Vikipediya crhwiki https://crh.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Saife MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Media Mahsus Muzakere Qullanıcı Qullanıcı muzakeresi Vikipediya Vikipediya muzakeresi Fayl Fayl muzakeresi MediaViki MediaViki muzakeresi Şablon Şablon muzakeresi Yardım Yardım muzakeresi Kategoriya Kategoriya muzakeresi R R talk TimedText TimedText talk Modul Modul muzakeresi Event Event talk 0 4031 245662 210728 2026-09-19T18:35:15Z InternetArchiveBot 15570 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 245662 wikitext text/x-wiki {{Teşkilât |Qırımtatar adı=Birleşken Milletler Teşkilâtı |Original adı=<small>{{lang-en|United Nations}}<br> {{lang-fr|Organisation des Nations unies}}<br> {{lang-es|Organización de las Naciones Unidas}}<br> {{lang-ru|Организация Объединённых Наций}}<br> {{lang-zh|联合国}}<br> {{lang-ar|الأمم المتحدة}}</small> |Bayraq=Flag of the United Nations.svg |Tuğra=Emblem_of_the_United_Nations.svg |Gimn= |Devlet qurumı= [[Memleketlerara teşkilât]] |Harita=United_Nations_(Member States and Territories).svg |Şiar= |Til=[[İngliz tili]], [[frenk tili]], [[ispan tili]], [[rus tili]], [[çin tili]], [[arap tili]] |Mustaqillik tarihı=[[1945]] [[Oktâbr 24]] |Kimden mustaqillik=[[Milletler Ligası]]dan |Paytaht=[[Nyu York]] |Eñ balaban şeerler=[[Şanhay]], [[Pekin]], [[Mumbayi]], [[İstanbul]] |Devlet başı=Antoniu Guterreş |Devlet başı vazifesiniñ adı = Baş kâtip |Ükümet başı=Volkan Bozkır |Ükümet başı vazifesiniñ adı = Baş Assambleyanıñ reisi }} '''Birleşken Milletler Teşkilâtı''' (qısqaca '''Birleşken Milletler''' ya da '''BM'''; resmiy tillerinde - {{lang-ar|الأمم المتحد}}, [[Çince]]: 联合国, {{lang-fr|Nations Unies}}, {{lang-en|United Nations}}, {{lang-es|Naciones Unidas}}, {{lang-ru|Объединенные Нации}}) - [[1945]] [[oktâbr 24]]-de qurulğan dünya barışığını, telükesizligini qorumaq ve milletlerara [[iqtisat|iqtisadiy]], [[içtima]]iy ve [[medeniyet|medeniy]] bir iş birligi inkişaf etmek içün qurulğan milletlerara bir teşkilâttır. Birleşken Milletler özüni "adalet ve telükesizlikni, iqtisadiy inkişaf ve içtimaiy eşitlikni milletler arasında bütün memleketlerge sağlamanı maqsat etilgen global bir quruluş" dep tanımlay. Milletlerarası ilişkilerde, quvet qullanıluvını ilk olaraq umumcian seviyede yasaqlağan ilk [[antlaşma]] [[Birleşken Milletler Sözleşmesi]]dir. Teşkilâtnıñ, qurulğan senelerinde 51 olğan aza sayısı şimdi itibarinen azalığı kötelgen [[Vatikan]] ve deñiştirilgen [[Çin Halq Cumhuriyeti]] soñki qoşulğan aza [[Montenegro]] dahil 192-ge barğandır. Teşkilâtnıñ idaresi [[Nyu York]]taki baş merkezinden yürsetile ve aza memleketlernen er sene tertipli olaraq yasalğan toplaşuvlar kene bu baş merkezde yasala. Teşkilât yapısal olaraq idariy bölüklerge ayrılğandır; Baş Assambleya, Telükesizlik Şurası, İqtisadiy ve İçtimaiy Şura, İdare Şurası, Baş Kâtibiyet ve [[Memleketlerarası Adalet Divanı]]. Teşkilâtnıñ eñ köz aldındaki merciisi Baş Kâtiptir. Birleşken Milletler fikriy ilk olaraq, [[II Cian cenki]]niñ bitkeninde cenkini ğalibiy memleketler tarafından, memleketler arasındaki añlaşmazlıqnı ortadan kötermek ilerde meydanğa kelip olacaq ve özleriniñ telükesizliklerini tehdit etip olacaq bir cenkniñ aldına keçip olmaq maqsadınen ortağa atılğandır. Teşkilât yapısınıñ alen bu maqsatnı qoruğan [[Birleşken Milletler Telükesizlik Şurası|BM Telükesizlik Şurasınıñ]] barlığı ve çalışuvlarınen ortağa salınğandır. Telükesizlik Şurası on beş memleketten ibaret, bu memleketlerden beşi daimiy aza statusındadır ve mıtlaq veto yetkisine saiptir. Bu memleketler [[Amerika Qoşma Ştatları]], [[Rusiye]], [[Çin Halq Cumhuriyeti]], [[Büyük Britaniya]] ve [[Frenkistan]]dır. Telükesizlik Şurasınıñ qarar alıp oluvı içün 10/15 nisbeti kerek olıp, daimiy azalardan bireviniñ aksi yönde rey qullanmaması kerektir. BM içtihatlarına köre Telükesizlik Şurası qarar alakende veto yetkisine saip azalardan birevi ya da bir qaçınıñ rey bermege qoşulmaması bu azalarnıñ qararı veto etkeni añlamına kelmey. Ayrıca daimiy azalarnıñ çekimser qalmaları da aynı neticeni bere. == Qurulışı == [[Fayl:UnitedNations.gif|thumb|BM qurulış añlaşmasınıñ tasdıq etilmesi]] Birleşken milletler (''United Nations'') ıstılası ilk olaraq [[Franklin Ruzvelt]] (Franklin Roosevelt) tarafından [[II Cian cenki]] sırasında müttefik memleketler içün qullanılğandır. İlk resmiy qullanuvı ise [[1942]] [[yanvar 1]]-de Birleşken Milletlerniñ beyannamesinde ve [[Atlantik Hartiyası]]ndadır. Bu tarihtan soñ müttefik devletleri özlerini "United Nations Fighting Forces" olaraq adlandırğanlardır. Birleşken Milletler fikri [[1943]] senesinde [[Moskva]], [[Tehran]] ve [[Qaire]]de müttefiklerniñ toplaşuvları sırasında çıqqan olıp [[Frenkistan]], [[Çin]], [[Büyük Britaniya]], [[Amerika Qoşma Ştatları]], [[ŞSCB]]niñ temsilciliginen oluşqandır. == Teşkilât Yapısı == === Baş Assambleya === Baş Assambleya, Birleşken Milletler aza devletlerden oluşur. Er azanıñ Baş Assambleyadaki temsilcileri 5 kişiden çoq olamaz. Baş Assambleyanıñ körevleri şulardır: * [[Silâsızlanma]] ve silâ denetimi mevzusında teklifler bermek. * Barışıq ve telükesizlikni etkilecek körüşüvler yasamaq, er mevzuda teklifler bermek. * Memleketler arasındaki yahşı ilişkilerni bozucı problemlerniñ, barışıq yollarınen çezüvi içün teklifler bermek. === Telükesizlik Şurası === Siyasiy saada bir yürsetme organıdır. Şuranıñ 5 daimiy azasınıñ veto aqqı bardır. 10 keçici aza ise eki senelik bir zaman içün saylanalar. Saylavlarında coğrafik denge esas alına. 15 azası olğan bu şuranıñ görevleri şulardır: * Birleşken Milletlerniñ maqsat ve ilkelerine uyğun biçimde barışıq ve telükesizlikni qorumaq. * Memleketlerarası bir añlaşmazlıqqa yol aça bilecek er türlü çekişmeli durumnı soruştırmaq. * Memleketlerarasında çekişmeli mevzularda añlaşma şartlarını teklif etmek. * [[Silâlanma]]nı denetlek planlar azırlamaq. * Barışıqqa qarşı bir telüke ya da ücüm olıp olmağanını araştıraraq, izlenecek yolu teklif etmek. * Ücüm etkenlerge qarşı askeriy birlikler qurularaq tedbirler almaq. '''Telükesizlik Şurasınıñ Qarar Alma Süreci:''' Telükesizlik Şurasınıñ qarar alıp oluvı içün 10/15 nisbeti kerek olıp, daimiy azalardan iç bireviniñ aksi rey qullanmaması kerektir. BM içtihatlarına köre Telükesizlik Şurası qarar alakende veto yetkisine saip azalardan birevi yaki bir qaçı rey bermege qoşulmasa bu veto etkeni añlamına kelmey. Çekimser olsalar da aynıdır. '''Şurağa bağlı başlıca qurulışlar şulardır:''' * [[Birleşken Milletler Ticaret ve İnkişaf Konferentsiyası]] * [[Birleşken Milletler Balalarğa Yardım Fondu]] * [[Birleşken Milletler Mülteciler Yüksek Komissarı Ofisi]] * [[Dünya Ğıda Şurası]] * [[BM ve FAO Dünya Ğıda Programması]] * [[Birleşken Milletler Maarif ve Araştırma İnstitutı]] * [[Birleşken Milletler İnkişaf Programması]] * [[Birleşken Milletler Silâsızlanma Araştırmaları İnstitutı]] * [[Birleşken Milletler Sinaiy İnkişaf Teşkilâtı]] * [[Birleşken Milletler Çevre Meseleleri Programması]] * [[Birleşken Milletler Universiteti]] * [[Birleşken Milletler Mahsus Fondu]] * [[Birleşken Milletler İçtimaiy İnkişaf Araştırma İnstitutı]] * [[Qadınnıñ İlerlemesi İçün Memleketlerarası Araştırma ve Tasil İnstitutı]]. ==== İqtisadiy ve İçtimaiy Şura ==== Baş assambleyaca saylanğan 54 azadan oluşur. Azalıqları sonlanğanlar yañıdan saylanıp olalar. Başlıca görevleri şulardır: * Birleşken Milletlerniñ çalışmalarını yürsetmek. * Memleketlerarası iqtisadiy, içtimaiy, medeniy mevzularda esabatlar azırlamaq. 54 azadan ibaret bu şura, BM-niñ iqtisadiy ve içtimaiy meselelernen mücadele etip oluvı maqsadınen qurulğan bir organdır. İqtisadiy ve içtimaiy şura er kesniñ insan aqlarına ve temel azatlıqlarğa faal bir şekilde sayğı kösterüvini sağlamaq içün tevsiyeler bere. Yetkisine kirgen mevzularğa ilişkin olaraq, Baş Assambleyağa sunulmaq içün antlaşma leyhaları azırlap ola. İqtisadiy ve içtimaiy şura görevini daa faal yasayalmaq maqsadınen özü közün aldında çalışacaq komissiya ve komitetler qurğandır. Bular: * İnsan Aqları Komissiyası; 1946 senesi qurulğan insan aqları komissiyası, ECOSOC bünyesinde insan aqları normalarınıñ uquqiy bir şekle dönüştirilmesinen alâqalı faaliyet köstere. 43 deñişik aza coğrafik regionlardan eşit temsil esasına köre saylana. 1967-ge qadar insan aqları ihlallerinen bağlı olaraq şikâyetlerge maniy olmaq içün yaptırım gücü ya da areketke keçme yetkisi yoq edi. 1967-de 1235 sayılı ECOSOC qararınen komissiya ve onıñ alt organı olğan azınlıqlarnıñ qorunması ve ayrımcılıqnıñ aldını alması alt komissiyası inceleme ve araştırma yetkilerinen donatıldı. Bu tarihta insan aqları ihlallerine yönelik inceleme ve araştırma yasama yetkisi berilgendir. 1970-de 1503 sayılı ECOSOC qararınen komissiyağa insan aqları ihlallerini soruştırma ve tevsiyeler berme yetkisi berilgendir. * İnsan Aqları Yüksek Komissarlığı (UNHCHR); BM şartınıñ 1, 13 ve 55-nci maddelerinden görevini alğan yüksek komissarlıq, BM-niñ insan aqları proğrammalarınıñ koordinatsiyasını sağlamaq ve insan aqlarına umumcian sayğını küçlendirmek maqsadınen qurulğandır. Merkezi [[İsviçre]]niñ [[Cenevre]] şeerindedir. [[Nyu York]]ta bir bürosı bardır. === Memleketlerarası Adalet Divanı === Memleketlerarası Adalet Divanı, Birleşken Milletlerniñ yarğı organıdır. Memleketler, istegenleri davanı Adalet Divanına alıp keteler. Divan 15 yarğıçtan oluşur. Yarğıçlar, General Assambleya ve Telükesizlik Şurasınca saylanalar. Görev müddetleri doquz yıldır. Divanda bir devletten eki yarğıç olamaz. Memleketlerarası Adalet Divanı, [[Felemenk]]niñ bir şeeri [[Lahey]]dedir. === Resmiy tiller === [[Arap tili|Arap]], [[Çin tili|Çin]], [[Frenk tili|Frenk]], [[İngliz tili|İngliz]], [[İspan tili|İspan]] ve [[Rus tili|Rus]] tilleri teşkilâtnıñ resmiy tilleridir<ref>Official Languages [https://web.archive.org/web/20150712155312/http://www.un.org/en/sections/about-un/official-languages/index.html Archived] 12 July 2015 at the Wayback Machine, www.un.org. Retrieved 22 May 2015</ref>. === Baş Kâtibiyet === Baş Kâtibiyet, Birleşken Milletlerniñ organlarınıñ çalışmaları içün kerekli ortam ve şartlarnı sağlar. Ortağa salınğan program ve siyasetlerni uyğular. Memleketlerarası barışi ve telükesizlikni bozucı vaqialar mevzusında esabatlar azırlap [[Dünya|Telükesizlik Şurasına]] bere. Baş Kâtipligini 2017 yılından berli [[Portugaliya]] cumhuriyetinden [[Antoniu Guterriş]] yasay<ref>Guterres, António (9 January 2017). [https://web.archive.org/web/20170112222146/http://www.newsweek.com/2017/01/20/davos-2017-un-secretary-general-antonio-guterres-opinion-540326.html "U.N. SECRETARY-GENERAL ANTÓNIO GUTERRES: MY VISION FOR REVITALIZING THE UNITED NATIONS"]. Newsweek.com. Newsweek. Archived from the original on 12 January 2017. Retrieved 13 January 2017</ref>. === Birleşken Milletler Baş Kâtipleri === {| class="wikitable" |- | 1 || || [[Norvegiya]] || [[Trügve Halvdan Li]] || ([[1946]] - [[1952]]) |- | 2 || || [[İsveçiya]] || [[Dag Hammarşöld]] || ([[1953]] - [[1961]]) |- | 3 || || [[Myanmar]] || [[U Tant]] || ([[1961]] - [[1971]]) |- | 4 || || [[Avstriya]] || [[Kurt Valdhaym]] || ([[1972]] - [[1981]]) |- | 5 || || [[Peru]] || [[Havyer Peres de Kuelyar]] || ([[1982]] - [[1991]]) |- | 6 || || [[Mısır]] || [[Butros Butros-Ğali]] || ([[1992]] - [[1996]]) |- | 7 || || [[Ğana]] || [[Kofi Annan]] || ([[1997]] - [[2006]]) |- | 8 || || [[Cenübiy Koreya]] || [[Pan Gi Mun]] || ([[2006]] - [[2016]]) |- | 9 || || [[Portugaliya]] || [[Antoniu Guterriş]] || ([[2017]] - şimdi) |} <gallery> UNO New York.JPG| UN General Assembly.jpg| UN security council 2006.jpg| UN Economic & Social Development Chamber.jpg| UN Council Chamber.jpg| </gallery> == İhtar == === Atıflar === <references/> === Kitabiyat === * {{cite book |last=Ball |first=Howard |year=2011 |title=Genocide: A Reference Handbook |series=Contemporary World Issues |location=Santa Barbara, California |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-488-7 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/genocidereferenc0000ball }} * {{cite book |last1=Coulon |first1=Jocelyn |author-link1=Jocelyn Coulon |year=1998 |title=Soldiers of Diplomacy: The United Nations, Peacekeeping, and the New World Order |url=https://archive.org/details/soldiersofdiplom0000coul |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-0899-2 }} * {{cite book |last1=Fasulo |first1=Linda |year=2004 |title=An Insider's Guide to the UN |location=New Haven, Connecticut |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-10155-3 |url=https://archive.org/details/insidersguidetou00lind }} * {{cite book |last1=Fomerand |first1=Jacques |year=2009 |title=The A to Z of the United Nations |url=https://archive.org/details/atozofunitednati0000jacq |location=Lanham, Maryland |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-5547-2 }} * {{cite book |last=Gold |first=Dore |author-link=Dore Gold |year=2004 |title=Tower of Babble: How the United Nations Has Fueled Global Chaos |location=New York |publisher=Crown Forum |isbn=978-1-4000-5475-6 |url=https://archive.org/details/unset0000unse_h8s1 }} * {{cite book |last=Grant |first=Thomas D. |year=2009 |title=Admission to the United Nations: Charter Article 4 and the Rise of Universal Organization |series=Legal Aspects of International Organization |volume=50 |location=Leiden, Netherlands |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=978-900417363-7 |issn=0924-4883 }} * {{cite book |last1=Hoopes |first1=Townsend |author-link1=Townsend Hoopes |last2=Brinkley |first2=Douglas |author-link2=Douglas Brinkley |year=2000 |orig-year=1997 |title=FDR and the Creation of the U.N. |location=New Haven, Connecticut |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-08553-2 }} * {{cite book |last=Kennedy |first=Paul |author-link=Paul Kennedy |year=2007 |orig-year=2006 |title=The Parliament of Man: The Past, Present, and Future of the United Nations |location=New York |publisher=Random House |isbn=978-0-375-70341-6 |title-link=The Parliament of Man }} * {{cite book |last1=Manchester |first1=William |author-link1=William Manchester |last2=Reid |first2=Paul |author-link2=Paul Reid (writer) |year=2012 |title=The Last Lion: Winston Spencer Churchill |volume=Volume 3: Defender of the Realm, 1940–1965 |location=New York |publisher=Little Brown and Company |isbn=978-0-316-54770-3 |title-link=The Last Lion: Winston Spencer Churchill }} * {{cite book |last1=Meisler |first1=Stanley |year=1995 |title=United Nations: The First Fifty Years |location=New York |publisher=Atlantic Monthly Press |isbn=978-0-87113-616-9 |url=https://archive.org/details/unset0000unse_z7w4 }} * {{cite book |last1=Mires |first1=Charlene |year=2013 |title=Capital of the World: The Race to Host the United Nations |url=https://archive.org/details/capitalofworldra0000mire |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-0794-4 }} * {{cite encyclopedia |last=Osmańczyk |first=Edmund Jan |author-link=Edmund Osmańczyk |editor-last=Mango |editor-first=Anthony |year=2004 |title=Encyclopedia of the United Nations and International Agreements |volume=4 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-415-93924-9 }} * {{cite book |last1=Schlesinger |first1=Stephen C. |author-link1=Stephen Schlesinger |year=2003 |title=Act of Creation: The Founding of the United Nations: A Story of Super Powers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest for a Peaceful World |location=Boulder, Colorado |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-3324-3 |url=https://archive.org/details/actofcreationfou00schl_0 }} * {{cite book |last=Sherwood |first=Robert E. |author-link=Robert E. Sherwood |year=1948 |title=Roosevelt and Hopkins: An Intimate History |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-DBK-685 |location=New York |publisher=Harper and Brothers }} * {{cite book |year=2009 |orig-year=2007 |editor1-last=Weiss |editor1-first=Thomas G. |editor2-last=Daws |editor2-first=Sam |title=The Oxford Handbook on the United Nations |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-956010-3 }} * {{cite book |last=Wistrich |first=Robert S. |author-link=Robert S. Wistrich |year=2010 |title=A Lethal Obsession: Anti-Semitism from Antiquity to the Global Jihad |location=New York |publisher=Random House |isbn=978-1-4000-6097-9 |url=https://archive.org/details/lethalobsessiona00wist }} == Tış Bağlantılar == * [http://www.un.org.tr/ Birleşmiş Milletler Türkiye veb saytı] * [http://www.onemlilinkler.com/birlesmis-milletler.html Birleşmiş Milletler ve Milletler Cemiyeti nedir?] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20090201042245/http://onemlilinkler.com/birlesmis-milletler.html |date=2009-02-01 }} {{Şablon:Yahşı maqaleler}} [[Kategoriya:Birleşken Milletler Teşkilâtı| ]] [[Kategoriya:Vikipediya:Yahşı maqaleler]] bkbsqdf25zxwr9e1jlicwilnt8aq0lf 0 7757 245657 242904 2026-09-19T18:30:04Z InternetArchiveBot 15570 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 245657 wikitext text/x-wiki [[Fayl:القرآن الكريم .jpg|553x553px|thumb|right|Allanıñ Kitabı]] [[Fayl:QUR'AN 2981c.jpg|thumb|right|[[Keşmir]]de XVIII asırda yapılğan Quran]] '''Quran''' ya da '''Quran-ı Kerim''' ({{lang-ar|القرآن الكريم}} — Quran el-Kerim) - [[İslâm]]da peyğamber [[Muhammed bin Abdullah|Muhammedke]] [[Allah]]tan melek [[Cebrail]] vastasınen [[vahiy]]ler şeklinde endirilgenine inanılğan muqaddes kitap. VII asırda kitap şekline ketirilgen. Quran öz diniy emiyetinen beraber klassik arap edebiyatınıñ eñ güzel eserlerinden biri sayıla ve zemaneviy arap tiline de büyük tesir etkendir<ref name="Esposito">{{Cite book |last=Esposito |first=John |title=Islam: The Straight Path |url=https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo_e0l3 |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-539600-3 |edition=dördüncü baskı|page=[https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo_e0l3/page/21 21]}}</ref>. {{Quran/tsitata|O kitap, onda asla şübe yoktır. O, muttaqiyler içün bir yol köstericidir.|2|2}} Musulmanlar Qurannıñ Allah tarafından soñki İslâm peyğamberi Muhammedge Cebreil melek vastasınen tahminen 23 yıl davomında, Muhammed 40 yaşında olğan Qadir kününden başlap, 632 senesi — onıñ vefat yılı — aralığında peyderpey endirilgenine inanalar. Musulmanlar Qurannı Muhammedniñ eñ müim mucizesi, onıñ peyğamberliginiñ isbatı ve birinci İslâm peyğamberi Ademge endirilgen vahiylerden başlap, İslâmdaki muqaddes Taurat, Zebur ve İncil kibi bir sıra ilâhiy haberlerniñ kulminatsion noqtesi olaraq baqalar. Qurannı musulmanlar, ömürniñ er bir saasında insan hayatını tanzim etken tolu bir öz-özüni idare etüv kodeksini temin etken Allahnıñ ilâhiy nutqu dep inanalar. Bu ise musulman ilâhiyatçılarını Qurannıñ «yaratılğanı ya da yaratılmağanı» meselesi etrafında keskin munaqaşalarğa alıp kelgen. Rivayetlerge köre, Muhammedniñ bir qaç sahabesi vahiylerni yazıp alğan ve kâtip olaraq hızmet etken. Muhammedniñ vefatından biraz vaqıt keçken soñ, Qurannıñ metni birinci halife [[Ebu Bekir]]niñ {{comment|(632–634)|Üküm sürgen}} emiri ile, onıñ qısımlarını yazıp alğan ya da ezberlegen sahabeler tarafından tertip etildi. Halife [[Osman]] {{comment|(644–656)|Üküm sürgen}} zamanında standart bir variant teşkil etildi; bu metin bugün «Osman mushafı» olaraq biline ve umumiy olaraq bugün ma’lum olğan Qurannıñ arhetipi dep sayılır. Lâkin Qurannıñ variantlı oquvları da mevcuttır ve olarnıñ mana ceetinden bazı farqları bar. Qurân, bugün «[[Quranşınaslıq]]» dep atalğan zamaneviy akademik tetqiqatlar saasının obyektidir. Quran oquyıcınıñ Muqaddes Kitap ve apokrif metinlerinde ikâye etilgen müim rivayetlernen tanış olğanını farz ete. O, bazılarını umumileştire, başqaları üstünde uzun-uzun toqtay ve bazı allarda vaqialarnıñ alternativ ikâyeleri ve tefsirlerini bere. Quran özüni insaniyet içün yol kösterici kitap olaraq tarifley (2:185). O, bazıda belli bir tarihiy vaqialar aqqında tafsilâtlı ikâyelerni teklif ete, çoq vaqıt ise bir vaqianıñ ikâye sırası vastasınen onıñ ahlâqiy emiyetini qayd ete. Qurannı bazı sırlı rivayetlerini añlatmalarnen toldurğan ve İslâm konfessiyalarınıñ çoqusında İslâm qanunına esas olğan ükümler hadislerdir — Muhammedniñ sözleri ve areketlerini tasvirlegenine inanılğan ağzaviy ve yazma ananelerdir. Dualar vaqtında Quran tek arap tilinde oqula. Qurannı bütünley ezberlegen adamğa hafız deyler. İdeal alda, ayetler bu maqsat içün saqlanğan ayrı bir prozodiya çeşitinen oqula, buña [[tecvid]] deyler. [[Ramazan]] ayında musulmanlar, adet üzre, [[tervih]] namazlarında bütün Qurannı oqup bitireler. Musulmanlar belli bir Quran ayetiniñ manasını ekstrapolâtsiya etmek içün, metinniñ doğrudan-doğru tercimesine degil de, ekzegezağa, yani tefsirge tayanalar. == Etimologiyası ve manası == Quran sözü Quranniñ özünde yaqlaşıq 70 kere rastkeline ve türlü manalarğa saip ola<ref name="Wheeler2002">{{cite book |last=Wheeler |first=Brannon M. |url=https://books.google.com/books?id=qIDZIep-GIQC |title=Prophets in the Quran: An Introduction to the Quran and Muslim Exegesis |date=2002 |publisher=A&C Black |isbn=978-0-8264-4957-3 |page=2}}</ref>. Bu söz arab tilindeki ''qara'a'' (قرأ) fiiliniñ masdarıdır ve «oqudı» yaki «tilâvet» manasını bildire. Süryanice qarşılığı ''qeryānā'' (ܩܪܝܢܐ) olup, «mukaddes metinni oquv» yaki «sabaq» manasında qullanılır<ref name="Comprehensive Aramaic Lexicon">{{cite web |title=The Comprehensive Aramaic Lexicon |url=http://cal.huc.edu/searchroots.php?pos=N&lemma=qryn |publisher=Hebrew Union College – Jewish Institute of Religion |access-date=31 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018134645/http://cal.huc.edu/searchroots.php?pos=N&lemma=qryn |archive-date=18 October 2017}}</ref>. Bağzı Batı alimleri bu sözniñ süryanice menşeli olğanını qabaat etseler de, musulman alimleriniñ çoqluğı sözniñ menşeini ''qara’a'' fiiline bağlay. Ne olursa da, bu söz Muḥammed peyğamberniñ zamanında artıq arab tiliniñ bir parçası olğan. Bu sözniñ müim manalarından biri «tilavet»tir; bu Quranniñ başlangıçtaki ayetlerinden birinde körülip turadı: «Onı cem etmek de, onı oqumaq da (''qur'ānahu'') Bizim boynumuzdadır.» === Quranıñ adları === Başqa adları: * Furqan — yahşılıq ve yamanlıq farq etilüv, aqiqat ve yalan, ruhset ve aram<ref>[https://quran.com.ua/meal/dizen-qurtnezir/25/1-2#1 (25:1)]</ref>; * Kitap<ref>[https://quran.com.ua/meal/dizen-qurtnezir/18/1 (18:1)]</ref>; * Zikr — esletüv<ref>[https://quran.com.ua/meal/dizen-qurtnezir/15/1 (15:1)]</ref>; * Tanzil<ref>[https://quran.com.ua/meal/dizen-qurtnezir/26/192 (26:192)]</ref>; == Ehemmiyeti == Musulmanlar Quran-ı Kerimniñ Allah tarafınen Muhammed peyğamberge tüşürilgen aqırğı muqaddes kitap olğanına iman keltireler. Şuñıñ içün olar Qurannı tilâüvet etip oqu, onı tıñlav, onıña munaasıp amel etüv insannı Allahqa yaqınlaştırğan, yüreklerini tınçlandırğan ibadet olğanına inanalar. Olar Qurannıñ özleriniñ medeniyeti ve ananeleriniñ menbası olğanına, deñ şu Qur’an vasıtasınen diniy ve dünyeviy ayatta devirlegenlerine şübhe etmezler. Qurannıñ artıqlıqları ve onı üyrengenniñ sevabı haqqında köpligince hadisler kelgen. {{Tsitata|Sizlerniñ eñ yahşılarıñız Qur’annı üyrengen ve başqalarğa ögretkenleriñizdir.|yazıcı = el-Buhârî<ref>[https://hadeethenc.com/en/browse/hadith/5913 The Noble Qur'an and Qur'anic Sciences]</ref>}} == İhtar == <references/> == Bağlantılar == * [http://kuran.diyanet.gov.tr/ Kur'an-ı Kerim] {{ar icon}}, {{tr icon}} * [http://al-quran.info Al-Quran] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} {{ar icon}}, {{en icon}} * https://quran.com.ua/meal/dizen-qurtnezir {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20220131104531/https://quran.com.ua/meal/dizen-qurtnezir |date=2022-01-31 }} [[Kategoriya:Quran| ]] jx0ni7f3o0agm5ncqyostrxukx774jx 0 8783 245661 227067 2026-09-19T18:34:10Z InternetArchiveBot 15570 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 245661 wikitext text/x-wiki [[Fayl:NearEast.png|thumb|300px|right|Yaqın Şarq]] [[Fayl:Map_Middle_East.png|thumb|300px|right|Yaqın Şarq]] [[Fayl:Middle East geographic.jpg|thumb|300px|right|Yaqın Şarq fizikiy haritası]] '''Yaqın Şarq''' — ğarbiy [[Asiya]] ve şimaliy [[Afrika]]da bir regiondır, [[Arabistan yarımadası]], [[Levant]], [[Türkiye]], [[Mısır]], [[İran]] ve [[Iraq]]nı qaplay. Bu isim 20 asırnıñ başından berli ([[Uzaq Şarq]]tan farqlı olaraq) keniş qullanıla. Yaqın Şarqnıñ çoqusı memleketleri (13 - 18-den) [[arap dünyası]]nıñ bir qısmıdır. Araplar regionda esas etnik gruppa teşkil ete, ondan soñ [[türkler]], [[kürtler]], [[farslar]], [[azeriler]], [[qıptiyler]], [[yeudiler]], [[suryaniyler]], [[Iraq türkmenleri]], [[yazidler]], [[ermeniler]] ve [[yunanlar]]. Bölgeniñ eñ çoq ealisi olğan memleketleri - Mısır, Türkiye ve İran. Yaqın Şarqnıñ tarihı qadimiy zamanlarda başladı, regionnıñ geosiyasiy emiyeti biñlernen yıl devamında tanıldı. <ref>{{Cite book|title=An Introduction to Middle East Politics: Continuity, Change, Conflict and Co-operation|year=2013|url=https://archive.org/details/isbn_2901446249498|first=Benjamin|last=MacQueen|publisher=SAGE}}</ref> Bir qaç büyük [[din]]niñ tamırı Yaqın Şarqta, şu cümleden [[Yeudilik]] [[Hristianlıq]] ve [[İslâm]]. Yaqın Şarqta sıcaq ve quru iklim bar. Mısırnıñ [[Nil]] deltası, [[Mesopotamiya]]nıñ [[Dicle]] ve [[Fırat]] suvları ve [[Levant]]nıñ çoqusını qaplağan Urdun özeniniñ havzası kibi, bir qaç büyük özenler köy hocalığını temin ete. Bu regionlar "[[Bereketli Yarımay]]" ve "medeniyetniñ küneşi" olaraq belli. Aksine, Levant yalısında ve Türkiyeniñ büyük qısmında Aq deñiz orta iklimi bar, yani quru yazlar ve suvuq, nem qışlar. [[Fars Körfezi]] yalısındaki memleketlerniñ çoqusında büyük [[neft]] yedekleri bar, hususan Arap yarımadasınıñ devletleri neft ihracatından iqtisadiy ceetten faydalanalar. Qurğaq iklim olğanından sebep, Yaqın Şarq iklim deñişmelerine çoq emiyet bermekte ve bu vaziyetten pek menfiy tesir çekecek region. "Büyük Yaqın Şarq"qa başqa qomşu memleketlerni kirseteler, şu cümleden Şimaliy Afrika ve Sudan, Şarqiy Afrika, [[Muritaniya]], [[Afğanistan]], [[Pakistan]] ve bazıda Cenübiy Kavkaz ve [[Orta Asiya|Merkeziy Asiya]] qısımları. ==Yaqın Şarqtaki memleketler== *[[Azerbaycan]] *[[Bahreyn]] *[[Birleşken Arap Emirlikleri]] *[[Ermenistan]] *[[Filistin]] *[[Gürcistan]] *[[Iraq]] *[[İran]] *[[İsrail]] *[[Küveyt]] *[[Lübnan]] *[[Mısır]] *[[Oman]] *[[Qatar]] *[[Qıbrız]] *[[Saudiy Arabistan]] *[[Suriye]] *[[Türkiye]] *[[Urdun]] *[[Yemen]] [[File:Middle_east.jpg|thumb|Şimaliy Afrika, Cenübiy Avropa, Merkeziy Asiya ve Cenübiy Asiya arasında Orta Şarq haritası.]] [[File:Middle_East_map_of_Köppen_climate_classification.svg|thumb|Köppen iklim tasnifınıñ Yaqın Şarq haritası.]] ==Tarihi== Yaqın Şarqnıñ tarihı "Yaqın Şarqta insan medeniyetiniñ peyda oluvı" zamanına aittir[12]. Yaqın Şarq bütün tarihı devamında eñ müim siyasiy, iqtisadiy, diniy ve medeniy merkezlerden biri edi. Bu regionda qadimiy ermeni ve qadimiy gürci dinleri, zoroastrizm, yeudilik, hristianlıq ve islâm peyda oldı. Osmanlı İmperiyasınıñ inkişafı yıllarında, o, Yaqın Şarqnıñ aman-aman bütün territoriyasını qaplap ala edi, Osmanlı İmperiyasınıñ tarihında eñ büyük büyükligi olğan yıl 1683 senesi edi. [[File:OttomanEmpireIn1683.png|thumb|300px|right|Osmanlı Devleti]] Yaqın Şarqnıñ territoriyasında Yer yüzünde eñ eski devletlerden bazıları Şumer, Akkad, Eski Mısır, Hett devleti, Ararat, Mitanni, Hayas, Urartu, Etiuni, Büyük Ermenistan, Kiçik Ermenistan, Tsopk (Sofena), Kommagen, Midiya-Atropaten, Finikiya, Egey medeniyeti (Krit ve Qıbrıznıñ Minos devleti), Karfagen, İsrail ve Yahudiye qırallıqları, Ahemeniler devleti, Parfiya qırallığı, Babil, Aşur, İber ve Kolhid qırallığı, Arap Halifeti ve digerleri bar edi. Yaqın Şarqnıñ zemaneviy siyasiy haritası Birinci cian cenkinden soñ, Osmanlı İmperiyası bir sıra devletlerge bölüngen soñ şekillendi. 1948 senesi İsrail Devletiniñ meydanğa ketirilmesi de regionnıñ zemaneviy tarihında müim bir siyasiy vaqia ola. Yaqın Şarqtaki bayağı neft yedekleri regionğa XX asırda yañı siyasiy ve iqtisadiy emiyet berdi. 1945 senesinden soñra Saudiy Arabistan, İran, Kuveyt, İraq, Birleşken Arap Emirliklerinde faal şekilde neft çıqarıla. [[Kategoriya:Afrika]] [[Kategoriya:Asiya]] fy7vad22zmkunlw6gs67etawrza7txc 0 24867 245660 229930 2026-09-19T18:33:49Z InternetArchiveBot 15570 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 245660 wikitext text/x-wiki {{Tarihiy memleket |Qırımtatar adı = Jeç Pospolita |Original adı = {{lang-pl|Rzeczpospolita Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego}}<br>{{lang-lt|Lenkijos ir Lietuvos sandraugos bei Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}} |Seneler = 1569 |Bayraq=Chorągiew_królewska_króla_Zygmunta_III_Wazy.svg |Bayraq_yazı= Devlet bayrağı |Tuğra =Žygimont Aŭgust, Pahonia. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня crop.png |Tuğra_yazı = Devlet tuğrası |Harita = Regni Poloniae Magni Ducatus Lithuaniae.jpg |Harita tasviri = Jeç Pospolita |Paytaht = [[Varşava]] (''-{de facto}-''), [[Krakov]] (''-{de iure}-'') |Til = [[leh tili]], [[latin tili]] |Devlet qurumı = [[Monarhiya]] |Din = [[Katoliklik]] |title_leader = qıral |leader1 = [[II Jigimont Avgust]] |year_leader1 = ilk: 1569—1572 |leader2 = [[Stanislav Ponyatovski]] |year_leader2 = soñki: 1764—1795 }} '''Jeç Pospolita''' ({{lang-pl|Rzeczpospolita}}), '''Lehistan-Litvaniya birligi''', '''Birinci Lehistan Cumhuriyeti''' ya da '''Köral''' (Qırım hanlığı zamanında sıq qullanılğan adı) — [[Avropa]]da tarihiy bir devlet, [[Lehistan Qırallığı]] ve [[Büyük Litva kinazlığı]]nıñ federatsiyası. 1569 s. [[Lüblin Birligi]] neticesinde peyda oldı. [[Jeç Pospolitanıñ birinci bölünüvi|1772]], [[Jeç Pospolitanıñ ekinci bölünüvi|1793]], [[Jeç Pospolitanıñ üçünci bölünüvi|1795]] [[Rusiye İmperiyası|Rusiye]], [[Prussiya]] ve [[Avstriya İmperiyası|Avstriya]] tarafından zapt etildi. Bugünki [[Ukraina]], [[Lehistan]], [[Belarus]] ve [[Litvaniya]]nıñ topraqlarında bulunğan edi. Birleşkeninden soñ Lehistan Qırallığı ve Büyük Litva kinazlığınıñ aliy devlet organları ortaq oldı, amma memuriy apparat, qazna, ordu ve qanunları ayrı saqlandı. Lehistan qıralı ve Litvaniya ulu kinazı unvanları olğan monarh [[Seym]] tarafından ömürlik saylanğan. Tarihçılar Jeç Pospolitanıñ siyasiy rejimine «[[slâhta demokratiyası]]» dep aytalar<ref>-{Голенченко Г. «Шляхетская демократия» в Великом княжестве Литовском XVI–XVIII вв // Беларусь и Россия: общество и государство. — Мн.. — Вып. 2}-</ref>. Bu devlet [[XVIII asır]]ğace er yıl [[Qırım Hanlığı]]na [[tış]]nı (qaznanı) ödegen<ref>-{J. Tyszkiewicz. Tatarzy na Litwie i w Polsce. Studia z dziejow XIII-XVIII w. Warszawa,}- 1989. saife 167</ref>{{sfn|Koçegarov|2008|s=230}}{{sfn|Gorskiy|2010|s=40}}. 1523 s. [[I Saadet Geray]] mektübinde şöyle yazğan: «... [[Jeç Pospolita#Jeç Pospolita qıralları|qıral]] ise menim qulum ...», rus tarihçısı, tarih ilimleri dokorı [[:ru:Горский, Антон Анатольевич|Anton Gorskiy]] yazğanına köre, hannıñ bu aytqanı kerçek vaziyetni ifade ete{{sfn|Gorskiy|2010|s=40}}. [[:ru:Паллавичино, Ладзаро Опицио|Opitsio Pallaviçino]] qayd etkenine köre, Lehistan er yıl Qırımğa 200 000 florin yibergen edi{{sfn|Koçegarov|2008|s=230}}. == Ad == Jeç Pospolitanıñ adı — leh tiline latince ''-{[[Res Publica]]}-'' (cumhuriyet) ıstılasını arfi-arfine tercimedir ({{lang-la|res}} - {{lang-pl|rzecz}} — iş; {{lang-la|publica}} - {{lang-pl|pospolita}} — umumiy). Böyleliknen, [[qırımtatar tili]]nde bu ıstıla sözü-sözüne «umumiy iş» ya da «umumiy şey» dep tercime etile<ref>-{Pietrzyk-Reeves}-, 2011, ss. 15—50</ref>. XVII asırdan berli diplomatik mektüpleşüvda «Eñ aydın leh Jeç Pospolita» ({{lang-pl|Najjaśniejsza Rzeczpospolita Polska}}; {{Lang-la|Serenissima Res Publica Poloniae}}) adı qullanıldı<ref name="mektüpleşüv" />. == Tarih == -{XIV—XV}- asırlarda [[Lehistan qırallığı|Lehistan]] ve [[Büyük Litva kinazlığı|Litvaniya]] bir-birine qarşı cenkleştiler, amma ittifaqlarnı daa tizgenler. Bir qaç añlaşma ([[Krakov ve Vilna Birligi]], [[Krevo Birligi]], [[Vilno ve Radom Birligi]], [[Grodno Birligi]] ve [[Horodlo Birligi]]) eki devlet arasında Lüblin Birligiden evel tizilgen edi<ref name="monarhiya" />. [[I Hacı Geray|Melek Hacı Geray]], birinci Qırım hanı, [[Qırım Hanlığı|Qırımnıñ tahtına]] çıqqandan soñ Ukraina ve Ğarbiy Rus toprağlarınıñ episini ([[Kıyiv]], [[Çernigiv]], [[Smolensk]], [[Brânsk]] ve [[Novgorod]]ğace başqa topraqlar) dostluq kösterip Litvaniyanıñ kinazı [[Kazimir]]ge bağışladı. Bu vaqıttan berli Litvaniya büyük şarqiy Avropa memleketi oldı{{sfn|Gayvoronskiy|2007|s=24}}. [[Livoniya Cenki]] vaqıtında Lehistan ve Litvaniya arasında [[Lüblin kelişüvi]] imzalanılğan edi. Vaqia Jeç Pospolitanı qudretli Avropa devleti olaraq yarattı. Bu añlaşuv [[Yagellon sülâlesi]]niñ soñki monarhı [[II Jigimont Avgust]]nıñ emiyetli muvafaqiyetleriniñ birisi edi. Jigimont saylanğan monarhiyanı qabul etip, onıñ sülâlesi saqlap qalıp olacaq dep emin oldı. 1572 s. onıñ ölüminden üç yıl keçkenden soñ, esas qanun sistemasına tüzetmeler kirsetildi; bu deñişüvler Lehistan slâhtasınıñ akimiyetini arttırdı ve kerçekten de saylanğan monarhiya yaratqan edi<ref name="monarhiya" />. == Jeç Pospolita qıralları== # [[II Jigimont Avgust]] (1569—1572) # [[III Henrık Valua]] (1573—1574) # [[Anna Yagellonka]] (1575-1576), (Stefan Batoriynen beraber 1576—1586) # [[Ştefan Batoriy]] (1576—1586) # [[III Jigimont]] (1587—1632) # [[IV Vladislav Vaza]] (1632—1648) # [[II Yan Kazimir]] (1648—1668) # [[Mihal Koribut]] (1669—1673) # [[III Yan Sobeski]] (1673—1696) # [[II Avgust Küçlü]] (1697—1704) # [[Stanislav Leşinski]] (1704—1709) # [[III Avgust]] (1734—1763) # [[Stanislav Ponyatovski|II Stanislav Avgust]] (1764—1795) == İhtar == {{reflist|refs= <ref name="monarhiya">''-{The death of Sigismund II Augustus in 1572 was followed by a three-year Interregnum during which adjustments were made in the constitutional system. The lower nobility was now included in the selection process, and the power of the monarch was further circumscribed in favor of the expanded noble class. From that point, the king was effectively a partner with the noble class and constantly supervised by a group of senators.}-''<br> {{cite web |url = http://info-poland.buffalo.edu/classroom/longhist3.html |title = -{The Elective Monarchy}- |work = -{Poland – The Historical Setting}- |publisher = -{Federal Research Division of the Library of Congress}- |year = 1992 |accessdate = 15 July 2011 |url-status = dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110604230420/http://info-poland.buffalo.edu/classroom/longhist3.html |archivedate = 4 June 2011 |df = mdy-all }}</ref> <ref name="mektüpleşüv">Baqıñız, meselâ, [[:ru:Польско-прусский договор (1790)|Jeç Pospolita ve Prussiya arasında muqavelesini (1790)]] [http://pl.wikisource.org/wiki/Traktat_przyja%C5%BAni_i_przymierza_pomi%C4%99dzy_Prusami_i_Rzecz%C4%85pospolit%C4%85_(1790)]{{ref-pl}}.</ref> }} == Ebediyat == * {{книга | автор = [[:ru:Горский, Антон Анатольевич|Горский, А. А.]] | заглавие = Русское Средневековье | ссылка = https://unotices.com/book.php?id=118949&page=40 | ответственный = | место = М. | издательство = Олимп | год = 2010 | том = 1 | страниц = 222 | страницы = 40 | isbn = 5271237869 | doi = | ref = Gorskiy }} * {{книга | автор = К. А. Кочегаров | заглавие = Речь Посполитая и Россия в 1680-1686 годах: заключение Вечного мира | ссылка = http://inslav.ru/images/stories/pdf/2008_Kochegarov.pdf | ответственный = доктор исторических наук Б. В. Носов | место = М. | издательство = Индрик, [[:ru:Институт славяноведения РАН|Институт славяноведения Российской академии наук]] | год = 2008 | том = 1 | страниц = 504 | страницы = 230 | isbn = 978-5-85759-443-8 | doi = | ref = Koçegarov }} * -{Pietrzyk-Reeves D. [http://www.academia.edu/23957662/The_Foundations_of_Rzeczpospolita_in_the_16th_Century_and_the_Influence_of_Humanism_and_Republicanism The foundations of Rzeczpospolita in the 16th century and the influence of humanism and republicanism (польск.) = Pietrzyk-Reeves D. Podstawy wspólnotowego ładu Rzeczypospolitej w XVI wieku a wpływ humanizmu i republikanizmu] // Polska czyli… Idee wspólnoty politycznej i tożsamości narodowej w polskiej tradycji intelektualnej. — Kraków: Ośrodek Myśli Politycznej, 2011.}- — saifeler 15—50. * {{книга | автор = Олекса Гайворонский | заглавие = Повелители двух материков | ссылка = http://publ.lib.ru/ARCHIVES/G/GAYVORONSKIY_Oleksa/_Gayvoronskiy_O..html | ответственный = | место = [[Kıyiv]], [[Bağçasaray]] | издательство = Oranta, Майстерня книги | год = 2007 | том = 1 | страниц = 368 | страницы = | isbn = 978-966-9617-1-2 | doi = | ref = Gayvoronskiy }} * {{cite book |first1=Juliusz|last1=Bardach |first2=Boguslaw |last2=Lesnodorski |first3=Michal |last3=Pietrzak |title=Historia panstwa i prawa polskiego |location=Warsaw |publisher=Paristwowe Wydawnictwo Naukowe |year=1987}} * {{cite book |first=Richard |last=Brzezinski |title=Polish Armies (1): 1569–1696 (Men-At-Arms Series, 184) |url=https://archive.org/details/polisharmies15690000brze |publisher=Osprey Publishing |year=1987 |isbn=0-85045-736-X}} * {{cite book |first=Richard |last=Brzezinski |title=Polish Armies (2): 1569–1696 (Men-At-Arms Series, 188) |publisher=Osprey Publishing |year=1988 |isbn=0-85045-744-0}} * {{cite book|last1=Sužiedėlis|first1=Saulius A.|title=Historical Dictionary of Lithuania|date=2011|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810875364|edition=2|ref=harv}} * Henryk Litwin, [https://www.msz.gov.pl/resource/49da65c5-9917-40de-b542-5c89751cacf6:JCR ''Central European Superpower''], ''BUM Magazine'', October 2016. * S. C. Rowell (2014). ''Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345'' (Cambridge Studies in Medieval Life and Thought: Fourth Series). Cambridge University Press, ISBN 978-1107658769. * S. C. Rowell, Darius Baronas (2015). ''The conversion of Lithuania. From pagan barbarians to late medieval Christians''. Vilnius, ISBN 978-6094251528. * Robert Frost (2015). ''The Oxford History of Poland–Lithuania: Volume I: The Making of the Polish–Lithuanian Union, 1385–1569''. Oxford University Press, ISBN 978-0198208693 * Daniel Z. Stone (2014). ''The Polish–Lithuanian State, 1386–1795''. [[:en:University of Washington Press|University of Washington Press]]. pp. xii, 374. ISBN 978-0295803623 * Zenonas Norkus (2017). ''An Unproclaimed Empire: The Grand Duchy of Lithuania: From the Viewpoint of Comparative Historical Sociology of Empires'', [[:en:Routledge|Routledge]], 426 p. ISBN 978-1138281547 {{tercime etem|[[Qullanıcı:Devlet Geray|Devlet Geray]]}} {{stub}} [[Kategoriya:Tarihiy devletler]] [[Kategoriya:Lehistan]] [[Kategoriya:Litvaniya]] mpsug1vod5bzxmp2qd26756os10ncb4 0 30578 245663 244645 2026-09-19T18:35:46Z InternetArchiveBot 15570 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 245663 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Cakarta |original adı = {{lang-id|Jakarta}}, {{lang-bew|Jakartè}}, {{lang-jv|Jakarta}} |memleket = İndoneziya |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 10|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 48|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +7 |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Cakarta''' ({{lang-id|Jakarta}}, {{Lang-bew|Jakartè}}, {{lang-jv|Jakarta}}, eski adı '''Bataviya''', resmiy adı '''Cakarta hususiy paytaht regionı''') – dünyanıñ eñ büyük şeerlerden biri olğan [[İndoneziya]]nıñ eñ büyük şeeri ve paytahtıdır. Şeer, [[Cava]] adası şimaliy ğarp yalısınıñ Çilivung özeni [[Cava deñizi]]ne qoşulğan yerinde buluna. Cava regionı memuriyetiniñ bir qısmıdır. Şeerniñ meydanlığı, 662 kvadrat kilometrge qadar cayıla, ama ''Cabodetabek'' (-{Jabodetabek}-) olaraq bilingen daa keñ [[Cakarta merkeziy vilâyeti]], dünyanıñ nufuslarına köre eñ büyük şeerlerden biridir. Bu şeer, ülkeniñ siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezidir ve mında çoq milliy müessese, şirket merkezleri ve [[Cenübiy şarq Asiya devletleri birligi|Cenübiy şarq Asiya devletleri birliginiñ]] kâtibiyeti buluna. Cakartanı tizgen vilâyet, bare milâdiy evel yüzyıllıqlarından berli meskün oldı ve çoqtan ''Kalapa'' degen [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] limanınen bağlıdır. 1527 senesi [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] askerleri tarafından elde etilip şeerniñ adı ''Cayakarta'' (-{Jayakarta}-)-ğa deñiştirildi. [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-), 1619 senesi şeerni elde etip Bataviya olaraq onı ğayrıdan qurdı. Bu şeer, -{VOC}--niñ ve soñ 3 asırdan daa devamında [[İndoneziya adaları|İndoneziya adalarında]] Felemenk müstemleke ükümetiniñ merkezi oldı. [[Ekinci Cian cenki]] devamındaki Japon istilâsı ve 1945 senesi İndoneziyaniñ azatlıq deklaratsiyasından soñ bu şeer, Cakarta adını alıp yañı cumhuriyetniñ paytahtı oldı. Cakarta, çeşit-çeşit bir seerdir ve tek yalıñız büyükten büyük qavmı yoq. Ealisi [[cavalılar]], [[batavlar]], [[sundalılar]], [[İndoneziya çinleri]] ve İndoneziyanıñ başqa qısımlarından kelip keçkenlerden ibaret. [[İndoneziya tili]] resmiy tili ve umumiy faaliyetniñ baş tilidir, ve batav medeniyeti ise, müstemleke devriniñ devamında olğan yerli, çin, arap ve avropalılarnıñ tesirleri qarıştıruvından peyda oldı. == Tarih == === Evel qasabalar ve Kalapa === [[File:Replica of the Luso-Sundanese Padrão Monument.jpg|left|thumb|170px|[[Portugal-sundalı padranı|Portugal-sundalı ''-{padrão}-'' degen taşlı diregi]], [[Portugal İmperiyası]] ve [[Sunda Qırallığı]] arasında añlaşma hatırlaması abidesidir.]] Bugün Cakartanı tizgen vilâyet tarihten evel olğan zamanlardan berli meskün oldı. Ğarbiy Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda taqriben m.e. 400 senesi ve milâtten soñ 100 senesi arasında<ref name="Buni">{{cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|title=Batujaya Temple complex listed as national cultural heritage|publisher=The Jakarta Post|access-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424125425/https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}</ref> doğğan [[Buni medeniyeti|Buni medeniyetinden]] atiqiyat delilleri, bu regiondaki evel qasabalar köstere. 5-inci asır üstü bu vilâyet, İndoneziya adalarınıñ eñ evel induist qırallıqlarından biri olğan [[Sundalılar|Sundalı]] [[Tarumanagara Qırallığı|Tarumanagara Qırallığınıñ]] bir qısmı oldı.<ref name="Buni" /> 5-inci asırnıñ yarısından yazılıp<ref name="Purnavarman">{{cite journal|last1=Noorduyn|first1=J.|last2=Verstappen|first2=H. Th.|title=Purnavarman's river-works near Tugu|journal=Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia|publisher=Koninklijke Brill NV|date=1972|volume=128|issue=2–3|pages=298–307|doi=10.1163/22134379-90002752}}</ref> şimdiki Şimaliy Cakartada tapılğan [[Tugu baştaş yazısı|Tugu baştaş yazısında]] Qıral Purnavarman tarafından idare etilgen paytahtqa yaqındaki Çandrabaga ve Gomati özenleri boyunda suv aqtıruvı işleri aqqında yazıldı.<ref name="Purnavarman" /> Tarumanagaranıñ zevalından soñ, bu region [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] qısmı oldı.<ref>{{cite book|last1=Manguin|first1=P-Y|last2=Indradjaja|first2=A.|chapter=The Batujaya Site: New Evidence of Early Indian Influence in West Java|title=Early Interactions between South and Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|location=Singapore|year=2011}}</ref> Orta asır devriniñ başlarından 13-ünci asırnıñ başlarına qadar Sunda ve ğarbiy Cava regionlarındaki limanlar, daa keñ deñiz ağlarına kirdi. Çin yazılğan menbaları, meselâ ''-{Chu-fan-chi}-'', Sunda ''-{San-fo-tsi}-'' ([[Şrivicaya İmperiyası]])-nıñ bir qısmı olaraq olğanı ve Sunda biberiniñ çizgisi aqqında yazdı.<ref>{{cite book|last1=Zhao|first1=Rukuo|translator-last1=Hirth|translator-first1=F.|translator-last2=Rockhill|translator-first2=W. W.|title=Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi|url=https://archive.org/details/39020002775560-chaujukuahiswor|publisher=Print Office of the Imperial Academy of Sciences|location=St. Petersburg|year=1911}}</ref> 16-ncı asır üstü Kalapa, Sunda Qırallığınıñ baş ticaret limanı olıp daa keñ Asiya ticaret ağlarınen bağlandı.<ref>{{cite journal|last1=Maulana|first1=W. I.|display-authors=etal|title=Maritime Activities of the Demak Sultanate: Shipping and Trade Route in the Nusantara Network (1478-1546)|journal=Journal of Al-Tamaddun|publisher=Universiti Malaya|date=2024|volume=19|issue=1|pages=261–272|doi=10.22452/JAT.vol19no1.19}}</ref> Bu regionda Avropalılarnıñ ilk alâqası, Portugal gemileri yañı baharat yolu qıdırmaq içün 1513 senesi [[Malakka|Malakkadan]] kelgende, 16-ncı asırnıñ başlarında başladı. 1522 senesi Sunda Qırallığı Portugallarğa orta Cavadaki [[Demak Saltanatı|Demak Saltanatınıñ]] artqan küçüni qarşılaştırmaq içün bir ticaret turağı qurmağa izin berip [[Portugal-sundalı padranı|olarnen ittifaq]] yapmağa qarar berdi. İttifaq tek qısqa sürekli edi. 1527 senesi [[Fetülla]] (''-{Fatahillah}-'')-nıñ emrinde Demaktan quvetler, Kalapanı alıp Portugallarnı quvıp çıqardı.<ref>{{cite conference|last1=Pratama|first1=A.Y.|display-authors=etal|title=Proceedings of the 2nd International Conference on Social Knowledge Sciences and Education (ICSKSE 2022)|date=26 December 2022|chapter=The Origin of Plural Society in Jakarta|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|volume=696|publisher=Atlantis Press|location=Dublin|pages=27–32|doi=10.2991/978-2-494069-63-3_4|doi-access=free|isbn=978-2-494069-62-6}}</ref> Limannıñ adı ''Cayakarta''-ğa deñiştirilip, [[Bantam Saltanatı|Bantam Saltanatınıñ]] eline kirdi, ve soñ bu liman, ösip müim regional bir ticaret merkezine çevirildi. === Felemenk ükümetiniñ altında Bataviya === [[File:AMH-5642-KB View of the Nieuwe Poort at Batavia.jpg|left|thumb|Bataviyadaki -{''Nieuwe Poort''}- veya Yañı Liman, 1682 senesi]] [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketini]] çezgen Cayakartalı Şehzade Cayavikarta, [[Bantam Saltanatı]] ve [[İngliz Şarqiy İndistan Şirketi|İnglizler]] arasında çarpışma Felemenklerniñ şeerni işğal etkenini qolaylaştırdı. 1619 senesiniñ quralay ayında -{[[Jan Pieterszoon Coen]]}-nıñ emrinde Felemenk quvetleri qoşumça küçnen qaytıp, Cayakarta etrafındaki İnglizlerni qırıp şeerni yıqtı.<ref name="Blusse">{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|chapter=Setting the Stage: Dutch trade and the Chinese Diaspora|year=2023|publisher=Leiden University Press|pages=15–28}}</ref> Soñ Felemenkler bu yerde yañı qaleli bir şeer qurup, Şirketiniñ tedbir merkezi olaraq onı yapıp, Bataviya olaraq yañıdan adlandırdı.<ref>{{cite book|editor-last1=Bentley|editor-first1=Jerry H.|editor-last2=Subrahmanyam|editor-first2=S.|editor-last3=Wiesner-Hanks|editor-first3=Merry E.|chapter=Crossroads region: Southeast Asia|title=The Cambridge World History, Volume 6: The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1|publisher=Cambridge University Press|year=2015|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-1-13919-459-4}}</ref> Bataviya [[Felemenk müstemleke imperiyası]]<nowiki/>nıñ içinde müim bir ticaret merkezi oldı.<ref name="Sugihara">{{cite book|editor-last1=Sugihara|editor-first1=K.|editor-last2=Otsuka|editor-first2=K.|title=Paths to the Emerging State in Asia and Africa|chapter=Southeast Asia and International Trade: Continuity and Change in Historical Perspective|last=Shimada|first=R.|publisher=Springer Chapter Link|pages=55–71|date=2019}}</ref> Suv yolu ve özenleriniñ kesip keçüvinen tropik bir yalı alçaqlığında bulunıp, bu şeer, naqliyat ve kanalizatsiya içün tizilgen suv yollarına pek işandı.<ref>{{cite journal|last1=Dewi|first1=E.P.|display-authors=etal|title=Transformation of Canals in Colonial Batavia|journal=International Journal of Architecture and Urban Studies|volume=3|number=1|date=1 March 2018}}</ref><ref name="Octavianti">{{cite journal|last1=Octavianti|first1=T.|last2=Charles|first2=K.|title=The evolution of Jakarta's flood policy over the past 400 years: The lock-in of infrastructural solutions|journal=Environment and Planning C: Politics and Space|volume=37|issue=6|date=28 November 2018|pages=1102–1125|doi=10.1177/2399654418813578}}</ref> Bu turum suv basuvları, yaman sağlamlaştıruv ve hastalıqnıñ sebebi oldı.<ref name="de Knecht-van Eekelen">{{cite journal|last=de Knecht-van Eekelen|first=A.|title=The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860)|journal=Medical History|volume=44|issue=20|publisher=Cambridge University Press|date=16 November 2012|doi=10.1017/S0025727300073270}}</ref> Lâkin ticaret faaliyetleri bütün Asiyadan muacirler, meselâ çinler, araplar ve başqa ticaret cemiyetleri, mında kelmege çekti.<ref name="Sugihara" /> Amma tez nufus artması, ictimaiy kerginlik de doğurdı.<ref>{{cite thesis|last=Zhang|first=L.|title=Beyond the Archival Grain: An Archival-Practice Inquiry into the Internal Diversity of the Chinese Population and its relationship with Inter-group interaction in Dutch East Indies Colonial Possessions Between the 17th and the 19th Century|publisher=University of Chicago|year=2025}}</ref> 1740 senesi çin sakinler tarafından etilken bir isyan biñlernen adamlar öldürgen şiddetli zulumına sebep oldı.<ref>{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|year=2023|publisher=Leiden University Press}}</ref> Soñ o çin sakinler, şeerniñ divarları tışındaki Glodok maallesine köçürildi. Zamannen Bataviya, ticaret artuvınen beraber, kenişlemege devam etti ve daa yañı muacir cemiyetleri, şeerge sakin olmağa keldi.<ref name="Sugihara" /> 19-ıncı ve 20-nci asırnıñ başları devamında eski liman maallesindeki qırğınlıq ve çoq fazla nufus barlığından şeer, cenüp tarafqa kenişlep daa içeride yañı qasabalarnıñ quruluvını teşviq etti.<ref name="de Knecht-van Eekelen" /><ref name="Passchier">{{cite book|last=Passchier|first=C.|title=Colonial Architecture in Indonesia|publisher=KITLV Press|location=Leiden|year=2007}}</ref> Şeer quruvı proyektleri, 1910 senesi planlanğan mesken bir şeer civarı olaraq qurulğan [[Menteng]] kibi,<ref>{{cite conference|last=Alwi|first=N.M.|title=Culture and Identity in Public Green Spaces: Story of Suropati and Menteng Park in Central Jakarta, Indonesia|conference=The IAFOR International Conference on Sustainability, Energy & the Environment – Hawaii 2018 Official Conference Proceedings|publisher=The International Academic Forum (IAFOR)|year=2018}}</ref> yañı maalleler vucutqa ketirdi. [[Kebayoran Baru]] ise, müstemleke devriniñ soñlarındaki qurulğan eñ soñ ve müim mesken maallelerden biri edi.<ref>{{cite journal|last=Fahmi|first=E.|title=Planning Approach of Kebayoran New City of Jakarta: Background and Lessons Learned|journal=Journal of Regional and City Planning Asia|date=8 April 2021|volume=32|number=1|pages=56–70|doi=10.5614/jpwk.2021.32.1.4}}</ref> Felemenk müstemleke ükümeti, 1942 senesiniñ saban ayında bitti. [[Ekinci Cian cenki]] devamında Japon quvetleri, şeerni işğal etken soñ, şeerniñ adını Cakarta hususiy şeer ([[Japon tili|japonca]] -{ジャカルタ特別市}-, -{''Jakaruta tokubetsu-shi''}-) olaraq yañıdan adlandırdı.<ref name="Martinez">{{cite journal|last1=Martinez|first1=R.|last2=Masron|first2=I.N.|title=Jakarta: A city of cities|journal=Cities|date=November 2020|volume=106|article-number=102868|doi=10.1016/j.cities.2020.102868|pmid=32863521|pmc=7442427}}</ref> Bu, şeerniñ tarihinde yañı bir sıra oldı. === Mustaqil İndoneziyanıñ Cakartası === [[File:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|-{Jalan Pegangsaan Timur No. 56}-, Mentengde [[Sukarno]] [[İndoneziya mustaqillik deklaratsiyası]]nı oquy.]] [[Ekinci Cian cenki|Ekinci Cian cenkiniñ]] soñundan soñ 1945 senesi arman ayınıñ 17-inde indonez milletçiler [[İndoneziya mustaqillik deklaratsiyası|İndoneziyanıñ mustaqilligini ilân etti]].<ref>{{cite journal|title=Indonesia|last=van Mook|first=H.J.|author-link=Hubertus Johannes van Mook|journal=Royal Institute of International Affairs|date=1949|volume=25|issue=3|pages=274–285|doi=10.2307/3016666|jstor=3016666}}</ref><ref name="Bidien1945">{{cite journal|title=Independence the Issue|journal=Far Eastern Survey|last=Bidien|first=C.|volume=14|issue=24|pages=345–348|date=5 December 1945|doi=10.2307/3023219|jstor=3023219}}</ref> Bir ay soñ şeer memuriyeti, Cakarta şeeri milliy ükümeti (-{''Pemerintah Nasional Kota Jakarta''}-) olaraq İndoneziya reberiyeti tarafından yañıdan teşkil etildi.<ref>{{citation|last1=Fadhilah|first1=N.|last2=Abdurakhman|title=The jakarta government 1947-1950: Revolution and nationalism of the people|series=Dissecting History and Problematizing the Past in Indonesia|publisher=Nova Science Publishers, Inc|year=2021|isbn=978-1-53619-399-2}}</ref> [[İndonez milliy avdarması]] devamında, İngliz ordusu şeerge kirgeninden soñ cumhuriyetçiler, Cakartadan çıqıp [[Cokyakarta|Cokyakartada]] muvaqqat paytahtnı yerleştirdi.<ref>{{cite book|editor-last1=Purwanto|editor-first1=B.|display-editors=etal|translator-last1=Hanafi|translator-first1=T.|title=Revolutionary Worlds|page=47|publisher=Amsterdam University Press|year=2023|doi=10.5117/9789463727587|isbn=978-9-04855-686-1}}</ref> 1949 senesiniñ ilk qış ayındaki [[Felemenk-indonez Tögerek masa konferentsiyası|Felemenk İndoneziyanıñ mustaqilligini tanığanından]] soñ 1950 senesi Cakarta, milliy paytaht olmağa yañıdan başladı. [[Sukarno]] prezidentligi devamında Cakarta, yañı indonez milletiniñ timsallı sergilemesi içün yañıdan şekillendirildi. Sukarnonıñ daa keñ millet quruvı ve halqara tasavur programmalarından biri olıp [[1962 senesi Asiya Oyunları|1962 senesi Asiya Oyunlarına]] azırlamalar, şeer boyunca büyük ve müim şeer quruluv proyektleri teşviq etti. Bunlarğa ait [[İndoneziya Milliy Abidesi]] (-{''Monumen Nasional''}-), [[İndoneziya musafirhanesi]], yañı alışveriş merkezleri ve, [[Tamrin caddesi (Cakarta)|Tamrin]]-Sudirman caddesi kibi, baş caddelerdir.<ref>{{cite report|last=Padawangi|first=R.|title=Counter-Hegemonic Spaces of Hope? Constructing the Public City in Jakarta and Singapore|series=ARI Working Paper|number=219|publisher=National University of Singapore|location=Singapore|date=April 2014}}</ref> Sukarno, İndoneziyanıñ mustaqilligi ve milliy kimligi timsalı olğan zemaneviy ve halqara şeer olaraq Cakartanı tasavur etti.<ref>{{cite conference|last1=Prasetyo|first1=T.|last2=Danisworo|first2=M.|title=Global Cities in a Local Context: The Case of Indonesia's Urban Development|book-title=Global Interchanges: Resurgence of the Skyscraper City|publisher=Council on Tall Buildings and Urban Habitat|year=2015|conference=CTBUH 2015 New York Conference}}</ref> 1964 senesi Cakarta, eyalet kibi aynı olğan memüriyet turumınen Hususiy paytaht regionı (-{''Daerah Khusus Ibukota''}-, -{DKI}-) olaraq tayin etildi.<ref name="Law1964">{{cite journal|last1=Suryoputri|first1=S.A.|last2=Diamantina|first2=A.|title=The Existence of DKI Jakarta's Special Status as the Capital of Indonesia after the Ratification of the State Capital Law|journal=International Journal of Social Science and Human Research|volume=6|issue=7|date=7 July 2023|pages=4346–4350|doi=10.47191/ijsshr/v6-i7-61}}</ref> 1965 senesi orta küz ayında altı üstteki harbiy generalnı öldürgen avdarma ıntıluvı, siyasiy kerginliklerniñ devrimi oldı. Tüm ülkede komunistlerge qarşı yapılğan soyqırım, biñlernen insanlar öldürgen.<ref>{{cite journal|last1=Cribb|first1=R.|title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550|journal=Asian Survey|date=August 2002|volume=42|issue=4|pages=550–563|doi=10.1525/as.2002.42.4.550}}; {{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047|title=Indonesia massacres: Declassified US files shed new light|publisher=BBC|date=17 October 2017|access-date=19 September 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171030154530/https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047|archive-date=30 October 2017}}</ref> Bu, [[Suharto|Suhartonıñ]] [[Yañı nizam (İndoneziya)|Yañı nizamı]] başlanğıcını işaretledi. [[Ali Sadikin|Ali Sadıqin]] (-{''Ali Sadikin''}-)-niñ valiligi devamında (1966–1977 seneleri) bu şeerde, infrastruktura yahşılaştıruvı, hastahane ve mektep çoqlaştıruvı ve medeniyet östürüvi programmaları kibi, müim şeer islâatları yapıldı.<ref>{{cite conference|last1=Ellisa|first1=E.|last2=Putri|first2=F.N.|title=The Intervention of Art and Culture to Recapture the Livable Inner-Urban District|conference=International Conference on Watershed Management and Coastal Conservation|location=Cebu, Philippines|date=March 2020}}</ref> Buña rağmen böyle büyük ölçüli quruv proyektleri, alçaq kelirli ve sade meskenler avuştırdı.<ref>{{cite book|last=Simone|first=A.|title=Jakarta: Drawing the City Near|page=37|publisher=University of Minnesota Press|location=Minneapolis|year=2014}}</ref><ref>{{cite thesis|last=Irawaty|first=D.T.|title=Jakarta's Kampungs: Their History and Contested Future|publisher=University of California|year=2018}}</ref> 20-nci asırnıñ soñları ve 21-inci asırnıñ başları devamında Cakarta, tezce keñleşti. Yañı nizam devamındaki çet yatırımı, taşınma mallar quruvı çoqlaştırdı. Amma bu ösüv, siyasiy qarışıqlıq ve [[1998 senesi İndoneziya qarışıqlığı|fesatqa]] sebep olğan [[1997 senesi Asiya maliyeviy buhranı]] tarafından kesildi.<ref>{{cite book|last=Delhaise|first=P.F.|title=Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems|publisher=Willey|year=1998|page=123|isbn=978-0-471-83450-2}}</ref> Bu vaqia, [[Suharto|Suhartonıñ]] istifasına sebep oldı.<ref>{{cite journal|last1=Pincus|first1=J.|last2=Ramli|first2=R.|title=Indonesia: from showcase to basket case|journal=Cambridge Journal of Economics|date=November 1998|volume=22|issue=6|pages=723–734|doi=10.1093/cje/22.6.723}}</ref> [[İndoneziya ğayrıdan quruvı devri|Ğayrıdan quruv]] (-{''Reformasi''}-) devrinde Cakarta, İndoneziyanıñ siyasiy ayatı ve demokratik ğayrıdan quruvı içün müim olıp qaldı. Olarnıñ arasında [[2007 senesi Cakarta valilik açıq saylavı|2007 senesi valilik açıq saylavı]] edi.<ref>{{cite web|title=Jakarta holds historic election|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6936276.stm|url-status=live|date=8 August 2007|publisher=BBC News|access-date=8 August 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101050015/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6936276.stm|archive-date=1 January 2016}}</ref> 2000-inci seneleriniñ başlarından berli bu şeerde bazı [[İndoneziyada terrorizm|terror]] ücümları da ola edi.<ref>{{cite report|last1=Hwang|first1=J.C.|title=Terrorism in Perspective: An Assessment of 'Jihad Project' Trends in Indonesia|date=September 2012|id={{ProQuest|1716947838}}|jstor=resrep06463}}</ref> Daa yaqından İndoneziya ükümeti, [[Nusantara|Nusantarağa]] paytahtnı taşıycaq, dep ilân etti.<ref>{{cite journal|last1=Ammar|first1=M.A.|display-authors=etal|title=Building a sustainable future for Indonesia's new capital, the Nusantara capital city (IKN)|journal=Sustainable Futures|date=June 2026|volume=11|article-number=101718|doi=10.1016/j.sftr.2026.101718|bibcode=2026SusFu..1101718A}}</ref> Buña rağmen Cakarta, ülkeniñ iqtisadiy paytahtı olmağa devam etmege niyet etilecek.<ref>{{cite web|last1=Suroyo|first1=G.|first2=M.|last2=Jefriando|date=29 August 2019|title=Indonesia pledges $40 billion to modernise Jakarta ahead of new capital – minister|url=https://www.reuters.com/article/world/indonesia-pledges-40-billion-to-modernise-jakarta-ahead-of-new-capital-minister-idUSKCN1VJ0FT/|publisher=Reuters|access-date=17 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20260401143641/https://www.reuters.com/article/world/indonesia-pledges-40-billion-to-modernise-jakarta-ahead-of-new-capital-minister-idUSKCN1VJ0FT/|archive-date=1 April 2026|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://setkab.go.id/en/president-jokowi-signs-law-on-special-regional-province-of-jakarta/|title=President Jokowi Signs Law on Special Regional Province of Jakarta|date=30 April 2024|publisher=Office of Assistant to Deputy Cabinet Secretary for State Documents & Translation|access-date=18 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614065402/https://setkab.go.id/en/president-jokowi-signs-law-on-special-regional-province-of-jakarta/|archive-date=14 June 2024|url-status=live}}</ref> == Eali == {{Wikidata/Population}} == İhtar == <references/> [[Fayl:Sailboat_Jakarta_bay.JPG|left|thumb|200x200px|Cakarta körfezinde yelkenli qayıq.]] [[Fayl:Batavia_1897.jpg|thumb|396x396px|Batavia, 1897]] [[Fayl:Central_Jakarta.JPG|right|thumb|250x250px|Şeer merkezi]] [[Kategoriya:İndoneziya]] n7rj0a367re9hfvmvn9qthrydamybee 0 30702 245659 160011 2026-09-19T18:32:47Z InternetArchiveBot 15570 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 245659 wikitext text/x-wiki {{Kişi | doğum_tarihı = 15.02.1564 | ölüm_tarihı = 08.01.1642 }} '''Galileo di Vinçentso Bonayuti de Galiley''' ({{lang-it|Galileo di Vincenzo Bonaiuti de Galilei}}; [[1564]] senesi [[fevral 15]] — [[1642]] senesi [[yanvar 8]]) - [[Uyanuv devriniñ]] italiyalı mütefekkiri, klassik mehanikasınıñ temelcisi, [[fizika]]cı, [[astronomiya|astronom]], [[riyaziyat]]çı, şair ve edebiy tenqitçisi, nizariy deñev tabiatşınaslığınıñ temelcilerinden biri<ref name="Einstein2">{{cite book|last=Weidhorn|first=Manfred|title=The Person of the Millennium: The Unique Impact of Galileo on World History|url=https://archive.org/details/personofmillenni0000weid|year=2005|publisher=iUniverse|isbn=0-595-36877-8|pages=[https://archive.org/details/personofmillenni0000weid/page/155 155]}}</ref>. Teleskopnı müim mükemmeleştirgen ve teleskop közetüvleriniñ yardımı ile küneş sistemasınıñ qurulışınıñ [[geliotsentrik]] nazariyesiniñ doğru oluvını isbatlağan. Çalğıcı [[Vinçentso Galiley]]niñ oğludır. == Tercimeiyal == === Gençlik === Galiley, İtaliyada, [[Florentsiya]]dan uzaq olmağan [[Piza]] şeerinde, namlı, amma fuqareleşken asılzade, belli muzıka nazariyecisi ve [[lavta]]cınıñ qorantasında doğğan. Galiley soyunıñ vekilleri, [[XIV asır]]dan başlap vesiqalarda añıla. Onıñ bir qaç ecdadı, [[Florentsiya cumhuriyeti]]niñ [[prior]]ları (ükümran şurasınıñ azaları) ediler, Galileyniñ dedesi ise (onıñ da adı Galiley edi) [[1445]] senesi cumhuriyet başı olaraq saylanıp alınğan belli ekimi edi. == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Galiley, Galileo}} [[Kategoriya:Alimler]] [[Kategoriya:İtaliya adamları]] efoj95ffkfk2lqn51eb3hnaj5ehrx1w 0 35585 245665 228405 2026-09-19T18:37:18Z InternetArchiveBot 15570 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 245665 wikitext text/x-wiki {{universal infocard}} '''Ulu Vatan cenki''' ({{lang-ru|Великая Отечественная война}}; 1941 s. iyün 22 — 1945 s. may 9) — [[Almaniya]]nen [[SSCB]] arasındaki bir cenktir. [[Büyük Britaniya]], [[Frenkistan]] ve [[AQŞ]] SSCBlı tarafında küreşti. Uruşlarnıñ çoqusı [[Avropa]]da olıp keçti. == Eñ müim uruşlar == * [[Mosqu]] * [[Leningrad]] * [[Kiyev]] * [[Stalingrad]] * [[Tula]] * [[Kursk]] * [[Harkov]] == Edebiyat == * Glantz, David; House, Jonathan (1995). ''When Titans Clashed: How the Red Army stopped Hitler''. Lawrence, Kansas: University Press of Kansas. ISBN 0-7006-0899-0. * Anderson, Dunkan, et al. ''The Eastern Front: Barbarossa, Stalingrad, Kursk and Berlin (Campaigns of World War II)''. London: Amber Books Ltd., 2001. {{ISBN|0-7603-0923-X}}. * Beevor, Antony. ''Stalingrad: The Fateful Siege: 1942–1943''. New York: Penguin Books, 1998. {{ISBN|0-14-028458-3}}. * Beevor, Antony. ''Berlin: The Downfall 1945''. New York: Penguin Books, 2002, {{ISBN|0-670-88695-5}} * Erickson, John. ''The Road to Stalingrad. Stalin's War against Germany''. New York: Orion Publishing Group, 2007. {{ISBN|0-304-36541-6}}. * Erickson, John. ''The Road to Berlin. Stalin's War against Germany''. New York: Orion Publishing Group, Ltd., 2007. {{ISBN|978-0-304-36540-1}}. * Erickson, John, and David Dilks. ''Barbarossa, the Axis and the Allies''. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1995. {{ISBN|0-7486-0504-5}}. * Glantz, David, ''The Soviet‐German War 1941–45: Myths and Realities: A Survey Essay''. * Guderian, Heinz. ''Panzer Leader'', Da Capo Press Reissue edition. New York: Da Capo Press, 2001. {{ISBN|0-306-81101-4}}. * Hastings, Max. ''Armageddon: The Battle for Germany, 1944–1945''. Vintage Books USA, 2005. {{ISBN|0-375-71422-7}} * {{cite book | last = Hill | first = Alexander | year = 2016 | title = The Red Army and the Second World War | place = UK | publisher = Cambridge University Press | isbn = 978-1107020795 }} * International Military Tribunal at Nurnberg, Germany. ''Nazi Conspiracy and Aggression, Supplement A'', USGPO, 1947. * {{Cite book |last=Krivosheev |first=Grigoriy |title=Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century |url=https://archive.org/details/sovietcasualties0000unse |publisher=Greenhill Books |year=1997 |isbn=1-85367-280-7 |ref=none }} * Liddell Hart, B.H. ''History of the Second World War''. United States of America: Da Capo Press, 1999. {{ISBN|0-306-80912-5}}. * Bengt Beckman. ''Svenska Kryptobedrifter'' * Lubbeck, William and David B. Hurt. ''At Leningrad's Gates: The Story of a Soldier with Army Group North'', Philadelphia: Casemate, 2006. {{ISBN|1-932033-55-6}}. * Mawdsley, Evan ''Thunder in the East: the Nazi–Soviet War, 1941–1945''. London 2005. {{ISBN|0-340-80808-X}}. * Merridale, Catherine (2007) [2006], Ivan's War: Life and Death in the Red Army, 1939–1945, New York: Macmillan, ISBN 978-0-312-42652-1. * Müller, Rolf-Dieter and Gerd R. Ueberschär. ''Hitler's War in the East, 1941–1945: A Critical Assessment]''. Berghahn Books, 1997. {{ISBN|1-57181-068-4}}. * Overy, Richard. ''Russia's War: A History of the Soviet Effort: 1941–1945'', New Edition. New York: Penguin Books Ltd., 1998. {{ISBN|0-14-027169-4}}. * Schofield, Carey, ''ed''. ''Russian at War, 1941–1945''. Text by Georgii Drozdov and Evgenii Ryabko, [with] introd. by Vladimir Karpov [and] pref. by Harrison E. Salisbury, ed. by Carey Schofield. New York: Vendome Press, 1987. 256 p., copiously ill. with b&2 photos and occasional maps. ''N.B''.: This is mostly a photo-history, with connecting texts. {{ISBN|0-88029-084-6}} * Seaton, Albert. ''The Russo-German War, 1941–1945'', Reprint edition. Presidio Press, 1993. {{ISBN|0-89141-491-6}}. * Shirer, William L. (1960). ''The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany'' New York: Simon & Schuster. * SvD 2010-10-23 Svensk knäckte nazisternas hemliga koder * Winterbotham, F.W. ''The Ultra Secret'', New Edition. Orion Publishing Group Ltd., 2000. {{ISBN|0-7528-3751-6}}. * Ziemke, Earl F. ''Battle For Berlin: End of the Third Reich'', NY:Ballantine Books, London:Macdomald & Co, 1969. * Ziemke, Earl F. ''The U.S. Army in the occupation of Germany 1944–1946'', USGPO, 1975 == İhtar == {{reflist}} [[Kategoriya:Cenkler]] o6g9jdvqxybb00vgei64672zgaefa0o 0 45387 245658 185186 2026-09-19T18:31:33Z InternetArchiveBot 15570 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 245658 wikitext text/x-wiki {{Halq | region1 = [[Pakistan]] | pop1 = 6.86&nbsp;million (2017) | ref1 = <ref name="DAWN">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1356899|work=Dawn News|date=11 September 2017|title=Number of Balochi-speaking people in Balochistan falls|quote=However, the total number of Baloch people has increased from 4 million in 1998 to 6.86m in 2017. The count does not include the population of two districts – Quetta and Sibi – where people of various ethnicities, including Baloch and Pashtun also reside.}}</ref> | region2 = [[İran]] | pop2 = 2 million (2013) | ref2 = <ref>{{Cite web|url=https://unpo.org/members/7922|title=UNPO: West Balochistan|website=unpo.org|access-date=2020-01-21}}</ref> | region3 = [[Oman]] | pop3 = 500,000 | ref3 = <ref name="OM">[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=OM Languages of Oman] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121009144914/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=OM}}, ''Ethnologue.com'' (retrieved December 5, 2009)</ref><ref name="CIA Factbook, Oman">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mu.html Oman] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211136/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mu.html}}, ''CIA World Factbook'' (retrieved December 5, 2009)</ref> <br> | region4 = [[Birleşken Arap Emirlikleri]] | pop4 = 468,000&nbsp;(2014) | ref4 = <ref name="Languages of United Arab Emirates">{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/country/AE/languages|title=United Arab Emirates: Languages|work=Ethnologue.com|access-date=24 October 2016}}</ref> | region5 = [[Afğanistan]] | pop5 = 500,000 | ref5 = <ref name=Zurutuza>{{cite web|author=Karlos Zurutuza|publisher=Al Jazeera|title=Pakistani Baloch find home in Afghanistan|date=17 September 2014|url=https://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/09/pakistani-baloch-find-home-afghanistan-2014911102917695950.html|quote=In the absence of comprehensive census data, an estimate by Professor Abdul Sattar Purdely puts the population of Afghan Baloch at about two million.}}</ref><ref name=DLIFLC>{{cite web|title=Cultural Orientation Balochi|date=2019|publisher=[[Defense Language Institute Foreign Language Center]]|url=https://fieldsupport.dliflc.edu/products/balochi/bt_co/website/balochi.pdf|quote=An estimated 500,000–600,000 Baloch live in southern Afghanistan, concentrated in southern Nimroz Province, and to a lesser degree in Helmand and Kandahar provinces.|page=111}}</ref> | region6 = [[Türkmenistan]] | pop6 = 100,000&nbsp; | ref6 = <ref name="Balochi in TM">[http://www.central-asia.su/beludz.php KOKAISLOVÁ, Pavla, KOKAISL Petr. Ethnic Identity of The Baloch People. ''Central Asia and The Caucasus. Journal of Social and Political Studies.'' Volume 13, Issue 3, 2012, p. 45-55.], ISSN 1404-6091</ref>|population=* 10&nbsp;million (2013)<ref name="The Iran Primer">{{cite web|url=https://iranprimer.usip.org/blog/2013/sep/03/iran-minorities-2-ethnic-diversity|title=Iran Minorities 2: Ethnic Diversity|work=The Iran Primer|publisher=[[United States Institute of Peace]]|date=3 September 2013|quote=Baluchis number between 4 million in Iran. They are part of a wider regional population of about 10 million spread across Iran, Pakistan, and Afghanistan.}}</ref> * 3–5 million kişi beluç tilinde laf ete (2011)<ref>{{cite book |last1=Spooner |first1=Brian |editor1-last=Schiffman |editor1-first=Harold F. |title=Language Policy and Language Conflict in Afghanistan and Its Neighbors |url=https://archive.org/details/languagepolicyla0000unse |date=2011 |publisher=Brill |isbn=978-9004201453 |page=[https://archive.org/details/languagepolicyla0000unse/page/319 319] |chapter=10. Balochi: Towards a Biography of the Language |quote=It [Balochi] is spoken by three to five million people in Pakistan, Iran, Afghanistan, Oman and the Persian Gulf states, Turkmenistan, East Africa, and diaspora communities in other parts of the world.}}</ref>|languages=[[Beluç tili]]|native_name=بلۏچ|image=[[File:Baloch_people_(4).jpg|200px]]|image_caption=}} '''Beluçlar''' ([[beluçça]] بلۏچ) – [[İran]], [[Pakistan]] ve [[Afğanistan]]da tapılğan bir halq. [[Beluç tili]]de laf eteler, oturğan memleketniñ tilinide bileler. == Menbalar == [[Kategoriya:Halqlar]] [[Kategoriya:Beluçistan]] [[Kategoriya:Beluçlar]] 7w62y6xhmii0s3qg7729kealal7rmzy 0 60245 245664 244054 2026-09-19T18:36:48Z InternetArchiveBot 15570 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 245664 wikitext text/x-wiki [[File:Hazara_girl_in_Hazara_cultural_clothes.jpg|thumb|Hazara milliy urbasında hazara qızı]] '''Hazaralar''' ({{lang-prs|هزاره‌ها}}) ya da '''azaralar''' — [[Afğanistan]]da yaşağan [[dari tili]]nde (onıñ içinde [[hazaragi şivesi]]) laf etken bir [[türk]] (asılına köre) halqı, Afğanistannıñ tamır halqı. Olar Afğanistannıñ eñ büyük halqlarından biridir (bazı menbalarğa köre, olarnıñ sayısı 8 million nüfüske yete bile). Olarnıñ etnogenezine birinci nevbette türkiy halqlar, amma [[Moñğollar|monğol]] ve [[İrani halqlar|irani halqlar]] da tesir ettiler. Olar [[Şiiylik|şiitlerdir]]. Tarihqa baqqanda, olar Afğanistanda quvulğanlar. Ükümdar [[Abdurrahman han]] hazaralarğa qarşı soyqırım etti. Olar esasen [[Bamian vilâyeti]]nde yaşaylar. Taliban tarafından yoq etken [[Bamian Buddaları]] — olarnıñ medeniy ve tarihiy mirasınıñ bir qısmıdır. == Kitaplar == * {{cite book |last=Monsutti |first=Alessandro |title= War and migration: Social networks and economic strategies of the Hazaras of Afghanistan|year= 2005|publisher= Routledge|location= Routledge, New York|translator=Patrick Camiller |isbn= 978-0-415-97508-7}} * {{cite book |last=Frederiksen |first= Birthe|author2=Nicolaisen, Ida|title= Caravans and trade in Afghanistan: The changing life of the nomadic Hazarbuz|url=https://archive.org/details/caravanstradeina0000fred |series= Carlsberg Foundation's Nomad Research Project|year=1996 |publisher= Thames and Hudson|location= London|isbn= 978-0-500-01687-9}} * {{cite book |last=Poladi |first=Hassan |title= The Hazāras|url=https://archive.org/details/hazaras0000pola |year= 1989|publisher= Mughal Publishing Company|location= Stockton, California|isbn= 978-0-929824-00-0}} * {{cite book |last= Kakar|first=M. Hasan |title=The pacification of the Hazaras of Afghanistan |year= 1973|publisher= Afghanistan Council, Asia Society|location= New York|oclc= 1111643}} * {{cite book |last=Harpviken |first=Kristian Berg |author-link=Kristian Berg Harpviken |title=Political Mobilization Among the Hazara of Afghanistan: 1978–1992 |url=http://www.prio.no/sptrans/-1404536104/Harpviken%20KB%20(1996)%20Political%20mobilization%20among%20the%20Hazara.pdf |series=Rapportserien ved Sosiologi, Nr. 9 1996 |publisher=Institutt for Sosiologi, Universitetet i Oslo |location=Oslo |isbn=978-82-570-0127-8 |access-date=27 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927072308/http://www.prio.no/sptrans/-1404536104/Harpviken%20KB%20(1996)%20Political%20mobilization%20among%20the%20Hazara.pdf |archive-date=27 September 2011 |year=1996 }} [[Kategoriya:Afğanistan]] [[Kategoriya:Halqlar]] [[Kategoriya:Türkler]] dxykrqz7eef50kn886jv5vi8k215wub 0 60687 245666 2026-09-20T11:31:15Z Ahri Boy 29463 [[Aqmescit]] saifesine yollandı 245666 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Aqmescit]] a2f25fb6yioxigp0tl4qgxvs6uw3lew