Vikipediya crhwiki https://crh.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Saife MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Media Mahsus Muzakere Qullanıcı Qullanıcı muzakeresi Vikipediya Vikipediya muzakeresi Fayl Fayl muzakeresi MediaViki MediaViki muzakeresi Şablon Şablon muzakeresi Yardım Yardım muzakeresi Kategoriya Kategoriya muzakeresi R R talk TimedText TimedText talk Modul Modul muzakeresi Event Event talk Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro 3 7 246075 245864 2026-10-12T04:23:54Z Asorev 33259 /* О восстановлении статьи Boris Perçatkin */ Cevap 246075 wikitext text/x-wiki {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="2" style="border: 1px solid #666666; background-color:#FFFFFF; border-left: 5px solid #666666; margin-bottom: 0.4em; margin-left: auto; margin-right: auto; width:80%" |- | style="font-size: 95%; text-align:left" |[[image:Gaim.svg|60px]] | style="font-size: 95%; text-align:left" | Eger maña bir beyanat yazsañız, oña mında, '''bu saifede''' cevap beririm. Eger men sizge bir beyanat yazsam, öz muzakere saifeñizde cevap beriñiz, onı daa bir qaç kün közeterim. <br><span class="plainlinks">'''[http://crh.wikipedia.org/w/index.php?title=Qullanıcı_muzakeresi:Don_Alessandro&action=edit&section=new yañı bir mevzu aç]'''<hr> -{If you leave me a message I will answer here}-, -{at '''this page'''. If I left a message on your talk page, please answere there, I'll be watching your talk for several days.}- <br><span class="plainlinks">'''[http://crh.wikipedia.org/w/index.php?title=Qullanıcı_muzakeresi:Don_Alessandro&action=edit&section=-new -{start a new topic}-]'''<br></span> |} == Arhiv == * '''[[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro/Arhiv 1|Arhiv 2008]]''' * '''[[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro/Arhiv 2|Arhiv 2009]]''' * '''[[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro/Arhiv 3|Arhiv 2010-2016]]''' * '''[[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro/Arhiv 4|Arhiv 2016-2025]]''' == Lütfen, bir luğat tevsiye etiñiz == Selâm! Menim añlatmasız yoq olmam içün afu etiñiz. Menim sualim bar: İnternette yahşı qırımtatar luğatları barmı? Evelleri Alem-i medeniye saytındaki luğatnı qullandım, lâkin şimdi bu sayt işlemey. Belki başqa yahşı bir luğat bar? [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 20:39, 2026 s. martnıñ 22 (UTC) : A.S. Qaytqanıñızğa çoq memnünim. :* https://lugat.diyar.im/ :* https://ana-yurt.com/qrt/lugat :Alem-i Medeniyedeki kibi tolu degil, amma bulardan daa yahşısını bilmeyim. [[Qullanıcı:Don Alessandro|Don Alessandro]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro|muzakere]]) 11:56, 2026 s. martnıñ 24 (UTC) == -{Presumably}- ve -{possibly}- aqqında bir sual == Selâm! Men sizge mında qırımtatar tili aqqında sualler bermege mümkünmi? (Eger bu eyi yer olmasa, belki, men [[Vikipediya:Meydan]]da suallerim yazmağa mümkün 🤔) Eger mümkün olsa: İngliz tilinden -{“presumably” ([[wikidata:Q18122778|Q18122778]], «предположительно»,}- «büyük ihtimallıq olğan»; meselâ [[Hristofor Kolumb]]nıñ doğğan yeri) ve -{“possibly” ([[wikidata:Q30230067|Q30230067]], «возможно»,}- «bazı ihtimallıq olğan»; meselâ [[Canike]]niñ doğğan yeri) sözleri nasıl tecime etmeli? Ekisiniñ manası — “belki, ğaliba, ihtimal”. Farqnı nasıl köstermeli? [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 12:13, 2026 s. aprelniñ 7 (UTC) :A.S. Men şöyle der edim: :* presumably - ğaliba (считаем, что скорее всего всё именно так) :* possibly - belki (просто допускаем такую возможность, не обязательно сами при этом склоняемся к этой версии) :[[Qullanıcı:Don Alessandro|Don Alessandro]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro|muzakere]]) 13:00, 2026 s. avgustnıñ 9 (UTC) == Samir Nagizadeh == Почему вы удалили статью Hello [[Samir Nagizadeh]]? == Rayon ve köy adları == Selâm aleyküm, Alessandro bey! Altay Cumhuriyetindeki [[Ust-Koksa]]nı "Köksuv Ağzı" dep yazsaq, olmazmı? Altaycası öyle eken. Ya [[Çişme rayonı]]nı Ç'''e'''şme dep yazsaq, ne olur? [[Qullanıcı:Comp1089|Comp1089]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Comp1089|muzakere]]) 14:38, 2026 s. sentâbrniñ 23 (UTC) : A.S. Doğrusını aytsam, men şimdiki ketişatnı yani [[User:ČarnaruskiVoin|ČarnaruskiVoin]]niñ qabul ettirmege tırışqan adlarnı tercime etüv praktikasını begenmeyim. Umumiy bir adetke köre hususiy adlar tercime etilmey. Yani maqsadımız bir isimni tercime etmek degil de, asıl fonetikasına mümkün olğanı qadar yaqın qırımtatar elifbesinen transliteratsiya etmektir. İşte, Күмертау - Kömürdağ degil, Kömürtav da degil, '''Kümertav''' ve ya '''Kümirtav'''dır; Аҡкүҙ - Aqköz degil, '''Aqküz'''dir; Шишмә - Çişme/Çeşme degil, '''Şişme'''dir. [[Qullanıcı:Don Alessandro|Don Alessandro]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro|muzakere]]) 15:19, 2026 s. sentâbrniñ 23 (UTC) ::Qazantatarcada Bağçasaray - Бакчасарай, Багчасарай degil ve başqırtçada - Баҡсаhарай, БаFчасарай degil. [[Qullanıcı:ČarnaruskiVoin|ČarnaruskiVoin]] ([[Qullanıcı muzakeresi:ČarnaruskiVoin|muzakere]]) 15:57, 2026 s. sentâbrniñ 23 (UTC) :::@[[Qullanıcı:ČarnaruskiVoin|ČarnaruskiVoin]] ya men de onı aytam. Aynı mantıqqa köre, ''Qan Oozi'' ya da ''Kök-Suu Oozı'' kibi adlarnı da ''Qan Ağzı'', ''Köksuv Ağzi'' dep yazmaq kerektir. [[Qullanıcı:Comp1089|Comp1089]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Comp1089|muzakere]]) 16:40, 2026 s. sentâbrniñ 23 (UTC) == О восстановлении статьи [[Boris Perçatkin]] == Здравствуйте. Стюард Johannnes89 удалил эту статью как некорректный машинный перевод, но на самом деле этот перевод редактировал {{u|Хтосьці}}. Прошу посмотреть удалённую версию статьи, оценить, в достаточной ли мере переработан текст, и если текст статьи будет сочтён переработанным в достаточной мере, восстановить эту статью. [[Qullanıcı:Asorev|Asorev]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Asorev|muzakere]]) 19:47, 2026 s. oktâbrniñ 8 (UTC) :(Если что, мой крымскотатарский недостаточно хорош, чтобы на меня ориентироваться 😅 Я могу исправить очевидные поверхностные проблемы, но не замечу чего-то более сложного) [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 20:20, 2026 s. oktâbrniñ 8 (UTC) ::@[[Qullanıcı:Asorev|Asorev]] that's exactly the issue. You keep interpreting users making small edits to the article as "someone reviewed my article" – that's simply not what you can expect on most wikis. That's what many users pointed out at [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Using AI to Translate Wikipedia Articles]] about your table and precisely the reason why I proceeded to delete the article across small wikis as a result of that discussion. As proven by other users already [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Miscellaneous#c-JavaHurricane-20261003134000-JavaHurricane-20261001094400] your AI is clearly not suitable to create unreviewed translations for 100+ languages – especially given that you don't even make it transparent to local wikis that it's an AI translation which is an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/]. You also keep forgetting to mention that many admins on large wikis also decided to delete the article [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q122828312&action=history&date-range-to=&tagfilter=client-automatic-update&offset=&limit=250]. [[Qullanıcı:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Johannnes89|muzakere]]) 16:54, 2026 s. oktâbrniñ 9 (UTC) :::-{I'd like to add that, having seen this table, I find it abhorrent and awful. '''This is experimentation on people without consent.''' Asorev, you're using Wikipedia communities, people like me, as guinea pigs for your experiments. This is unacceptable. I believe we're entitled to an apology.}- [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 20:11, 2026 s. oktâbrniñ 9 (UTC) ::::Administrators on four wikis (afwiki, azwiki, bawiki and ttwiki) reviewed the situation and made their own independent decisions to restore the article. [[Qullanıcı:Asorev|Asorev]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Asorev|muzakere]]) 04:23, 2026 s. oktâbrniñ 12 (UTC) : Во-первых, о таких экспериментах нужно предупреждать и просить кого-то из местных редакторов проверить перевод. : Во-вторых, я посмотрел изначальную версию и могу сказать, что качество перевода неплохое, но всё же не достаточно хорошее, чтобы постить это без вычитки. Главная проблема в том, что эта ИИшка переводит слегка с "турецким акцентом". То есть попадаются отдельные турецкие слова и элементы турецкой орфографии. [[Qullanıcı:Don Alessandro|Don Alessandro]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro|muzakere]]) 20:44, 2026 s. oktâbrniñ 9 (UTC) gxnwk9o3rd034gub1uviq0ttqawbj78 246089 246075 2026-10-12T08:57:07Z Хтосьці 13041 /* О восстановлении статьи Boris Perçatkin */ Cevap 246089 wikitext text/x-wiki {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="2" style="border: 1px solid #666666; background-color:#FFFFFF; border-left: 5px solid #666666; margin-bottom: 0.4em; margin-left: auto; margin-right: auto; width:80%" |- | style="font-size: 95%; text-align:left" |[[image:Gaim.svg|60px]] | style="font-size: 95%; text-align:left" | Eger maña bir beyanat yazsañız, oña mında, '''bu saifede''' cevap beririm. Eger men sizge bir beyanat yazsam, öz muzakere saifeñizde cevap beriñiz, onı daa bir qaç kün közeterim. <br><span class="plainlinks">'''[http://crh.wikipedia.org/w/index.php?title=Qullanıcı_muzakeresi:Don_Alessandro&action=edit&section=new yañı bir mevzu aç]'''<hr> -{If you leave me a message I will answer here}-, -{at '''this page'''. If I left a message on your talk page, please answere there, I'll be watching your talk for several days.}- <br><span class="plainlinks">'''[http://crh.wikipedia.org/w/index.php?title=Qullanıcı_muzakeresi:Don_Alessandro&action=edit&section=-new -{start a new topic}-]'''<br></span> |} == Arhiv == * '''[[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro/Arhiv 1|Arhiv 2008]]''' * '''[[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro/Arhiv 2|Arhiv 2009]]''' * '''[[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro/Arhiv 3|Arhiv 2010-2016]]''' * '''[[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro/Arhiv 4|Arhiv 2016-2025]]''' == Lütfen, bir luğat tevsiye etiñiz == Selâm! Menim añlatmasız yoq olmam içün afu etiñiz. Menim sualim bar: İnternette yahşı qırımtatar luğatları barmı? Evelleri Alem-i medeniye saytındaki luğatnı qullandım, lâkin şimdi bu sayt işlemey. Belki başqa yahşı bir luğat bar? [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 20:39, 2026 s. martnıñ 22 (UTC) : A.S. Qaytqanıñızğa çoq memnünim. :* https://lugat.diyar.im/ :* https://ana-yurt.com/qrt/lugat :Alem-i Medeniyedeki kibi tolu degil, amma bulardan daa yahşısını bilmeyim. [[Qullanıcı:Don Alessandro|Don Alessandro]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro|muzakere]]) 11:56, 2026 s. martnıñ 24 (UTC) == -{Presumably}- ve -{possibly}- aqqında bir sual == Selâm! Men sizge mında qırımtatar tili aqqında sualler bermege mümkünmi? (Eger bu eyi yer olmasa, belki, men [[Vikipediya:Meydan]]da suallerim yazmağa mümkün 🤔) Eger mümkün olsa: İngliz tilinden -{“presumably” ([[wikidata:Q18122778|Q18122778]], «предположительно»,}- «büyük ihtimallıq olğan»; meselâ [[Hristofor Kolumb]]nıñ doğğan yeri) ve -{“possibly” ([[wikidata:Q30230067|Q30230067]], «возможно»,}- «bazı ihtimallıq olğan»; meselâ [[Canike]]niñ doğğan yeri) sözleri nasıl tecime etmeli? Ekisiniñ manası — “belki, ğaliba, ihtimal”. Farqnı nasıl köstermeli? [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 12:13, 2026 s. aprelniñ 7 (UTC) :A.S. Men şöyle der edim: :* presumably - ğaliba (считаем, что скорее всего всё именно так) :* possibly - belki (просто допускаем такую возможность, не обязательно сами при этом склоняемся к этой версии) :[[Qullanıcı:Don Alessandro|Don Alessandro]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro|muzakere]]) 13:00, 2026 s. avgustnıñ 9 (UTC) == Samir Nagizadeh == Почему вы удалили статью Hello [[Samir Nagizadeh]]? == Rayon ve köy adları == Selâm aleyküm, Alessandro bey! Altay Cumhuriyetindeki [[Ust-Koksa]]nı "Köksuv Ağzı" dep yazsaq, olmazmı? Altaycası öyle eken. Ya [[Çişme rayonı]]nı Ç'''e'''şme dep yazsaq, ne olur? [[Qullanıcı:Comp1089|Comp1089]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Comp1089|muzakere]]) 14:38, 2026 s. sentâbrniñ 23 (UTC) : A.S. Doğrusını aytsam, men şimdiki ketişatnı yani [[User:ČarnaruskiVoin|ČarnaruskiVoin]]niñ qabul ettirmege tırışqan adlarnı tercime etüv praktikasını begenmeyim. Umumiy bir adetke köre hususiy adlar tercime etilmey. Yani maqsadımız bir isimni tercime etmek degil de, asıl fonetikasına mümkün olğanı qadar yaqın qırımtatar elifbesinen transliteratsiya etmektir. İşte, Күмертау - Kömürdağ degil, Kömürtav da degil, '''Kümertav''' ve ya '''Kümirtav'''dır; Аҡкүҙ - Aqköz degil, '''Aqküz'''dir; Шишмә - Çişme/Çeşme degil, '''Şişme'''dir. [[Qullanıcı:Don Alessandro|Don Alessandro]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro|muzakere]]) 15:19, 2026 s. sentâbrniñ 23 (UTC) ::Qazantatarcada Bağçasaray - Бакчасарай, Багчасарай degil ve başqırtçada - Баҡсаhарай, БаFчасарай degil. [[Qullanıcı:ČarnaruskiVoin|ČarnaruskiVoin]] ([[Qullanıcı muzakeresi:ČarnaruskiVoin|muzakere]]) 15:57, 2026 s. sentâbrniñ 23 (UTC) :::@[[Qullanıcı:ČarnaruskiVoin|ČarnaruskiVoin]] ya men de onı aytam. Aynı mantıqqa köre, ''Qan Oozi'' ya da ''Kök-Suu Oozı'' kibi adlarnı da ''Qan Ağzı'', ''Köksuv Ağzi'' dep yazmaq kerektir. [[Qullanıcı:Comp1089|Comp1089]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Comp1089|muzakere]]) 16:40, 2026 s. sentâbrniñ 23 (UTC) == О восстановлении статьи [[Boris Perçatkin]] == Здравствуйте. Стюард Johannnes89 удалил эту статью как некорректный машинный перевод, но на самом деле этот перевод редактировал {{u|Хтосьці}}. Прошу посмотреть удалённую версию статьи, оценить, в достаточной ли мере переработан текст, и если текст статьи будет сочтён переработанным в достаточной мере, восстановить эту статью. [[Qullanıcı:Asorev|Asorev]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Asorev|muzakere]]) 19:47, 2026 s. oktâbrniñ 8 (UTC) :(Если что, мой крымскотатарский недостаточно хорош, чтобы на меня ориентироваться 😅 Я могу исправить очевидные поверхностные проблемы, но не замечу чего-то более сложного) [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 20:20, 2026 s. oktâbrniñ 8 (UTC) ::@[[Qullanıcı:Asorev|Asorev]] that's exactly the issue. You keep interpreting users making small edits to the article as "someone reviewed my article" – that's simply not what you can expect on most wikis. That's what many users pointed out at [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Using AI to Translate Wikipedia Articles]] about your table and precisely the reason why I proceeded to delete the article across small wikis as a result of that discussion. As proven by other users already [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Miscellaneous#c-JavaHurricane-20261003134000-JavaHurricane-20261001094400] your AI is clearly not suitable to create unreviewed translations for 100+ languages – especially given that you don't even make it transparent to local wikis that it's an AI translation which is an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/]. You also keep forgetting to mention that many admins on large wikis also decided to delete the article [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q122828312&action=history&date-range-to=&tagfilter=client-automatic-update&offset=&limit=250]. [[Qullanıcı:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Johannnes89|muzakere]]) 16:54, 2026 s. oktâbrniñ 9 (UTC) :::-{I'd like to add that, having seen this table, I find it abhorrent and awful. '''This is experimentation on people without consent.''' Asorev, you're using Wikipedia communities, people like me, as guinea pigs for your experiments. This is unacceptable. I believe we're entitled to an apology.}- [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 20:11, 2026 s. oktâbrniñ 9 (UTC) ::::Administrators on four wikis (afwiki, azwiki, bawiki and ttwiki) reviewed the situation and made their own independent decisions to restore the article. [[Qullanıcı:Asorev|Asorev]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Asorev|muzakere]]) 04:23, 2026 s. oktâbrniñ 12 (UTC) :::::-{This doesn’t matter. The damage to the trust you’ve done is so big that it can’t be justified by the fact this article ended up incorporated by some wikis.}- :::::-{Now, when we see new contributors, we will not thing “maybe they’re just learning, let’s support them, they will learn something eventually”, we’ll remember this incident and it will make us less likely to support newcomers (“it’s probably AI, no point in fixing it, let’s just stick}- <code><nowiki>{{</nowiki>[[Şablon:delete|-{delete}-]]|avtomatik tercimege oşağan metin<nowiki>}}</nowiki></code>-{” and call it a day).}- :::::-{Your experiment was not on AI. Your experiment was on '''communities''': how the community reacts. And this is very unethical to experiment on people. You treat us as data points without giving us a way to provide context context, negating our agency and dignity.}- :::::-{Wikipedia is about community. If you want an AI-first encyclopedia without concerns for ethics, Grokpedia exists. Wikipedia is, first and foremost, community-edited, and actions like yours destroy the community. You destroy the underlying trust.}- :::::-{It’s sad that you don’t understand how awful your actions are.}- [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 08:57, 2026 s. oktâbrniñ 12 (UTC) : Во-первых, о таких экспериментах нужно предупреждать и просить кого-то из местных редакторов проверить перевод. : Во-вторых, я посмотрел изначальную версию и могу сказать, что качество перевода неплохое, но всё же не достаточно хорошее, чтобы постить это без вычитки. Главная проблема в том, что эта ИИшка переводит слегка с "турецким акцентом". То есть попадаются отдельные турецкие слова и элементы турецкой орфографии. [[Qullanıcı:Don Alessandro|Don Alessandro]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro|muzakere]]) 20:44, 2026 s. oktâbrniñ 9 (UTC) 95zv72kz5ac9885aic8q5b41tuahn9d 1880 0 14815 246061 125169 2026-10-11T20:19:22Z Sultantepenn 70211 Dogumlar ile Olumler 246061 wikitext text/x-wiki '''1880 senesi''' — [[XIX asır]]nıñ bir senesi. == Vaqialar == *Aprel 18 - [[Vilyam Evart Gladsıton]] [[Büyük Britaniya|Britaniya]] saylavlarında [[Bencamin Disreyli]] yeñdi ve baş nazir oldı. *Noyabr 2 - [[Ceyms Garfild]] [[Amerika Qoşma Ştatları|A.Q.Ş]] saylavlarında [[Uinfild Henkok|Uinfild Henkoknı]] yeñdi ve prezident oldı. == Doğumlar == *Yanvar 10 - [[Manuel Azanya]] *Yanvar 26 - [[Doglas MekArtır]] *Fevral 10 - [[Cesi Vinsent]] *Fevral 19 - [[Alvaro Obregon]] *Fevral 22 - [[Frigyez Riyz]] *Aprel 10 - [[Muhammed Nadir Şah]] *İyün 6 - [[Vilyam Tomas Kozgıreyv]] *İyün 11 - [[Cenet Rankin]] *İyün 15 - [[Osami Nagano]] *İyün 27 - [[Helın Kelır]] *İyül 26 - [[Volodımır Vınıçenko]] *Avgust 31 - [[Vilhelmina]] *Dekabr 3 - [[Fedor Van Bok]] *Dekabr 31 - [[Corc Marşıl]] == Ölümler == *Noyabr 11 - [[Ned Keli]] [[Kategoriya:1880 senesi| ]] [[Kategoriya:XIX asır]] gzlwsh9jq9ynf8xgklvgyq3kdwhr3pr Petro Grıgorenko 0 30097 246090 180078 2026-10-12T09:28:58Z Don Alessandro 1 246090 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Petro Grıgorenko''' ({{lang-uk|Петро Григорович Григоренко}}; 1907 oktâbr 16, Borısivka, [[Berdânsk qazası]], [[Tavriya guberniyası]] — 1987 fevral 21, [[Nyu York]]) — [[ukrain]] asıllı [[sovet]] askeriy müendisi, [[general-mayor]], [[dissident]] ve insan aqları qoruyıcısı. O, [[Qırımtatarlar|qırımtatar halqınıñ]] sürgünlikten [[Qırım]]ğa qaytuv aqqını ve başqa sürgün etilgen halqlarnıñ aqlarını faal surette qorçalağan.<ref name="ieu">{{cite web|url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CG%5CR%5CGrigorenkoPetro.htm|title=-{Grigorenko, Petro}-|publisher=-{Encyclopedia of Ukraine}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref><ref name="ppu">{{cite web|url=https://ppu.gov.ua/en/press-center/16-zhovtnia-den-narodzhennia-petra-hryhorenka/|title=-{October 16 — Petro Hryhorenko’s Birthday}-|publisher=-{Mission of the President of Ukraine in the Autonomous Republic of Crimea}-|date=2025-10-16|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1964 senesi siyasiy faaliyeti sebebinden tevqif etildi, general-mayor rutbesi, askeriy mukâfatları ve devlet imtiyazlarından marum etildi. Sovet akimiyeti onı apishanelerde ve lagerlerde tuttı, ayrıca mecburiy tarzda mahsus aqıl hastahanelerinde tedavi ettirdi. 1977 senesi tedavi içün [[ABD]]-ge ketti; 1978 senesi sovet vatandaşlığından marum etilgeni içün memleketine qaytıp olamadı. Petro Grıgorenko [[Nyu York]]ta vefat etti ve [[Nyu Cersi]] ştatındaki Saut Baund Bruk ukrain mezarlığında defin etildi.<ref name="ieu" /> == Tercimeiyal == === Yaşlığı ve tasili === Petro Grıgorenko, 1907 senesi oktâbrniñ 16-sında Borısivka köyünde (bugünki [[Ukraina]]nıñ [[Zaporijjâ vilâyeti]], [[Berdânsk rayonı]]) köylü qorantasında doğdı. Çilengir, ocaqçı, vagon bağlayıcı ve [[Yuzovka]] demiryol deposında maşinist yardımcısı olaraq çalıştı. İşçi yaşlar mektebinde ve çağına yetmegen uquq bozucılar içün qurulğan bala şeerçiginde de vazife yaptı. 1922 senesi doğğan köyünde [[komsomol]] teşkilâtını qurmağa yardım etti. 1927 senesi [[Şuralar Birligi Kommunist Fırqası|Kommunist fırqasına]] kirdi, 1929–1931 seneleri Ukraina komsomolınıñ Merkeziy Komiteti azası oldı. 1929 senesi işçi fakultetini bitirdi ve 1929–1931 seneleri [[Harkiv tehnologiya institutı]]nıñ qurucılıq fakultetinde oqudı. === Askeriy karyerası === 1931–1934 seneleri Moskvadaki [[Arbiy müendislik akademiyası]]nda, 1937–1939 seneleri ise [[Baş ştab akademiyası]]nda tasil aldı. 1934–1937 seneleri Belarus arbiy bölgesinde hızmet etti; 1936–1937 seneleri 52-nci ayrı müendis batalyonınıñ komandanı edi.<ref name="ieu" /> 1939 senesi [[Uzaq Şarq]]ta [[Halhin Gol]] cenklerinde iştirak etti ve yaralandı. 1942–1943 seneleri 18-inci ayrı atıcılar brigadasına komandanlıq etti. 1943 senesiniñ soñunda sovet-alman cebesine yollandı. 1944 senesi fevral ayında ağır yaralanıp tedavige çıqtı, aynı yıl avgust 3 künü Dörtünci Ukrain cebesindeki 8-inci atıcılar diviziyasınıñ ştab reisi tayin etildi. Karpatlardaki cenklerde iştirak etti ve 1945 senesi fevral ayında [[polkovnik]] rutbesini aldı. Cenkten soñ, 1945–1961 seneleri [[Frunze arbiy akademiyası]]nda ders berdi ve ilmiy iş yaptı. Askeriy kibernetika kafedrasınıñ reberi oldı; 1959 senesi general-mayor rutbesini aldı.<ref>{{cite web|url=https://esu.com.ua/article-27098|title=-{Григоренко Петро Григорович}-|publisher=-{Енциклопедія сучасної України}-|accessdate=2026-10-12|language=uk}}</ref> === Dissidentlik ve insan aqlarını qorçalav faaliyeti === 1961 senesi sentâbr 7 künü Moskvadaki rayon fırqa konferentsiyasında çıqış yapıp, saylavlarnı demokratikleştirmege, reberlerni halq ögünde mesül tutmağa ve fırqa imtiyazlarını yoq etmege çağırdı. Bundan soñ akademiyadaki vazifesinden azat etilip Uzaq Şarqqa yollandı, daa soñra ise faal askeriy hızmetten çıqarıldı.<ref name="ieu" /> 1963 senesi Moskvada gizli «Leninizmni tiklemek içün küreş birligi»ni teşkil etti. Birlikke oğulları ve bir qaç arqadaşı da kirdi. Grıgorenko sovet idaresiniñ bürokratlaşuvını ve siyasiy taqiplerini tenqit etken bildirilerni yazıp tarqattı. 1964 senesi fevral ayında tevqif etildi. Mahkeme-psihiatriya ekspertizası onı aqıl hastası ilân etti ve o, 1964–1965 seneleri mahsus aqıl hastahanesinde mecburiy tedavide tutuldı. 1969 senesi qırımtatar faallerini qorçalamaq içün Taşkentke barğanında kene tevqif etildi; 1970–1974 seneleri mahsus aqıl hastahanesinde tutulmağa devam etti.<ref name="khpg">{{cite web|url=https://museum.khpg.org/en/1193438393|title=-{Grigorenko, Petro Hryhorovych}-|publisher=-{Kharkiv Human Rights Protection Group}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Grıgorenko qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesini cinayet olaraq tanıdı ve olarnıñ Qırımğa qaytuv aqqını açıq qorçaladı. 1976 senesi [[Ukraina Helsinki gruppası]]nıñ esasçılarından biri oldı ve onı [[Moskva Helsinki gruppası]]nda temsil etti.<ref name="ieu" /><ref name="ppu" /> 1977 senesi noyabr ayında ömür arqadaşı Zinaidanen beraber tedavi içün ABD-ge bardı. 1978 senesi fevral ayında, olar ABD-de bulunğan vaqıtta, sovet vatandaşlığından marum etildi. Grıgorenko sürgünlikte de insan aqlarını qorçalav faaliyetini devam ettirdi. == Ailesi == Birinci evliliginden Anatoliy ve Viktor adlı oğulları bar edi. 1943 senesi Zinaida Yegorovanen evlendi. Zinaidanıñ Oleg oğlu da bu qorantada östi; olar Georgiyni evlâtlıqqa aldılar, ortaq oğlu Andrey doğdı. Andrey Grıgorenko da insan aqlarını qorçalav areketinde iştirak etti.<ref>{{cite web|url=https://archivesspace.amherst.edu/repositories/3/resources/635|title=-{Petro and Zinaida Grigorenko Family Papers}-|publisher=-{Amherst College Archives & Special Collections}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> [[Fayl:Coin_of_Ukraine_Hryhorenko_r.jpg|thumb|Petro Grıgorenko hatırasına çıqarılğan Ukraina parası]] == Mukâfatları == * Ukraina Prezidentiniñ «Cesürlik içün» I derece ordeni (1997, ölüminden soñ) — insan aqlarını qorçalağanda köstergen cesürligi ve fedakârlığı, insan aqları areketindeki faal iştirakı içün berildi.<ref>{{cite web|url=https://docs.dtkt.ua/doc/1155/97|title=-{Про нагородження відзнакою Президента України — орденом «За мужність»}-|date=1997-10-17|accessdate=2026-10-12|language=uk}}</ref> == Edebiy mirası == * Мысли сумасшедшего: Избранные письма и выступления Петра Григорьевича Григоренко.&nbsp;— [[Amsterdam|Амстердам]]: Фонд имени Герцена, 1973.&nbsp;— 333 с. (рос.) * [https://diasporiana.org.ua/ideologiya/grygorenko-p-sbornyk-statej/ Сборник статей]. Нью-Йорк: Хроника, 1977.&nbsp;— 121 с. (рос.) * [http://www.lib.ru/POLITOLOG/GRIGORENKO/podpol.txt В подполье можно встретить только крыс…]&nbsp;— [[Nyu York|Нью-Йорк]]: Детинец, 1981 (переиздание: {{М.}}: Звенья, 1997). (рос.) * Генерал Петро Григоренко: Спогади, статті, матеріали / Упоряд. та передм. О. Обертаса.&nbsp;— К.: Смолоскип, 2008.&nbsp;— 832 с. * ''Григоренко П''. Спогади.&nbsp;— К.: Україна, 2007.&nbsp;— 664 с. == İhtarlar == {{Reflist|2}} == Edebiyat ve menbalar == * ''Зайцев Ю. Д.'' [http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Grygorenko_P Григоренко Петро Григорович] // Енциклопедія історії України&nbsp;: у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін.; Інститут історії України НАН України.&nbsp;— К.: Наукова думка, 2004.&nbsp;— Т. 2: Г—Д.&nbsp;— С. 198.&nbsp;— 518 с.: іл.&nbsp;— <nowiki>ISBN 966-00-0405-2</nowiki>. * ''В. І. Головченко''. Григоренко Петро Григорович // Українська дипломатична енциклопедія: У 2-х т. / Редкол.: Л. В. Губерський (голова) та ін.&nbsp;— К.: Знання України, 2004.&nbsp;— Т. 1.&nbsp;— 760 с. ISBN 966-316-039-X. * ''С. Набок''. Григоренко Петро Григорович // Політична енциклопедія. Редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.&nbsp;— К.: Парламентське видавництво, 2011.&nbsp;— С. 157. ISBN 978-966-611-818-2. * Коротенко А. І., Герасимова Г. П. Григоренко Петро Григорович // Енциклопедія сучасної України: у 30 т. / ред. кол. І. М. Дзюба [та ін.]; НАН України, НТШ.&nbsp;— К.: Інститут енциклопедичних досліджень НАН України, 2001–2020.&nbsp;— 10 000 прим.&nbsp;— <nowiki>ISBN 944-02-3354-X</nowiki>. * {{Книга|автор=Зубарєв Д., Кузовкін Г.|том=1|isbn=966-8919-09-2|тираж=1500|ref=Міжнародний біоґрафічний словник дисидентів}} * [https://web.archive.org/web/20121213064937/http://expres.ua/main/2012/11/08/76659 ''Львова Ірина''. Бунтар, батько української демократії. //] Експрес.&nbsp;— 2012.&nbsp;— 1–8 листоп.&nbsp;— С. 19. * ''Зінкевич О''. Григоренко Петро // Енциклопедія української діяспори / Гол. ред. В. Маркусь, співред. Д. Маркусь.&nbsp;— Нью-Йорк; Чикаго, 2009.&nbsp;— Кн. 1.&nbsp;— С. 182. * [http://www.day.kiev.ua/189572/ Газета «День».&nbsp;— 2007.&nbsp;— 13 жовт.] * [http://museum-ukraine.org.ua/index.php?go=News&in=view&id=19322/ Газета «Музеї України»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20120309191718/http://museum-ukraine.org.ua/index.php?go=News&in=view&id=19322%2F|date=2012-03-09}} * [https://web.archive.org/web/20120610065755/http://www.memo.ru/history/diss/books/grightml/index.htm ''Петро Григоренко''. В подполье можно встретить только крыс.] (рос.) * Українська діаспора: літературні постаті, твори, біобібліографічні відомості / Упоряд. В. А. Просалової.&nbsp;— Донецьк: Східний видавничий дім, 2012.&nbsp;— 516 с. {{DEFAULTSORT:Grıgorenko, Petro}} [[Kategoriya:Aq qorçalayıcılar]] [[Kategoriya:Ukraina adamları]] [[Kategoriya:1987 senesinde ölgenler]] [[Kategoriya:1907 senesinde doğğanlar]] o0s1mln8do1rnqxycaw2trj16s8jwkq İbn Sina 0 30274 246093 160154 2026-10-12T09:35:08Z Don Alessandro 1 246093 wikitext text/x-wiki {{Kişi}}  '''Abu Ali el-Huseyn ibn Abdullah ibn Sina''', Ğarp dünyasında '''Avitsenna''' adınen belli ({{lang-ar|أبو علي الحسين بن عبد الله بن سينا}}, {{lang-la|Avicenna}}; qararnen 980, [[Afşana]] — 1037, [[Hemedan]]) — [[acem]] asıllı felsefeci, ekim ve çoq saalı alim. İslâm dünyasınıñ eñ tesirli felsefecilerinden ve tibbiyet tarihınıñ belli şahıslarından biri sayıla.<ref name="sep">{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/ibn-sina/|title=-{Ibn Sina [Avicenna]}-|publisher=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> İbn Sinağa yüzlerce eser nisbet etile, amma olarnıñ bir qısmınıñ müellifligi şübeli. Zemaneviy tetqiqatçılar şeksiz olaraq İbn Sinağa ait eserlerniñ sayısını yüzden az dep köstereler.<ref name="sep" /> Eñ belli eserleri — mantıq, tabiat fenleri, riyaziyat ve metafizikanı qapsağan «[[Şifa kitabı]]» ve beş cıltlıq «[[Tibbiyet qanunı]]»dır. «Tibbiyet qanunı»nıñ latin tercimesi Avropa universitetlerinde XVII asırğa qadar ders kitabı olaraq qullanıldı.<ref name="loccanon">{{cite web|url=https://www.loc.gov/item/2021667330/|title=-{The Canon of Medicine}-|publisher=-{Library of Congress}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> İbn Sina ömrüniñ çeşit devirlerinde ekim, devlet memurı, siyasiy keñeşçi ve vezir olaraq hızmet etti. == Tercimeial == === Doğğan yeri ve ilk yılları === İbn Sina, X asırnıñ soñlarına doğru — ananeviy tarihqa köre, 980 senesi — [[Buhara]]dan uzaq olmağan Afşana köyünde doğdı. Babası [[Balh]]tan edi ve [[Samaniy devleti]]nde Harmaytan bölgesini idare etken memur olaraq çalıştı. İbn Sina küçük olğanda qorantası Buharağa köçti. O devirde Buhara [[Samaniyler]] devletiniñ paytahtı, ilim ve medeniyet merkezlerinden biri edi.<ref name="iranica">{{cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/avicenna-ii/|title=-{Avicenna ii. Biography}-|publisher=-{Encyclopaedia Iranica}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Babası ve ağası ismailiy fikirlerinen meraqlana ediler, amma İbn Sinanıñ özü bu talimatqa qoşulmağanı qayd etile.<ref name="iranica" /> === Tasiliniñ başlanuvı === İlk tasili ile babası oğraştı ve oña hususiy ocalar tuttı. İbn Sina yaşlığında [[Quran]]nı ezberledi, ind esabını ögrendi, İsmail ez-Zahid adlı ocadan [[fıqıh]] dersleri aldı. Soñra babasınıñ evinde yaşağan Abu Abdullah en-Natiliden mantıq ve felsefe ögrendi. En-Natili ile [[Tirli Porfiriy|Porfiriy]]niñ «İsaguci» eserini, [[Evklid]]niñ geometriyasını ve [[Klavdiy Ptolemey|Ptolemey]]niñ «-{Almagest}-»ini oqudı. Bir vaqıttan soñ ocaları onıñ suallerine cevap berip olamağanı içün, İbn Sina mustaqil oqumağa keçti. [[Aristotel]]niñ «Metafizika»sını añlamaqda zorlanğanı, amma [[El-Farabi]]niñ bu eser aqqındaki izaatını oquğandan soñ mevzunı añlağanı tercimeialında añlatıla. İbn Sina tibbiyetni de genç yaşında ögrene başladı. Qararnen on yedi yaşında Samaniy ükümdarı Nuh ibn Mansurnı tedavi etti. Bu muvafaqiyetten soñ oña saray kitaphanesinden faydalanmağa izin berildi; anda qadimiy yunan ve islâm alimleriniñ eserlerini oqudı.<ref name="sep" /> === Karyerası ve soñ yılları === Samaniyler devleti 999 senesi yıqılğandan soñ İbn Sina Buharanı terk etti. [[Ürgenç]], [[Cürcan]], [[Rey]], [[Hemedan]] ve [[İsfahan]] şeerlerinde yaşadı. Çeşit ükümdarlarnıñ saraylarında ekim ve siyasiy keñeşçi olaraq çalıştı; Hemedanda vezir vazifesine de tayinlendi.<ref name="sep" /> Ömrüniñ soñki yıllarını İsfahanda Alâüddevleniñ sarayında keçirdi. Mında «Şifa kitabı»nı tamamladı ve bir çoq başqa eser yazdı. 1037 senesi Hemedanda vefat etti ve aynı şeerde defin etildi.<ref name="sep" /> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Alimler]] [[Kategoriya:Özbekistan adamları]] [[Kategoriya:Tacikistan adamları]] [[Kategoriya:İran adamları]] 61sa9ermcya2e767npd05g44p554vxq Gustav Maler 0 30289 246040 160050 2026-10-11T17:24:06Z Don Alessandro 1 246040 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Gustav Maler''' ({{lang-de|Gustav Mahler}}; 1860 iyül 7, [[Kalişte]], [[Bogemiya]], [[Avstriya imperiyası]] — 1911 mayıs 18, [[Viyana]], [[Avstriya-Macarıstan]]) — [[avstriya]]lı bestekâr, opera ve simfonik orkestr dirijorıdır. Keç romantizm ile XX asır modernizmi arasında bağ qurğan eñ müim bestekârlardan biri sayıla.<ref name="man">[https://mahlerfoundation.org/mahler/the-man/ -{Mahler Foundation: The Man}-]</ref> == İlk yılları == Maler almanca laf etken [[yeudiy]] qorantasında doğdı ve on dört balanıñ ekincisi edi. Babası Bernhard meyhane saibi, anası Mariya German ise ev bikesi edi. Qoranta Gustav doğğanından bir qaç ay soñ [[Yiglava]] şeerine köçti. Anda askeriy orkestrler ve halq yırları balanıñ muzıkağa merağını oyattı.<ref name="biography">[https://www.gustav-mahler.org/archiv/veranstaltungsprogramme/v-015/V-015-002718.pdf -{International Gustav Mahler Society: Gustav Mahler, 1860–1911}-]</ref> Maler altı yaşında fortepiano çalmağa başladı, on yaşında ise halq ögünde ilk kontsertini berdi. 1875 senesi [[Viyana konservatoriyası]]na kirdi ve anda fortepiano, garmoniya ve kompozitsiya ögrendi. Gençliginden itibaren bestekârlıqnen beraber dirijorlıq yaptı.<ref name="chronology">[https://mahlerfoundation.org/mahler/chronology/ -{Mahler Foundation: Chronology}-]</ref> == Dirijorlığı ve qorantası == Maler [[Kassel]], [[Praga]], [[Lâyptsig]], [[Budapeşt]] ve [[Hamburg]] opera teatrlerinde çalıştı. 1897 senesi [[katolik]] dinini qabul etti ve aynı yıl [[Viyana]] Saray operasınıñ baş dirijorı ve müdiri olaraq tayinlendi. 1897–1907 seneleri teatrniñ repertuarında, sana tertibinde ve icra seviyesinde müim islâatlar yaptı.<ref name="religion">[https://mahlerfoundation.org/mahler/the-man/religion/ -{Mahler Foundation: Religion}-]</ref> 1902 senesi Alma Şindler ile evlendi. Olarnıñ Mariya Anna ve Anna adlı eki qızı oldı. Büyük qızı Mariya Anna 1907 senesi difteriyadan vefat etti. Aynı yıl Malerniñ yürek hastalığı tapıldı ve o Viyana operasındaki vazifesinden ketti. Soñki yıllarında [[Nyu York]] -{Metropolitan Opera}- teatrinde ve Nyu York filarmonik orkestrinde dirijorlıq etti.<ref name="family">[https://mahlerfoundation.org/gt-member/gustav-mahler/ -{Mahler Foundation: Gustav Mahler}-]</ref> == Yaratıcılığı == Malerniñ muzıka mirası esasen büyük simfoniyalar ve orkestrnen icra etilgen yırlardan ibarettir. O, doquz tamamlanğan simfoniya yazdı; onuncı simfoniyası ise taslaq şeklinde qaldı. «Yer yırı» (-{Das Lied von der Erde}-), «Yolcunıñ yırları» (-{Lieder eines fahrenden Gesellen}-) ve «Ölgen balalar aqqında yırlar» (-{Kindertotenlieder}-) onıñ eñ belli vokal eserleri arasındadır.<ref name="works">[https://www.gustav-mahler.org/en/research/catalogue-of-works/introduction -{International Gustav Mahler Society: Catalogue of Works}-]</ref> Malerniñ eserleri XIX asır Avstriya-Almaniya simfonik ananelerini XX asır muzıka yañılıqlarınen birleştirdi. O, Ekinci Viyana mektebiniñ [[Arnold Şönberg]], [[Alban Berg]] ve [[Anton Vebern]] kibi bestekârlarına, soñraları ise [[Bencamin Britten]] ve [[Dmitriy Şostakoviç]] kibi bestekârlarğa tesir etti.<ref name="influence">[https://www.gustav-mahler.org/archiv/veranstaltungsprogramme/v-010/V-010-000202.pdf -{International Gustav Mahler Society: Mahler, Vienna and the Twentieth Century}-]</ref> Ayatında dirijor olaraq büyük şan-şüret qazansa da, eserleri ölüminden soñ, hususan 1960-lı senelerden başlap keniş kontsert repertuarına kirdi.<ref name="man"/> == Ölümi == Maler 1911 senesi Nyu Yorkta ağır hastalandı ve Viyanağa qayttı. Bakterial endokardit sebebinden 1911 senesi mayısnıñ 18-inde 50 yaşında vefat etti. Viyananıñ Grintsing mezarlığında, qızı Mariya Annanıñ yanında defin etildi.<ref name="health">[https://mahlerfoundation.org/mahler/the-man/health/ -{Mahler Foundation: Health}-]</ref><ref name="family"/> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Maler, Gustav}} [[Kategoriya:Bestekârlar]] [[Kategoriya:Avstriya adamları]] py89pfwftw7a6ncy62wnzfex2hwk58x Enriko Fermi 0 30292 246095 159980 2026-10-12T09:49:59Z Don Alessandro 1 246095 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Enriko Fermi''' ({{lang-it|Enrico Fermi}}; 1901 sentâbr 29, [[Roma]] — 1954 noyabr 28, [[Çikago]]) — [[italyan]] ve [[amerikalı]] [[fizika]]cı; nazariy ve deñeviy fizika, özek fizikası, [[elementar parçaçıq]]lar fizikası ve statistika mehanikası saalarındaki işlerinen belli. Fermi, [[Fermi–Dirak statistikası]]nı işlep çıqarğan alimlerden biri, beta dağılması nazariyesiniñ ve [[zayıf tesirleşüv]]ni añlatqan ilk nazariy modellerden biriniñ müellifi edi. O, [[neytron]]lar yardımınen özek reaktsiyalarını tetqiq etti ve yavaş neytronlarnıñ hususiyetlerini keşif etti. 1938 senesi neytronlarnen şavlelendirüv neticesinde yañı radioaktiv unsurlarnıñ peyda oluvını köstergeni ve yavaş neytronlar doğurğan özek reaktsiyalarını keşif etkeni içün fizika saasında [[Nobel mukâfatı]]nı aldı.<ref name="nobel">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1938/summary/|title=-{The Nobel Prize in Physics 1938}-|publisher=-{NobelPrize.org}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1942 senesi Fermi reberligindeki taqım Çikagoda dünyada ilk idare etilgen ve mustaqil devam etken [[özek zıncırlama reaktsiyası]]nı başlattı. Bu tecribe içün qurulğan -{Chicago Pile-1}- dünyanıñ birinci [[özek reaktorı]] sayıla. Fermi daa soñra [[Manhetten leyhası]]nda çalıştı.<ref name="uchicago">{{cite web|url=https://radiology.uchicago.edu/about/nuclear-age|title=-{The Nuclear Age}-|publisher=-{The University of Chicago}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> == Tercimeial == === Balalığı ve tasili === Enriko Fermi, 1901 senesi sentâbr 29 künü [[Roma]]da doğdı. Babası Alberto Fermi alâqa nazirliginiñ baş teftişçisi, anası İda de Gattis ise başlanğıç mektep ocası edi. Enriko qorantadaki üç balanıñ eñ küçügi edi.<ref name="nobelbio">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1938/fermi/biographical/|title=-{Enrico Fermi — Biographical}-|publisher=-{NobelPrize.org}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Enriko ağası Culionen beraber tehnikiy cihazlar yapmaqnen meraqlanğan edi. Culio 1915 senesi boğazında yapılğan küçük bir ameliyat sırasında vefat etti. Bu facia Enrikoğa ağır tesir etti; bundan soñ o, boş vaqtını esasen fizika ve riyaziyat kitaplarını oqumağa bağışladı. 1918 senesi [[Piza]]daki «-{Scuola Normale Superiore}-» mektebiniñ imtianlarını keçip stipendiya qazandı. [[Piza universiteti]]nde oqudı ve 1922 senesi fizikadan doktorlıq derecesini aldı.<ref name="nobelbio" /> === İlmiy faaliyeti === 1926 senesi Fermi, [[Pauli printsipi]]ne tabi olğan parçaçıqlarnıñ statistika qanunlarını işlep çıqardı; bu qanunlar soñradan [[Fermi–Dirak statistikası]] adını aldı, olarğa tabi olğan parçaçıqlar ise «fermionlar» dep adlandırıldı. 1927 senesi Roma universitetinde nazariy fizika professorı oldı. 1934 senesi beta dağılması nazariyesini teklif etti ve [[neytron]]larnen şavlelendirüv neticesinde çeşit unsurlarda özek deñişmeleri olğanını kösterdi. Aynı yıl [[yavaş neytronlar]]nıñ özek reaktsiyalarını daa tesirli doğurğanını keşif etti.<ref name="nobelbio" /> === Amerikaga köçüvi === Ferminiñ ömür arqadaşı Laura Kapon [[yeudiy]] qorantasından edi. 1938 senesi İtaliyada qabul etilgen ırqçı qanunlar bu qorantanı telükege qoydı. Fermi [[Nobel mukâfatı]]nı almaq içün [[Stokholm]]ğa barğandan soñ, ömür arqadaşı ve balalarınen beraber doğrudan [[ABD]]-ge köçti.<ref>{{cite web|url=https://guides.lib.uchicago.edu/c.php?g=298140&p=1988920|title=-{About Enrico Fermi}-|publisher=-{The University of Chicago Library}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> ABD-de başta [[Kolumbiya universiteti]]nde çalıştı, soñ [[Çikago]]daki Metallurgiya laboratoriyasında -{Chicago Pile-1}- reaktorınıñ quruluvına reberlik etti. 1944 senesi ABD vatandaşlığını aldı ve [[Los Alamos]]ta Manhetten leyhasına qoşuldı. Cenkten soñ [[Çikago universiteti]]nde professor olaraq çalıştı. Enriko Fermi 1954 senesi noyabr 28 künü Çikagoda vefat etti. == Mukâfatları == * Fizika saasında [[Nobel mukâfatı]] (1938). * [[Rumford mukâfatı]] (1953) — şavle nazariyesi ve özek energiyası tetqiqatları içün.<ref>{{cite web|url=https://www.amacad.org/about/prizes/rumford-prize|title=-{Rumford Prize}-|publisher=-{American Academy of Arts and Sciences}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Fermi, Enriko}} [[Kategoriya:Fizikacılar]] [[Kategoriya:İtaliya adamları]] [[Kategoriya:ABD adamları]] qvmifmtxfybeg9vvm7ajbcaaizu8s7v Hafız-ı Şirazi 0 30296 246039 160074 2026-10-11T17:18:12Z Don Alessandro 1 246039 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Hafız-ı Şirazi''' ({{lang-fa|حافظ شیرازی}}; tam adı '''Hace Şemseddin Muhammed Şirazi''', {{lang-fa|خواجه شمس‌الدین محمد}}; tahminen 1315 senesi, [[Şiraz]] — tahminen 1390 senesi, [[Şiraz]]) — [[fars]] lirik şairidir. Fars edebiyatı ve [[İran]] medeniyetiniñ eñ tesirli şairlerinden biri sayılır.<ref name="iranica">[https://www.iranicaonline.org/articles/hafez/ -{Encyclopaedia Iranica: Hafez}-]</ref> [[Fayl:Maghbareh_hafez.jpg|left|thumb|200x200px|Şiraz şeerinde Hafıznıñ dürbesi, 2005 senesi]] [[Fayl:Divan_von_Hafiz.jpg|thumb|273x273px|Hafıznıñ «Divan»ından miniatüra]] == Ayatı == Hafıznıñ ayatı, balalığı ve qorantası aqqında işançlı malümat azdır; onıñ aqqında soñki asırlarda yazılğan ikâyelerniñ bir qısmı rivayetlerge esaslana. O, [[Şiraz]]da doğdı ve ayatınıñ büyük qısmını bu şeerde keçirdi. Ananeviy diniy tasil alıp, arap tilini ve [[Quran]] ilimlerini ögrendi.<ref name="life">[https://www.iranicaonline.org/articles/hafez-ii/ -{Encyclopaedia Iranica: Hafez’s Life and Times}-]</ref> «Hafız» onıñ tahallüsidir ve Qurannı ezberden bilgen adam demektir. Şairniñ ayatında Şiraz bir qaç kere elden-elge keçti. Hafız yerli ükümdarlarnıñ saraylarınen bağlı olsa da, başqa memleketlerge uzun seyaatlar yapqanına dair işançlı deliller yoq.<ref name="life"/> == Yaratıcılığı == Hafıznıñ eserleri «Divan»da toplandı. Cıyıntınıñ esas qısmını [[ğazel]]ler teşkil ete. Şiirleriniñ baş mevzuları sevgi, şarap, maneviy qıdırışlar, ayatnıñ keçiciligi ve diniy ruyakârlıqnıñ tenqididir. Şarap ve sevgi obrazlarına dünyeviy em de [[tasavvuf]]iy mana berile bilir.<ref name="iranica"/> Hafıznıñ şiirleri fars tilindeki ananeviy muzıka, miniatüra ve üsnühatqa büyük tesir etti. İran medeniyetinde «Hafız falı» ananesi bar: adamlar bir mesele ya da müşküllik aqqında tüşünip, «Divan»nı tesadüfen açalar ve çıqqan şiirni talqin eteler.<ref name="iranica"/> == Ölümi ve hatırası == Hafız tahminen 1390 senesi Şirazda vefat etti ve Musalla bağında defin etildi. Onıñ mezarı üzerinde qurulğan Hafıziye mezar kompleksi İran edebiyatınıñ eñ belli ziyaret yerlerinden biridir.<ref name="tomb">[https://www.iranicaonline.org/articles/hafez-xiii/ -{Encyclopaedia Iranica: Hafez’s Tomb}-]</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Şairler]] [[Kategoriya:İran adamları]] 04j1r3mrl8fmc4fiwuzy8qfgollo20i Yohannes Gutenberg 0 30301 246096 160272 2026-10-12T09:57:51Z Don Alessandro 1 246096 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Yohannes Gutenberg''' ({{lang-de|Johannes Gutenberg}}; tolu adı '''Yohannes Gensflâyş tsur Lâden tsum Gutenberg''' ({{lang-de|Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg}}); qararnen 1400, [[Maynts]] — 1468 fevral 3, Maynts) — [[alman]] kitap basuv ustası, quyumcı ve icatkâr. Avropada areket etici metall literalar ile kitap basuv sistemasını işlep çıqqan şahıs olaraq tanıla.<ref name="locbio">{{cite web|url=https://guides.loc.gov/gutenberg/the-printer|title=-{Johannes Gutenberg (c.1400–1468)}-|publisher=-{Library of Congress}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Kitap basuvı Gutenbergten asırlar evel Şarqiy Asiyada peyda olğan edi. Gutenbergniñ esas yararlığı — areket etici metal literalarnı qalıpqa töküv, olarnı metin şeklinde tizüv ve basma tezyasınen basuv usullarını bir sistemağa birleştirip, Avropada kitaplarnı çoq nümünede tez çıqarmağa imkân yaratqanıdır.<ref name="locbio" /> Onıñ ustahanesinde 1450-li yıllarda basılğan 42 satırlıq [[Gutenberg İncili]], Ğarbiy Avropada areket etici metal literalarnen basılğan ilk büyük kitaplarnıñ biri ve matbaacılıq sanatınıñ belli nümüneleri arasındadır.<ref name="locbible">{{cite web|url=https://loc.gov/exhibits/bibles/the-gutenberg-bible.html|title=-{The Gutenberg Bible}-|publisher=-{Library of Congress}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> == Tercimeial == Gutenberg aqqındaki vesiqalı menbalar az olğanı içün, onıñ ayatınıñ çoq tafsilâtı belli degil. Doğğan yılı da tam tayin etilmegen; tetqiqatçılar onı adetince 1400 senesi civarında doğğan dep sayalar.<ref name="locbio" /> === Balalığı ve faaliyetiniñ başlanuvı === Yohannes Gutenberg, [[Maynts]] şeeriniñ asılzade qorantasında doğdı. Babası Frile Gensflâyş tsur Lâden tacir ve şeer asılzadelerinden biri, anası Elza Virih ise Mayntslı bir baqqalnıñ qızı edi. Ana-babası 1386 senesi evlendi.<ref name="mainz">{{cite web|url=https://www.gutenberg.de/en/zeit/gutenberg_mainz|title=-{Gutenberg and Mainz}-|publisher=-{Gutenberg.de, Landeshauptstadt Mainz}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> O devirde Maynts, [[Reyn]] boyundaki zengin ticaret merkezlerinden biri edi. Şeerniñ [[arhiyepiskop]]ı [[Muqaddes Roma imperiyası]]nıñ imperatorını saylav aqqı olğan nufuzlı prinslerden biri edi. Mayntsta asılzade qorantalar ile esnaf birlikleri arasında siyasiy çarpışmalar sıq ola edi. 1411 senesi bu çarpışmalar sebebinden Gutenbergniñ babası ve başqa bir çoq asılzade şeerni vaqtınca terk etmege mecbur oldı.<ref name="mainz" /> === Strasburg ve Maynts devri === Gutenbergniñ 1434 senesinden 1444 senesine qadar [[Strasburg]]da yaşağanı vesiqalarnen tasdıqlana. Mında o, taş cilâlav, quyumcılıq ve metaldan küzgü çerçiveleri yapuvnen oğraştı. 1430-lı yıllarnıñ soñunda onıñ gizli bir istisal leyhası üzerinde çalışqanı belli, amma bu leyhanıñ kitap basuvnen bağlı olğanı tam isbatlanmağan.<ref name="locbio" /><ref name="mainz" /> 1448 senesi Gutenberg Mayntsqa qayttı ve basmahane açmaq içün borc aldı. 1449 senesinden başlap tacir Yohann Fusttan ({{lang-de|Johann Fust}}) büyük miqdarda sermiya aldı. Bu para basma tezyasını, literalarnı ve başqa aletlerni azırlamaq içün qullanıldı. Gutenbergniñ ustahanesi 1452–1455 seneleri latin tilindeki [[İncil]]ni bastı. Er saifesinde çoqusı 42 satır olğanı içün bu neşirge «42 satırlıq İncil» dep aytıla. Kitapnıñ basılması qararnen 1455 senesiniñ soñunda tamamlandı.<ref name="locbible" /> 1455 senesi Fust borcnı qaytaruv meselesi sebebinden Gutenbergni makemege berdi. Makeme neticesinde İncil basılğan ustahane Fustnıñ idaresine keçti. Buna baqmadan, Gutenberg başqa bir ustahanede kitap basuv faaliyetini devam ettirdi.<ref name="locbio" /> 1465 senesi Maynts arhiyepiskopı Adolf fon Nassau Gutenbergni saray mensübi tayin etti ve oña ömürlik yardım berdi. Gutenberg 1468 senesi fevral 3 künü Mayntsta vefat etti. Aziz Frantsisk kilsesinde defin etildi, amma kilse ve mezarlıq soñradan yoq etilgeni içün qabri saqlanmadı.<ref name="mainz" /> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Gutenberg, Yohannes}} [[Kategoriya:İcatçılar]] [[Kategoriya:Almaniya adamları]] pg1mojhmiauwcwxffbl3510l1g5179p 246097 246096 2026-10-12T09:58:06Z Don Alessandro 1 246097 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Yohannes Gutenberg''' ({{lang-de|Johannes Gutenberg}}; tolu adı '''Yohannes Gensflâyş tsur Lâden tsum Gutenberg''' ({{lang-de|Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg}}); qararnen 1400, [[Maynts]] — 1468 fevral 3, Maynts) — [[alman]] kitap basuv ustası, quyumcı ve icatkâr. Avropada areket etici metall literalar ile kitap basuv sistemasını işlep çıqqan şahıs olaraq tanıla.<ref name="locbio">{{cite web|url=https://guides.loc.gov/gutenberg/the-printer|title=-{Johannes Gutenberg (c.1400–1468)}-|publisher=-{Library of Congress}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Kitap basuvı Gutenbergten asırlar evel Şarqiy Asiyada peyda olğan edi. Gutenbergniñ esas yararlığı — areket etici metal literalarnı qalıpqa töküv, olarnı metin şeklinde tizüv ve basma tezyasınen basuv usullarını bir sistemağa birleştirip, Avropada kitaplarnı çoq nümünede tez çıqarmağa imkân yaratqanıdır.<ref name="locbio" /> Onıñ ustahanesinde 1450-li yıllarda basılğan 42 satırlıq [[Gutenberg İncili]], Ğarbiy Avropada areket etici metal literalarnen basılğan ilk büyük kitaplarnıñ biri ve matbaacılıq sanatınıñ belli nümüneleri arasındadır.<ref name="locbible">{{cite web|url=https://loc.gov/exhibits/bibles/the-gutenberg-bible.html|title=-{The Gutenberg Bible}-|publisher=-{Library of Congress}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> == Tercimeial == Gutenberg aqqındaki vesiqalı menbalar az olğanı içün, onıñ ayatınıñ çoq tafsilâtı belli degil. Doğğan yılı da tam tayin etilmegen; tetqiqatçılar onı adetince 1400 senesi civarında doğğan dep sayalar.<ref name="locbio" /> === Balalığı ve faaliyetiniñ başlanuvı === Yohannes Gutenberg, [[Maynts]] şeeriniñ asılzade qorantasında doğdı. Babası Frile Gensflâyş tsur Lâden tacir ve şeer asılzadelerinden biri, anası Elza Virih ise Mayntslı bir baqqalnıñ qızı edi. Ana-babası 1386 senesi evlendi.<ref name="mainz">{{cite web|url=https://www.gutenberg.de/en/zeit/gutenberg_mainz|title=-{Gutenberg and Mainz}-|publisher=-{Gutenberg.de, Landeshauptstadt Mainz}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> O devirde Maynts, [[Reyn]] boyundaki zengin ticaret merkezlerinden biri edi. Şeerniñ [[arhiyepiskop]]ı [[Muqaddes Roma imperiyası]]nıñ imperatorını saylav aqqı olğan nufuzlı prinslerden biri edi. Mayntsta asılzade qorantalar ile esnaf birlikleri arasında siyasiy çarpışmalar sıq ola edi. 1411 senesi bu çarpışmalar sebebinden Gutenbergniñ babası ve başqa bir çoq asılzade şeerni vaqtınca terk etmege mecbur oldı.<ref name="mainz" /> === Strasburg ve Maynts devri === Gutenbergniñ 1434 senesinden 1444 senesine qadar [[Strasburg]]da yaşağanı vesiqalarnen tasdıqlana. Mında o, taş cilâlav, quyumcılıq ve metaldan küzgü çerçiveleri yapuvnen oğraştı. 1430-lı yıllarnıñ soñunda onıñ gizli bir istisal leyhası üzerinde çalışqanı belli, amma bu leyhanıñ kitap basuvnen bağlı olğanı tam isbatlanmağan.<ref name="locbio" /><ref name="mainz" /> 1448 senesi Gutenberg Mayntsqa qayttı ve basmahane açmaq içün borc aldı. 1449 senesinden başlap tacir Yohann Fusttan ({{lang-de|Johann Fust}}) büyük miqdarda sermiya aldı. Bu para basma tezyasını, literalarnı ve başqa aletlerni azırlamaq içün qullanıldı. Gutenbergniñ ustahanesi 1452–1455 seneleri latin tilindeki [[İncil]]ni bastı. Er saifesinde çoqusı 42 satır olğanı içün bu neşirge «42 satırlıq İncil» dep aytıla. Kitapnıñ basılması qararnen 1455 senesiniñ soñunda tamamlandı.<ref name="locbible" /> 1455 senesi Fust borcnı qaytaruv meselesi sebebinden Gutenbergni makemege berdi. Makeme neticesinde İncil basılğan ustahane Fustnıñ idaresine keçti. Buña baqmadan, Gutenberg başqa bir ustahanede kitap basuv faaliyetini devam ettirdi.<ref name="locbio" /> 1465 senesi Maynts arhiyepiskopı Adolf fon Nassau Gutenbergni saray mensübi tayin etti ve oña ömürlik yardım berdi. Gutenberg 1468 senesi fevral 3 künü Mayntsta vefat etti. Aziz Frantsisk kilsesinde defin etildi, amma kilse ve mezarlıq soñradan yoq etilgeni içün qabri saqlanmadı.<ref name="mainz" /> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Gutenberg, Yohannes}} [[Kategoriya:İcatçılar]] [[Kategoriya:Almaniya adamları]] 6n4tg3r2gpa8w03xfc2qvbox1xxtjmb Nikola Tesla 0 30305 246084 160203 2026-10-12T08:27:21Z Don Alessandro 1 246084 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Nikola Tesla''' ({{lang-sr|Никола Тесла, Nikola Tesla}}; 1856 iyül 10, [[Smilân]], [[Avstriya imperiyası]] — 1943 yanvar 7, [[Nyu York]], [[ABD]]) — [[sırp]] asıllı [[ABD|amerikalı]] icatçı, elektrik ve mehanika müendisidir. O [[deñişici aqım]]nen işlegen [[induktsion köçürici]]ni, aylanıcı [[mıqnatis alanı]] printsipini ve [[çoq fazalı elektrik aqımı|çoq fazalı elektrik sistemasını]] inkişaf ettirgen eñ müim müendislerden biridir. Teslanıñ patentleri deñişici aqımnı büyük mesafelerge ulaştırğan elektrik ağlarınıñ qurulmasına yardım etti.<ref name="smithsonian-tesla">[https://www.si.edu/exhibitions/nikola-tesla-inventor-and-electrical-engineer-event-exhib-3311 «-{Nikola Tesla, Inventor and Electrical Engineer}-»], -{Smithsonian Institution}- {{ref-en}}.</ref> 1960 senesi mıqnatis aqımınıñ sıqlığı içün qullanılğan -{SI}- ölçü birlemine Teslanıñ şerefine «tesla» adı berildi.<ref>[https://www.bipm.org/en/committees/cg/cgpm/11-1960/resolution-12 «-{Resolution 12 of the 11th CGPM}-»], Halqara ölçevler ve çekiler bürosı {{ref-en}}.</ref> == Ayatı == [[Fayl:Photo_statue_nikola-tesla_01.jpg|thumb|267x267px|Niagara uçansuvı yanında Nikola Tesla abidesi, Nyu York ştatı, ABD]] [[Fayl:Tesla-Nijagara.JPG|thumb|267x267px|Niagara uçansuvınıñ Kanada tarafındaki Nikola Tesla abidesi]] [[Fayl:Pic_4804_—_копия.JPG|thumb|317x317px|Belgraddaki Nikola Tesla abidesi]] === Bala çağı ve tasili === Nikola Tesla 1856 senesi iyülniñ 10-unda, o vaqıtta [[Avstriya imperiyası]]nda, bugün ise [[Hırvatistan]]da bulunğan [[Smilân]] köyünde doğdı.<ref name="tesla-birth">[https://tesla-museum.org/en/extraordinary-world/birthplace/ «-{Birthplace}-»], Nikola Tesla muzeyi {{ref-en}}.</ref> Babası Milutin Tesla sırp [[pravoslav kilsesi]]niñ [[papaz]]ı edi. Anası Cuka Mandiç resmiy tasil almağan olsa da, ev işleri içün çeşit aletler yapmağa usta edi. Qorantada beş bala bar edi. 1863 senesi qoranta [[Gospiç]]ke köçti. Tesla orta mektepni [[Karlovats]] şeerinde bitirdi.<ref>[https://putevimatesle.tesla-museum.org/detinjstvo/obrazovanje/ «Образовање»], Nikola Tesla müzeyi {{ref-sr}}.</ref> 1875 senesi [[Grats]]taki [[Avstriya politehnika institutı]]na kirdi ve anda mehanika ile elektrikni ögrendi. İlk yılda yahşı oqusa da, soñradan derslerge muntazam qatnamadı ve derece almadan institutnı terk etti. 1880 senesi [[Praga]]daki [[Karl universiteti]]nde bazı derslerge qatnaştı, amma anda da diplom almadı.<ref>[https://putevimatesle.tesla-museum.org/evropske-godine/grac-i-prag/ «Грац и Праг»], Nikola Tesla müzeyi {{ref-sr}}.</ref> === Müendislik faaliyeti === Tesla 1881 senesi [[Budapeşt]]te telefon şirketinde, 1882 senesi ise [[Paris]]te -{Continental Edison Company}- şirketinde çalıştı. 1884 senesi ABD-ge köçip, qısqa bir müddet [[Tomas Edison]]nıñ şirketinde işledi. 1887 senesi [[Nyu York]]ta bir laboratoriya açtı. Anda aylanıcı mıqnatis meydanına esaslanğan [[induktsion elektrik köçürici]]sini ve [[çoq fazalı deñişici aqım]] sistemasını azırladı. 1888 senesi bu icatlar içün patentler aldı; [[Corc Vestingauz]] olarnı satın alıp, sanayıda qullanmağa başladı.<ref>[https://life.ieee.org/2023/07/a-brief-history-of-nikola-tesla-told-in-stamps/ «-{A Brief History of Nikola Tesla}-»], -{IEEE Life Members}- {{ref-en}}.</ref> 1893 senesi [[Çikago]]daki [[Dünya sergisi]]nde Vestingauz şirketi Teslanıñ sistemasına esaslanğan deñişici aqımnen meydannı yarıqlattı. Niagara uçansuvındaki büyük [[gidroelektrostantsiya]]da da Tesla patentlerine esaslanğan çoq fazalı sistema qullanıldı. Stantsiya 1895 senesi elektrik istisal etmege, 1896 senesi ise Buffaloğa elektrik yollamağa başladı.<ref>[https://www.smithsonianmag.com/innovation/extraordinary-life-nikola-tesla-180967758/ «-{The Extraordinary Life of Nikola Tesla}-»], -{Smithsonian Magazine}- {{ref-en}}.</ref> Tesla yüksek sıqlıqlı aqımlar, telsiz yarıqlandırma, radio idaresi ve elektrik energiyasını telsiz yollav üzerinde de çalıştı. 1891 senesi Tesla sarğacını yaptı ve ABD vatandaşlığını aldı. 1898 senesi radiodan idare etilgen küçük gemini halqqa kösterdi.<ref>[https://tesla-museum.org/en/qr-en/exhibit-049/ «-{Demonstration of the first radio-controlled boat}-»], Nikola Tesla muzeyi {{ref-en}}.</ref> === Soñki yılları === Tesla soñki yıllarında çeşit büyük leyhalar üzerinde çalışsa da, olarnıñ çoqusını tamamlap olamadı. O 1943 senesi yanvar 7 künü Nyu Yorktaki -{New Yorker}- musafirhanesinde vefat etti.<ref>[https://tesla-museum.org/en/legacy/archive/identity-documents/ «-{Identity Documents}-»], Nikola Tesla muzeyi {{ref-en}}.</ref> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Tesla, Nikola}} [[Kategoriya:Fizikacılar]] [[Kategoriya:İcatkârlar]] [[Kategoriya:Sırbistan adamları]] [[Kategoriya:Hırvatistan adamları]] [[Kategoriya:ABD adamları]] hppc6wjx9kgnm8i4pzeig0kblw8l9ab 246085 246084 2026-10-12T08:30:22Z Don Alessandro 1 246085 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Nikola Tesla''' ({{lang-sr|Никола Тесла, Nikola Tesla}}; 1856 iyül 10, [[Smilân]], [[Avstriya imperiyası]] — 1943 yanvar 7, [[Nyu York]], [[ABD]]) — [[sırp]] asıllı [[ABD|amerikalı]] icatçı, elektrik ve mehanika müendisidir. O [[deñişici aqım]]nen işlegen [[induktsion köçürici]]ni, aylanıcı [[mıqnatis alanı]] printsipini ve [[çoq fazalı elektrik aqımı|çoq fazalı elektrik sistemasını]] inkişaf ettirgen eñ müim müendislerden biridir. Teslanıñ patentleri deñişici aqımnı büyük mesafelerge ulaştırğan elektrik ağlarınıñ qurulmasına yardım etti.<ref name="smithsonian-tesla">[https://www.si.edu/exhibitions/nikola-tesla-inventor-and-electrical-engineer-event-exhib-3311 «-{Nikola Tesla, Inventor and Electrical Engineer}-»], -{Smithsonian Institution}- {{ref-en}}.</ref> 1960 senesi mıqnatis aqımınıñ sıqlığı içün qullanılğan -{SI}- ölçü birlemine Teslanıñ şerefine «tesla» adı berildi.<ref>[https://www.bipm.org/en/committees/cg/cgpm/11-1960/resolution-12 «-{Resolution 12 of the 11th CGPM}-»], Halqara ölçevler ve çekiler bürosı {{ref-en}}.</ref> == Ayatı == [[Fayl:Photo_statue_nikola-tesla_01.jpg|thumb|267x267px|Niagara uçansuvı yanında Nikola Tesla abidesi, Nyu York ştatı, ABD]] [[Fayl:Tesla-Nijagara.JPG|thumb|267x267px|Niagara uçansuvınıñ Kanada tarafındaki Nikola Tesla abidesi]] [[Fayl:Pic_4804_—_копия.JPG|thumb|317x317px|Belgraddaki Nikola Tesla abidesi]] === Bala çağı ve tasili === Nikola Tesla 1856 senesi iyülniñ 10-unda, o vaqıtta [[Avstriya imperiyası]]nda, bugün ise [[Hırvatistan]]da bulunğan [[Smilân]] köyünde doğdı.<ref name="tesla-birth">[https://tesla-museum.org/en/extraordinary-world/birthplace/ «-{Birthplace}-»], Nikola Tesla muzeyi {{ref-en}}.</ref> Babası Milutin Tesla sırp [[pravoslav kilsesi]]niñ [[papaz]]ı edi. Anası Cuka Mandiç resmiy tasil almağan olsa da, ev işleri içün çeşit aletler yapmağa usta edi. Qorantada beş bala bar edi. 1863 senesi qoranta [[Gospiç]]ke köçti. Tesla orta mektepni [[Karlovats]] şeerinde bitirdi.<ref>[https://putevimatesle.tesla-museum.org/detinjstvo/obrazovanje/ «Образовање»], Nikola Tesla müzeyi {{ref-sr}}.</ref> 1875 senesi [[Grats]]taki [[Avstriya politehnika institutı]]na kirdi ve anda mehanika ile elektrikni ögrendi. İlk yılda yahşı oqusa da, soñradan derslerge muntazam qatnamadı ve derece almadan institutnı terk etti. 1880 senesi [[Praga]]daki [[Karl universiteti]]nde bazı derslerge qatnaştı, amma anda da diplom almadı.<ref>[https://putevimatesle.tesla-museum.org/evropske-godine/grac-i-prag/ «Грац и Праг»], Nikola Tesla müzeyi {{ref-sr}}.</ref> === Müendislik faaliyeti === Tesla 1881 senesi [[Budapeşt]]te telefon şirketinde, 1882 senesi ise [[Paris]]te -{Continental Edison Company}- şirketinde çalıştı. 1884 senesi ABD-ge köçip, qısqa bir müddet [[Tomas Edison]]nıñ şirketinde işledi. 1887 senesi [[Nyu York]]ta bir laboratoriya açtı. Anda aylanıcı mıqnatis meydanına esaslanğan [[induktsion elektrik köçürici]]sini ve [[çoq fazalı deñişici aqım]] sistemasını azırladı. 1888 senesi bu icatlar içün patentler aldı; [[Corc Vestingauz]] olarnı satın alıp, sanayıda qullanmağa başladı.<ref>[https://life.ieee.org/2023/07/a-brief-history-of-nikola-tesla-told-in-stamps/ «-{A Brief History of Nikola Tesla}-»], -{IEEE Life Members}- {{ref-en}}.</ref> 1893 senesi [[Çikago]]daki [[Dünya sergisi]]nde Vestingauz şirketi Teslanıñ sistemasına esaslanğan deñişici aqımnen meydannı yarıqlattı. Niagara uçansuvındaki büyük [[gidroelektrostantsiya]]da da Tesla patentlerine esaslanğan çoq fazalı sistema qullanıldı. Stantsiya 1895 senesi elektrik istisal etmege, 1896 senesi ise Buffaloğa elektrik yollamağa başladı.<ref>[https://www.smithsonianmag.com/innovation/extraordinary-life-nikola-tesla-180967758/ «-{The Extraordinary Life of Nikola Tesla}-»], -{Smithsonian Magazine}- {{ref-en}}.</ref> Tesla yüksek sıqlıqlı aqımlar, telsiz yarıqlandırma, radio idaresi ve elektrik energiyasını telsiz yollav üzerinde de çalıştı. 1891 senesi Tesla maqarasını yaptı. Aynı sene ABD vatandaşlığını aldı. 1898 senesi radiodan idare etilgen küçük gemini halqqa kösterdi.<ref>[https://tesla-museum.org/en/qr-en/exhibit-049/ «-{Demonstration of the first radio-controlled boat}-»], Nikola Tesla muzeyi {{ref-en}}.</ref> === Soñki yılları === Tesla soñki yıllarında çeşit büyük leyhalar üzerinde çalışsa da, olarnıñ çoqusını tamamlap olamadı. O 1943 senesi yanvar 7 künü Nyu Yorktaki -{New Yorker}- musafirhanesinde vefat etti.<ref>[https://tesla-museum.org/en/legacy/archive/identity-documents/ «-{Identity Documents}-»], Nikola Tesla muzeyi {{ref-en}}.</ref> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Tesla, Nikola}} [[Kategoriya:Fizikacılar]] [[Kategoriya:İcatkârlar]] [[Kategoriya:Sırbistan adamları]] [[Kategoriya:Hırvatistan adamları]] [[Kategoriya:ABD adamları]] 8uo25zqk1ox5z6q3hpcbwd6irzolh0t El-Harezmi 0 30307 246098 159668 2026-10-12T10:03:30Z Don Alessandro 1 246098 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Muhammed ibn Musa el-Harezmi''' ({{lang-ar|محمد بن موسى الخوارزمي}}; qararnen 780 — qararnen 850) — orta asır islâm dünyasınıñ [[riyaziyatçı]], [[astronom]] ve [[coğrafiya]]cısı. O, [[cebir]]ni sistemalı tarzda beyan etken ilk kitaplarnıñ birini yazdı. «[[Algoritm]]» sözü onıñ adınıñ latinleşken -{Algoritmi}- şeklinden, «-{algebra}-» sözü ise kitabınıñ serlevasındaki -{al-jabr}- sözünden kelgen.<ref name="mactutor">{{cite web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Al-Khwarizmi/|title=-{Al-Khwarizmi}-|publisher=-{MacTutor History of Mathematics}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> == Tercimeial == El-Harezminiñ ayatı aqqında az malümat qaldı. Onıñ «el-Harezmi» nisbesi [[Harezm]]nen bağlı olğanını köstere, amma doğğan yeri tam belli degil. Bazı orta asır menbalarında «el-Mecusi» ve «el-Qutrubbuli» lağapları da añıla; lâkin bu lağaplarnıñ aynı şahısqa ait olğanı aqqında tetqiqatçılar arasında fikir birligi yoq.<ref name="ismi">{{cite web|url=https://ismi.mpiwg-berlin.mpg.de/biography/Khwarizmi_BEA.htm|title=-{Khwārizmī: Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī}-|publisher=-{Islamic Scientific Manuscripts Initiative, Max Planck Institute for the History of Science}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> El-Harezmi ilmiy faaliyetiniñ büyük qısmını [[Bağdat]]ta keçirdi. [[Halife]] [[el-Memun]] devrinde (813–833) saraynen bağlı «İkmet evi» kitaphanesinde alim olaraq çalıştı. Bu müessiseniñ aynı vaqıtta tercime merkezi ve ilmiy akademiya olıp-olmağanı meselesi zemaneviy tetqiqatlarda munaqaşalıdır.<ref name="ismi" /> El-Harezmi el-Memun içün cebir ve astronomiya eserlerini yazdı. Onıñ [[ind raqamları]]na ve [[onarlama sayılav sisteması]]na dair kitabı latin tercimesi vastasınen Avropada tarqaldı. El-Harezminiñ coğrafiya kitabında [[Ptolemey]]niñ malümatları yañı koordinatalar ve yer adlarınen toldurıldı. Bazı menbalarda el-Harezminiñ [[Hazar deñizi]]niñ şimaliy taraflarına yapılğan ilmiy seferde iştirak etken oluvı faraz etile, amma bu malümat kesin degil.<ref name="ismi" /> === Eserleri === El-Harezminiñ bizge belli esas eserleri şulardır:<ref name="ismi" /> * «İnd esabı aqqında kitap» — onarlama sayılav sistemasını añlatqan eser; * «Cebir ve muqabele esabı aqqında qısqa kitap» ({{lang-ar|الكتاب المختصر في حساب الجبر والمقابلة}}) — birinci ve ekinci dereceli musaviylemelerni çezüv usullarını, miras bölüştirilmesini, ticaret ve yer ölçüvi meselelerini añlatqan eser;<ref>{{cite web|url=https://www.loc.gov/item/2021666184/|title=-{The Compendious Book on Calculation by Completion and Balancing}-|publisher=-{Library of Congress}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> * «Zic es-Sindhind» — astronomik cedveller toplaması; * «Dünya tasviri kitabı» — coğrafiya eseri; * Müneccimliginiñ qurulışı aqqında kitap; * Müneccimligini qullanuv aqqında kitap; * Küneş saatı aqqında kitap; * Yeudiy taqvimini esaplav aqqında risale; * «Tarih kitabı». == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Riyaziyatçılar]] brdyswrhopztnpvu1w3q8fbxxyd26lq Volt Disney 0 30316 246099 220076 2026-10-12T10:37:09Z Don Alessandro 1 246099 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Volt Disney (Dizni)''' ({{lang-en|Walt Disney}}; tolu adı '''Volter Elias Disney''' ({{lang-en|Walter Elias Disney}}); {{IPA|[ˈwɔːlt ˈdɪzni]}}; 1901 dekabr 5, [[Çikago]] — 1966 dekabr 15, [[Berbank]]) — [[amerikalı]] [[multiplikatsiya]] ressamı, kino prodüseri, rejissör, aktör, stsenariyci ve iş adamı. Ağası Roy O. Disneynen beraber 1923 senesi «-{Disney Brothers Cartoon Studio}-»nı tesis etti; bu studiya soñradan «-{Walt Disney Productions}-», daa soñ ise «-{The Walt Disney Company}-» adını aldı.<ref name="company">{{cite web|url=https://thewaltdisneycompany.com/news/disney100-anniversary-disney-contract/|title=-{Here’s How a Four-Page Contract Started The Walt Disney Company}-|publisher=-{The Walt Disney Company}-|date=2023-10-16|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Disney Amerika multiplikatsiya sanatınıñ inkişafına büyük tesir etti. [[Ub Ayverks]]nen beraber [[Miki Maus]] obrazını işlep çıqardı; 1928 senesi sesi tasvirdeki areketnen uyumlaştırılğan «-{Steamboat Willie}-» filmi Miki Mausnı meşur etti.<ref name="history">{{cite web|url=https://d23.com/disney-history/|title=-{Disney History}-|publisher=-{D23, The Walt Disney Company}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1937 senesi çıqqan «-{Snow White and the Seven Dwarfs}-» ABD-de yapılğan ilk tolu metrajlı multiplikatsiya filmi oldı.<ref name="locsnow">{{cite web|url=https://www.loc.gov/exhibits/cartoonamerica/cartoon-zip.html|title=-{Cartoon America — Animation}-|publisher=-{Library of Congress}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Disney 59 kere «[[Oskar]]»ğa namzet kösterildi ve 22 «Oskar» qazandı; ayrıca dört mahsus Akademiya mukâfatına lâyıq körüldi.<ref name="emmy">{{cite web|url=https://www.televisionacademy.com/bios/walt-disney|title=-{Walt Disney}-|publisher=-{Television Academy}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.waltdisney.org/blog/look-closer-recap-walts-honorary-oscars|title=-{Look Closer Recap: Walt’s Honorary Oscars}-|publisher=-{The Walt Disney Family Museum}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> == Tercimeial == === Balalığı ve yaşlığı === Volt Disney, 1901 senesi dekabr 5 künü [[Çikago]]da, Elias ve Flora Koll Disneyniñ qorantasında doğdı. Babası [[irland]] tamırlı [[kanada]]lı, anası ise [[alman]] tamırlı amerikalı edi. Volt qorantadaki beş balanıñ dörtüncisi edi.<ref name="d23bio">{{cite web|url=https://d23.com/about-walt-disney/|title=-{About Walt Disney}-|publisher=-{D23, The Walt Disney Company}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1906 senesi qorantası [[Missuri]] ştatındaki Marselin köyü yanında bir çiftlikke köçti. 1911 senesi olar [[Kanzas Siti]]ge köçtiler. Mında Volt ve ağası Roy, babasınıñ gazeta dağıtuv işinde çalışıp, saba ve aqşam gazetalar taşıy ediler.<ref>{{cite web|url=https://d23.com/a-to-z/marceline/|title=-{Marceline}-|publisher=-{D23, The Walt Disney Company}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Disney resim yapmağa balalıqtan meraqlı edi. Qorantası 1917 senesi [[Çikago]]ğa qaytqandan soñ, MakKinli orta mektebinde oqudı, mektep gazetasına resimler yaptı ve aqşamları [[Güzel Sanatlar akademiyası]]ndaki derslerge qatnadı. 1918 senesi askerge yazılmağa tırıştı, amma yaşı yetmegeni içün qabul etilmedi. Bundan soñ yaşını büyük kösterip, Amerika [[Qızıl Haç cemiyeti]]niñ sanitar maşnası aydayıcısı oldı. [[Birinci cian cenki]] bitken soñ [[Frenkistan]]ğa yollandı ve anda qararnen bir yıl aydayıcı olaraq hızmet etti; boş vaqıtında resimler yaptı.<ref>{{cite web|url=https://www.waltdisney.org/blog/world-war-one-walt|title=-{World War One Walt}-|publisher=-{The Walt Disney Family Museum}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> === Kino ve multiplikatsiya karyerası === 1919 senesi ABD-ge qaytıp, Kanzas Sitide reklama ressamı olaraq çalıştı. [[Ub Ayverks]]nen tanışıp, onen beraber qısqa reklama filmleri ve multiplikatsiyalar yapmağa başladı. Disneyniñ Kanzas Sitide qurğan «-{Laugh-O-Gram Studio}-» şirketi 1923 senesi iflâs etti. Aynı yıl Disney [[Kaliforniya]]ğa köçti. Volt ve Roy ağa-qardaşlar oktâbr 16 künü «-{Alice Comedies}-» seriyasını çıqaruv aqqında muqavele imzalap, «-{Disney Brothers Cartoon Studio}-»nı qurdılar.<ref name="company" /> 1927 senesi studiya «-{Oswald the Lucky Rabbit}-» seriyasını yaptı, amma bu qaramanğa ait aqlar «-{Universal Pictures}-» şirketine ait edi. 1928 senesi Disney ve Ub Ayverks yañı qaraman — [[Miki Maus]]nı işlep çıqardılar. İlk eki film sessiz edi; üçünci film «-{Steamboat Willie}-» ise sesi areketnen uyumlaştırğanı sayesinde büyük muvafaqiyet qazandı.<ref name="history" /> Disney uzun yıllar Miki Mausnı özü seslendirdi. 1930-lı yıllarda studiya renkli multiplikatsiyanı, muzıkanı ve yañı çeküv usullarını inkişaf ettirdi. «-{Flowers and Trees}-» (1932) renkli multiplikatsiya filmi içün studiyağa ilk «Oskar»ını ketirdi. 1937 senesi «-{Snow White and the Seven Dwarfs}-» filminiñ muvafaqiyetinden soñ studiya «-{Pinocchio}-», «-{Fantasia}-», «-{Dumbo}-» ve «-{Bambi}-» kibi tolu metrajlı filmler çıqardı. Disney televizion yayınlar ve tabiat aqqında vesiqalı filmler de azırladı. Onıñ leyhasına köre qurulğan [[Disneylend]] 1955 senesi iyül 17 künü Kaliforniyanıñ Anahaym şeerinde açıldı.<ref name="history" /> Volt Disney, 1966 senesi dekabr 15 künü Berbankta vefat etti. == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Disney, Volt}} [[Kategoriya:ABD adamları]] [[Kategoriya:Kino rejissörları]] [[Kategoriya:Multiplikatsiya ressamları]] cxohp20v2xib1myknum9kokx7ibv8c2 246100 246099 2026-10-12T11:55:36Z Don Alessandro 1 /* Kino ve multiplikatsiya karyerası */ 246100 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Volt Disney (Dizni)''' ({{lang-en|Walt Disney}}; tolu adı '''Volter Elias Disney''' ({{lang-en|Walter Elias Disney}}); {{IPA|[ˈwɔːlt ˈdɪzni]}}; 1901 dekabr 5, [[Çikago]] — 1966 dekabr 15, [[Berbank]]) — [[amerikalı]] [[multiplikatsiya]] ressamı, kino prodüseri, rejissör, aktör, stsenariyci ve iş adamı. Ağası Roy O. Disneynen beraber 1923 senesi «-{Disney Brothers Cartoon Studio}-»nı tesis etti; bu studiya soñradan «-{Walt Disney Productions}-», daa soñ ise «-{The Walt Disney Company}-» adını aldı.<ref name="company">{{cite web|url=https://thewaltdisneycompany.com/news/disney100-anniversary-disney-contract/|title=-{Here’s How a Four-Page Contract Started The Walt Disney Company}-|publisher=-{The Walt Disney Company}-|date=2023-10-16|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Disney Amerika multiplikatsiya sanatınıñ inkişafına büyük tesir etti. [[Ub Ayverks]]nen beraber [[Miki Maus]] obrazını işlep çıqardı; 1928 senesi sesi tasvirdeki areketnen uyumlaştırılğan «-{Steamboat Willie}-» filmi Miki Mausnı meşur etti.<ref name="history">{{cite web|url=https://d23.com/disney-history/|title=-{Disney History}-|publisher=-{D23, The Walt Disney Company}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1937 senesi çıqqan «-{Snow White and the Seven Dwarfs}-» ABD-de yapılğan ilk tolu metrajlı multiplikatsiya filmi oldı.<ref name="locsnow">{{cite web|url=https://www.loc.gov/exhibits/cartoonamerica/cartoon-zip.html|title=-{Cartoon America — Animation}-|publisher=-{Library of Congress}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Disney 59 kere «[[Oskar]]»ğa namzet kösterildi ve 22 «Oskar» qazandı; ayrıca dört mahsus Akademiya mukâfatına lâyıq körüldi.<ref name="emmy">{{cite web|url=https://www.televisionacademy.com/bios/walt-disney|title=-{Walt Disney}-|publisher=-{Television Academy}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.waltdisney.org/blog/look-closer-recap-walts-honorary-oscars|title=-{Look Closer Recap: Walt’s Honorary Oscars}-|publisher=-{The Walt Disney Family Museum}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> == Tercimeial == === Balalığı ve yaşlığı === Volt Disney, 1901 senesi dekabr 5 künü [[Çikago]]da, Elias ve Flora Koll Disneyniñ qorantasında doğdı. Babası [[irland]] tamırlı [[kanada]]lı, anası ise [[alman]] tamırlı amerikalı edi. Volt qorantadaki beş balanıñ dörtüncisi edi.<ref name="d23bio">{{cite web|url=https://d23.com/about-walt-disney/|title=-{About Walt Disney}-|publisher=-{D23, The Walt Disney Company}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1906 senesi qorantası [[Missuri]] ştatındaki Marselin köyü yanında bir çiftlikke köçti. 1911 senesi olar [[Kanzas Siti]]ge köçtiler. Mında Volt ve ağası Roy, babasınıñ gazeta dağıtuv işinde çalışıp, saba ve aqşam gazetalar taşıy ediler.<ref>{{cite web|url=https://d23.com/a-to-z/marceline/|title=-{Marceline}-|publisher=-{D23, The Walt Disney Company}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Disney resim yapmağa balalıqtan meraqlı edi. Qorantası 1917 senesi [[Çikago]]ğa qaytqandan soñ, MakKinli orta mektebinde oqudı, mektep gazetasına resimler yaptı ve aqşamları [[Güzel Sanatlar akademiyası]]ndaki derslerge qatnadı. 1918 senesi askerge yazılmağa tırıştı, amma yaşı yetmegeni içün qabul etilmedi. Bundan soñ yaşını büyük kösterip, Amerika [[Qızıl Haç cemiyeti]]niñ sanitar maşnası aydayıcısı oldı. [[Birinci cian cenki]] bitken soñ [[Frenkistan]]ğa yollandı ve anda qararnen bir yıl aydayıcı olaraq hızmet etti; boş vaqıtında resimler yaptı.<ref>{{cite web|url=https://www.waltdisney.org/blog/world-war-one-walt|title=-{World War One Walt}-|publisher=-{The Walt Disney Family Museum}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> === Kino ve multiplikatsiya karyerası === 1919 senesi ABD-ge qaytıp, Kanzas Sitide reklama ressamı olaraq çalıştı. [[Ub Ayverks]]nen tanışıp, onen beraber qısqa reklama filmleri ve multiplikatsiyalar yapmağa başladı. Disneyniñ Kanzas Sitide qurğan «-{Laugh-O-Gram Studio}-» şirketi 1923 senesi iflâs etti. Aynı yıl Disney [[Kaliforniya]]ğa köçti. Volt ve Roy ağa-qardaşlar oktâbr 16 künü «-{Alice Comedies}-» seriyasını çıqaruv aqqında muqavele imzalap, «-{Disney Brothers Cartoon Studio}-»nı qurdılar.<ref name="company" /> 1927 senesi studiya «-{Oswald the Lucky Rabbit}-» seriyasını yaptı, amma bu qaramanğa ait aqlar «-{Universal Pictures}-» şirketine ait edi. 1928 senesi Disney ve Ub Ayverks yañı qaraman — [[Miki Maus]]nı işlep çıqardılar. İlk eki film sessiz edi; üçünci film «-{Steamboat Willie}-» ise sesi areketnen uyumlaştırğanı sayesinde büyük muvafaqiyet qazandı.<ref name="history" /> Disney uzun yıllar Miki Mausnı özü seslendirdi. 1930-lı senelerde studiya renkli multiplikatsiyanı, muzıkanı ve yañı çeküv usullarını inkişaf ettirdi. «-{Flowers and Trees}-» (1932) renkli multiplikatsiya filmi içün studiyağa ilk «Oskar»ını ketirdi. 1937 senesi «-{Snow White and the Seven Dwarfs}-» filminiñ muvafaqiyetinden soñ studiya «-{Pinocchio}-», «-{Fantasia}-», «-{Dumbo}-» ve «-{Bambi}-» kibi tolu metrajlı filmler çıqardı. 1940-lı senelerde [[II cian cenki]] studiyanıñ çalışmasına büyük tesir etti. Cenk vaqtında onıñ imkânlarınıñ ekseriyeti ABD ükümeti ve silâlı quvetleri içün talim, sağlıq ve propaganda filmleri azırlamağa sarf etildi. Disney aynı devirde [[Latin Amerikası]]nen bağlı «-{Saludos Amigos}-» ve «-{The Three Caballeros}-» filmlerini çıqardı. Cenkten soñ studiya «-{True-Life Adventures}-» tabiat vesiqalı filmler seriyasını başladı ve bediiy kinoğa kirişti; «-{Treasure Island}-» (1950) tek aktörlar qatnaşqan ilk Disney tolu metrajlı filmi oldı.<ref name="d23bio" /><ref name="history" /> 1950-li senelerde Disney studiyası «-{Cinderella}-», «-{Alice in Wonderland}-», «-{Peter Pan}-», «-{Lady and the Tramp}-» ve «-{Sleeping Beauty}-» kibi yañı tolu metrajlı multfilmleri, ayrıca bediiy ve tabiat vesiqalı filmler çıqardı. Disney televizionnı da faal qullanmağa başladı: 1954 senesi «-{Disneyland}-» aftalıq programını, 1955 senesi ise «-{The Mickey Mouse Club}-» programını başlattı. Televizion programları Disneylendni reklama etmek ve onıñ qurulışına para toplamaq içün de qullanıldı. [[Disneylend]] 1955 senesi iyül 17 künü Kaliforniyanıñ Anahaym şeerinde açıldı.<ref name="history" /> 1960-lı senelerde Disney bediiy kino, televizion programmalar ve eglence parklarınen oğraşmağa devam etti. «-{One Hundred and One Dalmatians}-» (1961) ve aktörlar oyunınen multiplikatsiyanı birleştirgen «-{Mary Poppins}-» (1964) bu devriniñ esas muvafaqiyetlerinden oldı. Disney 1964 senesi Nyu York [[Dünya sergisi]] içün attraktsionlar azırladı, soñra [[Florida]] ştatında yañı eglence merkezi qurmaq içün topraq satın aldı. Ömrüniñ soñki yıllarında o -{EPCOT}- — «Kelecek cemiyetiniñ eksperimental prototipi» — adlı yañı şeer leyhasını işlep çıqardı, amma onıñ quruluvını körip olamadı.<ref name="d23bio" /><ref name="history" /> Volt Disney, 1966 senesi dekabr 15 künü Berbankta vefat etti. == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Disney, Volt}} [[Kategoriya:ABD adamları]] [[Kategoriya:Kino rejissörları]] [[Kategoriya:Multiplikatsiya ressamları]] lefzeiv9i4mvt4k0bcp4g0n7l3qamda Alfred Hiçkok 0 30380 246038 159758 2026-10-11T17:14:51Z Don Alessandro 1 246038 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Alfred Cozef Hiçkok''' ({{lang-en|Alfred Joseph Hitchcock}}; 1899 avgust 13, [[London]] — 1980 aprel 29, [[Los Anceles]]) — ingliz-amerikan kino rejissörı, prodüseri ve stsenariycisidir. Elli yıldan ziyade devam etken yaratıcılığında elliden ziyade film çekti. Seyircide kerginlik ve telâşlı beklev yaratmaq ustalığı sebebinden «saspens ustası» olaraq tanıldı.<ref name="official">[https://www.alfredhitchcock.com/life -{Alfred Hitchcock: Life}-]</ref> == İlk yılları ve qorantası == Hiçkok [[London]]nıñ [[Leytonstoun]] rayonında [[katolik]] qorantasında doğdı. Babası Vilyam baqqal edi; Alfred qorantadaki üç balanıñ eñ kiçigi edi. Katolik mektebinde ve tehnika mektebinde oqudı. On beş yaşından soñ sızmacı, reklam ressamı ve yazıcı olaraq çalıştı.<ref name="official"/> 1920 senesi London kino studiyalarından birinde sessiz filmler içün titrler yapmağa başladı. Anda montajcı ve stsenariyci [[Alma Revil]]nen tanıştı. Olar 1926 senesi dekabrniñ 2-sinde evlendiler; 1928 senesi Patrisiya adlı qızı doğdı. Alma Hiçkoknıñ bir çoq filminiñ stsenariysi, montajı ve azırlanmasında müim rol oynadı.<ref name="alma">[https://www.bfi.org.uk/features/will-real-mrs-hitchcock-please-stand-up -{British Film Institute: Will the real Mrs Hitchcock please stand up?}-]</ref> == Yaratıcılığı == Hiçkoknıñ ilk büyük muvafaqiyeti «-{The Lodger}-» (1927 senesi) filmi oldı. «-{Blackmail}-» (1929 senesi) Britaniya kinosınıñ ilk sesli filmlerinden biri edi. 1939 senesi Hiçkok qorantasınen [[Hollivud]]ğa köçti. Birinci amerikan filmi «-{Rebecca}-» (1940 senesi) eñ yahşı film içün «[[Oskar]]» mukâfatını qazandı.<ref name="official"/> Onıñ eñ belli eserleri arasında «-{Rear Window}-» (1954), «-{Vertigo}-» (1958), «-{North by Northwest}-» (1959), «-{Psycho}-» (1960) ve «-{The Birds}-» (1963) filmleri bar. Hiçkok filmlerinde seyircige qaramanlarnıñ bilgeninden ziyade malümat berip, deşetli bir vaqianıñ olacağını sezdirmek vastasınen saspens yarata edi. Qara mizah, qabaatsız adamnıñ taqip etilüvi ve rejissörnıñ filmlerinde qısqa körünüvi onıñ üslübiniñ belli hususiyetleridir.<ref name="academy">[https://www.oscars.org/collection-highlights/alfred-hitchcock -{Academy of Motion Picture Arts and Sciences: Alfred Hitchcock}-]</ref> Hiçkok eñ yahşı rejissör içün «Oskar»ğa beş kere namzet kösterildi, amma bu mukâfatnı qazanmadı. 1968 senesi oña [[İrving Talberg]] hatıra mukâfatı berildi. 1980 senesi Britaniya qıraliçesi [[II Elizabet]] oña [[rıtsar]] unvanını berdi.<ref name="official"/><ref>[https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1968/B -{Academy Awards: Alfred Hitchcock Receives the Thalberg Award}-]</ref> == Ölümi == Alfred Hiçkok 1980 senesi aprel 29 künü [[Los Anceles]]niñ [[Bel Eyr]] maallesindeki evinde 80 yaşında vefat etti.<ref name="official"/> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Hiçkok, Alfred}} [[Kategoriya:Kino rejissörları]] [[Kategoriya:Büyük Britaniya adamları]] [[Kategoriya:ABD adamları]] [[Kategoriya:1980 senesinde ölgenler]] [[Kategoriya:1899 senesinde doğğanlar]] 43xspy9yin6rmna98co1qi2sq3pt87p Hristofor Kolumb 0 30382 246036 241929 2026-10-11T17:08:04Z Don Alessandro 1 246036 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Hristofor Kolumb''' ({{lang-la|Christophorus Columbus}}, {{lang-it|Cristoforo Colombo}}, {{lang-es|Cristóbal Colón}}; qararnen 1451 senesi, [[Cenova]], [[Cenova Cumhuriyeti]] — 1506 mayıs 20, [[Valyadolid]], [[Kastiliya ve Leon Qırallığı]]) — cenovalı deñiz seyaatçısı ve keşfiyatçıdır. Kastiliya tacınıñ maddiy desteginen [[Atlantik okean]] üzerinden dört seyaat yapıp, [[Avropa]] ile [[Amerika]] arasında devamlı bağlarnıñ ve ispan [[müstemleke]]leştirüviniñ başlanmasına yol açtı.<ref name="pares">[https://pares.cultura.gob.es/ParesBusquedas20/catalogo/autoridad/118900/imprimir -{PARES: Colón, Cristóbal}-]</ref> Kolumb Amerikağa barğan ilk adam da, ilk avropalı deñizci de degil edi: qıtanıñ tamır halqları anda biñlerce yıl yaşağan ediler. Onıñ seyaatları [[Karib adaları]]nıñ tamır halqları içün qul etilüv, zoraki emek, hastalıqlar ve büyük nufus ğayıplarınen neticelendi.<ref name="nmai">[https://americanindian.si.edu/nk360/informational/columbus-day-myths -{National Museum of the American Indian: Unlearning Columbus Day Myths}-]</ref> [[Fayl:Granada_isabel_la_catolica.jpg|left|thumb|280x280px|Kastiliya qıraliçesi İzabella ve Hristofor Kolumb]] <center><gallery> Fayl:Christopher Columbus.jpg|AQŞ Kongress kütüphanesindeki Kolumb portreti </gallery></center> [[Fayl:Viajes_de_colon_en.svg|right|thumb|380x380px|Kolumbnıñ Yañı dünyağa seyaatları]] [[Fayl:ColombusMap.jpg|right|thumb|200x200px|Kolumbnıñ haritası, Portugaliya]] [[Fayl:Columbus1.PNG|right|thumb|380x380px|Kolumbnıñ birinci seyaatı]] [[Fayl:Columbus2.PNG|right|thumb|380x380px|Kolumbnıñ ekinci seyaatı]] [[Fayl:Columbus3.PNG|right|thumb|380x380px|Kolumbnıñ üçünci seyaatı]] [[Fayl:Columbus4.PNG|right|thumb|380x380px|Kolumbnıñ dörtünci seyaatı]] [[Fayl:Funchal, Parque de Santa Catarina, Columbus.jpg|right|thumb|200x200px|Funşaldaki Kolumb eykeli]] == İlk yılları ve qorantası == Kolumbnıñ doğğan künü tam belli degil. Tetqiqatçılarnıñ çoqusı onıñ 1451 senesi Cenovada toqumacı qorantasında doğğanını qabul eteler. Genç yaşında deñiz seyaatlarına qatnaşmağa başladı. 1470-li senelerde [[Portugaliya]]ğa yerleşip, Atlantik deñiz yolları aqqında tecribe topladı.<ref name="pares"/> Kolumb Felipa Moniş Perestrelu ile evlendi ve olarnıñ Diyego adlı oğlu oldı. Felipa vefat etken soñ Kolumb Kastiliyağa köçti. Beatriz Enrikes de Arana ile munasebetinden Fernando adlı ekinci oğlu doğdı.<ref name="pares"/> == Seyaatları == Kolumb Yer küresiniñ çevresini kerçekte olğanından daa küçük sayıp, ğarpqa doğru deñizden barıp [[Asiya]]ğa yetmek mümkün dep tüşüne edi. Portugaliya qıralı onıñ teklifini qabul etmedi. Bir qaç yıllıq muzakereden soñ [[Kastiliya]] qıraliçesi [[İsabel (Kastiliya qıraliçesi)|İsabel]] ve [[Aragon]] qıralı [[Fernando (Aragon qıralı)|Fernando]] ekspeditsiyağa qol tuttılar. 1492 senesi aprel 17 künü [[Santa Fe añlaşması]] imzalandı.<ref name="pares"/> 1492 senesi avgust 3 künü Kolumb «-{Santa María}-», «-{Pinta}-» ve «-{Niña}-» gemilerinen Palos limanından yolğa çıqtı. 1492 senesi oktâbrniñ 12-sinde ekspeditsiya [[Bahama adaları]]ndaki [[Guanahani]] adasına yetti, soñra [[Kuba]] ve [[Espanyola]]nı ziyaret etti. Kolumb bu yerlerni Asiyanıñ bir qısmı dep tüşündi.<ref name="pares"/> Ekinci seyaatında (1493–1496 seneleri) Kolumb [[Karib adaları]]na büyük müstemleke ekspeditsiyasını alıp keldi ve Espanyolada -{La Isabela}- qasabasını qurdurdı. Üçünci seyaatında (1498–1500 seneleri) [[Trinidad]] adasına ve bugünki [[Venesuela]] yalılarına yetti. Onıñ vali olaraq sert idaresi aqqındaki şikâyetlerden soñ Kolumb 1500 senesi tevqif etilip, Kastiliyağa qaytarıldı.<ref name="prison">[https://postalmuseum.si.edu/exhibition/celebrating-hispanic-heritage-exploration-christopher-columbus/columbus-imprisoned -{Smithsonian National Postal Museum: Columbus Imprisoned}-]</ref> 1502–1504 seneleri Kolumb dörtünci ve soñki seyaatını yapıp, Orta Amerikanıñ Atlantik yalılarını dolaştı. O, barğan yerleriniñ ayrı bir qıta olğanını añlamadı ve ömrüniñ soñuna qadar Asiyağa yaqın adalarğa yetkenine inandı. == Seyaatlarnıñ neticeleri ve ölümi == Kolumb idaresinde Espanyolada tamır halqları zoraki emekke celp etildi ve qul etildi. Avropadan kelgen hastalıqlar, açlıq ve zorbalıq [[Taino]] halqı nufusınıñ keskin eksilmesine sebep oldı.<ref name="taino">[https://www.smithsonianmag.com/history/who-were-taino-original-inhabitants-columbus-island-73824867/ -{Smithsonian: Who Were the Taíno?}-]</ref> Kolumb 1506 senesi mayısnıñ 20-sinde [[Valyadolid]]de 54 ya da 55 yaşında vefat etti. Ölüminden soñ unvanları ve imtiyazları aqqındaki davalarnı oğlu Diyego devam ettirdi.<ref name="pares"/> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Kolumb, Hristofor}} [[Kategoriya:Seyaatçılar]] [[Kategoriya:İspaniya adamları]] [[Kategoriya:İtaliya adamları]] gjpv529ddymq3keazneqzzxjvrkd72h 246037 246036 2026-10-11T17:09:26Z Don Alessandro 1 246037 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Hristofor Kolumb''' ({{lang-la|Christophorus Columbus}}, {{lang-it|Cristoforo Colombo}}, {{lang-es|Cristóbal Colón}}; qararnen 1451 senesi, [[Cenova]], [[Cenova Cumhuriyeti]] — 1506 mayıs 20, [[Valyadolid]], [[Kastiliya ve Leon Qırallığı]]) — cenovalı deñiz seyaatçısı ve keşfiyatçıdır. Kastiliya tacınıñ maddiy desteginen [[Atlantik okean]] üzerinden dört seyaat yapıp, [[Avropa]] ile [[Amerika]] arasında devamlı bağlarnıñ ve ispan [[müstemleke]]leştirüviniñ başlanmasına yol açtı.<ref name="pares">[https://pares.cultura.gob.es/ParesBusquedas20/catalogo/autoridad/118900/imprimir -{PARES: Colón, Cristóbal}-]</ref> Kolumb Amerikağa barğan ilk adam da, ilk avropalı deñizci de degil edi: qıtanıñ tamır halqları anda biñlerce yıl yaşağan ediler. Onıñ seyaatları [[Karib adaları]]nıñ tamır halqları içün qul etilüv, zoraki emek, hastalıqlar ve büyük nufus ğayıplarınen neticelendi.<ref name="nmai">[https://americanindian.si.edu/nk360/informational/columbus-day-myths -{National Museum of the American Indian: Unlearning Columbus Day Myths}-]</ref> [[Fayl:Granada_isabel_la_catolica.jpg|left|thumb|280x280px|Kastiliya qıraliçesi İsabel ve Hristofor Kolumb]] <center><gallery> Fayl:Christopher Columbus.jpg|ABD Kongress kitaphanesindeki Kolumb portreti </gallery></center> [[Fayl:Viajes_de_colon_en.svg|right|thumb|380x380px|Kolumbnıñ Yañı dünyağa seyaatları]] [[Fayl:ColombusMap.jpg|right|thumb|200x200px|Kolumbnıñ haritası, Portugaliya]] [[Fayl:Columbus1.PNG|right|thumb|380x380px|Kolumbnıñ birinci seyaatı]] [[Fayl:Columbus2.PNG|right|thumb|380x380px|Kolumbnıñ ekinci seyaatı]] [[Fayl:Columbus3.PNG|right|thumb|380x380px|Kolumbnıñ üçünci seyaatı]] [[Fayl:Columbus4.PNG|right|thumb|380x380px|Kolumbnıñ dörtünci seyaatı]] [[Fayl:Funchal, Parque de Santa Catarina, Columbus.jpg|right|thumb|200x200px|Funşaldaki Kolumb eykeli]] == İlk yılları ve qorantası == Kolumbnıñ doğğan künü tam belli degil. Tetqiqatçılarnıñ çoqusı onıñ 1451 senesi Cenovada toqumacı qorantasında doğğanını qabul eteler. Genç yaşında deñiz seyaatlarına qatnaşmağa başladı. 1470-li senelerde [[Portugaliya]]ğa yerleşip, Atlantik deñiz yolları aqqında tecribe topladı.<ref name="pares"/> Kolumb Felipa Moniş Perestrelu ile evlendi ve olarnıñ Diyego adlı oğlu oldı. Felipa vefat etken soñ Kolumb Kastiliyağa köçti. Beatriz Enrikes de Arana ile munasebetinden Fernando adlı ekinci oğlu doğdı.<ref name="pares"/> == Seyaatları == Kolumb Yer küresiniñ çevresini kerçekte olğanından daa küçük sayıp, ğarpqa doğru deñizden barıp [[Asiya]]ğa yetmek mümkün dep tüşüne edi. Portugaliya qıralı onıñ teklifini qabul etmedi. Bir qaç yıllıq muzakereden soñ [[Kastiliya]] qıraliçesi [[İsabel (Kastiliya qıraliçesi)|İsabel]] ve [[Aragon]] qıralı [[Fernando (Aragon qıralı)|Fernando]] ekspeditsiyağa qol tuttılar. 1492 senesi aprel 17 künü [[Santa Fe añlaşması]] imzalandı.<ref name="pares"/> 1492 senesi avgust 3 künü Kolumb «-{Santa María}-», «-{Pinta}-» ve «-{Niña}-» gemilerinen Palos limanından yolğa çıqtı. 1492 senesi oktâbrniñ 12-sinde ekspeditsiya [[Bahama adaları]]ndaki [[Guanahani]] adasına yetti, soñra [[Kuba]] ve [[Espanyola]]nı ziyaret etti. Kolumb bu yerlerni Asiyanıñ bir qısmı dep tüşündi.<ref name="pares"/> Ekinci seyaatında (1493–1496 seneleri) Kolumb [[Karib adaları]]na büyük müstemleke ekspeditsiyasını alıp keldi ve Espanyolada -{La Isabela}- qasabasını qurdurdı. Üçünci seyaatında (1498–1500 seneleri) [[Trinidad]] adasına ve bugünki [[Venesuela]] yalılarına yetti. Onıñ vali olaraq sert idaresi aqqındaki şikâyetlerden soñ Kolumb 1500 senesi tevqif etilip, Kastiliyağa qaytarıldı.<ref name="prison">[https://postalmuseum.si.edu/exhibition/celebrating-hispanic-heritage-exploration-christopher-columbus/columbus-imprisoned -{Smithsonian National Postal Museum: Columbus Imprisoned}-]</ref> 1502–1504 seneleri Kolumb dörtünci ve soñki seyaatını yapıp, Orta Amerikanıñ Atlantik yalılarını dolaştı. O, barğan yerleriniñ ayrı bir qıta olğanını añlamadı ve ömrüniñ soñuna qadar Asiyağa yaqın adalarğa yetkenine inandı. == Seyaatlarnıñ neticeleri ve ölümi == Kolumb idaresinde Espanyolada tamır halqları zoraki emekke celp etildi ve qul etildi. Avropadan kelgen hastalıqlar, açlıq ve zorbalıq [[Taino]] halqı nufusınıñ keskin eksilmesine sebep oldı.<ref name="taino">[https://www.smithsonianmag.com/history/who-were-taino-original-inhabitants-columbus-island-73824867/ -{Smithsonian: Who Were the Taíno?}-]</ref> Kolumb 1506 senesi mayısnıñ 20-sinde [[Valyadolid]]de 54 ya da 55 yaşında vefat etti. Ölüminden soñ unvanları ve imtiyazları aqqındaki davalarnı oğlu Diyego devam ettirdi.<ref name="pares"/> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Kolumb, Hristofor}} [[Kategoriya:Seyaatçılar]] [[Kategoriya:İspaniya adamları]] [[Kategoriya:İtaliya adamları]] h82wion0ie3z6qa44l77npdpybanst6 İbn Battuta 0 30384 246035 160155 2026-10-11T16:58:29Z Don Alessandro 1 246035 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''İbn Battuta''' ({{lang-ar|ابن بطوطة}}; tam adı '''Şemseddin Abu Abdullah Muhammed ibn Abdullah el-Levati et-Tanci ibn Battuta''', {{lang-ar|شمس الدين أبو عبد الله محمد بن عبد الله اللواتي الطنجي بن بطوطة}}; 1304 fevral 25, [[Tancer]] — 1368–1369 seneleri, [[Mağrip]]) — [[mağrip]]li [[berber]] [[musulman]] seyaatçısı ve qadıdır. Qararnen 29 yıl devam etken seyaatlarında 120 biñ kilometrge yaqın yol keçip, Afrika, Avropa ve Asiyada pek çoq memleketni ziyaret etti.<ref name="iranica">[https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-battuta/ -{Encyclopaedia Iranica: Ebn Battuta}-]</ref><ref name="distance">[https://orias.berkeley.edu/resources-teachers/travels-ibn-battuta -{University of California, Berkeley: The Travels of Ibn Battuta}-]</ref> == İlk yılları == İbn Battuta [[Tancer]]de Levata [[berber]] qabilelerine mensüp olğan, nesiller boyunca qadılar yetiştirgen bir qorantada doğdı. [[Malikiy mezebi]]niñ uquqını ve diniy ilimlerni ögrendi. 1325 senesi iyün 14 künü, 21 yaşında, [[Mekke]]ge [[acılıq]] yapmaq niyetinen Tancerden yalıñız yolğa çıqtı.<ref name="rihla">[https://sourcebooks.web.fordham.edu/source/1354-ibnbattuta.asp -{Fordham University Medieval Sourcebook: Ibn Battuta’s Travels}-]</ref> == Seyaatları == İbn Battuta [[Şimaliy Afrika]], [[Mısır]] ve [[Suriye]]den keçip, 1326 senesi Mekkege yetti. Bundan soñ [[Iraq]], [[İran]], [[Arabistan]], [[Şarqiy Afrika]] ve [[Anadolu]]nı dolaştı. 1330-lı senelerniñ başında [[Sinop]]tan [[Qara deñiz]]ni keçip [[Qırım]]ğa bardı. [[Kefe]] ve Qırım (bugünki [[Eski Qırım]]) şeerlerini ziyaret etip, soñra [[Altın Ordu]] ükümdarı [[Özbek Han]]nıñ ordugâhına yollandı.<ref name="crimea">[https://sourcebooks.web.fordham.edu/source/ibnbattuta-centralasianturks14C.asp -{Fordham University Medieval Sourcebook: Ibn Battuta in Crimea and the Golden Horde}-]</ref><ref name="iranica"/> Altın Ordudan soñ [[Konstantinopol]], [[Harezm]], [[Buhara]], [[Afğanistan]] ve [[İndistan]]ğa bardı. [[Deli]]de bir qaç yıl qadı olaraq çalıştı. Soñra [[Maldiv adaları]], [[Şri Lanka]], [[Cenübiy-Şarqiy Asiya]] ve [[Çin]] taraflarına seyaat etti. 1349 senesi Mağripke qayttı, amma seyaatlarını devam ettirip [[Endülüs]] ve [[Mali]] imperiyasına da bardı. Soñki seyaatından 1354 senesi qayttı.<ref name="loc">[https://www.loc.gov/item/2021666192/ -{Library of Congress: Ibn Battuta’s Rihla}-]</ref> == «Rihle» eseri ve ölümi == Mağrip sultanı [[Abu İnan Faris]]niñ emrinen İbn Battuta seyaat hatıralarını alim [[İbn Cüzey]]ge aytıp berdi. İbn Cüzey bu malümatlarnı «-{Rihle}-» («Seyaat») adınen belli olğan kitapta topladı. İbn Battuta seyaatları devamında bir qaç kere evlendi ve bir qaç balası oldı, amma qadınları ve balaları aqqında malümat azdır.<ref name="distance"/> Eser XIV asırdaki memleket, şeer ve halqlar aqqında müim menbadır, amma onıñ bazı ikâyeleri ve seyaatları tetqiqatçılar tarafından şübeli sayıla.<ref name="iranica"/><ref name="loc"/> İbn Battutanıñ soñki yılları aqqında malümat azdır. O, qararnen 1368–1369 seneleri Mağripte vefat etti; bazı soñki menbalarda 1377 senesi de kösterile.<ref name="iranica"/><ref name="loc"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Seyaatçılar]] [[Kategoriya:Mağrip adamları]] jle20voqbdokwom16k374bzkfw0ospx İgor Stravinskiy 0 30385 246034 210913 2026-10-11T16:51:01Z Don Alessandro 1 246034 wikitext text/x-wiki {{kişi}} '''İgor Födoroviç Stravinskiy''' ({{lang-ru|Игорь Фёдорович Стравинский}}, {{lang-uk|Ігор Федорович Стравинський}}; 1882 iyün 5 (17), [[Oraniyenbaum]], [[Peterburg guberniyası]], [[Rusiye imperiyası]] — 1971 aprel 6, [[Nyu York]], [[ABD]]) — Rusiye imperiyasında doğğan, soñraları [[Frenkistan]] ve [[ABD]] vatandaşlığını alğan bestekâr ve dirijordır. XX asır muzıkasınıñ eñ tesirli temsilcilerinden biri sayıla. Eserlerinde rus halq muzıkası, neoklassitsizm ve seriyalı besteleme usullarını qullandı.<ref name="ircam">[https://resources.ircam.fr/en/composer/igor-stravinsky/biography -{IRCAM: Igor Stravinsky — Biography}-]</ref> [[Fayl:И._Стравинский.jpg|thumb|270x270px|İgor Stravinskiy]] [[Fayl:Stamp_of_Ukraine_s822.jpg|thumb|200x200px|İgor Stravinskiy tasvir etilgen Ukraina mektüp pulu]] [[Fayl:Устилуг,_Міжнародний_фестиваль_"Стравінський_та_Україна".jpg|thumb|Ustilug şeerindeki «Stravinskiy ve Ukraina» festivalı, 2008 senesi iyün 17 künü]] == İlk yılları ve qorantası == Stravinskiy qorantadaki dört oğulnıñ üçüncisi edi. Babası [[Fedor Stavinskiy|Fedor İgnatyeviç Stravinskiy]] [[Peterburg İmperator operası]]nıñ belli bas yırcısı, anası ise Anna Holodovskaya edi. İgor balalıq çağını Peterburgda keçirdi ve doquz yaşında fortepiano derslerini almağa başladı.<ref name="ircam"/><ref name="locstrav">[https://findingaids.loc.gov/repositories/15/resources/1731 -{Library of Congress: Igor Stravinsky Family Correspondence — Biographical Notes}-]</ref> Ana-babası onıñ uquqçı olmasını istegeni içün Stravinskiy [[Sankt Peterburg universiteti]]nde uquq oqudı. Anda [[Nikolay Rimskiy-Korsakov]]nıñ oğlu Vladimirnen tanıştı. Yaş bestekârnıñ istidadını añlağan Rimskiy-Korsakov oña hususiy kompozitsiya dersleri berdi.<ref name="locstrav"/> 1906 senesi Stravinskiy yaqın aqrabası Yekaterina Nosenko ile evlendi. Olarnıñ dört balası oldı. Yekaterina 1939 senesi vefat etti; Stravinskiy 1940 senesi Vera de Bosset ile evlendi.<ref name="locstrav"/> == Yaratıcılığı == [[Sergey Dâgilev]]nen çalışqan yaş bestekâr -{Ballets Russes}- truppası içün üç balet yazdı: «Ateş quşu» (-{L’Oiseau de feu}-, 1910 senesi), «Petruşka» (-{Petrushka}-, 1911 senesi) ve «Baar ayini» (-{Le Sacre du printemps}-, 1913 senesi). Bu eserler, hususan alışılmağan ritmleri ile belli olğan «Baar ayini», Stravinskiyge dünya çapında şan-şüret ketirdi.<ref name="ircam"/> 1907–1914 seneleri Stravinskiy yaz aylarnı [[Volın vilâyeti]]ndeki [[Ustilug]] şeerinde keçirip, anda ilk büyük eserleriniñ bir qısmını yazdı. Bugün bu evde dünyada ilk Stravinskiy müzeyi bar; müzey 2013 senesi restavratsiyadan soñ yañıdan açıldı.<ref name="ustyluh">[https://tourism.volyn.ua/en/place/9 -{Volyn Unique: Igor Stravinsky Museum in Ustyluh}-]</ref><ref>[https://www.stravinskyfund.com/muzej-stravinskogo-v-g-ustilug?lang=en -{Igor Stravinsky Fund: Museum in Ustyluh}-]</ref> [[Birinci cian cenki]] başlanğanda Stravinskiy [[İsviçre]]de yaşadı, soñra [[Frenkistan]]ğa köçti ve 1934 senesi frenk vatandaşlığını aldı. 1939 senesi ABD-ge barıp, 1945 senesi ABD vatandaşı oldı. Yaratıcılığınıñ soñki devrinde seriyalı besteleme usullarını qullandı.<ref name="locstrav"/> == Ölümi == Stravinskiy 1971 senesi aprel 6 künü Nyu Yorktaki evinde 88 yaşında vefat etti. İstegine köre [[Venedik]]teki San Mikele adasınıñ mezarlığında, [[Sergey Dâgilev]]niñ mezarı yanında defin etildi.<ref name="burial">[https://www.berlinerfestspiele.de/en/musikfest-berlin/stories/2021/story-igor-strawinsky -{Berliner Festspiele: Igor Stravinsky — Life Stages}-]</ref> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Stravinskiy, İgor}} [[Kategoriya:Bestekârlar]] [[Kategoriya:Ukraina adamları]] [[Kategoriya:Rusiye adamları]] [[Kategoriya:ABD adamları]] cjtm0hifnfneoae8wmxow2kdbujkwa6 Hans Kristian Andersen 0 30395 246077 244441 2026-10-12T06:08:33Z Don Alessandro 1 246077 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Hans Kristian Andersen''' ({{lang-da|Hans Christian Andersen}}; {{IPA|[ˈhanˀs ˈkʁæsdjan ˈɑnɐsn̩]}}; 1805 aprel 2, [[Odense]] — 1875 avgust 4, [[Kopenhagen]]) — [[danimarka]]lı [[yazıcı]], şair, dramaturg ve edebiy masal müellifidir. O «Qalay askerçik», «Titis papiyçik», «Qar qıraliçesi», «Düymçik», «Sernikli qızçıq», «Kiçik suv qızı» ve «Nohut üstündeki şahzade qız» kibi dünyaca belli masallarnı yazdı. 1835–1872 seneleri Andersen yüz elliden ziyade masal ve ikâye neşir etti. Onıñ eserleri dünyanıñ çoq tillerine tercime etilip, filmler, multfilmler, teatr oyunları ve baletler içün esas oldı.<ref name="kb-andersen-works">[https://www.kb.dk/en/inspiration/book-festival-royal-danish-library/fairy-tale-author-hans-christian-andersen «-{The fairy tale author Hans Christian Andersen}-»], Danimarka Qıral kitaphanesi {{ref-en}}.</ref> == Ayatı == === Bala çağı === [[Fayl:HansChristianAndersen_House.jpg|left|thumb|150x150px|Odensedeki Hans Kristian Andersen evi. Bugün anda yazıcınıñ müzeyi bar]] [[Fayl:Denmark-odense-hans_christian_andersen-childhood_home.jpg|right|thumb|150x150px|Fün adasındaki -{Munkemøllestræde}- soqağında Andersen 1807–1819 seneleri yaşağan evi]] Hans Kristian Andersen 1805 senesi aprelniñ 2-sinde [[Danimarka]]nıñ [[Fün]] adasındaki [[Odense]] şeerinde doğdı. Babası Hans Andersen çızmacı, anası Anna Mari Andersdatter çamaşırcı edi. Qoranta faqır yaşasa da, babası kitap oqumağa ve teatrge meraqlı edi. O oğluna masallar, pyesalar ve «Biñ bir gece» ikâyelerini oquy edi. Andersen Odensedeki hayriye mektebinde tasil aldı ve balalıqta eşitken halq masallarını soñradan eserlerinde qullandı.<ref name="kb-andersen-life">[https://www.kb.dk/en/inspiration/hans-christian-andersens-manuscripts-and-letters/life-hans-christian-andersen «-{The Life of Hans Christian Andersen}-»], Danimarka Qıral kitaphanesi {{ref-en}}.</ref> Andersenniñ babası 1816 senesi vefat etti. Hans Kristian on bir yaşından soñ çeşit işlerde çalıştı. 1819 senesi, on dört yaşında olğanda, aktör ve yırcı olmaq ümüti ile [[Kopenhagen]]ge ketti. Başta faqırlıq çekti, amma Qıral teatriniñ idarecilerinden Yonas Kollin onıñ istidadını körip, tasil almasına yardım etti. === Edebiy yaratıcılığı === Andersen 1820-li senelerde şiir, pyesa ve yol yazıları neşir etmege başladı. 1835 senesi «İmprovizator» ({{lang-da|Improvisatoren}}) romanı neşir etilgenden soñ, o Avropada şüret qazandı. O sene «Balalarğa aytılğan masallar» ({{lang-da|Eventyr, fortalte for Børn}}) cıyıntığınıñ ilk defterleri neşir etildi.<ref name="kb-andersen-life"/> Andersenniñ masalları halq masallarınen edebiy yaratıcılıqnı birleştire. Olarda mizah, ğam, cemiyetteki adaletsizlik, yalñızlıq ve meramet mevzuları yer ala. Eserleri balalar içün yazılğan kibi körünse de, büyüklerge de hitap ete. Andersen masallardan başqa romanlar, şiirler, pyesalar, tercimeiallar ve seyaat yazıları da yazdı.<ref name="kb-andersen-works"/> === Soñki yılları === Andersen ayatı boyunca Avropa ve başqa memleketlerge çoq kere seyaat etti. 1872 senesi qattı yıqılğandan soñ sağlığı yamanlaştı ve yañı eserler yazmaqnı aman-aman toqtattı. O 1875 senesi avgust 4 künü Kopenhagen yaqınındaki -{Rolighed}- evinde vefat etti. Andersenniñ doğğan künü — aprelniñ 2-si — bugün Halqara balalar kitabı künü olaraq qayd etile.<ref>[https://www.ibby.org/awards-activities/activities/international-childrens-book-day «-{International Children's Book Day}-»], Halqara bala kitabı şurası {{ref-en}}.</ref> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Andersen, Hans Kristian}} [[Kategoriya:Yazıcılar]] [[Kategoriya:Danimarka adamları]] nd4jnj2uwexkiazbgtjk7tgvyoejh6o Yohann Volfgang fon Göte 0 30441 246046 180141 2026-10-11T18:08:38Z Don Alessandro 1 246046 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Yohann Volfgang fon Göte''' ({{lang-de|Johann Wolfgang von Goethe}}, -{[ˈjoːhan ˈvɔlfɡaŋ(k) fɔn ˈɡøːtə]}-; 1749 avgust 28, [[Frankfurt]] — 1832 mart 22, [[Veymar]]) — [[alman]] şair, yazıcı, dramaturg, mütefekkir, devlet erbabı ve tabiatşınasıdır. Alman edebiyatınıñ eñ belli ve tesirli vekillerinden biri, «Boran ve zıqı» ({{lang-de|-{Sturm und Drang}-}}) aqımınıñ esas şahıslarından ve Veymar klassitsizminiñ temel qoyucılarından biri sayıla. Göte [[Frankfurt]]ta barlıqlı bir qorantada doğdı. Babası Yohann Kaspar Göte imperiya muşaviri unvanına saip edi, anası Katarina Elizabet Tekstor ise Frankfurt belediye reisiniñ qızı edi. Göte ve qız qardaşı Korneliya evde keniş tasil aldılar; o bala çağından tiller, edebiyat, resim ve tabiat ilimlerinen meraqlandı.<ref name="deutsche-bio">[https://www.deutsche-biographie.de/sfz53095.html «Goethe, Johann Wolfgang von»], Deutsche Biographie {{ref-de}}.</ref> 1765–1768 seneleri Göte [[Lâyptsig]] universitetinde, 1770–1771 seneleri ise [[Strasburg]]da uquq saasında tasil aldı. Strasburgda [[Yohann Gotfrid Gerder]]nen tanışuvı onıñ edebiy baqışlarına büyük tesir etti. 1774 senesi neşir etilgen «Genç Verterniñ ızdırapları» ({{lang-de|-{Die Leiden des jungen Werthers}-}}) romanı onı bütün Avropada meşur etti. 1775 senesi Göte [[Veymar]] [[duka]]sı Karl Avgustnıñ davetinen Veymarğa köçti. Anda devlet hızmetinde çalıştı, maden işleri, maliye, yollar ve teatrnen oğraştı; 1782 senesi asılzade unvanını aldı. 1786–1788 seneleri [[İtaliya]]da yaşadı. 1794 senesinden başlap [[Fridrih Şiller]]nen yaqın dostluğı ve yaratıcılıq bağları Veymar klassitsizminiñ şekillenmesine esas oldı. Göte türlü janrlarda eserler yazdı. Onıñ eñ belli eserleri arasında «Faust» faciası, «Genç Verterniñ ızdırapları», «Vilgelm Meysterniñ oquv yılları» ({{lang-de|-{Wilhelm Meisters Lehrjahre}-}}), «Şarq-Ğarp divanı» ({{lang-de|-{West-östlicher Divan}-}}) ve çoq şiir bar. «Faust» üzerinde ömrüniñ büyük qısmı boyunca çalıştı; eserniñ ekinci qısmı ölüminden soñ neşir etildi. Göte tabiat ilimlerinen de ciddiy oğraştı. Ösümliklerniñ şekil deñişüvini ve insan em ayvan anatomiyasını tetqiq etti, mineralogiya, meteorologiya ve renkler nazariyesi saalarında çalıştı. 1790 senesi ösümliklerniñ metamorfozası aqqındaki eserini, 1810 senesi ise «Renkler nazariyesi»ni ({{lang-de|-{Zur Farbenlehre}-}}) neşir etti. «Morfologiya» terminini ilmiy qullanışqa kirsetken alimlerden biri oldı.<ref>[https://www.goethe.uni-jena.de/en/429/goethe-s-scientific-curriculum-vitae Göteniñ ilmiy tercimeialı], Yena universitetiniñ Göte laboratoriyası {{ref-en}}.</ref> 1788 senesinden başlap Göte Kristiane Vulpiusnen beraber yaşadı, 1806 senesi ise olar evlendiler. Olarnıñ beş balası oldı; olardan tek Avgust yetişken yaşqa yetti.<ref>[https://goethe.klassik-stiftung.de/de/personen/christiane-von-goethe/ «Christiane von Goethe»], Klassik Stiftung Weimar {{ref-de}}.</ref> 1832 senesi mart 22 künü Göte nefes yolları infektsiyasından soñ yürek yetersizliginden Veymarda vefat etti. Veymardaki Prinsler dürbesinde defin etildi.<ref name="deutsche-bio"/><ref>[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10568014/ Göteniñ ölümü aqqındaki tibbiy vesiqalar], PubMed {{ref-de}}.</ref> [[Fayl:JohannCasparGoethe.jpg|right|thumb|284x284px|Yohann Kaspar Göte. Georg Fridrih Şmollnıñ resmi, 1774 senesi]] [[Fayl:Weimarer_Klassik.jpg|left|thumb|207x207px|Fridrih Şiller, Vilgelm ve Aleksandr fon Gumboldt, Yohann Volfgang fon Göte. Yena, qararnen 1797 senesi]] [[Fayl:Берлін-2011-1.JPG|right|thumb|267x267px|Berlindeki Göte eykeli]] [[Fayl:Goethe_Monument_Chicago,_by_Hermann_Hahn.jpg|right|thumb|267x267px|Çikagonıñ Linkoln parkındaki Göte abidesi]] == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Göte, Yohann Volfgang fon}} [[Kategoriya:Şairler]] [[Kategoriya:Almaniya adamları]] jygtu8ryrgzaxjacml9cl9bav9zt61s Stenli Kubrik 0 30445 246045 160370 2026-10-11T18:02:58Z Don Alessandro 1 246045 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Stenli Kubrik''' ({{lang-en|Stanley Kubrick}}; 1928 iyül 26, [[Nyu York]], [[ABD]] — 1999 mart 7, Çilvikberi malikanesi, Hertfordşir, [[Büyük Britaniya]]) — amerikalı kino rejissörı, stsenariyci ve prodüserdir. Kino tarihınıñ eñ itibarlı rejissörlarından biri sayıla. Kubrik filmlerinde titiz kompozitsiya, tehnik yañılıqlar ve muzıkanı ustalıqnen qullanuv körüne; o türlü janrlarda çalıştı. Kubrik [[Nyu York]]ta orta tabaqalı [[yeudi]] qorantasında doğdı ve [[Bronks]]ta östi. Babası Yakob Leonard Kubrik ekim, anası Seydi Gertrud Perveler ev bikesi edi. On üç yaşında babası oña fotoapparat berdi. Kubrik foto çeküvnen ciddiy olaraq oğraşmağa başladı ve on yedi yaşında -{Look}- mecmuasınıñ professional fotografı oldı.<ref name="bfi-kubrick">[https://www.bfi.org.uk/features/stanley-kubrick-new-perspectives Stenli Kubrikniñ ilk yaratıcılığı aqqında], British Film Institute {{ref-en}}.</ref> 1951 senesi Kubrik ilk qısqa metrajlı filmi «-{Day of the Fight}-»nı, 1953 senesi ise ilk uzun filmi «-{Fear and Desire}-»ni çekti. «-{Paths of Glory}-» (1957) ve «-{Spartacus}-» (1960) filmlerinden soñ körümli rejissör olaraq tanıldı. 1961 senesi «-{Lolita}-» filmi üzerinde çalışmaq içün Büyük Britaniyağa köçti ve ömrüniñ soñunace anda yaşadı. «-{Dr. Strangelove}-», «-{2001: A Space Odyssey}-», «-{A Clockwork Orange}-», «-{Barry Lyndon}-», «-{The Shining}-» ve «-{Full Metal Jacket}-» kibi filmlerinde cenk, zorbalıq, tehnologiya ve insan tabiatı mevzularını tetqiq etti.<ref name="bfi-kubrick"/> «-{Paths of Glory}-» filmini çekkende Kubrik alman aktrisası ve ressam Kristiane Garlannen tanıştı. O, filmniñ soñki sanasında yır yırlağan qız rolüni oynadı. 1958 senesi olar evlendi. Olarnıñ Anya ve Vivian adlı eki qızı oldı; Kubrik Kristianeniñ evelki evliliginden doğğan qızı Katarinanı da östürdi.<ref>[https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/interviews/home-with-kubricks-stanley-was-amazingly-tolerant-taking-most-extraordinary-abuse Kubrik qorantasınen yapılğan subet], British Film Institute {{ref-en}}.</ref> 1999 senesi martnıñ 7-sinde Stenli Kubrik Çilvikberi malikanesindeki evinde yuqlap yatqanda infarkttan vefat etti. Bu, soñki filmi «-{Eyes Wide Shut}-»nıñ soñki variantını studiyağa köstergeninden bir qaç kün soñ oldı.<ref>[https://www.biography.com/movies-tv/stanley-kubrick -{Stanley Kubrick Biography}-], Biography.com {{ref-en}}.</ref> == Saylanğan filmografiya == * 1957 — -{Paths of Glory}- * 1960 — -{Spartacus}- * 1962 — -{Lolita}- * 1964 — -{Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb}- * 1968 — -{2001: A Space Odyssey}- * 1971 — -{A Clockwork Orange}- * 1975 — -{Barry Lyndon}- * 1980 — -{The Shining}- * 1987 — -{Full Metal Jacket}- * 1999 — -{Eyes Wide Shut}- == Bağlantılar == * {{ref-en}} [https://www.imdb.com/name/nm0000040/ IMDb saytında Stenli Kubrik] * {{ref-en}} [https://web.archive.org/web/20120121085421/http://kubrickfilms.warnerbros.com/ Stenli Kubrikniñ saytına arxiv bağlantısı] == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Kubrik, Stenli}} [[Kategoriya:ABD adamları]] [[Kategoriya:Büyük Britaniya adamları]] [[Kategoriya:Kino rejissörları]] l6owh14xwnf2et6zik8emkxbdacysv0 Akira Kurosava 0 30446 246044 201257 2026-10-11T17:59:19Z Don Alessandro 1 246044 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Akira Kurosava''' ({{lang-ja|黒澤 明, くろさわ あきら}}; 1910 mart 23, [[Tokio]] — 1998 sentâbr 6, [[Tokio]]) — yapon kino rejissörı, stsenariyci ve prodüserdir. [[Söva devri]]nde çalışqan Kurosava kino tarihınıñ eñ itibarlı rejissörlarından biri sayıla. 57 yıllıq yaratıcılıq yolunda 30 bediiy film çekti. Kurosava [[Tokio]]da sekiz balalı qorantanıñ eñ kiçigi olıp doğdı. Babası İsamu beden terbiyesi ocası ve eski [[samuray]] qorantasınıñ evlâdı edi. O, balalarını Ğarp medeniyeti ve kino ile tanıştırdı. Akiranıñ ağası Heygo sessiz filmlerde «benşi», yani filmlerni canlı olaraq ikâye etken sanatçı olaraq çalışa edi. Kurosava yaşlığında ressam olmağa istedi ve Ğarp resim sanatınen oğraştı.<ref name="newyorker">[https://www.newyorker.com/magazine/1981/12/21/kurosawa-frames -{Kurosawa Frames}-], -{The New Yorker}- {{ref-en}}.</ref> 1936 senesi Kurosava -{Photo Chemical Laboratories}- kinostudiyasına rejissör yardımcısı olaraq kirdi. Rejissör [[Kadziro Yamamoto]] yanında çalışıp, stsenariy yazuv ve film montajını ögrendi. İlk uzun filmi «{{lang-ja|-{姿三四郎}-}}» ({{lang-en|-{Sanshiro Sugata}-}}) 1943 senesi çıqtı. 1950 senesi çekilgen «{{lang-ja|-{羅生門}-}}» ({{lang-en|-{Rashomon}-}}) filmi 1951 senesi [[Venedik kino festivali]]nde «Altın arslan» mukâfatını qazandı. Bu, Ğarp memleketlerindeki büyük bir festivalde baş mukâfat alğan ilk yapon filmi oldı ve yapon kinosınıñ dünyada tanılmasına yol açtı.<ref name="bfi">[https://www.bfi.org.uk/features/where-begin-with-akira-kurosawa Akira Kurosava filmleri aqqında], British Film Institute {{ref-en}}.</ref> «Yedi samuray», «Yaşamaq», «Qanlı taht», «Canqoruyıcı», «Kagemuşa» ve «Ran» onıñ eñ belli filmleri arasındadır. Kurosavanıñ filmleri [[Corc Lukas]], [[Stiven Spilberg]], [[Frensis Ford Koppola]] ve [[Martin Skorseze]] kibi çoq rejissörğa tesir kösterdi.<ref name="bfi"/> 1945 senesi Kurosava aktrisa Yoko Yaguçi ile evlendi. Olarnıñ oğlu Hisao kino prodüseri, qızı Kazuko ise kostüm ressamı oldı.<ref name="encyclopedia">[https://www.encyclopedia.com/people/literature-and-arts/film-and-television-biographies/akira-kurosawa «Akira Kurosawa»], Encyclopedia.com {{ref-en}}.</ref> 1995 senesi Kurosava yıqılıp arqasını ağır yaraladı ve soñki yıllarını saqat arabasında keçirdi. 1998 senesi sentâbrniñ 6-sında Tokiodaki evinde insultqa oğrap vefat etti.<ref>[https://www.washingtonpost.com/archive/local/1998/09/07/filmmaker-akira-kurosawa-dies-at-88/cd6cc6b8-c7e5-4502-80b9-a0b52fd0a5cb/ -{Filmmaker Akira Kurosawa Dies at 88}-], -{The Washington Post}- {{ref-en}}.</ref> == Saylanğan filmografiya == * 1943 — -{Sanshiro Sugata}- * 1950 — -{Rashomon}- * 1952 — -{Ikiru}- * 1954 — -{Seven Samurai}- * 1957 — -{Throne of Blood}- * 1961 — -{Yojimbo}- * 1975 — [[Dersu Uzala (film, 1975)|Dersu Uzala]] * 1980 — -{Kagemusha}- * 1985 — -{Ran}- * 1990 — -{Dreams}- * 1993 — -{Madadayo}- == Bağlantılar == * {{ref-ja}} [https://web.archive.org/web/20130611010737/http://kurosawa-foundation.com/ Akira Kurosava fondu] * {{ref-ja}} [http://www.afc.ryukoku.ac.jp/Komon/kurosawa/index.html Akira Kurosavanıñ qılavuzı] * {{ref-ja}} [https://web.archive.org/web/20100429100514/http://akira-kurosawa.com/ Akira Kurosavanıñ yaratıcılığını sevgenler portalı] * {{ref-en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000041/ IMDb saytında Akira Kurosavanıñ filmografiyası] * {{ref-en}} [http://akirakurosawa.info/ Akira Kurosava portalı] == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Kurosava, Akira}} [[Kategoriya:Kino rejissörları]] [[Kategoriya:Yaponiya adamları]] mxe1bisjazsp28p6va9kv7geitbst2b Lui Armstrong 0 30558 246043 232394 2026-10-11T17:45:12Z Don Alessandro 1 246043 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Lui Armstrong''' ({{lang-en|Louis Armstrong}}; 1901 avgust 4, [[Nyu Orleans]], [[ABD]] — 1971 iyül 6, [[Nyu York]], [[ABD]]) — amerikalı [[caz]] borazancısı, yırcı ve bestekârıdır. «-{Satchmo}-» lağabınen de belli olğan Armstrong caz tarihınıñ eñ tesirli sanatçılarından biri sayıla. Armstrong [[Nyu Orleans]]nıñ faqır bir maallesinde doğdı. Babası qorantanı erte terk etti, Lui ise anası Mayann ve qartanası yanında östi. Beşinci sınıftan soñ mektepni taşlap, çalışmağa mecbur oldı. Karnofskiy qorantasında çalışıp qazanç elde etti ve ilk kornetini satın aldı.<ref name="lahm">[https://www.louisarmstronghouse.org/biography/ Lui Armstrongnıñ tercimeialı], Louis Armstrong House Museum {{ref-en}}.</ref> 1912 senesi dekabr 31 künü tabancadan avağa ateş açqanı içün Armstrong oğlanlar içün tüzetüv yurtuna yollandı. Anda Peter Devisniñ reberliginde kornet çalmaqnı ögrendi ve yurt orkestriniñ yolbaşçısı oldı. 1914 senesi yurttan çıqqan soñ professional çalğıcı olaraq çalışmağa başladı; Co «-{King}-» Oliver onıñ ustazı oldı.<ref name="lahm"/> 1922 senesi Armstrong [[Çikago]]da Oliverniñ -{Creole Jazz Band}- orkestrine qoşuldı. 1924 senesi Nyu Yorkta Fletçer Henderson orkestrinde çaldı, 1925 senesi ise Çikagoğa qaytıp öz adınen diskler yazdırmağa başladı. 1925–1928 seneleri -{Hot Five}- ve -{Hot Seven}- taqımlarınen yazdırğan icraları caznıñ inkişafına büyük tesir kösterdi: Armstrong solo improvizatsiyanı ögge çıqardı, borazan çaluvını ve yırlavnı birleştirdi, ayrıca manasız ecalarnen improvizatsiya etilgen «sket» yırlavnı populârlaştırdı.<ref name="lahm"/><ref>[https://www.loc.gov/static/programs/national-recording-preservation-board/documents/HotFiveHotSevenRecordings.pdf -{Hot Five and Hot Seven Recordings}-], Library of Congress {{ref-en}}.</ref> 1930-lı senelerden başlap Armstrong radio, kinoda ve büyük orkestrlernen çalıştı, dünyanıñ çoq memleketinde kontsertler berdi. «-{Hello, Dolly!}-», «-{What a Wonderful World}-», «-{Mack the Knife}-» ve «-{When the Saints Go Marching In}-» onıñ eñ belli icraları arasındadır. Armstrong dört kere evlendi. Ekinci apayı olğan pianist Lil Hardin onı mustaqil karyera başlamağa teşviq etti. 1942 senesi oyuncı Lüsil Vilsonnen evlendi ve ömrüniñ soñunace onıñnen yaşadı. 1959 senesi Armstrong infarktqa oğradı, soñraki yıllarda yürek ve büyrek hastalıqlarından tedavi olundı. 1971 senesi iyülniñ 6-sında [[Nyu York]]nıñ [[Kvins]] rayonındaki Korona maallesindeki evinde yuqlap yatqanda vefat etti.<ref name="lahm"/> == Bağlantılar == * [https://web.archive.org/web/20130821071615/http://artnews.in.ua/staff/113-luyi-armstrong-korol-dzhazu.html Lui Armstrong — caz qıralı] * [https://pro-jazz.com/louis-armstrong.html Lui Armstrongnıñ tercimeialı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20230905092239/https://pro-jazz.com/louis-armstrong.html |date=2023-09-05 }} [http://pro-jazz.com pro-jazz.com] saytında {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20160220054918/http://pro-jazz.com/ |date=2016-02-20 }}{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20130115084737/http://www.louis-armstrong.net/ louis-armstrong.net — Sony BMG Music Entertainment] * [https://web.archive.org/web/20140503184313/http://www.gadflyonline.com/archive/MarchApril00/archive-louisarmstrong.html -{Louis Armstrong}- — Nat Hentoff] * [http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0804.html -{The New York Times}- gazetasındaki nekrolog] * [https://web.archive.org/web/20160422235253/http://www.satchmo.com/louisarmstrong/quotes.html Sitatlar ve hatıralar] * [https://web.archive.org/web/20070812185050/http://www.michaelminn.net/armstrong/ Diskografiya] * [http://www.imdb.com/name/nm0001918/ IMDb saytındaki filmografiya] * [https://web.archive.org/web/20181116102419/https://www.larmstrongsoc.org/ -{The Louis Armstrong Society Jazz Band}-] * [https://web.archive.org/web/20100513192639/http://www.life.com/image/first/in-gallery/40982/louis-armstrong-a-life-in-music -{Louis Armstrong: A Life in Music}-] — ''-{Life}-'' mecmuasınıñ slayd kösterüvi * [https://web.archive.org/web/20020814201249/http://www.seeingblack.com/x040901/armstrong.shtml ''-{Seeing Black}-'' mecmuasınıñ Armstrong aqqındaki maqalesi] * [http://www.louisarmstronghouse.org/ Louis Armstrong House & Archives resmiy sayt] * [http://www.themeister.co.uk/dixie/dixieland_jazz.htm -{Louis Armstrong Transcription Project}-] * [https://web.archive.org/web/20060527024840/http://pbskids.org/jazz/nowthen/louis.html PBS Kids saytında Lui Armstrong] * [http://www.nytimes.com/2007/09/23/opinion/23margolick.html David Margolick, -{The Day Louis Armstrong Made Noise}-] * [https://web.archive.org/web/20160418144016/http://www.npg.si.edu/exh/armstrong/index.htm Smithsonian: -{Louis Armstrong: A Cultural Legacy}-] * [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=15185958 NPR Music saytında Lui Armstrong] * [http://redhotjazz.com/louie.html Lui Armstrongnıñ diskografiyası ve ilk yazıları] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20140501141638/http://redhotjazz.com/louie.html |date=2014-05-01 }} * [http://www.threeperfectminutes.com/search/label/Louis%20Armstrong -{Three Perfect Minutes}- saytında Lui Armstrongnıñ esas yazıları] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20160114180201/http://www.threeperfectminutes.com/search/label/Louis%20Armstrong |date=2016-01-14 }} * Lui Armstrongnıñ öz tercimeialı: ** [http://www.archive.org/details/satchmomylifeinn001956mbp -{Satchmo — My Life in New Orleans}- (1954), serbest endirüv] ** [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=6017805 -{Satchmo — My Life in New Orleans}-] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110404000139/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=6017805 |date=2011-04-04 }} == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Armstrong, Lui}} [[Kategoriya:Calğıcılar]] [[Kategoriya:ABD adamları]] [[Kategoriya:1971 senesinde ölgenler]] [[Kategoriya:1901 senesinde doğğanlar]] rx6fjixet4ebi8hbd0gbpzy2zfsghkk Marko Polo 0 30583 246042 234035 2026-10-11T17:39:58Z Don Alessandro 1 246042 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Marko Polo''' ({{lang-it|Marco Polo}}; 1254 senesi, [[Venedik]] — 1324 yanvar 8, Venedik) — Venedikli tuccar ve seyaatçıdır. Onıñ Asiya seyaatları aqqındaki ikâyesi Pizalı Rustikello tarafından «Dünyanıñ tasviri» ({{lang-fr|-{Le Devisement du monde}-}}) adınen yazıldı; eser soñradan «Marko Polonıñ seyaatları» ve «{{lang-it|-{Il Milione}-}}» adlarınen de belli oldı. Kitap Orta asırlar Avropasında [[İran]], [[Orta Asiya]], [[Çin]] ve [[Cenüp-Şarqiy Asiya]] aqqındaki eñ müim menbalardan biri edi.<ref name="treccani">[https://www.treccani.it/enciclopedia/marco-polo_(Dizionario-Biografico)/ «Polo, Marco»], Dizionario Biografico degli Italiani, Treccani {{ref-it}}.</ref> Marko Polo zengin Venedikli tuccar qorantasında doğdı. Doğğan künü tam olaraq belli degil. Anası o bala ekende vefat etti, babası Nikkolo ve emcesi Maffeo ise uzun yıllar Şarq memleketlerinde ticaretnen oğraşa ediler. Marko qorantasınıñ başqa azaları yanında östi ve tuccarlıq esaslarını ögrendi.<ref name="whe">[https://www.worldhistory.org/Marco_Polo/ «Marco Polo»], World History Encyclopedia {{ref-en}}.</ref> 1271 senesi, on yedi yaşında olğanda, Marko babası ve emcesinen beraber Asiyağa seyaatqa çıqtı. Olar İran ve Orta Asiyadan keçip, qararnen 1275 senesi Moğollarnıñ büyük hanı [[Hubilay]]nıñ sarayına yettiler. Polo qorantası Çin ve diger Asiya memleketlerinde uzun yıllar qaldı, 1295 senesi ise Venedikke qayttı.<ref name="britannica">[https://www.britannica.com/biography/Marco-Polo «Marco Polo»], Encyclopaedia Britannica {{ref-en}}.</ref> 1298 senesi Venedik ve [[Cenova]] arasındaki cenk vaqtında Marko Polo esir alınıp Cenovada apiske tüşti. Anda o, seyaatları aqqında Pizalı Rustikelloğa ikâye etti; Rustikello bu ikâyelerni yazıp aldı. Kitapnıñ çoq elyazma nushası tarqalğanı içün, metinniñ bir-birinden farqlı variantları meydanğa keldi. Eser soñraki deñizcilerge ve haritacılarğa, o cümleden [[Hristofor Kolumb]]ğa, büyük tesir kösterdi.<ref name="treccani"/> 1299 senesi apisten çıqqan soñ Marko Polo Venedikke qayttı. 1300 senesi Donata Badoernen evlendi; olarnıñ Fantina, Bellela ve Moreta adlı üç qızı oldı. 1324 senesi yanvarnıñ 8-inde evinde vefat etti ve Venedikteki San Lorentso kilsesinde defin etildi. Onıñ mezarı Napoleon devrinde yoq oldı.<ref name="treccani"/> [[Fayl:Marco_Polo_traveling.JPG|thumb|245x245px|Marko Polonıñ seyaatını köstergen orta asır miniatürası]] [[Fayl:Travels_of_Marco_Polo.png|left|thumb|200x200px|Marko Polonıñ seyaatları]] [[Fayl:Chiesa_di_San_Lorenzo.jpg|thumb|305x305px|Venedikteki -{San Lorenzo}- kilsesi]] [[Fayl:FraMauroDetailedMap.jpg|right|thumb|245x245px|Fra Mauronıñ haritası]] [[Fayl:ColombusNotesToMarcoPolo.jpg|thumb|245x245px|Marko Polonıñ kitabınıñ latince neşrinde Hristofor Kolumb yazğan qaydlar]] == Edebiyat == * Bergreen, Laurence (2007). -{Marco Polo: From Venice to Xanadu}-. London: Quercus. ISBN 9781847243454. * -{Marco Polo}-. -{The New Encyclopædia Britannica Macropedia}- 9 (15-inci neşir). Encyclopædia Britannica, Inc. 2002. ISBN 9780852297872. * Brook, Timothy (2010). -{The Troubled Empire: China in the Yuan and Ming Dynasties}-. Harvard University Press. ISBN 0-674-04602-1. * Burgan, Michael (2002). -{Marco Polo: Marco Polo and the Silk Road to China}-. Mankato: Compass Point Books. ISBN 9780756501808. * Dalrymple, William (1989). -{In Xanadu}-. * Marco Polo (1918). William Marsden. -{The Travels of Marco Polo}-. London: J. M. Dent & Sons. 461 saife. * Daftary, Farhad (1994). -{The Assassin Legends: Myths of the Ismaʻilis}- (2-nci neşir). I. B. Tauris. 213 saife. ISBN 9781850437055. * Hart, H. Henry (1948). -{Marco Polo, Venetian Adventurer}-. Kessinger Publishing. * Landström, Björn (1967). -{Columbus: The Story of Don Cristóbal Colón, Admiral of the Ocean}-. New York: Macmillan. * Nicol, Donald M. (1992). -{Byzantium and Venice: A Study in Diplomatic and Cultural Relations}-. Cambridge University Press. ISBN 0-521-42894-7. * Otfinoski, Steven (2003). -{Marco Polo: To China and Back}-. New York: Benchmark Books. ISBN 0-7614-1480-0. * Parker, John (2004). -{Marco Polo}-. -{The World Book Encyclopedia}- 15. United States: World Book, Inc. ISBN 9780716601043. * Marko Polo ve Pizalı Rustikello yazğan -{The Travels of Marco Polo}- eseriniñ inglizce tercimesi «Gutenberg» leyhasında: ** [http://www.gutenberg.org/etext/10636 -{The Travels of Marco Polo — Volume 1}-] ** [http://www.gutenberg.org/etext/12410 -{The Travels of Marco Polo — Volume 2}-] * Yang, Dori Jones (2011). -{Daughter of Xanadu}-. Delacorte Press Books for Young Readers. ISBN 9780385739238. == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Polo, Marko}} [[Kategoriya:Seyaatçılar]] [[Kategoriya:İtaliya adamları]] fqadxnbesptwpyophl7y6n8zr69tnud Marsel Prust 0 30584 246041 182662 2026-10-11T17:29:47Z Don Alessandro 1 246041 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Marsel Prust''' ({{lang-fr|Marcel Proust}}), tam adı '''Valanten Lui Jorj Öjen Marsel Prust''' ({{lang-fr|Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust}}; 1871 iyül 10, [[Paris]] — 1922 noyabr 18, Paris) — frenk yazıcısı, romancısı ve edebiyat tenqitçisidir. XX asırdaki dünya edebiyatınıñ eñ müim eserlerinden biri sayılğan, yedi cılttan ibaret «Ğayıp olğan vaqıtnı qıdırıp» ({{lang-fr|-{À la recherche du temps perdu}-}}) romanınıñ müellifidir.<ref name="amis">[https://www.amisdeproust.fr/en/resources/works Marsel Prustnıñ eserleri], Société des Amis de Marcel Proust {{ref-en}}.</ref> Prust [[Paris]]niñ Ötey maallesinde barlıqlı bir qorantada doğdı. Babası Adriyen Prust belli [[ekim]] ve gigiyena alimi, anası Jann Veyl ise zengin ve medeniy [[yeudi]] qorantasından edi. Qardaşı Robert soñradan [[cerrah]] oldı. Marsel doquz yaşında ilk ağır [[astma]] tutuvına oğradı ve bu hastalıq bütün ömrü boyunca onı raatsızladı. Kondorse litseyinde, soñra Pariste uquq ve felsefe saalarında tasil aldı.<ref name="illinois">[https://www.library.illinois.edu/rbx/kolbproust/proust/ «Marcel Proust»], İllinoys universitetiniñ nadir kitaplar ve elyazmalar kitaphanesi {{ref-en}}.</ref> 1896 senesi Prust ilk kitabı olğan «{{lang-fr|-{Les Plaisirs et les Jours}-}}» cıyıntığını neşir etti. 1904 ve 1906 seneleri ingliz sanat tenqitçisi [[Con Raskin]]niñ eki eserini frenk tiline tercime etti. 1909 senesi «Ğayıp olğan vaqıtnı qıdırıp» romanı üzerinde işlemege başladı ve bunı ömrüniñ soñunace devam ettirdi. Romanınıñ birinci cıltı «{{lang-fr|-{Du côté de chez Swann}-}}» 1913 senesi neşir etildi. 1919 senesi neşir etilgen ekinci cıltı «{{lang-fr|-{À l’ombre des jeunes filles en fleurs}-}}» içün Prust [[Gonkur mukâfatı]]nı aldı. Eserniñ soñki cıltları yazıcınıñ ölüminden soñ, qardaşı Robertniñ iştirakinen neşir etildi.<ref name="amis"/><ref name="illinois"/> Prust bu eserinde afıza, vaqıtnıñ keçüvi, sevgi, qısqanç ve frenk cemiyetiniñ ayatını tetqiq etti. Onıñ uzun, tafsilâtlı cümleleri ve qaramanlarnıñ içki dünyasını ince tasvir etüvi XX asır romanınıñ inkişafına büyük tesir kösterdi. 1922 senesi noyabrniñ 18-inde Marsel Prust Pariste bronhit ve pnevmoniyadan vefat etti. Paristeki [[Per Laşez mezarlığı]]nda defin etildi.<ref name="illinois"/> [[Fayl:CabourgHotel.jpg|right|thumb|200x200px|Prust sıq-sıq qalğan Kabur Büyük oteli]] [[Fayl:Marcel_Proust_(Père_Lachaise).jpg|right|thumb|267x267px|Per Laşez mezarlığındaki Marsel Prustnıñ mezarı]] [[Fayl:Derniere_proust.jpg|right|thumb|195x195px|«Ğayıp olğan vaqıtnı qıdırıp» romanınıñ elyazmasındaki soñki saife]] [[Fayl:John_Ruskin_-_La_Bible_d'Amiens_-_001.jpg|right|thumb|251x251px|Con Raskinniñ Marsel Prust tercime etken «Amyen Bibliyası»]] == Bağlantılar == * [http://vpered.wordpress.com/2013/03/28/leites-proust/ А. Лейтес. Марсель Пруст (поезія великого пасеїста) (1928)] * Нарис Сергія Гупала [http://istvolyn.info/index.php?option=com_content&task=view&id=355&Itemid=25 «Радзивілли розбудовували Олику, а увічнив їх Марсель Пруст»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20160304192955/http://istvolyn.info/index.php?option=com_content&task=view&id=355&Itemid=25 |date=2016-03-04 }}. * [http://www.dmoz.org/World/Français/Arts/Littérature/Auteurs/20e_et_21e_siècles/Langue_française/Proust%2C_Marcel/ -{Dmoz Marcel Proust}- bağlantıları katalogı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110210012330/http://www.dmoz.org/World/Fran%C3%A7ais/Arts/Litt%C3%A9rature/Auteurs/20e_et_21e_si%C3%A8cles/Langue_fran%C3%A7aise/Proust%2C_Marcel |date=2011-02-10 }} == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Prust, Marsel}} [[Kategoriya:Yazıcılar]] [[Kategoriya:Frenkistan adamları]] 9fpz4nm8umvd84mv0lbtyashhvc5efd Molyer 0 30598 246057 160202 2026-10-11T19:05:07Z Don Alessandro 1 246057 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Molyer''' ({{lang-fr|Molière}}), kerçek adı '''Jan-Batist Poklen''' ({{lang-fr|Jean-Baptiste Poquelin}}; 1622 yanvar 15 (vaftiz künü), [[Paris]] — 1673 fevral 17, Parij) — frenk dramaturgı, aktör, teatr rejissörı ve yazıcıdır. Avropa komediyasınıñ eñ müim ustalarından biri sayıla. Molyer 1643 senesi qurulğan «Şanlı teatr» ({{lang-fr|-{L’Illustre Théâtre}-}}) taqımınıñ qurucılarından ve baş aktörlarından biri edi. == Bala çağı ve yaşlığı == Jan-Batist Poklen [[Paris]]te barlıqlı [[burjua]] qorantasında doğdı ve 1622 senesi yanvar 15 künü vaftiz etildi. Babası Jan Poklen tuccar, qıral sarayınıñ töşemecisi ve oda hızmetçisi edi. Anası Mari Kresse Jan-Batist on yaşında olğanda vefat etti. O [[Klermon kolleci]]nde tasil aldı, soñra uquq ögrendi, amma babasınıñ zenaatını ve saray vazifesini devam ettirmekten vazgeçip, teatrni sayladı.<ref name="cf-moliere">[https://www.comedie-francaise.fr/moliere «Molière»], Comédie-Française {{ref-fr}}.</ref> == Teatr faaliyeti == 1643 senesi Poklen aktrisa Madlen Bejar ve bir qaç başqa sanatçınen beraber «Şanlı teatr» taqımını qurdı ve «Molyer» sana adını qullanmağa başladı. Taqım Pariste muvafaqiyet qazanıp olamadı ve borcğa battı; Molyer 1645 senesi borc içün bir qaç kün apiste oturdı. Bundan soñ o taqımınen Frenkistan vilâyetlerinde qararnen on eki yıl seyaat etip, aktör ve teatr yolbaşçısı olaraq tecribe qazandı.<ref name="cf-moliere"/> 1658 senesi Molyer Pariske qaytıp, [[Luvr]] sarayında qıral ailesi ögünde çıqış yaptı. 1659 senesi «Külünç nazlılar» ({{lang-fr|-{Les Précieuses ridicules}-}}) komediyası oña büyük muvafaqiyet qazandırdı. Taqımı evelâ qıralnıñ qardaşı, soñra qıral [[XIV Lui]]niñ imayesi altında çalıştı. == Yaratıcılığı == Molyer komediyalarında cemiyetteki ruyakârlıqnı, caillikni, tamaqkârlıqnı, zadegânlarğa taqlit etüvni ve sahte dindarlıqnı mısqılladı. O frenk halq farsını italyan -{commedia dell’arte}- ananeleri ve edebiy komediyanen birleştirdi. «Qadınlar mektebi» ({{lang-fr|-{L’École des femmes}-}}), «Tartüf» ({{lang-fr|-{Tartuffe}-}}), «Don Juan» ({{lang-fr|-{Dom Juan}-}}), «Mizantrop» ({{lang-fr|-{Le Misanthrope}-}}), «Hasis» ({{lang-fr|-{L’Avare}-}}), «Zadegân burjua» ({{lang-fr|-{Le Bourgeois gentilhomme}-}}) ve «Hayaliy hasta» ({{lang-fr|-{Le Malade imaginaire}-}}) onıñ eñ belli eserleri arasındadır. «Tartüf» din ruyakârlığını tenqit etkeni içün bir qaç yıl sanağa qoyulması yasaqlandı. Molyer bestekâr [[Jan-Batist Lülli]]nen beraber komediya-balet janrını inkişaf ettirdi.<ref name="cf-moliere"/> == Qorantası ve ölümi == 1662 senesi Molyer taqımınıñ aktrisası Armanda Bejarnen evlendi. Olarnıñ balalarından tek qızı Espri-Madlen yetişken yaşqa yetti.<ref>[https://comedie-francaise.fr/artistes/armande-bejart «Armande Béjart»], Comédie-Française {{ref-fr}}.</ref> Molyer uzun vaqıt ağır öpke hastalığından azap çekti. 1673 senesi fevralniñ 17-sinde «Hayaliy hasta» komediyasınıñ dörtünci taqdim etilüvinde Argan rolüni oynadı. Sanada vaziyeti fenalaşsa da, taqdimni soñuna qadar devam ettirdi ve bir qaç saat soñ evinde qan ketüvinden vefat etti. Demek, yayğın rivayetke baqmadan, Molyer sanada degil, evinde vefat etti.<ref name="cf-moliere"/><ref>[https://www.paris.fr/pages/sur-traces-de-moliere-comedien-et-dramaturge-de-genie-21032 Molyer Parijde], Parij şeeri {{ref-fr}}.</ref> O devirde aktör din merasimi ile defin etilmek içün zenaatından vazgeçkenini bildirmeli edi. Molyer bunı yapmağa yetişmegeni içün, kilse başta onı defin etmege izin bermedi. Armanda Bejarnıñ muracaatından ve XIV Luiniñ aralaşmasından soñ Molyer geceleyin ve büyük merasimsiz [[Sen Jozef mezarlığı]]nda defin etildi. 1817 senesi oña ait sayılğan naaş [[Per Laşez mezarlığı]]na köçürildi.<ref>[https://www.neh.gov/humanities/2010/mayjune/feature/burying-moli%C3%A8re -{Burying Molière}-], National Endowment for the Humanities {{ref-en}}.</ref> [[Fayl:Moliere_works.jpg|right|thumb|Molyerniñ eserleriniñ eski neşri]] == Edebiyat == * Мольєр // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2006. — Л — Я. — С. 201. — <nowiki>ISBN 966-692-744-6</nowiki>. == Bağlantılar == * {{ref-fr}} [https://www.comedie-francaise.fr/moliere Comédie-Française saytında Molyer] == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Yazıcılar]] [[Kategoriya:Frenkistan adamları]] haugp21qix0p4mmnmyoh5i6bwz138z7 Nil Armstrong 0 30599 246055 244277 2026-10-11T18:58:15Z Don Alessandro 1 246055 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Nil Olden Armstrong''' ({{lang-en|Neil Alden Armstrong}}; 1930 avgust 5, [[Vapakoneta]], [[Ohayo]], [[ABD]] — 2012 avgust 25, [[Sinsinnati]], Ohayo, ABD) — amerikalı deñiz aviatsiyası uçucısı, sınavcı uçucı, aerokosmos müendisi, NASA [[astronavt]]ı ve universitet professorıdır. «Apollon-11» kosmos gemisiniñ komandanı olğan Armstrong 1969 senesi Ayğa ayaq basqan ilk insan oldı.<ref name="nasa-armstrong">[https://www.nasa.gov/learning-resources/for-kids-and-students/who-was-neil-armstrong-grades-5-8/ «Who Was Neil Armstrong?»], NASA {{ref-en}}.</ref> == Bala çağı ve tasili == Armstrong Stiven König Armstrong ve Viola Luiz Engel qorantasında doğdı. Onıñ Cun adlı qız qardaşı ve Din adlı erkek qardaşı bar edi. Babasınıñ işi sebebinden qoranta [[Ohayo]]nıñ bir qaç şeerinde yaşadı ve Nil on üç yaşında olğanda [[Vapakoneta]]da yerleşti. Altı yaşında ilk kere uçaqqa mindi. On altı yaşında avtomobil aydav şeadetnamesinden evel uçucı şeadetnamesini aldı.<ref name="nasa-apollo-bio">[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/ap11ann/astrobios.htm «Neil Alden Armstrong»], NASA History {{ref-en}}.</ref> 1947 senesi Armstrong ABD Deñiz quvetleriniñ stipendiyasınen Pyordyu universitetinde aviatsiya müendisligini oqumağa başladı. 1949 senesi arbiy hızmetke çağırıldı ve deñiz uçucısı oldı. [[Koreya cenki]] vaqtında -{USS Essex}- [[uçaq gemisi]]nden 78 arbiy uçuş yaptı. Cenkten soñ universitetke qaytıp, 1955 senesi tasilini tamamladı.<ref name="nasa-apollo-bio"/> [[Fayl:USS_Essex_(CV-9)_underway_in_the_early_1950s.jpg|thumb|Armstrong Koreya cenki vaqtında hızmet etken -{USS Essex}- uçaq gemisi]] [[Fayl:Neil_Armstrong_1956_portrait.jpg|thumb|Nil Armstrong, 1956 senesi]] == Uçucı-sınavcı ve astronavt == Armstrong 1955 senesi Aeronavtika meseleleri milliy mesleat komitetinde ({{lang-en|-{National Advisory Committee for Aeronautics}-}}, NACA), soñra onıñ yerine qurulğan [[NASA]]da müendis ve sınavcı uçucı olaraq çalıştı. O reaktiv uçaqlar, [[tikuçar]]lar, [[planör]]ler ve [[raketa uçaqları]] da dahil olıp, 200-den ziyade çeşit uçquçnı idare etti. -{X-15}- raketa uçağında yedi deñev uçuşı yaptı.<ref name="nasa-apollo-bio"/> 1962 senesi NASA Armstrongnı [[astronavt]]larnıñ ekinci taqımına sayladı. 1966 senesi mart 16 künü o [[Devid Skott]]nen beraber «Cemini-8» uçuşına çıqtı. Olar orbitada eki kosmos apparatını tarihta ilk kere muvafaqiyetli şekilde birleştirdiler. Tehnik bozuqlıq sebebinden gemi tez aylanmağa başlağanda, Armstrong onı idare etip, ekipajnı qurtardı ve Yerge fevqulâde qayttı.<ref name="nasa-armstrong"/> [[Fayl:Pilot_Neil_Armstrong_and_X-15_-1_-_GPN-2000-000121.jpg|right|thumb|Deñev uçuşından soñ -{X-15}- uçağı yanında turğan Armstrong]] == «Apollon-11» ve Ayğa uçuv == 1969 senesi iyül 16 künü «Apollon-11» Armstrong, Ay moduliniñ uçucısı [[Bazz Oldrin]] ve komanda moduliniñ uçucısı [[Maykl Kollinz]]nen beraber uçurıldı. İyülniñ 20-sinde Armstrong ve Oldrin «Qartal» ({{lang-en|-{Eagle}-}}) Ay modulinde Aynıñ Sükünet deñizine qondılar; Kollinz ise Ay orbitasında qaldı. UTC vaqtınen iyül 21 künü Armstrong modulden tüşip, Ay yüzüne ayaq basqan ilk insan oldı. Biraz soñ oña Oldrin qoşuldı. Olar Ay yüzünde eki buçuq saattan ziyade çalışıp, taş ve topraq nümünelerini topladılar.<ref>[https://www.nasa.gov/mission/apollo-11/ «Apollo 11»], NASA {{ref-en}}.</ref> [[Fayl:Neil_Armstrong_in_suit.jpg|thumb|Nil Armstrong, «Apollon-11» komandanı]] [[Fayl:Apollo 11 Prime Crew - GPN-2000-001164 - Ap11-s69-31740.jpg|thumb|180x180px|«Apollon-11» taqımı: Nil Armstrong, Maykl Kollinz ve Bazz Oldrin]] [[Fayl:Armstrong_on_Moon_(As11-40-5886)_(cropped).jpg|thumb|180x180px|Armstrong Ay moduli yanında çalışqan vaqıtta]] == Soñki yılları, qorantası ve ölümi == Armstrong 1971 senesi NASAda hızmetini tamamladı ve 1971–1979 seneleri [[Sinsinnati universiteti]]nde aerokosmos müendisligini oquttı. Soñra şirketlerde ve kosmos uçuşlarını tetqiq etken komissiyalarda çalıştı. O Prezident azatlıq medali, Kongressniñ kosmos şeref medali ve 2011 senesi taqdim etilgen Kongressniñ Altın medalinen mukâfatlandı.<ref name="nasa-apollo-bio"/><ref>[https://airandspace.si.edu/collection-objects/medal-congressional-space-medal-honor-armstrong/nasm_A20200012000 Armstrongnıñ Kongress kosmos şeref medali], Smithsonian National Air and Space Museum {{ref-en}}; [https://www.usmint.gov/news/press-releases/20111116-congressional-gold-medal-presented-to-apollo-11-astronauts-and-first-american-to-orbit-the-earth Kongressniñ Altın medalini taqdim etüv], United States Mint {{ref-en}}.</ref> 1956 senesi Armstrong Canet Şironnen evlendi. Olarnıñ Erik ve Mark adlı oğulları oldı; qızı Karen eki yaşında vefat etti. 1994 senesi birinci apayından ayırılıp Kerol Held Naytnen evlendi.<ref>[https://www.neilarmstrong.com/biography/ Nil Armstrongnıñ tercimeialı], Neil Armstrong resmiy sayt {{ref-en}}.</ref> 2012 senesi avgustnıñ 25-inde Nil Armstrong yürek damarlarında yapılğan operatsiyadan soñ meydanğa kelgen ağırlaşuvlardan vefat etti.<ref>[https://www.nasa.gov/news-release/family-statement-regarding-the-death-of-neil-armstrong/ Armstrong qorantasınıñ beyanatı], NASA {{ref-en}}.</ref> Krematsiyadan soñ onıñ külleri 2012 senesi sentâbr 14 künü Atlantik okeanına saçıldı.<ref>[https://www.nasa.gov/image-article/armstrong-burial-sea/ -{Armstrong Burial at Sea}-], NASA {{ref-en}}.</ref> [[Fayl:Astronautas_americanos_condecorados_pelo_Governo_Brasileiro.tif|thumb|Nil Armstrong ve Maykl Kollinz Braziliya ükümeti tarafından mukâfatlanğan soñ, 1969 senesi]] [[Fayl:First_man_on_the_moon.jpg|thumb|«Ayda ilk insan» adlı AQŞ mektüp pulu]] == Bağlantılar == * {{ref-en}} [https://www.nasa.gov/people/neil-a-armstrong/ NASA saytında Nil Armstrong] * {{ref-en}} [https://www.nasa.gov/mission/apollo-11/ NASA saytında «Apollon-11» vazifesi] == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Armstrong, Nil}} [[Kategoriya:Kosmonavtlar]] [[Kategoriya:ABD adamları]] 68mso5jv24u76n60lub4njk2rjlfp3z 246056 246055 2026-10-11T18:58:35Z Don Alessandro 1 246056 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Nil Olden Armstrong''' ({{lang-en|Neil Alden Armstrong}}; 1930 avgust 5, [[Vapakoneta]], [[Ohayo]], [[ABD]] — 2012 avgust 25, [[Sinsinnati]], Ohayo, ABD) — amerikalı deñiz aviatsiyası uçucısı, sınavcı uçucı, aerokosmos müendisi, NASA [[astronavt]]ı ve universitet professorıdır. «Apollon-11» kosmos gemisiniñ komandanı olğan Armstrong 1969 senesi Ayğa ayaq basqan ilk insan oldı.<ref name="nasa-armstrong">[https://www.nasa.gov/learning-resources/for-kids-and-students/who-was-neil-armstrong-grades-5-8/ «Who Was Neil Armstrong?»], NASA {{ref-en}}.</ref> == Bala çağı ve tasili == Armstrong Stiven König Armstrong ve Viola Luiz Engel qorantasında doğdı. Onıñ Cun adlı qız qardaşı ve Din adlı erkek qardaşı bar edi. Babasınıñ işi sebebinden qoranta [[Ohayo]]nıñ bir qaç şeerinde yaşadı ve Nil on üç yaşında olğanda [[Vapakoneta]]da yerleşti. Altı yaşında ilk kere uçaqqa mindi. On altı yaşında avtomobil aydav şeadetnamesinden evel uçucı şeadetnamesini aldı.<ref name="nasa-apollo-bio">[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/static/history/ap11ann/astrobios.htm «Neil Alden Armstrong»], NASA History {{ref-en}}.</ref> 1947 senesi Armstrong ABD Deñiz quvetleriniñ stipendiyasınen Pyordyu universitetinde aviatsiya müendisligini oqumağa başladı. 1949 senesi arbiy hızmetke çağırıldı ve deñiz uçucısı oldı. [[Koreya cenki]] vaqtında -{USS Essex}- [[uçaq gemisi]]nden 78 arbiy uçuş yaptı. Cenkten soñ universitetke qaytıp, 1955 senesi tasilini tamamladı.<ref name="nasa-apollo-bio"/> [[Fayl:USS_Essex_(CV-9)_underway_in_the_early_1950s.jpg|thumb|Armstrong Koreya cenki vaqtında hızmet etken -{USS Essex}- uçaq gemisi]] [[Fayl:Neil_Armstrong_1956_portrait.jpg|thumb|Nil Armstrong, 1956 senesi]] == Sınavcı uçucı ve astronavt == Armstrong 1955 senesi Aeronavtika meseleleri milliy mesleat komitetinde ({{lang-en|-{National Advisory Committee for Aeronautics}-}}, NACA), soñra onıñ yerine qurulğan [[NASA]]da müendis ve sınavcı uçucı olaraq çalıştı. O reaktiv uçaqlar, [[tikuçar]]lar, [[planör]]ler ve [[raketa uçaqları]] da dahil olıp, 200-den ziyade çeşit uçquçnı idare etti. -{X-15}- raketa uçağında yedi deñev uçuşı yaptı.<ref name="nasa-apollo-bio"/> 1962 senesi NASA Armstrongnı [[astronavt]]larnıñ ekinci taqımına sayladı. 1966 senesi mart 16 künü o [[Devid Skott]]nen beraber «Cemini-8» uçuşına çıqtı. Olar orbitada eki kosmos apparatını tarihta ilk kere muvafaqiyetli şekilde birleştirdiler. Tehnik bozuqlıq sebebinden gemi tez aylanmağa başlağanda, Armstrong onı idare etip, ekipajnı qurtardı ve Yerge fevqulâde qayttı.<ref name="nasa-armstrong"/> [[Fayl:Pilot_Neil_Armstrong_and_X-15_-1_-_GPN-2000-000121.jpg|right|thumb|Deñev uçuşından soñ -{X-15}- uçağı yanında turğan Armstrong]] == «Apollon-11» ve Ayğa uçuv == 1969 senesi iyül 16 künü «Apollon-11» Armstrong, Ay moduliniñ uçucısı [[Bazz Oldrin]] ve komanda moduliniñ uçucısı [[Maykl Kollinz]]nen beraber uçurıldı. İyülniñ 20-sinde Armstrong ve Oldrin «Qartal» ({{lang-en|-{Eagle}-}}) Ay modulinde Aynıñ Sükünet deñizine qondılar; Kollinz ise Ay orbitasında qaldı. UTC vaqtınen iyül 21 künü Armstrong modulden tüşip, Ay yüzüne ayaq basqan ilk insan oldı. Biraz soñ oña Oldrin qoşuldı. Olar Ay yüzünde eki buçuq saattan ziyade çalışıp, taş ve topraq nümünelerini topladılar.<ref>[https://www.nasa.gov/mission/apollo-11/ «Apollo 11»], NASA {{ref-en}}.</ref> [[Fayl:Neil_Armstrong_in_suit.jpg|thumb|Nil Armstrong, «Apollon-11» komandanı]] [[Fayl:Apollo 11 Prime Crew - GPN-2000-001164 - Ap11-s69-31740.jpg|thumb|180x180px|«Apollon-11» taqımı: Nil Armstrong, Maykl Kollinz ve Bazz Oldrin]] [[Fayl:Armstrong_on_Moon_(As11-40-5886)_(cropped).jpg|thumb|180x180px|Armstrong Ay moduli yanında çalışqan vaqıtta]] == Soñki yılları, qorantası ve ölümi == Armstrong 1971 senesi NASAda hızmetini tamamladı ve 1971–1979 seneleri [[Sinsinnati universiteti]]nde aerokosmos müendisligini oquttı. Soñra şirketlerde ve kosmos uçuşlarını tetqiq etken komissiyalarda çalıştı. O Prezident azatlıq medali, Kongressniñ kosmos şeref medali ve 2011 senesi taqdim etilgen Kongressniñ Altın medalinen mukâfatlandı.<ref name="nasa-apollo-bio"/><ref>[https://airandspace.si.edu/collection-objects/medal-congressional-space-medal-honor-armstrong/nasm_A20200012000 Armstrongnıñ Kongress kosmos şeref medali], Smithsonian National Air and Space Museum {{ref-en}}; [https://www.usmint.gov/news/press-releases/20111116-congressional-gold-medal-presented-to-apollo-11-astronauts-and-first-american-to-orbit-the-earth Kongressniñ Altın medalini taqdim etüv], United States Mint {{ref-en}}.</ref> 1956 senesi Armstrong Canet Şironnen evlendi. Olarnıñ Erik ve Mark adlı oğulları oldı; qızı Karen eki yaşında vefat etti. 1994 senesi birinci apayından ayırılıp Kerol Held Naytnen evlendi.<ref>[https://www.neilarmstrong.com/biography/ Nil Armstrongnıñ tercimeialı], Neil Armstrong resmiy sayt {{ref-en}}.</ref> 2012 senesi avgustnıñ 25-inde Nil Armstrong yürek damarlarında yapılğan operatsiyadan soñ meydanğa kelgen ağırlaşuvlardan vefat etti.<ref>[https://www.nasa.gov/news-release/family-statement-regarding-the-death-of-neil-armstrong/ Armstrong qorantasınıñ beyanatı], NASA {{ref-en}}.</ref> Krematsiyadan soñ onıñ külleri 2012 senesi sentâbr 14 künü Atlantik okeanına saçıldı.<ref>[https://www.nasa.gov/image-article/armstrong-burial-sea/ -{Armstrong Burial at Sea}-], NASA {{ref-en}}.</ref> [[Fayl:Astronautas_americanos_condecorados_pelo_Governo_Brasileiro.tif|thumb|Nil Armstrong ve Maykl Kollinz Braziliya ükümeti tarafından mukâfatlanğan soñ, 1969 senesi]] [[Fayl:First_man_on_the_moon.jpg|thumb|«Ayda ilk insan» adlı AQŞ mektüp pulu]] == Bağlantılar == * {{ref-en}} [https://www.nasa.gov/people/neil-a-armstrong/ NASA saytında Nil Armstrong] * {{ref-en}} [https://www.nasa.gov/mission/apollo-11/ NASA saytında «Apollon-11» vazifesi] == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Armstrong, Nil}} [[Kategoriya:Kosmonavtlar]] [[Kategoriya:ABD adamları]] covpd4qqi8n2l5s97i3bp7v1dwjx5p9 Ovidius 0 30600 246050 244447 2026-10-11T18:45:55Z Don Alessandro 1 246050 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Publius Ovidius Nazo''' ({{lang-la|Publius Ovidius Naso}}; milâttan evel 43 mart 20, [[Sulmona|Sulmo]], bugünki [[İtaliya]] — milâttan soñ 17 ya da 18 senesi, [[Tomis]], bugünki [[Köstence]], [[Romaniya]]) — [[qadimiy Roma]] şairidir. İmperator [[Avgust (imperator)|Avgust]] devrinde yaşağan Ovidius Roma edebiyatınıñ «altın devri»niñ soñki büyük şairlerinden biri sayıla. Onıñ sevgi şiirleri, mifologik destanı ve sürgünlikte yazğan eserleri Avropa edebiyatı ve sanatına büyük tesir etti.<ref name="oxford-ovid">[https://academic.oup.com/reference/62365/reference-article-abstract/554631100 «Ovid»], Oxford Bibliographies in Classics {{ref-en}}.</ref> == Ayatı == Ovidius [[Apennin dağları]]ndaki [[Sulmo]] şeerinde zengin atlılar tabaqasına mensüp qorantada doğdı. O, qorantanıñ ekinci oğlu edi. Babası oğullarını devlet hızmetine azırlamaq istegeni içün, Ovidius ağasınen beraber [[Roma]]da ritorika ve uquq ögrendi, soñra [[Atina]]da tasil aldı. Bir qaç küçük devlet vazifesinde çalışqan soñ memur karyerasından vazgeçip, şiir yazmağa başladı.<ref name="oxford-ovid"/> Ovidius üç kere evlendi ve bir qızı oldı. Soñki apayı Roma asılzadelerine mensüp Fabiyler qorantasınen bağlı edi. Şairniñ ayatı aqqındaki malümatnıñ büyük qısmı «Kederli şiirler» ({{lang-la|-{Tristia}-}}) cıyıntığında yer alğan ayatı aqqındaki şiirinden alına.<ref>[https://www.encyclopedia.com/people/literature-and-arts/classical-literature-biographies/ovid «Ovid»], Encyclopedia.com {{ref-en}}.</ref> == Yaratıcılığı == Ovidiusnıñ ilk eserleri sevgi elegiyaları edi. Sevgi şiirlerinden ibaret «{{lang-la|-{Amores}-}}», mifologik qadın qaramanlarnıñ mektüpleri şeklinde yazılğan «{{lang-la|-{Heroides}-}}», sevgi munasebetleri aqqında ögütler bergen «{{lang-la|-{Ars amatoria}-}}» ve «{{lang-la|-{Remedia amoris}-}}» bu devirde yaratıldı. Onıñ eñ belli eseri on beş kitaptan ibaret «Metamorfozalar» ({{lang-la|-{Metamorphoses}-}}) destanıdır. Ovidius bu eserde dünyanıñ yaratılışından [[Yulius Tsezar]]nıñ ilâhlaştırılmasına qadar yüzlerce yunan ve Roma mifini şekil deñişüvi mevzusı etrafında birleştirdi. Roma din bayramları ve rivayetleri aqqındaki «Fastlar» ({{lang-la|-{Fasti}-}}) eseri ise tamamlanmay qaldı. == Sürgünlik ve ölümi == Milâttan soñ 8 senesi imperator Avgust Ovidiusnı [[Qara deñiz]] yalısındaki [[Tomis]] (bugünki [[Köstence]]) şeerine sürgün etti. Şair bunıñ sebebini «şiir ve hata» ({{lang-la|-{carmen et error}-}}) dep añlattı. «Şiir» dep, ihtimal, ahlâqsız sayılğan «Sevgi sanatı» közde tutula edi; «hata»nıñ ne olğanı ise belli degil.<ref name="oxford-ovid"/> Tomiste Ovidiy «Kederli şiirler» ve «Ponttan mektüpler» ({{lang-la|-{Epistulae ex Ponto}-}}) cıyıntıqlarını yazdı. O, Avgusttan, soñra imperator [[Tiberius]]tan afu istedi, amma Romağa qaytmağa izin alıp olamadı. Milâttan soñ 17 ya da 18 senesi Tomiste vefat etti.<ref>[https://academic.oup.com/edited-volume/61673/chapter-abstract/548073275 «Ovid, poet, 43 BCE–17 CE»], Oxford Classical Dictionary {{ref-en}}.</ref> == Galeri == <gallery> Fayl:Publius_Ovidius_Naso.jpg|«Ovidiy Rimden sürgün etile», Anton fon Vernerniñ resmi Fayl:Ion_Theodorescu-Sion_-_Ovidiu_in_exil.jpg|Ovidiy sürgünlikte, İon Teodoresku-Sionnıñ resmi Fayl:Eugène_Delacroix_-_Ovide_chez_les_Scythes_(1862).jpg|«Ovidiy iskitler arasında», Ejen Delakruanıñ resmi Fayl:Ovid Ars Amatoria 1644 - retouched.jpg|«-{Ars amatoria}-» eseriniñ 1644 senesi Frankfurt neşri Fayl:Ex_P._Ovidii_Nasonis_Metamorphoseon_libris_XV.tif|«-{Metamorphoses}-» eseriniñ 1643 senesi neşri </gallery> == Edebiyat == * Овідій Насон // Українська мала енциклопедія : 16 кн : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Буенос-Айрес, 1962. — Т. 5, кн. IX. — С. 1182. * Овідій, Публій Овідій Назон // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2006. — Л — Я. — С. 276. — <nowiki>ISBN 966-692-744-6</nowiki>. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Şairler]] [[Kategoriya:Qadimiy Roma adamları]] 7goc53r6dazw71yulodjg72avdzngmy 246051 246050 2026-10-11T18:46:14Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Ovidiy]] saifesiniñ adını [[Ovidius]] dep deñiştirildi. 246050 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Publius Ovidius Nazo''' ({{lang-la|Publius Ovidius Naso}}; milâttan evel 43 mart 20, [[Sulmona|Sulmo]], bugünki [[İtaliya]] — milâttan soñ 17 ya da 18 senesi, [[Tomis]], bugünki [[Köstence]], [[Romaniya]]) — [[qadimiy Roma]] şairidir. İmperator [[Avgust (imperator)|Avgust]] devrinde yaşağan Ovidius Roma edebiyatınıñ «altın devri»niñ soñki büyük şairlerinden biri sayıla. Onıñ sevgi şiirleri, mifologik destanı ve sürgünlikte yazğan eserleri Avropa edebiyatı ve sanatına büyük tesir etti.<ref name="oxford-ovid">[https://academic.oup.com/reference/62365/reference-article-abstract/554631100 «Ovid»], Oxford Bibliographies in Classics {{ref-en}}.</ref> == Ayatı == Ovidius [[Apennin dağları]]ndaki [[Sulmo]] şeerinde zengin atlılar tabaqasına mensüp qorantada doğdı. O, qorantanıñ ekinci oğlu edi. Babası oğullarını devlet hızmetine azırlamaq istegeni içün, Ovidius ağasınen beraber [[Roma]]da ritorika ve uquq ögrendi, soñra [[Atina]]da tasil aldı. Bir qaç küçük devlet vazifesinde çalışqan soñ memur karyerasından vazgeçip, şiir yazmağa başladı.<ref name="oxford-ovid"/> Ovidius üç kere evlendi ve bir qızı oldı. Soñki apayı Roma asılzadelerine mensüp Fabiyler qorantasınen bağlı edi. Şairniñ ayatı aqqındaki malümatnıñ büyük qısmı «Kederli şiirler» ({{lang-la|-{Tristia}-}}) cıyıntığında yer alğan ayatı aqqındaki şiirinden alına.<ref>[https://www.encyclopedia.com/people/literature-and-arts/classical-literature-biographies/ovid «Ovid»], Encyclopedia.com {{ref-en}}.</ref> == Yaratıcılığı == Ovidiusnıñ ilk eserleri sevgi elegiyaları edi. Sevgi şiirlerinden ibaret «{{lang-la|-{Amores}-}}», mifologik qadın qaramanlarnıñ mektüpleri şeklinde yazılğan «{{lang-la|-{Heroides}-}}», sevgi munasebetleri aqqında ögütler bergen «{{lang-la|-{Ars amatoria}-}}» ve «{{lang-la|-{Remedia amoris}-}}» bu devirde yaratıldı. Onıñ eñ belli eseri on beş kitaptan ibaret «Metamorfozalar» ({{lang-la|-{Metamorphoses}-}}) destanıdır. Ovidius bu eserde dünyanıñ yaratılışından [[Yulius Tsezar]]nıñ ilâhlaştırılmasına qadar yüzlerce yunan ve Roma mifini şekil deñişüvi mevzusı etrafında birleştirdi. Roma din bayramları ve rivayetleri aqqındaki «Fastlar» ({{lang-la|-{Fasti}-}}) eseri ise tamamlanmay qaldı. == Sürgünlik ve ölümi == Milâttan soñ 8 senesi imperator Avgust Ovidiusnı [[Qara deñiz]] yalısındaki [[Tomis]] (bugünki [[Köstence]]) şeerine sürgün etti. Şair bunıñ sebebini «şiir ve hata» ({{lang-la|-{carmen et error}-}}) dep añlattı. «Şiir» dep, ihtimal, ahlâqsız sayılğan «Sevgi sanatı» közde tutula edi; «hata»nıñ ne olğanı ise belli degil.<ref name="oxford-ovid"/> Tomiste Ovidiy «Kederli şiirler» ve «Ponttan mektüpler» ({{lang-la|-{Epistulae ex Ponto}-}}) cıyıntıqlarını yazdı. O, Avgusttan, soñra imperator [[Tiberius]]tan afu istedi, amma Romağa qaytmağa izin alıp olamadı. Milâttan soñ 17 ya da 18 senesi Tomiste vefat etti.<ref>[https://academic.oup.com/edited-volume/61673/chapter-abstract/548073275 «Ovid, poet, 43 BCE–17 CE»], Oxford Classical Dictionary {{ref-en}}.</ref> == Galeri == <gallery> Fayl:Publius_Ovidius_Naso.jpg|«Ovidiy Rimden sürgün etile», Anton fon Vernerniñ resmi Fayl:Ion_Theodorescu-Sion_-_Ovidiu_in_exil.jpg|Ovidiy sürgünlikte, İon Teodoresku-Sionnıñ resmi Fayl:Eugène_Delacroix_-_Ovide_chez_les_Scythes_(1862).jpg|«Ovidiy iskitler arasında», Ejen Delakruanıñ resmi Fayl:Ovid Ars Amatoria 1644 - retouched.jpg|«-{Ars amatoria}-» eseriniñ 1644 senesi Frankfurt neşri Fayl:Ex_P._Ovidii_Nasonis_Metamorphoseon_libris_XV.tif|«-{Metamorphoses}-» eseriniñ 1643 senesi neşri </gallery> == Edebiyat == * Овідій Насон // Українська мала енциклопедія : 16 кн : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Буенос-Айрес, 1962. — Т. 5, кн. IX. — С. 1182. * Овідій, Публій Овідій Назон // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2006. — Л — Я. — С. 276. — <nowiki>ISBN 966-692-744-6</nowiki>. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Şairler]] [[Kategoriya:Qadimiy Roma adamları]] 7goc53r6dazw71yulodjg72avdzngmy Rabindranat Tagor 0 30630 246049 177708 2026-10-11T18:39:44Z Don Alessandro 1 246049 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Rabindranat Tagor''' ({{lang-bn|রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর}}, {{lang-en|Rabindranath Tagore}}; 1861 mayıs 7, [[Kolkata]] — 1941 avgust 7, Kolkata) — bengal ve ind şairi, yazıcı, dramaturg, bestekâr, ressam, mütefekkir ve maarifçidir. «Gitanjali» şiirler cıyıntığı içün 1913 senesi [[Nobel mukâfatı|Nobel edebiyat mukâfatını]] aldı ve bu mukâfatnı alğan ilk asiyalı oldı.<ref name="nobel-tagore">[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1913/tagore/biographical/ Rabindranat Tagornıñ tercimeialı], Nobel Prize {{ref-en}}.</ref> == Ayatı == Tagor Kolkatanıñ Corasanko maallesinde barlıqlı ve medeniy bir qorantada doğdı. Babası Debendranat Tagor -{Brahmo Samaj}- din ve içtimaiy areketiniñ liderlerinden biri edi. Rabindranat qorantanıñ eñ kiçik oğlu edi. O esasen evde tasil aldı; bengal ve sanskrit edebiyatını, muzıkanı, resimni ve tabiat ilimlerini ögrendi. On yedi yaşında tasilini devam ettirmek içün [[İngiltere]]ge ketti, amma anda oquvını bitirmedi.<ref name="nobel-tagore"/> 1883 senesi Tagor Mrinalini Devi ile evlendi. Olarnıñ eki oğlu ve üç qızı oldı.<ref>[https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG14681 «Rabindranath Tagore»], British Museum {{ref-en}}.</ref> 1890-lı senelerde qorantasınıñ [[Şarqiy Bengaliya]]daki topraqlarını idare etip, köy sakinleriniñ ayatınen yaqından tanıştı. Bu tecribe onıñ ikâyelerine ve içtimaiy fikirlerine tesir kösterdi. == Edebiy ve muzıkalı yaratıcılığı == Tagor şiir, ikâye, roman, piyesa, esse ve hatıralar yazdı. «Gitanjali» ({{lang-bn|-{গীতাঞ্জলি}-}}), «Gora» ({{lang-bn|-{গোরা}-}}), «Ev ve dünya» ({{lang-bn|-{ঘরে বাইরে}-}}) ve «Poçta» ({{lang-bn|-{ডাকঘর}-}}) onıñ eñ belli eserleri arasındadır. O bengal edebiy tilini yañı ifadeler ve qonuşma tiline yaqın bir üslüpnen zenginleştirdi.<ref name="nobel-tagore"/> Tagor sözlerini de, muzıkasını da yazğan eki yır soñradan devlet gimni oldı: «-{Jana Gana Mana}-» İndistannıñ, «-{Amar Sonar Bangla}-» ise [[Bangladeş]]niñ gimni olaraq qabul etildi.<ref name="ngma-tagore">[https://ngmaindia.gov.in/virtual-tour-of-rabindranath-tagore.asp Rabindranat Tagornıñ yaratıcılığı], İndistan Milliy zemaneviy sanat galereyası {{ref-en}}.</ref> 1915 senesi Britaniya ükümeti Tagorğa rıtsar unvanını berdi. 1919 senesi [[Amritsar]]daki Callianvala-Bag qırğınından soñ o bu unvandan vazgeçti.<ref name="ngma-tagore"/> Tagor çoq memleketke seyaat etti, maruzalar oqudı ve medeniyetler arasında dialognı destekledi. == Tasil ve içtimaiy faaliyeti == 1901 senesi Tagor Şantiniketanda açıq avada derslerge ve oquyıcınıñ serbest inkişafına esaslanğan mektep açtı. 1921 senesi bu mektep [[Visva Bharati universiteti]]ne çevrildi. Tagor Şarq ve Ğarp medeniyetlerini birleştirgen halqara bir tasil merkezi yaratmağa tırıştı.<ref>[https://www.visvabharati.ac.in/home/rabindranath-tagore/ Visva-Bharati universitetiniñ qurucısı Rabindranat Tagor], Visva-Bharati {{ref-en}}.</ref> == Ressamlığı == Tagor altmış yedi yaşında resimnen ciddiy oğraşmağa başladı. 1928–1940 seneleri eki biñden ziyade resim yarattı. Onıñ eserleri arasında insan yüzleri, hayaliy mahlüqlar, ösümlikler ve manzaralar bar edi. İlk büyük halqara sergisi 1930 senesi Pariste açıldı; soñra eserleri Avropa, Amerika ve Asiyanıñ başqa şeerlerinde kösterildi.<ref name="ngma-tagore"/> == Ölümi == Ömrüniñ soñki yıllarında Tagor uzun hastalıqtan azap çekti. 1941 senesi avgust 7 künü Kolkatada vefat etti ve krematsiya etildi.<ref>[https://www.visvabharati.ac.in/home/rabindranath-tagore/ Rabindranat Tagornıñ ayatı], Visva-Bharati {{ref-en}}; [https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG14681 «Rabindranath Tagore»], British Museum {{ref-en}}.</ref> == Edebiyat == * Тагор (Тхакур) Рабіндранат // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2006. — Л — Я. — С. 582. — <nowiki>ISBN 966-692-744-6</nowiki>. == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Tagor, Rabindranat}} [[Kategoriya:Şairler]] [[Kategoriya:İndistan adamları]] 6aeg3h0sk6l8s1mwmu6tos9ktrsoddd Satyacit Ray 0 30632 246048 164225 2026-10-11T18:33:03Z Don Alessandro 1 246048 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Satyacit Ray''' ({{lang-bn|সত্যজিৎ রায়}}, {{lang-en|Satyajit Ray}}; 1921 mayıs 2, [[Kolkata]] — 1992 aprel 23, Kolkata, [[İndistan]]) — bengal ve ind kino rejissörı, stsenariyci, prodüser, bestekâr, yazıcı ve ressamdır. Kino tarihınıñ eñ itibarlı rejissörlarından biri sayıla. Ray 36 bediiy, qısqa metrajlı ve vesiqalı film çekti, ayrıca kitaplar yazdı ve eserlerini resimledi.<ref name="ray-bio">[https://www.satyajitraysociety.org/biography.html Satyacit Rayniñ tercimeialı], Satyajit Ray Society {{ref-en}}.</ref> == Ayatı ve tasili == Satyacit Ray Kolkatada yazıcılar, ressamlar ve naşirler qorantasında doğdı. Babası Sukumar Ray bengal bala edebiyatınıñ belli yazıcısı ve ressamı, qartbabası Upendrakışor Rayçoudhuri ise yazıcı, muzıkacı ve matbaacı edi. Babası 1923 senesi vefat etken soñ, Satyacitni anası Suprabha Ray östürdi.<ref>[https://satyajitray.org/growing-up/ Satyacit Rayniñ bala çağı], -{Satyajit Ray Org}- {{ref-en}}.</ref> Ray Kolkatadaki Prezidensi kollecinde iqtisat saasında tasil aldı. 1940 senesi Rabindranat Tagor qurğan Şantiniketandaki [[Visva Bharati universiteti]]ne kirip, [[Nandalal Bos]] ve [[Benod Behari Mukerci]]den güzel sanatlar ögrendi. Şantiniketanda ind ve Şarqiy Asiya sanatını yaqından tanıdı.<ref name="ray-bio"/> [[Fayl:Satyajit_young_3.jpg|left|thumb|Satyacit Ray bala çağında, 1930 senesi]] [[Fayl:Satyajit-Ray-Young.jpg|thumb|286x286px|22 yaşındaki Satyacit Ray Şantiniketanda]] == Kino yaratıcılığı == 1943 senesi Ray reklama agentliginde grafik ressam olaraq çalışmağa başladı, kitap qaplarını ve resimlerni azırladı. 1947 senesi Kolkata kino cemiyetiniñ qurucılarından biri oldı. 1950 senesi Londonda olğanda çoq ecnebiy filmni, o cümleden [[Vittorio De Sika]]nıñ «Ayaqmaşna hırsızları» ({{lang-it|-{Ladri di biciclette}-}}) filmini kördi; italyan neorealizmi onıñ kinoğa baqışına büyük tesir etti.<ref name="ray-bio"/> Raynıñ ilk filmi «Yol yırı» ({{lang-bn|-{পথের পাঁচালী}-}}, {{lang-en|-{Pather Panchali}-}}) 1955 senesi çıqtı. Bu film, «Aparacito» ({{lang-bn|-{অপরাজিত}-}}) ve «Apunıñ dünyası» ({{lang-bn|-{অপুর সংসার}-}}) filmlerinen beraber «Apu trilogiyası»nı teşkil etti. Trilogiya bengal köyünde doğğan Apu adlı balanıñ ösüvini tasvir etti ve ind kinosını dünyada tanıtqan eserlerden biri oldı. «Muzıka odası», «Büyük şeer», «Çarulata», «Şatranç oyuncıları» ve «Ev ve dünya» da Raynıñ belli filmleri arasındadır.<ref>[https://satyajitray.org/biography/ Satyacit Rayniñ filmleri], -{Satyajit Ray Org}- {{ref-en}}.</ref> Ray filmlerinde kündelik ayatnı, qoranta munasebetlerini, cemiyetteki deñişmelerni ve insan tabiatını sakin ve tafsilâtlı tarzda kösterdi. O stsenariylerini yazdı, resim taslaqlarını azırladı, filmlerini montaj etti ve soñki eserleriniñ çoqusına muzıka besteledi. == Edebiy faaliyeti ve mukâfatları == Ray [[bengal tili]]nde bala ve gençler içün ikâyeler yazdı. O, detektiv Feluda ve alim Professor Şonku obrazlarını yarattı, ayrıca qorantasınıñ -{Sandesh}- bala mecmuasını yañıdan neşir etmege başladı. Kitaplarınıñ qaplarını ve resimlerini de özü azırlay edi.<ref name="ray-bio"/> Ray [[Berlin kino festivali|Berlin]], [[Venedik kino festivali|Venedik]] ve [[Kann kino festivali|Kann]] kino festivallerinde çoq mukâfat aldı. 1992 senesi [[Amerika Kino akademiyası]] oña kino sanatındaki ustalığı ve insansever baqışı içün fahriy «[[Oskar]]» mukâfatını berdi.<ref>[https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1992/memorable-moments -{The 64th Academy Awards: Satyajit Ray}-], Academy of Motion Picture Arts and Sciences {{ref-en}}.</ref> Aynı sene İndistannıñ eñ yüksek vatandaşlıq mukâfatı olğan -{Bharat Ratna}-nen taqdirlendi. [[Fayl:Satyajit_Ray_in_New_York.jpg|thumb|Satyacit Ray Nyu Yorkta, 1981 senesi]] == Qorantası ve ölümi == Ray yaqın aqrabası ve bala çağından dostu olğan Bicoya Dasnen evlendi. Olarnıñ 1953 senesi doğğan Sandip adlı oğlu soñradan kino rejissörı oldı.<ref>[https://www.satyajitraysociety.org/wife.html Bijoya Ray], Satyajit Ray Society {{ref-en}}; [https://www.satyajitraysociety.org/son.html Sandip Ray], Satyajit Ray Society {{ref-en}}.</ref> 1983 senesinden başlap Ray yürek hastalığından azap çekti. 1992 senesi hastahanede yatqan vaqıtta fahriy «Oskar»nı video bağlantısı vastasınen qabul etti. Satyacit Ray 1992 senesi aprelniñ 23-ünde Kolkatadaki hastahanede vefat etti.<ref name="ray-bio"/> == Bağlantılar == * {{ref-en}} [https://www.satyajitraysociety.org/ Satyajit Ray Society] * {{ref-en}} [https://satyajitray.org/ -{Satyajit Ray Org}-] * {{ref-en}} [https://www.imdb.com/name/nm0006249/ IMDb saytında Satyacit Ray] == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Ray, Satyacit}} [[Kategoriya:Kino rejissörları]] [[Kategoriya:İndistan adamları]] mqu5iiuqqouixqf590iv0vmrb7iotwo Rihard Vagner 0 30635 246047 211394 2026-10-11T18:24:05Z Don Alessandro 1 246047 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Vilgelm Rihard Vagner''' ({{lang-de|Wilhelm Richard Wagner}}; 1813 mayıs 22, [[Lâyptsig]] — 1883 fevral 13, [[Venedik]], [[İtaliya]]) — alman bestekârı, dirijorı, teatr nazariyecisi ve yazıcısıdır. Esasen operaları ve özü «muzıkalı dramalar» dep adlandırğan eserlerinen bellidir. Vagner XIX asır muzıkasına, teatrine ve soñraki Avropa medeniyetine büyük tesir etti. == Ayatı == Vagner [[Lâyptsig]]te doquz balalı qorantanıñ eñ kiçigi olıp doğdı. Babası Karl Fridrih Vilgelm Vagner politsiya idaresinde kâtip edi ve oğlu doğğanından altı ay soñ vefat etti. Anası Yuhanna Rozine 1814 senesi aktör, ressam ve şair Lüdvig Geyernen evlendi, bundan soñ qoranta [[Drezden]]ge köçti. Vagnerniñ bala çağı teatr müitinde keçti; evelâ edebiyat ve dramaturgiyaya meraqlandı, soñra muzıka bestelemege başladı. 1831 senesi Lâyptsig universitetinde dersler diñledi ve [[Teodor Vaynlig]]den kompozitsiya ögrendi.<ref name="db-wagner">[https://www.deutsche-biographie.de/gnd118594117.html?language=en «Wagner, Richard»], Deutsche Biographie {{ref-de}}.</ref> 1830-lı senelerde Vagner [[Vürtsburg]], [[Magdeburg]], [[Königsberg]] ve [[Riga]] teatrlerinde çalıştı. 1836 senesi aktrisa Minna Planernen evlendi. Borclarından qaçıp, 1839 senesi Minna ile [[Paris]]ke ketti, lâkin anda muvafaqiyet qazanıp olamadı. 1842 senesi Drezdenge qayttı; «Uçqan hollandiyalı» ({{lang-de|-{Der fliegende Holländer}-}}), «Tangeuser» ({{lang-de|-{Tannhäuser}-}}) ve «Loengrin» ({{lang-de|-{Lohengrin}-}}) operaları onı meşur etti. 1849 senesi Drezden isyanında iştirak etkeni içün Almaniyadan qaçıp, uzun vaqıt [[İsviçre]]de sürgünlikte yaşadı.<ref name="dhm-wagner">[https://www.dhm.de/lemo/biografie/richard-wagner Rihard Vagnerniñ tercimeialı], Deutsches Historisches Museum {{ref-de}}.</ref> [[Fayl:Gill_Wagner.jpg|left|thumb|217x217px|Andre Jilniñ -{L’Eclipse}- mecmuasında çıqqan Vagner karikaturası, 1869 senesi]] == Yaratıcılığı == Vagner opera teatrini muzıka, şiir, aktör oyunı ve sana tasviri birleştirilgen bütün bir sanat eseri olaraq tasavur etti. O, operalarınıñ metinlerini de özü yazdı, orkestrniñ rolüni arttırdı ve ayrı qaramanlarnen, eşyalarnen ya da fikirlernen bağlı tekrarlanğan muzıkalı mevzularnı — leytmotivlerni — keñ qullandı. Onıñ eñ büyük eserlerinden biri dört muzıkalı dramadan ibaret «Nibelung yüzügi» ({{lang-de|-{Der Ring des Nibelungen}-}}) tsiklidir. «Tristan ve İzolda» ({{lang-de|-{Tristan und Isolde}-}}), «Nürnberg meysterzingerleri» ({{lang-de|-{Die Meistersinger von Nürnberg}-}}) ve «Parsifal» da onıñ eñ belli eserleri arasındadır. [[Bavariya]] qıralı [[II Lüdvig]]niñ maliyeviy yardımından soñ Vagner [[Bayroyt]]ta mahsus festival teatrini qurdurdı. 1876 senesi ilk Bayroyt festivalinde «Nibelung yüzügi» tolu olaraq sanağa qoyuldı.<ref name="dhm-wagner"/> [[Fayl:Neuschwanstein_Castle_LOC_print.jpg|right|thumb|250x250px|Vagnerni desteklegen Bavariya qıralı II Lüdvigniñ yaptırğan Noyşvanştayn sarayı]] == Mirası ve tenqitler == Vagnerniñ eserleri muzıka, teatr, edebiyat ve felsefege büyük tesir etti. Bunıñnen beraber, o «Muzıkada yeudiylik» ({{lang-de|-{Das Judenthum in der Musik}-}}) maqalesinde ve başqa yazılarında açıq [[antisemit]] fikirlerni ifade etti. Onıñ milletçi ve antisemit baqışları bugün de ciddiy tenqit etile; XX asırda [[natsist]] propagandası Vagnerniñ mirasını öz maqsatları içün qullandı.<ref>[https://www.dhm.de/en/exhibitions/archive/2022/richard-wagner-and-the-nationalization-of-feeling/ -{Richard Wagner and the Nationalization of Feeling}-], Deutsches Historisches Museum {{ref-en}}.</ref> [[Fayl:Wagnerclic.jpg|left|thumb|Vagnerniñ -{Humoristische Blätter}- mecmuasında çıqqan karikaturası, 1873 senesi]] == Qorantası ve ölümi == Minna 1866 senesi vefat etken soñ, Vagner dirijor [[Hans fon Bülov]]nıñ evelki apayı Kozima ile evlendi. Olarnıñ İzolda, Eva ve Zigfrid adlı üç balası oldı. 1874 senesinden başlap qoranta Bayroyttaki Vanfrid villasında yaşadı.<ref>[https://www.richard-wagner.org/rwvi/en/about-wagner/the-man/ Rihard Vagnerniñ ayatı], Richard-Wagner-Verband International {{ref-en}}.</ref> 1883 senesi fevral 13 künü Vagner [[Venedik]]teki Vendramin Kalerci sarayında infarkttan vefat etti. Onıñ naaşı Bayroytqa ketirildi ve Vanfrid villasınıñ bağçasında defin etildi.<ref>[https://www.wagnermuseum.de/en/museum/exhibition-2024/ Vagnerniñ ölümü aqqında], Richard Wagner Museum Bayreuth {{ref-en}}; [https://www.wagnermuseum.de/en/museum/ Vanfrid villası ve Vagnerniñ mezarı], Richard Wagner Museum Bayreuth {{ref-en}}.</ref> == Bağlantılar == * {{ref-de}} [https://www.bayreuther-festspiele.de/ Bayroyt festivaliniñ resmiy saytına bağlantı] * {{ref-de}} {{ref-en}} [https://www.wagnermuseum.de/ Bayroyttaki Rihard Vagner müzeyi] * {{ref-en}} [https://www.richard-wagner.org/ Richard-Wagner-Verband International] == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Vagner, Rihard}} [[Kategoriya:Bestekârlar]] [[Kategoriya:Almaniya adamları]] 09nhn5wazqim68iu1rcht25qldpbxjh Tim Berners-Li 0 30676 246079 159702 2026-10-12T08:15:01Z Don Alessandro 1 246079 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Ser Timoti Con (Tim) Berners-Li''' ({{lang-en|Sir Timothy John “Tim” Berners-Lee}}; 1955 iyün 8, [[London]]) — britaniyalı kompyuter ilimi mütehassısı, [[Umumdünya ağı]]nıñ esas yaratıcısıdır. O -{[[HTTP]]}-, -{[[HTML]]}- ve -{[[URL]]}- kibi ağ tehnologiyalarını işlep çıqardı, ilk ağ serverini ve ilk brauzer-redaktornı yaptı. 1994 senesi -{World Wide Web Consortium}- (-{W3C}-) teşkilâtını tesis etti. Berners-Li semantik ağ fikrini de inkişaf ettirdi. 2016 senesi [[Türing mukâfatı]]na lâyıq körüldi.<ref name="w3c-berners">[https://www.w3.org/People/Berners-Lee/ «-{Tim Berners-Lee}-»], -{W3C}- {{ref-en}}.</ref> == Ayatı ve tasili == Tim Berners-Li 1955 senesi iyünniñ 8-inde [[London]]da doğdı. Babası Konvey Berners-Li ve anası Meri Li Vuds [[riyaziyat]]çı ve kompyuter mütehassısları edi. Ekisi de dünyanıñ ilk ticariy umumiy maqsatlı kompyuterlerinden biri olğan -{Ferranti Mark 1}- üzerinde çalıştılar. Berners-Li 1969–1973 seneleri Londondaki Emanuel mektebinde, soñra [[Oksford universiteti]]niñ -{The Queen’s College}- kollecinde fizika oqudı. 1976 senesi birinci dereceli diplom aldı. Talebe olğanda -{M6800}- mikroprotsessorı ve eski televizor esasında bir kompyuter yaptı. Universitet kompyuterlerinden izinsiz faydalanğanı içün bir arqadaşınen beraber belli bir müddetke olarnı qullanmaq aqqından mahrum etildi.<ref name="w3c-berners"/> == Umumdünya ağınıñ yaratıluvı == 1980 senesi Berners-Li -{CERN}- merkezinde vaqtınca çalışqanda, vesiqalarnı bir-birine bağlamaq içün -{ENQUIRE}- adlı gipermetin sistemasını yaptı. 1984 senesi -{CERN}-ge qaytqan soñ türlü kompyuterlerde saqlanğan malümatnı bir ağ içinde bağlamaq meselesinen oğraştı. 1989 senesi mart ayında Berners-Li internet üzerinden işlegen umumiy gipermetin sistemasını teklif etti. 1990 senesi [[Robert Kayo]]nen beraber tafsilâtlı leyhanı azırladı. O yılnıñ soñunace -{HTML}- tili, -{HTTP}- protokolı ve -{URL}- adres sistemasını işlep çıqardı; -{NeXT}- kompyuterinde ilk ağ serverini ve -{WorldWideWeb}- adlı ilk brauzer-redaktornı yarattı. Dünyanıñ ilk ağ saytı 1991 senesi qullanıcılarğa açıldı.<ref name="cern-web">[https://home.cern/science/computing/birth-web/short-history-web «-{A short history of the Web}-»], -{CERN}- {{ref-en}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://info.cern.ch/Proposal.html|title=-{cern.info.ch – Tim Berners-Lee's proposal}-|publisher=-{Info.cern.ch}-|accessdate=2011-12-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/6He6yuOb3?url=http://info.cern.ch/Proposal.html|archivedate=2013-06-25|deadurl=no}}</ref> Berners-Li ağnıñ esas standartlarını açıq ve serbest saqlamağa çalıştı. 1994 senesi -{MIT}- yanında -{W3C}-ni tesis etti. Teşkilât ağ standartlarını inkişaf ettirip, türlü programmalar ve cihazlar arasında uyğunlıqnı temin ete. Berners-Li bugün -{W3C}-niñ temelcisi, fahriy direktorı ve idare şurasınıñ fahriy azasıdır.<ref name="w3c-berners"/> 2017 senesi -{ACM}- Berners-Lige 2016 yılınıñ Türing mukâfatını berdi. Mukâfat oña Umumdünya ağını, ilk brauzerni ve ağnıñ büyümesine imkân bergen esas protokollar ile algoritmlerni yaratqanı içün taqdim etildi.<ref>[https://awards.acm.org/binaries/content/assets/press-releases/2017/april/turing-award-2016.pdf «-{Inventor of World Wide Web Receives ACM A.M. Turing Award}-»], -{ACM}- {{ref-en}}.</ref> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Berners-Lі, Tіm}} [[Kategoriya:İnternet]] [[Kategoriya:Alimler]] [[Kategoriya:Müendisler]] [[Kategoriya:ABD adamları]] 7myzyp4i8r2ds35i8zpn7296imx7vfl Sofokl 0 30683 246067 160368 2026-10-11T22:59:50Z Don Alessandro 1 246067 wikitext text/x-wiki '''Sofokl''' ({{lang-grc|Σοφοκλῆς}}; milâttan evel tahminen 496, [[Kolon]], [[Atina]] yaqını — milâttan evel 406 ya da 405, Atina) — [[qadimiy yunan]] dramaturgı ve tragediya şairidir. [[Eshil]] ve [[Evripid]]nen beraber klassik Atinanıñ üç büyük tragediya yazıcısından biri sayıla. Antik menbalar Sofoklniñ 120-den ziyade pyesa yazğanını bildire, amma olardan tek yedi tragediya tam olaraq saqlanıp qaldı.<ref name="wiley-sophocles">[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118474396.wbept0961 «-{Sophocles (ca. 495/6–406 BCE)}-»], -{Wiley Online Library}- {{ref-en}}.</ref> [[Fayl:Euaion.jpg|right|thumb|267x267px|Sofoklnıñ «Andromeda» tragediyasında Persey rolüni oynağan yunan aktörı Evayonnı tasvir etkeni tahmin etilgen vaza resmi; milâttan evel tahminen 430 senesi]] == Ayatı == Sofokl [[Atina]] yaqınındaki Kolonda barlıqlı qorantada doğdı. Yahşı tasil aldı, muzıka ve beden terbiyesi ögrendi. Milâttan evel 468 senesi Büyük Dionisiya teatr yarışında ilk kere iştirak etip, [[Eshil]]ni yeñdi. Soñraki yıllarda çoq kere birinci yer aldı ve Atinanıñ eñ itibarlı dramaturglarından biri oldı.<ref name="wiley-sophocles"/> Sofokl şeer ayatında da faal edi. O Atina deñiz ittifaqınıñ hazinedarlarından biri oldı, milâttan evel 441–440 seneleri [[Perikl]]nen beraber strateg saylandı ve milâttan evel 413 senesi ağır siyasiy buhran vaqtında teşkil etilgen keñeşniñ azası oldı. Sofokl doqsan yaşına yaqın olğanda vefat etti. == Yaratıcılığı == Antik anane Sofoklnı tragediyağa üçünci aktörnı kirsetken ve hornıñ terkibini on beş kişige çıqarğan dramaturg dep saya. Üçünci aktörnıñ qullanıluvı qaramanlarnıñ munasebetlerini ve süjetni daa mürekkep şekilde köstermege imkân berdi. Sofoklniñ eserlerinde adamnıñ ilâhiy qanun, devlet emiri, vicdan ve taqdir qarşısındaki saylavı esas mevzulardan biridir.<ref>[https://www.britannica.com/biography/Sophocles «-{Sophocles}-»], -{Encyclopaedia Britannica}- {{ref-en}}.</ref> Tam olaraq saqlanğan yedi tragediyası: * ''«Ayaks»'' — yazılğan tarihı tam belli degil; alimlerniñ çoqusı onı milâttan evel 450–430 senelerine ait saya; * ''«Trahisli qadınlar»'' — tarihı belli degil; * ''«Antigona»'' — milâttan evel tahminen 442 ya da 441 senesi; * ''«Edip çarı»'' — milâttan evel tahminen 429–425 seneleri; * ''«Elektra»'' — milâttan evel tahminen 420–410 seneleri; * ''«Filoktet»'' — milâttan evel 409 senesi sanağa qoyulıp, birinci yer aldı; * ''«Edip Kolonda»'' — Sofokl ölgen soñ, milâttan evel 401 senesi sanağa qoyuldı. Bu tarihlarnıñ çoqusı tahminiydir. Eserler arasında tek «Filoktet»niñ m.e. 409 senesi ve «Edip Kolonda»nıñ m.e. 401 senesi sanağa qoyulğanı kesin olaraq belli.<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text.jsp?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0004%3Aalphabetic+letter%3DS%3Aentry+group%3D7%3Aentry%3Dsophocles «-{Sophocles: Surviving Works}-»], -{Perseus Digital Library}- {{ref-en}}.</ref> Edip ve onıñ qorantası aqqındaki «Edip çarı», «Edip Kolonda» ve «Antigona» bir süjet çevresine bağlı olsa da, bir zamanda yazılğan trilogiya degildir. == Edebiyat == * Софокл // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2006. — Л — Я. — С. 542. — <nowiki>ISBN 966-692-744-6</nowiki>. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Yazıcılar]] [[Kategoriya:Qadimiy Yunanistan adamları]] oizf2fqiw0br76iih474bvkagif7ay1 246068 246067 2026-10-11T23:00:12Z Don Alessandro 1 246068 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Sofokl''' ({{lang-grc|Σοφοκλῆς}}; milâttan evel tahminen 496, [[Kolon]], [[Atina]] yaqını — milâttan evel 406 ya da 405, Atina) — [[qadimiy yunan]] dramaturgı ve tragediya şairidir. [[Eshil]] ve [[Evripid]]nen beraber klassik Atinanıñ üç büyük tragediya yazıcısından biri sayıla. Antik menbalar Sofoklniñ 120-den ziyade pyesa yazğanını bildire, amma olardan tek yedi tragediya tam olaraq saqlanıp qaldı.<ref name="wiley-sophocles">[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118474396.wbept0961 «-{Sophocles (ca. 495/6–406 BCE)}-»], -{Wiley Online Library}- {{ref-en}}.</ref> [[Fayl:Euaion.jpg|right|thumb|267x267px|Sofoklnıñ «Andromeda» tragediyasında Persey rolüni oynağan yunan aktörı Evayonnı tasvir etkeni tahmin etilgen vaza resmi; milâttan evel tahminen 430 senesi]] == Ayatı == Sofokl [[Atina]] yaqınındaki Kolonda barlıqlı qorantada doğdı. Yahşı tasil aldı, muzıka ve beden terbiyesi ögrendi. Milâttan evel 468 senesi Büyük Dionisiya teatr yarışında ilk kere iştirak etip, [[Eshil]]ni yeñdi. Soñraki yıllarda çoq kere birinci yer aldı ve Atinanıñ eñ itibarlı dramaturglarından biri oldı.<ref name="wiley-sophocles"/> Sofokl şeer ayatında da faal edi. O Atina deñiz ittifaqınıñ hazinedarlarından biri oldı, milâttan evel 441–440 seneleri [[Perikl]]nen beraber strateg saylandı ve milâttan evel 413 senesi ağır siyasiy buhran vaqtında teşkil etilgen keñeşniñ azası oldı. Sofokl doqsan yaşına yaqın olğanda vefat etti. == Yaratıcılığı == Antik anane Sofoklnı tragediyağa üçünci aktörnı kirsetken ve hornıñ terkibini on beş kişige çıqarğan dramaturg dep saya. Üçünci aktörnıñ qullanıluvı qaramanlarnıñ munasebetlerini ve süjetni daa mürekkep şekilde köstermege imkân berdi. Sofoklniñ eserlerinde adamnıñ ilâhiy qanun, devlet emiri, vicdan ve taqdir qarşısındaki saylavı esas mevzulardan biridir.<ref>[https://www.britannica.com/biography/Sophocles «-{Sophocles}-»], -{Encyclopaedia Britannica}- {{ref-en}}.</ref> Tam olaraq saqlanğan yedi tragediyası: * ''«Ayaks»'' — yazılğan tarihı tam belli degil; alimlerniñ çoqusı onı milâttan evel 450–430 senelerine ait saya; * ''«Trahisli qadınlar»'' — tarihı belli degil; * ''«Antigona»'' — milâttan evel tahminen 442 ya da 441 senesi; * ''«Edip çarı»'' — milâttan evel tahminen 429–425 seneleri; * ''«Elektra»'' — milâttan evel tahminen 420–410 seneleri; * ''«Filoktet»'' — milâttan evel 409 senesi sanağa qoyulıp, birinci yer aldı; * ''«Edip Kolonda»'' — Sofokl ölgen soñ, milâttan evel 401 senesi sanağa qoyuldı. Bu tarihlarnıñ çoqusı tahminiydir. Eserler arasında tek «Filoktet»niñ m.e. 409 senesi ve «Edip Kolonda»nıñ m.e. 401 senesi sanağa qoyulğanı kesin olaraq belli.<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text.jsp?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0004%3Aalphabetic+letter%3DS%3Aentry+group%3D7%3Aentry%3Dsophocles «-{Sophocles: Surviving Works}-»], -{Perseus Digital Library}- {{ref-en}}.</ref> Edip ve onıñ qorantası aqqındaki «Edip çarı», «Edip Kolonda» ve «Antigona» bir süjet çevresine bağlı olsa da, bir zamanda yazılğan trilogiya degildir. == Edebiyat == * Софокл // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2006. — Л — Я. — С. 542. — <nowiki>ISBN 966-692-744-6</nowiki>. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Yazıcılar]] [[Kategoriya:Qadimiy Yunanistan adamları]] b5xjb66zh3riryljyje2agvn2q2cf4s Stiven Spilberg 0 30684 246066 162595 2026-10-11T22:54:22Z Don Alessandro 1 246066 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Stiven Allan Spilberg''' ({{lang-en|Steven Allan Spielberg}}; 1946 dekabr 18, [[Sinsinnati]], [[Ohayo]], [[ABD]]) — amerikalı kinorejissör, prodüser ve stsenariycidir. Yarım asırdan ziyade devam etken faaliyeti boyunca macera, ilmiy-fantastik ve tarihiy drama janrlarında filmler çekti. Spilberg zemaneviy kino tarihınıñ eñ tesirli ve ticariy ceetten muvafaqiyetli rejissörlarından biri sayıla.<ref name="california-spielberg">[https://californiamuseum.org/inductee/steven-spielberg/ «-{Steven Spielberg}-»], Kaliforniya muzeyi {{ref-en}}.</ref> == Bala çağı ve karyerasınıñ başı == Spilberg 1946 senesi dekabrniñ 18-inde [[Sinsinnati]]de [[yeudiy]] qorantasında doğdı. Babası Arnold Spilberg elektrik müendisi, anası Lia Adler pianist edi. O bala çağında qorantasınıñ kamerasınen qısqa filmler çekmege başladı. Qoranta başta [[Finiks]], soñ [[Kaliforniya]]da yaşadı. 1960-lı senelerniñ soñunda Spilberg -{Universal Television}- içün çalışıp, televizion seriallarnıñ bölüklerini çekti. Onıñ «Duel» ({{lang-en|Duel}}, 1971) televizion filmi soñradan kinoteatrlar içün de kösterildi. İlk tam metrajlı kinofilmi «Şugarland ekspressi» ({{lang-en|The Sugarland Express}}, 1974) oldı. == Kinodaki faaliyeti == 1975 senesi çekilgen «Çengeler» ({{lang-en|Jaws}}) büyük seyirci muvafaqiyeti qazandı ve Spilbergni dünyaca belli rejissör yaptı. Soñra o «Üçünci çeşit yaqın temaslar» ({{lang-en|Close Encounters of the Third Kind}}, 1977), «İndiana Cons: yoq olğan sandıqnı qıdırğanlar» ({{lang-en|Raiders of the Lost Ark}}, 1981) ve «Başqa seyyareli» ({{lang-en|E.T. the Extra-Terrestrial}}, 1982) filmlerini çekti. İndiana Cons aqqındaki filmler seriyasını [[Corc Lukas]]nen beraber yarattı. Spilbergniñ 1993 senesi bir-birinden keskin farqlı eki filmi çıqtı: dinozavrlarnı kompyuter effektlerinen canlandırğan «Yura devri parkı» ({{lang-en|Jurassic Park}}) ve Holokost aqqındaki «Şindlerniñ cedveli» ({{lang-en|Schindler’s List}}). Ekinci film Spilbergge eñ yahşı filmniñ prodüseri ve eñ yahşı rejissör olaraq eki «[[Oskar]]» qazandırdı. Spilberg «Adiy asker Rayannı qurtarmaq» ({{lang-en|Saving Private Ryan}}, 1998) filmi içün de eñ yahşı rejissörlıq «Oskar»ını aldı.<ref name="oscars-spielberg">[https://www.oscars.org/awards/oscar-notebook -{Oscars Notebook: Steven Spielberg}-], AQŞ Kino sanatı ve ilimleri akademiyası {{ref-en}}.</ref> Onıñ başqa belli filmleri arasında «Mor tüs» ({{lang-en|The Color Purple}}, 1985), «Küneş imperiyası» ({{lang-en|Empire of the Sun}}, 1987), «-{Amistad}-» (1997), «Münhen» ({{lang-en|Munich}}, 2005), «Linkoln» ({{lang-en|Lincoln}}, 2012), «Casuslarnıñ köpüri» ({{lang-en|Bridge of Spies}}, 2015), «Vest Sayd ikâyesi» ({{lang-en|West Side Story}}, 2021) ve qısmen öz ayatı aqqında olğan «Fabelmanlar» ({{lang-en|The Fabelmans}}, 2022) bar.<ref>[https://www.dga.org/Events/2023/January2023/Fabelmans_QnA_1122 «-{Director Steven Spielberg discusses The Fabelmans}-»], ABD Rejissörlar gildiyası {{ref-en}}.</ref> == Prodüserlik ve cemaat faaliyeti == Spilberg -{Amblin Entertainment}- şirketini qurdı ve 1994 senesi Cefri Katsenberg ve Devid Geffennen beraber -{DreamWorks SKG}- studiyasını tesis etti. Prodüser ya da icracı prodüser olaraq «Kelecekke qaytuv» ({{lang-en|Back to the Future}}) trilogiyası, «Qoyan Rocerni kim tuzaqqa tüşürdi?» ({{lang-en|Who Framed Roger Rabbit}}) ve başqa çoq filmler üstünde çalıştı. «Şindlerniñ cedveli»ni çekken soñ Spilberg 1994 senesi [[Holokost]]tan sağ qalğanlarnıñ video şaatlıqlarını toplamaq ve saqlamaq içün Şoa vaqfını ({{lang-en|Survivors of the Shoah Visual History Foundation}}) qurdı. Vaqıf 2006 senesinden berli [[Cenübiy Kaliforniya universiteti]]niñ terkibinde çalışa.<ref>[https://sfi.usc.edu/content/about-institute «-{About the Institute}-»], -{USC Shoah Foundation}- {{ref-en}}.</ref> Spilberg üç kere «Oskar» qazandı: «Şindlerniñ cedveli» içün eñ yahşı film prodüseri ve eñ yahşı rejissör olaraq, «Adiy asker Rayannı qurtarmaq» içün ise eñ yahşı rejissör olaraq. 1986 senesi Akademiya oña İrving Talberg hatıra mukâfatını taqdim etti.<ref name="oscars-spielberg"/> == Bağlantılar == * {{ref-uk}} [http://kino-teatr.ua/uk/main/person/person_id/492.phtml «Стівен Спілберг»], -{Kino-teatr.ua}- * {{ref-ru}} [http://archivsf.narod.ru/persona/spilberg/spilberg.htm Віталій Карацупа. «Стівен Спілберг»], «Архив фантастики» saytı == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Spilberg, Stiven}} [[Kategoriya:Kino rejissörları]] [[Kategoriya:ABD adamları]] bhx2wvzl5u4vru2vaj9zwof7l038liq Vergiliy 0 30685 246065 160364 2026-10-11T22:44:47Z Don Alessandro 1 246065 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Publius Vergilius Maro''' ({{lang-la|Publius Vergilius Maro}}; milâttan evel 70 oktâbr 15, [[Mantua]] civarı — milâttan evel 19 sentâbr 21, Brundiziy, bugünki [[Brindizi]]) — [[qadimiy Roma]] şairidir. «Bukolikalar», «Georgikalar» ve Roma halqınıñ efsaneviy keçmişini ikâye etken «[[Eneida]]» destanınıñ müellifidir. Vergilius imperator [[Avgust (imperator)|Avgust]] devri Roma şiiriyetiniñ eñ belli vekillerinden biri ve soñraki Avropa edebiyatına eñ çoq tesir etken antik şairlerden biri sayılır.<ref name="britannica-virgil">[https://www.britannica.com/biography/Virgil «-{Virgil}-»], -{Encyclopaedia Britannica}- {{ref-en}}.</ref> [[Fayl:Virgile.JPG|right|thumb|250x250px|Vergilius Klio ve Melpomena ilham perilerinen beraber. Milâttan soñ III asırda yapılğan mozaika, Sus, Tunis]] == Ayatı == Vergilius milâttan evel 70 senesi Mantua yaqınında doğdı. O [[Kremona]], [[Milan|Mediolan]] ve [[Roma]]da tasil aldı, soñra [[Neapol]]de felsefe ögrendi. Romadaki içki cenkler vaqtında şimaliy İtaliyadaki topraqlar bir qaç kere musadere etildi. Antik tercimeiallarğa köre, Vergiliusnıñ qorantası da toprağını vaqtınca ğayıp etti; amma bu vaqianıñ tafsilâtı belli degil. Şair [[Gayus Tsilnius Metsenat]]nıñ edebiy çevresine kirdi ve [[Horatsius]] kibi başqa şairlernen tanıştı. Metsenat ve imperator Avgust onı qorçaladılar. Bunıñnen beraber, Vergiliusnıñ şiirleri tek ükümetni ögmeknen sıñırlanmayıp, cenk, emek, tabiat ve adamnıñ borcu aqqında teren fikirlerni de ifade ete.<ref name="oxford-virgil">[https://academic.oup.com/reference/62365/reference-article-abstract/554610228 «-{Virgil}-»], -{Oxford Bibliographies in Classics}- {{ref-en}}.</ref> == Yaratıcılığı == Vergiliusnıñ ilk büyük eseri on şiirden ibaret «Bukolikalar» ({{lang-la|Eclogae}} ya da -{Bucolica}-) cıyıntığıdır. Milâttan evel tahminen 42–37 seneleri yazılğan bu şiirlerde çobanlarnıñ ayatı, sevgi, topraq musadereleri ve içki cenklerniñ doğurğan qayğıları tasvirlene. Metsenatqa bağışlanğan «Georgikalar» ({{lang-la|Georgica}}) milâttan evel tahminen 37–29 seneleri yazıldı. Dört kitaptan ibaret bu ögretici poemada tarla sürüv, bağçılıq, ayvan asrav ve balqurtçılıq aqqında söz etile. Ziraat mevzusınen beraber, eserde emek, tabiat ve cemiyet aqqında fikirler de yer ala. Vergiliusnıñ eñ büyük eseri on eki kitaptan ibaret «[[Eneida]]» ({{lang-la|Aeneis}}) destanıdır. Şair onı milâttan evel qararnen 30–19 seneleri yazdı. Destannıñ baş qaramani [[troya]]lı [[Eney]] — Venera ve Anhizniñ oğludır. Troya yıqılğanda Eney babası Anhizni alıp şeerden qaça, uzun seyaattan soñ [[İtaliya]]ğa kele ve [[Latsium]] topraqlarında cenk ete. Eser Eney neslini Roma ve Avgustnen bağlap, Roma devletiniñ efsaneviy keçmişini tasvirley.<ref name="britannica-virgil"/> == Ölümi == Milâttan evel 19 senesi Vergilius «Eneida»nı tüzetmek içün [[Yunanistan]]ğa bardı. [[Megara]]da hastalanıp, İtaliyağa qaytqan yolunda alı ağırlaştı. O milâttan evel 19 senesi sentâbr 21 künü Brundiziyde vefat etti. Antik menbalarğa köre, tamamlanmağan destannı yaqmaqlarını vasiyet etti; amma Avgust bunı yapmağa izin bermedi. [[Lutsius Varius Ruf]] ve Plotiy Tukka eserni büyük deñişiklik yapmadan neşirge azırladılar.<ref name="oxford-virgil"/> == Edebiyat == * Верґілій Марон Публій // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2005. — А — К. — С. 261. — <nowiki>ISBN 966-692-578-8</nowiki>. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Şairler]] [[Kategoriya:Qadimiy Roma adamları]] f82e13aytf1h7lxji0fothgtn1ako71 Galileo Galiley 0 30702 246076 245659 2026-10-12T05:58:34Z Don Alessandro 1 246076 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Galileo di Vinçentso Bonayuti de Galiley''' ({{lang-it|Galileo di Vincenzo Bonaiuti de Galilei}}; 1564 fevral 15, [[Piza]], [[Florentsiya dukalığı]] — 1642 yanvar 8, Arçetri, [[Florentsiya]] yaqını) — [[italiya]]lı [[fizika]]cı, [[astronomiya|astronom]], [[riyaziyat]]çı ve [[tabiatşınas]]tır. O, [[klassik mehanika]]nıñ esaslarını qoyğan ve deñevge, közetüvge ve ölçevge esaslanğan tabiat ilimleriniñ inkişafına büyük tesir etken alimlerden biridir. Galiley [[Uyanuv devri]]niñ soñundaki ve [[İlmiy inqilâp]] devrindeki eñ müim şahıslardan biri sayıla.<ref name="museo-galileo">[https://www.museogalileo.it/en/galileo/life.html «-{Life of Galileo}-»], -{Museo Galileo}- {{ref-en}}.</ref> Galiley teleskopnı icat etmedi, amma 1609 senesi onı bayağı mükemmelleştirip, kökni muntazam olaraq közetmek içün qullandı. O [[Ay]] yüzündeki dağlar ve çuqurlarnı, [[Yupiter]]niñ dört yoldaşını, [[Çolpan]]nıñ fazalarını, [[Küneş]] lekelerini ve [[Kâbe Yolu]]nıñ pek çoq yıldızdan ibaret olğanını közetti. Bu keşfiyatlar [[Aristotel]] ve [[Ptolemey]] kosmologiyasınıñ bazı fikirlerine qarşı delil oldı ve [[Kopernik]]niñ [[geliotsentrik]] modelini quvetlendirdi, amma bu modelni tek başına tam isbatlamadı.<ref name="nasa-galileo">[https://science.nasa.gov/solar-system/galileos-observations-of-the-moon-jupiter-venus-and-the-sun/ «-{Galileo’s Observations of the Moon, Jupiter, Venus and the Sun}-»], -{NASA Science}- {{ref-en}}.</ref> == Ayatı == === Bala çağı ve tasili === Galileo Galiley 1564 senesi fevral 15 künü [[Piza]]da doğdı. Babası Vinçentso Galiley [[lavta]] çalğıcısı ve muzıka nazariyecisi, anası Culiya Ammannati edi. Qoranta eski [[florentsiya]]lı soydan kelse de, zengin degil edi. Galileyniñ atalarından biri, XV asırda yaşağan ekim ve devlet erbabı Galileo Bonayuti edi; qoranta soñradan onıñ adını soyadı olaraq qabul etti.<ref>[https://www.treccani.it/enciclopedia/galileo-galilei_%28Dizionario-Biografico%29/ «-{Galilei, Galileo}-»], -{Treccani}- {{ref-it}}.</ref> 1581 senesi Galiley babasınıñ isteginen [[Piza universiteti]]nde tıp oqumağa başladı. Lâkin riyaziyat ve tabiat ilimlerine merağı artqanı içün tibbiyet tasilini tamamlamadı. 1585 senesi universitetten derece almadan ketti ve riyaziyatnen mehanikanı mustaqil şekilde ögrenmege devam etti. === İlmiy faaliyeti === 1589 senesi Galiley Piza universitetinde riyaziyat ocası olaraq tayin etildi. 1592–1610 seneleri [[Padua universiteti]]nde geometriya, mehanika ve astronomiya dersleri berdi. Bu devirde avuq tüzlem üstünde cisimlerniñ areketini tetqiq etti, tüşüv qanunları ve atılğan cisimlerniñ yolu aqqında fikirlerini inkişaf ettirdi. Onıñ işleri soñradan klassik mehanikanıñ şekillenmesine esas oldı.<ref name="Einstein2">{{cite book|last=-{Weidhorn}-|first=-{Manfred}-|title=-{The Person of the Millennium: The Unique Impact of Galileo on World History}-|url=https://archive.org/details/personofmillenni0000weid|year=2005|publisher=-{iUniverse}-|isbn=0-595-36877-8|pages=[https://archive.org/details/personofmillenni0000weid/page/155 155]}}</ref> 1609 senesi Galiley [[Felemenk]]te yapılğan uzaqnı kösterici bir alet aqqında eşitip, teleskoplar yaptı. 1610 senesi kök közetüvlerini «Yıldız habercisi» ({{lang-la|Sidereus Nuncius}}) eserinde neşir etti. O sene [[Florentsiya]]ğa barıp, [[Toskana]] büyük [[duka]]sı [[II Kozimo]] sarayında riyaziyatçı ve felsefeci oldı.<ref name="museo-galileo"/> === Kilse ile ihtilâfı === Galiley [[Kopernik]]niñ Yer Küneş etrafında aylana degen fikrini açıqça qorçaladı. 1616 senesi [[Katolik kilsesi]] geliotsentrik talimatnı resmiy şekilde qabul etmedi ve Galileyge onı aqiqat olaraq ögretmemege tenbi etti. 1632 senesi Galileyniñ «Dünyanıñ eki esas sisteması aqqında dialog» ({{lang-it|Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo}}) kitabı neşir etildi. 1633 senesi Roma inkvizitsiyası Galileyni makemege çıqardı. O Kopernik talimatından vazgeçkenini açıqça bildirmege mecbur etildi ve ev apisinde yaşamağa maküm etildi. Galiley ömrüniñ soñki yıllarını [[Arçetri]]de keçirdi. 1638 senesi kör olsa da, areket ve cisimlerniñ dayanıqlılığı aqqındaki tetqiqatlarını «Eki yañı ilim aqqında subetler ve riyaziy isbatlar» ({{lang-it|Discorsi e dimostrazioni matematiche intorno a due nuove scienze}}) eserinde neşir ettirdi. O 1642 senesi yanvar 8 künü vefat etti.<ref name="museo-galileo"/> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Galiley, Galileo}} [[Kategoriya:Alimler]] [[Kategoriya:İtaliya adamları]] 4v0373fveal87px7pwxqr6apzmmvcpk Çarlz Darvin 0 30705 246088 241279 2026-10-12T08:56:37Z Don Alessandro 1 246088 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Çarlz Robert Darvin''' ({{lang-en|Charles Robert Darwin}}; 1809 fevral 12, [[Şrusberi]], [[İngiltere]] — 1882 aprel 19, [[Daun]], [[Kent]], İngiltere, [[Birleşken Qırallıq]]) — [[İngiltere|ingliz]] [[tabiatşınas]], [[geolog]] ve [[biolog]]dır. O canlı [[tür (ayatiyat)|türleriniñ]] vaqıt keçken sayın deñişip çeşitlengenini añlatqan [[evolütsiya nazariyesi]]ni ortaq atadan kelüv ve [[tabiiy saylav]] esaslarında inkişaf ettirdi. [[Alfred Rassel Volles]] de tabiiy saylav fikrine Darvinden habersiz şekilde keldi; eki alimniñ işleri 1858 senesi beraber taqdim etildi.<ref name="nhm-selection">[https://www.nhm.ac.uk/discover/what-is-natural-selection.html «-{What is natural selection?}-»], Londra Tabiat tarihi muzeyi {{ref-en}}.</ref> == Ayatı == === Bala çağı ve tasili === Çarlz Darvin 1809 senesi fevralniñ 12-sinde Şrusberide barlıqlı bir qorantada doğdı. Babası Robert Voring Darvin ekim, anası Süzanna Vecvud edi. Darvin bala çağından tabiatqa meraq kösterip, ösümlikler, böcekler ve taşlar topladı. 1825 senesi Darvin [[Edinburg universiteti]]nde tibbiyet oqumağa başladı, amma cerrahlıqnı sevmegeni içün tasilini tamamlamadı. 1828 senesi [[Kembric universiteti]]niñ -{Christ’s College}- kollecinde oqumağa başladı. Anda botanika professorı [[Con Stivens Henslou]]nen tanışıp, tabiatşınaslıq bilgilerini terenleştirdi.<ref name="nhm-darwin">[https://www.nhm.ac.uk/discover/charles-darwin-most-famous-biologist.html «-{Charles Darwin: History’s most famous biologist}-»], London Tabiat tarihi müzeyi {{ref-en}}.</ref> === «Bigl» seyaatı === 1831 senesi dekabrniñ 27-sinde Darvin «[[Bigl]]» gemisinde dünya etrafındaki seyaatqa çıqtı. Seyaat aman-aman beş yıl devam etip, 1836 senesi oktâbr 2 künü tamamlandı. Darvin [[Cenübiy Amerika]], [[Galapagos adaları]], [[Avstraliya]] ve başqa yerlerde geologik közetüvler yaptı, ösümlik ve ayvan nümünelerini topladı. Tapqan taşılları ve canlılarnıñ coğrafiy tarqaluvı onı türlerniñ sabit olmayıp, vaqıt boyunca deñişip olacağı fikrine ketirdi.<ref>[https://www.nlm.nih.gov/exhibition/darwin/beagle.html «-{Darwin and the Beagle Voyage}-»], ABD Milliy tibbiyet kitaphanesi {{ref-en}}.</ref> == Evrim nazariyesi == Darvin 1837 senesinden başlap türlerniñ deñişüvi aqqında defterler tuta edi. 1838 senesi Tomas Maltusnıñ nufus aqqındaki eserini oquğan soñ tabiiy saylav fikrini şekillendirdi: yaşayış içün küreşte faydalı hususiyetleri olğan canlılar daa çoq bala qaldıra ve bu hususiyetler nesiller boyunca cayıla. Darvin nazariyesini uzun vaqıt neşir etmedi. 1858 senesi Alfred Rassel Vollisten aynı mehanizmnı tasvir etken bir yazı aldı. İyül 1 künü Vollisniñ yazısı ve Darvinniñ evelki metinlerinden parçalar London Linney cemiyetinde beraber oquldı.<ref name="darwin-wallace">[https://www.darwinproject.ac.uk/letters/darwins-life-letters/darwin-letters-1858-1859-origin «-{Darwin in letters, 1858–1859: Origin}-»], Kembric universitetiniñ Darvin mektüpleri leyhası {{ref-en}}.</ref> 1859 senesi noyabr 24 künü Darvin «[[Tabiiy saylanuv yolunen türlerniñ asıl oluvı aqqında]]» ({{lang-en|On the Origin of Species by Means of Natural Selection}}) kitabını neşir etti. Kitapta ortaq atadan kelüv ve tabiiy saylav vastasınen evolütsiya içün çoq delil toplandı. Darvin cınsiy saylav fikrini de inkişaf ettirip, onı 1871 senesi «İnsannıñ asıl olması ve cınsiy saylav» ({{lang-en|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex}}) kitabında tafsilâtlı şekilde añlattı. Darvinniñ nazariyesi ilmiy ve diniy çevrelerde uzun munaqaşalar doğurdı. Bazı tenqitçiler onı canlılarnıñ ayrı-ayrı yaratılğanı aqqındaki ananeviy fikirge ve [[Bibliya]]nıñ Yaratılış kitabınıñ söz-söz talqinine uymay dep saydılar.<ref>[https://www.darwinproject.ac.uk/learning/universities/letters-primary-source/religion «-{Religion}-»], Kembric universitetiniñ Darvin mektüpleri leyhası {{ref-en}}.</ref> Soñraki biologik tetqiqatlar evolütsiyanıñ ve tabiiy saylanuvnıñ esas qaidelerini tasdıqladı; genetikanıñ inkişafı ise irsiyet mehanizmlerini añlattı. == Qorantası ve soñki yılları == Darvin 1839 senesi Emma Vecvudnen evlendi. 1842 senesi qoranta [[London]] yaqınındaki [[Daun]] evine köçti; Darvin eserleriniñ çoqusını anda yazdı. O 1882 senesi aprel 19 künü vefat etti ve Vestminster abbatlığında defin etildi.<ref>[https://www.westminster-abbey.org/abbey-commemorations/commemorations/charles-darwin «-{Charles Darwin}-»], Vestminster abbatlığı {{ref-en}}.</ref> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Darvin, Çarlz}} [[Kategoriya:Alimler]] [[Kategoriya:Büyük Britaniya adamları]] cznl9n1pyf8f1wkyr0pimz3xgd3x3ct Aristotel 0 30707 246069 159769 2026-10-11T23:11:57Z Don Alessandro 1 246069 wikitext text/x-wiki {{kişi}} '''Aristotel''' ({{lang-grc|Ἀριστοτέλης}}; milâttan evel [[m. e. 384 senesi|384 senesi]], [[Stagira]] — milâttan evel [[m. e. 322 senesi|322 senesi]], [[Halkida]]) — [[qadimiy yunan]] [[felsefeci]] ve [[alim]]idir. O [[Mantıq|formal mantıqnıñ]] ilk muntazam sistemasını yarattı; felsefe, etika, siyaset, ritorika, şiiriyet, fizika ve biologiya aqqında eserler yazdı. Aristotelniñ fikirleri orta asırlardaki musulman ve hristian felsefesine, soñra ise Avropa ilim ve fikir tarihına büyük tesir etti.<ref name="sep-aristotle">[https://plato.stanford.edu/entries/aristotle/ «-{Aristotle}-»], -{Stanford Encyclopedia of Philosophy}- {{ref-en}}.</ref> == Ayatı == Aristotel milâttan evel 384 senesi [[Halkidika]] yarımadasındaki [[Stagira]] şeerinde doğdı. Babası Nikomah [[Qadimiy Makedoniya]] qıralı [[III Aminta]] sarayında ekim edi. Aristotel on yedi yaşları civarında [[Atina]]ğa barıp, [[Platon]] akademiyasına kirdi. O, Platonnıñ ölümine qadar, tahminen yigirmi yıl Akademiyada oqudı ve çalıştı. Milâttan evel 347 senesi Aristotel Atinadan ketip, [[Anadolu]]daki [[Assos]]ta yaşadı, soñra [[Lesbos]] adasına köçti. Lesbosta [[Teofrast]]nen beraber deñiz ayvanları ve ösümliklerni tetqiq etti. Milâttan evel tahminen 343 senesi [[Qadimiy Makedoniya]] çarı [[II Filipp]] onı oğlu [[Eskender Zülqarneyn|Aleksandrnıñ]] terbiyecisi olmağa davet etti.<ref name="sep-aristotle"/> Milâttan evel 335 senesi Aristotel Atinağa qaytıp, Apollon Likeyge bağışlanğan gimnasiya yanında öz mektebini — Likeyni tesis etti. Bu mektepniñ azalarına [[peripatikler]] deyler. Likeyde felsefe ve tabiat ilimlerinden tış tarih, devlet qurulışı, edebiyat ve başqa saalarda da malümat toplandı ve tetqiqatlar yapıldı. Aristotelniñ ayatı Aleksandrnıñ fetihleri neticesinde yunan medeniyeti [[Balqan yarımadası]]ndan [[Mısır]], [[Acemistan]], [[Mesopotamiya]], [[Orta Asiya]] ve [[İndistan]]ğa cayılğan devirge rastkeldi. Aleksandr milâttan evel 323 senesi vefat etken soñ Atinada Makedoniyağa qarşı areket küçlendi. Aristotel dinsizlikte qabaatlandı ve Halkidağa köçti. O milâttan evel 322 senesi anda vefat etti.<ref>[https://www.britannica.com/biography/Aristotle «-{Aristotle}-»], -{Encyclopaedia Britannica}- {{ref-en}}.</ref> == Eserleri == Antik menbalar Aristotelniñ yüzlerce eser yazğanını bildirseler de, olarnıñ büyük qısmı yoq oldı. Bugün saqlanğan tahminen otuz eser, ihtimal ki, dersler içün azırlanğan metinler ya da lektsiya yazılarıdır. Mantıq aqqındaki eserleri orta asırlarda «Organon» ({{lang-grc|Ὄργανον}}, «alet») adı altında birleştirildi. Bu cıyıntıq «Kategoriyalar», «Talqin aqqında», «Birinci analitika», «Ekinci analitika», «Topika» ve «Sofistik delillerni red etüv aqqında» eserlerinden ibaret. Başqa belli eserleri arasında «Fizika», «Metafizika», «Ruh aqqında», «[[Nikomah ahlâqı]]», «Siyaset», «Ritorika» ve [[Şiiriyet (Aristotel)|«Şiiriyet»]] bar.<ref name="sep-aristotle"/> == Fikirleri == Aristotel doğru netice çıqaruvnıñ şeklini tetqiq etip, sillogizmler nazariyesini yarattı. O er bir adiseni añlamaq içün onıñ maddesini, şeklini, areketke ketirgen sebebini ve maqsadını araştırmaq kerek dep tüşüne edi; bu dört sebep aqqındaki talim olaraq belli. Etikada Aristotel adam ayatınıñ eñ yüksek maqsadını ''evdemoniya'', yani yahşı ve tam ayat sürüv dep tarif etti. Onıñ fikrince, yahşı quylar devamlı amel ve alışqanlıq sayesinde şekillene; fazilet ise ekseriy allarda eki aşırılıq arasındaki orta yoldır. «Siyaset» eserinde o devlet qurumlarını taqqosladı ve adamnı cemiyet içinde yaşağan «siyasiy bir canlı» dep tarif etti. Aristotel eserleri qadimiy yunancadan süryaniy ve arap tillerine tercime etilip, [[Farabiy]], [[İbn Sina]] ve [[İbn Rüşd]] kibi felsefeciler tarafından tefsir etildi. Soñra latin tercimeleri Avropa universitetlerine cayıldı ve [[Tomas Akvinat]]nıñ felsefesine büyük tesir etti.<ref name="sep-aristotle"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Felsefeciler]] [[Kategoriya:Qadimiy Yunanistan adamları]] 1xl7rp030e8n5ivg4072tz0w8ey4tw9 246072 246069 2026-10-11T23:16:17Z Don Alessandro 1 246072 wikitext text/x-wiki {{kişi}} '''Aristotel''' ({{lang-grc|Ἀριστοτέλης}}; milâttan evel [[m. e. 384 senesi|384 senesi]], [[Stagira]] — milâttan evel [[m. e. 322 senesi|322 senesi]], [[Halkida]]) — [[qadimiy yunan]] [[felsefeci]] ve [[alim]]idir. O [[Mantıq|formal mantıqnıñ]] ilk muntazam sistemasını yarattı; felsefe, etika, siyaset, ritorika, şiiriyet, fizika ve biologiya aqqında eserler yazdı. Aristotelniñ fikirleri orta asırlardaki musulman ve hristian felsefesine, soñra ise Avropa ilim ve fikir tarihına büyük tesir etti.<ref name="sep-aristotle">[https://plato.stanford.edu/entries/aristotle/ «-{Aristotle}-»], -{Stanford Encyclopedia of Philosophy}- {{ref-en}}.</ref> == Ayatı == Aristotel milâttan evel 384 senesi [[Halkidika]] yarımadasındaki [[Stagira]] şeerinde doğdı. Babası Nikomah [[Qadimiy Makedoniya]] qıralı [[III Aminta]] sarayında ekim edi. Aristotel on yedi yaşları civarında [[Atina]]ğa barıp, [[Platon]] akademiyasına kirdi. O, Platonnıñ ölümine qadar, tahminen yigirmi yıl Akademiyada oqudı ve çalıştı. Milâttan evel 347 senesi Aristotel Atinadan ketip, [[Anadolu]]daki [[Assos]]ta yaşadı, soñra [[Lesbos]] adasına köçti. Lesbosta [[Teofrast]]nen beraber deñiz ayvanları ve ösümliklerni tetqiq etti. Milâttan evel tahminen 343 senesi [[Qadimiy Makedoniya]] çarı [[II Filipp]] onı oğlu [[Eskender Zülqarneyn|Aleksandrnıñ]] terbiyecisi olmağa davet etti.<ref name="sep-aristotle"/> Milâttan evel 335 senesi Aristotel Atinağa qaytıp, Apollon Likeyge bağışlanğan gimnasiya yanında öz mektebini — Likeyni tesis etti. Bu mektepniñ azalarına [[peripatikler]] deyler. Likeyde felsefe ve tabiat ilimlerinden tış tarih, devlet qurulışı, edebiyat ve başqa saalarda da malümat toplandı ve tetqiqatlar yapıldı. Aristotelniñ ayatı Aleksandrnıñ fetihleri neticesinde yunan medeniyeti [[Balqan yarımadası]]ndan [[Mısır]], [[Acemistan]], [[Mesopotamiya]], [[Orta Asiya]] ve [[İndistan]]ğa cayılğan devirge rastkeldi. Aleksandr milâttan evel 323 senesi vefat etken soñ Atinada Makedoniyağa qarşı areket küçlendi. Aristotel dinsizlikte qabaatlandı ve Halkidağa köçti. O milâttan evel 322 senesi anda vefat etti.<ref>[https://www.britannica.com/biography/Aristotle «-{Aristotle}-»], -{Encyclopaedia Britannica}- {{ref-en}}.</ref> == Eserleri == Antik menbalar Aristotelniñ yüzlerce eser yazğanını bildirseler de, olarnıñ büyük qısmı yoq oldı. Bugün saqlanğan tahminen otuz eser, ihtimal ki, dersler içün azırlanğan metinler ya da lektsiya yazılarıdır. Mantıq aqqındaki eserleri orta asırlarda «Organon» ({{lang-grc|Ὄργανον}}, «alet») adı altında birleştirildi. Bu cıyıntıq «Kategoriyalar», «Talqin aqqında», «Birinci analitika», «Ekinci analitika», «Topika» ve «Sofistik delillerni red etüv aqqında» eserlerinden ibaret. Başqa belli eserleri arasında «Fizika», «Metafizika», «Ruh aqqında», «[[Nikomah ahlâqı]]», «Siyaset», «Ritorika» ve [[Şiiriyet (Aristotel)|«Şiiriyet»]] bar.<ref name="sep-aristotle"/> == Fikirleri == Aristotel doğru netice çıqaruvnıñ şeklini tetqiq etip, sillogizmler nazariyesini yarattı. O er bir adiseni añlamaq içün onıñ maddesini, şeklini, areketke ketirgen sebebini ve maqsadını araştırmaq kerek dep tüşüne edi; bu dört sebep aqqındaki talim olaraq belli. Etikada Aristotel adam ayatınıñ eñ yüksek maqsadını ''evdemoniya'', yani yahşı ve tam ayat sürüv dep tarif etti. Onıñ fikrince, yahşı quylar devamlı amel ve alışqanlıq sayesinde şekillene; fazilet ise ekseriy allarda eki aşırılıq arasındaki orta yoldır. «Siyaset» eserinde o devlet qurumlarını teñeştirdi ve adamnı cemiyet içinde yaşağan «siyasiy bir canlı» dep tarif etti. Aristotel eserleri qadimiy yunancadan süryaniy ve arap tillerine tercime etilip, [[Farabiy]], [[İbn Sina]] ve [[İbn Rüşd]] kibi felsefeciler tarafından tefsir etildi. Soñra latin tercimeleri Avropa universitetlerine cayıldı ve [[Tomas Akvinat]]nıñ felsefesine büyük tesir etti.<ref name="sep-aristotle"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Felsefeciler]] [[Kategoriya:Qadimiy Yunanistan adamları]] fs45qf3keasep7u78mypmye9cgio3ji Adam Smit 0 30714 246086 159615 2026-10-12T08:40:45Z Don Alessandro 1 246086 wikitext text/x-wiki {{kişi}} '''Adam Smit''' ({{lang-en|Adam Smith}}; doğğan künü tam belli degil; 1723 iyün 5 künü [[Kerkoldi]], [[İskoçiya]]da vaftiz etildi — 1790 iyül 17, [[Edinburg]], İskoçiya) — iskoç [[iqtisatçı]] ve ahlâq felsefecisidir. O, [[iqtisadiyat nazariyesi]] klassik yönelişiniñ esasçılarından biri sayıla. Smitniñ eñ belli eserleri «Ahlâqiy duyğular nazariyesi» ({{lang-en|The Theory of Moral Sentiments}}, 1759) ve «[[Milletlerniñ zenginliginiñ tabiatı ve sebepleri aqqında tetqiqat]]» ({{lang-en|An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations}}, 1776) kitaplarıdır.<ref name="glasgow-smith-works">[https://www.gla.ac.uk/explore/adamsmith300/lifeworkandlegacy/keyworks/ «-{Adam Smith: Key works}-»], Glazgo universiteti {{ref-en}}.</ref> == Ayatı == === Bala çağı ve tasili === Adam Smitniñ doğğan künü vesiqalarda yazılmağan. O 1723 senesi iyün 5 künü Fayf vilâyetindeki [[Kerkoldi]] şeerinde [[vaftiz]] etildi. Babası Adam Smit yerli gümrük memurı edi ve oğlunıñ doğmasından eki ay evel vefat etti.<ref>{{harvnb|Bussing-Burks|2003|pp=38–39}}</ref> Anası Margaret Duglas oğlunı öz başına östürdi. Adam 1729–1737 seneleri Kerkoldi mektebinde riyaziyat, tarih ve latin tilini ögrendi.<ref name="glasgow-smith-life">[https://www.gla.ac.uk/explore/adamsmith300/lifeworkandlegacy/life/ «-{Adam Smith: Life}-»], Glazgo universiteti {{ref-en}}.</ref><ref name="as2">{{книга|автор=Аникин А.В.|часть=Шотландский мудрец: Адам Смит|заголовок=Исследование о природе и причинах богатства народов|місце=Москва|видавництво=Эксмо|год=2009|серія=Антология экономической мысли|сторінок=960|isbn=9785699183890|сторінки=879-901}}</ref><ref name="as12">{{книга|автор=Аникин А.В.|часть=глава 9|заголовок=Юность науки|место=Москва|год=1971}}</ref> 1737 senesi Smit on dört yaşında [[Glazgo universiteti]]ne kirdi. Anda ahlâq felsefecisi [[Frensis Hatçeson]]nıñ derslerini diñledi. 1740–1746 seneleri [[Oksford universiteti]]niñ -{Balliol}- kollecinde oqudı. İskoçiyağa qaytqan soñ Edinburgda edebiyat, ritorika, uquq ve iqtisattan açıq lektsiyalar berdi. === Ocalıq ve esas eserleri === 1751 senesi Smit Glazgo universitetinde mantıq professorı, bir yıl soñ ise ahlâq felsefesi professorı oldı. Onıñ dersleri etika, uquq, siyaset ve iqtisat meselelerini qapsay edi. 1759 senesi neşir etilgen «Ahlâqiy duyğular nazariyesi» kitabında o adamnıñ başqalarına duyğudaşlıq etüv qabiliyetini ve ahlâqiy fikirlerniñ nasıl şekillengenini tetqiq etti.<ref>[https://special.lib.gla.ac.uk/explore/adamsmith300/explorelearn/ideas/keyworks/theoryofmoralsentiments/ «-{The Theory of Moral Sentiments}-»], Glazgo universiteti {{ref-en}}.</ref> 1764 senesi Smit professorlıqtan ketip, yaş [[gertsog]] Henri Skottnıñ ocası oldı. Onen beraber [[Frenkistan]] ve [[İsviçre]]de seyaat etip, [[Fransua Kene]], [[Ann Rober Türgo]] ve [[Volter]] kibi fikir erbaplarınen tanıştı. 1766 senesi Kerkoldige qaytıp, «Milletlerniñ zenginligi» kitabı üzerinde çalıştı. Kitap 1776 senesi neşir etildi ve ilk altı ay içinde satılıp bitti.<ref>[https://www.gla.ac.uk/explore/adamsmith300/explorelearn/life/biography/ «-{Biography of Adam Smith}-»], Glazgo universiteti {{ref-en}}.</ref> 1778 senesi Smit [[Edinburg]]da gümrük komissarı oldı. 1787–1789 seneleri Glazgo universitetiniñ rektorı vazifesinde çalıştı. O 1790 senesi iyül 17 künü Edinburgda vefat etti ve Kanongeyt mezarlığında defin etildi.<ref name="glasgow-smith-life"/> == Fikirleri == Smit iş bölüminiñ emek semereliligini arttırğanını kösterdi. Onıñ fikrince, adamlar mal ve hızmetlerni serbestçe deñişkende, fiyatlar ve [[reqabet]] istisalnı cemiyetniñ ihtiyaclarına doğru yönete bile. Bunıñnen beraber, Smit bazarnıñ qanun, adalet, işanç ve ahlâqiy qaidelersiz yahşı işleyemeycegini de yazdı. O devletniñ memleketni qorumaq, adaletni temin etmek ve hususiy teşebbüs içün kârlı olmağan bazı umumiy işlerni yapmaq vazifesi bar dep tüşüne edi.<ref>[https://www.gla.ac.uk/explore/adamsmith300/lifeworkandlegacy/keyworks/wealthofnations/ «-{The Wealth of Nations}-»], Glazgo universiteti {{ref-en}}.</ref> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Smit, Adam}} [[Kategoriya:İskoçiya adamları]] [[Kategoriya:İqtisadiyatçılar]] g9dl148pobahai7l61gobo2ics9ket5 Viktor Hügo 0 30718 246064 212136 2026-10-11T22:32:03Z Don Alessandro 1 246064 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Viktor-Mari Hügo''' ({{lang-fr|Victor-Marie Hugo}}; -{[viktɔʁ maʁi yɡo]}-; 1802 fevral 26, [[Bezanson]], [[Frenkistan]] — 1885 mayıs 22, [[Paris]], Frenkistan) — frenk yazıcı, şairi, dramaturg ve siyasiy erbaptır. Frenk edebiyatındaki romantizmniñ baş temsilcilerinden biri olğan Hügo şiiriyet, teatr ve roman inkişafına büyük tesir etti. 1841 senesi Frenk akademiyasına saylandı.<ref name="academie-hugo">[https://www.academie-francaise.fr/les-immortels/victor-hugo «-{Victor Hugo}-»], Frenk akademiyası {{ref-fr}}.</ref> == Bala çağı ve ilk eserleri == Viktor Hügo 1802 senesi fevralniñ 26-sında [[Bezanson]]da doğdı. Babası Jozef Leopold Sijisber Hügo [[Napoleon]] ordusında ofitser, soñra general edi; anası Sofi Trebuşe ise [[royalist]] (qıralcı) fikirlerni tutqan edi. Babasınıñ hızmeti sebebinden qoranta bir qaç memlekette yaşadı, amma Viktor bala çağınıñ büyük qısmını [[Paris]]te keçirdi. [[Fayl:Victor_Hugo-Young.jpg|left|thumb|236x236px|Viktor Hügo yaşlığında]] Hügo pek yaş olğanda şiir yazmağa başladı. 1822 senesi ilk büyük şiirler cıyıntığı «Odalar ve çeşit şiirler» ({{lang-fr|Odes et poésies diverses}}) neşir etildi. O sene bala çağından tanığan Adel Fuşenen evlendi. 1827 senesi «Kromvel» ({{lang-fr|Cromwell}}) dramasına yazğan uzun kiriş sözünde [[klassitsizm]] qaidelerine qarşı çıqıp, romantik teatrniñ printsiplerini añlattı. Bu kiriş sözü frenk romantizminiñ müim beyannamelerinden biri oldı.<ref name="academie-hugo"/> == Edebiy yaratıcılığı == 1830 senesi sanağa qoyulğan «Ernani» ({{lang-fr|Hernani}}) dramasınıñ ilk taqdim etilüvi [[klassitsizm]] ve [[romantizm]] tarafdarları arasında keskin tartışmağa sebep oldı. Hügo «Notr Dam de Pari» ({{lang-fr|Notre-Dame de Paris}}, 1831), «Qısmeti kesilgenler» ({{lang-fr|Les Misérables}}, 1862), «Deñiz emekçileri» ({{lang-fr|Les Travailleurs de la mer}}, 1866) ve «Külgen adam» ({{lang-fr|L’Homme qui rit}}, 1869) romanlarını yazdı. Onıñ şiir cıyıntıqları arasında «Küz yapraqları» ({{lang-fr|Les Feuilles d’automne}}), «Tefekkürler» ({{lang-fr|Les Contemplations}}), «Cezalar» ({{lang-fr|Les Châtiments}}) ve «Asırlar efsanesi» ({{lang-fr|La Légende des siècles}}) bar. 1843 senesi qızı Leopoldinanıñ boğulıp ölmesi Hügoğa ağır tesir etti; bu ğam soñradan «Tefekkürler» cıyıntığındaki şiirlerniñ esas mevzularından biri oldı.<ref name="academie-hugo"/> == Siyasiy faaliyeti ve sürgünlik == Hügo yaşlığında royalist olsa da, vaqıt keçken sayın liberal, soñra cumhuriyetçi fikirlerge yaqınlaştı. 1845 senesi Frenkistan Perler palatasınıñ azası, 1848 senesi ise [[Qurucı meclis]] deputatı oldı. O ölüm cezasına, faqırlıqqa ve matbuatqa qoyulğan sıñırlamalarğa qarşı çıqtı. 1851 senesi dekabr 2 künü [[Lui-Napoleon Bonapart]] devlet darbesi yapqanda Hügo oña qarşılıq kösterdi. Darbeden soñ o Frenkistandan ketmege mecbur oldı. Başta [[Brüssel]]de, soñra [[Cersi]] ve [[Gernsi]] adalarında yaşadı. 1859 senesi ilân etilgen afunı qabul etmeyip, III Napoleon akimiyeti yıqılğanğa qadar sürgünlikte qaldı. Hügo «Cezalar», «Tefekkürler» ve «Qısmeti kesilgenler» kibi eñ belli eserleriniñ bir qısmını sürgünlikte yazdı.<ref>[https://maisonvictorhugo.besancon.fr/la-maison-victor-hugo/victor-hugo/ «-{Victor Hugo}-»], Bezansonda Viktor Hügo evi {{ref-fr}}.</ref> [[Fayl:Victor_Hugo-Brooding.jpg|thumb|239x239px|Viktor Hügo Cersi adasındaki sürgünlik vaqtında]] 1870 senesi Hügo Pariske qayttı. [[Üçünci Cumhuriyet]]niñ ilk yıllarında deputat, soñra senator olaraq çalıştı; siyaset mabüslerini afu etüv ve umumiy tasilni inkişaf ettirüv tarafdarı edi. == Ölümi ve hatırası == Viktor Hügo 1885 senesi mayısnıñ 22-sinde Parijde vefat etti. Ükümet onıñ içün devlet cenaze merasimi keçirdi. 1885 senesi iyün 1 künü yüz biñlerce adam iştirak etken merasimden soñ yazıcı Panteonda defin etildi.<ref>[https://www.maisonsvictorhugo.paris.fr/paris/musee/pour-mieux-connaitre-victor-hugo/des-questions-sur-la-vie-de-victor-hugo «-{Des questions sur la vie de Victor Hugo}-»], Paris Viktor Hügo evleri {{ref-fr}}.</ref> [[Fayl:Victor_hugo.jpg|left|thumb|231x231px|Viktor Hügo, 1883 senesi]] == Edebiyat == * Гюґо Віктор Марі // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2005. — А — К. — С. 421. — <nowiki>ISBN 966-692-578-8</nowiki>. * Віктор Гюго // Зарубіжна література XIX сторіччя. Доба романтизму: Підручник / Наливайко Д.С., Шахова К.О.. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2001. — С. 144-168. * Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан ; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1974–1985. * ''Матвіїшин В. Г.'', Гюго Віктор Марі // Українська літературна енциклопедія. — Т. 1. — К., 1988. — С. 529. * [http://encyclopedia.kiev.ua/vydaniya/files/use/first_book/part2.pdf Гюґо Віктор] // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1958. — Т. 1, кн. II : Літери В — Ґ. — С. 290. — 1000 екз. * Гюґо Віктор-Марі // УСЕ Універсальний словник-енциклопедія. — 4-е видання. — 2006. — С. 338. == Bağlantılar == * [http://chytanka.com.ua/ebooks/index.php?action=search_show_list&author_name=%C3%FE%E3%EE%20%C2%B3%EA%F2%EE%F0 Viktor Hügonıñ eserleri] {{ref-uk}} * [http://www.radiosvoboda.org/content/article/1601792.html «Іван Мазепа — натхненник європейського романтизму»] {{ref-uk}} * [http://ukrcenter.com/Література/Віктор-Гюго/51168/Собор-Паризької-Богоматері Viktor Hügonıñ «Собор Паризької Богоматері» romanı] {{ref-uk}} {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210713175218/http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80-%D0%93%D1%8E%D0%B3%D0%BE/51168/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80-%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%8F-%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 |date=2021-07-13 }} * {{ref-fr}} [https://www.academie-francaise.fr/les-immortels/victor-hugo Frenk akademiyası saytında Viktor Hügo] == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Hügo, Viktor}} [[Kategoriya:Yazıcılar]] [[Kategoriya:Frenkistan adamları]] qhqeb843s95k0c6z41d3f6mom60gcni Mohandas Gandi 0 30755 246062 159819 2026-10-11T22:22:05Z Don Alessandro 1 246062 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Mahatma Gandi''', aqiqiy adı '''Mohandas Karamçand Gandi''' ({{lang-gu|મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી}}; {{lang-hi|मोहनदास करमचंद गांधी}}; -{[moːˈɦəndaːs kəˈɾəmtʃənd ˈɡaːndʱi]}-; 1869 oktâbr 2, [[Porbandar]], [[Britan İndistanı]] — 1948 yanvar 30, [[Nyu Deli]], [[İndistan]]) — [[indistan]]lı siyasiy ve cemaat erbabı, İndistannıñ milliy qurtulış areketiniñ yolbaşçılarından biridir. Britaniya müstemleke akimiyetine qarşı zorbalıqsız küreş ve grajdan itaatsızlığı usullarını qullandı. Gandi inkişaf ettirgen ''-{satyagraha}-'', yani aqiqatqa sadıqlıq ve zorbalıqsız tirenüv printsipi, dünyanıñ çeşit memleketlerindeki azatlıq ve grajdan aqları areketlerine tesir etti.<ref name="culture-gandhi">[https://culture.gov.in/mahatma-gandhi «-{Mahatma Gandhi}-»], İndistan Medeniyet nazirligi {{ref-en}}.</ref> == Bala çağı ve tasili == Mohandas Gandi 1869 senesi oktâbr 2 künü [[Gucarat]] yarımadasındaki [[Porbandar]] şeerinde doğdı. Babası Karamçand Gandi Porbandar ve başqa küçük beyliklerde baş nazir olaraq çalıştı. Anası Putlibay dindar qadın edi. Mohandas on üç yaşında Kasturba Makhancinen evlendi; olarnıñ dört oğlu oldı. [[Fayl:Mohandas_K_Gandhi,_age_7.jpg|left|thumb|Mohandas Gandi yedi yaşında, 1876 senesi]] 1888 senesi Gandi uquq ögrenmek içün [[London]]ğa ketti. 1891 senesi advokat oldı ve İndistanğa qayttı. 1893 senesi bir ind ticaret şirketiniñ uquqiy işlerini yürsetmek içün [[Cenübiy Afrika]]ğa bardı. Anda o ırqına köre diskriminatsiyağa oğradı ve yerli ind cemaatınıñ aqlarını qorçalamağa başladı.<ref name="gandhi-chronology">[https://www.gandhiheritageportal.org/eventcontentdetail/OA%3D%3D/NzQxOQ%3D%3D «-{Life and Times of Mahatma Gandhi}-»], -{Gandhi Heritage Portal}- {{ref-en}}.</ref> [[Fayl:Gandhi_South-Africa.jpg|left|thumb|160x160px|Mohandas Gandi Cenübiy Afrikada, 1895 senesi]] [[Fayl:Gandhi_and_Kasturbhai_1902.jpg|left|thumb|160x160px|Mohandas Gandi ve apayı Kasturba, 1902 senesi]] == Cenübiy Afrikadaki faaliyeti == Gandi Cenübiy Afrikada yigirmi bir yıl yaşadı. 1894 senesi [[Natal]] İnd kongressini qurıp, ind köçmenlerine qarşı ayırıcı qanunlarnıñ deñiştirilmesi içün çalıştı. 1906 senesi [[Transvaal]]da indlerni mecburiy qayd etme qanunına qarşı kütleviy zorbalıqsız tirenüvni teşkil etti. Bu küreş vaqtında o ''-{satyagraha}-'' adını bergen usulını şekillendirdi. Gandi ve onıñ tarafdarları bir qaç kere apiske atıldılar. 1914 senesi bazı ayırıcı qaidelerniñ yımşatılmasına nail olıp, Cenübiy Afrikadan ketti; 1915 senesi yanvarnıñ 9-ında İndistanğa qayttı.<ref name="gandhi-chronology"/> == İndistannıñ mustaqilligi içün küreş == Gandi 1915 senesi İndistanğa qaytqan soñ memleketni dolaşıp, köylüler ve işçilerniñ vaziyetini ögrendi. 1917 senesi Çamparanda indigo yetiştirgen köylülerni, 1918 senesi ise Khedada ağır bergilerden azap çekken köylülerni qorçalağan areketlerge reberlik etti. Bu kampaniyalar onı bütün İndistanda tanıttı. 1920–1922 seneleri Gandi Britaniya akimiyeti ile işbirliginden vazgeçme ve Britaniya mallarını boykot etme areketini idare etti. O, İndistanda yapılğan mallarnı qullanmağa ve [[kasta]]ğa esaslanğan ayırmacılıqnı yoq etmege çağıra edi. 1930 senesi martnıñ 12-sinde Sabarmati aşramından Dandi köyüne qadar Tuz yürüşini başladı. Yürüşniñ soñunda deñiz suvundan tuz yapıp, Britaniya tuz monopoliyasınıñ qanunını açıqça bozdı. Bu areket bütün memlekette grajdan itaatsızlığı kampaniyasına çevrildi.<ref name="gandhi-smriti">[https://gandhismriti.gov.in/more/chronology-mahatma-gandhi «-{Chronology of Mahatma Gandhi}-»], -{Gandhi Smriti and Darshan Samiti}- {{ref-en}}.</ref> [[Fayl:Gandhi_Kheda_1918.jpg|left|thumb|252x252px|Mohandas Gandi Khedada, 1918 senesi]] [[Fayl:Nehru_Gandhi_1937.jpg|thumb|300x300px|Mohandas Gandi ve Cevahirlâl Neru, 1937 senesi]] [[II cian cenki]] vaqtında Gandi Britaniya akimiyetinden İndistannı terk etmesini talap etti. 1942 senesi başlanğan «İndistandan ketiñiz» areketinden soñ o ve [[İndistan Milliy kongressi]]niñ başqa reberleri apiske atıldı. 1947 senesi avgust 15 künü İndistan mustaqillik qazandı, amma memleket İndistan ve Pakistan devletlerine bölündi. Bölünüv vaqtında [[indus]]lar, [[musulman]]lar ve [[sikh]]ler arasında qanlı çatışmalar oldı. Gandi din cemaatlarını barıştırmağa tırıştı ve zorbalıqnı toqtatmaq içün açlıq ilân etti. == Öldürilüvi ve hatırası == 1948 senesi yanvar 30 künü [[Nyu Deli]]de dua toplaşuvına barğan Gandi indus milletçisi Nathuram Godse tarafından atıp öldürildi.<ref>[https://rajghat.gov.in/chronology «-{Life Events of Mahatma Gandhi}-»], Racghat memorial komiteti {{ref-en}}.</ref> İndistanda onı sıq-sıq «millet babası» dep añalar. Onıñ doğğan künü olğan oktâbrniñ 2-si İndistanda Gandi Cayanti bayramı, Birleşken Milletler Teşkilâtı tarafından ise Zorbalıqsızlıq halqara künü olaraq qayd etile.<ref name="culture-gandhi"/> == Galeri == <center><gallery perrow="4" widths="180" heights="180"> Fayl:ALAMahatma.jpg|<small>Almatı şeerindeki Mohandas Gandi eykeli</small> Fayl:Mahatma Gandhi 10 Rupees.jpg|<small>Gandiniñ resmi olğan 10 rupiyalı İndistan mektüp pulu, 1948 senesi</small> Fayl:The Soviet Union 1969 CPA 3793 stamp (Mahatma Gandhi).jpg|<small>Gandiniñ 100 yıllığına bağışlanğan 6 kopeklik Şuralar Birligi mektüp pulu, 1969 senesi</small> Fayl:Stamp of Kazakhstan 100.jpg|<small>Qazahistan mektüp pulu, 1995 senesi</small> </gallery></center> == Bağlantılar == * [http://cyclop.com.ua/content/view/1013/58/1/18/#32652 Ганді] // Юридична енциклопедія : [у 6 т.] / ред. кол. Ю. С. Шемшученко (відп. ред.) [та ін.]. — К. : Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 1998—2004. — <nowiki>ISBN 966-749-200-1</nowiki>. * [http://encyclopedia.kiev.ua/vydaniya/files/use/first_book/part2.pdf Ґанді Моґандас Каранчан] // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1958. — Т. 1, кн. II : Літери В — Ґ. — С. 291-292. — 1000 екз. * Ґанді Могандас Карамчанд // Універсальний словник-енциклопедія. — 4-те вид. — К. : Тека, 2006. * [https://web.archive.org/web/20070712110932/http://www.gandhismriti.gov.in/indexb.asp -{Gandhi Smriti}- — İndistan ükümetiniñ saytı] {{ref-en}} * [http://www.gandhi-manibhavan.org/ -{Mani Bhavan Gandhi Sangrahalaya Gandhi Museum & Library}- — muzey ve kitaphane] {{ref-en}} * [http://www.gandhifoundation.net/ -{Gandhi Research Foundation}- — Gandi mirasını tetqiq etken vaqıf] {{ref-en}} == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Gandi, Mohandas}} [[Kategoriya:İndistan adamları]] [[Kategoriya:Cemaat erbapları]] qzfwsj9g8pnz8j0v6psx93ke3nfrtow Ovidiy 0 60768 246052 2026-10-11T18:46:14Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Ovidiy]] saifesiniñ adını [[Ovidius]] dep deñiştirildi. 246052 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Ovidius]] syt9yarlsqssk2o9839ziy86dwvs0ya Kategoriya:Qadimiy Roma adamları 14 60769 246053 2026-10-11T18:47:00Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '[[Kategoriya:Qadimiy Roma|Adamlar]] [[Kategoriya:Memleketine köre adamlar]]' 246053 wikitext text/x-wiki [[Kategoriya:Qadimiy Roma|Adamlar]] [[Kategoriya:Memleketine köre adamlar]] rl7cis64ur45c3ro5xe8ab97lzbggqv Kategoriya:Qadimiy Roma 14 60770 246054 2026-10-11T18:47:22Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '[[Kategoriya:Tarih]]' 246054 wikitext text/x-wiki [[Kategoriya:Tarih]] mgc5vw40zjdffdkiabpxn2lqd36f2ia İpek 0 60772 246060 2026-10-11T19:46:00Z Sultantepenn 70211 Ipek haqqinda saife yarattim 246060 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Rajshahi silk sopura silk mills (8).jpg|küçükresim|271x271pik|'''İpek''']] '''İpek''', ya da '''Yipek''', [[Yipek Qurtu|Yipek Qurtundan]] elde etilgen qumaş. Urba yapmaq içün qullanıla. Milâttan evel 4000 senesi [[Çin|Çinde]] yapılğan edi. Andan [[Yipek Yolı]] ile ğarpqa darqaldı.<ref>https://sewport.com/fabrics-directory/silk-fabric</ref> <ref>https://nazmiyalantiquerugs.com/blog/the-long-and-fascinating-history-of-silk/</ref> == Nasıl yapılğan == [[Yipek Qurtu|Yipek Qurtuları]] 300-500 yımırta qoyalar. Yipek qurtları kakun yapqance besleneler. Soñ kankunlar qaynağan suvğa qoyalar. Qaynağan suvda yımşaqlaşqan kakunlarnı ince yipler etip ayıralar. Yiplerni boyalap, urbalar toquylar. <ref>https://biddlesawyersilks.com/how-is-silk-made-a-step-by-step-guide/</ref> p0pp7zw8yopj3v8emi1sfa8l8xslmir Kategoriya:Qadimiy Yunanistan adamları 14 60773 246070 2026-10-11T23:12:43Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '[[Kategoriya:Qadimiy Yunanistan|Adamlar]] [[Kategoriya:Memleketine köre adamlar]]' 246070 wikitext text/x-wiki [[Kategoriya:Qadimiy Yunanistan|Adamlar]] [[Kategoriya:Memleketine köre adamlar]] 0xvk304f3u929nsxc3nr1boreqw069p Kategoriya:Qadimiy Yunanistan 14 60774 246071 2026-10-11T23:12:58Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '[[Kategoriya:Tarih]]' 246071 wikitext text/x-wiki [[Kategoriya:Tarih]] mgc5vw40zjdffdkiabpxn2lqd36f2ia Kısılifon 0 60775 246073 2026-10-12T00:53:59Z Sultantepenn 70211 Kısılifon haqqinda saife yarattim 246073 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Xylophone (PSF).svg|küçükresim|Kısılifon]] '''Kısılifon''' Muzıkada qullanılğan bir urulğan alet. Millâtan evel 2000 yaqınlarında cenüp-şarqiy [[Asiya|Asiyada]] uydurıldı. Adet üzre ağaçtan yapıla, amma soñki vaqıtlarda başqa materiallar da qullanılıp başladı.<ref>https://everythingpercussion.weebly.com/history-of-the-xylophone.html</ref> <ref>https://www.boullard.ch/en/blog/tips-maintenance-and-musical-techniques/what-is-a-xylophone/</ref> 2lpr12hksya38qhzl7u6qnvja4fqgoa I Maksimilian 0 60776 246074 2026-10-12T03:47:34Z Sultantepenn 70211 I Maksimillian haqqinda saife yarattim 246074 wikitext text/x-wiki '''I Maksimilian''' (6 İyül 1832–19 İyun 1867) [[Avstriya]] asıllı [[Meksika]] imperatorı. 1864 senesi [[III Napolyon|III Napolyonnıñ]] yardımınen imperator oldı. Başta muhafazacılarnıñ yardımınen akimiyetke kelse de, liberal islâatları sebebinden olarnıñ yardımını coydı. III Napolyon yollağan askerlerini çekip alğan soñ, 1867 senesi Maksimilian isyancılarnıñ qoluna esir tüşe ve öldürile.<ref>https://www.unofficialroyalty.com/execution-of-maximilian-i-emperor-of-mexico-1867/</ref><ref>https://www.ebsco.com/research-starters/history/maximilian-i-mexico/#early-life</ref><ref>https://www.napoleon.org/en/history-of-the-two-empires/biographies/maximilian-i-1832-1867-emperor-of-mexico/</ref><ref>https://americasquarterly.org/article/long-view-when-an-austrian-archduke-became-emperor-of-mexico/</ref><ref>https://hrc.contentdm.oclc.org/digital/collection/p15878coll71</ref> {{Kişi|name=I Maksimilian|original name=Ferdinand Maximilian Josef Maria von Habsburg-Lothringen|resim=Maximilian of Mexico bw.jpg|doğum tarihı=6 İyül 1832|ölüm tarihı=19 İyün 1867|doğğan yeri=[[Viyana]],[[Avstriya]]|ölgen yeri=[[Meksika]]|zenaatı=[[İmparator]]|baba=[[Franz Karl]]|ana=[[Prenses Sofi]]|ömür arqadaşı=[[Belçikalı Şarlotta]]}} c6wj8tt40b19bzx526whb3dhf9cbuvi Duka 0 60777 246078 2026-10-12T08:06:15Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: ''''Duka''' ya da '''gertsog''' — [[Avropa]]da eñ yüksek [[asılzade]] unvanlarından biri. Duka mustaqil bir devletniñ ükümdarı ya da [[qıral]]ğa tabi asılzade ola bile. Duka idare etken ülke ya da vilâyetke ''dukalıq'' ya da ''gertsoglıq'' deyler.<ref name="Collins">[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/duke -{Duke}-] // ''-{Collins English Dictionary}-''.</ref> ''Duka'' sözü [[yunan tili]]ndeki ''δούκας'' (e...' 246078 wikitext text/x-wiki '''Duka''' ya da '''gertsog''' — [[Avropa]]da eñ yüksek [[asılzade]] unvanlarından biri. Duka mustaqil bir devletniñ ükümdarı ya da [[qıral]]ğa tabi asılzade ola bile. Duka idare etken ülke ya da vilâyetke ''dukalıq'' ya da ''gertsoglıq'' deyler.<ref name="Collins">[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/duke -{Duke}-] // ''-{Collins English Dictionary}-''.</ref> ''Duka'' sözü [[yunan tili]]ndeki ''δούκας'' (eski şekli ''δοῦκα'') sözünden kelip çıqqan. Yunan sözüniñ menbası [[latin tili]]ndeki ''-{dux}-'' («yolbaşçı», «serdar») sözüdir.<ref name="Greek">[https://www.pyli.greeklanguage.gr/index.php?catid=69&id=611&option=com_content&pageS=649&tab=2&view=article δούκας] // ''Λεξικό της κοινής νεοελληνικής''.</ref> ''Gertsog'' sözü ise alman tilindeki ''-{Herzog}-'' sözünden rus tilindeki ''герцог'' şekli vastasınen kirgen.<ref>Фасмер М. [https://lexicography.online/etymology/vasmer/г/герцог Герцог] // ''Этимологический словарь русского языка''.</ref> Qadın dukağa '''dukessa''' ya da '''gertsogin''' deyler. [[Roma İmperiyası]]nda ''-{dux}-'' adı serdarlar içün qullanılğan. IV asırda bu unvan imperiyanıñ sıñır vilâyetlerindeki askerlerni idare etken komandanlarğa berilgen. [[Orta asırlar]]nıñ başında [[Frank devleti]]nde dukalar büyük vilâyetlerni idare etken. German qabilelerinde ise cenk vaqtında saylanğan serdarlar da duka dep adlandırılğan. Feodalizm devrinde duka unvanı ve onıñnen bağlı üküm nesilden nesilge miras olaraq keçmege başlağan. Bazı dukalar mustaqil ükümdar olğan; başqa yerlerde ise unvan saipleri qıralğa tabi qalğan.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Duke -{Duke}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> Duka unvanınıñ mertebesi memleketke ve devirge köre deñişken. Bir çoq memlekette duka qıraldan ve qıral ailesiniñ şahzadelerinden aşağı, markiz ve graflardan ise yuqarı turğan.<ref name="Collins"/> Meselâ, [[Birleşken Qırallıq]]ta asılzade unvanları yuqarıdan aşağığa doğru '''duka''' > '''markiz''' > '''graf''' > '''vikont''' ve '''baron''' sırasınen kele.<ref>[https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10635/ -{Peerages and membership of the House of Lords}-] // -{House of Commons Library}-.</ref> == Başqa tillerde == Unvannıñ bazı Avropa tillerindeki adları:<ref name="Collins"/> {| class="wikitable" ! Til !! Unvan !! Aytılışı |- | İngliz tili || -{duke}- || dyük |- | Frenk tili || -{duc}- || dük |- | Alman tili || -{Herzog}- || hertsog |- | İtalyan tili || -{duca}- || duka |- | İspan tili || -{duque}- || duke |- | Portugal tili || -{duque}- || dukı |- | Rus tili || герцог || gertsıg |- | Yunan tili || δούκας || dukas |} == Arhiduka == '''Arhiduka''' ({{lang-de|Erzherzog}}, {{lang-en|archduke}}, {{lang-ru|эрцгерцог}}) — mertebece adiy dukadan yüksek olğan unvan. Bu unvan XIV asırda [[Avstriya]]da peyda olğan; 1453 senesi imperator [[III Fridrih]] onı resmen tanığan. Soñra arhiduka unvanını [[Habsburglar]] sülâlesiniñ erkek azaları da qullanğan.<ref>[https://www.habsburger.net/en/chapter/almost-crown-austrian-archducal-coronet -{Almost a crown: The Austrian archducal coronet}-] // -{Die Welt der Habsburger}-.</ref> == Ulu duka == '''Ulu duka''' ya da '''büyük duka''' ({{lang-de|Großherzog}}, {{lang-it|granduca}}, {{lang-fr|grand-duc}}) — mertebece qıraldan aşağı, adiy dukadan ise yuqarı turğan ükümdar unvanı.<ref name="GrandDuke">[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Grand-duke -{Grand-duke}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> Ğarbiy Avropada bu unvan Toskana ile bağlı olaraq peyda olğan: 1569 senesi [[Roma papası]] [[V Piyus]] Toskana ükümdarı [[I Kozimo]] [[Mediçi]]ge büyük duka unvanını bergen.<ref name="Toscana">[https://sias-archivi.cultura.gov.it/cgi-bin/pagina.pl?Chiave=80902&TipoPag=prodpersona -{Cosimo I de' Medici}-] // -{Sistema informativo degli Archivi di Stato}-.</ref> Rus tilindeki ''великий князь'' unvanı ingliz tiline ''-{grand duke}-'' olaraq da tercime etile; bu ise menbası başqa olğan unvandır.<ref name="GrandDuke"/> XIX asırda bu unvan Baden, Gessen ve başqa Alman devletlerinde de qullanılğan.<ref name="GrandDuke"/> [[Lüksemburg]] 1815 senesi Viyana kongressiniñ qararınen büyük dukalıq olğan.<ref>[https://monarchie.lu/en/luxembourg-monarchy/constitutional-monarchy -{The Constitutional Monarchy}-] // -{Cour grand-ducale}-.</ref> Bugün Lüksemburg dünyada saqlanğan yekâne mustaqil büyük dukalıqtır.<ref name="Luxembourg">[https://luxembourg.public.lu/fr/societe-et-culture/systeme-politique/grand-duc.html -{Le Grand-Duc}-] // -{Luxembourg.public.lu}-.</ref> == Mustaqil ve muhtar dukalıqlar == Avropa tarihında mustaqil ya da keñ muhtariyetli dukalıqlar emiyetli yer tutqan. Orta asırlarda olarnıñ bazıları qıralğa ya da imperatorğa resmen tabi olğan. Meşur nümüneler: * [[Burgundiya dukalığı]] — XIV–XV asırlarda büyük siyasiy küçke saip olğan. Frenkistan qıralına resmen tabi olsa da, dukaları mustaqil siyaset alıp barğan ve Flandriya ile Brabantta da büyük topraqlar idare etken.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Burgundy -{Burgundy}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Bretan dukalığı]] — [[Frenkistan]]nıñ şimal-garbındadır. Orta asırlarnıñ soñunda Frenkistan qıralına resmen tabi olsa da, dukaları memleketni mustaqil idare etken.<ref>[https://www.jstor.org/stable/j.ctvh1ds5g.29 -{The Duchy of Brittany}-] // ''-{Seats of Power in Europe during the Hundred Years War}-''.</ref> 1532 senesi Frenkistannen birleştirilgen.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Brittany -{Brittany}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Savoya dukalığı]] — Alp dağları ve Pyemontta bir devlet. 1416 senesi dukalıq olğan; onıñ ükümdarı soñ Sardiniya qıralı unvanını alğan.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Savoy,_House_of -{Savoy, House of}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Milan dukalığı]] — İtaliyanıñ şimalindeki küçlü devlet; 1395 senesi dukalıq olğan.<ref>[https://82nd-and-fifth.metmuseum.org/toah/ht/08/eustn.html -{Venice and Northern Italy, 1400–1600 A.D.}-] // -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> Onı Viskonti ve Sfortsa sülâleleri idare etken.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Milan -{Milan}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Parma dukalığı]] — 1545 senesi İtaliyada qurulğan devlet. Napoleon cenklerinden soñ 1815 senesi mustaqil dukalıq olaraq qayta tiklengen.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Parma -{Parma}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Modena dukalığı]] — 1452 senesi İtaliyada qurulğan, ''-{Este}-'' sülâlesi idare etken devlet. Napoleon cenklerinden soñ qayta tiklengen; XIX asırda İtaliyanıñ birleşmesi vaqtında mustaqilligini coyğan.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Modena -{Modena}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Nassau dukalığı]] — 1806–1866 seneleri mevcut olğan mustaqil Alman devleti; 1866 senesi Prussiyağa qoşulğan.<ref>[https://history.state.gov/countries/nassau -{Nassau}-] // -{Office of the Historian, U.S. Department of State}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Avropa tarihı]] [[Kategoriya:Asılzade mertebeleri]] m35nnnio5lxqry4tmk7zf79oj0vgfmr 246080 246078 2026-10-12T08:16:28Z Don Alessandro 1 /* Başqa tillerde */ 246080 wikitext text/x-wiki '''Duka''' ya da '''gertsog''' — [[Avropa]]da eñ yüksek [[asılzade]] unvanlarından biri. Duka mustaqil bir devletniñ ükümdarı ya da [[qıral]]ğa tabi asılzade ola bile. Duka idare etken ülke ya da vilâyetke ''dukalıq'' ya da ''gertsoglıq'' deyler.<ref name="Collins">[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/duke -{Duke}-] // ''-{Collins English Dictionary}-''.</ref> ''Duka'' sözü [[yunan tili]]ndeki ''δούκας'' (eski şekli ''δοῦκα'') sözünden kelip çıqqan. Yunan sözüniñ menbası [[latin tili]]ndeki ''-{dux}-'' («yolbaşçı», «serdar») sözüdir.<ref name="Greek">[https://www.pyli.greeklanguage.gr/index.php?catid=69&id=611&option=com_content&pageS=649&tab=2&view=article δούκας] // ''Λεξικό της κοινής νεοελληνικής''.</ref> ''Gertsog'' sözü ise alman tilindeki ''-{Herzog}-'' sözünden rus tilindeki ''герцог'' şekli vastasınen kirgen.<ref>Фасмер М. [https://lexicography.online/etymology/vasmer/г/герцог Герцог] // ''Этимологический словарь русского языка''.</ref> Qadın dukağa '''dukessa''' ya da '''gertsogin''' deyler. [[Roma İmperiyası]]nda ''-{dux}-'' adı serdarlar içün qullanılğan. IV asırda bu unvan imperiyanıñ sıñır vilâyetlerindeki askerlerni idare etken komandanlarğa berilgen. [[Orta asırlar]]nıñ başında [[Frank devleti]]nde dukalar büyük vilâyetlerni idare etken. German qabilelerinde ise cenk vaqtında saylanğan serdarlar da duka dep adlandırılğan. Feodalizm devrinde duka unvanı ve onıñnen bağlı üküm nesilden nesilge miras olaraq keçmege başlağan. Bazı dukalar mustaqil ükümdar olğan; başqa yerlerde ise unvan saipleri qıralğa tabi qalğan.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Duke -{Duke}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> Duka unvanınıñ mertebesi memleketke ve devirge köre deñişken. Bir çoq memlekette duka qıraldan ve qıral ailesiniñ şahzadelerinden aşağı, markiz ve graflardan ise yuqarı turğan.<ref name="Collins"/> Meselâ, [[Birleşken Qırallıq]]ta asılzade unvanları yuqarıdan aşağığa doğru '''duka''' > '''markiz''' > '''graf''' > '''vikont''' ve '''baron''' sırasınen kele.<ref>[https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10635/ -{Peerages and membership of the House of Lords}-] // -{House of Commons Library}-.</ref> == Başqa tillerde == Unvannıñ bazı Avropa tillerindeki adları:<ref name="Collins"/> {| class="wikitable" ! Til !! Unvan !! Aytılışı |- | İnglizce || -{duke}- || dyük |- | Frenkçe || -{duc}- || dük |- | Almanca || -{Herzog}- || hertsog |- | İtalyanca || -{duca}- || duka |- | İspanca || -{duque}- || duke |- | Portugalca || -{duque}- || dukı |- | Rusça || герцог || gertsıg |- | Yunanca || δούκας || dukas |- | Danca || hertug || heatu |- | İsveççe || hertig || hetig |- | Lehçe || książę || kşönje |- | Macarca || herceg || hertseg |} == Arhiduka == '''Arhiduka''' ({{lang-de|Erzherzog}}, {{lang-en|archduke}}, {{lang-ru|эрцгерцог}}) — mertebece adiy dukadan yüksek olğan unvan. Bu unvan XIV asırda [[Avstriya]]da peyda olğan; 1453 senesi imperator [[III Fridrih]] onı resmen tanığan. Soñra arhiduka unvanını [[Habsburglar]] sülâlesiniñ erkek azaları da qullanğan.<ref>[https://www.habsburger.net/en/chapter/almost-crown-austrian-archducal-coronet -{Almost a crown: The Austrian archducal coronet}-] // -{Die Welt der Habsburger}-.</ref> == Ulu duka == '''Ulu duka''' ya da '''büyük duka''' ({{lang-de|Großherzog}}, {{lang-it|granduca}}, {{lang-fr|grand-duc}}) — mertebece qıraldan aşağı, adiy dukadan ise yuqarı turğan ükümdar unvanı.<ref name="GrandDuke">[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Grand-duke -{Grand-duke}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> Ğarbiy Avropada bu unvan Toskana ile bağlı olaraq peyda olğan: 1569 senesi [[Roma papası]] [[V Piyus]] Toskana ükümdarı [[I Kozimo]] [[Mediçi]]ge büyük duka unvanını bergen.<ref name="Toscana">[https://sias-archivi.cultura.gov.it/cgi-bin/pagina.pl?Chiave=80902&TipoPag=prodpersona -{Cosimo I de' Medici}-] // -{Sistema informativo degli Archivi di Stato}-.</ref> Rus tilindeki ''великий князь'' unvanı ingliz tiline ''-{grand duke}-'' olaraq da tercime etile; bu ise menbası başqa olğan unvandır.<ref name="GrandDuke"/> XIX asırda bu unvan Baden, Gessen ve başqa Alman devletlerinde de qullanılğan.<ref name="GrandDuke"/> [[Lüksemburg]] 1815 senesi Viyana kongressiniñ qararınen büyük dukalıq olğan.<ref>[https://monarchie.lu/en/luxembourg-monarchy/constitutional-monarchy -{The Constitutional Monarchy}-] // -{Cour grand-ducale}-.</ref> Bugün Lüksemburg dünyada saqlanğan yekâne mustaqil büyük dukalıqtır.<ref name="Luxembourg">[https://luxembourg.public.lu/fr/societe-et-culture/systeme-politique/grand-duc.html -{Le Grand-Duc}-] // -{Luxembourg.public.lu}-.</ref> == Mustaqil ve muhtar dukalıqlar == Avropa tarihında mustaqil ya da keñ muhtariyetli dukalıqlar emiyetli yer tutqan. Orta asırlarda olarnıñ bazıları qıralğa ya da imperatorğa resmen tabi olğan. Meşur nümüneler: * [[Burgundiya dukalığı]] — XIV–XV asırlarda büyük siyasiy küçke saip olğan. Frenkistan qıralına resmen tabi olsa da, dukaları mustaqil siyaset alıp barğan ve Flandriya ile Brabantta da büyük topraqlar idare etken.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Burgundy -{Burgundy}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Bretan dukalığı]] — [[Frenkistan]]nıñ şimal-garbındadır. Orta asırlarnıñ soñunda Frenkistan qıralına resmen tabi olsa da, dukaları memleketni mustaqil idare etken.<ref>[https://www.jstor.org/stable/j.ctvh1ds5g.29 -{The Duchy of Brittany}-] // ''-{Seats of Power in Europe during the Hundred Years War}-''.</ref> 1532 senesi Frenkistannen birleştirilgen.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Brittany -{Brittany}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Savoya dukalığı]] — Alp dağları ve Pyemontta bir devlet. 1416 senesi dukalıq olğan; onıñ ükümdarı soñ Sardiniya qıralı unvanını alğan.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Savoy,_House_of -{Savoy, House of}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Milan dukalığı]] — İtaliyanıñ şimalindeki küçlü devlet; 1395 senesi dukalıq olğan.<ref>[https://82nd-and-fifth.metmuseum.org/toah/ht/08/eustn.html -{Venice and Northern Italy, 1400–1600 A.D.}-] // -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> Onı Viskonti ve Sfortsa sülâleleri idare etken.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Milan -{Milan}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Parma dukalığı]] — 1545 senesi İtaliyada qurulğan devlet. Napoleon cenklerinden soñ 1815 senesi mustaqil dukalıq olaraq qayta tiklengen.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Parma -{Parma}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Modena dukalığı]] — 1452 senesi İtaliyada qurulğan, ''-{Este}-'' sülâlesi idare etken devlet. Napoleon cenklerinden soñ qayta tiklengen; XIX asırda İtaliyanıñ birleşmesi vaqtında mustaqilligini coyğan.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Modena -{Modena}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Nassau dukalığı]] — 1806–1866 seneleri mevcut olğan mustaqil Alman devleti; 1866 senesi Prussiyağa qoşulğan.<ref>[https://history.state.gov/countries/nassau -{Nassau}-] // -{Office of the Historian, U.S. Department of State}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Avropa tarihı]] [[Kategoriya:Asılzade mertebeleri]] s76jg1wo9s8wbc2muptpec8k3plgpdo 246081 246080 2026-10-12T08:16:53Z Don Alessandro 1 /* Başqa tillerde */ 246081 wikitext text/x-wiki '''Duka''' ya da '''gertsog''' — [[Avropa]]da eñ yüksek [[asılzade]] unvanlarından biri. Duka mustaqil bir devletniñ ükümdarı ya da [[qıral]]ğa tabi asılzade ola bile. Duka idare etken ülke ya da vilâyetke ''dukalıq'' ya da ''gertsoglıq'' deyler.<ref name="Collins">[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/duke -{Duke}-] // ''-{Collins English Dictionary}-''.</ref> ''Duka'' sözü [[yunan tili]]ndeki ''δούκας'' (eski şekli ''δοῦκα'') sözünden kelip çıqqan. Yunan sözüniñ menbası [[latin tili]]ndeki ''-{dux}-'' («yolbaşçı», «serdar») sözüdir.<ref name="Greek">[https://www.pyli.greeklanguage.gr/index.php?catid=69&id=611&option=com_content&pageS=649&tab=2&view=article δούκας] // ''Λεξικό της κοινής νεοελληνικής''.</ref> ''Gertsog'' sözü ise alman tilindeki ''-{Herzog}-'' sözünden rus tilindeki ''герцог'' şekli vastasınen kirgen.<ref>Фасмер М. [https://lexicography.online/etymology/vasmer/г/герцог Герцог] // ''Этимологический словарь русского языка''.</ref> Qadın dukağa '''dukessa''' ya da '''gertsogin''' deyler. [[Roma İmperiyası]]nda ''-{dux}-'' adı serdarlar içün qullanılğan. IV asırda bu unvan imperiyanıñ sıñır vilâyetlerindeki askerlerni idare etken komandanlarğa berilgen. [[Orta asırlar]]nıñ başında [[Frank devleti]]nde dukalar büyük vilâyetlerni idare etken. German qabilelerinde ise cenk vaqtında saylanğan serdarlar da duka dep adlandırılğan. Feodalizm devrinde duka unvanı ve onıñnen bağlı üküm nesilden nesilge miras olaraq keçmege başlağan. Bazı dukalar mustaqil ükümdar olğan; başqa yerlerde ise unvan saipleri qıralğa tabi qalğan.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Duke -{Duke}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> Duka unvanınıñ mertebesi memleketke ve devirge köre deñişken. Bir çoq memlekette duka qıraldan ve qıral ailesiniñ şahzadelerinden aşağı, markiz ve graflardan ise yuqarı turğan.<ref name="Collins"/> Meselâ, [[Birleşken Qırallıq]]ta asılzade unvanları yuqarıdan aşağığa doğru '''duka''' > '''markiz''' > '''graf''' > '''vikont''' ve '''baron''' sırasınen kele.<ref>[https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10635/ -{Peerages and membership of the House of Lords}-] // -{House of Commons Library}-.</ref> == Başqa tillerde == Unvannıñ bazı Avropa tillerindeki adları:<ref name="Collins"/> {| class="wikitable" ! Til !! Yazılışı !! Aytılışı |- | İnglizce || -{duke}- || dyük |- | Frenkçe || -{duc}- || dük |- | Almanca || -{Herzog}- || hertsog |- | İtalyanca || -{duca}- || duka |- | İspanca || -{duque}- || duke |- | Portugalca || -{duque}- || dukı |- | Rusça || герцог || gertsıg |- | Yunanca || δούκας || dukas |- | Danca || hertug || heatu |- | İsveççe || hertig || hetig |- | Lehçe || książę || kşönje |- | Macarca || herceg || hertseg |} == Arhiduka == '''Arhiduka''' ({{lang-de|Erzherzog}}, {{lang-en|archduke}}, {{lang-ru|эрцгерцог}}) — mertebece adiy dukadan yüksek olğan unvan. Bu unvan XIV asırda [[Avstriya]]da peyda olğan; 1453 senesi imperator [[III Fridrih]] onı resmen tanığan. Soñra arhiduka unvanını [[Habsburglar]] sülâlesiniñ erkek azaları da qullanğan.<ref>[https://www.habsburger.net/en/chapter/almost-crown-austrian-archducal-coronet -{Almost a crown: The Austrian archducal coronet}-] // -{Die Welt der Habsburger}-.</ref> == Ulu duka == '''Ulu duka''' ya da '''büyük duka''' ({{lang-de|Großherzog}}, {{lang-it|granduca}}, {{lang-fr|grand-duc}}) — mertebece qıraldan aşağı, adiy dukadan ise yuqarı turğan ükümdar unvanı.<ref name="GrandDuke">[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Grand-duke -{Grand-duke}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> Ğarbiy Avropada bu unvan Toskana ile bağlı olaraq peyda olğan: 1569 senesi [[Roma papası]] [[V Piyus]] Toskana ükümdarı [[I Kozimo]] [[Mediçi]]ge büyük duka unvanını bergen.<ref name="Toscana">[https://sias-archivi.cultura.gov.it/cgi-bin/pagina.pl?Chiave=80902&TipoPag=prodpersona -{Cosimo I de' Medici}-] // -{Sistema informativo degli Archivi di Stato}-.</ref> Rus tilindeki ''великий князь'' unvanı ingliz tiline ''-{grand duke}-'' olaraq da tercime etile; bu ise menbası başqa olğan unvandır.<ref name="GrandDuke"/> XIX asırda bu unvan Baden, Gessen ve başqa Alman devletlerinde de qullanılğan.<ref name="GrandDuke"/> [[Lüksemburg]] 1815 senesi Viyana kongressiniñ qararınen büyük dukalıq olğan.<ref>[https://monarchie.lu/en/luxembourg-monarchy/constitutional-monarchy -{The Constitutional Monarchy}-] // -{Cour grand-ducale}-.</ref> Bugün Lüksemburg dünyada saqlanğan yekâne mustaqil büyük dukalıqtır.<ref name="Luxembourg">[https://luxembourg.public.lu/fr/societe-et-culture/systeme-politique/grand-duc.html -{Le Grand-Duc}-] // -{Luxembourg.public.lu}-.</ref> == Mustaqil ve muhtar dukalıqlar == Avropa tarihında mustaqil ya da keñ muhtariyetli dukalıqlar emiyetli yer tutqan. Orta asırlarda olarnıñ bazıları qıralğa ya da imperatorğa resmen tabi olğan. Meşur nümüneler: * [[Burgundiya dukalığı]] — XIV–XV asırlarda büyük siyasiy küçke saip olğan. Frenkistan qıralına resmen tabi olsa da, dukaları mustaqil siyaset alıp barğan ve Flandriya ile Brabantta da büyük topraqlar idare etken.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Burgundy -{Burgundy}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Bretan dukalığı]] — [[Frenkistan]]nıñ şimal-garbındadır. Orta asırlarnıñ soñunda Frenkistan qıralına resmen tabi olsa da, dukaları memleketni mustaqil idare etken.<ref>[https://www.jstor.org/stable/j.ctvh1ds5g.29 -{The Duchy of Brittany}-] // ''-{Seats of Power in Europe during the Hundred Years War}-''.</ref> 1532 senesi Frenkistannen birleştirilgen.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Brittany -{Brittany}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Savoya dukalığı]] — Alp dağları ve Pyemontta bir devlet. 1416 senesi dukalıq olğan; onıñ ükümdarı soñ Sardiniya qıralı unvanını alğan.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Savoy,_House_of -{Savoy, House of}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Milan dukalığı]] — İtaliyanıñ şimalindeki küçlü devlet; 1395 senesi dukalıq olğan.<ref>[https://82nd-and-fifth.metmuseum.org/toah/ht/08/eustn.html -{Venice and Northern Italy, 1400–1600 A.D.}-] // -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> Onı Viskonti ve Sfortsa sülâleleri idare etken.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Milan -{Milan}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Parma dukalığı]] — 1545 senesi İtaliyada qurulğan devlet. Napoleon cenklerinden soñ 1815 senesi mustaqil dukalıq olaraq qayta tiklengen.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Parma -{Parma}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Modena dukalığı]] — 1452 senesi İtaliyada qurulğan, ''-{Este}-'' sülâlesi idare etken devlet. Napoleon cenklerinden soñ qayta tiklengen; XIX asırda İtaliyanıñ birleşmesi vaqtında mustaqilligini coyğan.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Modena -{Modena}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Nassau dukalığı]] — 1806–1866 seneleri mevcut olğan mustaqil Alman devleti; 1866 senesi Prussiyağa qoşulğan.<ref>[https://history.state.gov/countries/nassau -{Nassau}-] // -{Office of the Historian, U.S. Department of State}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Avropa tarihı]] [[Kategoriya:Asılzade mertebeleri]] eh4hd2jgwul4zwman9h6449etzeqk3k 246082 246081 2026-10-12T08:18:26Z Don Alessandro 1 /* Başqa tillerde */ 246082 wikitext text/x-wiki '''Duka''' ya da '''gertsog''' — [[Avropa]]da eñ yüksek [[asılzade]] unvanlarından biri. Duka mustaqil bir devletniñ ükümdarı ya da [[qıral]]ğa tabi asılzade ola bile. Duka idare etken ülke ya da vilâyetke ''dukalıq'' ya da ''gertsoglıq'' deyler.<ref name="Collins">[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/duke -{Duke}-] // ''-{Collins English Dictionary}-''.</ref> ''Duka'' sözü [[yunan tili]]ndeki ''δούκας'' (eski şekli ''δοῦκα'') sözünden kelip çıqqan. Yunan sözüniñ menbası [[latin tili]]ndeki ''-{dux}-'' («yolbaşçı», «serdar») sözüdir.<ref name="Greek">[https://www.pyli.greeklanguage.gr/index.php?catid=69&id=611&option=com_content&pageS=649&tab=2&view=article δούκας] // ''Λεξικό της κοινής νεοελληνικής''.</ref> ''Gertsog'' sözü ise alman tilindeki ''-{Herzog}-'' sözünden rus tilindeki ''герцог'' şekli vastasınen kirgen.<ref>Фасмер М. [https://lexicography.online/etymology/vasmer/г/герцог Герцог] // ''Этимологический словарь русского языка''.</ref> Qadın dukağa '''dukessa''' ya da '''gertsogin''' deyler. [[Roma İmperiyası]]nda ''-{dux}-'' adı serdarlar içün qullanılğan. IV asırda bu unvan imperiyanıñ sıñır vilâyetlerindeki askerlerni idare etken komandanlarğa berilgen. [[Orta asırlar]]nıñ başında [[Frank devleti]]nde dukalar büyük vilâyetlerni idare etken. German qabilelerinde ise cenk vaqtında saylanğan serdarlar da duka dep adlandırılğan. Feodalizm devrinde duka unvanı ve onıñnen bağlı üküm nesilden nesilge miras olaraq keçmege başlağan. Bazı dukalar mustaqil ükümdar olğan; başqa yerlerde ise unvan saipleri qıralğa tabi qalğan.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Duke -{Duke}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> Duka unvanınıñ mertebesi memleketke ve devirge köre deñişken. Bir çoq memlekette duka qıraldan ve qıral ailesiniñ şahzadelerinden aşağı, markiz ve graflardan ise yuqarı turğan.<ref name="Collins"/> Meselâ, [[Birleşken Qırallıq]]ta asılzade unvanları yuqarıdan aşağığa doğru '''duka''' > '''markiz''' > '''graf''' > '''vikont''' ve '''baron''' sırasınen kele.<ref>[https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10635/ -{Peerages and membership of the House of Lords}-] // -{House of Commons Library}-.</ref> == Başqa tillerde == Unvannıñ bazı Avropa tillerindeki adları:<ref name="Collins"/> {| class="wikitable" ! Til !! Yazılışı !! Aytılışı |- | İnglizce || -{duke}- || dyük |- | Frenkçe || -{duc}- || dük |- | Almanca || -{Herzog}- || hertsog |- | İtalyanca || -{duca}- || duka |- | İspanca || -{duque}- || duke |- | Portugalca || -{duque}- || dukı |- | Rusça || -{герцог}- || gertsıg |- | Yunanca || δούκας || dukas |- | Danca || -{hertug}- || heatu |- | İsveççe || -{hertig}- || hetig |- | Lehçe || -{książę}- || kşönje |- | Macarca || -{herceg}- || hertseg |} == Arhiduka == '''Arhiduka''' ({{lang-de|Erzherzog}}, {{lang-en|archduke}}, {{lang-ru|эрцгерцог}}) — mertebece adiy dukadan yüksek olğan unvan. Bu unvan XIV asırda [[Avstriya]]da peyda olğan; 1453 senesi imperator [[III Fridrih]] onı resmen tanığan. Soñra arhiduka unvanını [[Habsburglar]] sülâlesiniñ erkek azaları da qullanğan.<ref>[https://www.habsburger.net/en/chapter/almost-crown-austrian-archducal-coronet -{Almost a crown: The Austrian archducal coronet}-] // -{Die Welt der Habsburger}-.</ref> == Ulu duka == '''Ulu duka''' ya da '''büyük duka''' ({{lang-de|Großherzog}}, {{lang-it|granduca}}, {{lang-fr|grand-duc}}) — mertebece qıraldan aşağı, adiy dukadan ise yuqarı turğan ükümdar unvanı.<ref name="GrandDuke">[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Grand-duke -{Grand-duke}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> Ğarbiy Avropada bu unvan Toskana ile bağlı olaraq peyda olğan: 1569 senesi [[Roma papası]] [[V Piyus]] Toskana ükümdarı [[I Kozimo]] [[Mediçi]]ge büyük duka unvanını bergen.<ref name="Toscana">[https://sias-archivi.cultura.gov.it/cgi-bin/pagina.pl?Chiave=80902&TipoPag=prodpersona -{Cosimo I de' Medici}-] // -{Sistema informativo degli Archivi di Stato}-.</ref> Rus tilindeki ''великий князь'' unvanı ingliz tiline ''-{grand duke}-'' olaraq da tercime etile; bu ise menbası başqa olğan unvandır.<ref name="GrandDuke"/> XIX asırda bu unvan Baden, Gessen ve başqa Alman devletlerinde de qullanılğan.<ref name="GrandDuke"/> [[Lüksemburg]] 1815 senesi Viyana kongressiniñ qararınen büyük dukalıq olğan.<ref>[https://monarchie.lu/en/luxembourg-monarchy/constitutional-monarchy -{The Constitutional Monarchy}-] // -{Cour grand-ducale}-.</ref> Bugün Lüksemburg dünyada saqlanğan yekâne mustaqil büyük dukalıqtır.<ref name="Luxembourg">[https://luxembourg.public.lu/fr/societe-et-culture/systeme-politique/grand-duc.html -{Le Grand-Duc}-] // -{Luxembourg.public.lu}-.</ref> == Mustaqil ve muhtar dukalıqlar == Avropa tarihında mustaqil ya da keñ muhtariyetli dukalıqlar emiyetli yer tutqan. Orta asırlarda olarnıñ bazıları qıralğa ya da imperatorğa resmen tabi olğan. Meşur nümüneler: * [[Burgundiya dukalığı]] — XIV–XV asırlarda büyük siyasiy küçke saip olğan. Frenkistan qıralına resmen tabi olsa da, dukaları mustaqil siyaset alıp barğan ve Flandriya ile Brabantta da büyük topraqlar idare etken.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Burgundy -{Burgundy}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Bretan dukalığı]] — [[Frenkistan]]nıñ şimal-garbındadır. Orta asırlarnıñ soñunda Frenkistan qıralına resmen tabi olsa da, dukaları memleketni mustaqil idare etken.<ref>[https://www.jstor.org/stable/j.ctvh1ds5g.29 -{The Duchy of Brittany}-] // ''-{Seats of Power in Europe during the Hundred Years War}-''.</ref> 1532 senesi Frenkistannen birleştirilgen.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Brittany -{Brittany}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Savoya dukalığı]] — Alp dağları ve Pyemontta bir devlet. 1416 senesi dukalıq olğan; onıñ ükümdarı soñ Sardiniya qıralı unvanını alğan.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Savoy,_House_of -{Savoy, House of}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Milan dukalığı]] — İtaliyanıñ şimalindeki küçlü devlet; 1395 senesi dukalıq olğan.<ref>[https://82nd-and-fifth.metmuseum.org/toah/ht/08/eustn.html -{Venice and Northern Italy, 1400–1600 A.D.}-] // -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> Onı Viskonti ve Sfortsa sülâleleri idare etken.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Milan -{Milan}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Parma dukalığı]] — 1545 senesi İtaliyada qurulğan devlet. Napoleon cenklerinden soñ 1815 senesi mustaqil dukalıq olaraq qayta tiklengen.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Parma -{Parma}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Modena dukalığı]] — 1452 senesi İtaliyada qurulğan, ''-{Este}-'' sülâlesi idare etken devlet. Napoleon cenklerinden soñ qayta tiklengen; XIX asırda İtaliyanıñ birleşmesi vaqtında mustaqilligini coyğan.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Modena -{Modena}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> * [[Nassau dukalığı]] — 1806–1866 seneleri mevcut olğan mustaqil Alman devleti; 1866 senesi Prussiyağa qoşulğan.<ref>[https://history.state.gov/countries/nassau -{Nassau}-] // -{Office of the Historian, U.S. Department of State}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Avropa tarihı]] [[Kategoriya:Asılzade mertebeleri]] gqlenmwpsn89sg86or6yb22sbqa0d42 Kategoriya:Asılzade mertebeleri 14 60778 246083 2026-10-12T08:18:55Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '[[Kategoriya:Cemiyet]] [[Kategoriya:Feodalizm]]' 246083 wikitext text/x-wiki [[Kategoriya:Cemiyet]] [[Kategoriya:Feodalizm]] efvdz1ulp3lii6up7n2ybbxnixgdac2 Gertsog 0 60779 246087 2026-10-12T08:41:13Z Don Alessandro 1 [[Duka]] saifesine yollandı 246087 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[duka]] koqv8ygrx6t7bovzjjwc99tokpsgaj3 Şablon:Potd/2026-11-13 (crh) 10 60780 246091 2026-10-12T09:31:42Z Хтосьці 13041 [[commons:Template:Potd/2026-11#13]] ingliz metnini tercime etip baqtım: «Cursorius coromandelicus (Indian courser) in Bhigwan, Maharashtra, India» → «[[İndistan]]nıñ Maharaştra ştatında Bhigvan şeerinde ind çapıcı quşu (Cursorius coromandelicus)» 246091 wikitext text/x-wiki [[İndistan]]nıñ Maharaştra ştatında Bhigvan şeerinde ind çapıcı quşu (-{''Cursorius coromandelicus''}-). pilnjgbhws917t6iuc3y9xmhbux5jt2 Şablon:Potd/2026-11-13 10 60781 246092 2026-10-12T09:32:05Z Хтосьці 13041 [[commons:Template:Potd/2026-11#13]] ingliz saifesinden kopiyaladım 246092 wikitext text/x-wiki Indian Courser in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 07.jpg hu34k48jc4f1xf6r5z4odsgnxg4ml47 Kategoriya:Tacikistan adamları 14 60782 246094 2026-10-12T09:35:39Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '[[Kategoriya:Memleketine köre adamlar]] [[Kategoriya:Tacikistan|Adamlar]]' 246094 wikitext text/x-wiki [[Kategoriya:Memleketine köre adamlar]] [[Kategoriya:Tacikistan|Adamlar]] slkcyf7g42j5mvdejdle0g8zpcc33vc