentu in a casa famigliali. Ci rializeghja i serii di dipinti annantu à parechji temi, in particulari i tissidori. Hè à Nuenen ch'è u so talentu si svela difinitivamenti : di 'ssa ebbica datani i putenti studii à a petra nera di campagnoli à u travagliu, ma dinò calchì dui centu dipinti à a paletta bughja è à i colpi di spazzuletta sprissivi, chì cunfermani tandu u so talentu di disignadori è di pittori.
Vincenzu pruponi à Theo di ùn pagà li più a pinsioni ma piuttostu di scambià i so virsamenti contru à i so dipinti. Theo acquista cusì i dipinti ch'è eddu spera di venda. Vincenzu cuntinueghja à veda Van Rappard incù quali eddu pinghji. À 'ssu periudu, dà dinò i corsi di pittura à l'amatori. Po, di maghju 1884, affitta un atteddu più maiori ch'è quiddu ch'è eddu avia fin'à tandu.
[[File:Van Gogh--Paysan.jpg|thumb|''Ritrattu di campagnolu'', 1885, oliu annantu à tela, 39 x 30, 5 cm, Bruxelles, Musei reali di i Beddi Arti di Belgica.]]
Par a terza volta, Van Gogh s'innamora. Spezza una rilazioni incù a so vicina, Margot Begemann, ciò ch'è i so famigli rispittivi ùn apprizzeghjani micca. À mezu sittembri, Margot tenta di suicidà si. Passa u so periudu di cunvaliscenza à Utrecht. U [[26 di marzu]] [[1885]], u babbu Van Gogh mori di una crisa cardiaca. Par via di i rilazioni difficiuli ch'è eddu intratteni incù a so vicinanza, a suredda di Vincenzu li cheri di chittà u prisbiteriu. Stà tandu in u so atteddu trà aprili è maghju 1885.
Quandu eddu hè dinò à Nuenen, travaglia annantu à una seria di pitturi chì devini dicurà a sala à manghjà di unu di i so amichi chì stà à Eindhoven. Van Gogh s'intaressa tandu à l'artisti rinumati di a scola di La Haye, com'è Théophile di Bock è Herman Johannes van der Weele. Si tratta di un gruppu d'artisti chì, trà 1860 è 1890, sò mori influinzati da a pittura rialista di a [[scola di Barbizon]]. Frà 'ssi artisti, Johan Hendrik Weissenbruch o Bernardu Blommers par indittu, sò citati in i lettari di Van Gogh à u mumentu di i so discussioni annantu à l'arti. Ùn esita micca nemmenu à fà i rimarchi annantu à Rembrandt è Frans Hals discutendu di i so opari.
À listessa ebbica, Émile Zola hè criticu d'arti. In u 1885, à l'attimu ind'eddu apparisci u so rumanzu Germinal, Van Gogh pinghji ''I Manghjadori di poma''. Esponini tremindù a vita di a classa pupulari. Dopu à u so sughjornu à Nuenen, passendu di 'ssu rialisimu bughju à u culurisimu, Van Gogh piglia un nuveddu slanciu in a so pittura. A so paletta diventa più chjara è più culurita, mentri i so colpi di pinneddi divintani più netti.
====Anvers ====
À Anvers di novu, di nuvembri 1885, hè imprissiunatu da i pitturi di Rubens è scopri i stampi giappunesi, ch'eddu cumencia à cullizziunà in 'ssa cità. Hè dinò in a capitala fiamminga ch'è l'artistu inaugureghja a so famosa vigata d'auturitratti. Piglia parechji corsi di disegnu è rializeghja i studii di nudi. L'idea di riparta à Parighji li hè aggradevuli. Privedi ghjà di studià in l'atteddu di Fernand Cormon è allughjà si ind'è Theo par mutivi d'ecunumia. Di frivaghju [[1886]], sbarca dunqua in Parighji.
====Parighji ====
[[File:Vincent Willem van Gogh 020.jpg|thumb|''U Risturanti di a Pesciasirena'' à Asnières, 1887, oliu annantu à tela, 54 x 65 cm, Parighji, museiu d'Orsay (F 313 JH 1251).]]
À u principiu di u mesi da marzu di u 1886, Vincenzu riunghji u so frateddu Theo à Montmartre, incù a brama di infurmà si annantu à i nuvità di a pittura imprissiunista. À l'ebbica, Theo hè gerenti di a gallaria di Montmartre Boussod, Valadon & Cie (i succissori di Goupil Cie). Vincenzu ci diventa dinò l'amanti d'Agostina Segatori, gerenti taliana di u cabaret Au Tambourin, viali di Clichy. Sola a cunniscenza di u mezu artisticu parighjinu pò veramenti parmetta à Van Gogh di rinnuvà è di arricchiscia a so visioni. Quidda annu hè quiddu di l'ultima mostra imprissiunista ch'è Vincenzu scopri, è in 1887 devi avè locu a prima ritruspittiva di l'opara di Millet.
[[File:Vincent van Gogh - Voie à Jardin du Luxembourg.jpg|thumb|left|Un viali in u Giardinu di u Lussemburgu, 1886, oliu annantu à tela, 27 x 46 cm, Clark Art Institute.]]
Parighji si pripara tandu à accoglia parechji espusizioni: in più di u Salottu, ind'eddi sò esposti l'opari di Puvis di Chavannes, Van Gogh visiteghja i sali di a quinta mostra internaziunali à a gallaria Georges Petit, chì prisenta i teli d'Auguste Renoir è di Claude Monet. Quist'ultimi ùn aviani micca vulsutu participà à l'uttesima è ultima espusizioni di l'imprissiunisti, chì uffria u spittaculu di un gruppu sdrisgiutu, trà i difizzioni è i ghjunghjiticci, è apria i so porti à a nuvità di l'attimu, u neuimpressiunisimu, incù a tela di Georges [[Pierre Seurat]], una dumenica dopumeziornu à l'Isula di a Grande Jatte.
In Parighji in l'anni 1886-1887, Van Gogh friquenta calchì tempu l'Accademia di u pittori Cormon, ind'eddu faci a cunniscenza di [[Henri di Toulouse-Lautrec]], di Louis Anquetin, d'[[Émile Bernard]] è ancu di John Peter Russell. Quist'ultimu rializeghja u so ritrattu. Scontra dinò, par mezu di u so frateddu, guasgi tutti l'imprissiunisti, in particulari [[Georges Seurat]] è [[Camille Pissarro]], è ancu [[Paul Gauguin]]. In a butteca di u babbu Tanguy, diventa l'amicu di [[Paul Signac]]. Sottu à l'influenza di i stampi giappunesi, i so cumpusizioni acquistani à pocu à pocu di più di libartà è d'asgiu, quandu inveci si prova à a tecnica di l'applattu culuritu. Pissarro l'inizia dinò à i tiurii nuveddi annantu à a luci è à u trattamentu divisiunistu di i toni. A paletta di l'artistu s'arricchisci tandu di culori vivi è a so tocca s'animeghja è si spezza, quissa grazia dinò à Signac incù quali eddu travaglia in u 1887.
Esaltatu da u firvori di u clima artisticu parighjinu, Van Gogh brusgia i tappi di u so rinnovu artisticu grazia à a friquintazioni di i più pittori anticunfurmisti di l'ebbica: si prova à u neuimpressiunisimu vicinu à Signac è Pissarro, inchiesta annantu à i prufundità psiculogichi di u ritrattu incù u so amicu Toulouse-Lautrec, hè infurmatu di manera prumaticcia di a sintesi di u "cloisonnisme" da i so cumpagni Louis Anquetin è Émile Bernard, è pò apprizzà i teli esotichi rializati da Gauguin in Martinica. Rigeneratu da 'ssa mudernità, hè prontu à rializà u so sonniu mediterraniu, in cerca di a luci abbagliacanti di a [[Pruvenza]], chì faci risplenda i culori puri di a natura, studiati sin'à tandu in a so cullizzioni di stampi giappunesi. Hè un periudu assà fertili induva u so arti s'uriinteghja versu l'impressiunisimu, ma l'assenziu è a stanchezza aggravani u so statu mintali. U 19 di frivaghju 1888, chetta Parighji.
====Arles ====
[[File:WLANL_-_Pachango_-_Het_gele_huis_('De_straat'),_Vincent_van_Gogh_(1888).jpg|thumb|left|A Casa giadda ("U Carrughju"), 1888, oliu annantu à tela, 72 x 89 cm, New Haven, Yale University Art Gallery (F464/JH1589).]]
[[File:Vincent_Willem_van_Gogh_137.jpg|thumb|A Camara da dorma, 1888, oliu annantu à tela, 72 x 90 cm, Amsterdam, museiu Van Gogh, Fundazioni Vincenzu van Gogh (F482/JH1608).]]
U [[20 di frivaghju]] [[1888]], si stalla à [[Arles]], in a vechja cità à l'internu di i rampali à l'albergu-risturanti Carrel, à u 30, carrughju di a Cavaddaria, à l'ebbica quartieri di i casi chjusi, incù com'è cumpagnu u pittori danesu Christian Mourier-Petersen. Affitta dinò una parti di a "casa giadda" par fà ni u so atteddu. Uni pochi di ghjorna dopu, alloghja à u Caffè di a Gara, 30, piazza Lamartine è si stalla dopu, à parta da u 17 di sittembri, in a Casa Giadda, situata ghjustu accantu, distrutta à u mumentu di u bumbardamentu alliatu d'Arles di u [[25 di ghjugnu]] [[1944]].
Bench'eddu ghjunghjissi in a cità in tempu di nevi, una nuvedda pagina di a so opara s'apri incù a scuparta di a luci pruvinzali. Da u 22 di frivaghju 1888, principia a so pruduzzioni arlesiana : parcorri à pedi a rigioni è pinghji i paisaghji, i sceni di racolti è i ritratti. Invia sempri i so dipinti à Theo. Trè di i so primi dipinti sò prisintati à a 4a espusizioni annuali di a Sucità di l'artisti indipindenti. D'aprili, Vincenzu scontra u pittori americanu Dodge MacKnight, chì stà à Fontvieille, un picculu paesi à u nordestu d'Arles. Da MacKnight, faci a cunniscenza di u pittori Eugène Boch, incù qualessu una rilazioni più fonda si sviluppa è ch'eddu ni faci u ritrattu.
À u principiu di u mesi da ghjugnu di u 1888, avendu ricivutu un bigliettu di 100 franchi di u so frateddu Theo, si rendi in dilighjenza à i Saintes-Maries-de la-Mer par un sughjornu di cinqui ghjorna. Ci pinghji a barca Amicizia è u paesi ragruppatu di tondu à a ghjesgia furtificata.
À Arles, l'idei più anziani annantu à l'arti è a pittura riappariscini, com'è fà i serii di dipinti. Di branu 1888, rializeghja cusì una seria annantu à i frutteti in fiorisi in i trittichi, è ancu una seria di ritratti com'è quiddi di a famiglia Roulin. A prima seria di i ghjirasoli data dinò di 'ssa ebbica. Frà tantu, cuntinueghja à scambià i lettari è i dipinti incù Émile Bernard è Paul Gauguin. Vincenzu chì stà in a casa giadda, sunnieghja difatti à una cumunità d'artisti uniscendu in modu fraternu i so spirienzi è i so ricerchi : Paul Gauguin veni à riunghja lu in 'ssu scopu u 23 di uttrovi 1888 è cumenciani à travaglià insemu, par indittu annantu à a seria di dipinti cunsacrati à l'Alyscamps. Ma i dui omini si sentini mali: a tinsioni è l'esaltazioni pirmanenti ch'edda implicheghja a so dimarchja criatrici sboccani annantu à una crisi.
U [[23 di dicembre]] 1888, in seguitu à una disputa più viulenti ch'è l'altri incù Gauguin, Van Gogh hè ritruvatu in u so lettu incù l'arechji manca mozza. Parechji tiurii tentani di spiigà 'ss'incidenti. A tesa classica, sustinuta da u museiu Van Gogh d'Amsterdam siont'è a tistimunianza di Gauguin, spiega ch'è Van Gogh minaccia di un rasoghju Gauguin chì scappa, lascendu Van Gogh solu. In un accessu di diliriu, quiddu volta u rasoghju contru ad eddu stessu è si taglia l'arechji prima di andà à offra la à un'impiigata di u burdeddu vicinu (ma quidda, annosa di solu 16 anni, ùn pudia essa prustituta). Parechji diagnostichi pussibuli poni spiigà stu accessu di tuntia.
U ghjornu dopu di a so crisa, Van Gogh hè ammissu à u spidali è curatu da u duttori Rey chì ni pinghji u ritrattu. Theo, inchetu di a saluta di u so frateddu, veni à veda lu è volta in Parighji u ghjornu di Natali accumpagnatu di Gauguin. Eppuri, una pitizioni firmata da trenta parsoni cheri l'internamentu o l'espulsioni di Vincenzu van Gogh da Arles : li hè rimpruvaratu i ribugli à l'ordini publicu. U 7 di frivaghju, u duttori Delon cheri u so internamentu par "allucinazioni auditivi è visuali". U [[27 di frivaghju]], u cummissariu di pulizza d'Ornano cunchjudi in u so rapportu ch'è Van Gogh pudaria divintà priculosu par a sicurezza publica. Di marzu [[1889]], dopu à un periudu di rifiatu, pinghji frà altru ''Auturitrattu à l'arechji abbindata''. Eppuri, in seguitu à nuveddi crisi, hè internatu d'uffiziu annantu à ordini di u merri à u spidali d'Arles. À mezu aprili, affitta un appartamentu à u duttori Rey in un antru quartieri d'Arles. U [[18 d'aprile|18 di aprili]] 1889, Theo è Johanna Bonger si maritani à Amsterdam.
Mentri u so sughjornu à Arles, Vincenzu manteni u liamu incù l'universu artisticu parighjinu grazia à l'abundanti currispundenza ch'è eddu scambia incù u so frateddu Theo. Malgradu u fiascu di u so prugettu di stabiliscia un atteddu à Arles, ùn rinoncia micca à u dialogu incù i so amichi Émile Bernard è Gauguin. Quist'ultimu, dopu à u so sughjornu muvimintatu à Arles, accumpagna à traversu i so lettari a vita di Van Gogh insinu à a fini.
====Saint-Rémy-de-Provence ====
[[File:St_Rémy_-_Prieuré_de_Saint-Paul-de-Mausole_74.JPG|thumb|Camara di Vincenzu van Gogh à Saint-Paul-de-Mausole.]]
U 8 di maghju 1889, Vincenzu chetta Arles, avendu dicisu di entra in l'asiliu d'alienati Saint-Paul-de-Mausole ch'eddu dirighji u medicu Théophile Peyron, in Saint-Rémy-de-Provence. Ci ferma un annu, in cori di u quali eddu hà trè crisi impurtanti: a prima à mezu lugliu, a siconda di dicembri è l'ultima trà frivaghju è marzu [[1890]].
Malgradu u so gattivu statu di saluta, Van Gogh hè assà pruduttivu. Ùn hè ch'è mentri i so crisi di mattia ch'eddu ùn pinghji micca. In l'asiliu, una pezza à u parditerra li hè lasciata à usu di atteddu. Cuntinueghja à invià i so dipinti à Theo. Dui di i so opari facini parti di a quinta mostra annuali di a Sucità di l'artisti indipindenti di Parighji. Unu di i primi dipinti di 'ssa ebbica hè l'Iris. I pitturi di 'ssu periudu sò à spessu carattarizati da i rimoddi è i spirali. À diversi periudi di a so vita, Van Gogh hà dinò pintu ciò ch'è eddu vidia di u so balconu, in particulari à a fini di a so vita incù una grandi vigata di pitturi di campi di granu ch'è eddu pudia ammirà da a camara ch'eddu accupava à l'asiliu di Saint-Rémy-de-Provence. Chetta l'asiliu u [[19 di maghju]] [[1890]].
Theo scontra u duttori Paul Gachet annantu à i ricumandazioni di Pissarro. Theo incuraghjisci Vincenzu ad escia da u spidali psichiatricu è à renda si à Auvers-sur-Oise, induva eddu pudarà cunsultà u medicu ed essa vicinu à u so frateddu.
Van Gogh cumencia dinò à essa cunnisciutu. Di ghjinnaghju 1890, un articulu d'Albert Aurier in u Mercure de France sottulinia par a prima volta l'impurtanza di i so ricerchi. Un mesi più dopu, u pittori Anna Boch acquista unu di i so dipinti, A Vigna rossa par a somma di 400 franchi.
U 31 di ghjinnaghju 1890 nasci u picculu Vincenzu, figliolu di u so frateddu Theo. In i mesa pricidenti a vinuta à u mondu di 'ssu nipoti è chì Vincenzu ni hè u cumpari, scrivi à Theo senza mai minziunà u nomu di u ziteddu, numinendu lu " u chjucu ". Quandu u neunatu casca malatu senza gravità, Vincenzu ni risenti a tristizia è u scuraghjimentu.
====Auvers-sur-Oise ====
[[File:Portrait_of_Dr._Gachet.jpg|thumb|U Duttori Gachet, 1890, oliu annantu à tela, 66 x 57 cm, cullizzioni privata (F753/JH2007).]]
Dopu à avè fattu visita à Theo à Parighji, Van Gogh si stalla à Auvers-sur-Oise, situatu à una trintina di chilomitri à u nordupunenti di Parighji. 'Ssa cumuna rurali di u Vexin francesu era ghjà cunnisciuta in u mezu di i pittori, à l'iniziu da i paisaghjisti di a scola di Barbizon, po da l'imprissiunisti. Ci passa i 70 ultimi ghjorna di a so vita, da u 20 di maghju à u 29 di lugliu 1890. U duttori Paul Gachet hà prumissu di piglià cura di eddu à a dumanda di Theo. Gachet, amicu di Paul Cézanne è di i pittori imprissiunisti è eddu stessu pittori amatori, veghja annantu à Van Gogh, chì affitta una piccula camara à u numaru 5 in l'ustaria Ravoux, par 3,50 franchi u ghjornu.
Van Gogh, in cima à a so maestria artistica, hà tandu da discriva in i so opari a vita campagnola è l'architittura di 'ssa cumuna. L'articuli appariscini in a stampa parighjina, in quidda di Bruxelles è in a stampa ulandesa. Hè un segnu impurtanti di u so ricunniscimentu in 'ssu mezu artisticu. Grazia à i curi di u duttori Gachet, a so attività hè intensa: pinghji più di 70 dipinti. Da l'altra parti, Theo, chì a so malatia pardura, li cunfida a so inchitudina par u so travagliu è par u picculu Vincent Willem, malatu. Theo hà tandu a vulintà di vultà in i Paesi Bassi.
===Morti di Vincenzu van Gogh===
[[File:Auberge_ravoux.jpg|thumb|left|Un balcunceddu partusgiatu in u tettu alluma a camara numaru 5 di l'ustaria Ravoux, classificata inquant'è munimentu storicu in u 1985.]]
[[File:Grave_of_Vincent_van_Gogh.jpg|thumb|Tombi di i dui frateddi van Gogh, ricuparti da l'eddara, à Auvers-sur-Oise.]]
L'instabulità mintali di Vincenzu van Gogh ripiglia versu a fini di lugliu 1890. A dumenica 27 di lugliu 1890, in un campu daretu u casteddu induv'eddu pinghji forsi un'ultima tela, chì hà purtatu u so matiriali di pittura incun eddu, si spara una rivulvarata in u senu (par visà u cori) o in u ventri. Rivinutu scianchittendu à l'ustaria Ravoux, codda dirittamenti in a so camara. I so chirchenni attirani l'attinzioni di l'ustariaghju Arthur Ravoux chì u scopri fertu : faci vena u duttori Gachet chì li faci una fasciatura summaria (un'uparazioni chirurgica hè impussibuli vistu u statu di a medicina à quidda ebbica) è manda in Parighji Anton Hirschig, artistu ulandesu pinsiunariu di a so ustaria, par privena à Theo van Gogh. Vincenzu van Gogh ci mori dui ghjorna dopu, à l'ità di 37 anni, u so frateddu Theo essendu accantu ad eddu.
Theo, toccu da u mali francesu è i so cumplicazioni neurulogichi, hè purtatu à u spiudali d'uttrovi 1890 in una clinica psichiatrica d'Utrecht, induva eddu mori u [[25 di ghjinnaghju]] 1891, à l'ità di 34 anni. I dui frateddi riposani tremindù à u cimiteriu d'Auvers-sur-Oise, dapoi ch'è Johanna van Gogh-Bonger hà fattu trasfiriscia u corpu di u so prima maritu vicinu à u so frateddu in u 1914.
== Note ==
<references/>
== Da vede dinò ==
* ''[[Notte stillata]]''
{{DEFAULTSORT:van Gogh, Vincent}}
[[Categoria:Biugrafia]]
[[Categoria:Pittore]]
[[Categoria:Olandese]]
44q1h1v6qerln5fh6madck435kdd52q
407378
407371
2026-10-21T16:53:56Z
Fausta Samaritani
15085
categuria, fix
407378
wikitext
text/x-wiki
[[File:VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg|thumb|Autoritrattu di van Gogh]]{{Bisogni Fonti}}
'''Vincent Willem van Gogh''' (prununciatu in ulandesu : /ˈvɪnsɛnt ˈʋɪləm vɑŋ ˈɣɔx/), natu u [[30 di marzu]] [[1853]] à Groot-Zundert, à i [[Paesi Bassi]], è mortu u [[29 di lugliu]] [[1890]] à Auvers-sur-Oise, in Francia, hè un pittori è disignadori ulandesu.<ref>'Ss'articulu pruveni in parti da l'articulu currispundenti di a wikipedia in francesu.</ref> A so opara, piena di naturalisimu è ispirata da l'[[impressiunisimu]] è da u puntinisimu, annuncia u fauvisimu è l'[[esprissiunisimu]].
Vincent Van Gogh cresci in senu à una famiglia di l'anziana burghesia. Prova prima à fà carriera com'è marcanti d'arti ind'è Goupil Cie. Eppuri, ricusendu di veda l'arti com'è una marcanzia, hè lucinziatu. Aspira tandu à divintà pastori, ma fiasca à l'asamini di tiulugia. À l'approcciu di [[1880]], si ghjira versu a pittura. Mentri 'ssi anni, chetta i Paesi Bassi par a Belgica, po si stabilisci in [[Francia]]. Vincenzu splura a pittura è u disegnu à tempu in autudidattu è suvitendu i corsi. Passiunatu, ùn cessa di arricchiscia a so cultura pitturali: analizeghja u travagliu di i pittori di l'ebbica, visiteghja i musei è i gallarii d'arti, scambia l'idei incù i so amichi pittori, studieghja i stampi giappunesi, l'incisioni inglesi, è cetara. A so pittura rispechja i so ricerchi è a stesa di i so cunniscenzi artistichi. Eppuri, a so vita hè puntighjata di crisi chì svelani a so instabulità mintali. Una d'eddi pruvucheghja u so suicidiu, à l'ità di 37 anni.
L'abundanti currispundenza di Van Gogh parmetti di capiscia lu megliu. Hè custituita di più di 800 lettari scritti à a so famiglia è à i so amichi, frà i quali 652 inviati à u so frateddu "Theo", incù quali eddu intratteni una rilazioni sustinuta tantu annantu à u pianu parsunali ch'è prufissiunali.
L'opara di Van Gogh hè cumposta da più di 2.000 teli è disegni datendu par u più di l'[[anni 1880]]. Faci ecu à u mezu artisticu auropeu di a fini di u [[XIX sèculu]]. Hè influinzatu da i so amichi pittori, in particulari Anthon van Rappard, [[Émile Bernard]] è [[Paul Gauguin]]. Scambia dinò i punti di vista incù u so frateddu Theo, un marcanti d'arti cunnisciutu. Ammira [[Jean-François Millet]], [[Rembrandt]], [[Frans Hals]], Anton Mauve è [[Eugène Delacroix]], tuttu ispirendu si di Hiroshige, [[Claude Monet]], Adolphe Monticelli, [[Paul Cézanne]], [[Edgard Degas]] è [[Paul Signac]].
Pocu cunnisciutu in l'[[anni 1890]], Van Gogh ùn hè statu rimarcatu ch'è da un picculu numaru d'autori è di pittori in Francia, à i Paesi Bassi, in Belgica è à u [[Danimarca]]. Eppuri, in l'[[anni 1930]], i so opari attirani 120.000 parsoni à un'espusizioni di u Museum of Modern Art, à [[New York]]. Hè oghji cunsidaratu com'è unu di i più grandi artisti di tutti i tempi.
==Biugrafia ==
===Famiglia ===
[[File:Famille van Gogh.JPG|thumb|upright=1.3|'''A famiglia di Vincenzu van Gogh'''<br />Insù: u so babbu Theodorus van Gogh è a so mamma Anna Cornelia van Gogh (nata Carbentus)<br />Inghjò: Vincent Willem, Anna Cornelia, Theo, Elisabetha Huberta, Willemina Jacoba è Cornelis Vincent.]]
A famiglia Van Gogh, di anziana burghesia, hè dighjà nutevuli à i [[XVI sèculu|XVI]] è [[XVII sèculu|XVII]] sèculi. U statu di pastori in riligioni hè una tradizioni famigliali, com'è ancu u cummerciu di l'arti. U missiavu di Vincenzu ([[1789]] - [[1874]]) hà, par indittu, suvitatu i corsi à a facultà di tiulugia à l'università di Leyde insin'à [[1811]]. Trè di i so figlioli sò divintati marcanti d'arti.
Vincenzu Willem Van Gogh nasci u 30 di marzu 1853 à Groot-Zundert, un paesi vicinu à Breda in u punenti di u Brabant-Septentrional, in u sudu di i Paesi Bassi. A so mamma avia missu à u mondu un ziteddu natu mortu, u [[30 di marzu]] [[1852]]: Vincent Willem I, ch'eddu ni purtarà u nomu. Hè u figliolu maiò di Theodorus van Gogh, pastori di a Ghjesgia rifurmata à Groot-Zundert dapoi [[1849]], è d'Anna Cornelia, nata Carbentus, figliola di un liadori di a corti di u Ducatu di Brabant. I so parenti addivarani sei ziteddi: Vincenzu, Anna Cornelia ([[1855]] - [[1930]]), Tiadoru ("Théo"), Elisabetha Huberta ("Liss", [[1859]] - [[1936]]), Willemina Jacoba ("Wil" o "Wilkie", [[1862]] - [[1941]]) è Cornelis Vincent ("Cor", [[1867]] - [[1900]]).
U so babbu Theodorus conta deci frateddi è sureddi. Parechji zii paterni ghjucarani un rollu ditarminanti in a vita di Vincenzu. Hendrik Vincent van Gogh, "Hein", hè marcanti d'arti à [[Bruxelles]]. Johannes van Gogh, "Jan", hè amiragliu è ricevi Vincenzu ind'è eddu à Amsterdam mentri più di un annu. Cornelis Marinus van Gogh, "Cor", hè dinò marcanti d'arti. U so cumpari Vincent van Gogh, "Centu", s'hè assuciatu à a catena di gallarii di l'editori d'arti parighjinu Goupil Cie.
===Ghjuvantù ===
====1853 - 1869 ====
A famiglia di Van Gogh t'hà una vita simplicia. L'ambianza laburiosa di u fuculaghju parintali marca prufundamenti u ghjovanu Vincenzu, chì hè un ziteddu seriu, zittu è pinsosu.
Di ghjinnaghju 1861, Vincenzu Van Gogh entri à a scola di Zundert, chì u so effettivu hè di dui centu elevi Hè cacciatu di a scola è, à a fini di annu 1861, Anna Birnie ([[1844]] - [[1917]]) hè impiigata com'è istitutrici par dà i corsi à Vincenzu è à a so suredda, Anna. Li insegna, frà altru, u disegnu. U 1ima uttrovi [[1864]], parti par l'internatu di Jan Provily à Zevenbergen, una cità culligata à a cumuna di Moerdijk à trenta chilomitri da ind'è eddu. Ci ampara u francesu, l'inglesu è u tedescu. Ci rializeghja dinò i so primi pruvaturi di disegnu. U [[15 di settembre|15 di sittembri]] [[1866]], entri à u culleghju Guglielmu II, à Tilbourg. U so prufissori di disegnu era u pittori Constant Cornelis Huijsmans à u culleghju Willem II. Vincenzu vivi difficiulamenti 'ssa luntananza. Di marzu [[1868]], chetta in furia u stabilimentu è si ni volta ind'è i so parenti à Zundert.
====1869 - 1878====
[[Image:VincentVanGoghFoto.jpg|thumb|150px|Vincenzu van Gogh à l'ità di 18 anni]]
[[Image:Theo van Gogh 1878 (cropped).jpg|thumb|left|150px|Theodorus van Gogh à l'ità di 21 anni]]
U [[30 di lugliu]] [[1869]], à l'ità di 16 anni, Vincenzu chetta a casa familiali par divintà lavuranti ind'è Goupil Cie à [[La Haye]], filiali fundata da u so ziu Hein. 'Ssa impresa internaziunali chì vendi i dipinti, i disegni è i ripruduzioni, hè tandu dirighjita da Hermanus Tersteeg, à u quali l'artistu purtava un grandi rispettu. In u [[1871]], u so babbu hè mutatu à Helvoirt. Vincenzu ci passa i so vacanzi in u [[1872]], prima di renda visita à Theo, à Bruxelles.
Dopu à a so furmazioni in amparera, hè ingaghjatu ind'è Goupil Cie. Di ghjugnu [[1873]], Adolfu Goupil l'invia in a succursali di Londra incù l'accordu di u so ziu Cent. Siont'è a futura donna di Theo, Johanna Bonger ditta "Jo", hè u più periudu filici di a so vita. Riesci è, à 20 anni, vinci più ch'è u so babbu. Casca amurosu d'Eugénie LoyerDiff, a figliola di a so prubitaria à Brixton, ma quandu eddu li svela i so sintimenti, edda li palesa ch'è s'hè dighjà sicritamenti prummissa incù u pighjunanti pricidenti. Van Gogh s'isuleghja di di più. À listessa ebbica, sviluppa un firventi intaressu par a riligioni. U so zelu riligiosu piglia certi prupurzioni chì inchetani a so famiglia. U [[12 nuvembri]] [[1873]], Theo hè mutatu à a succursali di La Haye da u so ziu Cent.
U so babbu è u so ziu inviani Vincenzu in Parighji à mezu maghju [[1875]], à u sediu principali di Goupil Cie à u 9 carrughju Chaptal. Affesu di veda l'arti trattatu com'è un pruduttu è una ropa, ni parla à certi clienti, ciò chì pruvucheghja u so rinviu u 1ima aprili [[1876]]. Frà tantu, a famiglia Van Gogh s'hè cullucata à Etten, paesi di u Brabant Sitttentriunali.
Van Gogh si senti tandu una vucazioni spirituali è riligiosa. Volta in Inghilterra induva, mentri calchì tempu, travaglia in modu benivulenti, prima com'è prufissori suppleenti in un picculu internatu chì dà annantu à u portu di Ramsgate, induva eddu hè ingaghjatu. Disegna uni pochi di abbozzi di a cità. À u so frateddu Theo, scrivi: "À Londra, mi socu à spessu arristatu par disignà annantu à i spondi di a Tamisa vultendu da Southampton Street a sera, è quissa ùn sbuccava annantu à nienti; ci saria vulsutu ch'è calchissia mi spieghi a pruspittiva." Com'è a scola devi più dopu cullucà si à Isleworth in u Middlesex, Van Gogh dicidi d'andà ci. Ma u scasamentu ùn hà finalmenti micca locu. Ferma sopr'à locu, diventa un firventi animadori metudistu è voli "pridicà u Vanghjeliu dapartuttu". À a fini di [[uttrovi]] 1876, prununcia u so prima sirmonu à a Wesleyan Methodist Church à Richmond. Di nuvembri, hè ingaghjatu com'è assistenti à a Congregational Church di Turnham Green.
In Natali 1876, volta ind'è i so parenti. A so famiglia l'incita tandu à travaglià in una libraria di Dordrecht à i Paesi Bassi, mentri uni pochi di mesa. Eppuri, ùn ci hè micca felici. Passa a maiò parti di u so tempu in u daretu di a butteca di u magazenu à disignà o à traducia i passaghji di a Bibbia in inglesu, in francesu è in tedescu. I so lettari cumportani di di più testi riligiosi. U so cumpagnu di camara di l'ebbica, un ghjovanu prufissori chjamatu Görlitz, spiigarà più tardi ch'è Van Gogh manghja pocu:" ùn manghjava micca carri, ghjustu un picculu pezzu a dumenica, è solu dopu chì u nosciu prubitariu ebbi lungamenti insistutu. Quattru poma incù una stamparedda di salsa è una buccunata di ligumi custituisci a so cena."
Sustinendu lu in u so desideriu di divintà pastori in riligioni, a so famiglia l'invia di maghju [[1877]] à [[Amsterdam]], induva eddu sughjorna ind'è u so ziu Jan, chì hè amiragliu. Vincenzu si pripara par l'università è studieghja a tiulugia incù u so ziu Johannes Stricker, tiolugu rispittatu. Fiasca à i so asamini. Chetta tandu u dumiciliu di u so ziu Jan, di lugliu [[1878]], par vultà in casa familiali à Etten. Suvita i corsu mentri trè mesa à a scola prutistanti di Laeken, vicinu à Bruxelles, ma fiasca di novu è abbanduneghja i so studii par divintà pridicatori laicu. À u principiu da dicembri di u 1878, otteni una missioni d'evanghjelistu in Belgica, vicinu à i minadori di carbonu di u Borinage, in a rigioni di Mons. Ci diventa un pridicatori sulidariu di i lotti contru à u patrunatu ma hà ghjà fattu a so amparera pitturali chì hà visitatu tutti i grandi musei di i cità impurtanti ch'è eddu hà attravirsati quandu eddu travagliava ind'è Goupil Cie.
====1879 - 1880 ====
[[File:Vincent_van_Gogh_-_Wasmes_-_Maison_du_boulanger_Denis_-_Angle_Rue_du_petit-Wasmes_et_Rue_Wilson-002.JPG|thumb|Vincenzu van Gogh (1878-1879), Wasmes, a casa di u panitteri Denis, angulu di u carrughju di u Petit-Wasmes è di u carrughju Wilson.]]
[[File:Cuesmes_JPG001.jpg|thumb|A casa ind'eddu hà sughjurnatu Vincenzu van Gogh à Cuesmes (Belgica), in u 1878.]]
A so travirsata di u Borinage in Belgica cumencia à Pâturages (oghji in a cumuna di Colfontaine) in u 1878. Ci hè accoltu da un evanghjelistu chì u stalla ind'è un cultivatori à Wasmes. Assà in freccia, cunsidareghja 'ssa casa troppu lussuosa è, d'aostu, parti par Cuesmes par allughjà ind'è un antru evanghjelistu. Suvitendu in tuttu i so cunvinzioni, Van Gogh dicidi di campà com'è quiddi vicinu à i quali eddu pridicheghja, spartendu i so difficultà, sinu à dorma annantu à a paglia in una piccula capanna.
Cunsacra tuttu à i minadori è à a so famiglia. Và ancu sinu à falà in un pozzu di minera di a Minera di carbonu di Marcasse, à 700 metri di prufundità. À u mumentu di un colpu di grisù, salva un minadori. Ma i so attività di pastori uvrieri ùn tardani micca à essa disappruvati, ciò chì l'affendi. Accusatu di essa un capifila, hè custrintu di abbandunà a missioni - suspesa da u cumitatu di evanghjilisazioni - ch'è s'era data. Ni riteni l'imaghjina di a miseria umana chì apparisciarà in una parti di a so opara. Dopu à 'ssi avvinimenti, si culloca à Bruxelles po riveni brivamenti à Cuesmes, induv'eddu si stalla in una casa. Ma, sottu à a prissioni di i so parenti, si ni volta à Etten. Ci ferma dislaziatu, insin'à marzu 1880, ciò chì dà u pinseri di di più a so famiglia. Vincenzu è Theo si disputani riguardu à u so avvena: 'ssi tinsioni i privani di cumunicazioni mentri vicinu à un annu.
Di più, un gravi cunflittu scoppia trà Vincenzu è u so babbu, quist'ultimu andendu sinu à si rinsignà par fà ammetta u so figliolu à l'asiliu di Geel. Scappa di novu è si rifughja à Cuesmes, induva eddu alloghja insin'à uttrovi 1880 ind'è un minadori. In u frattempu, Theo otteni un impiegu stabuli ind'è Goupil Cie in Parighji.
===Maturità ===
Van Gogh aghjunghji a so maturità à l'attimu ind'eddu cumencia a so carriera d'artistu. S'intaressa di di più à i so prossimi è à i sceni cutidiani ch'è eddu cumencia à ripprisintà in l'abbozzi à a minera di piombu, à u carbunceddu o à u criò. D'uttrovi [[1880]], parti à Bruxelles è, u 15 di nuvembri 1880, s'iscrivi à l'Accademia reali di i Beddi Arti annantu à i cunsigli di u pittori Willem Roelofs. Hà l'uccasioni di travaglià à l'atteddu di u pittori Anthon van Rappard, in u carrughju Traversière. U 1ima frivaghju [[1881]], Theo hè numinatu gerenti di a succursali di Goupil Cie annantu à u viali Montmartre. Dicidi tandu di sottuvena à i bisogni di u so frateddu. Vincenzu hè guasgi annosu di 28 anni.
À a fini di aprili 1881, Van Gogh riveni in a casa familiali è ci ferma insinu à Natali. Cunsacra par u più u so tempu à a littura è à i studii di i figuri. D'istatina, casca innamuratu di Kee Vos, a figliola di u so ziu Stricker. Malgradu u ricusu chjaru di Kee, veduva di pocu, Vincenzu insisti, criendu un'atmusfera di di più tesa in a so famiglia.
====La Haye ====
[[File:Vincent Van Gogh - Sorrow.JPG|thumb|''Sorrow'', 1882, mina di piombu, lavis, 45, 5 x 29, 5 cm, cullizzioni privata (F929/JH129).]]
Sorrow, 1882, minera di piombu, lavis, 45, 5 x 29, 5 cm, cullizzioni privata (F929/JH129).
In seguitu à una viulenti disputa incù u so babbu, parti par La Haye, induv'eddu si stalla in un picculu atteddu. Ci ricevi i lizzioni di pittura di u so cucinu par allianza, Anton Mauve (sposu di a so cucina carnali Ariëtte Carbentus), praticheghja tandu par u più l'acquareddu è studieghja a pruspittiva.
Di ghjinnaghju 1881, Van Gogh scontra un'anziana prustituta, Soiu Hoornik, chì cumencia à fà da mudeddu par eddu. Di branu [[1882]], u so ziu Cornelis Marinus, prubitariu di una gallaria d'arti numata à Amsterdam, li cummanda i disegni di La Haye. U travagliu ùn s'avvera micca à l'altezza di i spiranzi di u so ziu, chì li passa parò una siconda cummanda. Bench'è eddu li aghji discrittu in dittagliu ciò ch'è eddu aspittava di eddu, hè di novu dilusu. Di ghjugnu 1882, un'uspitalisazioni liata à una malatia veneriana li parmetti di ricuncilià si incù i so parenti.
À a so isciuta, si stalla in un più grandi atteddu incù Soiu Hoornik è i so dui ziteddi. Hè in cori di l'istati 1882 ch'eddu principia a pittura à l'oliu. 'Ssu periudu di a so vita parmetti di cunsacrà si à u so arti. Sparti i so riflissioni annantu à pittori ch'è eddu ammira com'è Daumier o [[Jean-François Millet]] ch'eddu ni cunnosci bè l'opari. Faci numarosi dipinti è disegni siont'è diffarenti tecnichi. Manda i so opari à Theo è scrivi à Anthon van Rappard. À parta da u branu [[1883]], s'intaressa à cumpusizioni più elaburati, basati annantu à u disegnu. Assà pochi di 'ssi disegni ani sopravvivutu chì, mancanti di narbusità è di friscura siont'è Theo, sarani distrutti da Vincenzu.
I vinti mesa ch'è eddu passa à La Haye (trà 1882 è 1883) parini dicisivi par l'artistu, chì rializeghja a so vulintà di rompa incù i cunvinzioni murali di u so mezu suciali, è a so impussibilità à suvità un'esistenza nurmali. Numarosi litturi, [[Honoré de Balzac]], [[Victor Hugo]], [[Émile Zola]] o dinò Charles Dickens, venini à arricchiscia a so visioni di u mondu, è rinforzani i so cunvinzioni suciali. D'aostu 1883, cunsidareghja di parta in a pruvincia campagnola di a Drenthe par prufittà di i so paisaghji. A so rilazioni incù Sien Hoornik si compii tandu.
====Drenthe ====
Da sittembri à dicembri 1883, Vincenzu sughjorna in sulitariu in a pruvincia di Drenthe, in u nordu di i Paesi Bassi, ind'eddu s'accanisci à a so pittura. Hè u singulu rimediu ch'è eddu trova di fronti à un fondu sintimentu d'addisperu. Cambia abbastanza à spessu di lughjamentu è a sulitudina li pesa. U tempu pluviosu è i difficultà finanziarii di u so frateddu Theo u dicidini à riunghja a so famiglia stallata dapoi ghjugnu 1882 à Nuenen, in u Brabant Sittentriunali, in u prisbiteriu paternu.
====Nuenen ====
[[File:VanGogh F84.jpg|thumb|left|''U Vechju Campanili di Nuenen'' ("U Cimiteriu campagnolu"), 1885, oliu annantu à tela, 65 x 80 cm, Amsterdam, museiu Van Gogh, Fundazioni Vincenzu van Gogh (F84/JH772).]]
Van Gogh prufitta di un picculu atteddu accunciatu à u so intentu in a casa famigliali. Ci rializeghja i serii di dipinti annantu à parechji temi, in particulari i tissidori. Hè à Nuenen ch'è u so talentu si svela difinitivamenti : di 'ssa ebbica datani i putenti studii à a petra nera di campagnoli à u travagliu, ma dinò calchì dui centu dipinti à a paletta bughja è à i colpi di spazzuletta sprissivi, chì cunfermani tandu u so talentu di disignadori è di pittori.
Vincenzu pruponi à Theo di ùn pagà li più a pinsioni ma piuttostu di scambià i so virsamenti contru à i so dipinti. Theo acquista cusì i dipinti ch'è eddu spera di venda. Vincenzu cuntinueghja à veda Van Rappard incù quali eddu pinghji. À 'ssu periudu, dà dinò i corsi di pittura à l'amatori. Po, di maghju 1884, affitta un atteddu più maiori ch'è quiddu ch'è eddu avia fin'à tandu.
[[File:Van Gogh--Paysan.jpg|thumb|''Ritrattu di campagnolu'', 1885, oliu annantu à tela, 39 x 30, 5 cm, Bruxelles, Musei reali di i Beddi Arti di Belgica.]]
Par a terza volta, Van Gogh s'innamora. Spezza una rilazioni incù a so vicina, Margot Begemann, ciò ch'è i so famigli rispittivi ùn apprizzeghjani micca. À mezu sittembri, Margot tenta di suicidà si. Passa u so periudu di cunvaliscenza à Utrecht. U [[26 di marzu]] [[1885]], u babbu Van Gogh mori di una crisa cardiaca. Par via di i rilazioni difficiuli ch'è eddu intratteni incù a so vicinanza, a suredda di Vincenzu li cheri di chittà u prisbiteriu. Stà tandu in u so atteddu trà aprili è maghju 1885.
Quandu eddu hè dinò à Nuenen, travaglia annantu à una seria di pitturi chì devini dicurà a sala à manghjà di unu di i so amichi chì stà à Eindhoven. Van Gogh s'intaressa tandu à l'artisti rinumati di a scola di La Haye, com'è Théophile di Bock è Herman Johannes van der Weele. Si tratta di un gruppu d'artisti chì, trà 1860 è 1890, sò mori influinzati da a pittura rialista di a [[scola di Barbizon]]. Frà 'ssi artisti, Johan Hendrik Weissenbruch o Bernardu Blommers par indittu, sò citati in i lettari di Van Gogh à u mumentu di i so discussioni annantu à l'arti. Ùn esita micca nemmenu à fà i rimarchi annantu à Rembrandt è Frans Hals discutendu di i so opari.
À listessa ebbica, Émile Zola hè criticu d'arti. In u 1885, à l'attimu ind'eddu apparisci u so rumanzu Germinal, Van Gogh pinghji ''I Manghjadori di poma''. Esponini tremindù a vita di a classa pupulari. Dopu à u so sughjornu à Nuenen, passendu di 'ssu rialisimu bughju à u culurisimu, Van Gogh piglia un nuveddu slanciu in a so pittura. A so paletta diventa più chjara è più culurita, mentri i so colpi di pinneddi divintani più netti.
====Anvers ====
À Anvers di novu, di nuvembri 1885, hè imprissiunatu da i pitturi di Rubens è scopri i stampi giappunesi, ch'eddu cumencia à cullizziunà in 'ssa cità. Hè dinò in a capitala fiamminga ch'è l'artistu inaugureghja a so famosa vigata d'auturitratti. Piglia parechji corsi di disegnu è rializeghja i studii di nudi. L'idea di riparta à Parighji li hè aggradevuli. Privedi ghjà di studià in l'atteddu di Fernand Cormon è allughjà si ind'è Theo par mutivi d'ecunumia. Di frivaghju [[1886]], sbarca dunqua in Parighji.
====Parighji ====
[[File:Vincent Willem van Gogh 020.jpg|thumb|''U Risturanti di a Pesciasirena'' à Asnières, 1887, oliu annantu à tela, 54 x 65 cm, Parighji, museiu d'Orsay (F 313 JH 1251).]]
À u principiu di u mesi da marzu di u 1886, Vincenzu riunghji u so frateddu Theo à Montmartre, incù a brama di infurmà si annantu à i nuvità di a pittura imprissiunista. À l'ebbica, Theo hè gerenti di a gallaria di Montmartre Boussod, Valadon & Cie (i succissori di Goupil Cie). Vincenzu ci diventa dinò l'amanti d'Agostina Segatori, gerenti taliana di u cabaret Au Tambourin, viali di Clichy. Sola a cunniscenza di u mezu artisticu parighjinu pò veramenti parmetta à Van Gogh di rinnuvà è di arricchiscia a so visioni. Quidda annu hè quiddu di l'ultima mostra imprissiunista ch'è Vincenzu scopri, è in 1887 devi avè locu a prima ritruspittiva di l'opara di Millet.
[[File:Vincent van Gogh - Voie à Jardin du Luxembourg.jpg|thumb|left|Un viali in u Giardinu di u Lussemburgu, 1886, oliu annantu à tela, 27 x 46 cm, Clark Art Institute.]]
Parighji si pripara tandu à accoglia parechji espusizioni: in più di u Salottu, ind'eddi sò esposti l'opari di Puvis di Chavannes, Van Gogh visiteghja i sali di a quinta mostra internaziunali à a gallaria Georges Petit, chì prisenta i teli d'Auguste Renoir è di Claude Monet. Quist'ultimi ùn aviani micca vulsutu participà à l'uttesima è ultima espusizioni di l'imprissiunisti, chì uffria u spittaculu di un gruppu sdrisgiutu, trà i difizzioni è i ghjunghjiticci, è apria i so porti à a nuvità di l'attimu, u neuimpressiunisimu, incù a tela di Georges [[Pierre Seurat]], una dumenica dopumeziornu à l'Isula di a Grande Jatte.
In Parighji in l'anni 1886-1887, Van Gogh friquenta calchì tempu l'Accademia di u pittori Cormon, ind'eddu faci a cunniscenza di [[Henri di Toulouse-Lautrec]], di Louis Anquetin, d'[[Émile Bernard]] è ancu di John Peter Russell. Quist'ultimu rializeghja u so ritrattu. Scontra dinò, par mezu di u so frateddu, guasgi tutti l'imprissiunisti, in particulari [[Georges Seurat]] è [[Camille Pissarro]], è ancu [[Paul Gauguin]]. In a butteca di u babbu Tanguy, diventa l'amicu di [[Paul Signac]]. Sottu à l'influenza di i stampi giappunesi, i so cumpusizioni acquistani à pocu à pocu di più di libartà è d'asgiu, quandu inveci si prova à a tecnica di l'applattu culuritu. Pissarro l'inizia dinò à i tiurii nuveddi annantu à a luci è à u trattamentu divisiunistu di i toni. A paletta di l'artistu s'arricchisci tandu di culori vivi è a so tocca s'animeghja è si spezza, quissa grazia dinò à Signac incù quali eddu travaglia in u 1887.
Esaltatu da u firvori di u clima artisticu parighjinu, Van Gogh brusgia i tappi di u so rinnovu artisticu grazia à a friquintazioni di i più pittori anticunfurmisti di l'ebbica: si prova à u neuimpressiunisimu vicinu à Signac è Pissarro, inchiesta annantu à i prufundità psiculogichi di u ritrattu incù u so amicu Toulouse-Lautrec, hè infurmatu di manera prumaticcia di a sintesi di u "cloisonnisme" da i so cumpagni Louis Anquetin è Émile Bernard, è pò apprizzà i teli esotichi rializati da Gauguin in Martinica. Rigeneratu da 'ssa mudernità, hè prontu à rializà u so sonniu mediterraniu, in cerca di a luci abbagliacanti di a [[Pruvenza]], chì faci risplenda i culori puri di a natura, studiati sin'à tandu in a so cullizzioni di stampi giappunesi. Hè un periudu assà fertili induva u so arti s'uriinteghja versu l'impressiunisimu, ma l'assenziu è a stanchezza aggravani u so statu mintali. U 19 di frivaghju 1888, chetta Parighji.
====Arles ====
[[File:WLANL_-_Pachango_-_Het_gele_huis_('De_straat'),_Vincent_van_Gogh_(1888).jpg|thumb|left|A Casa giadda ("U Carrughju"), 1888, oliu annantu à tela, 72 x 89 cm, New Haven, Yale University Art Gallery (F464/JH1589).]]
[[File:Vincent_Willem_van_Gogh_137.jpg|thumb|A Camara da dorma, 1888, oliu annantu à tela, 72 x 90 cm, Amsterdam, museiu Van Gogh, Fundazioni Vincenzu van Gogh (F482/JH1608).]]
U [[20 di frivaghju]] [[1888]], si stalla à [[Arles]], in a vechja cità à l'internu di i rampali à l'albergu-risturanti Carrel, à u 30, carrughju di a Cavaddaria, à l'ebbica quartieri di i casi chjusi, incù com'è cumpagnu u pittori danesu Christian Mourier-Petersen. Affitta dinò una parti di a "casa giadda" par fà ni u so atteddu. Uni pochi di ghjorna dopu, alloghja à u Caffè di a Gara, 30, piazza Lamartine è si stalla dopu, à parta da u 17 di sittembri, in a Casa Giadda, situata ghjustu accantu, distrutta à u mumentu di u bumbardamentu alliatu d'Arles di u [[25 di ghjugnu]] [[1944]].
Bench'eddu ghjunghjissi in a cità in tempu di nevi, una nuvedda pagina di a so opara s'apri incù a scuparta di a luci pruvinzali. Da u 22 di frivaghju 1888, principia a so pruduzzioni arlesiana : parcorri à pedi a rigioni è pinghji i paisaghji, i sceni di racolti è i ritratti. Invia sempri i so dipinti à Theo. Trè di i so primi dipinti sò prisintati à a 4a espusizioni annuali di a Sucità di l'artisti indipindenti. D'aprili, Vincenzu scontra u pittori americanu Dodge MacKnight, chì stà à Fontvieille, un picculu paesi à u nordestu d'Arles. Da MacKnight, faci a cunniscenza di u pittori Eugène Boch, incù qualessu una rilazioni più fonda si sviluppa è ch'eddu ni faci u ritrattu.
À u principiu di u mesi da ghjugnu di u 1888, avendu ricivutu un bigliettu di 100 franchi di u so frateddu Theo, si rendi in dilighjenza à i Saintes-Maries-de la-Mer par un sughjornu di cinqui ghjorna. Ci pinghji a barca Amicizia è u paesi ragruppatu di tondu à a ghjesgia furtificata.
À Arles, l'idei più anziani annantu à l'arti è a pittura riappariscini, com'è fà i serii di dipinti. Di branu 1888, rializeghja cusì una seria annantu à i frutteti in fiorisi in i trittichi, è ancu una seria di ritratti com'è quiddi di a famiglia Roulin. A prima seria di i ghjirasoli data dinò di 'ssa ebbica. Frà tantu, cuntinueghja à scambià i lettari è i dipinti incù Émile Bernard è Paul Gauguin. Vincenzu chì stà in a casa giadda, sunnieghja difatti à una cumunità d'artisti uniscendu in modu fraternu i so spirienzi è i so ricerchi : Paul Gauguin veni à riunghja lu in 'ssu scopu u 23 di uttrovi 1888 è cumenciani à travaglià insemu, par indittu annantu à a seria di dipinti cunsacrati à l'Alyscamps. Ma i dui omini si sentini mali: a tinsioni è l'esaltazioni pirmanenti ch'edda implicheghja a so dimarchja criatrici sboccani annantu à una crisi.
U [[23 di dicembre]] 1888, in seguitu à una disputa più viulenti ch'è l'altri incù Gauguin, Van Gogh hè ritruvatu in u so lettu incù l'arechji manca mozza. Parechji tiurii tentani di spiigà 'ss'incidenti. A tesa classica, sustinuta da u museiu Van Gogh d'Amsterdam siont'è a tistimunianza di Gauguin, spiega ch'è Van Gogh minaccia di un rasoghju Gauguin chì scappa, lascendu Van Gogh solu. In un accessu di diliriu, quiddu volta u rasoghju contru ad eddu stessu è si taglia l'arechji prima di andà à offra la à un'impiigata di u burdeddu vicinu (ma quidda, annosa di solu 16 anni, ùn pudia essa prustituta). Parechji diagnostichi pussibuli poni spiigà stu accessu di tuntia.
U ghjornu dopu di a so crisa, Van Gogh hè ammissu à u spidali è curatu da u duttori Rey chì ni pinghji u ritrattu. Theo, inchetu di a saluta di u so frateddu, veni à veda lu è volta in Parighji u ghjornu di Natali accumpagnatu di Gauguin. Eppuri, una pitizioni firmata da trenta parsoni cheri l'internamentu o l'espulsioni di Vincenzu van Gogh da Arles : li hè rimpruvaratu i ribugli à l'ordini publicu. U 7 di frivaghju, u duttori Delon cheri u so internamentu par "allucinazioni auditivi è visuali". U [[27 di frivaghju]], u cummissariu di pulizza d'Ornano cunchjudi in u so rapportu ch'è Van Gogh pudaria divintà priculosu par a sicurezza publica. Di marzu [[1889]], dopu à un periudu di rifiatu, pinghji frà altru ''Auturitrattu à l'arechji abbindata''. Eppuri, in seguitu à nuveddi crisi, hè internatu d'uffiziu annantu à ordini di u merri à u spidali d'Arles. À mezu aprili, affitta un appartamentu à u duttori Rey in un antru quartieri d'Arles. U [[18 d'aprile|18 di aprili]] 1889, Theo è Johanna Bonger si maritani à Amsterdam.
Mentri u so sughjornu à Arles, Vincenzu manteni u liamu incù l'universu artisticu parighjinu grazia à l'abundanti currispundenza ch'è eddu scambia incù u so frateddu Theo. Malgradu u fiascu di u so prugettu di stabiliscia un atteddu à Arles, ùn rinoncia micca à u dialogu incù i so amichi Émile Bernard è Gauguin. Quist'ultimu, dopu à u so sughjornu muvimintatu à Arles, accumpagna à traversu i so lettari a vita di Van Gogh insinu à a fini.
====Saint-Rémy-de-Provence ====
[[File:St_Rémy_-_Prieuré_de_Saint-Paul-de-Mausole_74.JPG|thumb|Camara di Vincenzu van Gogh à Saint-Paul-de-Mausole.]]
U 8 di maghju 1889, Vincenzu chetta Arles, avendu dicisu di entra in l'asiliu d'alienati Saint-Paul-de-Mausole ch'eddu dirighji u medicu Théophile Peyron, in Saint-Rémy-de-Provence. Ci ferma un annu, in cori di u quali eddu hà trè crisi impurtanti: a prima à mezu lugliu, a siconda di dicembri è l'ultima trà frivaghju è marzu [[1890]].
Malgradu u so gattivu statu di saluta, Van Gogh hè assà pruduttivu. Ùn hè ch'è mentri i so crisi di mattia ch'eddu ùn pinghji micca. In l'asiliu, una pezza à u parditerra li hè lasciata à usu di atteddu. Cuntinueghja à invià i so dipinti à Theo. Dui di i so opari facini parti di a quinta mostra annuali di a Sucità di l'artisti indipindenti di Parighji. Unu di i primi dipinti di 'ssa ebbica hè l'Iris. I pitturi di 'ssu periudu sò à spessu carattarizati da i rimoddi è i spirali. À diversi periudi di a so vita, Van Gogh hà dinò pintu ciò ch'è eddu vidia di u so balconu, in particulari à a fini di a so vita incù una grandi vigata di pitturi di campi di granu ch'è eddu pudia ammirà da a camara ch'eddu accupava à l'asiliu di Saint-Rémy-de-Provence. Chetta l'asiliu u [[19 di maghju]] [[1890]].
Theo scontra u duttori Paul Gachet annantu à i ricumandazioni di Pissarro. Theo incuraghjisci Vincenzu ad escia da u spidali psichiatricu è à renda si à Auvers-sur-Oise, induva eddu pudarà cunsultà u medicu ed essa vicinu à u so frateddu.
Van Gogh cumencia dinò à essa cunnisciutu. Di ghjinnaghju 1890, un articulu d'Albert Aurier in u Mercure de France sottulinia par a prima volta l'impurtanza di i so ricerchi. Un mesi più dopu, u pittori Anna Boch acquista unu di i so dipinti, A Vigna rossa par a somma di 400 franchi.
U 31 di ghjinnaghju 1890 nasci u picculu Vincenzu, figliolu di u so frateddu Theo. In i mesa pricidenti a vinuta à u mondu di 'ssu nipoti è chì Vincenzu ni hè u cumpari, scrivi à Theo senza mai minziunà u nomu di u ziteddu, numinendu lu " u chjucu ". Quandu u neunatu casca malatu senza gravità, Vincenzu ni risenti a tristizia è u scuraghjimentu.
====Auvers-sur-Oise ====
[[File:Portrait_of_Dr._Gachet.jpg|thumb|U Duttori Gachet, 1890, oliu annantu à tela, 66 x 57 cm, cullizzioni privata (F753/JH2007).]]
Dopu à avè fattu visita à Theo à Parighji, Van Gogh si stalla à Auvers-sur-Oise, situatu à una trintina di chilomitri à u nordupunenti di Parighji. 'Ssa cumuna rurali di u Vexin francesu era ghjà cunnisciuta in u mezu di i pittori, à l'iniziu da i paisaghjisti di a scola di Barbizon, po da l'imprissiunisti. Ci passa i 70 ultimi ghjorna di a so vita, da u 20 di maghju à u 29 di lugliu 1890. U duttori Paul Gachet hà prumissu di piglià cura di eddu à a dumanda di Theo. Gachet, amicu di Paul Cézanne è di i pittori imprissiunisti è eddu stessu pittori amatori, veghja annantu à Van Gogh, chì affitta una piccula camara à u numaru 5 in l'ustaria Ravoux, par 3,50 franchi u ghjornu.
Van Gogh, in cima à a so maestria artistica, hà tandu da discriva in i so opari a vita campagnola è l'architittura di 'ssa cumuna. L'articuli appariscini in a stampa parighjina, in quidda di Bruxelles è in a stampa ulandesa. Hè un segnu impurtanti di u so ricunniscimentu in 'ssu mezu artisticu. Grazia à i curi di u duttori Gachet, a so attività hè intensa: pinghji più di 70 dipinti. Da l'altra parti, Theo, chì a so malatia pardura, li cunfida a so inchitudina par u so travagliu è par u picculu Vincent Willem, malatu. Theo hà tandu a vulintà di vultà in i Paesi Bassi.
===Morti di Vincenzu van Gogh===
[[File:Auberge_ravoux.jpg|thumb|left|Un balcunceddu partusgiatu in u tettu alluma a camara numaru 5 di l'ustaria Ravoux, classificata inquant'è munimentu storicu in u 1985.]]
[[File:Grave_of_Vincent_van_Gogh.jpg|thumb|Tombi di i dui frateddi van Gogh, ricuparti da l'eddara, à Auvers-sur-Oise.]]
L'instabulità mintali di Vincenzu van Gogh ripiglia versu a fini di lugliu 1890. A dumenica 27 di lugliu 1890, in un campu daretu u casteddu induv'eddu pinghji forsi un'ultima tela, chì hà purtatu u so matiriali di pittura incun eddu, si spara una rivulvarata in u senu (par visà u cori) o in u ventri. Rivinutu scianchittendu à l'ustaria Ravoux, codda dirittamenti in a so camara. I so chirchenni attirani l'attinzioni di l'ustariaghju Arthur Ravoux chì u scopri fertu : faci vena u duttori Gachet chì li faci una fasciatura summaria (un'uparazioni chirurgica hè impussibuli vistu u statu di a medicina à quidda ebbica) è manda in Parighji Anton Hirschig, artistu ulandesu pinsiunariu di a so ustaria, par privena à Theo van Gogh. Vincenzu van Gogh ci mori dui ghjorna dopu, à l'ità di 37 anni, u so frateddu Theo essendu accantu ad eddu.
Theo, toccu da u mali francesu è i so cumplicazioni neurulogichi, hè purtatu à u spiudali d'uttrovi 1890 in una clinica psichiatrica d'Utrecht, induva eddu mori u [[25 di ghjinnaghju]] 1891, à l'ità di 34 anni. I dui frateddi riposani tremindù à u cimiteriu d'Auvers-sur-Oise, dapoi ch'è Johanna van Gogh-Bonger hà fattu trasfiriscia u corpu di u so prima maritu vicinu à u so frateddu in u 1914.
== Note ==
<references/>
== Da vede dinò ==
* ''[[Notte stillata]]''
{{DEFAULTSORT:van Gogh, Vincent}}
[[Categoria:Biugrafia]]
[[Categoria:Pittore]]
[[Categoria:Neerlandese]]
6bhfxuqjqlo11753pkl83taiegr5qud
Rublu
0
16470
407386
400767
2026-10-22T11:33:09Z
Fausta Samaritani
15085
categuria, fix
407386
wikitext
text/x-wiki
[[File:Russian Empire-1898-Bill-1-Obverse.jpg|thumb|200px|right|Rublu [[1898]]]]
U '''rublu''' hè l'unità munitària utilizata dapoi più di 500 [[annu|anni]] in [[Russia]].
=== Discrizzioni ===
U rublu hè scumpartitu in 100 ''[[kopecks]]'' (копеек).
[[Categoria:Munete d'Europa]]
[[Categoria:Russia]]
6ia6v3cn5znq324zxfz0652lzjlhdac
Categoria:Porpitidae
14
18245
407353
346994
2026-10-21T13:48:00Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407353
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Anthoathecatae]]
dfyv4s4f1n39at13jkupe0102c1i8f8
Categoria:Neerlandese
14
18301
407373
347072
2026-10-21T16:22:09Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407373
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Biugrafia]]
srz1yjaada8x01cd4z0b9k1me0ni51d
Fiurinu
0
26151
407385
397088
2026-10-22T11:31:03Z
Fausta Samaritani
15085
fix, categoria
407385
wikitext
text/x-wiki
[[File:Uj forintok.png|destra|senza_cornice|285x285px]]
U '''''Forint''''' o '''fiurinu''' in corsu (simbulu: '''Ft''', codice ISO 4217: '''HUF''') hè a muneta ufficiale di l'[[Ungheria]].
U [[1 d'aostu|1 d’aostu]] di u [[1946]], u fiurinu fù introduttu per stabilizà l’ecunumia ungrese dopu a [[Seconda Guerra Mundiale]]. Sta muneta hè firmata relativamente stabile finu à l'[[anni 1980]]. Cù u passaghju à una ecunumia di mercatu à l’iniziu di l'[[anni 1990]], u valore di u fiurinu si ne risentì, è l’inflazione righjunse u 35% in [[1991]].
À [[maghju]] di u [[2022]], l’inflazione hà tuccatu u 10,7%, à causa di a guerra in [[Ucraina]] è l’incertezze ecunomiche. Bench’è l'Ungheria sia membru di l'[[Unione auropea|Unione Europea]], è ch'ella puderia à long'andà aduttà l'[[euru]] cum’è muneta, ùn ci hè micca – sott’à u guvernu attuale – una data precisa prevista per stu cambiamentu.
[[Categoria:Ungheria]]
[[Categoria:Munete d'Europa]]
1i7cf8cj2u8v6vdgtfev104f6m2efp4
Tiziano
0
26267
407356
399222
2026-10-21T14:09:06Z
Mistico Dois
16475
407356
wikitext
text/x-wiki
[[File:Titian - Self-portrait (Museo del Prado).jpg|thumb|200px|Tiziano]]
'''Tiziano Vecellio''' (versu u 1490 - [[27 d'aostu]] [[1576]] in [[Venezia]]) hè statu un pittore [[Italia|talianu]].
Hè cunsideratu cum'è unu di i pittori principali di a scola veneziana di u [[XVIu seculu]]; hè ancu vistu cum'è unu di l'artisti maiò di a pittura di u [[Rinascimentu]].
{{c-supranu}}
{{DEFAULTSORT:Tiziano}}
[[Categoria:Pittore]]
[[Categoria:Biugrafia]]
[[Categoria:Talianu]]
b0h86y3xg1l2pxd155oi7k9md7p9qjx
1890
0
27247
407362
406840
2026-10-21T14:16:39Z
Mistico Dois
16475
407362
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
U '''1890''' (MDCCCXC in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu.
{{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1860|1870|1880|1890|1900|1886|1887|1888|1889|1890|1891|1892|1893|1894}}
[[File:1890 Events Collage V 1.0.jpg|thumb|350px|right|1890 - collage]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
Boris Pasternak 1969.jpg|<small>[[Boris Pasternak]] ([[Mosca (cità)]], [[10 di ferraghju]] 1890 - Peredelkio, [[30 di maghju]] [[1960]])</small>
</gallery>
== Morte ==
* [[29 di lugliu]]: [[Vincent van Gogh]], pittore ulandesi
<gallery>
Heinrich Schliemann (HeidICON 28763) (cropped).jpg|<small>[[Heinrich Schliemann]] (Neubukow, [[6 di ghjennaghju]] [[1822]] - [[Napuli]], [[26 di dicembre]] 1890)</small>
</gallery>
== In Córsica ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1890 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1890]
[[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]]
i5c8mgsio0klbkquf56v8qlsnojc8t7
407363
407362
2026-10-21T14:16:56Z
Mistico Dois
16475
407363
wikitext
text/x-wiki
{{c-supranu}}
U '''1890''' (MDCCCXC in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu.
{{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1860|1870|1880|1890|1900|1886|1887|1888|1889|1890|1891|1892|1893|1894}}
[[File:1890 Events Collage V 1.0.jpg|thumb|350px|right|1890 - collage]]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
Boris Pasternak 1969.jpg|<small>[[Boris Pasternak]] ([[Mosca (cità)]], [[10 di ferraghju]] 1890 - Peredelkio, [[30 di maghju]] [[1960]])</small>
</gallery>
== Morte ==
* [[29 di lugliu]]: [[Vincent van Gogh]], pittore ulandesu
<gallery>
Heinrich Schliemann (HeidICON 28763) (cropped).jpg|<small>[[Heinrich Schliemann]] (Neubukow, [[6 di ghjennaghju]] [[1822]] - [[Napuli]], [[26 di dicembre]] 1890)</small>
</gallery>
== In Córsica ==
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1890 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1890]
[[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]]
a5q0fy4zfhg1m0r97ojc46rsiv6c7t7
1576
0
27663
407357
406615
2026-10-21T14:09:36Z
Mistico Dois
16475
407357
wikitext
text/x-wiki
'''1576''' (MDLXXVI in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVI sèculu. [[Annata bisesta]]
{{Annu|XV sèculu|XVI sèculu|XVII sèculu|1550|1560|1570|1580|1590|1572|1573|1574|1575|1576|1577|1578|1579|1580}}
[[File:Jacopo Zucchi - The Four Elements - WGA26038.jpg|thumb|230px|right|[[Jacopo Zucchi]], ''I 4 elementi'']]
== Evenimenti ==
== Nàscite ==
<gallery>
</gallery>
== Morte ==
* [[27 d'aostu]]: [[Tiziano]], pittore talianu.
<gallery>
</gallery>
== Riferimenti ==
== Ligami ==
[[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1576 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1576]
[[Categoria:Anni di u XVI seculu|#]]
hxr6ult21sj5e69yax8nqzkqdyox1z4
Porpitidae
0
27841
407354
2026-10-21T13:49:55Z
Fausta Samaritani
15085
pagina nova
407354
wikitext
text/x-wiki
Famiglia di i '''Porpitidae'''.
=== Listinu di i Porpitidae ===
;R
[[Ruzunu]]
[[Categoria:Porpitidae]]
h6isa955fifbz0sbblssa2ubcgqva0l
407355
407354
2026-10-21T14:03:02Z
Fausta Samaritani
15085
file
407355
wikitext
text/x-wiki
Famiglia di i '''Porpitidae'''.
[[File:By-the-wind Sailor (Velella velella) - Santa Margalida, Spain 2022-04-14 (02).jpg|thumb|250px|right|''Velella Velella'' ([[Spagna]], [[2022]])]]
[[File:The Arcturus adventure - an account of the New York Zoological Society's first oceanographic expedition (1926) (20340129851).jpg|thumb|250px|right|''Porpifa'' (New York Zoological Society's first oceanographic expedition, [[1926]])]]
=== Listinu di i Porpitidae ===
;R
[[Ruzunu]] (''Velella Velella'')
[[Categoria:Porpitidae]]
s51p2iouwrotc8c3jpx9ldjktiq03od
Categoria:Olandese
14
27842
407365
2026-10-21T14:20:18Z
Mistico Dois
16475
Pàgina creata cù "{{i}}: i [[Paesi Bassi]]. [[File:Satellite image of the Netherlands in May 2000.jpg|thumb|right|200px|Carta di i Paesi Bassi vista di u Spaziu]] [[Categoria:Stati d'Europa]]"
407365
wikitext
text/x-wiki
{{i}}: i [[Paesi Bassi]].
[[File:Satellite image of the Netherlands in May 2000.jpg|thumb|right|200px|Carta di i Paesi Bassi vista di u Spaziu]]
[[Categoria:Stati d'Europa]]
4i40t8xkni26duq93emfolkerik8reo
407366
407365
2026-10-21T14:20:37Z
Mistico Dois
16475
407366
wikitext
text/x-wiki
{{i}}: i [[Paesi Bassi]].
[[File:Satellite image of the Netherlands in May 2000.jpg|thumb|right|200px|Carta di i Paesi Bassi vista di u Spaziu]]
[[Categoria:Paesi Bassi]]
kpx31nxmwr224ut0o42jm9ovzjfs139
407367
407366
2026-10-21T14:21:07Z
Mistico Dois
16475
Annullata la modifica [[Special:Diff/407366|407366]] di [[Special:Contributions/Mistico Dois|Mistico Dois]] ([[User talk:Mistico Dois|discussione]])
407367
wikitext
text/x-wiki
{{i}}: i [[Paesi Bassi]].
[[File:Satellite image of the Netherlands in May 2000.jpg|thumb|right|200px|Carta di i Paesi Bassi vista di u Spaziu]]
[[Categoria:Stati d'Europa]]
4i40t8xkni26duq93emfolkerik8reo
407368
407367
2026-10-21T14:21:50Z
Mistico Dois
16475
407368
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Paesi Bassi]]
5h3n4zedml6megshdmeucjhtrfqlxxq
407372
407368
2026-10-21T16:14:52Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407372
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Biugrafia]]
srz1yjaada8x01cd4z0b9k1me0ni51d
407374
407372
2026-10-21T16:23:50Z
Fausta Samaritani
15085
redirect
407374
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT[[Categoria:Neerlandese]]
2djm8fsc2n3uvglhaa74mk62pk3fpdf
Yen
0
27843
407379
2026-10-21T17:50:43Z
Articulivitali
28749
Pàgina creata cù "U '''Yen''' hè a [[muneta]] aduprata in [[Giappone]]. In [[lingua giappunese]] si prununcia «en», mentre chì «yen» hè a prununcia aduprata cumunamente in talianu è in altre lingue occidentale. I codici [[ISO 4217]] di u yen sò JPY è 392. U so simbulu latinu hè ¥; in giappunese si scrive cù u [[kanji]] 円. Stu caratteru hè a manera più cumuna d'indicà i prezzi di i bè è di i servizii in u mercatu internu giappunese. In Giappone, a virgula (,) serve da..."
407379
wikitext
text/x-wiki
U '''Yen''' hè a [[muneta]] aduprata in [[Giappone]]. In [[lingua giappunese]] si prununcia «en», mentre chì «yen» hè a prununcia aduprata cumunamente in talianu è in altre lingue occidentale. I codici [[ISO 4217]] di u yen sò JPY è 392. U so simbulu latinu hè ¥; in giappunese si scrive cù u [[kanji]] 円. Stu caratteru hè a manera più cumuna d'indicà i prezzi di i bè è di i servizii in u mercatu internu giappunese. In Giappone, a virgula (,) serve da separatore di e millaie, mentre chì u puntu (.) hè u separatore decimale. Per indicà somme impurtante, cum'è u prezzu d'una casa o d'una vittura, hè abituale aduprà l'unità «''man''» (万, «dece mila»). Cusì, 10 000 000 yen si pò scrive 1,000 万円, vale à dì «1 000 man yen», prununciatu «sen man en».
== Storia ==
[[File:First Meiji one yen banknote 1871.jpg|thumb|Un bigliettu da 1 yen di l'epica Meiji (1871).]]
U yen fù introduttu da u guvernu [[periodu Meiji|Meiji]] in u 1872, in un sistema munetariu simile à quelli europei. Sustituì u sistema assai cumplicatu di u periodu Edo. A nova leghje munetaria di u 1871 stabilì una divisione decimale: u yen (1, 圓), u ''sen'' (1/100, 錢) è u ''rin'' (1/1000, 厘). E munete diventonu tonde è di metallu, à l'occidentale. U ''sen'' è u ''rin'' funu ritirati da a circulazione in u 1954. A leghje definì u yen cum'è 0,8667 [[uncia troy|unze troy]] (26,956 g) d'arghjentu è introdusse dinù u [[sistema aureu]] in Giappone.
Da u 25 d'aprile di u 1949 à u 1971, u yen fù ligatu à u [[dollaru di i Stati Uniti]] à u tassu di 360 yen per un dollaru. Dopu à a fine di l'[[accordi di Bretton Woods]], u so valore cuminciò à gallighjà. Dopu à l'[[accordi di Plaza]] di u 1985, u yen s'apprezzò contr'à u dollaru.
In u 2022, dopu à una forte calata di u so valore, certi cummentatorii qualificonu u yen di «muneta spazzatura» è signalonu chì certi uffizii di cambiu à l'esteru ùn l'accettavanu o ùn l'affissavanu più. U so valore cuntinuò à calà in l'anni dopu, è di marzu di u 2024 ghjunse à u livellu u più bassu contr'à u dollaru dapoi u 1990.
== Nome è simbulu ==
À l'origine, u yen si scrivia cù u listessu caratteru chè u [[renminbi|yuan]] chinese (圓, ''yuán''). In a scrittura giappunese muderna s'adopra 円, differente da u caratteru 元 adupratu in chinese simplificatu. U simbulu latinu di u yen hè listessu à quellu di u yuan, ancu s'è in China si adopra di regula una sola traversa.
A parolla {{nihongo|''en''|円}} vole dì literalmente «ughjettu tondu» in giappunese; ''yuan'' hà u listessu significatu in chinese.
A grafia è a prununcia cù a lettera «y» venenu da a rumanisazione d'una forma di scrittura antica. Listessu usu si trova in e grafie ''Uyeda'', ''Iyeyasu'' è ''Inouye''. Cum'è accadutu per certe grafie di i nomi proprii, a forma ''yen'' hè firmata in usu fora di u Giappone.
== Munete è biglietti ==
[[File:500yen-R3.jpg|thumb|A muneta bimetallica di 500 yen introdutta in u 2021.]]
Sò in circulazione munete di 1, 5, 10, 50, 100 è 500 yen, è biglietti di 1 000, 2 000, 5 000 è 10 000 yen.
In parechje occasione sò state battute munete cummemorative d’oru o d’arghjentu, cù valori nominali diversi. Ancu s'elle ponu esse aduprate, di regula ùn circuleghjanu micca è sò tenute da i cullezziunisti.
U 1u di nuvembre di u 2004, a Banca di u Giappone messe in circulazione biglietti novi: quellu di 10 000 yen, cù Fukuzawa Yukichi; quellu di 5 000 yen, cù Higuchi Ichiyō; è quellu di 1 000 yen, cù Noguchi Hideyo. Sta mudernisazione seguitò à l'emissione, u 19 di lugliu di u 2000, di u bigliettu di 2 000 yen.
U 1u di nuvembre di u 2021 cuminciò l'emissione d'una terza versione di a muneta di 500 yen. Hè una muneta bimetallica, cù una struttura simile à quella di a muneta di 2 euro è à quella di e vechje 500 lire taliane. Dunque, in u 2021 (Reiwa 3) funu battute duie versione di a muneta di 500 yen: a vechja, in ottone nichelatu, è a nova, bimetallica. Era a prima volta in Giappone chì duie munete di listessu valore numinale eranu emesse in u listessu annu, dapoi e munete di 5 yen di l'era Shōwa 24, battute cù è senza foru.
== Munete attuale ==
{| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;"
|-
! Valore
! Imagine
! Diametru
! Spessore
! Massa
! Cumpusizione
! Bordu
! Fronte
! Retro
! Prima battitura
|-
! ¥ 1
| [[File:1JPY.JPG|141px]]
| 20 mm
| 1,5 mm
| 1 g
| 100% [[aluminiu]]
| Lisciu
| Germugliu, ''Nihon-koku'' (nome ufficiale di u Giappone), valore
| Valore, annu di battitura
| 1955
|-
! ¥ 5
| [[File:5JPY.JPG|141px]]
| 22 mm
| 1,5 mm
| 3,75 g
| 60–70% [[rame]], 30–40% [[zingu]]
| Lisciu
| Spiga di [[risu]], ingranagiu, acqua, valore
| ''Nihon-koku'', annu di battitura
| 1959
|-
! ¥ 10
| [[File:10JPY.JPG|141px]]
| 23,5 mm
| 1,5 mm
| 4,5 g
| 95% rame, 3–4% zingu, 1–2% [[stagnu]]
| Smerlatu o lisciu, secondu a versione
| Padiglione di a Fenice di u tempiu [[Byōdō-in]], ''Nihon-koku'', valore
| Corona di sempreverde, valore, annu di battitura
| 1951 (versione rara); 1959
|-
! ¥ 50
| [[File:50JPY.JPG|141px]]
| 21 mm
| 1,7 mm
| 4 g
| 75% rame, 25% [[nichel]]
| Smerlatu
| [[Crisantemu]], ''Nihon-koku'', valore
| Valore, annu di battitura
| 1967
|-
! ¥ 100
| [[File:100JPY.JPG|141px]]
| 22,6 mm
| 1,7 mm
| 4,8 g
| 75% rame, 25% nichel
| Smerlatu
| Fiori di [[sakura]], ''Nihon-koku'', valore
| Valore, annu di battitura
| 1967
|-
! ¥ 500
| [[File:500JPY.JPG|141px]]
| 26,5 mm
| 2 mm
| 7 g
| 72% rame, 20% zingu, 8% nichel
| Smerlatu in oblicu
| [[Paulownia]], ''Nihon-koku'', valore
| [[Bambù]], mandarinu, valore, annu di battitura
| 2000
|-
! ¥ 500
| [[File:500yen-R3.jpg|141px]]
| 26,5 mm
| 1,81 mm
| 7,1 g
| Bordu esternu d'ottone nichelatu; internu di cupronichel (75% rame, 12,5% zingu, 12,5% nichel)
| Smerlatu à elica
| Paulownia, ''Nihon-koku'', valore
| Bambù, mandarinu, valore, annu di battitura
| 2021
|}
== Biglietti attuali ==
[[File:Series F 1,000 yen note front.jpg|thumb|U novu bigliettu da 1 000 yen di a seria F, emessu in u 2024.]]
I biglietti aduprati appartenenu à a seria D, emessa in u 2000 (2 000 yen); à a seria E, emessa in u 2004 (1 000, 5 000 è 10 000 yen); è à a seria F, emessa in u 2024 (1 000, 5 000 è 10 000 yen). A seria F hè destinata à rimpiazzà à pocu à pocu a seria E.
{| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;"
|-
! Valore
! Fronte
! Rétro
! Dimensione
! Culore
! Disegnu di fronte
! Disegnu di retro
! Data d'emissione
|-
! colspan="8" | Seria F
|-
! ¥ 1 000
| [[File:New 1000 yen banknote obverse.png|200x200px]]
| [[File:New 1000 yen banknote reverse.png|200x200px]]
| 150 × 76 mm
| Turchinu
| [[Kitasato Shibasaburō]]
| ''[[A grande onda di Kanagawa]]'', da e ''Trentasei vedute di u monte Fuji'' di [[Hokusai]]
| rowspan="3" | 3 lugliu 2024
|-
! ¥ 5 000
| [[File:New 5000 yen banknote obverse.png|200x200px]]
| [[File:New 5000 yen banknote reverse.png|200x200px]]
| 156 × 76 mm
| Viulettu chjaru
| [[Tsuda Umeko]]
| Fiori di glicine
|-
! ¥ 10 000
| [[File:New 10000 yen banknote obverse.png|200x200px]]
| [[File:New 10000 yen banknote reverse.png|200x200px]]
| 160 × 76 mm
| Marrone
| [[Shibusawa Eiichi]]
| [[Stazione di Tokyo]], latu Marunouchi
|-
! colspan="8" | Seria E
|-
! ¥ 1 000
| [[File:1000 yen banknote 2004.jpg|200x200px]]
| [[File:1000 Yen from Back.jpg|200x200px]]
| 150 × 76 mm
| Turchinu
| [[Hideyo Noguchi]]
| [[Monte Fuji]], lavu Motosu è fiori di sakura
| rowspan="3" | 1u nuvembre 2004
|-
! ¥ 5 000
| [[File:5000 Yenes (2004) (Anverso).jpg|200x200px]]
| [[File:5000 Yenes (2004) (Reverso).jpg|200x200px]]
| 156 × 76 mm
| Viulettu chjaru
| [[Ichiyō Higuchi]]
| ''Kakitsubata-zu'', paraventu cù iris di [[Ogata Kōrin]]
|-
! ¥ 10 000
| [[File:10000 Yenes (Anverso).jpg|200x200px]]
| [[File:10000 Yenes (Reverso).jpg|200x200px]]
| 160 × 76 mm
| Marrone
| [[Fukuzawa Yukichi]]
| Statua di [[Fenghuang]] di u tempiu Byōdō-in
|-
! colspan="8" | Seria D
|-
! ¥ 2 000
| [[File:P103-2000Yen-(2000) front.jpg|200x200px]]
| [[File:2000 Yen Murasaki Shikibu.jpg|200x200px]]
| 154 × 76 mm
| Verde
| [[Shureimon]]
| ''[[Genji monogatari]]'' è ritrattu di [[Murasaki Shikibu]]
| 19 lugliu 2000
|}
== Certi tassi di cambiu à traversu u tempu ==
[[File:JPY-USD 1950-.svg|thumb|Tassu di cambiu trà u yen è u [[dollaru di i Stati Uniti]] dapoi u 1950.|386x386px]]
A tavula prisenta certi valori di u cambiu trà u yen è u dollaru di i Stati Uniti. I valori sò espressi in yen per un dollaru.
{| class="wikitable"
|-
! Annu o periodu
! Valore indicativu
|-
| 1949–1971
| 360
|-
| 1972
| 308
|-
| 1985
| Circa 203 à a fine di l'annu
|-
| Aprile 1995
| Circa 84
|-
| Ottobre 2011
| Circa 77
|-
| 2020
| Circa 104–110
|-
| 2022
| Da circa 115 à più di 146
|-
| 2023
| Circa 131–134 in i primi mesi
|-
| Marzu 2024
| U yen ghjunse à u so livellu u più bassu contr'à u dollaru dapoi u 1990
|}
==Note==
<references/>
[[Categoria:Yen]]
[[Categoria:Munete di u Giappone]]
rsrbwa0gq5larwsmxe9vwagcffykagm
407380
407379
2026-10-22T11:08:41Z
Fausta Samaritani
15085
link, fix, categurie
407380
wikitext
text/x-wiki
U '''Yen''' hè a [[muneta]] aduprata in [[Giappone]]. In [[lingua giappunese]] si prununcia «en», mentre chì «yen» hè a prununcia aduprata cumunamente in talianu è in altre lingue occidentale.<ref>'Ss'articulu pruvene, in parte o in tutalità, da l'articulu currispundente di a wikipedia in talianu.</ref> I codici [[ISO 4217]] di u yen sò JPY è 392. U so simbulu latinu hè ¥; in giappunese si scrive cù u [[kanji]] 円. Stu caratteru hè a manera più cumuna d'indicà i prezzi di i bè è di i servizii in u mercatu internu giappunese. In Giappone, a virgula (,) serve da separatore di e millaie, mentre chì u puntu (.) hè u separatore decimale. Per indicà somme impurtante, cum'è u prezzu d'una casa o d'una vittura, hè abituale aduprà l'unità «''man''» (万, «dece mila»). Cusì, 10 000 000 yen si pò scrive 1.000 万円, vale à dì «1.000 man yen», prununciatu «sen man en».
== Storia ==
[[File:First Meiji one yen banknote 1871.jpg|thumb|Un bigliettu da 1 yen di l'epica Meiji (1871).]]
U yen fù introduttu da u guvernu [[periodu Meiji|Meiji]] in u [[1872]], in un sistema munetariu simile à quelli europei. Sustituì u sistema assai cumplicatu di u periodu Edo. A nova leghje munetaria di u [[1871]] stabilì una divisione decimale: u yen (1, 圓), u ''sen'' (1/100, 錢) è u ''rin'' (1/1000, 厘). E munete diventonu tonde è di metallu, à l'occidentale. U ''sen'' è u ''rin'' funu ritirati da a circulazione in u [[1954]]. A leghje definì u yen cum'è 0,8667 [[uncia troy|unze troy]] (26,956 g) d'arghjentu è introdusse dinù u [[sistema aureu]] in Giappone.
Da u [[25 d'aprile]] di u [[1949]] à u [[1971]], u yen fù ligatu à u [[dollaru di i Stati Uniti]] à u tassu di 360 yen per un dollaru. Dopu à a fine di l'[[accordi di Bretton Woods]], u so valore cuminciò à gallighjà. Dopu à l'[[accordi di Plaza]] di u [[1985]], u yen s'apprezzò contr'à u dollaru.
In u [[2022]], dopu à una forte calata di u so valore, certi cummentatorii qualificonu u yen di «muneta spazzatura» è signalonu chì certi uffizii di cambiu à l'esteru ùn l'accettavanu o ùn l'affissavanu più. U so valore cuntinuò à calà in l'anni dopu, è di marzu di u [[2024]] ghjunse à u livellu u più bassu contr'à u dollaru dapoi u [[1990]].
== Nome è simbulu ==
À l'origine, u yen si scrivia cù u listessu caratteru chè u [[renminbi|yuan]] chinese (圓, ''yuán''). In a scrittura giappunese muderna s'adopra 円, differente da u caratteru 元 adupratu in chinese simplificatu. U simbulu latinu di u yen hè listessu à quellu di u yuan, ancu s'è in China si adopra di regula una sola traversa.
A parolla {{nihongo|''en''|円}} vole dì literalmente «ughjettu tondu» in giappunese; ''yuan'' hà u listessu significatu in chinese.
A grafia è a prununcia cù a lettera «y» venenu da a rumanisazione d'una forma di scrittura antica. Listessu usu si trova in e grafie ''Uyeda'', ''Iyeyasu'' è ''Inouye''. Cum'è accadutu per certe grafie di i nomi proprii, a forma ''yen'' hè firmata in usu fora di u Giappone.
== Munete è biglietti ==
[[File:500yen-R3.jpg|thumb|A muneta bimetallica di 500 yen introdutta in u 2021.]]
Sò in circulazione munete di 1, 5, 10, 50, 100 è 500 yen, è biglietti di 1.000, 2.000, 5.000 è 10.000 yen.
In parechje occasione sò state battute munete cummemorative d'oru o d'arghjentu, cù valori nominali diversi. Ancu s'elle ponu esse aduprate, di regula ùn circuleghjanu micca è sò tenute da i cullezziunisti.
U 1u novembri di u [[2004]], a Banca di u Giappone messe in circulazione biglietti novi: quellu di 10.000 yen, cù Fukuzawa Yukichi; quellu di 5.000 yen, cù Higuchi Ichiyō; è quellu di 1.000 yen, cù Noguchi Hideyo. Sta mudernisazione seguitò à l'emissione, u [[19 di lugliu]] di u [[2000]], di u bigliettu di 2.000 yen.
U 1 novembre di u [[2021]] cuminciò l'emissione d'una terza versione di a muneta di 500 yen. Hè una muneta bimetallica, cù una struttura simile à quella di a muneta di 2 euro è à quella di e vechje 500 lire taliane. Dunque, in u 2021 (Reiwa 3) funu battute duie versione di a muneta di 500 yen: a vechja, in ottone nichelatu, è a nova, bimetallica. Era a prima volta in Giappone chì duie munete di listessu valore numinale eranu emesse in u listessu annu, dapoi e munete di 5 yen di l'era Shōwa 24, battute cù è senza foru.
== Munete attuale ==
{| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;"
|-
! Valore
! Imagine
! Diametru
! Spessore
! Massa
! Cumpusizione
! Bordu
! Fronte
! Retro
! Prima battitura
|-
! ¥ 1
| [[File:1JPY.JPG|141px]]
| 20 mm
| 1,5 mm
| 1 g
| 100% [[aluminiu]]
| Lisciu
| Germugliu, ''Nihon-koku'' (nome ufficiale di u Giappone), valore
| Valore, annu di battitura
| [[1955]]
|-
! ¥ 5
| [[File:5JPY.JPG|141px]]
| 22 mm
| 1,5 mm
| 3,75 g
| 60–70% [[rame]], 30–40% [[zingu]]
| Lisciu
| Spiga di [[risu]], ingranagiu, acqua, valore
| ''Nihon-koku'', annu di battitura
| 1959
|-
! ¥ 10
| [[File:10JPY.JPG|141px]]
| 23,5 mm
| 1,5 mm
| 4,5 g
| 95% rame, 3–4% zingu, 1–2% [[stagnu]]
| Smerlatu o lisciu, secondu a versione
| Padiglione di a Fenice di u tempiu [[Byōdō-in]], ''Nihon-koku'', valore
| Corona di sempreverde, valore, annu di battitura
| [[1951]] (versione rara); 1959
|-
! ¥ 50
| [[File:50JPY.JPG|141px]]
| 21 mm
| 1,7 mm
| 4 g
| 75% rame, 25% [[nichel]]
| Smerlatu
| [[Crisantemu]], ''Nihon-koku'', valore
| Valore, annu di battitura
| [[1967]]
|-
! ¥ 100
| [[File:100JPY.JPG|141px]]
| 22,6 mm
| 1,7 mm
| 4,8 g
| 75% rame, 25% nichel
| Smerlatu
| Fiori di [[sakura]], ''Nihon-koku'', valore
| Valore, annu di battitura
| 1967
|-
! ¥ 500
| [[File:500JPY.JPG|141px]]
| 26,5 mm
| 2 mm
| 7 g
| 72% rame, 20% zingu, 8% nichel
| Smerlatu in oblicu
| [[Paulownia]], ''Nihon-koku'', valore
| [[Bambù]], mandarinu, valore, annu di battitura
| 2000
|-
! ¥ 500
| [[File:500yen-R3.jpg|141px]]
| 26,5 mm
| 1,81 mm
| 7,1 g
| Bordu esternu d'ottone nichelatu; internu di cupronichel (75% rame, 12,5% zingu, 12,5% nichel)
| Smerlatu à elica
| Paulownia, ''Nihon-koku'', valore
| Bambù, mandarinu, valore, annu di battitura
| 2021
|}
== Biglietti attuali ==
[[File:Series F 1,000 yen note front.jpg|thumb|U novu bigliettu da 1 000 yen di a seria F, emessu in u 2024.]]
I biglietti aduprati appartenenu à a seria D, emessa in u 2000 (2.000 yen); à a seria E, emessa in u 2004 (1.000, 5.000 è 10.000 yen); è à a seria F, emessa in u 2024 (1.000, 5.000 è 10.000 yen). A seria F hè destinata à rimpiazzà à pocu à pocu a seria E.
{| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;"
|-
! Valore
! Fronte
! Rétro
! Dimensione
! Culore
! Disegnu di fronte
! Disegnu di retro
! Data d'emissione
|-
! colspan="8" | Seria F
|-
! ¥ 1.000
| [[File:New 1000 yen banknote obverse.png|200x200px]]
| [[File:New 1000 yen banknote reverse.png|200x200px]]
| 150 × 76 mm
| Turchinu
| [[Kitasato Shibasaburō]]
| ''[[A grande onda di Kanagawa]]'', da e ''Trentasei vedute di u monte Fuji'' di [[Hokusai]]
| rowspan="3" | [[3 di lugliu]] [[2024]]
|-
! ¥ 5.000
| [[File:New 5000 yen banknote obverse.png|200x200px]]
| [[File:New 5000 yen banknote reverse.png|200x200px]]
| 156 × 76 mm
| Viulettu chjaru
| [[Tsuda Umeko]]
| Fiori di glicine
|-
! ¥ 10.000
| [[File:New 10000 yen banknote obverse.png|200x200px]]
| [[File:New 10000 yen banknote reverse.png|200x200px]]
| 160 × 76 mm
| Marrone
| [[Shibusawa Eiichi]]
| [[Stazione di Tokyo]], latu Marunouchi
|-
! colspan="8" | Seria E
|-
! ¥ 1.000
| [[File:1000 yen banknote 2004.jpg|200x200px]]
| [[File:1000 Yen from Back.jpg|200x200px]]
| 150 × 76 mm
| Turchinu
| [[Hideyo Noguchi]]
| [[Monte Fuji]], lavu Motosu è fiori di sakura
| rowspan="3" | 1u nuvembre 2004
|-
! ¥ 5.000
| [[File:5000 Yenes (2004) (Anverso).jpg|200x200px]]
| [[File:5000 Yenes (2004) (Reverso).jpg|200x200px]]
| 156 × 76 mm
| Viulettu chjaru
| [[Ichiyō Higuchi]]
| ''Kakitsubata-zu'', paraventu cù iris di [[Ogata Kōrin]]
|-
! ¥ 10.000
| [[File:10000 Yenes (Anverso).jpg|200x200px]]
| [[File:10000 Yenes (Reverso).jpg|200x200px]]
| 160 × 76 mm
| Marrone
| [[Fukuzawa Yukichi]]
| Statua di [[Fenghuang]] di u tempiu Byōdō-in
|-
! colspan="8" | Seria D
|-
! ¥ 2.000
| [[File:P103-2000Yen-(2000) front.jpg|200x200px]]
| [[File:2000 Yen Murasaki Shikibu.jpg|200x200px]]
| 154 × 76 mm
| Verde
| [[Shureimon]]
| ''[[Genji monogatari]]'' è ritrattu di [[Murasaki Shikibu]]
| 19 lugliu 2000
|}
== Certi tassi di cambiu à traversu u tempu ==
[[File:JPY-USD 1950-.svg|thumb|Tassu di cambiu trà u yen è u [[dollaru di i Stati Uniti]] dapoi u 1950.|386x386px]]
A tavula prisenta certi valori di u cambiu trà u yen è u dollaru di i Stati Uniti. I valori sò espressi in yen per un dollaru.
{| class="wikitable"
|-
! Annu o periodu
! Valore indicativu
|-
| [[1949]]–[[1971]]
| 360
|-
| [[1972]]
| 308
|-
| [[1985]]
| Circa 203 à a fine di l'annu
|-
| Aprile 1995
| Circa 84
|-
| Uttrovi [[2011]]
| Circa 77
|-
| 2020
| Circa 104–110
|-
| 2022
| Da circa 115 à più di 146
|-
| 2023
| Circa 131–134 in i primi mesi
|-
| Marzu 2024
| U yen ghjunse à u so livellu u più bassu contr'à u dollaru dapoi u 1990
|}
==Note==
<references/>
[[Categoria:Munete di l'Asia]]
[[Categoria:Giappone]]
mh1m3exi45dmtf4r7xmupdv5u9ey7nm
Categoria:Munete di l'Asia
14
27844
407381
2026-10-22T11:09:40Z
Fausta Samaritani
15085
nova categuria
407381
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Munete]]
qikydz2smdvv3akr4xxa1fpixbqvcfe
Categoria:Munete
14
27845
407382
2026-10-22T11:11:37Z
Fausta Samaritani
15085
Pàgina creata cù "<br> [[Categoria:Economia]]"
407382
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Economia]]
7yjzf0rlza3ilye5ey64dslzpmsimau
Categoria:Munete d'Europa
14
27846
407384
2026-10-22T11:26:47Z
Fausta Samaritani
15085
categuria
407384
wikitext
text/x-wiki
<br>
[[Categoria:Munete]]
qikydz2smdvv3akr4xxa1fpixbqvcfe