Vikipediya crhwiki https://crh.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Saife MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Media Mahsus Muzakere Qullanıcı Qullanıcı muzakeresi Vikipediya Vikipediya muzakeresi Fayl Fayl muzakeresi MediaViki MediaViki muzakeresi Şablon Şablon muzakeresi Yardım Yardım muzakeresi Kategoriya Kategoriya muzakeresi R R talk TimedText TimedText talk Modul Modul muzakeresi Event Event talk 0 347 246167 244300 2026-10-13T08:22:27Z Don Alessandro 1 246167 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''I Hacı Geray''' ya da '''Melek Hacı Geray''' ({{lang-crh-Arab|١ حاجى كراى}}; qararnen 1397 — 1466) — [[Qırım hanlığı]]nıñ temel qoyucısı ve ilk hanı, [[Geraylar]] sülâlesiniñ esasçısı. 1441–1466 seneleri qısqa aralıqlar ile saltanat sürdi. == Aslı ve yaşlığı == Hacı Geray [[Cengiz han]]nıñ oğlu [[Cuci]] ve onıñ oğlu [[Tuqa Temür]]niñ neslinden edi. Babası [[Ğıyas ed-Din]], dedesi [[Taş Temür]] edi. Onıñ ailesi Qırımdaki taht küreşleri sebebinden [[Litvaniya Ulu Prinsligi]]ne köçken edi. Hacı Geray qararnen 1397 senesi doğğan. Doğğan yeri tam belli degil. Menbalarda [[Lida]] şeeri ya da [[Trakay]] etrafı kösterile. Gençlik seneleriniñ bir qısmını [[Litvaniya]]da keçirdi.<ref name="Gaiv">{{cite book|author=Гайворонский О.|title=Повелители двух материков. Том 1: Крымские ханы XV–XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды|chapter=Две стрелы (1397–1441)|url=https://krimoved-library.ru/books/poveliteli-dvuh-materikov2.html|year=2007|location=Киев; Бахчисарай|language=ru}}</ref><ref name="EIU">{{cite web|author=Галенко О. І.|title=Хаджи-Ґерей|url=https://www.history.org.ua/?termin=Khadzhy_H|website=Енциклопедія історії України|date=2013|language=uk}}</ref> == Qırım hanlığınıñ qurulması == XV asırnıñ başında [[Altın Ordu]]da taht içün küreşler devam ete edi. Hanlar sıq-sıq deñişe, devletniñ quveti eksile edi. Bu şartlarda Qırımda ayrı bir hanlıq qurmaq içün küreş başladı. Hacı Geray bu küreşte Qırımnıñ müim soylarına ve beylerine tayandı. Menbalarnıñ bir qısmına köre, 1428 senesi Hacı Geray Qırımda akimiyetni eline aldı. Oña Litvaniya ulu prinsi [[Vitovt]] ve bazı Qırım beyleri yardım etti. Amma Altın Ordu hanı [[Ulu Muhammed]]nen küreşte akimiyetni saqlap olamadı. Taht içün küreş bir qaç yıl devam etti. Hacı Geray Qırımğa bir qaç kere qayttı, amma raqipleri onı kene yarımadadan çıqmağa mecbur etti. 1430 seneleriniñ soñunda o, Litvaniyadaki Lida şeerinde yaşadı. Qararnen 1440 senesi [[Şirin]] ve [[Barın]] soylarınıñ beyleri Litvaniya ulu prinsi [[Kazimir]]ge elçiler yolladılar. Olar Hacı Geraynı Qırımğa qaytarıp, han etip saylamaq istey ediler. Kazimir buña razı oldı. Hacı Geray [[Kiyev]]de beylerniñ elçilerinen körüşip, olarnen beraber Qırımğa ketti. 1441 senesi o, Qırım hanı olaraq tanıldı.<ref name="Gaiv"/> Hacı Geraynıñ adınen basılğan eñ eski aqçalar 1441–1442 senelerinden qalğan. Bu aqçalar onıñ hanlıq akimiyetiniñ müim delilleridir.<ref>{{cite web|title=Выставка «Эпоха Гераев»|url=https://handvorec.ru/pamyatniki/hanskij-dvorets/historymus/vystavka-epoha-geraev/|publisher=Бахчисарайский историко-культурный и археологический музей-заповедник|language=ru}}</ref> == Saltanatı == Hacı Geray devlet merkezini Qırım, yani bugünki [[Eski Qırım]] şeerinden [[Qırq Yer]]ge keçirdi. Hanlıqta idare ve bergi toplav tertibini qurdı.<ref name="BRE">{{cite web|author=Виноградов А. В.|title=Хаджи-Гирей I|url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4727417|website=Большая российская энциклопедия|language=ru}}</ref> Hannıñ akimiyeti Qırım [[asılzade]] soylarınıñ yardımına bağlı edi. Şirin, Barın ve başqa soylarınıñ beyleri devlet işlerine küçlü tesir ete ediler. Hacı Geray olarnen añlaşmağa ve raqiplerine qarşı akimiyetini saqlamağa mecbur edi.<ref name="EIU"/> 1456 senesi Hacı Geray qısqa bir vaqıtqa tahttan uzaqlaştırıldı. Bazı menbalarda bu vaqıtta hanlıq akimiyetini onıñ oğlu [[Ayder (han)|Ayder]] alğanı yazıla. Amma bu vaqianıñ tafsilâtı tam belli degil. Hacı Geray aynı yıl tahtına qayttı.<ref name="BRE"/><ref name="Gulevich">{{cite journal|author=Гулевич В. П.|title=Кримське ханство й Північне Причорномор’я в період правління Гаджи Ґірея (1442–1466 рр.)|journal=Український історичний журнал|year=2014|issue=6|pages=4–28|url=https://history.org.ua/LiberUA/journal_2014_6/journal_2014_6.pdf|language=uk}}</ref> == Tış siyaseti == Hacı Geray Litvaniya ulu prinsi ve [[Lehistan]] qıralı [[IV Kazimir]]nen ittifaqdaş edi. Olar [[Büyük Ordu]] hanı [[Seyid Ahmed]]ge qarşı areket ettiler. Hacı Geraynıñ ğalebeleri Litvaniya ve Lehistan topraqlarına yapılğan Ordu ücümlerini toqtatmağa yardım etti.<ref name="Gulevich"/> Qırımnıñ yalılarında [[ceneviz]]lerge ait liman ve qaleler bar edi. Olarnıñ esas merkezi [[Kefe]] şeeri edi. Hacı Geray cenevizlerniñ tesirini sıñırlamağa tırıştı. 1433 senesi [[Feodoro prinsligi]]nen ittifaq qurdı. Bu ittifaq cenevizlerge qarşı küreşte er eki tarafqa yardım etti.<ref name="EIU"/> 1454 senesi Osmanlı flotu Qırım yalılarına kelgen soñ, Hacı Geray osmanlı komandanınen muzakereler yaptı. Han da Kefege qarşı ordu ketirdi. Bu vaqialardan soñ Kefe ükümeti hanğa yıllıq bergi bermege razı oldı.<ref name="Gulevich"/> 1465 senesi Hacı Geray [[Don]] özeni yaqınında Büyük Ordu hanı Mahmudnıñ ordusını yeñdi. Mahmud [[Moskva Ulu Kinazlığı]]na seferge çıqqan edi. Bu ğalebe Hacı Geraynıñ akimiyetini daa da quvetlendirdi.<ref name="EIU"/> == Ailesi, vefatı ve mirası == Hacı Geraynıñ oğulları arasında [[Nur Devlet]], [[Ayder]] ve [[I Meñli Geray]] bar edi. Onıñ vefatından soñ Qırım tahtına Nur Devlet çıqtı. Soñ hanlıqta oğulları arasında taht içün küreş başladı. Hacı Geray halq arasında «Melek» lağabınen belli edi. Qırımtatar tarihiy ananesinde o, halqnı qayğırğan ükümdar olaraq hatırlana. Geraylar sülâlesiniñ [[Qırımtatar tamğası|taraq tamğası]] Hacı Geraynıñ aqçalarında da bar edi.<ref>{{cite web|title=-{Akce — Hajji Giray (Qrim)}-|url=https://ru.numista.com/116611|website=-{Numista}-|language=ru}}</ref> Bu tamğa bugün [[qırımtatar bayrağı]]nda qullanıla. Hacı Geray 1466 senesi yaznıñ soñunda vefat etti. O, Qırq Yer yaqınındaki [[Salaçıq]]ta defin etildi. 1501 senesi oğlu I Meñli Geray onıñ mezarı üstünde [[I Hacı Geray dürbesi|dürbe]] qurdurdı. Dürbeniñ kirişindeki yazı qurucınıñ adını ve qurulğan yılını bildire. Bu yapı bugünki [[Bağçasaray]]da saqlanğan müim tarihiy abidelerden biridir.<ref>{{cite web|title=Дюрбе Хаджи-Гирея|url=https://handvorec.ru/dyurbe-hadzhi-gireya/|publisher=Бахчисарайский историко-культурный и археологический музей-заповедник|language=ru}}</ref> == Menbalar == <references/> # [https://web.archive.org/web/20081016002842/http://turkolog.narod.ru/bs/B130-0.htm Олекса Гайворонский "Созвездие Гераев". Симферополь, 2003.] {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Hacı Geray 1}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] [[Kategoriya:1466 senesinde ölgenler]] g7ijvx8qc2n7di9jwlof0m5cocknnma 0 5749 246171 141678 2026-10-13T09:04:32Z Don Alessandro 1 246171 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} [[Fayl:Mengli bayezid.jpg|thumb|180px|right|[[I Meñli Geray]] (ortada) üyken oğlu [[qalğa]] Mehmed Geray (solda) Osmanlı padişası Sultan [[II Beyazıd]] (oñda)]] '''I Mehmed Geray''' ({{lang-crh-Arab|١ محمد كراى}}; 1465–1523) — [[Qırım hanlığı]]nıñ 1515–1523 senelerindeki hanı. [[I Meñli Geray]]nıñ sekiz oğlundan eñ büyügi edi.<ref name="Tatarica">{{cite web|author=Измайлов И. Л.|title=Мухаммад-Гирей|url=https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/muhammad-girej|website=Татарская энциклопедия -{TATARICA}-|language=ru}}</ref> == Qalğa olğan devri == Mehmed Geray gençlik senelerinde babasınıñ [[Lehistan]] ve [[Litvaniya Ulu Prinsligi]] topraqlarına yapqan seferlerinde iştirak etti. Soñ bir çoq seferde orduğa komandanlıq yaptı. Babası sağ olğanda Mehmed Geray [[qalğa]] oldı. Bu vazifede hanğa devlet ve ordu işlerinde yardım ete, taht varisi de sayıla edi. XVI asırnıñ başında seferlerniñ bir qısmına şahsen yolbaşçılıq etti.<ref name="BRE">{{cite web|author=Виноградов А. В.|title=Мухаммед-Гирей I|url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2240231|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250114182721/https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2240231|archivedate=2025-01-14|website=Большая российская энциклопедия|language=ru}}</ref> == Saltanatı == 1515 senesi I Meñli Geray vefat etken soñ Mehmed Geray Qırım tahtına çıqtı. Osmanlı padişası da onıñ han olmasına razılıq berdi.<ref name="BRE"/> Yañı han qardaşı [[Topal Ahmed Geray]]nı qalğa etip tayin etti. Amma qardaşlar arasında añlaşmamazlıq başladı. Ahmed Geray [[Oçakiv|Oçaq]] etrafındaki yurtuna ketip, mustaqil areket etmege başladı. Moskva ulu kinazınen alâqalar qurdı ve Osmanlı padişasından ağasına qarşı yardım istedi. 1519 senesi Mehmed Geray oğulları Bahadır ve Alp Geraylarnı ordu ile Ahmed Gerayğa qarşı yolladı. Ahmed Geray bu küreşte öldürildi. Bundan soñ hannıñ oğlu Bahadır Geray qalğa oldı.<ref name="Gaiv">{{cite book|author=Гайворонский О.|title=Повелители двух материков. Том 1: Крымские ханы XV–XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды|url=https://djvu.online/file/LTdkEj5oWoyui|year=2007|location=Киев; Бахчисарай|pages=119–151|language=ru}}</ref> Mehmed Geray [[Altın Ordu]]nıñ eski topraqlarını Qırım hanlarınıñ akimiyeti altında birleştirmek istey edi. Bunıñ içün [[Qazan hanlığı]], [[Hacı Tarhan hanlığı]] ve noğaylar arasında tesirini arttırmağa tırıştı. [[Moskva devleti]] de Qazanda tesirini saqlamaq istey edi. Bu mesele eki devlet arasında qarşılıqnı küçlendirdi.<ref name="Pochekaev">{{cite journal|author=Почекаев Р. Ю.|title=Две попытки восстановления Золотой Орды в первой четверти XVI в. (политико-правовые аспекты)|journal=Крымское историческое обозрение|year=2015|issue=1|pages=120–145|url=https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2019/12/kio_2015_1.pdf|language=ru}}</ref> Han Moskva, Lehistan ve Litvaniyanen munasebetlerini siyasiy maqsatlarına köre deñiştire edi. 1520 senesi Lehistan ve Litvaniya ükümdarı [[I Sigizmund]]nen ittifaq añlaşması tizdi.<ref name="BRE"/> == Qazan ve Moskva seferi == 1521 senesi Qazan mırzaları Moskvanıñ yardımına tayanğan [[Şah Ali]] hannı tahttan tüşürdiler. Mehmed Geraynıñ qardaşı [[I Sahib Geray|Sahib Geray]] Qırımnıñ yardımınen Qazanğa keldi. Yerli mırzalar onı han etip sayladılar.<ref name="Pochekaev"/> Aynı seneniñ yazında Mehmed Geray ve Sahib Geray Moskva devletine qarşı beraber sefer yaptılar. Qırım ordusı [[Oka]] özenini keçip, Moskva taba ketti. Sahib Geraynıñ ordusı ise Moskva topraqlarına şarqtan kirdi. Soñ eki ordu birleşip, Moskva etrafına qadar keldi. Moskva şeeri alınmadı. Amma ordu etraftaki şeer ve köylerni taladı, çoq adamnı esir aldı. Ulu kinaz [[III Vasiliy]] yañı ordu cıymaq içün paytahttan çıqqan edi. Moskvanıñ başlıqları III Vasiliy adına hanğa bir vesiqa berdiler. Onda Moskva devletiniñ Qırımğa bergi berecegi yazılğan edi. Qaytqan yolda Mehmed Geray [[Râzan]]nı da boysundırmağa tırıştı. Han bu vesiqanı Râzan serdarına yolladı. Amma şeer teslim olmadı, vesiqa da serdarnıñ elinde qaldı.<ref name="Gaiv"/> == Hacı Tarhan seferi ve vefatı == 1522 senesiniñ soñunda Mehmed Geray [[Hacı Tarhan]]ğa seferge çıqtı. Oña noğay mırzaları Mamay ve Agiş öz taqımlarınen qoşuldılar. 1523 senesi [[Hacı Tarhan]] Qırım ordusınıñ eline keçti. Mehmed Geray oğlu Bahadır Geraynı bu hanlıqnıñ tahtına oturttı.<ref name="Gaiv"/> Amma noğay mırzaları Qırım hannıñ quvetlenüvinden qorqtı. Olar hanğa qarşı fitne qurdılar. Bu vaqıtta Qırım ordusınıñ büyük bir qısmı Hacı Tarhandan ketken edi. Mehmed Geray az sayıda asker ile qalğan edi. Noğay mırzaları Mehmed Geraynı ve Bahadır Geraynı aldatıp, şeerden tışarı çıqardılar. Soñ er ekisini de öldürdiler. Qırım askerleri de noğaylarnıñ ücümine oğradı. Mehmed Geray Hacı Tarhanda defin etildi.<ref name="Gaiv"/> Bundan soñ noğay taqımları Qırımğa ücüm etip, yarımadağa büyük zarar ketirdiler. Hannıñ oğlu [[I Ğazı Geray]] tiri qalıp, Qırımğa qayttı ve tahtqa çıqtı. Mehmed Geray I Ğazı Geray ve [[I İslâm Geray]] hanlarınıñ babasıdır. == Menbalar == <references/> {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Mehmed Geray 1}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] [[Kategoriya:1465 senesinde doğğanlar]] [[Kategoriya:1523 senesinde ölgenler]] 1jjoke5pd4tlr5xu7k8r1jpenorul8q 0 8802 246111 131575 2026-10-12T13:56:26Z Don Alessandro 1 246111 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Leonardo di ser Pyero da Vinçi''' ({{lang-it|Leonardo di ser Piero da Vinci}}; 1452 senesi aprel 15-i, [[Vinçi]] yaqınındaki Ankyano — 1519 senesi mayıs 2-si, [[Ambuaz]], [[Frenkistan]]) — [[italiya]]lı ressam, eykelci, mimar, müendis, icatkâr, tabiatşınas ve yazıcı. [[Uyanuv devri]]niñ eñ meşur vekillerinden ve «er taraflı insan» ({{lang-la|homo universalis}} idealınıñ parlaq nümünelerinden biridir. Onıñ eñ belli eserleri — «[[Mona Liza]]» ve «[[Soñki aqşamlıq aşı]]» resimleri ile «[[Vitruvian adamı]]» adlı sızmasıdır. Leonardo, anatomiya, mehanika, optika, gidravlika ve uçuv nazariyesi saalarında da çoq sayılı tetqiqatlar yapqan. == Tercimeial == === Bala çağı ve Florentsiya devri === Leonardo, 1452 senesi aprel ayınıñ 15-inde [[Vinçi]] civarındaki Ankyanoda doğdı. Babası Ser Pyero da Vinçi notarius, anası Katerina adlı qadın edi. Leonardo nikâhtan tış doğğan olsa da, babasınıñ qorantasında terbiye aldı ve balalığını Vinçi civarlarında keçirdi.<ref name="MuseoLeonardo">{{cite web|url=https://museoleonardiano.it/en/leonardo-in-vinci/biografia/|title=-{Leonardo’s biography}-|publisher=-{Museo Leonardiano di Vinci}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1469 senesi babasınen beraber [[Florentsiya]]ğa köçti ve ressam, eykelci ve quyumcı [[Andrea del Verrokkyo]]nıñ ustahanesinde çalışıp ögrenmege başladı. Ustahanede resim, eykeltraşlıq, metal işlev, mimarlıq ve mehanika esaslarını ögrendi. 1472 senesi Florentsiyadaki San Luka ressamlar birligine qabul etildi.<ref name="MuseoLeonardo"/> === Milan devri === 1482 senesi Leonardo [[Milan]]ğa köçip, [[duka]] [[Ludoviko Sfortsa]]nıñ sarayında ressam, müendis, mimar ve sana tertipçisi olaraq çalıştı. Milan devrinde «Qayalıqlardaki Meryem», «Kürklü qadın» kibi resimlerni yarattı. 1495—1498 seneleri Santa Mariya delle Gratsiye manastırınıñ aşhanesinde «Soñki aqşamlıq aşı» eserini yaptı.<ref name="MuseoLeonardo"/> Leonardo aynı zamanda anatomiya, ösümlikler, suv areketi, mehanik cihazlar ve uçuv imkânları üzerinde tetqiqatlar alıp bardı. Defterlerinde insan bedeniniñ qurulışına, çeşit maşnalarğa, köpürlerge ve uçuv cihazlarına ait biñlerce sızma ve qayd saqlanıp qaldı. Lâkin bu tasavurlarnıñ çoqusı onıñ yaşayışında amelge keçirilmedi. 1499 senesi Milan frenk ordusı tarafından işğal etilgen soñ Leonardo şeerni terk etti. [[Mantova]] ve [[Venedik]]te biraz vaqıt keçirgen soñ Florentsiyağa qayttı. 1502—1503 seneleri [[Çezare Borca]]nıñ hızmetinde arbiy müendis ve haritacı olaraq çalıştı. 1503 senesi «[[Mona Liza]]» portretini yapmağa başladı.<ref name="MetLeonardo">{{cite web|url=https://www.metmuseum.org/essays/leonardo-da-vinci-1452-1519|title=-{Leonardo da Vinci (1452–1519)}-|publisher=-{The Metropolitan Museum of Art}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> === Soñki yılları === Leonardo 1508 senesi Milanğa qayttı, 1513 senesi ise [[Roma]]ğa köçti. 1516 senesi Frenkistan qıralı [[I Fransua]]nıñ davetini qabul etip, [[Ambuaz]] yaqınındaki [[Klo Lüse]] qalesine yerleşti. Anda «qıralnıñ birinci ressamı, mimarı ve mehanigi» unvanını aldı.<ref name="MuseoLeonardo"/> Leonardo 1519 senesi mayıs ayınıñ 2-sinde Klo Lüsede vefat etti. Qol yazmaları ve sızmalarınıñ büyük qısmını talebesi [[Françesko Meltsi]]ge miras qaldırdı. == Sanatı ve ilmiy mirası == Leonardonıñ resimlerinde insan bedeniniñ tabiiy areketi, yüz ifadesi, yarıq ve kölge arasında yımşaq keçişler büyük emiyetke saiptir. Bu usul soñradan italiyan «-{sfumato}-» ıstılasınen belli oldı. İlmiy qaydları muntazam kitap şeklinde neşir etilmegen olsa da, olar Leonardonıñ tabiat adiselerini közetüv, ölçev ve tecribe vastasınen añlamağa tırışqanını köstere. Onıñ anatomiya sızmaları hususiy olaraq yüksek doğrulığınen farqlana.<ref>{{cite web|url=https://presse.louvre.fr/leonardo-da-vinci/?lang=en|title=-{Leonardo da Vinci}-|publisher=-{Musée du Louvre}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Vinçi, Leonardo da}} [[Kategoriya:İtaliya adamları]] [[Kategoriya:Ressamlar]] [[Kategoriya:Alimler]] [[Kategoriya:Yazıcılar]] 6xlgatdk5mo86cwekaph1gqvyl3fcno 0 15711 246145 245874 2026-10-12T23:26:19Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246145 wikitext text/x-wiki -{H|ATR}- [[Fayl:Lenur Edem oğlu İslâmov (crop, 2014).jpg|thumb|[[Lenur İslamov]]]] '''ATR''' – 2006 - 2015 seneleri [[Aqmescit]]te, 2015 seneinden bugünge qadar [[Kıyiv]]de çalışqan birinci [[Qırımtatarlar|qırımtatar]] telekanalı. 2015 s. 26 yanvar künü maskalı ve kiyimlerinde "[[OMON]]" dep yazılğan silâlı insanlar ile tolu "Kamaz", [[FHH]] ve Taqiqat komitetiniñ taqiqatçıları ATR teleşirketniñ binasınıñ sarıp aldılar<ref>[http://ktat.krymr.com/content/article/26813464.html Silâlı insanlar ATR qırımtatar telekanalınıñ etrafını sarıp, tintüvni keçireler] 26/01/2015</ref>. Silâlı insanlar bir yıl devamında olıp keçken adiselerniñ video malümatını, şu cümleden, fevral 26 künü Qırım parlamenti divarları yanında keçirilgen mitingniñ videosını saqlağan bilgisayar serverini tutıp almaq içün keldiler<ref>[http://ktat.krymr.com/content/article/26813530.html Silâlı insanlar telekanalğa bilgisayar serverini tutıp almaq içün keldiler] 26/01/2015</ref>. == Yayınları == * "[[Saba erte ATR-de]]" * "[[Zaman]]" * "[[Yırla, sazım]]" Ridvan Halilov ile * "[[Tarih sedası]]" [[Gülnara Bekirova]] ile * "[[Göñül eseri]]" [[Afize Yusuf-Qızı|Afize Yusuf-qızı]] ile * "[[Mızmızlar]]" * "[[Aqqım bar]]" Oksana Loboda ile * "[[Прогулки по Крыму]]" [[Oleksa Gayvoronskiy]] ile * "[[Balçoqraq]]" * "[[Bu afta]]" Şevket Memetov ile == Bağlantılar == * [https://web.archive.org/web/20141114040752/http://atr.ua/ ATR telekanalınıñ resmiy saytı] * [https://web.archive.org/web/20150110173306/http://atr.ua/live ATRniñ canlı efiri] * [https://youtube.com/@boysunmagan/videos ATR YouTube] == Atıflar == [[Kategoriya:Qırımtatar telekanalları]] kqh3vqzn52tl55vgaf9n74nx4iwl8oe 0 22820 246174 244301 2026-10-13T09:23:25Z Don Alessandro 1 246174 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''I Saadet Geray''' (1492–1538) — 1524–1532 seneleri [[Qırım hanlığı|Qırım hanı]]. [[Geraylar]] sülâlesinden olıp, [[I Meñli Geray]]nıñ oğludır. == Gençligi == Saadet Geray yaşlığında uzun vaqıt [[İstanbul]]daki [[Osmanlı]] sarayında yaşadı. 1511–1512 seneleri babası onı Qırım askerlerinen beraber [[I Selim]]ge yardımğa yolladı. Selim qardaşlarınen padişalıq tahtı içün küreşe edi. Saadet Geray bu küreşte ve soñraki seferlerde onıñ tarafında cenk etti. O, I Selimnen ve ondan soñ tahtqa çıqqan [[I Suleyman]]nen yaqın munasebetler qurdı.<ref name="vinogradov">{{cite web|author=Виноградов А. В.|title=Крымские ханы в XVI веке|url=https://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Vinogradov_02.pdf|date=1999|language=ru}}</ref> == Qırım tahtına çıquv == 1523 senesi Saadet Geraynıñ ağası [[I Mehmed Geray]] [[Hacı Tarhan]] yanında noğay mırzaları tarafından öldürildi. Bundan soñ noğaylar Qırımğa kirip, köylerni taladılar. Qırım beyleri Mehmed Geraynıñ oğlu [[I Ğazı Geray]]nı han yaptılar. Amma Osmanlı padişası I Suleyman bu saylavnı tanımadı. Şirin soyunıñ beyi Memiş de padişadan Saadet Geraynı han etip tayinlemesini istedi. 1524 senesi Saadet Geray Osmanlı askerlerinen birlikte [[Kefe]]ge keldi. Ğazı Geray tahttan tüşürilip, Saadet Geraynıñ emrinen öldürildi.<ref name="gayvoronsky">{{cite book|author=Гайворонский О.|title=Повелители двух материков|volume=1|year=2007|pages=154–181|url=https://djvu.online/file/LTdkEj5oWoyui|isbn=978-966-96917-1-2|language=ru}}</ref> == İdare ve ordu == Saadet Geray hannıñ akimiyetini quvetlendirmege tırıştı. Saray idaresini Osmanlı nümünesine köre deñiştirip, orduda islâat yaptı. Osmanlı devletinden [[topçu]]larnı davet etip, topçu müfrezelerini qurdı. Osmanlı memurları ve [[yeñiçeri]]ler oña yardım ete ediler. Qırım beyleriniñ çoqusı hannıñ bu siyasetinden narazı edi. Saadet Geray Şirin soyunıñ yardımını almaq içün ağası Ahmed Geraynıñ tul apayı Şirin Beknen evlendi.<ref name="gayvoronsky"/> == İslâm Geraynen taht içün küreş == I Mehmed Geraynıñ oğlu [[I İslâm Geray|İslâm Geray]] da han olmağa istedi. Saadet Geraydan narazı olğan beyler onıñ tarafını tuttılar. 1524 senesi İslâm Geray Saadet Geraynı tahttan tüşürdi. Saadet Geray [[Or Qapı]] qalesinde saqlandı. İslâm Geray qaleni qamaçavğa aldı. Lâkin beylerniñ bir qısmı kene Saadet Geraynıñ tarafına keçti. 1525 senesi o, tahtqa qayttı. Bundan soñ da ekisi arasında küreş devam etti. 1526 senesi olar añlaştılar. Saadet Geray han olaraq qaldı, İslâm Geray ise [[qalğa]] oldı. Han oña [[Oçaq]]nı ve etrafındaki topraqlarnı berdi. Lâkin bu añlaşma taht içün küreşni toqtatmadı.<ref name="gayvoronsky"/> 1531 senesi Saadet Geray Şirin beyleri oña qarşı fitne azırlay dep haber aldı. O, ordunen [[Eski Qırım]]ğa keldi. Onıñ emrinen Bahtiyar bey ve Şirin soyundan bir qaç başqa bey öldürildi. Bu vaqiadan soñ beylernen han arasındaki añlaşmamazlıqlar daa da arttı.<ref name="penskoy">{{cite book|author=Пенской В. В.|chapter=Черкасское «сидение»|title=Война и оружие: Новые материалы и исследования|volume=4|location=Санкт-Петербург|publisher=ВИМАИВиВС|year=2016|pages=302–315|url=https://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Penscoy_28.pdf|language=ru}}</ref> == Tış siyaseti == Saadet Geray [[Hacı Tarhan hanlığı]]nen barıştı. Noğay mırzalarınen de barışmağa tırıştı. 1524 senesi [[Qazan hanlığı]]nen [[Moskva Ulu Kinazlığı]] arasındaki cenkni toqtatmaq içün aracılıq teklif etti. Amma Moskva bu teklifni red etti. Onıñ saltanatı vaqtında Qırım ordusı [[Moskoviya]], [[Lehistan]] ve [[Litvaniya Ulu Prinsligi|Litvaniya]] topraqlarına seferler yaptı. 1527 senesi qalğa İslâm Geray Moskva devletiniñ cenübiy topraqlarına sefer yaptı. Lâkin Qırım ordusı [[Oka]] özeninde toqtatılıp, keri qayttı. 1532 senesi Saadet Geray Qırım askerleri, Osmanlı [[yeñiçeri]]leri ve [[top]]larnen [[Çerkassı]] qalesini qamaçavğa aldı. Qaleni qorçalağan askerlerniñ komandanı Evstafiy Daşkeviç edi. Han qaleni alıp olamadı. Litvaniya askerleri yardımğa kelgen soñ qamaçavnı toqtatıp, Qırımğa qayttı.<ref name="penskoy"/> == Soñki seneleri == 1532 senesi mayıs ayında Saadet Geray tahtını terk etip, İstanbulğa qayttı. Ondan soñ qısqa bir müddet İslâm Geray han oldı. Aynı sene Osmanlı padişası Saadet Geraynıñ qardaşı [[I Sahib Geray]]nı Qırım hanı etip tayinledi. İstanbulda Saadet Gerayğa padişa tarafından yıllıq aqça berile edi. O, I Suleymannıñ [[İran]] seferinde de iştirak etti.<ref name="vinogradov"/> 1538 senesi İstanbulda vefat etip, anda defin etildi. == Menbalar == <references/> # [https://web.archive.org/web/20081016002842/http://turkolog.narod.ru/bs/B130-0.htm Олекса Гайворонский "Созвездие Гераев". Симферополь, 2003.] {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Saadet Geray 1}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] [[Kategoriya:1524 senesinde ölgenler]] dqt73dewnzxnnx8jcp7gk3c9cgqkcz4 0 24867 246193 245660 2026-10-13T11:38:24Z Don Alessandro 1 246193 wikitext text/x-wiki {{Tarihiy memleket |Qırımtatar adı = Jeç Pospolita |Original adı = {{lang-pl|Rzeczpospolita Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego}}<br>{{lang-lt|Lenkijos ir Lietuvos sandraugos bei Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}} |Seneler = 1569 |Bayraq=Chorągiew_królewska_króla_Zygmunta_III_Wazy.svg |Bayraq_yazı= Devlet bayrağı |Tuğra =Žygimont Aŭgust, Pahonia. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня crop.png |Tuğra_yazı = Devlet tuğrası |Harita = Regni Poloniae Magni Ducatus Lithuaniae.jpg |Harita tasviri = Jeç Pospolita |Paytaht = [[Varşava]] (''-{de facto}-''), [[Krakov]] (''-{de iure}-'') |Til = [[leh tili]], [[latin tili]] |Devlet qurumı = [[Monarhiya]] |Din = [[Katoliklik]] |title_leader = qıral |leader1 = [[II Jigimont Avgust]] |year_leader1 = ilk: 1569—1572 |leader2 = [[Stanislav Ponyatovski]] |year_leader2 = soñki: 1764—1795 }} '''Jeç Pospolita''' ({{lang-pl|Rzeczpospolita}}), '''Lehistan-Litvaniya birligi''', '''Birinci Lehistan Cumhuriyeti''' ya da '''Köral''' (Qırım hanlığı zamanında sıq qullanılğan adı) — [[Avropa]]da tarihiy bir devlet, [[Lehistan Qırallığı]] ve [[Litvaniya Ulu Kinazlığı]]nıñ federatsiyası. 1569 s. [[Lüblin Birligi]] neticesinde peyda oldı. [[Jeç Pospolitanıñ birinci bölünüvi|1772]], [[Jeç Pospolitanıñ ekinci bölünüvi|1793]], [[Jeç Pospolitanıñ üçünci bölünüvi|1795]] [[Rusiye İmperiyası|Rusiye]], [[Prussiya]] ve [[Avstriya İmperiyası|Avstriya]] tarafından zapt etildi. Bugünki [[Ukraina]], [[Lehistan]], [[Belarus]] ve [[Litvaniya]]nıñ topraqlarında bulunğan edi. Birleşkeninden soñ Lehistan Qırallığı ve Büyük Litva kinazlığınıñ aliy devlet organları ortaq oldı, amma memuriy apparat, qazna, ordu ve qanunları ayrı saqlandı. Lehistan qıralı ve Litvaniya ulu kinazı unvanları olğan monarh [[Seym]] tarafından ömürlik saylanğan. Tarihçılar Jeç Pospolitanıñ siyasiy rejimine «[[slâhta demokratiyası]]» dep aytalar<ref>-{Голенченко Г. «Шляхетская демократия» в Великом княжестве Литовском XVI–XVIII вв // Беларусь и Россия: общество и государство. — Мн.. — Вып. 2}-</ref>. Bu devlet [[XVIII asır]]ğace er yıl [[Qırım Hanlığı]]na [[tış]]nı (qaznanı) ödegen<ref>-{J. Tyszkiewicz. Tatarzy na Litwie i w Polsce. Studia z dziejow XIII-XVIII w. Warszawa,}- 1989. saife 167</ref>{{sfn|Koçegarov|2008|s=230}}{{sfn|Gorskiy|2010|s=40}}. 1523 s. [[I Saadet Geray]] mektübinde şöyle yazğan: «... [[Jeç Pospolita#Jeç Pospolita qıralları|qıral]] ise menim qulum ...», rus tarihçısı, tarih ilimleri dokorı [[:ru:Горский, Антон Анатольевич|Anton Gorskiy]] yazğanına köre, hannıñ bu aytqanı kerçek vaziyetni ifade ete{{sfn|Gorskiy|2010|s=40}}. [[:ru:Паллавичино, Ладзаро Опицио|Opitsio Pallaviçino]] qayd etkenine köre, Lehistan er yıl Qırımğa 200 000 florin yibergen edi{{sfn|Koçegarov|2008|s=230}}. == Ad == Jeç Pospolitanıñ adı — leh tiline latince ''-{[[Res Publica]]}-'' (cumhuriyet) ıstılasını arfi-arfine tercimedir ({{lang-la|res}} - {{lang-pl|rzecz}} — iş; {{lang-la|publica}} - {{lang-pl|pospolita}} — umumiy). Böyleliknen, [[qırımtatar tili]]nde bu ıstıla sözü-sözüne «umumiy iş» ya da «umumiy şey» dep tercime etile<ref>-{Pietrzyk-Reeves}-, 2011, ss. 15—50</ref>. XVII asırdan berli diplomatik mektüpleşüvda «Eñ aydın leh Jeç Pospolita» ({{lang-pl|Najjaśniejsza Rzeczpospolita Polska}}; {{Lang-la|Serenissima Res Publica Poloniae}}) adı qullanıldı<ref name="mektüpleşüv" />. == Tarih == -{XIV—XV}- asırlarda [[Lehistan qırallığı|Lehistan]] ve [[Litvaniya Ulu Kinazlığı|Litvaniya]] bir-birine qarşı cenkleştiler, amma ittifaqlarnı daa tizgenler. Bir qaç añlaşma ([[Krakov ve Vilna Birligi]], [[Krevo Birligi]], [[Vilno ve Radom Birligi]], [[Grodno Birligi]] ve [[Horodlo Birligi]]) eki devlet arasında Lüblin Birligiden evel tizilgen edi<ref name="monarhiya" />. [[I Hacı Geray|Melek Hacı Geray]], birinci Qırım hanı, [[Qırım Hanlığı|Qırımnıñ tahtına]] çıqqandan soñ Ukraina ve Ğarbiy Rus toprağlarınıñ episini ([[Kıyiv]], [[Çernigiv]], [[Smolensk]], [[Brânsk]] ve [[Novgorod]]ğace başqa topraqlar) dostluq kösterip Litvaniyanıñ kinazı [[Kazimir]]ge bağışladı. Bu vaqıttan berli Litvaniya büyük şarqiy Avropa memleketi oldı{{sfn|Gayvoronskiy|2007|s=24}}. [[Livoniya Cenki]] vaqıtında Lehistan ve Litvaniya arasında [[Lüblin kelişüvi]] imzalanılğan edi. Vaqia Jeç Pospolitanı qudretli Avropa devleti olaraq yarattı. Bu añlaşuv [[Yagellon sülâlesi]]niñ soñki monarhı [[II Jigimont Avgust]]nıñ emiyetli muvafaqiyetleriniñ birisi edi. Jigimont saylanğan monarhiyanı qabul etip, onıñ sülâlesi saqlap qalıp olacaq dep emin oldı. 1572 s. onıñ ölüminden üç yıl keçkenden soñ, esas qanun sistemasına tüzetmeler kirsetildi; bu deñişüvler Lehistan slâhtasınıñ akimiyetini arttırdı ve kerçekten de saylanğan monarhiya yaratqan edi<ref name="monarhiya" />. == Jeç Pospolita qıralları== # [[II Jigimont Avgust]] (1569—1572) # [[III Henrık Valua]] (1573—1574) # [[Anna Yagellonka]] (1575-1576), (Stefan Batoriynen beraber 1576—1586) # [[Ştefan Batoriy]] (1576—1586) # [[III Jigimont]] (1587—1632) # [[IV Vladislav Vaza]] (1632—1648) # [[II Yan Kazimir]] (1648—1668) # [[Mihal Koribut]] (1669—1673) # [[III Yan Sobeski]] (1673—1696) # [[II Avgust Küçlü]] (1697—1704) # [[Stanislav Leşinski]] (1704—1709) # [[III Avgust]] (1734—1763) # [[Stanislav Ponyatovski|II Stanislav Avgust]] (1764—1795) == İhtar == {{reflist|refs= <ref name="monarhiya">''-{The death of Sigismund II Augustus in 1572 was followed by a three-year Interregnum during which adjustments were made in the constitutional system. The lower nobility was now included in the selection process, and the power of the monarch was further circumscribed in favor of the expanded noble class. From that point, the king was effectively a partner with the noble class and constantly supervised by a group of senators.}-''<br> {{cite web |url = http://info-poland.buffalo.edu/classroom/longhist3.html |title = -{The Elective Monarchy}- |work = -{Poland – The Historical Setting}- |publisher = -{Federal Research Division of the Library of Congress}- |year = 1992 |accessdate = 15 July 2011 |url-status = dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110604230420/http://info-poland.buffalo.edu/classroom/longhist3.html |archivedate = 4 June 2011 |df = mdy-all }}</ref> <ref name="mektüpleşüv">Baqıñız, meselâ, [[:ru:Польско-прусский договор (1790)|Jeç Pospolita ve Prussiya arasında muqavelesini (1790)]] [http://pl.wikisource.org/wiki/Traktat_przyja%C5%BAni_i_przymierza_pomi%C4%99dzy_Prusami_i_Rzecz%C4%85pospolit%C4%85_(1790)]{{ref-pl}}.</ref> }} == Ebediyat == * {{книга | автор = [[:ru:Горский, Антон Анатольевич|Горский, А. А.]] | заглавие = Русское Средневековье | ссылка = https://unotices.com/book.php?id=118949&page=40 | ответственный = | место = М. | издательство = Олимп | год = 2010 | том = 1 | страниц = 222 | страницы = 40 | isbn = 5271237869 | doi = | ref = Gorskiy }} * {{книга | автор = К. А. Кочегаров | заглавие = Речь Посполитая и Россия в 1680-1686 годах: заключение Вечного мира | ссылка = http://inslav.ru/images/stories/pdf/2008_Kochegarov.pdf | ответственный = доктор исторических наук Б. В. Носов | место = М. | издательство = Индрик, [[:ru:Институт славяноведения РАН|Институт славяноведения Российской академии наук]] | год = 2008 | том = 1 | страниц = 504 | страницы = 230 | isbn = 978-5-85759-443-8 | doi = | ref = Koçegarov }} * -{Pietrzyk-Reeves D. [http://www.academia.edu/23957662/The_Foundations_of_Rzeczpospolita_in_the_16th_Century_and_the_Influence_of_Humanism_and_Republicanism The foundations of Rzeczpospolita in the 16th century and the influence of humanism and republicanism (польск.) = Pietrzyk-Reeves D. Podstawy wspólnotowego ładu Rzeczypospolitej w XVI wieku a wpływ humanizmu i republikanizmu] // Polska czyli… Idee wspólnoty politycznej i tożsamości narodowej w polskiej tradycji intelektualnej. — Kraków: Ośrodek Myśli Politycznej, 2011.}- — saifeler 15—50. * {{книга | автор = Олекса Гайворонский | заглавие = Повелители двух материков | ссылка = http://publ.lib.ru/ARCHIVES/G/GAYVORONSKIY_Oleksa/_Gayvoronskiy_O..html | ответственный = | место = [[Kıyiv]], [[Bağçasaray]] | издательство = Oranta, Майстерня книги | год = 2007 | том = 1 | страниц = 368 | страницы = | isbn = 978-966-9617-1-2 | doi = | ref = Gayvoronskiy }} * {{cite book |first1=Juliusz|last1=Bardach |first2=Boguslaw |last2=Lesnodorski |first3=Michal |last3=Pietrzak |title=Historia panstwa i prawa polskiego |location=Warsaw |publisher=Paristwowe Wydawnictwo Naukowe |year=1987}} * {{cite book |first=Richard |last=Brzezinski |title=Polish Armies (1): 1569–1696 (Men-At-Arms Series, 184) |url=https://archive.org/details/polisharmies15690000brze |publisher=Osprey Publishing |year=1987 |isbn=0-85045-736-X}} * {{cite book |first=Richard |last=Brzezinski |title=Polish Armies (2): 1569–1696 (Men-At-Arms Series, 188) |publisher=Osprey Publishing |year=1988 |isbn=0-85045-744-0}} * {{cite book|last1=Sužiedėlis|first1=Saulius A.|title=Historical Dictionary of Lithuania|date=2011|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810875364|edition=2|ref=harv}} * Henryk Litwin, [https://www.msz.gov.pl/resource/49da65c5-9917-40de-b542-5c89751cacf6:JCR ''Central European Superpower''], ''BUM Magazine'', October 2016. * S. C. Rowell (2014). ''Lithuania Ascending: A Pagan Empire within East-Central Europe, 1295–1345'' (Cambridge Studies in Medieval Life and Thought: Fourth Series). Cambridge University Press, ISBN 978-1107658769. * S. C. Rowell, Darius Baronas (2015). ''The conversion of Lithuania. From pagan barbarians to late medieval Christians''. Vilnius, ISBN 978-6094251528. * Robert Frost (2015). ''The Oxford History of Poland–Lithuania: Volume I: The Making of the Polish–Lithuanian Union, 1385–1569''. Oxford University Press, ISBN 978-0198208693 * Daniel Z. Stone (2014). ''The Polish–Lithuanian State, 1386–1795''. [[:en:University of Washington Press|University of Washington Press]]. pp. xii, 374. ISBN 978-0295803623 * Zenonas Norkus (2017). ''An Unproclaimed Empire: The Grand Duchy of Lithuania: From the Viewpoint of Comparative Historical Sociology of Empires'', [[:en:Routledge|Routledge]], 426 p. ISBN 978-1138281547 {{tercime etem|[[Qullanıcı:Devlet Geray|Devlet Geray]]}} {{stub}} [[Kategoriya:Tarihiy devletler]] [[Kategoriya:Lehistan]] [[Kategoriya:Litvaniya]] kl1526m7cqnsgfdphrhe20b4g5si0w7 0 26681 246126 230080 2026-10-12T19:24:04Z Don Alessandro 1 246126 wikitext text/x-wiki {{Halq}} '''Kürtler''' ya da '''kürdler''' — [[Ğarbiy Asiya]]da, esas olaraq [[Türkiye]], [[İran]], [[Iraq]] ve [[Suriye]]de yaşağan halq. [[Fayl:Roj_emblem.svg|thumb|Kürd küneşi]] == Yaşağan yerleri ve sayısı == Kürtler esas olaraq Türkiyeniñ şarq ve cenüp-şarqında, İrannıñ ğarp ve şimal-ğarbında, Iraqnıñ şimalinde ve Suriyeniñ şimalinde yaşay. Olarnıñ tarihiy yaşayış yerlerini içine alğan bölgege [[Kürdistan]] deyler. Bu bölgeniñ büyük qısmı [[Toros]] ve [[Zagros]] dağlarında ve olarnıñ eteklerindedir. Kürtlerniñ sayısı aqqında çeşit esaplar bar. Yaqın Şarqta taqriben 40 million kürt yaşağanı tahmin etile.<ref name="mei">{{cite web|url=https://mei.edu/backgrounder/the-kurdistan-region-of-iraq/|title=-{The Kurdistan Region of Iraq}-|publisher=-{Middle East Institute}-|language=en}}</ref> Bundan başqa, [[Almaniya]], [[Frenkistan]], [[İsveç]] ve başqa Avropa memleketlerinde, Kavkazda ve dünyanıñ başqa yerlerinde de kürt cemaatları bar.<ref>{{cite web|url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-diaspora-historical-background-current-situation-and-pros%E2%80%8Cpects-1232552314|title=-{The Kurdish Diaspora: Historical background, current situation and prospects}-|publisher=-{Institut kurde de Paris}-|language=en}}</ref> == Til == [[Kürt tili]] [[İnd-Avropa tilleri]] ailesindeki [[İran tilleri]]niñ şimal-ğarp qolundan biridir. Esas şive gruppaları — kurmanci (şimal kürtçesi), sorani (orta kürtçesi) ve cenüp kürt şiveleridir.<ref name="blau">{{cite web|url=https://www.institutkurde.org/en/language/|author=-{Joyce Blau}-|title=-{The Kurdish Language and Literature}-|publisher=-{Institut kurde de Paris}-|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/kermanshah-07-languages/|title=-{Kermanshah vii. Languages and Dialects}-|work=-{Encyclopaedia Iranica}-|language=en}}</ref> Kurmanci çoqusı allarda [[latin elifbesi]]nen, sorani ise deñiştirilgen [[arap elifbesi]]nen yazıla.<ref>{{cite web|url=https://www.omniglot.com/writing/kurdish.htm|title=-{Kurdish language and alphabets}-|publisher=-{Omniglot}-|language=en}}</ref> Iraqta kürd tili arap tilinen beraber resmiy tildir.<ref name="krg">{{cite web|url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/|title=-{Facts & Figures}-|publisher=-{Kurdistan Regional Government}-|language=en}}</ref> == Din == Kürtlerniñ çoqusı [[sünniy]] [[musulman]]lardır. Olarnıñ arasında [[şiiy]] musulmanlar ve [[aleviy]]ler de bar.<ref>{{cite journal|author=-{Garnik Asatrian}-|title=-{Prolegomena to the Study of the Kurds}-|journal=-{Iran and the Caucasus}-|volume=13|issue=1|pages=1–58|doi=10.1163/160984909X12476379007846|url=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62641.PDF|language=en}}</ref> Kürd tilinde laf etken cemaatler arasında yezidiylik ve yarsanlıq tarafdarları da yaşay. Iraq Kürdistanında [[Mecüsiy|mecüslik]] (zoroastrizm) tarafdarlarınıñ ufaq cemaatleri de bar.<ref>{{cite web|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-the-kurds/kurdish-religious-minorities-in-the-modern-world/92D1C763C53F7A49EF679A7BA3F3647C|author=-{Philip G. Kreyenbroek; Khanna Omarkhali}-|title=-{‘Kurdish’ Religious Minorities in the Modern World}-|work=-{The Cambridge History of the Kurds}-|publisher=-{Cambridge University Press}-|language=en}}</ref> == Tarih ve siyasiy vaziyet == Kürtlerniñ tarihında yerli qabileler ve emirlikler müim yer tutqan. XVI asırda kürtler yaşağan yerlerniñ büyük qısmı [[Osmanlı devleti|Osmanlı]] ve [[Sefeviy devleti|Sefeviy]] devletleri arasında bölüngen.<ref name="blau"/> [[Birinci cian cenki]]nden soñki siyasiy deñişmeler neticesinde kürtler yaşağan yerler [[Türkiye]], [[İran]], [[Iraq]] ve [[Suriye]] arasında bölüngen alda qalğan. XX asırda kürt siyasiy areketleri çeşit memleketlerde milliy aqlar, muhtariyet ya da mustaqillik içün küreşken.<ref name="mei"/> Kürtlerniñ mustaqil milliy devleti yoq. Iraqnıñ şimalindeki [[Iraq Kürdistanı]] ise muhtariyetke saiptir. Bölgeniñ parlamenti ve ükümeti bar, merkezi [[Erbil]] şeeridir. Iraqnıñ 2005 senesi qabul etilgen esas qanunı Kürdistan bölgesiniñ muhtar statusını tanığan.<ref name="krg"/><ref name="mei"/> == Medeniyet == Kürt medeniyetinde halq yırları, destanlar ve milliy oyunlar müim yer tuta. Yazılı edebiyatta {{lang-ku|Melayê Cizîrî}} ve {{lang-ku|Ehmedê Xanî}} kibi şairlerniñ eserleri belli. Haniyniñ ''-{Mem û Zîn}-'' adlı aşq destanı klassik kürt edebiyatınıñ belli eserlerinden biridir.<ref>{{cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature/|title=-{Kurdish Written Literature}-|work=-{Encyclopaedia Iranica}-|language=en}}</ref> Kürd yazıcıları [[Türk tili|türk]], fars ve arap tillerinde de eserler yaratqanlar.<ref name="blau"/> Eñ müim bayramlarından biri — er yıl martnıñ 21-inde qutlanğan [[Navrez]] ({{lang-ku|Newroz}}). Bu bayram baarnıñ kelüvini ve yañı yılnıñ başlanmasını bildire. Kürtler onı yır, oyunlar ve beraber toplanıp bayram etüvnen qutlay.<ref>{{cite web|url=https://us.gov.krd/kurdish-heritage-month-honoring-history-resilience-and-a-future-shaped-by-dialogue/|title=-{Kurdish Heritage Month: Honoring History, Resilience, and a Future Shaped by Dialogue}-|publisher=-{Kurdistan Regional Government Representation in the United States}-|language=en}}</ref> == Kürt sözü == Kürt adınıñ tam etimologiyası belli degil. Orta farsça menbalarda {{lang-pal|kurt}} sözü «köçebe» ya da «çatırda yaşağan adam» manasında qullanılğan. O devirde bu söz belli bir halqtan ziyade köçebe yaşayış tarzını bildirgen ve çeşit qabilelerge aytılğan. Soñra kürt halqınıñ adı olaraq qabul etilgen.<ref>{{cite journal|author=-{Garnik Asatrian}-|title=-{Prolegomena to the Study of the Kurds}-|journal=-{Iran and the Caucasus}-|volume=13|issue=1|pages=1–58|doi=10.1163/160984909X12476379007846|url=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62641.PDF|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Kürtler| ]] jn250e6o4tou7bs1m73wlgtd82btj4q 0 29912 246158 157416 2026-10-13T06:43:37Z EmausBot 2504 Виправлення подвійного перенаправлення з [[Oyun]] на [[Oyun (sanat)]] 246158 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Oyun (sanat)]] li1nu9lbd1p6oavoj2cuir4thj6duye 0 29948 246124 159945 2026-10-12T18:49:26Z Don Alessandro 1 246124 wikitext text/x-wiki {{universal infocard}} '''Avropa Şurası''' ({{Lang-en|Council of Europe}}, {{Lang-fr|Conseil de l’Europe}}) — 46 [[Avropa]] devletini birleştirgen halqara teşkilât.<ref>[https://www.coe.int/en/web/about-us/our-member-states -{Our member States}-]. -{Council of Europe}-.</ref> Teşkilâtqa qoşulmaq istegen [[Avropa]] devletleri qanunnıñ üstünligini tanımalı, insan aqları ve esas serbestliklerni qorçalamalı.<ref name="cm">[https://www.coe.int/en/web/cm/voice-of-the-governments -{Voice of the governments}-]. -{Council of Europe}-.</ref> Şura cinayetçilikniñ ögüni aluv, narkotiklerniñ zararını azaytuv, tabiatnı qorçalav ve köç meseleleri ile oğraşa. Tibbiyet ve biologiya ile bağlı ahlâq meselelerini de muzakere ete. Teşkilât 200-den ziyade halqara muqavele azırlağan. Bu muqaveleler devletler arasında umumiy qaideler tayin ete.<ref name="cm"/> Şuranıñ müim muqavelelerinden biri — 1950 senesi qabul etilgen [[İnsan aqlarını ve esas serbestliklerini qorçalav aqqında konventsiya]]. [[İnsan aqları Avropa makemesi]] bu konventsiya esasında işley.<ref>[https://www.echr.coe.int/european-convention-on-human-rights -{European Convention on Human Rights}-]. -{European Court of Human Rights}-.</ref> Teşkilâtnıñ merkezi [[Frenkistan]]nıñ [[Strasburg]] şeerindedir.<ref>[https://www.coe.int/en/web/about-us/headquarters-and-offices -{Headquarters and offices}-]. -{Council of Europe}-.</ref> == Menbalar == <references/> == İhtar == <references/> [https://www.coe.int/ Avropa Şurasınıñ resmiy veb saytı] [[Kategoriya:Halqara teşkilâtlar]] [[Kategoriya:Avropa]] bamnuiqg0mcao9j2n8sl7uf2ry5r1tz 0 30036 246131 160383 2026-10-12T20:41:13Z Don Alessandro 1 246131 wikitext text/x-wiki ''Esas maqale: '''[[Qırım tarihı]]''''' [[Fayl:Pompeii_-_Casa_dei_Vettii_-_Triclinium.jpg|thumb|275x275px|Partenium]] [[Fayl:Кримські_греки_1840.jpg|thumb|273x273px|Qırımtatar urbasında qırım yunanları (ya da hristian qırımtatarları) 1840]] [[Fayl:Кримський_грек_1840.jpg|thumb|280x280px|Qırımtatar urbasında qırım yunanları (ya da hristian qırımtatarları) 1840]] [[Fayl:Brockhaus_and_Efron_Encyclopedic_Dictionary_b63_464-0.jpg|thumb|200x200px|Tavriya guberniyası]] '''Tavriya''', '''Tavrika''', '''Tavrida''' — [[Qırım]] ve onıñ şimalindeki bazı topraqlar içün qullanılğan tarihiy coğrafiy adlar. Bu adlar qadimiy zamanda Qırımda yaşağan [[tavrlar]]nıñ adından kele. Olarnıñ bildirgen topraqları çeşit devirlerde farqlı olğan. == Qadimiy devir == Qadimiy yunanlar Tavrika ({{lang-el|Ταυρική}}, {{lang-la|Taurica}}) adınen evelâ tavrlar yaşağan cenübiy Qırımğa dey ediler. Bu topraqlar - [[Qırım dağları]] ve [[yalıboyu]]dır. Milâttan evelki V asırda [[Gerodot]] tavrlarnıñ topraqlarını yarımadanıñ cenübinde köstergen. Soñ bu ad bütün yarımada içün de qullanılmağa başladı. Milâttan soñ I asırda Tavrika adı bütün Qırımnı bildire edi.<ref name="Tavrika">Ясь О. В. [https://www.history.org.ua/?termin=Tavryka Таврика] // Енциклопедія історії України. — 2013. — Т. 10. — С. 15.</ref> Qadimiy coğrafiy eserlerde «Tavrika Hersonesi», yani «Tavrlar yarımadası» adı da rastkele. [[Strabon]] bütün Qırımğa «Büyük Hersones», [[Gerakleya yarımadası]]na ise «Kiçik Hersones» degen.<ref>{{cite web|author=Strabon|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/7D%2A.html|title=-{Geography}-, VII kitap, 4 bölük, 1–2|website=-{LacusCurtius}-|language=en}}</ref> [[Yunan mifologiyası]]ndaki [[İfigeniya]]nıñ ikâyesi de tavrlarnıñ toprağınen bağlıdır. [[Evripid]] bu ikâyege esaslanıp bir facia yazğan.<ref name="Khrapunov">{{cite journal|author=Храпунов Н. И.|title=О топониме «Таврида»|journal=Античная древность и средние века|year=2025|volume=53|pages=374–394|doi=10.15826/adsv.2025.53.021|url=https://www.researchgate.net/publication/399192836_Tauris_as_a_Toponym|language=ru}}</ref> == Orta asırlar == [[Bizans]] devrinde Tavrika adı bazı yazılı menbalarda saqlanğan, amma daa siyrek qullanılğan. Bu menbalarda ad bazen Qırımnıñ cenübiy qısmını, bazen ise bütün yarımadanı bildirgen. Tavrika Hersonesi adı da Qırım içün qullanılmağa devam etken.<ref name="Khrapunov"/> XIII asırdan başlap Qırım ismi tarqalğan. Bunıñnen beraber Tavrika adı kündelik qullanışta yavaş-yavaş daa az rastkelmege başlağan.<ref name="Tavrika"/> == XVI–XVIII asırlar == Bu devirniñ bazı Avropa haritalarında ve coğrafiy eserlerinde Qırım yarımadası latin tilinde -{Taurica}- ya da -{Chersonesus Taurica}- dep adlandırılğan. Bu qullanışta ad bütün yarımadağa ait edi. Avropa edebiyatında ve teatrinde İfigeniyanıñ ikâyesi de tanılğan. XVIII asırda bu ikâye aqqında bir qaç opera yaratılğan. Tavrida adı bu eserler vastasınen Qırım ve tavrlarnıñ toprağınen bağlanıp, keñ tarqalğan.<ref name="Khrapunov"/> == Rusiye imperiyası devri == 1783 senesi [[Rusiye imperiyası]] Qırım Hanlığı topraqlarını alğan soñ, Tavrida ve Tavriya adları resmiy ve edebiy qullanışta keñ tarqalğan. Tavrida adı esasen Qırım yarımadasını bildirgen.<ref name="Khrapunov"/> 1784 senesi [[Tavriya vilâyeti]] qurulğan. Oña Qırım, [[Taman yarımadası]] ve [[Or Qapı]]dan şimaldeki topraqlar kirgen. Bu vilâyet 1796 senesi dağıtılğan. 1802 senesi [[Tavriya guberniyası]] qurulğan. Onıñ merkezi [[Aqmescit]] edi. Guberniya Qırım yarımadasını ve ondan şimaldeki çöl topraqlarını içine ala edi. Başta Taman topraqları da oña kirgen, amma 1820 senesi guberniya terkibinden çıqarılğan.<ref name="Guberniya">Іванець А. В. [https://www.history.org.ua/?termin=Tavrijska_huberniia Таврійська губернія] // Енциклопедія історії України.</ref> Bu devirde Tavriya dep bütün guberniyanı da adlandıra ediler. Onıñ Qırımdan şimaldeki qısmı '''Şimaliy Tavriya''' dep añılğan. Bu topraqlar bugün [[Herson vilâyeti|Herson]] ve [[Zaporijjâ vilâyeti|Zaporijjâ]] vilâyetleriniñ qısımlarıdır.<ref name="Homanyuk">{{cite journal|author=-{Mykola Homanyuk}-|title=-{“Battle for Tavria”: A Historical Region in Politics and in the Market of Goods and Services}-|journal=-{Ekonomichna ta Sotsialna Geografiya}-|year=2019|volume=82|pages=20–26|doi=10.17721/2413-7154/2019.82.20-26|url=https://ir.library.knu.ua/server/api/core/bitstreams/1fa68d1e-af35-42e3-a330-4fed6e2f67ee/content|language=en}}</ref> == XX–XXI asırlar == 1917 senesinden soñ Tavriya guberniyası bir qaç kere dağıtılıp ve yañıdan tiklenip 1920 senesi bütünley dağıtılğan. 1918 senesi Qırımda qısqa müddet yaşağan [[Tavrida Şura Sotsialist Cumhuriyeti]]niñ adında da Tavrida sözü qullanılğan.<ref name="Guberniya"/> Guberniya dağıtılğan soñ da Tavriya adı tarihiy ve coğrafiy qullanışta saqlanğan. XX–XXI asırlarda bu ad daa ziyade Qırımdan şimaldeki, Herson ve Zaporijjâ vilâyetlerindeki topraqlar içün qullanıla. «Şimaliy Tavriya» adını qısqaca «Tavriya» dep de aytalar. Tavrida adı ise daa ziyade Qırımnen bağlıdır.<ref name="Homanyuk"/> Bu adlar tasil ve medeniyet qurumlarınıñ, sport klublarınıñ ve diger teşkilâtlarnıñ adlarında da saqlana. Qırımnen bağlı qullanışnıñ bir nümünesi — 1918 senesi Aqmescitte açılğan [[Tavriya Universiteti]]dir.<ref>{{cite web|url=https://ppu.gov.ua/en/press-center/14-zhovtnia-1918-u-simferopoli-vidbulosia-urochyste-vidkryttia-tavriyskoho-universytetu/|title=-{October 14, 1918 – Solemn Opening of the Taurida University in Simferopol}-|publisher=Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi|date=2025-10-14|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım]] [[Kategoriya:Qırım tarihı]] sjkoexdx4bd4oak66s4jtft1anpvpqf 0 30184 246134 242214 2026-10-12T21:44:29Z Don Alessandro 1 246134 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Jules Joseph Lefebvre - Nymph with morning glory flowers.jpg|thumb|Güzellik- ğarbiy sanatında esas olğan mevzusı, bunı Jul Jozef Lefevrniñ "Aqqayınnıñ saba çeçeklerinen Peri"si tasdiqlay.]] '''Güzellik''' — insanğa hoş kelgen ve zevq bergen hususiyet. Adamlar [[tabiat]]ta, [[sanat]] eserlerinde ve başqa adamlarnıñ körünişinde güzellik köre bile. Fikirlerni de güzel saymaq mümkün. Güzellikni ve adamlar onı nasıl añlağanını [[bediyat]], [[içtimaiyat]] ve [[içtimaiy ruhiyat]] ögrene. Güzel eserler yaratmaq — [[sanat]]nıñ maqsatlarından biridir. Güzellik yerine '''dülberlik''' ve '''letafet''' sözleri de qullanıla. Qarşı manalı söz — '''çirkinlik'''. == Güzellikni añlav == Er adamnıñ zevqı başqadır. Bir adamğa güzel körüngen şey başqasına hoş kelmeyip ola. Meselâ, bir adam [[riyaziyat|riyaziy]] formulada güzellik köre, başqası ise ondan iç bir zevq almay. Bunıñnen beraber, aynı manzara, resim ya da ezgini çoq adam begene bile. Güzellik şeyniñ hususiyetlerine ne qadar, adamnıñ zevqına ne qadar bağlı olğanı aqqında türlü fikirler bar.<ref>{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/beauty/|title=-{Beauty}-|work=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|language=en}}</ref> == Güzellik idealı == Bir [[medeniyet]]te eñ güzel dep sayılğan nümünege '''güzellik idealı''' deyler. Türlü medeniyetlerde güzellik idealları farq ete. Bir medeniyetniñ içinde de adamlar ne güzel olğanı aqqında türlü fikirde ola bile. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Medeniyet]] bu05dmkl2d9ibi9ebjtx1xanbuzy7i4 0 30220 246112 227085 2026-10-12T16:18:32Z Don Alessandro 1 246112 wikitext text/x-wiki {{Tarihiy memleket |Qırımtatar adı = Abbasiy halifeligi |Original adı = {{lang-ar|الدولة العباسية}} |Seneler = 750—945 ve 1194—1258 |Bayraq = Black_flag.svg |Bayraq_yazı = Devlet bayrağı |Tuğra = |Tuğra_yazı = |Harita = Abbasid Caliphate most extant.png |Harita tasviri = Abbasiy halifeligi (azamiy territoriya) |Paytaht = [[Qufa]] (750—762)<br>[[Bağdat]] (762—836)<br>[[Samarra]] (892—1258)<br>[[Bağdat]] (892—1258) |Til = [[Arap tili]] (halq, ilim, sülâle), [[Türk tili]] (halq, ordu) |Devlet qurumı = [[Halifelik]] |Din = [[İslâm]] |title_leader = [[Abbasiyler|Halifeler]] |leader1 = |year_leader1 = |leader2 = |year_leader2 = }} '''Abbasiy halifeligi''' ({{lang-ar|الدولة العباسية}}) ya da '''Bağdat halifeligi''' — 750 senesinden 1258 senesine qadar [[Abbasiyler]] sülâlesi idare etken [[musulman]] devleti. Topraqları [[Yaqın Şarq]]tan [[Orta Asiya]] ve [[Şimaliy Afrika]]ğa qadar uzana edi. Eñ qudretli devrinde bugünki bir sıra [[arap devletleri]]niñ topraqları ve [[İran]] onıñ terkibinde edi. Devlet başı [[halife]], esas paytahtı [[Bağdat]] edi.<ref name="tdv">-{Hakkı Dursun Yıldız}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/abbasiler -{Abbâsîler}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> == Quruluvı == Sülâle adını [[Muhammed]] peyğamberniñ emcesi [[Abbas ibn Abdülmuttalib]]den ala; Abbasiyler onıñ neslinden kele ediler. [[Ümeviyler]]ge qarşı [[Horasan]]da başlağan isyan Abbasiylerniñ akimiyetke kelüvine yol açtı. Bu arekette [[Abu Müslim]] müim rol oynadı. 750 senesi Ümeviyler ordusı Zab özeni yanında yeñildi, sülâle de akimiyetni coydı. Birinci Abbasiy halifesi [[Abu-l-Abbas es-Seffah]] edi.<ref name="tdv"/> Yañı sülâle devrinde siyasiy ve medeniy merkez [[Suriye]]den [[Iraq]]qa köçti. 762 senesi halife [[el-Mansur]] [[Bağdat]] şeerini qurdurıp paytahtını bu şeerge köçürdi. 836 senesinden 892 senesine qadar paytaht [[Samarra]] şeeri edi; ondan soñ halifeler Bağdatqa qayttılar.<ref name="met">[https://www.metmuseum.org/essays/the-art-of-the-abbasid-period-750-1258 -{The Art of the Abbasid Period (750–1258)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> == İdaresi ve medeniyeti == Halife devletni vezirler ve vilâyetlerge tayin etilgen valiler yardımınen idare ete edi. Devlet idaresinde [[fars]]larnıñ tesiri arttı.<ref name="iranica">[https://www.iranicaonline.org/articles/abbasid-caliphate/ -{ʿAbbasid Caliphate}-]. -{Encyclopædia Iranica}-.</ref> VIII asırnıñ soñu ve IX asırnıñ başı, hususan [[Harun er-Reşid]] ve [[el-Mamun]] devri, halifelikniñ ilim ve medeniyet ceetinden güllengen zamanı edi. Bağdatta yunan, fars ve ind alimleriniñ eserleri [[arap tili]]ne tercime etildi; [[riyaziyat]], [[astronomiya]], [[tibbiyet]] ve [[felsefe]] inkişaf etti. Kitaphaneler açıldı, [[şiiriyet]] ve [[nesir]] güllendi. Bağdat ve Samarra em medeniyet, em de ticaret merkezleri edi; bu şeerlerde zenaatlar ve mimarlıq inkişaf etti.<ref name="met-ilim">[https://www.metmuseum.org/toah/ht/06/wam.html -{Iraq (Mesopotamia), 500–1000 A.D.}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref><ref name="met"/> == Zayıflaşması ve yıqıluvı == IX asırda merkeziy akimiyet zayıflaşmağa başladı. Vilâyetlerniñ yolbaşçıları ket-kete mustaqil oldılar; [[Mısır]]da, [[İran]]da ve [[Şimaliy Afrika]]da yerli sülâleler üküm sürmege başladı. Ordu içinde türk askerleri ve serdarlarınıñ tesiri arttı; olar halifelerni tahttan tüşürip yañı halifeler tayin ete bile ediler.<ref name="tdv"/> 945 senesi [[Büveyhiyler]] Bağdatnı aldı. Abbasiy halifeleri unvanlarını saqlap qaldılar, amma siyasiy akimiyet Büveyhiy ükümdarlarnıñ eline keçti. 1055 senesi [[selçuqlılar]] Bağdatqa kirip Büveyhiylerniñ ükümranlığına soñ berdiler. Halifeler bundan soñ selçuqlı sultanlarğa tabi oldılar, lâkin [[sünniy]] musulmanlarnıñ diniy reberleri olaraq tanılmağa devam ettiler.<ref name="iranica"/> XII asırda selçuqlılarnıñ quveti zayıflaşqanda, Abbasiy halifeleri Iraqnıñ bir qısmında siyasiy akimiyetlerini yañıdan qazandılar. Halife [[en-Nasır]] devrinde devlet quvetleşti, lâkin evelki topraqlarını qaytarıp olamadı.<ref name="iranica"/> 1258 senesi [[Hulagu]] başçılığındaki [[moğollar|moğol]] ordusı Bağdatnı basıp aldı. Şeer viran etildi, halife [[el-Mustasım]] öldürildi. Bu vaqia Bağdattaki Abbasiy halifeligine soñ berdi.<ref name="met-son">[https://www.metmuseum.org/toah/ht/07/wam.html -{Iraq, 1000–1400 A.D.}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> 1261 senesi [[memlükler|memlük]] sultanı [[Beybars]] Abbasiy sülâlesinden birini [[Qaire]]de halife olaraq tanıdı. Mısırdaki Abbasiy halifeleriniñ vazifeleri esasen diniy ve timsaliy edi; siyasiy akimiyet memlük sultanlarınıñ elinde edi. 1517 senesi [[Osmanlı Devleti]]niñ Mısırnı basıp almasınen bu halifelik de soñuna yetti.<ref name="tdv"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tarihiy devletler]] [[Kategoriya:Türk tarihı]] [[Kategoriya:Musulman tarihı]] [[Kategoriya:Arap tarihı]] [[Kategoriya:Iraq tarihı]] 6b68jyiofmlo2ebv5szj1e4kaqmclio 0 30258 246135 159972 2026-10-12T21:51:30Z Don Alessandro 1 246135 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Mexico.Pue.Cholula.Pyramid.03.jpg|thumb|350x350px|Büyük Çolula Ehramı (Meksika) töpesinde katolik kilsesi ile]] [[Fayl:All_Gizah_Pyramids.jpg|thumb|350x350px|Giza Nekropoli (Mısır)]] '''Ehram''' ({{lang-ar|أهرام}}) ya da '''piramida''' ({{lang-el|πυραμίς}}) — [[endese|endesiy]] bir şekilniñ ve bu şekilge beñzegen mimariy yapılarnıñ adıdır. == Endesiy şekil == Endesede ehram — temeli [[çoqköşelik]] olğan [[çoqhanelik]]tir. Onıñ yan haneleri bir ortaq töpede birleşken [[üçköşelik]]lerdir. Temeli üçköşelik, dörtköşelik ya da daa çoq köşeli bir şekil ola bilir. Ehramnıñ töpesinden temelniñ tüzlemine qadar eñ qısqa mesafe onıñ yüksekligidir. Kölemi şu formulanen esaplana: :<math>V=\frac{Sh}{3}</math> Mında <math>S</math> — temelniñ meydanlığı, <math>h</math> — ehramnıñ yüksekligi, <math>V</math> ise kölemidir.<ref name="MathWorld">{{cite web|author=-{Eric W. Weisstein}-|url=https://mathworld.wolfram.com/Pyramid.html|title=-{Pyramid}-|website=-{Wolfram MathWorld}-|language=en}}</ref> == Mimariy yapılar == Mimarlıqta ehram — aşağısı keñ, yuqarığa doğru tarlaşqan yapı. Temeli adette dörtköşeliktir. Yan tarafları tüz, basamaqlı ya da töpesi kesik ola bilir. Keñ temel ve aşağı qatlar yuqarı qatlarnıñ ağırlığını taşıy. Sıqlığı er yerinde bir olğan tolu ehramnıñ kütle merkezi temelge yaqın bulunа.<ref name="MathWorld"/> Bu şekil büyük taş yapılarnıñ sağlam turmasına yardım ete. Qadimiy [[Mısır]]da ehramlar [[firavun]]larnıñ [[mezar]]ları olaraq qurulğan. Mısırnıñ ilk ehramı — Saqqaradaki [[Coser basamaqlı ehramı]]dır.<ref>{{cite web|url=https://egymonuments.gov.eg/monuments/the-step-pyramid-complex-of-djoser/|title=-{The Step Pyramid Complex of Djoser}-|publisher=Mısır Turizm ve Qadimiy Eserler Nazirligi|language=en}}</ref> Dahşur ve [[Giza]] ehramları da belli tarihiy yapılardır. Eñ belli ehramlardan bazıları şulardır: * '''Hufu (Heops) ehramı''' — Gizadaki Büyük ehram. İlk yüksekligi 146,5 metr edi; bugün qararnen 138 metrdir. Qadimiy ehramlar arasında eñ yüksegidir. Qadimiy [[dünyanıñ yedi mücizesi]]nden bugünge qadar saqlanğan tek bir yapıdır.<ref>{{cite web|url=https://egymonuments.gov.eg/monuments/the-great-pyramid/|title=-{The Great Pyramid}-|publisher=Mısır Turizm ve Qadimiy Eserler Nazirligi|language=en}}</ref><ref name="Guinness">{{cite web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-pyramid|title=-{Largest pyramid}-|publisher=-{Guinness World Records}-|language=en}}</ref> * '''Büyük Çolula ehramı''' — [[Meksika]]da bulunа. Kölemine köre dünyanıñ eñ büyük ehramı sayıla. Kölemi qararnen 4,45 million m³-dir.<ref name="Guinness"/> * '''Küneş ehramı''' — Meksikanıñ [[Teotiuakan]] qadimiy şeerinde bulunа. Yüksekligi qararnen 65 metrdir. O, şeerniñ eñ büyük yapısıdır.<ref>{{cite web|url=https://lugares.inah.gob.mx/en/node/4528|title=-{Teotihuacán}-|publisher=-{Instituto Nacional de Antropología e Historia}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Erhamlar]] [[Kategoriya:Atiqiyat abideleri]] 7qt9gdj5d9m6ixufsja6i84r51rnt2f 0 30260 246132 227896 2026-10-12T20:53:21Z Don Alessandro 1 246132 wikitext text/x-wiki {{1000}}{{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Kinşasa |original adı = Kinshasa |memleket = Kongo Demokratik Cumhuriyeti |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = S|lat_deg = 04|lat_min = 19|lat_sec = 54 |lon_dir = E|lon_deg = 15|lon_min = 18|lon_sec = 50 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = mer |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 14 740 000 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = bar |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Kinşasa''' ({{lang-fr|Kinshasa}}) — [[Kongo Demokratik Cumhuriyeti]]niñ paytahtı ve [[Afrika]]nıñ eñ büyük şeerlerinden biridir. Şeer [[Kongo (özen)|Kongo özeni]]niñ sol yalısında bulunа ve müim bir özen limanıdır. 1966 senesine qadar '''Leopoldvil''' ({{lang-fr|Léopoldville}}) adını taşığan.<ref>{{cite web|url=https://www.getty.edu/vow/TGNFullDisplay?english=Y&subjectid=7000628|title=-{Kinshasa}-|website=-{Getty Thesaurus of Geographic Names}-|language=en}}</ref> Özenniñ o bir yalısında, Kinşasanıñ qarşısında, [[Kongo Cumhuriyeti]]niñ paytahtı [[Brazzavil]] bulunа. Eki paytahtnı Kongo özeni ayıra.<ref>{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/en/voices/why-crossing-the-congo-was-so-special|title=-{Why crossing the Congo was so special}-|publisher=-{World Bank}-|date=2010-04-25|language=en}}</ref> Dünya Bankınıñ 2026 senesi neşir etken malümatına köre, Kinşasanıñ ealisi 17 milliondan ziyade edi.<ref>{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2026/05/07/kinshasa-urban-transformation-and-jobs-program-democratic-republic-of-congo-drc-interview-with-hyunji-lee|title=-{Kinshasa Urban Transformation and Jobs Program, Democratic Republic of Congo (DRC) – Interview with Hyunji Lee}-|publisher=-{World Bank}-|date=2026-05-07|language=en}}</ref> Kinşasa ayrı bir vilâyet derecesine de saiptir. Onıñ idariy sıñırları içinde şeer rayonlarınen beraber keñ köy topraqları da bar. Sıq yerleşken rayonlar esasen ğarp qısmında, köy yerleri ise şarq qısmında bulunа.<ref>{{cite journal|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8921279/|title=-{High-resolution population estimation using household survey data and building footprints}-|journal=-{Nature Communications}-|year=2022|language=en}}</ref> [[Frenk tili]] memleketniñ resmiy tilidir.<ref>{{cite web|url=https://www.diplomatie.gouv.fr/fr/information-par-pays/republique-democratique-du-congo/presentation-de-la-republique-democratique-du-congo|title=-{Présentation de la République démocratique du Congo}-|publisher=-{France Diplomatie}-|date=2026-05-13|language=fr}}</ref> Şeerde o, idarede ve tasilde keñ qullanıla. Kündelik laqırdıda ise [[Lingala tili|lingala]] da pek keñ tarqalğan.<ref>{{cite web|url=https://www.francophonie.org/sites/default/files/2026-03/La_langue_francaise_dans_le_monde_Edition_2026.pdf|title=-{La langue française dans le monde. Édition 2026}-|publisher=-{Organisation internationale de la Francophonie}-|date=2026|language=fr}}</ref> == Eali == {{Wikidata/Population}} == İhtar == <references/> [[Kategoriya:Kongo (Kinşasa)]] [[Kategoriya:Paytahtlar]] [[Kategoriya:1881 senesinde qurulğan mekânlar]] qgqjahp8k2p6a9icpne33cb8ksuejk3 0 30273 246137 159619 2026-10-12T22:09:37Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qullanıcı [[Ahlâq]] saifesiniñ adını yönetme qaldırmayıp [[Etika]] dep deñiştirdi 159619 wikitext text/x-wiki '''Ahlâq''' ({{lang-ar|أخلاق}} - tabiat, quy, mizac) - ahlâq qaidelerni, areketniñ içtimaiy qaidelerni, adetlerni tetqiq etken felsefiy feni. Istıla, sıq, ayrı içtimaiy ya da mütehassıs gruppasınıñ ahlâqiy qaidelerniñ cemisiniñ, areket qaidelerniñ tarifi olaraq qullanıla. == Ahlâqnıñ tarihı == === Qısqa bir taqriz === * İlk sefer ıstıla [[Aristotel]] tarafından “ameliy” felsefesiniñ ayrı tetqiq saasınıñ ifade etilmesi olaraq qullanılğan edi. Çünki o, böyle sualine cevap bermege tırışa: biz neni yapmaq kerekmiz? Ahlâğınıñ esas maqsadı olaraq Aristotel, bahtnı adlay edi, yani özüni kerçekleştirüvini. İnsannıñ özüni kerçekleştirilmesi - soñ derecelerinden qaçınğan ve uyğun ortalığında bulunğan doğru areketlerdir. Onıñ içün, esas fazileti - aqıl-ferasetliligidir. * Ahlâqiy nazariyelerniñ inkişaf ceryanında ıstılaatnıñ birleştirüvinde qıyınlıqlarğa rastkeldiler, çünki farqlı nazariyelerinde esas olaraq farqlı añlamlar ilân etilgen ediler, sıq muayyen olmağan, subyektiv ya da zıt kelgen soyları (eyilik ve kemlik, yaşayışnıñ manası ve ilâhre). * Bundan da ğayrı, ahlâq, añastı ile imaye etilgen maqamlıqlarına ait olğan ferdiy ibretini incelegenine köre, teren talili, añastı kösterişlerniñ tenqidiy talilini muasara etken ruhiy qorçalanmasınıñ qarşılıq kösterilmesi ile mürekkepleşile. [[Kategoriya:Felsefe]] 1jd4e7454u3u12n75y1caql7tzvkku3 246139 246137 2026-10-12T22:17:02Z Don Alessandro 1 246139 wikitext text/x-wiki '''Etika''' ya da '''Ahlâqiyat''' — [[ahlâq]]nı ögrengen [[felsefe]] saası. O, adamlarnıñ nasıl yaşaması, ne yapması ve başka adamlarğa nasıl muamele etmesi kerekligi aqqındaki suallerge cevap qıdıra.<ref name="ethics">{{cite web|url=https://openstax.org/books/introduction-philosophy/pages/9-1-requirements-of-a-normative-moral-theory|title=-{9.1 Requirements of a Normative Moral Theory}-|work=-{Introduction to Philosophy}-|publisher=-{OpenStax}-|language=en}}</ref> [[Ahlâq]] ({{lang-ar|أخلاق}}) — eyilik ve yamanlıq aqqındaki fikirler ve adamlarnıñ yaşayış qaideleri. Bu fikir ve qaideler türlü cemiyetlerde farq ete bile.<ref>{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/morality-definition/|title=-{The Definition of Morality}-|work=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|language=en}}</ref> Ahlâqiyat olarnı ögrenip, bir areketni ne içün doğru ya da yañlış saymaq mümkün olğanını añlatmağa tırışa.<ref name="ethics"/> == Esas sualleri == Ahlâqiyatnıñ esas sualleri arasında şular bar: * Ne yahşı ve ne yaman? * Başqa adamlarğa nasıl muamele etmek kerek? * Ne içün bergen sözni tutmaq kerek? * Yahşı niyet yeterlikmi, yoqsa yapqan işniñ neticesi de müimmi? * Adaletli ve bahtlı ayat nasıl ola bile? Bu suallerge türlü felsefeciler türlü cevaplar bere. Olarnıñ nazariyeleri adamnıñ borcu, niyeti, tabiatı ve yapqan işiniñ neticesine nasıl emiyet bergenine köre farq ete.<ref name="ethics"/> == Bölükleri == Ahlâqiyatta üç esas bölük ayırıla: * '''Normativ ahlâqiyat''' — adam ne yapması kerekligini ögrene. Bir areketni doğru ya da yañlış saymaq içün nasıl qaideler qullanmaq kerek olğanını añlatmağa tırışa. * '''Metaetika''' — «yahşı», «yaman» ve «borc» kibi añlamlarnıñ manasını ögrene. Ahlâqiy fikirlerniñ nege esaslanğanını, olarnıñ adamnıñ fikrine ve medeniyetine ne qadar bağlı olğanını teşkere. * '''Ameliy ahlâqiyat''' — belli bir alda ne yapmaq doğru olğanını ögrene. Ekimlik, iş, ilim ve tabiatnı qoruvnen bağlı meseleler bu bölükte baqıla.<ref name="applied">{{cite web|url=https://iep.utm.edu/applied-ethics/|title=-{Applied Ethics}-|work=-{Internet Encyclopedia of Philosophy}-|language=en}}</ref> == Esas nazariyeler == Ahlâqiyatta çoq nazariye bar. Olarnıñ arasında üç yöneliş keñ tarqalğan: * '''Faziletlerge esaslanğan ahlâqiyat''' — «Nasıl bir adam olmaq kerek?» sualine müim yer bere. Namuslılıq, cesaret ve meramet kibi yahşı hususiyetlerge '''fazilet''' deyler. Bu yönelişte adamnıñ tabiat ve adetleri, ne içün bir areketni yapqanı müimdir.<ref name="virtue">{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/ethics-virtue/|title=-{Virtue Ethics}-|work=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|language=en}}</ref> * '''Deontologiya''' — ahlâqiy borcnı esas saya. Bu yönelişte bir areketniñ doğrulığı tek ketirgen faydasınen ölçenmey. Bergen sözni tutmaq ve başqalarnıñ aqqına sayğı köstermek kibi borclarğa müim yer berile.<ref>{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/ethics-deontological/|title=-{Deontological Ethics}-|work=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|language=en}}</ref> * '''Neticege esaslanğan ahlâqiyat''' ('''konsekventsializm''') — bir areketni onıñ neticesine köre doğru ya da yañlış saya. Bu yönelişniñ bir çeşiti — '''[[utilitarizm]]'''. Utilitarizmge köre, areketni saylağanda onıñ tesiri tiygen bütün adamlarnıñ faydasını esapqa almaq kerek. Klassik utilitarizm adamlarnıñ umumiy bahtını eñ çoq arttırğan areketni doğru saya.<ref name="utilitarianism">{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/utilitarianism-history/|title=-{The History of Utilitarianism}-|work=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|language=en}}</ref> Bu yönelişler aynı meselelerge türlü cevaplar bere bile. Meselâ, muhtac adamğa yardım etüvni biri merametnen, başqası borcnen, üçüncisi ise yardımnıñ ketirecek faydasınen añlata.<ref name="virtue"/> == Tarihı == Ahlâq aqqındaki fikirler türlü medeniyetlerde qadimden berli bar. Qadimiy [[Çin]]de [[Konfutsiy]], [[Yunanistan]]da ise [[Sokrat]], [[Platon]] ve [[Aristotel]] yahşı ayat ve fazilet aqqında fikir yürsetken.<ref name="virtue"/><ref name="aristotle">{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-ethics/|title=-{Aristotle’s Ethics}-|work=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|language=en}}</ref> Aristotel ahlâqiyatnı ayrı bir ögrenüv saası olaraq inkişaf ettirgen. Onıñ fikrine köre, ayatnıñ esas maqsadı — yahşı ve bahtlı yaşamaq. Bu, aqıl-fikirnen areket etip, faziletlerge köre yaşamaq demektir. Aristotel faziletlerni aşırılıq ve yetişmemezlik arasındaki doğru yolnen bağlağan. Meselâ, cesür adam telükeden pek qorqıp qaçmay, amma tüşünmeden er telükege de atılmay. Doğru areketni saylamaq içün er bir alnıñ hususiyetlerini esapqa almaq kerek.<ref name="aristotle"/> Orta asırlarda [[islâm]] dünyasında [[Farabiy]] Platon ve Aristotelniñ fikirlerinden faydalanğan. O, adamnıñ bahtqa nasıl irişe bilgenini ve bunıñ içün cemiyette nasıl bir yaşayış kerek olğanını ögrengen.<ref>{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/al-farabi-soc-rel/|title=-{al-Farabi’s Philosophy of Society and Religion}-|work=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|language=en}}</ref> XVIII–XIX asırlarda [[İmmanuel Kant]] ahlâqiy borcqa ve aqılnen añlamaq mümkün olğan umumiy qaidelerge müim yer bergen.<ref>{{cite web|url=https://openstax.org/books/introduction-philosophy/pages/9-3-deontology|title=-{9.3 Deontology}-|work=-{Introduction to Philosophy}-|publisher=-{OpenStax}-|language=en}}</ref> Ceremi Bentham ve Con Stuart Mill ise utilitarizmni inkişaf ettirip, areketlerni adamlarnıñ bahtına ketirgen faydasına köre taqdirlegen.<ref name="utilitarianism"/> Bugünki ahlâqiyat umumiy nazariyelernen beraber ayattaki belli meselelerni de ögrene. Hastalarğa ve işçilerge muamele, ilimiy tecribeler, ayvanlarnıñ alı ve tabiatnı qoruv böyle meselelerniñ arasındadır.<ref name="applied"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Felsefe]] 8xiuazg3mrfc9e5r1lgow8isg72mi0z 0 30279 246160 160153 2026-10-13T07:23:27Z Don Alessandro 1 246160 wikitext text/x-wiki '''İrade erkinligi''' — adamnıñ ne yapacağını saylamaq ve saylağanına köre areket etmek imkânı. [[Felsefe]]de bu erkinlikniñ manası ve kerçekte bar olğanı aqqında türlü fikirler bar. Bu mesele asırlardan berli felsefeci ve [[ilâhiyat]]çılarnı meraqlandıra.<ref name="freewill">{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/freewill/|title=-{Free Will}-|work=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|language=en}}</ref> == Determinizmnen bağı == '''Determinizm''' — dünyadaki vaqialar evelki vaqialar ve tabiat qanunlarına köre bütünley tayin ete, degen baqış. Bu baqışqa köre, evelki bütün şartlar ve tabiat qanunları aynı olsa, netice de aynı olmaq kerek.<ref name="determinism">{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/determinism-causal/|title=-{Causal Determinism}-|work=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|language=en}}</ref> Bu yerde esas sual peyda ola: eger adamnıñ qararı evelki sebeplernen bütünley tayin etilse, adamnnı erkin saymaq mümkünmi? Felsefeciler bu sualge türlü cevaplar bere.<ref name="compatibilism">{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/compatibilism/|title=-{Compatibilism}-|work=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|language=en}}</ref> == Ğarbiy felsefede == Bu meselege dair eki sual müimdir: # Dünyadaki bütün vaqialar evelki sebepler ve tabiat qanunlarına köre bütünley tayin etilemi? # Adamnıñ irade erkinligi barmı? Esas yönelişler arasında şular bar: * '''Sert determinizm''' — determinizmni doğru saya ve onıñ irade erkinliginen kelişmegenini tasdıqlay. Bu baqışqa köre, adamğa saylamaq imkânı bar kibi körünse de, onıñ qararı evelki sebeplernen bütünley tayin etilgen, irade erkinligi ise yoq. * '''Libertarianizm''' — irade erkinligi bar ve o determinizmnen kelişmey, degen baqış. Bu baqışqa köre, adamnıñ bazı qararları evelki sebeplernen bütünley tayin etilmey.<ref name="freewill"/> * '''Kompatibilizm''' — determinizm ve irade erkinligi bir-birinen kelişe bile, degen baqış. Bu yönelişte adamnıñ mecbur etilmeden, istek ve qararlarına köre areket etmesi müim sayılır.<ref name="compatibilism"/> Bir işniñ tesadüfen olğanı da onı adam erkin saylağanı demek degil. Tesadüf ve erkin saylav aynı şey degil.<ref name="freewill"/> == Mesüliyet, din ve ilim == İrade erkinligi [[ahlâqiyat]]ta mesüliyet meselesinen bağlıdır. Adamnı yapqan işinden ne vaqıtta mesül tutmaq mümkün? Onı maqtamaq ya da qabaatlamaq içün areketini erkin saylağan olması kerekmi? Felsefeciler bu suallere türlü cevaplar bere.<ref name="freewill"/> Bazı diniy baqışlarda [[Alla]]nıñ er şeyni evelden bilmesi ile adamnıñ erkin saylavı arasındaki bağ da müimdir. Felsefeci ve ilâhiyatçılar bu eki fikirni nasıl keliştirmek mümkün olğanını ögreneler.<ref name="freewill"/> İlimde adam qarar alğanda [[miy]]inde ve [[siñir]] sistemasında neler olğanı ögrenile. Bu malümatlar irade erkinligi aqqındaki fikirlerge tesir ete. Amma olarnı nasıl añlatmaq kerekligi aqqında da türlü fikirler bar.<ref name="freewill"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Felsefe]] [[Kategoriya:Cemiyet]] 9d79rqv037s6v4q8a2vk137phyzru8y 0 30280 246140 159964 2026-10-12T22:28:32Z Don Alessandro 1 Don Alessandro, [[Hasselik]] saifesiniñ adını yönetme üzerinden [[Duyğu]] dep deñiştirdi 159964 wikitext text/x-wiki Hasselik - bar olğan ya da olabilgen vaziyetlerine ve obyektiv dünyasına subyektiv qıymet kesüv munasebetini ifadelegen, simpatik [[siñir sisteması|siñir yoruğını]] areketke ve vucutnıñ yaşayış faaliyetini yükselüvge ketirgen ruhiyetli esnas, vucutnıñ orta müddetli mürekkep vaziyeti. Onıñ neticesinde nefes aluv, nabız ve bez ayırıluvı ve dig., zein seviyesinde vezini, qozğaluv ve eyecanlanuv vaziyeti yükselip, küçlü duyğularda ve adette belli bir tarz alı şeklinde aks oluna. Eger hasselik şiddetli ve uzun müddetli olsa, intellektüal vazifelerniñ bozuluvı yer alır, özüni tutalmayuv ya da teren adetli areketlerge meyiller öse, şahsiyet ekileşüvi ola bile ve il. [[Quvanç]], [[qorqu]], [[dert|qayğı]], [[utanuv]] kibi ruhiy hasselikler hususan apansızdan peyda olğanda, qalp atışlarınıñ sıqlaşmasını ya da yavaşlanmasını doğura. Hasselikler üç komponent ile tayin etilir: ruhiyede islerden keçken ya da añlanğan hasselikler ile; vucutnıñ siñir, endokrin, nefes aluv, azm etüv ve diger yoruqlarda olıp keçken esnaslar ile; ifadeli, şu cümleden bette ifadelengen hasselik taqımları ile közetile. Mütehassıslar 'hasselik', em de 'duyğu', 'eyecan', 'keyf' ve 'eyecanlanuv' añlamları arasında farq bar olğanını qayd eteler. [[Kategoriya:Psihologiya]] nx9qrt5i6g52x47zykf1zv9n7rfhi6x 246144 246140 2026-10-12T22:44:26Z Don Alessandro 1 246144 wikitext text/x-wiki '''Duyğu''', ya da '''emotsiya''' — [[quvanç]], [[qorqu]], [[qayğı]], [[utanuv]] ve [[açuv]] kibi ruhiy al. Duyğular insan içün müim vaqia ve vaziyetlernen bağlıdır. Olar insannıñ tüşünce ve areketlerine tesir ete, vucutta da deñişmeler doğura bile.<ref name="emotion">{{cite web|url=https://dictionary.apa.org/emotion|title=-{Emotion}-|work=-{APA Dictionary of Psychology}-|publisher=-{American Psychological Association}-|language=en}}</ref> Bir vaqia türlü adamlarda türlü duyğular doğura bile. Bu, olğan şeyniñ er adam içün nasıl bir manası olğanına bağlıdır. Meselâ, adam bir şeyni telükeli saysa, qorqu duya bile.<ref name="emotion"/> == Duyğularnıñ hususiyetleri == Duyğuda bir-birinen bağlı üç ceet ayırıla: * '''Adamnıñ duyğanı.''' Adam quvanç, qorqu, qayğı ya da başqa bir duyğu keçire. * '''Vucuttaki deñişmeler.''' [[Siñir sisteması]]nıñ işi, qalpniñ atışı, nefes aluv ve terlev deñişe bile. Meselâ, qorqqanda qalp daa tez ata bile. * '''Tıştan körüngen işaretler.''' Betniñ körünişi, ses ve areketler deñişe bile. Adam küle, ağlay ya da bir şeyden uzaqlaşmağa tırışa bile.<ref name="emotion"/><ref name="functions">{{cite web|url=https://nobaproject.com/modules/functions-of-emotions|author=-{Hyisung Hwang}- ve -{David Matsumoto}-|title=-{Functions of Emotions}-|work=-{Noba}-|language=en}}</ref> Adamlar duyğularını türlü köstere. Bir adam duyğusını açıq köstere, başqası ise gizley bile. Terbiye ve medeniyet de duyğularnı kösterüvge tesir ete.<ref name="functions"/> == Duyğularnıñ emiyeti == Duyğular adamğa ne müim olğanını añlamağa ve çabik areket etmege yardım ete. Meselâ, qorqu telükeden saqınmağa yardım ete. Duyğular adamnıñ nege diqqat etkenine, neni hatırlağanına ve nasıl qarar alğanına da tesir ete.<ref name="functions"/> Duyğular başqa adamlarnen anlaşmağa da yardım ete. Adamlar duyğularını söz, ses ve areketlernen kösterip, bir-birini daa yahşı añlay bileler.<ref name="functions"/> Aynı duyğu er vaqıt aynı areketni doğurmay. Adamnıñ ne yapacağı vaziyetke, evelki tecribelerine ve yapacaq işiniñ neticesi aqqındaki fikirlerine de bağlıdır.<ref name="functions"/> == Duyğu ve umumiy ruhiy al == Duyğu adette belli bir vaqia ya da şeynen bağlı ola. Meselâ, adam bir sözden açuvlana bile. Adamnıñ umumiy ruhiy alı ise daa uzun devam ete bile. Meselâ, adam bir qaç saat boyu quvançlı, tınç ya da qayğılı ola bile. Adam ne içün böyle bir alda olğanını er vaqıt añlayıp olamay.<ref>{{cite web|url=https://dictionary.apa.org/mood|title=-{Mood}-|work=-{APA Dictionary of Psychology}-|publisher=-{American Psychological Association}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Psihologiya]] l7zqycgaje55nfynqsgxfd95t769n5c 0 30284 246123 233368 2026-10-12T18:27:51Z Don Alessandro 1 246123 wikitext text/x-wiki {{universal infocard}} '''Ayuv dağ''' — Qırımnıñ cenübiy yalısındaki dağ. [[Aluşta şeer şurası|Büyük Aluşta]] ve [[Yalta şeer şurası|Büyük Yaltanı]] biri-birinden ayırıp, Gurzuftan 2,5 km şarqqa taba buluna. Ayuv Dağnıñ yüksekligi – 577 m, dağ massivi 2400 m şimaliy ğarpqa uzanıp, 2—2,5 km-ge deñizge çıqa. Umumiy meydanlığı – 5,4 km²-ğa yaqın. 1947 senesinden başlap, Ayuv Dağ – tabiat abidesi, devlet seviyesinde landşaft [[muvaqqat qoruq|muvaqqat qoruğı]]. == Ad == Dağ, deñizge egilip, suv içken [[ayuv]]ğa oşay. <gallery mode="packed" class="style="> Fayl:Ayu-Dag or Medved-gora (Bear mountain).jpg|<small>[[Partenit]] tarafından Ayuv Dağ</small> Fayl:Гурзуф3.jpg|<small>[[Gurzuf]] tarafından Ayuv Dağ</small> Fayl:Аю-Даг10.jpg|<small>[[Gurzuf egeri]]nden Ayuv Dağnıñ körünüşi</small> Fayl:Аю-Даг10.JPG|<small>Plaka burnundan Ayuv Dağnıñ körünüşi</small> Fayl:Аю-Даг.JPG|<small>Ayuv Dağnıñ töpesinde</small> </gallery> == Bağlantılar == * [http://www.partenit.ru/ajudag.shtml Ayuv Dağğa ekskursiya] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20070310141611/http://www.partenit.ru/ajudag.shtml |date=2007-03-10 }} * [http://krym.sarov.info/au_dag_marshruts.html Ayuv Dağında marşrutlarnıñ tasviri] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20070310213724/http://krym.sarov.info/au_dag_marshruts.html |date=2007-03-10 }}(rus) * Vlas Doroşeviç «Deñizniñ mevtaları» [http://ru.wikisource.org/wiki/Покойники_моря_(Дорошевич)] * [https://web.archive.org/web/20140310130902/http://ucblibrary3.berkeley.edu:8085/x-ussr/100k/L-36-129.jpg Haritada yerleşken yeri] [[Kategoriya:Qırım dağları]] h74ec6wb0k83fvduxc3q3gu9sn08yky 0 30300 246163 159995 2026-10-13T07:38:18Z Don Alessandro 1 246163 wikitext text/x-wiki [[Fayl:The_Thinker_close.jpg|thumb|266x266px|[[Roden]]niñ "Mütefekkir"i, 1888]] '''Fikir etüv''', ya da '''tüşüniş''' — adamnıñ malümatnı añlav, fikirlerni muqayese etüv ve neticelerge kelüvi. Fikir etüv mesele çezmek, bir şeyni hayal etmek, hatırlamaq ve qarar almaq kibi işlernen bağlıdır.<ref name="thinking">{{cite web|url=https://dictionary.apa.org/thinking|title=-{Thinking}-|work=-{APA Dictionary of Psychology}-|publisher=-{American Psychological Association}-|language=en}}</ref> Bu añlamnı türlü fenlerde türlü tarif eteler.<ref name="cognitive"/> == Ayatta emiyeti == Fikir etüv adamğa tecribeden faydalanmaq, malümatnı tertiplemek ve meselelerge çezim tapmağa yardım ete. O, kelecekte ne ola bilecegini tahmin etmek ve yapılacaq işni planlaştırmağa da yardım ete.<ref name="thinking"/><ref name="cognitive"/> Meselâ, adam bir yerge nasıl baracağını tüşüngende, türlü yollarnı teñeştirip, qaysınen baracağını saylay. == Mücerret fikir etüv == Adam tek belli bir şey aqqında degil, umumiy añlamlar aqqında da fikir etip ola. Buña '''mücerret (abstrakt) fikir etüv''' deyler. Meselâ, «vaqıt» ya da «adalet» aqqında fikir yürsetmek — böyle fikir etüvniñ nümünesidir.<ref>{{cite web|url=https://dictionary.apa.org/abstract-thinking|title=-{Abstract thinking}-|work=-{APA Dictionary of Psychology}-|publisher=-{American Psychological Association}-|language=en}}</ref> == Fikir etüvni ögrenüv == Fikir etüvni [[felsefe]], [[ruhiyat]], [[lisaniyat]], [[biologiya]], [[içtimaiyat]] ve başqa fenler ögrene. Alimler fikir etken vaqıtta [[miy]] ve [[siñir]] sistemasında neler olğanını teşkere. [[Suniy zekâ]] saasında ise mesele çezmek ya da netice çıqarmaq kibi işlerni [[kompyuter]]lerge yaptırmaq usulları ögrenile. Fikir etüvni türlü fenlerniñ usullarınen ögrengen araştırmalar kognitiv ilimlerde de yapılır.<ref name="cognitive">{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/cognitive-science/|title=-{Cognitive Science}-|work=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|language=en}}</ref> == Felsefe tarihında == Fikir etüv felsefede aqıl, bilgi ve aqiqat aqqındaki suallernen bağlıdır. Qadimiy yunan felsefecileri — [[Geraklit]], [[Anaksagor]], [[Demokrit]], [[Epikur]], [[Sokrat]], [[Platon]] ve [[Aristotel]] — aqıl ve bilgi aqqında türlü baqışlar aytqan.<ref>{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/ancient-soul/|title=-{Ancient Theories of Soul}-|work=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|language=en}}</ref> [[Dialektik maddecilik]]te fikir etüv etraftaki dünyanıñ miyde akis etmesi olaraq añlatıla.<ref>{{cite web|url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1908/mec/one5.htm|author=Vladimir Lenin|title=-{Does Man Think With the Help of the Brain?}-|work=-{Materialism and Empirio-Criticism}-|publisher=-{Marxists Internet Archive}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Felsefe]] gzcjyod2ifsoknm1inyna0wuf3u3evk 0 30304 246166 160162 2026-10-13T08:12:44Z Don Alessandro 1 246166 wikitext text/x-wiki '''Kerçeklik''' — aqiqaten bar olğan er şey. Kündelik tilde bu sözni hayal etilgen ya da uydurılğan şeylerni aqiqaten bar olğan şeylerden ayırmaq içün qullanalar. Felsefede ne kerçek sayılğanı aqqında türlü baqışlar bar. Bu sebepten «kerçeklik» sözüniñ manası felsefeciniñ baqışına köre deñişe bile.<ref name="ontology">{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/logic-ontology/|title=-{Logic and Ontology}-|work=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|language=en}}</ref> == Felsefede == '''Ontologiya''' — ne bar olğanını ve bar olğan şeylerniñ hususiyetlerini ögrengen [[felsefe]] saası. O, meselâ, şöyle suallerge cevap qıdıra: * Dünyada aqiqaten ne bar? * Dünya adamnıñ añına bağlı olmadan barmı? * Fikir ve duyğularnı kerçek saymaq mümkünmi? * [[Sayı]] kibi mücerret (abstrakt) añlamlar da kerçekmi?<ref name="ontology"/> Bu suallere türlü felsefiy yönelişler türlü cevaplar bere.<ref name="ontology"/> == Kerçeklik, aqiqat ve imkân == Kündelik tilde «kerçeklik» ve «aqiqat» sözleri yaqın manalarda qullanıla bile. Felsefede kerçeklik ne bar olğanınen, aqiqat ise aytılğan söz ya da fikirniñ doğru olğanınen bağlıdır. Meselâ, yağmurnıñ yağması — kerçekliktir. «Tışarıda yağmur yağa» degen söz ise tışarıda yağmur kerçekte yağsa, aqiqattır.<ref>{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/truth/|title=-{Truth}-|work=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|language=en}}</ref> '''İmkân''' bir şeyniñ ola bilgenini bildire. Meselâ, bir evni qurmaq mümkün olsa da, bu evniñ artıq bar olğanını bildirmey. [[Dialektik maddecilik]]te kerçeklik kerçekleşken imkân olaraq añlatıla.<ref>{{cite web|url=https://www.marxists.org/reference/archive/spirkin/works/dialectical-materialism/ch02-s08.html|title=-{Essence and Phenomenon}-|work=-{Dialectical Materialism}-|publisher=-{Marxists Internet Archive}-|language=en}}</ref> == Virtual ve qarışıq kerçeklik == '''Virtual kerçeklik''' — [[kompyuter]]niñ yaratqan suniy müiti. Adam mahsus [[közlük]] ya da başqa cihazlar vasıtasınen bu müitni köre ve anda areket ete bile.<ref name="virtual">{{cite web|url=https://learn.microsoft.com/en-us/windows/mixed-reality/discover/mixed-reality|title=-{What is mixed reality?}-|work=-{Microsoft Learn}-|language=en}}</ref> '''Qarışıq kerçeklikte''' aqiqiy müit ve kompyuter yaratqan şeyler birleştirile. Meselâ, odanıñ körünişine virtual bir şey qoşula. Adam bu şeyniñ yerini ya da körünişini deñiştire bile.<ref name="virtual"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Felsefe]] l3rkwdm6sjf1igobforth9bydm7ohy9 0 30306 246168 226580 2026-10-13T08:26:00Z Don Alessandro 1 246168 wikitext text/x-wiki [[Fayl:RobertFuddBewusstsein17Jh.png|thumb|363x363px|Robert Fladnıñ Utriusque cosmi maioris scilicet et minoris Metaphysica, physica atque technica Historia kitabından gravürası, 1617 senesi]] '''Aqıl''' — adamnıñ ögrenmek, añlamaq, [[fikir etüv|fikir etmek]], malümatnı muqayese etip netice çıqarmaq ve meselelerni çezmek qabiliyeti.<ref name="ability">{{cite web|url=https://dictionary.apa.org/cognitive-ability|title=-{Cognitive ability}-|work=-{APA Dictionary of Psychology}-|publisher=-{American Psychological Association}-|language=en}}</ref> Felsefe, din ve ilimde bu añlam türlü manalarda qullanıla. Bu sebepten aqılnıñ er kes qabul etken bir tarifi yoq. == Aqılnıñ vazifeleri == Aqıl adamğa yañı bilgi almaq, tecribeden faydalanmaq, qarar almaq ve yapılacaq işni planlaştırmağa yardım ete. Bu işler diqqat, [[afıza]] ve [[hayal]] etüvnen sıq bağlıdır.<ref name="ability"/><ref name="cognitive"/> Meselâ, adam bir mesele çezgende, evel ögrengenlerini hatırlap, türlü çezimlerni teñeştire ve uyğunını saylay. == Aqıl ve miy == Fikir etüv, ögrenüv ve hatırlav [[miy]]niñ işinen bağlıdır. Alimler adam bu işlerni yapqan vaqıtta miyniñ türlü qısımlarında neler olğanını ögrene.<ref name="cognitive"/> Felsefede aqıl ne olğanı ve onıñ miy ve vucutnen nasıl bağlı olğanı aqqında türlü baqışlar bar.<ref>{{cite web|url=https://dictionary.apa.org/philosophy-of-mind|title=-{Philosophy of mind}-|work=-{APA Dictionary of Psychology}-|publisher=-{American Psychological Association}-|language=en}}</ref> == Aqılnı ögrenüv == Aqılnı [[ruhiyat]], [[felsefe]], [[lisaniyat]] ve miy ve siñir sistemasını ögrengen fenler tetqiq ete. '''Kognitiv ilim''' bu fenlerniñ usullarından faydalanıp, aqılnıñ nasıl işlegenini ögrene. [[Suniy zekâ]] araştırmaları da bu saañıñ bir parçasıdır.<ref name="cognitive">{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/cognitive-science/|title=-{Cognitive Science}-|work=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:İnsan]] mhqtkzpa5iqlebn3g1bc17moq7tn9yo 0 30308 246170 213927 2026-10-13T08:57:48Z Don Alessandro 1 246170 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Greek uc psi icon.svg|thumb|105x105px|Ruhiyatnıñ timsali olğan yunan Psi arfi]] '''Ruhiyat''', ya da '''psihologiya''' — insannıñ nasıl fikir etkenini, neler is etkenini ve nasıl areket etkenini ögrengen ilim. O, [[fikir etüv]], [[duyğu]]lar, [[afıza]], [[diqqat]], [[irade]], ögrenüv ve insanlar arasındaki munasebetlerni tetqiq ete.<ref name="definition">{{cite web|url=https://openstax.org/books/psychology-2e/pages/1-1-what-is-psychology|title=-{What Is Psychology?}-|work=-{Psychology 2e}-|publisher=-{OpenStax}-|language=en}}</ref> Psihologiya sözü qadimiy yunanca {{lang-el|ψυχή}} — «ruh» ve {{lang-el|λόγος}} — «söz», «ögreti» sözlerinden kelip çıqqan. == Ruhiyat neni ögrene? == Ruhiyat adamnıñ içki dünyasını ve areketleriniñ sebeplerini añlamağa tırışa. Meselâ, o, şöyle suallerge cevap qıdıra: * İnsan yañı bir şeyni nasıl ögrene? * Ne içün bazı şeylerni hatırlay, başqalarını ise unuta? * Duyğular qarar almağa nasıl tesir ete? * İnsanlar bir-birine nasıl tesir ete? * İnsannıñ fikir ve areketleri yaşına köre nasıl deñişe? Ruhiyat [[biologiya]], [[tibbiyet]], [[pedagogika]] ve başqa fenlernen sıq bağlıdır. [[Miy]]niñ ve [[siñir]] sistemasınıñ işi de ruhiyat araştırmalarında ögrenile.<ref name="branches"/> Ayvanlarnıñ ögrenüvi ve areketleri de tetqiq etile. Bu araştırmalar ayvanlarnıñ hususiyetlerini añlamağa ve olarnı insanlarnıñ hususiyetlerinen muqayese etmege yardım ete.<ref name="branches"/> == Araştırma usulları == Ruhiyatçılar adamlarnıñ areketlerini közeteler, olarnen laf eteler, anketalar, testler ve tecribeler qullanalar. Toplanğan malümatnı talil etip, tahminleriniñ doğru olğanını teşkereler.<ref>{{cite web|url=https://openstax.org/books/psychology-2e/pages/2-2-approaches-to-research|title=-{Approaches to Research}-|work=-{Psychology 2e}-|publisher=-{OpenStax}-|language=en}}</ref> Araştırma neticeleri başqa alimler de olarnı teşkerip olması içün neşir etile.<ref name="definition"/> == Esas saaları == Ruhiyatnıñ türlü saaları bar. Olardan bazıları: * '''Kognitiv ruhiyat''' — fikir etüv, afıza, diqqat ve ögrenüvni ögrene. * '''İnkişaf ruhiyatı''' — adamnıñ balalıqtan qartlıqqa qadar nasıl deñişkenini ögrene. * '''İçtimaiy ruhiyat''' — adamlar arasında munasebetlerni ve adamlarnıñ bir-birine tesirini ögrene. * '''Tasil ruhiyatı''' — ögrenüv ve oqutuvnıñ hususiyetlerini ögrene. * '''Klinik ruhiyat''' — ruhiy qıyınlıqlarnı ögrene ve olarnı aşmaqta adamlarğa yardım ete.<ref name="branches">{{cite web|url=https://openstax.org/books/psychology-2e/pages/1-3-contemporary-psychology|title=-{Contemporary Psychology}-|work=-{Psychology 2e}-|publisher=-{OpenStax}-|language=en}}</ref> Ruhiyat bilgileri tasil, sağlıq saqlav, iş, sport ve başqa saalarda qullanıla.<ref name="branches"/> == Tarihı == İnsanlar qadimiy devirlerden berli ruh, aqıl, duyğular ve fikir etüv aqqında tüşüngen. Bu meseleler evelâ felsefe ve din çerçivesinde baqılğan. Qadimiy yunan felsefecileri, şu cümleden [[Platon]] ve [[Aristotel]], aqıl ve bilgi aqqında eserler yazğan.<ref>{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/cognitive-science/|title=-{Cognitive Science}-|work=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|language=en}}</ref> XIX asırda ruhiyat ayrı bir ilim olaraq inkişaf etmege başladı. 1879 senesi [[Vilhelm Vundt]] [[Lâyptsig universiteti]]nde tecribe ruhiyatınıñ ilk laboratoriyasını açtı. Bu vaqia ilmiy ruhiyat tarihında emiyetli bir adım sayıla.<ref>{{cite web|url=https://www.lw.uni-leipzig.de/en/wilhelm-wundt-institute-for-psychology/working-groups-1/cognitive-and-biological-psychology/history-of-experimental-psychology-in-leipzig|title=-{History of Experimental Psychology in Leipzig}-|publisher=-{Universität Leipzig}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Ruhiyat| ]] sia3e2ogg54pr0cpi9hbk3yydyk9z6c 0 30311 246169 228386 2026-10-13T08:40:10Z Don Alessandro 1 246169 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Emblem-favorites.svg|thumb|200x200px|Yürekniñ timsali - sevginiñ mecaziy kevdelenüvi.]] '''Sevgi''', '''süygi''', '''muabbet''', '''aşq''' — bir adamğa teren yaqınlıq ve bağlılıq duyğusı. Sevgi sevgen adamınen birlikte olmaq, onı añlamaq, onıñ qayğısını çekmek ve oña yardım etmek isteginde körüne.<ref name="love">{{cite web|url=https://dictionary.apa.org/love|title=-{Love}-|work=-{APA Dictionary of Psychology}-|publisher=-{American Psychological Association}-|language=en}}</ref> Sevginiñ türlü çeşitleri bar: ana-babanıñ balağa sevgisi, dostlar arasındaki sevgi, romantik sevgi ve başqa adamlarğa sevgi.<ref name="love"/> «Sevgi» sözü Vatan, tabiat, sanat ya da bir işke küçlü meyilni bildirmek içün de qullanıla. [[Fayl:Mother`s_love.jpg|right|thumb|200x200px|Ana sevgisi]] == Sevgini ögrenüv == Sevgini [[ruhiyat]], [[biologiya]] ve başqa fenler ögrene. Alimler sevginiñ nasıl peyda olğanını, adamğa nasıl tesir etkenini ve sevgi munasebetleriniñ nasıl deñişkenini añlamağa tırışa. === Biologiya ceetinden === Romantik sevgi miyniñ işi ve vucutta olğan himiyaviy esnaslarnen bağlıdır. Bu esnaslarda [[dofamin]], [[oksitotsin]] ve başqa [[gormon]]lar rol oynay. Alimler olarnıñ hoş duyğular, cınsiy meyil ve adamlar arasındaki bağlılıqnen nasıl bağlı olğanını ögrene.<ref>{{cite web|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27366726/|title=-{The neuroendocrinology of love}-|work=-{PubMed}-|language=en}}</ref> === Üç qısımlı sevgi nazariyesi === Ruhiyatçı [[Robert Sternberg]]niñ nazariyesine köre, sevgi üç esas qısımdan ibaret: * '''Yaqınlıq''' — bir-birine inanmaq, açıq qonuşmaq, dert ve quvançnı paylaşmaq, bir-birine yardım etmek. * '''İhtiras''' — başqa bir adamğa küçlü meyil ve onıñnen yaqın olmaq istegi. Cınsiy meyil de bu qısımğa aittir. * '''Qarar''' — bir adamnı sevgenini qabul etmek ve bu munasebetni uzun vaqıt saqlamağa niyetlenmek.<ref name="sternberg">{{cite web|url=https://www.robertjsternberg.com/love|author=-{Robert J. Sternberg}-|title=-{Love}-|language=en}}</ref> Bu qısımlar türlü şekilde birleşe bile: * '''Romantik sevgide''' yaqınlıq ve ihtiras bar. * '''Dostluqqa esaslanğan sevgide''' yaqınlıq ve munasebetni saqlamaq qararı bar, ihtiras ise yoq ya da zayıftır. * Yaqınlıq olmadan da ihtiras ve munasebetni saqlamaq qararı bir arada ola bile. * Üç qısımnıñ episi bir arada olsa, Sternberg buña '''tam sevgi''' dey.<ref name="sternberg"/><ref name="hatfield">{{cite web|url=http://www2.hu-berlin.de/sexology/BIB/HATF1.htm|author=-{E. Hatfield; R. L. Rapson}-|title=-{Love, Sex, and Intimacy}-|date=1993|archive-url=https://web.archive.org/web/20100926111004/http://www2.hu-berlin.de/sexology/BIB/HATF1.htm|archive-date=2010-09-26|url-status=dead|language=en}}</ref> Bu qısımlarnıñ küçü er munasebette aynı degil. Olar vaqıt keçken sayın deñişip ola.<ref name="sternberg"/> === Bağlanuv nazariyesi === Bu nazariyege köre, adamnıñ küçüklikte ana-babası ya da oña baqqan başqa adamlernen olğan munasebetleri onıñ soñraki sevgi munasebetlerine tesir etip ola. Bu yanaşuvnıñ ilk modelinde üç türlü bağlanuv ayırılğan: * '''Emin bağlanuv''' — adam eşine inana, oña yaqın olmaq ve ondan yardım istemekten qorqmay. * '''Yaqınlıqtan qaçınuv''' — adamğa başqasına inanmaq ve duyğularını açıq aytmaq qıyın. O, eşiniñ özüne pek yaqın olmasını istemeyip ola. * '''Qasevetli bağlanuv''' — adam eşiniñ onı sevmey ya da taşlap keteceginden sıq qasevetlene. O, sevildiginden emin olmaq içün eşinden tekrar-tekrar tasdıq istep ola.<ref>{{cite journal|author1=-{Cindy Hazan}-|author2=-{Phillip Shaver}-|title=-{Romantic love conceptualized as an attachment process}-|journal=-{Journal of Personality and Social Psychology}-|year=1987|volume=52|issue=3|pages=511–524|doi=10.1037/0022-3514.52.3.511|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3572722/|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Ruhiyat]] iaihhmfd2zgqydnedry7n4vhmu1p8wa 1 30336 246138 158290 2026-10-12T22:09:38Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qullanıcı [[Muzakere:Ahlâq]] saifesiniñ adını yönetme qaldırmayıp [[Muzakere:Etika]] dep deñiştirdi 158290 wikitext text/x-wiki {{olması kerek}} 0exd3cdcfd1lcxll8ehi6s8s4zc1iqj 1 30340 246142 159961 2026-10-12T22:28:32Z Don Alessandro 1 Don Alessandro, [[Muzakere:Hasselik]] saifesiniñ adını yönetme üzerinden [[Muzakere:Duyğu]] dep deñiştirdi 158294 wikitext text/x-wiki {{olması kerek}} 0exd3cdcfd1lcxll8ehi6s8s4zc1iqj 0 30370 246194 160390 2026-10-13T11:44:03Z Don Alessandro 1 246194 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Üsein Abdurefi oğlu Bodaninskiy''' (1877 dekabr 13 — 1938 aprel 17) — qırımtatar ressam, [[qavmiyat]]çı, [[tarih]]çı ve müzey hadimi. [[Bağçasaray]]daki [[Hansaray]] müzeyiniñ esasçısı ve ilk müdiri. 1917 senesinden 1934 senesine qadar müzeyni idare etti. Qırımtatarlarnıñ tarih, sanat ve urf-adetlerini ögrenip, eski abidelerini saqlamaq içün çalıştı.<ref name="milli">[https://milli-firka.org/усеин-боданинский/ Усеин Боданинский]. Milliy Fırqa. «Деятели крымскотатарской культуры» biobibliografik luğatınıñ malümatları esasında.</ref> == Tercimeial == === Tasil ve ressamlıq faaliyeti === 1877 senesi dekabrnıñ 13-ünde, eski taqvimge köre dekabrnıñ 1-inde, [[Aqmescit]]te doğdı. Babası [[Abdurefi Bodaninskiy]] qırımtatar ve rus tillerini oqutqan bir oca edi. Ağası [[Ali Bodaninskiy]] de oca ve cemaat erbabı edi.<ref name="aile">[https://www.crimeantatars.club/blogs/arhivnye-dokumenty-o-seme-useina-bodaninskogo Архивные документы о семье Усеина Боданинского]. -{Crimeantatars.club}-. Evelki bazı biografiyalarda doğğan yeri olaraq [[Badana]] köyü kösterile. Amma 1881 senesi berilgen doğuv şeadetnamesinde Aqmescit yazılğan.</ref><ref name="esu">[https://esu.com.ua/article-35937 Боданінський Усеїн Абдурефійович]. Енциклопедія сучасної України.</ref> [[Aqmescit tatar oca mektebi]]nde oquğan soñ [[Moskva]]daki [[Stroganov sanat oquv yurtu]]nda tasil aldı. Bu oquv yurtunı 1905 senesi bitirdi. 1905 senesinden 1907 senesine qadar Aqmescitte resim derslerini berdi. Soñra Moskvağa qaytıp, Stroganov oquv yurtunda ocalıq yaptı.<ref name="milli"/> Bu devirde [[Paris]], [[İstanbul]] ve [[Drezden]]ge de seyaat etti. Bir müddet Pariste sanat tasilini devam ettirdi. 1911 senesinden [[Sankt-Peterburg]]ta ressam-dekorator olaraq çalıştı: binalarnıñ içki qısımlarını yaraştırmaq içün resim ve leyhalar azırladı.<ref name="esu"/> === Qırımğa qaytuvı ve müzeyniñ quruluvı === Bodaninskiy 1916 senesi Bağçasarayda eski sanat ve tarih abidelerini qorumaqnen oğraşqan Petrograd cemiyetiniñ yerli bölüginiñ quruluvına yolbaşçılıq etti. Bu bölükniñ maqsatlarından biri Hansarayda tarih ve sanat müzeyini qurmaq edi.<ref>[https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/384457 Республиканский крымскотатарский музей искусств: опыт создания (от первого лица)]. Крымское историческое обозрение.</ref> 1917 senesi ağası Aliniñ ricasınen Qırımğa qayttı. Cemaat ayatında iştirak etip, ilk [[Qırımtatar Milliy Qurultayı|Qırımtatar Qurultayınıñ]] delegatı saylandı. Bağçasarayda yaşamağa başlap, halqnıñ tarih ve medeniyetini ögrenüvge büyük diqqat ayırdı. 1917 senesi Bodaninskiy Hansarayda qurulğan müzeyniñ ilk müdiri oldı. O, müzey içün eski kitap, elyazma, urba, nağış, ev eşyası ve sanat eserlerini topladı. Yerli adamlar da müzeyge eşya bağışlap yardım etti.<ref name="bekirova">Gülnara Bekirova. [https://ru.krymr.com/a/26720633.html Усеин Боданинский, первый хранитель крымскотатарских древностей]. Крым.Реалии.</ref> Bodaninskiy müzeydeki şeylerni toplav ve saqlavnen beraber, Hansaray ve başqa eski abidelerniñ qorçalanuvına da diqqat ayırdı. Saray, cami, dürbe ve çeşmelerniñ tamir işlerine başçılıq etti. Onıñ devrinde müzey qırımtatar tarih ve medeniyetini ögrengen müim bir merkez oldı.<ref name="esu"/><ref name="bekirova"/> === İlmiy ve medeniy faaliyeti === Bodaninskiy qırımtatarlarnıñ turmuş, urba, zenaat ve urf-adetlerini ögrendi. Köylerde ustalarnen körüşip, olarnıñ işleri aqqında malümat topladı. Eski bina ve eşyalarnıñ resimlerini yapıp, körgenlerini yazıp aldı. 1925 senesi Qırımnıñ tarih ve medeniyetini ögrengen büyük ilmiy ekspeditsiyanıñ qavmiyat gruppasına başçılıq etti. Onıñnen beraber [[Osman Aqçoqraqlı]] ve başqa tetqiqatçılar çalıştı. Olar Qırım köylerine barıp, elyazma ve turmuş eşyalarını topladı, halq yırları, masalları ve başqa ağız yaratıcılığı nümünelerini yazıp aldı.<ref>[https://kaloslimen.ru/ru/kraevedenie-i-etnografija/etnograficheskaja-ekspeditsija-1925-goda-na-tarhankute-.html Этнографическая экспедиция 1925 года на Тарханкуте]. «Калос Лимен» müzey-qoruğı.</ref> Bodaninskiy [[Eski Yurt]] ve [[Çufut Qale]] kibi tarihiy yerlerdeki arheologik çalışuvlarda da iştirak etti. Tetqiqatlarınıñ neticelerini maqale ve kitaplarda neşir etti. 1930 senesi «Qırımdaki tatarlarnıñ arheologiya ve qavmiyat ceetinden ögrenilüvi» ({{lang-ru|Археологическое и этнографическое изучение татар в Крыму}}) adlı çalışuvı çıqtı.<ref>[https://kirimakademiyasi.ru/bodaninskiy-usein-arkheologicheskoe-i-etnograficheskoe-izuchenie-tatar-v-krimu-1930/ Археологическое и этнографическое изучение татар в Крыму]. Qırım Akademiyası kitaphanesindeki neşir.</ref> 1926 senesi «[[Alim (film)|Alim]]» filmini azırlağanlarğa ressam ve qavmiyatçı olaraq yardım etti.<ref name="esu"/> === Basqılar === 1934 senesi Bodaninskiyni müzey müdirligi vazifesinden çıqardılar. 1935 senesinden 1937 senesine qadar Moskva ve [[Tiflis]]te ressam-dekorator olaraq çalıştı. 1937 senesi Tifliste yaqalandı. Onı inqilâpqa qarşı milletçilik teşkilâtında iştirak etmek ve [[casuslıq]]nen qabaatladılar. Bu arest qırımtatar ziyalılarına qarşı siyasiy basqılarnıñ bir parçası edi.<ref name="bekirova"/> 1938 senesi aprelniñ 17-sinde ŞSCB Aliy Makemesiniñ Arbiy kollegiyası Bodaninskiyge qurşun cezasını berdi. O, aynı künü başqa qırımtatar medeniyet erbaplarınen beraber Aqmescitte qurşunğa tizildi.<ref>[https://bessmertnybarak.com/books/LM_Tom_12/page-14/ Боданинский Усеин Абдрефиевич]. Ленинградский мартиролог. 12-нчи cılt.</ref> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Bodaninskiy, Üsein}} [[Kategoriya:Alimler]] [[Kategoriya:Medeniyet erbapları]] [[Kategoriya:1938 senesinde ölgenler]] [[Kategoriya:Aprel 17 künü ölgenler]] sln6i07w48grjfk6ecw2m1l3gznljgk 0 30375 246175 212177 2026-10-13T09:48:52Z Don Alessandro 1 246175 wikitext text/x-wiki '''ŞSCBde dissidentlik areketi''' — XX asırnıñ ekinci yarısında [[ŞSCB]]de devletniñ siyasetini açıq tenqit etken, insan aqları ve serbestliklerini qorçalağan cemaat areketi. Areket 1950-li yıllarnıñ soñunda inkişaf etmege başlap, 1980-li yıllarnıñ soñuna qadar devam etti. Onıñ iştirakçilerine '''dissidentler''' deyler. Bu söz {{lang-la|dissidens}} («razı olmağan») sözünden kele. Dissidentlik areketi tek bir teşkilâttan ibaret degil edi. Onıñ iştirakçileri arasında yazıcı, şair, alim, ressam, din adamı ve başqa meslek adamları bar edi. Olarnıñ siyasiy fikirleri de bir-birinden farqlı edi. Çoq dissident akimiyetten ŞSCB qanunlarında yazılğan aqlarnı saqlamaqnı talap etti.<ref name="alekseyeva">Lüdmila Alekseyeva. [https://mhg.ru/sites/default/files/files/ist-pravozashchit-dvizh-rossiiya.pdf История правозащитного движения в России: советский период]. — Moskva: Moskva Helsinki gruppası, 2016 senesi. ISBN 978-5-98440-079-4.</ref> == Dissidentlik areketiniñ peyda oluvı == 1953 senesi [[İosif Stalin]] ölgen soñ ŞSCBde siyasiy basqılar bir qadar azaldı. Bir çoq siyasiy mabus azat etildi. 1956 senesi [[Şuralar Birligi Kommunist Fırqası|Kommunist fırqasınıñ]] XX qurultayında [[Nikita Hruşçov]] Stalin devriniñ basqılarını tenqit etti. Bu devirde adamlar cemaat ayatı, edebiyat ve sanat aqqında daa serbest fikir alışmağa başladı. Amma devlet [[tsenzura]]sı saqlandı, akimiyetni açıq tenqit etken adamlar ise taqip etildi. 1965 senesi dekabrnıñ 5-inde [[Moskva]]nıñ Puşkin meydanında narazılıq mitingi keçirildi. Onıñ iştirakçileri yaqalanğan yazıcı [[Andrey Sinâvskiy]] ve [[Yuliy Daniel]]niñ makemesi açıq keçirilmesini talap etti. 1966 senesi bu eki yazıcı eserlerini memleket tışında bastırğanları içün apis cezasına maküm etildi. Bu iş bir çoq adamnıñ narazılığına sebep oldı. 1968 senesi avgustnıñ 25-inde Moskvanıñ [[Qızıl meydan]]ında sekiz kişi [[Çehoslovakiya]]ğa ŞSCB ve onıñ müttefiqleriniñ asker yiberüvine qarşı narazılıq bildirdi. Numayış iştirakçileri yaqalandı. Bu vaqia dissidentlik areketiniñ eñ belli narazılıq numayışlarından biri oldı.<ref name="saharov">Saharov merkezi. [https://www.sakharov-center.ru/node/11682 Сопротивление несвободе в СССР].</ref> == Esas yönelişler == Dissidentlik areketinde bir qaç esas yöneliş bar edi: * '''İnsan aqlarını qorçalav.''' Faaller söz ve matbuat serbestligi, adaletli makeme ve siyasiy mabuslarnıñ azat etilmesi içün küreşti. * '''Milliy aq ve medeniyetni qorçalav.''' Milliy areketler ana til ve medeniyetniñ saqlanmasını talap etip, ruslaştıruv siyasetine qarşı çıqtı. Bazı faaller milliy mustaqillikni de talap etti. * '''Din serbestligi içün küreş.''' Dindarlar serbest ibadet etmek, diniy toplulıqlar teşkil etmek ve balalarına din ögretmek istedi. * '''Çetelge köçüv aqqı içün küreş.''' Faaller ŞSCBden başqa memleketlerge köçmek istegen adamlarğa izin berilmesini talap etti. Bu yönelişler bir-birinden büs-bütün ayrı degil edi. Milliy ya da diniy aqları içün küreşken adamlar başqa dissidentlerge de yardım ete edi.<ref>Vasıl Ovsiyenko. [https://archive.khpg.org/1477138736 Етичні засади правозахисного руху в Україні 60–80-х рр. ХХ ст.]. Harkiv aq qorçalav gruppası.</ref> == Areketniñ faaliyeti == Çoq dissident zorbalıq qullanmadan areket etti. Olar akimiyetke mektüp ve arizalar yazdı, imza topladı, narazılıq numayışları keçirdi. Siyasiy mabuslar ve olarnıñ ailelerine yardım etti. Aq bozulğan vaqialar aqqında malümat toplap, bunı memleket içinde ve tışında tarqattı.<ref name="alekseyeva"/> Areket içün '''[[samizdat]]''' pek müim edi. Devlet neşriyatları bastırmağan eserlerni adamlar elnen köçürip ya da [[yazı maşnası]]nda tuşlap çoğalttı. Soñra bu yazılarnı bir-birine berip oqudı. Böylece edebiy eser, siyasiy maqale, açıq mektüp ve makeme vesiqaları tarqatıldı.<ref name="saharov"/> 1968 senesi «Şimdiki vaqialar hronikası» ({{lang-ru|Хроника текущих событий}}) bülleteni çıqmağa başladı. Onda arest, makeme, siyasiy mabuslarnıñ vaziyeti ve aq bozulğan başqa vaqialar aqqında haberler berildi. Bülleteni azırlağan ve tarqatqan adamlar da taqip etildi.<ref>Saharov merkezi. [https://www.sakharov-center.ru/node/12269 Самиздат].</ref> 1969 senesi ŞSCBde insan aqlarını qorçalav içün bir teşebbüs gruppası quruldı. Onıñ iştirakçilerinden biri [[Mustafa Cemilev]] edi.<ref name="teshebbus">[https://museum.khpg.org/1127151423 Ініціативна група захисту прав людини в СРСР]. Harkiv aq qorçalav gruppasınıñ virtual muzeyi.</ref> 1976 senesi mayısnıñ 12-sinde Yuriy Orlovnıñ yolbaşçılığınen [[Moskva Helsinki gruppası]] teşkil etildi. Gruppa ŞSCBniñ [[Helsinki añlaşmaları]]nda insan aqları aqqında bergen sözlerini tutıp-tutmağanını yoqladı. Aq bozulğan vaqialar aqqında malümat toplap neşir etti. Soñra [[Ukraina]], [[Litvaniya]], [[Gürcistan]] ve [[Ermenistan]]da da Helsinki gruppaları quruldı.<ref name="helsinki">[https://museum.khpg.org/ru/1628664482 Московская Хельсинкская группа]. Harkiv aq qorçalav gruppasınıñ virtual müzeyi.</ref> == Ukrainada altmışıncı yıllar nesli == 1960-lı yıllarda [[Ukraina]]da yazıcı, şair, ressam ve başqa medeniyet erbaplarınıñ yañı nesli tanıldı. Bu nesilge ukraince {{lang-uk|шістдесятники}}, yani «altmışıncı yıllar nesli» deyler. Olar ukrain til ve medeniyetini qorçalap, icat serbestligini talap etti. Olarnıñ episi siyasiy dissident degil edi, amma bir qısmı soñra akimiyetke açıq qarşı çıqtı.<ref name="ukraina">Yevgen Zaharov. [https://museum-old.khpg.org/1256737855 Дисидентський рух на Україні (1954–1987)]. Harkiv aq qorçalav gruppasınıñ virtual muzeyi.</ref> Bu nesilniñ tanılğan vekilleri arasında [[Lina Kostenko]], [[Vasıl Simonenko]], [[İvan Draç]], [[İvan Svitlıçnıy]], [[Yevgen Sverstük]], [[Mıkola Vingranovskıy]], [[Alla Gorska]] ve [[İvan Dzüba]] bar edi. Ukrain dissidentlik areketinde [[Yuliy Şelest]], [[Vasıl Stus]], [[Mıhaylo Osadçıy]], [[İgor Kalınets]], [[İrına Stasiv-Kalınets]] ve [[İvan Gel]] de faaliyet kösterdi. Areketnen [[Mıhaylo Gorın]], [[Bogdan Gorın]] ve [[Mıkola Gorın]] ağa-qardaşları da bağlı edi.<ref>[https://suspilne.media/culture/507421-u-tabori-vmiraut-tilki-ukrainci-biografia-ukrainskogo-disidenta-mihajla-gorina/ Михайло Горинь: біографія українського дисидента й борця за незалежність]. Суспільне Культура.</ref> 1965 ve 1972 seneleri Ukrainada dissidentlerniñ kütleviy arestleri oldı. Faaller apis cezası aldı, bir çoq adam işinden çıqarıldı. Bu basqılarğa rağmen samizdat tarqatuv ve siyasiy mabuslarğa yardım etüv devam etti.<ref name="ukraina"/> == Qırımtatarlarnıñ vatanğa qaytuv areketi == [[Qırımtatar milliy areketi]] ŞSCBdeki milliy ve aq qorçalav areketleriniñ müim bir parçası edi. 1944 senesi [[Qırımtatar sürgünligi|sürgün etilgen qırımtatarlar]] [[Qırım]]ğa qaytuv ve milliy aqlarınıñ qaytarılmasını talap etti. 1956 senesi qırımtatarlar üstünden hususiy yerleşüv rejiminiñ sıñırlamaları alındı. Amma bu qarar olarğa Qırımğa qaytuv aqqını bermedi. Bu sebepten vatanğa qaytuv içün küreş devam etti.<ref>«Memorial». [https://memo.site/ru/crimean_tatar_resistance История сопротивления крымских татар].</ref> Qırımtatar faalleri şeer ve köylerde teşebbüs gruppaları qurıp, mektüp yazdı, imza topladı ve Moskvağa vekiller yiberdi. Soñra miting ve numayışlar da keçirdi. Bu areket ŞSCBdeki başqa aq qoruyıcılarınen yaqın bağlar quruldı. [[Mustafa Cemilev]] onıñ belli faallerinden biri edi. [[Petro Grıgorenko]], [[İlya Gabay]] ve başqa aq qoruyıcıları da qırımtatarlarnıñ talaplarına qoltuttı.<ref>[https://museum.khpg.org/1127149415 Ініціативні групи кримських татар за повернення до Криму]. Harkiv aq qorçalav gruppasınıñ virtual muzeyi.</ref> == Basqı ve areketniñ soñki devri == ŞSCB akimiyeti dissidentlerni taqip etti. Olar arest etilip apishane ve lagerlerge yiberildi, sürgün etildi ya da yurt tışına köçmege mecbur oldı. Bazı adamlar siyasiy fikirleri sebebinden psihiatriya hastahanelerine zornen qapatıldı.<ref name="saharov"/><ref name="helsinki"/> 1980-li yıllarnıñ başında basqılar sebebinden bir çoq dissident toplulığı faaliyetini toqtatmağa mecbur oldı. 1982 senesi Moskva Helsinki gruppası da işini toqtattı.<ref name="helsinki"/> 1980-nci yıllarnıñ ekinci yarısında [[Mıhail Gorbaçov]]nıñ [[perestroyka]] siyaseti vaqtında vaziyet deñişmege başladı. 1986 senesi dekabrnıñ 23-ünde [[Andrey Saharov]] [[Nijniy Novgorod|Gorkiydeki]] sürgünlikten Moskvağa qayttı. 1987–1988 seneleri bir çoq siyasiy mabus azat etildi. Evelki dissidentler yañı aq qorçalav teşkilâtları ve siyasiy areketlerde faaliyet köstermege başladı.<ref name="alekseyeva"/><ref name="ukraina"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetleri Birligi]] df6h6c9lr41oyyl3yskuov4vwrql0fe 0 30377 246119 227222 2026-10-12T18:18:18Z Don Alessandro 1 246119 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Просвітництво.gif|alt=Літератори|thumb]] {{universal infocard}} '''Maarif devri''' ya da '''Aydınlıq devri''' — [[XVII asır]]nıñ soñunda başlap esasen [[XVIII asır]]da devam etken ilmiy ve medeniy devir. Bu vaqıtta [[Avropa]]da aqıl, ilim ve tasil yardımınen cemiyetni yahşılaştırmaq ğayesi keñ tarqaldı. Bu ğayelerge esaslanğan areketke '''maarifçilik''', onıñ temsilcilerine ise '''maarifçiler''' deyler. Areketniñ müim merkezleri [[Frenkistan]], [[Büyük Britaniya]] ve [[Almaniya]] edi; o, [[Şimaliy Amerika]]ğa da tarqaldı. Bu devirge '''Aqıl devri''' de deyler.<ref name="maarif">[https://plato.stanford.edu/entries/enlightenment/ -{Enlightenment}-]. ''-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-''.</ref> == Esas ğayeleri == Maarifçiler adamlarnı serbest tüşünmege, oqumağa ve fikirlerni deliller yardımınen teşkermege çağıra ediler. Maarifçilerniñ çoqusı caillik ve hurafatlarnı aqsızlıq ve zulumniñ sebepleri dep saya edi. İlim ve tasil tarqalsa, qanunlar yahşılansa, adamlar daa serbest ve bahtlı yaşay bile, dep işana ediler. Bu işanç '''ilerilev''' ğayesi ile bağlı edi.<ref name="maarif"/> Çoq maarifçi [[derebeylik]] (feodalizm) tertiplerini, [[asılzade]]ler ve [[ruhaniy]]lerniñ imtiyazlarını, [[mutlaqiyet]]ni tenqit etti. Olar qanun qarşısında teñlikni, söz ve din serbestligini qorçaladılar. Ükümdarlarnıñ akimiyetini qanunlarnen sıñırlamaq, ealiniñ aqlarını qorçalamaq kerek, dep saya ediler.<ref name="locke">[https://plato.stanford.edu/entries/locke-political/ -{Locke’s Political Philosophy}-]. ''-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-''.</ref> Maarifçiler din ve siyaset meselelerinde er vaqıt bir fikirde olmağan. Aralarında [[din]]ni qabul etkenler de, onı inkâr etkenler de bar edi. Bazıları islaatçı ükümdarlarğa ümüt bağlağan, başqaları halq akimiyetini qorçalağan.<ref name="maarif"/> == Esas temsilcileri == * '''[[Con Lokk]]''' — [[ingliz]] mütefekkiri. Adamlarnıñ yaşamaq, serbest olmaq ve mülk sahibi olmaq aqlarını qorçaladı. Ükümetniñ akimiyeti ealiniñ razılığına dayanmalı, dep saya edi.<ref name="locke"/> * '''[[Şarl Lui Monteskyö|Monteskyö]]''' — [[frenk]] mütefekkiri. Qanun çıqarıcı, icra ve makeme akimiyetlerini ayırmaq kerek, dep saya edi. Bu, ükümdarlarnıñ akimiyetini sıñırlamağa yardım etmeli edi.<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/montesquieu/ -{Baron de Montesquieu, Charles-Louis de Secondat}-]. ''-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-''.</ref> * '''[[Volter]]''' — frenk yazıcısı ve mütefekkiri. Diniy fanatizmni ve aqsızlıqnı tenqit etti, adamlarnı dinine köre taqip etüvge qarşı çıqtı. Başqa dinlerni qabul etken adamlarnıñ da serbest yaşamasını qorçaladı.<ref>[https://voltaire.ox.ac.uk/about-voltaire/ -{About Voltaire}-]. -{Voltaire Foundation, University of Oxford}-.</ref> * '''[[Deni Didro]]''' ve '''[[Jan Leron Dalamber]]''' — frenk mütefekkirleri. 1751–1772 seneleri çıqqan ''«Entsiklopediya»''nı ({{lang-fr|Encyclopédie}}) azırlamağa yolbaşçılıq ettiler. Bu eser ilim, sanat ve zenaatlar aqqında bilgilerni bir yerge topladı.<ref>[https://encyclopedie.uchicago.edu/ -{The ARTFL Encyclopédie}-]. -{University of Chicago}-.</ref> * '''[[Jan Jak Russo]]''' — frenk tilinde yazğan mütefekkir. Eñ yüksek akimiyet halqqa ait olmalı, dep saya edi. Tasil ve terbiye aqqında da yazdı. İlim ve sanatnıñ inkişafı er vaqıt ahlâqnı yahşılaştırmay, dep saya edi.<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/rousseau/ -{Jean Jacques Rousseau}-]. ''-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-''.</ref> * '''[[Devid Yum]]''' — [[iskoç]] mütefekkiri. Tecribeniñ bilgi aluvdaki rolüni ögrendi, adamlarnıñ fikirleri, inamları ve ahlâqı aqqında yazdı.<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/hume/ -{David Hume}-]. ''-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-''.</ref> * '''[[Adam Smit]]''' — iskoç mütefekkiri ve iqtisadiyatçı. Emek bölünmesi, ticaret ve iqtisadiy serbestlikni ögrendi; ahlâq ve adamlarnıñ bir-birine munasebetleri aqqında da eserler yazdı.<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/smith-moral-political/ -{Adam Smith’s Moral and Political Philosophy}-]. ''-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-''.</ref> * '''[[İmmanuel Kant]]''' — [[alman]] mütefekkiri. 1784 senesi yazğan eserde maarifni adamnıñ başqalarnıñ yol köstermesine bağlı olmadan aqlını qullanması ile añlattı. Serbest fikir yürsetmege emiyet berdi.<ref>[https://www.columbia.edu/acis/ets/CCREAD/etscc/kant.html -{What Is Enlightenment?}-]. -{Columbia University}-.</ref> == Tesiri == Maarifçilik tasilniñ keniş tarqalmasına, ilim ve felsefeniñ inkişafına tesir etti. Onıñ serbestlik ve tabiiy aqlar aqqındaki ğayeleri 1776 senesi qabul etilgen [[Amerika Birleşken Devletleri]]niñ [[Amerika Birleşken Devletleriniñ mustaqillik beyannamesi|mustaqillik beyannamesinde]] akis olundı.<ref>[https://www.archives.gov/founding-docs/declaration/how-did-it-happen -{The Declaration of Independence: How Did it Happen?}-]. -{U.S. National Archives}-.</ref> Bu ğayeler 1789 senesi başlağan [[Büyük Frenk inqilâbı]]na da tesir etti. Maarif devirinde keñ tarqalğan insan aqları, qanun qarşısında teñlik ve akimiyetni sıñırlav aqqındaki fikirler zemaneviy demokratik devletlerniñ qurulışında müim yer aldı.<ref name="maarif"/> == Menbalar == <references/> {{1000}} [[Kategoriya:Tarih]] by5rrc2gz0eecz70xvi73cyis88vifq 246120 246119 2026-10-12T18:19:56Z Don Alessandro 1 246120 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Просвітництво.gif|alt=Літератори|thumb]] {{universal infocard}} '''Maarif devri''' ya da '''Aydınlıq devri''' — [[XVII asır]]nıñ soñunda başlap esasen [[XVIII asır]]da devam etken ilmiy ve medeniy devir. Bu vaqıtta [[Avropa]]da aqıl, ilim ve tasil yardımınen cemiyetni yahşılaştırmaq ğayesi keñ tarqaldı. Bu ğayelerge esaslanğan areketke '''maarifçilik''', onıñ temsilcilerine ise '''maarifçiler''' deyler. Areketniñ müim merkezleri [[Frenkistan]], [[Büyük Britaniya]] ve [[Almaniya]] edi; o, [[Şimaliy Amerika]]ğa da tarqaldı. Bu devirge '''Aqıl devri''' de deyler.<ref name="maarif">[https://plato.stanford.edu/entries/enlightenment/ -{Enlightenment}-]. ''-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-''.</ref> == Esas ğayeleri == Maarifçiler adamlarnı serbest tüşünmege, oqumağa ve fikirlerni deliller yardımınen teşkermege çağıra ediler. Maarifçilerniñ çoqusı caillik ve hurafatlarnı aqsızlıq ve zulumniñ sebepleri dep saya edi. İlim ve tasil tarqalsa, qanunlar yahşılansa, adamlar daa serbest ve bahtlı yaşay bile, dep işana ediler. Bu işanç '''ilerilev''' ğayesi ile bağlı edi.<ref name="maarif"/> Çoq maarifçi [[derebeylik]] (feodalizm) tertiplerini, [[asılzade]]ler ve [[ruhaniy]]lerniñ imtiyazlarını, [[mutlaqiyet]]ni tenqit etti. Olar qanun qarşısında teñlikni, söz ve din serbestligini qorçaladılar. Ükümdarlarnıñ akimiyetini qanunlarnen sıñırlamaq, ealiniñ aqlarını qorçalamaq kerek, dep saya ediler.<ref name="locke">[https://plato.stanford.edu/entries/locke-political/ -{Locke’s Political Philosophy}-]. ''-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-''.</ref> Maarifçiler din ve siyaset meselelerinde er vaqıt bir fikirde olmağan. Aralarında [[din]]ni qabul etkenler de, onı inkâr etkenler de bar edi. Bazıları islaatçı ükümdarlarğa ümüt bağlağan, başqaları halq akimiyetini qorçalağan.<ref name="maarif"/> == Esas temsilcileri == * '''[[Con Lokk]]''' — [[ingliz]] mütefekkiri. Adamlarnıñ yaşamaq, serbest olmaq ve mülk sahibi olmaq aqlarını qorçaladı. Ükümetniñ akimiyeti ealiniñ razılığına dayanmalı, dep saya edi.<ref name="locke"/> * '''[[Şarl Lui Monteskyö|Monteskyö]]''' — [[frenk]] mütefekkiri. Qanun çıqarıcı, icra ve makeme akimiyetlerini ayırmaq kerek, dep saya edi. Bu, ükümdarlarnıñ akimiyetini sıñırlamağa yardım etmeli edi.<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/montesquieu/ -{Baron de Montesquieu, Charles-Louis de Secondat}-]. ''-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-''.</ref> * '''[[Volter]]''' — frenk yazıcısı ve mütefekkiri. Diniy fanatizmni ve aqsızlıqnı tenqit etti, adamlarnı dinine köre taqip etüvge qarşı çıqtı. Başqa dinlerni qabul etken adamlarnıñ da serbest yaşamasını qorçaladı.<ref>[https://voltaire.ox.ac.uk/about-voltaire/ -{About Voltaire}-]. -{Voltaire Foundation, University of Oxford}-.</ref> * '''[[Deni Didro]]''' ve '''[[Jan Leron Dalamber]]''' — frenk mütefekkirleri. 1751–1772 seneleri çıqqan ''«Entsiklopediya»''nı ({{lang-fr|Encyclopédie}}) azırlamağa yolbaşçılıq ettiler. Bu eser ilim, sanat ve zenaatlar aqqında bilgilerni bir yerge topladı.<ref>[https://encyclopedie.uchicago.edu/ -{The ARTFL Encyclopédie}-]. -{University of Chicago}-.</ref> * '''[[Jan-Jak Russo]]''' — frenk tilinde yazğan mütefekkir. Eñ yüksek akimiyet halqqa ait olmalı, dep saya edi. Tasil ve terbiye aqqında da yazdı. İlim ve sanatnıñ inkişafı er vaqıt ahlâqnı yahşılaştırmay, dep saya edi.<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/rousseau/ -{Jean Jacques Rousseau}-]. ''-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-''.</ref> * '''[[Devid Yum]]''' — [[iskoç]] mütefekkiri. Tecribeniñ bilgi aluvdaki rolüni ögrendi, adamlarnıñ fikirleri, inamları ve ahlâqı aqqında yazdı.<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/hume/ -{David Hume}-]. ''-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-''.</ref> * '''[[Adam Smit]]''' — iskoç mütefekkiri ve iqtisadiyatçı. Emek bölünmesi, ticaret ve iqtisadiy serbestlikni ögrendi; ahlâq ve adamlarnıñ bir-birine munasebetleri aqqında da eserler yazdı.<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/smith-moral-political/ -{Adam Smith’s Moral and Political Philosophy}-]. ''-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-''.</ref> * '''[[İmmanuel Kant]]''' — [[alman]] mütefekkiri. 1784 senesi yazğan eserde maarifni adamnıñ başqalarnıñ yol köstermesine bağlı olmadan aqlını qullanması ile añlattı. Serbest fikir yürsetmege emiyet berdi.<ref>[https://www.columbia.edu/acis/ets/CCREAD/etscc/kant.html -{What Is Enlightenment?}-]. -{Columbia University}-.</ref> == Tesiri == Maarifçilik tasilniñ keniş tarqalmasına, ilim ve felsefeniñ inkişafına tesir etti. Onıñ serbestlik ve tabiiy aqlar aqqındaki ğayeleri 1776 senesi qabul etilgen [[Amerika Birleşken Devletleri]]niñ [[Amerika Birleşken Devletleriniñ mustaqillik beyannamesi|mustaqillik beyannamesinde]] akis olundı.<ref>[https://www.archives.gov/founding-docs/declaration/how-did-it-happen -{The Declaration of Independence: How Did it Happen?}-]. -{U.S. National Archives}-.</ref> Bu ğayeler 1789 senesi başlağan [[Büyük Frenk inqilâbı]]na da tesir etti. Maarif devirinde keñ tarqalğan insan aqları, qanun qarşısında teñlik ve akimiyetni sıñırlav aqqındaki fikirler zemaneviy demokratik devletlerniñ qurulışında müim yer aldı.<ref name="maarif"/> == Menbalar == <references/> {{1000}} [[Kategoriya:Tarih]] d9a8lkt81rvffvs2alxio2smx47fruc 0 30397 246101 212119 2026-10-12T12:02:37Z Don Alessandro 1 246101 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Corc Gordon Bayron, altıncı Bayron baronı''' ({{lang-en|George Gordon Byron, 6th Baron Byron}}; 1788 yanvar 22, [[London]] — 1824 aprel 19, [[Mesolongion]], [[Yunanistan]]), ekseriyetle '''Lord Bayron''' adınen belli — [[ingliz]] şairi ve [[romantizm]]niñ esas vekillerinden biri. O, [[Persi Bişi Şelli]] ve [[Con Kits]] ile beraber ingliz romantikleriniñ ekinci nesline kirsetile. Bayron şiirlerinde şahsiy azatlıq, isyan, yalıñızlıq, sevgi ve cemiyet qaidelerine qarşılıq kibi mevzularda yazdı. O, siyasiy azatlıq areketlerini qorçaladı ve ömrüniñ soñunda [[Yunanistan azatlıq cenki]]ne yardım etti.<ref name="bl-byron">{{cite web|url=https://www.britishlibrary.cn/en/authors/lord-byron/|title=-{Lord Byron}-|publisher=-{British Library}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> «Çayld Haroldnıñ seyaatı» şiiriniñ baş qaramanı, soñradan «Bayron qaramanı» dep adlandırılğan edebiy tipniñ şekillenmesine büyük tesir etti. Bu tip — mağrur, asiy, yañğız, içki azap çekken ve cemiyetke yat qaraman — XIX asır Avropa edebiyatında keniş tarqaldı. Bayronnıñ yaratıcılığı frenk, alman, rus, leh ve başqa halqlarnıñ edebiyatlarına büyük tesir etti.<ref name="poetry-byron">{{cite web|url=https://www.poetryfoundation.org/poets/lord-byron|title=-{Lord Byron (George Gordon)}-|publisher=-{Poetry Foundation}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> [[Fayl:Newstead_Abbey_from_Morris's_Seats_of_Noblemen_and_Gentlemen_(1880).JPG|thumb|300x300px|XII asırda manastır olaraq qurulğan ve 1540 senesinden Bayronlar qorantasına ait olğan Nyüsted abbatlığı]] == Ayatı ve yaratıcılığı == === Bala çağı ve tasili === Corc Gordon Bayron 1788 senesi yanvarnıñ 22-sinde [[London]]da doğdı. Babası [[yüzbaşı]] Con Bayron, anası ise iskoç asılzade qorantasından Ketrin Gordon edi. Babası qoranta parasınıñ büyük qısmını sarf etip, borclarından qaçmaq içün Frenkistanğa ketti ve 1791 senesi anda vefat etti. Bayron balalığını anasınen beraber [[İskoçiya]]nıñ [[Aberdin]] şeerinde keçirdi. 1798 senesi beşinci Lord Bayron vefat etken soñ, on yaşındaki Corc altıncı Bayron baronı unvanını ve [[Nottingemşir]]deki Nyusted abbatlığını miras aldı.<ref>{{cite web|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/people/mr-george-noel/index.html|title=-{Mr George Noel}-|publisher=-{UK Parliament, Historic Hansard}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1801–1805 seneleri Harrou mektebinde, 1805–1808 seneleri ise [[Kembric universiteti]]niñ [[Triniti kolleci]]nde tasil aldı. Bayron ilk şiirler toplamını 1807 senesi «Boş vaqıt saatları» ({{lang-en|Hours of Idleness}}) adınen neşir etti. Kitap tenqit etilgenden soñ, o tenqitçilerge «İngliz şairleri ve iskoç tenqitçileri» ({{lang-en|English Bards and Scotch Reviewers}}, 1809) satirik şiirinen cevap berdi. === Seyaatları ve şüret qazanması === 1809–1811 seneleri Bayron [[Portugaliya]], [[İspaniya]], [[Malta]], [[Arnavutlıq]], [[Yunanistan]] ve [[Osmanlı devleti]]nde seyaat etti. Bu seyaat sırasında «Çayld Haroldnıñ seyaatı» ({{lang-en|Childe Harold’s Pilgrimage}}) şiirini yazmağa başladı. Eserniñ ilk eki bölügi 1812 senesi neşir etilgende, Bayron qısqa vaqıtta İngiltereniñ eñ meşur şairlerinden biri oldı.<ref name="poetry-byron" /> Bayron baron olaraq [[Lordlar palatası]]nda yer aldı. 1812 senesi fevral 27 künü ilk nutqunda toquma tezyalarını sındırğan işçilerge ölüm cezası berilmesine qarşı çıqtı ve olarnı faqırlıqqa tüşürgen içtimaiy şartlarnı tenqit etti.<ref>{{cite web|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1812/feb/27/frame-work-bill|title=-{Frame Work Bill}-|publisher=-{UK Parliament, Historic Hansard}-|date=1812-02-27|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1815 senesi Bayron Ann İzabel Milbenknen evlendi. Olarnıñ Ada adlı qızı doğdı; o soñradan riyaziyatçı [[Ada Lavleys]] olaraq tanıldı. Evlilik uzun sürmedi. 1816 senesi olar ayırılıştı, Bayron ise İngiltereni terk etip, bir daa qaytmadı. === İsviçre, İtaliya ve Yunanistan === Bayron başta [[İsviçre]]de yaşadı ve anda [[Persi Bişi Şelli]] ile yaqın dost oldı. Soñ [[İtaliya]]da — [[Venedik]], [[Ravenna]], [[Piza]] ve [[Cenova]]da — yaşadı. Bu devirde «Manfred», «Kain» ve «Don Juan» kibi belli eserlerini yazdı. 1819 senesinden ölümine qadar neşir etken satirik «Don Juan» ({{lang-en|Don Juan}}) destanı tamamlanmay qaldı. 1823 senesi Bayron Osmanlı devletine qarşı küreşken [[Yunanistan azatlıq cenki|yunan isyancılarına]] yardım etmek içün Yunanistanğa bardı. O, öz parasından askeriy birliklerni ve gemilerni temin etti, yunan reberlerini birleştirmege tırıştı. Amma cenk areketlerinde iştirak etmege yetişmedi: qızdırma hastalığına tutulıp, 1824 senesi aprel 19 künü [[Misolongi]]de 36 yaşında vefat etti.<ref name="bl-byron" /> Cenazesi İngilterege ketirildi ve Nyusted abbatlığı yaqınındaki Haknoll kilsesinde qoranta mezarında defin etildi.<ref name="poetry-byron" /> == Esas eserleri == * «Çayld Haroldnıñ seyaatı» (1812–1818); * «Giaur» (1813); * «Korsar» (1814); * «Lara» (1814); * «Manfred» (1817); * «Kain» (1821); * «Don Juan» (1819–1824, tamamlanmağan). == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Bayron, Corc Gordon}} [[Kategoriya:Şairler]] [[Kategoriya:Brintaniya adamları]] qcdbww88xgfp2ez5wkkp7vt28biex2o 246102 246101 2026-10-12T12:03:02Z Don Alessandro 1 246102 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Corc Gordon Bayron, altıncı Bayron baronı''' ({{lang-en|George Gordon Byron, 6th Baron Byron}}; 1788 yanvar 22, [[London]] — 1824 aprel 19, [[Mesolongion]], [[Yunanistan]]), ekseriyetle '''Lord Bayron''' adınen belli — [[ingliz]] şairi ve [[romantizm]]niñ esas vekillerinden biri. O, [[Persi Bişi Şelli]] ve [[Con Kits]] ile beraber ingliz romantikleriniñ ekinci nesline kirsetile. Bayron şiirlerinde şahsiy azatlıq, isyan, yalıñızlıq, sevgi ve cemiyet qaidelerine qarşılıq kibi mevzularda yazdı. O, siyasiy azatlıq areketlerini qorçaladı ve ömrüniñ soñunda [[Yunanistan azatlıq cenki]]ne yardım etti.<ref name="bl-byron">{{cite web|url=https://www.britishlibrary.cn/en/authors/lord-byron/|title=-{Lord Byron}-|publisher=-{British Library}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> «Çayld Haroldnıñ seyaatı» şiiriniñ baş qaramanı, soñradan «Bayron qaramanı» dep adlandırılğan edebiy tipniñ şekillenmesine büyük tesir etti. Bu tip — mağrur, asiy, yañğız, içki azap çekken ve cemiyetke yat qaraman — XIX asır Avropa edebiyatında keniş tarqaldı. Bayronnıñ yaratıcılığı frenk, alman, rus, leh ve başqa halqlarnıñ edebiyatlarına büyük tesir etti.<ref name="poetry-byron">{{cite web|url=https://www.poetryfoundation.org/poets/lord-byron|title=-{Lord Byron (George Gordon)}-|publisher=-{Poetry Foundation}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> [[Fayl:Newstead_Abbey_from_Morris's_Seats_of_Noblemen_and_Gentlemen_(1880).JPG|thumb|300x300px|XII asırda manastır olaraq qurulğan ve 1540 senesinden Bayronlar qorantasına ait olğan Nyüsted abbatlığı]] == Ayatı ve yaratıcılığı == === Bala çağı ve tasili === Corc Gordon Bayron 1788 senesi yanvarnıñ 22-sinde [[London]]da doğdı. Babası [[yüzbaşı]] Con Bayron, anası ise iskoç asılzade qorantasından Ketrin Gordon edi. Babası qoranta parasınıñ büyük qısmını sarf etip, borclarından qaçmaq içün Frenkistanğa ketti ve 1791 senesi anda vefat etti. Bayron balalığını anasınen beraber [[İskoçiya]]nıñ [[Aberdin]] şeerinde keçirdi. 1798 senesi beşinci Lord Bayron vefat etken soñ, on yaşındaki Corc altıncı Bayron baronı unvanını ve [[Nottingemşir]]deki Nyusted abbatlığını miras aldı.<ref>{{cite web|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/people/mr-george-noel/index.html|title=-{Mr George Noel}-|publisher=-{UK Parliament, Historic Hansard}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1801–1805 seneleri Harrou mektebinde, 1805–1808 seneleri ise [[Kembric universiteti]]niñ [[Triniti kolleci]]nde tasil aldı. Bayron ilk şiirler toplamını 1807 senesi «Boş vaqıt saatları» ({{lang-en|Hours of Idleness}}) adınen neşir etti. Kitap tenqit etilgenden soñ, o tenqitçilerge «İngliz şairleri ve iskoç tenqitçileri» ({{lang-en|English Bards and Scotch Reviewers}}, 1809) satirik şiirinen cevap berdi. === Seyaatları ve şüret qazanması === 1809–1811 seneleri Bayron [[Portugaliya]], [[İspaniya]], [[Malta]], [[Arnavutlıq]], [[Yunanistan]] ve [[Osmanlı devleti]]nde seyaat etti. Bu seyaat sırasında «Çayld Haroldnıñ seyaatı» ({{lang-en|Childe Harold’s Pilgrimage}}) şiirini yazmağa başladı. Eserniñ ilk eki bölügi 1812 senesi neşir etilgende, Bayron qısqa vaqıtta İngiltereniñ eñ meşur şairlerinden biri oldı.<ref name="poetry-byron" /> Bayron baron olaraq [[Lordlar palatası]]nda yer aldı. 1812 senesi fevral 27 künü ilk nutqunda toquma tezyalarını sındırğan işçilerge ölüm cezası berilmesine qarşı çıqtı ve olarnı faqırlıqqa tüşürgen içtimaiy şartlarnı tenqit etti.<ref>{{cite web|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1812/feb/27/frame-work-bill|title=-{Frame Work Bill}-|publisher=-{UK Parliament, Historic Hansard}-|date=1812-02-27|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1815 senesi Bayron Ann İzabel Milbenknen evlendi. Olarnıñ Ada adlı qızı doğdı; o soñradan riyaziyatçı [[Ada Lavleys]] olaraq tanıldı. Evlilik uzun sürmedi. 1816 senesi olar ayırılıştı, Bayron ise İngiltereni terk etip, bir daa qaytmadı. === İsviçre, İtaliya ve Yunanistan === Bayron başta [[İsviçre]]de yaşadı ve anda [[Persi Bişi Şelli]] ile yaqın dost oldı. Soñ [[İtaliya]]da — [[Venedik]], [[Ravenna]], [[Piza]] ve [[Cenova]]da — yaşadı. Bu devirde «Manfred», «Kain» ve «Don Juan» kibi belli eserlerini yazdı. 1819 senesinden ölümine qadar neşir etken satirik «Don Juan» ({{lang-en|Don Juan}}) destanı tamamlanmay qaldı. 1823 senesi Bayron Osmanlı devletine qarşı küreşken [[Yunanistan azatlıq cenki|yunan isyancılarına]] yardım etmek içün Yunanistanğa bardı. O, öz parasından askeriy birliklerni ve gemilerni temin etti, yunan reberlerini birleştirmege tırıştı. Amma cenk areketlerinde iştirak etmege yetişmedi: qızdırma hastalığına tutulıp, 1824 senesi aprel 19 künü [[Misolongi]]de 36 yaşında vefat etti.<ref name="bl-byron" /> Cenazesi İngilterege ketirildi ve Nyusted abbatlığı yaqınındaki Haknoll kilsesinde qoranta mezarında defin etildi.<ref name="poetry-byron" /> == Esas eserleri == * «Çayld Haroldnıñ seyaatı» (1812–1818); * «Giaur» (1813); * «Korsar» (1814); * «Lara» (1814); * «Manfred» (1817); * «Kain» (1821); * «Don Juan» (1819–1824, tamamlanmağan). == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Bayron, Corc Gordon}} [[Kategoriya:Şairler]] [[Kategoriya:Büyük Brintaniya adamları]] 15wk4i2m11vmfeojzx7orje8mah0mu0 246103 246102 2026-10-12T12:03:22Z Don Alessandro 1 246103 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Corc Gordon Bayron, altıncı Bayron baronı''' ({{lang-en|George Gordon Byron, 6th Baron Byron}}; 1788 yanvar 22, [[London]] — 1824 aprel 19, [[Mesolongion]], [[Yunanistan]]), ekseriyetle '''Lord Bayron''' adınen belli — [[ingliz]] şairi ve [[romantizm]]niñ esas vekillerinden biri. O, [[Persi Bişi Şelli]] ve [[Con Kits]] ile beraber ingliz romantikleriniñ ekinci nesline kirsetile. Bayron şiirlerinde şahsiy azatlıq, isyan, yalıñızlıq, sevgi ve cemiyet qaidelerine qarşılıq kibi mevzularda yazdı. O, siyasiy azatlıq areketlerini qorçaladı ve ömrüniñ soñunda [[Yunanistan azatlıq cenki]]ne yardım etti.<ref name="bl-byron">{{cite web|url=https://www.britishlibrary.cn/en/authors/lord-byron/|title=-{Lord Byron}-|publisher=-{British Library}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> «Çayld Haroldnıñ seyaatı» şiiriniñ baş qaramanı, soñradan «Bayron qaramanı» dep adlandırılğan edebiy tipniñ şekillenmesine büyük tesir etti. Bu tip — mağrur, asiy, yañğız, içki azap çekken ve cemiyetke yat qaraman — XIX asır Avropa edebiyatında keniş tarqaldı. Bayronnıñ yaratıcılığı frenk, alman, rus, leh ve başqa halqlarnıñ edebiyatlarına büyük tesir etti.<ref name="poetry-byron">{{cite web|url=https://www.poetryfoundation.org/poets/lord-byron|title=-{Lord Byron (George Gordon)}-|publisher=-{Poetry Foundation}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> [[Fayl:Newstead_Abbey_from_Morris's_Seats_of_Noblemen_and_Gentlemen_(1880).JPG|thumb|300x300px|XII asırda manastır olaraq qurulğan ve 1540 senesinden Bayronlar qorantasına ait olğan Nyüsted abbatlığı]] == Ayatı ve yaratıcılığı == === Bala çağı ve tasili === Corc Gordon Bayron 1788 senesi yanvarnıñ 22-sinde [[London]]da doğdı. Babası [[yüzbaşı]] Con Bayron, anası ise iskoç asılzade qorantasından Ketrin Gordon edi. Babası qoranta parasınıñ büyük qısmını sarf etip, borclarından qaçmaq içün Frenkistanğa ketti ve 1791 senesi anda vefat etti. Bayron balalığını anasınen beraber [[İskoçiya]]nıñ [[Aberdin]] şeerinde keçirdi. 1798 senesi beşinci Lord Bayron vefat etken soñ, on yaşındaki Corc altıncı Bayron baronı unvanını ve [[Nottingemşir]]deki Nyusted abbatlığını miras aldı.<ref>{{cite web|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/people/mr-george-noel/index.html|title=-{Mr George Noel}-|publisher=-{UK Parliament, Historic Hansard}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1801–1805 seneleri Harrou mektebinde, 1805–1808 seneleri ise [[Kembric universiteti]]niñ [[Triniti kolleci]]nde tasil aldı. Bayron ilk şiirler toplamını 1807 senesi «Boş vaqıt saatları» ({{lang-en|Hours of Idleness}}) adınen neşir etti. Kitap tenqit etilgenden soñ, o tenqitçilerge «İngliz şairleri ve iskoç tenqitçileri» ({{lang-en|English Bards and Scotch Reviewers}}, 1809) satirik şiirinen cevap berdi. === Seyaatları ve şüret qazanması === 1809–1811 seneleri Bayron [[Portugaliya]], [[İspaniya]], [[Malta]], [[Arnavutlıq]], [[Yunanistan]] ve [[Osmanlı devleti]]nde seyaat etti. Bu seyaat sırasında «Çayld Haroldnıñ seyaatı» ({{lang-en|Childe Harold’s Pilgrimage}}) şiirini yazmağa başladı. Eserniñ ilk eki bölügi 1812 senesi neşir etilgende, Bayron qısqa vaqıtta İngiltereniñ eñ meşur şairlerinden biri oldı.<ref name="poetry-byron" /> Bayron baron olaraq [[Lordlar palatası]]nda yer aldı. 1812 senesi fevral 27 künü ilk nutqunda toquma tezyalarını sındırğan işçilerge ölüm cezası berilmesine qarşı çıqtı ve olarnı faqırlıqqa tüşürgen içtimaiy şartlarnı tenqit etti.<ref>{{cite web|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1812/feb/27/frame-work-bill|title=-{Frame Work Bill}-|publisher=-{UK Parliament, Historic Hansard}-|date=1812-02-27|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1815 senesi Bayron Ann İzabel Milbenknen evlendi. Olarnıñ Ada adlı qızı doğdı; o soñradan riyaziyatçı [[Ada Lavleys]] olaraq tanıldı. Evlilik uzun sürmedi. 1816 senesi olar ayırılıştı, Bayron ise İngiltereni terk etip, bir daa qaytmadı. === İsviçre, İtaliya ve Yunanistan === Bayron başta [[İsviçre]]de yaşadı ve anda [[Persi Bişi Şelli]] ile yaqın dost oldı. Soñ [[İtaliya]]da — [[Venedik]], [[Ravenna]], [[Piza]] ve [[Cenova]]da — yaşadı. Bu devirde «Manfred», «Kain» ve «Don Juan» kibi belli eserlerini yazdı. 1819 senesinden ölümine qadar neşir etken satirik «Don Juan» ({{lang-en|Don Juan}}) destanı tamamlanmay qaldı. 1823 senesi Bayron Osmanlı devletine qarşı küreşken [[Yunanistan azatlıq cenki|yunan isyancılarına]] yardım etmek içün Yunanistanğa bardı. O, öz parasından askeriy birliklerni ve gemilerni temin etti, yunan reberlerini birleştirmege tırıştı. Amma cenk areketlerinde iştirak etmege yetişmedi: qızdırma hastalığına tutulıp, 1824 senesi aprel 19 künü [[Misolongi]]de 36 yaşında vefat etti.<ref name="bl-byron" /> Cenazesi İngilterege ketirildi ve Nyusted abbatlığı yaqınındaki Haknoll kilsesinde qoranta mezarında defin etildi.<ref name="poetry-byron" /> == Esas eserleri == * «Çayld Haroldnıñ seyaatı» (1812–1818); * «Giaur» (1813); * «Korsar» (1814); * «Lara» (1814); * «Manfred» (1817); * «Kain» (1821); * «Don Juan» (1819–1824, tamamlanmağan). == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Bayron, Corc Gordon}} [[Kategoriya:Şairler]] [[Kategoriya:Büyük Britaniya adamları]] 4q6fz3c2hm6ap6l4ckbddtawkicak6v 0 30401 246104 160366 2026-10-12T12:10:34Z Don Alessandro 1 246104 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Vasko (Vaşku) da Gama''' ({{lang-pt|Vasco da Gama}}; {{IPA|[ˈvaʃku ðɐ ˈɣɐmɐ]}}; qararnen 1469, [[Sineş]], [[Portugaliya]] — 1524 dekabr 24, [[Koçin]], [[İndistan]]) — portugaliyalı [[deñiz seyaatçısı]] ve askeriy deñizci. O, 1497–1499 seneleri [[Avropa]]dan [[İndistan]]ğa [[Afrika]] cenübini aylanıp barğan ilk belli deñiz seyaatına reberlik etti. Bu seyaat [[Atlantik okeanı|Atlantik]] ve [[İnd okeanı|İnd]] okeanları arasında doğrudan deñiz ticareti yolunı açtı ve Portugaliyanıñ İnd okeanındaki [[müstemleke]]cilik faaliyetiniñ başlanmasına büyük tesir etti.<ref name="pantheon-gama">{{cite web|url=https://www.panteaonacional.gov.pt/en/homenageados/vasco-da-gama|title=-{Vasco da Gama}-|publisher=-{National Pantheon of Portugal}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref><ref name="unesco-gama">{{cite web|url=https://www.unesco.org/fr/memory-world/journal-first-voyage-vasco-da-gama-india-1497-1499|title=-{Journal du premier voyage de Vasco de Gama en Inde, 1497–1499}-|publisher=-{UNESCO Memory of the World}-|accessdate=2026-10-12|language=fr}}</ref> == Ayatı == === Bala çağı ve ilk hızmeti === Vasko da Gamanıñ doğğan yılı tam belli degil; menbalarda 1460 ile 1469 arasındaki tarihlar kösterile. O, Portugaliyanıñ cenübiy-ğarb yalısındaki [[Sineş]] liman şeerinde doğdı. Babası Eştevan da Gama Vizeu [[duka]]sınıñ hızmetinde rıtsar, soñ Sineşniñ askeriy idarecisi edi. Anası İzabel Sodre ise Britaniya adalarınen bağlı asılzade qorantasından kele edi.<ref>{{cite web|url=https://eve.fcsh.unl.pt/pt/pessoas/vasco-da-gama-1469-1524|title=-{Vasco da Gama (1469?–1524)}-|publisher=-{Enciclopédia Virtual da Expansão Portuguesa, Universidade Nova de Lisboa}-|accessdate=2026-10-12|language=pt}}</ref> Vaskonıñ balalığı ve tasili aqqında işançlı malümat azdır. Onıñ [[Evora]]da riyaziyat, astronomiya ve deñizcilik ögrengeni aqqında rivayetler bar, amma bunı tasdıqlaycaq vesiqalar saqlanmağan. 1490-lı yıllarnıñ başında o Santyago ordeniniñ rıtsarı ve qıral sarayınıñ asılzadesi edi. 1492 senesi qıral [[II Juan]] onı portugal gemilerine yapılğan ücümler içün [[Frenkistan]]dan qarşılıq almaq vazifesinen yolladı. [[Fayl:Sines06_edit1.jpg|left|thumb|240x240px|Doğğan şeeri Sineşte Vasko da Gama abidesi]] === Birinci İndistan seyaatı === 1497 senesi qıral [[I Manuel]] Vasko da Gamanı [[İndistan]]ğa deñiz yolunı tapacaq ekspeditsiyanıñ reberi tayin etti. Dört gemiden ibaret flot — «-{São Gabriel}-», «-{São Rafael}-», «-{Bérrio}-» ve erzaq gemisi — iyül 8 künü [[Lissabon]]dan yolğa çıqtı. Gemiler Afrika yalısından uzaqlaşıp Cenübiy Atlantikni büyük bir yay şeklinde keçtiler, soñ [[Yahşı Ümüt burnu]]nı aylanıp Şarqiy Afrika yalısına keldiler.<ref name="navy-gama">{{cite web|url=https://cultura.marinha.pt/en/museumarinha_web/multimedia_web/Pages/efemeride-partida-vasco-gama-india-8jul.aspx|title=-{Departure of Vasco da Gama for India}-|publisher=-{Portuguese Navy Cultural Directorate}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Malindide alınğan deñiz yol köstericisiniñ yardımınen flot [[İnd okeanı]]nı keçip, 1498 senesi mayıs 20 künü [[Malabar yalısı]]ndaki [[Kalikut]]qa — bugünki [[Kojikode]]ge — keldi. Yerli ükümdarnen ticaret añlaşması yapılmadı, amma ekspeditsiya Avropa ile İndistan arasındaki deñiz yolunı amelde kösterdi. Qaytuv seyaatı ağır oldı: eki gemi yoq oldı, ekipajnıñ büyük qısmı ise öldi. Vasko da Gama 1499 senesi Portugaliyağa qayttı.<ref name="unesco-gama" /> === Soñraki seyaatları === 1502 senesi Vasko da Gama yigirmi arbiy gemiden ibaret flotnen kene İnd okeanına yollandı. Bu seyaatnıñ maqsadı Portugal tuccarlarınıñ menfaatlarını zor vastasınen qorumaq ve bölgede daimiy ticaret merkezleri qurmaq edi. Flot [[Koçin]] ve [[Kannanur]] ükümdarlarınen ittifaq qurdı, Kalikutqa qarşı arbiy areketler yaptı. Bu seyaat sırasında da Gama gemilerni yağmalattı, Kalikutnı toplardan ateşke tutturdı ve [[Mekke]]den qaytqan yolcular olğan gemini yaqmağa emir berdi. Bu areketler onıñ tarihiy mirasınıñ eñ qaranlıq taraflarından biri sayıla.<ref>{{cite web|url=https://www.marinha.pt/en/a-marinha/historia/servir-portugal/Pages/default.aspx|title=-{The Navy, 700 years serving Portugal at sea}-|publisher=-{Portuguese Navy}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1519 senesi qıral I Manuel da Gamağa Vidigeyra [[graf]]ı unvanını berdi. 1524 senesi qıral [[III Juan]] onı [[Portugaliya İndistanı]]nıñ vitse-qıralı tayin etti. Da Gama aynı yıl İndistanğa üçünci kere bardı, amma qısqa vaqıttan soñ sıtma hastalığına tutulıp, dekabr 24 künü Koçinde vefat etti.<ref name="pantheon-gama" /> 1539 senesi onıñ qalıntıları Portugaliyağa ketirildi, 1880 senesi ise Lissabondaki [[Jeronimuş manastırı]]nda qaytadan defin etildi. == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Gama, Vasko da}} [[Kategoriya:Seyaatçılar]] [[Kategoriya:Portugaliya adamları]] i0woazclgi6q3bv4dx7ew2i39zu9d0e 0 30404 246105 228031 2026-10-12T12:59:03Z Don Alessandro 1 246105 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Jak Kartye''' ({{lang-fr|Jacques Cartier}}; 1491, [[Sen Malo]], Bretan — 1557 sentâbr 1, Sen Malo) — [[breton]] asıllı frenk [[deñiz seyaatçısı]]. O, 1534–1542 seneleri [[Atlantik okeanı]]ndan bugünki [[Kanada]]ğa üç seyaat yaptı, [[Sent Lorens körfezi]]ni ve [[Sent Lorens özeni]]ni Avropa haritalarına kirsetti, bugünki [[Kvebek]] ve [[Monreal]] şeerleri bulunğan yerlerine bardı. Kartyeniñ seyaatları [[Frenkistan]] qırallığınıñ [[Şimaliy Amerika]]daki iddialarına ve soñraki [[Yañı Frenkistan]] müstemlekesiniñ qurulmasına zemin azırladı.<ref name="parks-cartier">{{cite web|url=https://parks.canada.ca/lhn-nhs/qc/cartierbrebeuf/culture/histoire-history/personnage-people/jacquescartier|title=-{Jacques Cartier, explorer and navigator}-|publisher=-{Parks Canada}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> == Ayatı == === Bala çağı ve ilk yılları === Jak Kartye 1491 senesi [[Bretan dukalığı]]nıñ [[Sen Malo]] liman şeerinde doğdı. Doğğan künü belli degil; vesiqalar onıñ iyün 7 ile dekabr 23 künleri arasında doğğanını tahmin etmege imkân bere. Balalığı ve ilk deñiz seyaatları aqqında da az malümat saqlanğan. O, yaşlığından deñizciliknen oğraştı ve 1534 senesine qadar tecribeli deñizci olaraq tanıldı. Bazı tetqiqatçılar onıñ Braziliyağa ve Nyufaundlendge barğan seyaatlarda iştirak etkenini tahmin eteler, amma bu seyaatlarnıñ tafsilâtı belli degil.<ref name="dcb-cartier">{{cite web|url=https://www.biographi.ca/en/bio.php?id_nbr=107|title=-{Cartier, Jacques (1491–1557)}-|publisher=-{Dictionary of Canadian Biography}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1520 senesi Kartye Sen Malo idarecilerinden biriniñ qızı Katerin de Granşnen evlendi. Olarnıñ balaları olmadı. === Birinci seyaatı === 1534 senesi Frenkistan qıralı [[I Fransua]] Kartyeni Asiyağa şimaliy-ğarb deñiz keçitini ve zengin ülkeler yolunı qıdırmaq içün Şimaliy Amerikağa yolladı. Kartye eki gemi ve qararnen altmış kişinen aprel 20 künü Sen Malodan ketti. O [[Bel İl boğazı]]ndan keçip, [[Sent Lorens körfezi]]ni, [[Labrador]] ve [[Nyufaundlend]] yalısını, [[Madlen adaları]]nı, [[Prins Edvard adası]]nı ve [[Gaspe yarımadası]]nı tetqiq etti.<ref name="first-cartier">{{cite web|url=https://parks.canada.ca/lhn-nhs/qc/cartierbrebeuf/culture/histoire-history/evenement-event/cartier/a|title=-{The first voyage (1534)}-|publisher=-{Parks Canada}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Gaspe körfezinde Kartye büyük bir haç tiklep, bu yerlerni Frenkistan qıralınıñ mülkü dep ilân etti. Anda Stadakona köyünden kelgen yerli halq ve olarnıñ başlığı Donnakonanıñ eki oğlu — Domagaya ve Taynyoagninen — tanıştı. Kartye eki yaşnı özünen Frenkistanğa ketirdi. Olar soñraki seyaatta tilmaç ve yol kösterici oldılar. === Ekinci ve üçünci seyaatları === 1535–1536 senelerindeki ekinci seyaatında Kartye üç geminen Sent Lorens özeni boyunca içerige kirdi. O başta Stadakonağa — bugünki [[Kvebek şeeri]] bulunğan yerge — bardı, soñra Oşlaga köyüne ulaştı. Oşlaga bugünki [[Monreal]] şeeri civarında edi. Kartye yaqındaki dağğa Mon Ruayal (qıral dağı) adını berdi; «Monreal» adı da bundan kele.<ref name="dcb-cartier" /> Ekspeditsiya qışnı Stadakona yanında keçirdi. Frenk deñizcileriniñ çoqusı [[tsinga]] hastalığına tutulğan edi; yerli sakinler olarnı şifalı ağaçtan yapılğan içkinen tedavi etmege yardım ettiler. 1536 senesi Kartye Donnakonanı ve bir qaç yerli adamnı zornen gemisine mindirip Frenkistanğa ketirdi. Olarnıñ ekseriyeti memleketine qaytalmadan Frenkistanda öldi. 1541–1542 senelerindeki üçünci seyaat keşifnen beraber müstemleke qurmaq teşebbüsi edi. Kartye bugünki [[Kap Ruj]] yanında «-{Charlesbourg-Royal}-» adlı qasaba qurdı. Tapqan pirit ve kvarts taşlarını altın ve elmaz tüşündi. Qış ağır keçti, yerli halqnen çatışmalar arttı ve qasaba terk etildi. Kartye Frenkistanğa qaytqan soñ bir daa qıral ekspeditsiyalarına reberlik etmedi.<ref>{{cite web|url=https://parks.canada.ca/lhn-nhs/qc/cartierbrebeuf/culture/histoire-history/evenement-event/cartier/d|title=-{The third voyage (1541–1542)}-|publisher=-{Parks Canada}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> === «Kanada» adınıñ menşei === «Kanada» adı Sent Lorens vadiysinde qullanılğan yerli [[irokez]] tilindeki «-{kanata}-» sözünden kele. Bu söz «köy» ya da «qasaba» manasına kele. 1535 senesi Domagaya ve Taynyoagni Kartyege «kanata»ğa — Stadakona köyüne — barğan yolnı tarif ettiler. Kartye bu sözni tek köyge degil, Donnakona idare etken bütün yerge nisbeten qullandı. Soñraki Avropa haritalarında ad daa büyük bölgege tarqaldı.<ref name="canada-name">{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/origin-name-canada.html|title=-{Origin of the name “Canada”}-|publisher=-{Government of Canada}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Jak Kartye ömrüniñ soñki yıllarını Sen Maloda ve yaqındaki Limoelu malikanesinde keçirdi. O 1557 senesi sentâbr 1 künü, veba epidemiyası devam etken vaqıtta vefat etti.<ref name="parks-cartier" /> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Kartye, Jak}} [[Kategoriya:Frenkistan adamları]] [[Kategoriya:Seyaatçılar]] 36omuflmb0kv8a5borj2e4shrm0imqd 0 30434 246176 160335 2026-10-13T09:56:36Z Don Alessandro 1 246176 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Trockenklimate.png|thumb|400x400px|Sahra regionları: {{legend|#ffcc00|Sahralar}} {{legend|#c69e00|Yarımsahralar}} {{legend|#65ffff|Tundra}} {{legend|#white|Buzluqlar|border=1pt solid #000000}}]] '''Sahralar''' — [[yağanaq]]ları pek az, [[ösümlik]] örtüsi siyrek olğan qurğaq tabiat saaları. Sahralarda ekseriyette yılda 250 millimetrden az yağanaq, yani yağmur ve qar yağa. Suv azlığı ösümlik ve ayvanlarnıñ ayatına büyük tesir ete. Sahralar em sıcaq, em suvuq [[iklim]]li yerlerde bar. Olarda tüzlük, dağ, qaya ve vadiler de bulunа.<ref name="umumiy">[https://pubs.usgs.gov/gip/deserts/what/ -{What Is a Desert?}-]. -{USGS}-.</ref><ref name="natgeo">[https://education.nationalgeographic.org/resource/deserts-explained/ -{Deserts Explained}-]. -{National Geographic}-.</ref> == Umumiy tasvir == Yer yüzüne köre sahralarnıñ bir qaç çeşiti bar: * '''Qumlu sahralar''' — yüzüniñ büyük qısmı [[qum]]nen örtüli olğan sahralar. Yel qumnı toplap qum töpeleri, yani barhanlar asıl ete. * '''Taşlı sahralar''' — yüzünde qaya, taş ve çaqıl çoq olğan sahralar. * '''Balçıqlı sahralar''' — toprağında balçıq çoq olğan sahralar. Quruğan topraqta çatlaqlar peyda ola. * '''Tuzlu sahralar''' — toprağında ve yüzünde çoq tuz toplanğan sahralar. Bir sahranıñ ayrı qısımları qumlu, taşlı, balçıqlı ya da tuzlu ola. Meselâ, [[Büyük Sahra]]da bu çeşitlerniñ bir qaçı bar. Qum bütün sahralarnıñ yüzüni qaplamay; taşlı ve qayalı yerler de pek keñ saalarnı tuta.<ref name="yuz">[https://pubs.usgs.gov/gip/deserts/features/ -{Desert Features}-]. -{USGS}-.</ref> Sahra ve [[çöl]] ya da [[savanna]] arasında keçiş saalarına '''yarımsahra''' deyler. Yarımsahralarda sahralarğa köre yağanaq ve ösümlik daa çoq ola. == Sahralarnıñ peyda oluv ve tarqaluvı == Sahralar bir yerde uzaq vaqıt boyunca suv az olğanı sebebinden peyda ola. Bunıñ bir qaç esas sebebi bar: * '''Avanıñ aylanuvı.''' Tropiklerge yaqın bazı saalarda quru ava yuqarıdan aşağı tüşe. Böyle yerlerde bulut az peyda ola ve yağmur siyrek yağa. * '''Okeandan uzaqlıq.''' Qıtalarnıñ içki qısımlarına okeandan kelgen dımlı ava az yetişe. * '''Dağlarnıñ tesiri.''' Dımlı ava dağğa köterilgende suvunı yağmur ya da qar şeklinde bere. Dağnıñ o bir tarafına keçkende ise daa quru ola. * '''Suvuq deñiz aqıntıları.''' Bazı yalı boylarında suvuq aqıntılar yağmur bulutlarınıñ peyda oluvını qıyınlaştıra. Böyle yerlerde tuman olsa bile, yağmur pek az yağa.<ref>[https://pubs.usgs.gov/gip/deserts/atmosphere/ -{How the Atmosphere Influences Aridity}-]. -{USGS}-.</ref><ref>[https://pubs.usgs.gov/gip/deserts/types/ -{Types of Deserts}-]. -{USGS}-.</ref> Dünyanıñ eñ büyük sıcaq sahrası — [[Afrika]]nıñ şimalindeki [[Büyük Sahra]]. O, qıtanıñ şimaliy qısmında pek keñ bir saanı qaplay. Büyük sahralar Asiya, Avstraliya ve Amerikanıñ bazı qısımlarında da bar.<ref name="natgeo"/> === Qutup sahraları === [[Antarktida]]nıñ büyük qısmında ve [[Arktika]]nıñ bazı topraqlarında [[qutup sahraları]] bar. Olarnıñ çoqusı qar ve buznen örtülidir. Bu yerlerde ava pek suvuq, yağanaq ise azdır. Antarktidadaki buzda pek çoq suv saqlansa da, qıtanıñ içki qısımlarında yıl boyunca pek az qar yağa. Bu sebepten olar da sahra sayıla. Antarktida dünyanıñ eñ büyük qutup sahrasıdır.<ref>[https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/ -{Antarctic weather}-]. Avstraliya Antarktida programması.</ref><ref>[https://www.antarctica.gov.au/news/stations/casey/2026/9-october/ -{This week at Casey: 9 October 2026}-]. Avstraliya Antarktida programması.</ref> == İklim ve suv == Sıcaq sahralarda kün yer yüzüni qaviy qızdıra, suv ise tez buvlana. Bu sebepten ösümliklerge kerek olğan dım pek az ola. Suvuq sahralarda ise qış uzun ve sert ola.<ref name="natgeo"/> Sahralarda suv er yerde bir miqdarda degil. Özen, çoqraq ya da yeraltı suvları bar olğan yerlerde ösümlikler daa sıq öse. Sahrada suv bulunğan ve ösümlikleri sıq ösken yerlerge [[vaha]] ya da oazis deyler. Vahalar çoqraq ve quyular etrafında, bazen ise suv ketirilgen yerlerde peyda ola.<ref name="yuz"/> == Ösümlik ve ayvanlar == Sahra ösümlik ve ayvanları suv azlığına uyğunlaşqan. Bazı ösümliklerniñ tamırları topraqnıñ terenine yetişip suv ala. Başqaları suvunı kevde, yapraq ya da tamırlarında toplap saqlay. Amerika sahralarında ösken [[kaktus]]lar bunıñ belli bir nümünesidir.<ref name="yuz"/> Sahralarda [[deve]]ler, [[tilki]]ler ve çeşit [[quş]]lar da yaşay. Bir çoq sahra ayvanı kündüz sıcaqtan saqlanıp, gece faal ola. Bazıları vaqıtnıñ büyük qısmını yeraltı yuvalarında keçire. Develer ise uzaq vaqıt suv içmeden yaşap ola.<ref name="natgeo"/> == Sahralar ve insan == Adamlar sahralarda da yaşay. Suv bar olğan vahalarda bağ ve bostanlar yetiştirmek, meyva ve sebze östürmek mümkündir. Başqa yerlerde ise ayvancılıqnen oğraşalar. Suvnıñ azlığı şeerlerniñ ösüvini sıñırlay.<ref name="yuz"/> Qurğaq yerlerde topraqnıñ bereketliligi azalıp, ösümlik örtüsi bozulmasına [[sahralaşuv]] deyler. Buña iklimniñ deñişmesi, uzaq qurğaqlıq, ağaç ve çalılarnıñ kesilmesi, ayvanlarnıñ bir yerde adden ziyade otlatılması ve yañlış suvaruv sebep ola bile. Topraq ve ösümlik örtüsini qorumaq içün suv ve otlaqlarnı ihtiyatlı qullanmaq kerek.<ref>[https://www.unccd.int/article-1-use-terms -{Article 1. Use of terms}-]. -{UNCCD}-.</ref><ref>[https://www.unccd.int/unccd-faq -{UNCCD FAQ}-]. -{UNCCD}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Sahralar| ]] 5sicery5jcvoavi2r2dcytx9y0krqx6 0 30439 246178 242371 2026-10-13T10:59:45Z Don Alessandro 1 246178 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Funchal, Cortejo Alegórico de Carnaval (2026) 07.jpg|thumb]] [[Fayl:Samba in cold rain.jpg|thumb]] '''Samba''' ({{lang-pt|samba}}) — [[Brazil]]de Afrika ve Avropa muzıka ananeleriniñ tesirinen peyda olğan [[muzıka]] janrı. O, Brazil ve [[karnaval]]nıñ timsallerinden biri sayıla. Bir çoq Brazil icracısı samba eserlerini icra etken. Brazil muzıkasınıñ başqa üslüpleri de sambadan tesirlengen. Bu muzıkağa oynalğan oyunğa da samba deyler. «Samba» sözüniñ kelip çıqışını [[Angola]]nıñ muzıka ve oyun ananelerinen bağlaylar. Onıñ [[semba]] sözünen bağlı olğanı sayıla. Sözniñ tamırını [[kimbundo]] ve [[kikongo]] tillerinden qıdıralar.<ref>[https://dicionariompb.com.br/termo/samba/ -{Samba}-]. -{Dicionário Cravo Albin}-.</ref> == Samba-di-breki == '''Samba-di-breki''' (-{Samba de breque}-) — sambanıñ bir çeşiti. Bu üslüpte muzıka vaqıt-vaqıt toqtap, yırcı yırlamaq yerine laf ete. Bu qısımlarda dialoglar da ola. Yırcı em yırlamağa, em de farqlı seslernen laf etmege bilmeli. Yırlarda ekseriyette külünçli ikâyeler aytıla. Adındaki -{breque}- sözü muzıkadaki qısqa toqtavlarnı bildire.<ref>[https://www.aulete.com.br/breque -{Breque}-]. -{Dicionário Caldas Aulete}-.</ref> <gallery> UVA DE CAMINHÃO - Carmen Miranda 1939.ogg|-{Carmen Miranda}- — «-{Uva de caminhão}-» Na Pavuna-Almirante-Homero Dornelas1929.ogg|«-{Na Pavuna}-» Primeira Linha-Benedito Lacerda e Gente do Morro-Heitor dos Prazeres1930.ogg|«-{Primeira Linha}-» Samba de fato 1932.ogg|«-{Samba de fato}-» Agora é Cinza-Mario Reis-Bide e Marçal1933.ogg|«-{Agora é Cinza}-» </gallery> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Muzıka]] [[Kategoriya:Brazil]] 9to2eyi1u4xeu1xifushiakea0szqvk 0 30440 246172 227950 2026-10-13T09:09:48Z Don Alessandro 1 246172 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Attributes_of_painting,_sculpture_&_architecture.jpg|right|thumb|300x300px|“Ressamlıq, eykelcilik ve mimarcılıqnıñ sıfatları”, En Vale-Köster, 1760 s., Luvr]] '''Sanat''' — adamlar fikir, duyğu ve hayallarını resim, söz, ses, areket ve başqa vastalar ile ifade etken yaratıcılıq saası. Sanat [[medeniyet]]niñ bir parçasıdır. «Sanat» sözü yaratıcı faaliyetni de, bu faaliyetniñ neticesi olğan eserlerni de añlata.<ref name="definition">{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/art-definition/|title=-{The Definition of Art}-|work=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|language=en}}</ref> Keñ manada bu söz bir işni pek yahşı yapmaq ve yüksek ustalıq köstermek manasında da qullanıla. == Tarifi == [[Fayl:Collage_van_schilderijen_in_blauw.png|thumb|Sanat eserleriniñ çeşitligi]] Sanatnıñ er kes qabul etken yekâne tarifi yoq. Türlü devir ve medeniyetlerde neni sanat sayğanları deñişe bile. Sanatnı añlatqanda bazıları güzellik ve ustalıqqa, başqaları ise eserniñ manasına, duyğularğa tesirine ya da yaratılğan şartlarına emiyet bere.<ref name="definition"/> Bir sanat eseri adamnı sevindire, qayğılandıra, ayretlendire ya da belli bir mesele aqqında fikir ettire bile. Bir eserni türlü adamlar türlü añlay ve türlü qıymetlendire bile. == Sanat çeşitleri == Sanatnıñ çeşitleri arasında şular bar: * '''[[Edebiyat]]''' — şiir, ikâye, roman ve başqa bediiy metinler. * '''[[Tasviriy sanat]]''' — resim, eykel, grafika ve foto eserleri. * '''[[Ameliy-tatbiqiy sanat|Ameliy sanat]]''' — nağış, çölmekçilik ve kündelik ayatta qullanılğan eşyalarnı bediiy şekilde yaratmaq. * '''[[Sana sanatı]]''' — teatr, balet ve sana üzerinde kösterilgen başqa bediiy temsiller. * '''[[Muzıka]]''' — ses ve ritm vastasınen yaratılğan eserler. * '''[[Mimarlıq]]''' — binalar ve başqa qurulmalarnıñ proyektlerini yaratmaq. * '''[[Kino]]''' — areketli tasvirler vastasınen yaratılğan filmler. Bu çeşitler bir-birinen birleşe bile. Meselâ, bir filmde edebiyat, muzıka, tasviriy sanat ve oyuncılıq bir arada qullanıla. == Medeniyetteki yeri == Sanat eserlerinde adamlarnıñ yaşayışı, inançları, adetleri ve cemiyetteki meseleler aks ete bile. Sanat diniy merasim, bayram ve başqa içtimaiy vaqialarnıñ da bir parçası ola bile. Vaqıt keçken sayın sanatnıñ yañı çeşit, usul ve üslüpleri peyda ola. Bu sebepten sanat aqqındaki baqışlar da deñişe.<ref name="definition"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Sanat| ]] iq5b81961sb4zf107hopww4kpywt562 246173 246172 2026-10-13T09:10:08Z Don Alessandro 1 246173 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Attributes_of_painting,_sculpture_&_architecture.jpg|right|thumb|300x300px|“Ressamlıq, eykelcilik ve mimarlıqnıñ sıfatları”, En Vale-Köster, 1760 s., Luvr]] '''Sanat''' — adamlar fikir, duyğu ve hayallarını resim, söz, ses, areket ve başqa vastalar ile ifade etken yaratıcılıq saası. Sanat [[medeniyet]]niñ bir parçasıdır. «Sanat» sözü yaratıcı faaliyetni de, bu faaliyetniñ neticesi olğan eserlerni de añlata.<ref name="definition">{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/art-definition/|title=-{The Definition of Art}-|work=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|language=en}}</ref> Keñ manada bu söz bir işni pek yahşı yapmaq ve yüksek ustalıq köstermek manasında da qullanıla. == Tarifi == [[Fayl:Collage_van_schilderijen_in_blauw.png|thumb|Sanat eserleriniñ çeşitligi]] Sanatnıñ er kes qabul etken yekâne tarifi yoq. Türlü devir ve medeniyetlerde neni sanat sayğanları deñişe bile. Sanatnı añlatqanda bazıları güzellik ve ustalıqqa, başqaları ise eserniñ manasına, duyğularğa tesirine ya da yaratılğan şartlarına emiyet bere.<ref name="definition"/> Bir sanat eseri adamnı sevindire, qayğılandıra, ayretlendire ya da belli bir mesele aqqında fikir ettire bile. Bir eserni türlü adamlar türlü añlay ve türlü qıymetlendire bile. == Sanat çeşitleri == Sanatnıñ çeşitleri arasında şular bar: * '''[[Edebiyat]]''' — şiir, ikâye, roman ve başqa bediiy metinler. * '''[[Tasviriy sanat]]''' — resim, eykel, grafika ve foto eserleri. * '''[[Ameliy-tatbiqiy sanat|Ameliy sanat]]''' — nağış, çölmekçilik ve kündelik ayatta qullanılğan eşyalarnı bediiy şekilde yaratmaq. * '''[[Sana sanatı]]''' — teatr, balet ve sana üzerinde kösterilgen başqa bediiy temsiller. * '''[[Muzıka]]''' — ses ve ritm vastasınen yaratılğan eserler. * '''[[Mimarlıq]]''' — binalar ve başqa qurulmalarnıñ proyektlerini yaratmaq. * '''[[Kino]]''' — areketli tasvirler vastasınen yaratılğan filmler. Bu çeşitler bir-birinen birleşe bile. Meselâ, bir filmde edebiyat, muzıka, tasviriy sanat ve oyuncılıq bir arada qullanıla. == Medeniyetteki yeri == Sanat eserlerinde adamlarnıñ yaşayışı, inançları, adetleri ve cemiyetteki meseleler aks ete bile. Sanat diniy merasim, bayram ve başqa içtimaiy vaqialarnıñ da bir parçası ola bile. Vaqıt keçken sayın sanatnıñ yañı çeşit, usul ve üslüpleri peyda ola. Bu sebepten sanat aqqındaki baqışlar da deñişe.<ref name="definition"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Sanat| ]] dxhu4s1pusp50ajn0h3nsz8osuc6op5 0 30444 246177 226571 2026-10-13T10:56:59Z Don Alessandro 1 246177 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Gdp-and-labour-force-by-sector.png|right|thumb|320x320px|Memleketlerdeki umumiy içki mahsulatnıñ ve işçilerniñ meşğülliginiñ sektorlı terkibi. Yeşil renki - köy hocalığı, qırmızı - sanayı, mavı - hızmetler saası]] '''Sanayı''' — [[iqtisadiyat]]nıñ hammal çıqarmaq, onı işlemek, çeşitli mahsulat ve energiya işlep çıqarmaqnen bağlı saası. Sanayıda zavod, fabrika, maden ocağı ve başqa işhaneler çalışa.<ref name="sectors">{{cite web|url=https://stat.unido.org/data/introduction-unido-databases|title=-{Introduction to UNIDO Databases}-|publisher=-{UNIDO}-|language=en}}</ref> Sanayı işhaneleri [[maşna]], [[taşıt]], [[kiyim]], [[azıq]], qurucılıq malzemeleri ve başqa mahsulat işlep çıqara. Köy hocalığında yetiştirilgen mahsulat da sanayı işhanelerinde işlene. == Esas saaları == Sanayınıñ esas saaları şulardır: * '''[[Hammal]] çıqaruv''' — [[kömür]], [[neft]] ve [[tabiiy gaz]] kibi [[yaqıt]]larnı, metal rudalarını ve başqa yeraltı baylıqlarnı çıqarmaq. * '''İşleyici sanayı''' — hammaldan ya da evel işlengen malzemelerden yañı mahsulat yaratmaq. Azıq, toquma, himiya ve maşna işlep çıqaruv sanayısı bu saağa aittir. * '''Energiya ile teminlev''' — [[elektrik energiyası]] işlep çıqarmaq, elektrik, gaz ve sıcaqlıq dağıtmaq. * '''Suvnen teminlev ve qalımtılarnı işlev''' — suv azırlamaq ve dağıtmaq, kirli suvnı temizlemek, qalımtılarnı toplamaq ve işlemek.<ref name="sectors"/> == Sanayınıñ inkişaf tarihı == Sanayınıñ inkişafı [[zenaat]]nen bağlıdır. Evelleri çoq eşya evlerde ve kiçik iş yerlerinde elnen yapıla edi. Vaqıt keçken sayın zenaatkârlar belli bir mahsulat işlep çıqarmağa ihtisaslaşqan, ticaret ve şeerler inkişaf etken. XVIII asırnıñ ekinci yarısında [[Büyük Britaniya]]da [[sanayı inqilâbı]] başlandı. Maşnalar ve [[buv köçüricisi|buv köçüricileri]] daa keñ qullanılmağa başladı. İşlep çıqaruv fabrikalarda toplandı, mahsulatnı büyük miqdarda azırlamaq mümkün oldı.<ref>{{cite web|url=https://blog.sciencemuseum.org.uk/steaming-through-the-centuries/|title=-{Steaming Through the Centuries}-|publisher=-{Science Museum}-|language=en}}</ref> XIX asırda sanayı inqilâbı başqa memleketlerge de tarqaldı. [[Demiryol]]ları hammal ve azır mahsulat taşımağa yardım etti. Soñra elektrik energiyasınıñ keñ qullanılması sanayınıñ inkişafını devam ettirdi. == Zemaneviy sanayı == Zemaneviy sanayıda [[kompyuter]], avtomatik maşna ve [[robot]]lar keñ qullanıla. Olar işlep çıqaruvnı idare etmek, mahsulatnıñ sıfatını teşkermek ve bazı işlerni insannıñ yerine yapmaq içün qullanıla.<ref>{{cite web|url=https://www.unido.org/idr-2020|title=-{Industrial Development Report 2020}-|publisher=-{UNIDO}-|language=en}}</ref> Bir mahsulatnıñ işlep çıqarılmasına türlü işhaneler qatışa bile. Meselâ, [[taşıt]]nıñ motorı, tekerlekleri ve elektron cihazları ayrı işhanelerde azırlanıp, soñ bir yerde birleştirile. == Sanayı ve etraf müit == Sanayı hammal, suv ve energiya qullana. İşlep çıqaruv vaqtında ava ve suv kirlenmesi, qalımtılarnıñ toplanması kibi meseleler peyda ola bile. Bu tesirni azaltmaq içün işhaneler suv ve energiyanı tasarruflı qullanmaq, qalımtılarnı tekrar işlemek ve kirletici maddelerniñ çıqarılmasını azaltmaq usullarından faydalana.<ref>{{cite web|url=https://www.unido.org/cross-cutting-priorities/cleaner-production-and-circular-economy|title=-{Cleaner production and circular economy}-|publisher=-{UNIDO}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Sanayı| ]] bqgwn0vv9rirzzsqzlnb6wilcgsp3yd 0 30655 246118 233913 2026-10-12T17:51:36Z Don Alessandro 1 246118 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Mikolay Kopernik''' ({{lang-pl|Mikołaj Kopernik}}, {{lang-de|Nikolaus Kopernikus, Niklas Koppernigk}}, {{lang-la|Nicolaus Copernicus Torinensis}}; 1473 senesi fevral ayınıñ 19-ı, [[Torun]], [[Lehistan]] Qırallığı — 1543 senesi mayıs ayınıñ 24-ü, [[Frombork]], Lehistan Qırallığı) — [[lehistan]]lı astronom, [[riyaziyat]]çı, ekim, [[iqtisadiyat]]çı, diplomat ve kilse idarecisi. Kopernik [[Dünya]] ve başqa [[seyyare]]lerniñ [[Küneş]] etrafında aylanğanını esas alğan tam riyaziy [[geliotsentrik]] ya da küneşmerkezli sistemanı işlep çıqardı. Küneşmerkezli fikir ondan evel de aytılğan olsa da, Kopernik bu fikirni tafsilâtlı astronomik model şeklinde esaslandırdı. Onıñ nazariyesi [[İlmiy inqilâp]]nıñ başlanğanına büyük tesir etti.<ref name="StanfordCopernicus">{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2017/entries/copernicus/|title=-{Nicolaus Copernicus}-|publisher=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> == Tercimeial == === Qorantası ve tasili === Mikolay Kopernik [[Lehistan]] Tacına bağlı [[Qıral Prussiyası]]ndaki Torun şeerinde doğdı. Babası [[Krakov]]dan kelgen zengin tuccar Mikolay Kopernik, anası ise Torunnıñ belli tuccar qorantasından Barbara Vattsenrode edi. Mikolay dört balanıñ eñ küçügi edi.<ref name="StanfordCopernicus"/> Babası vefat etken soñ balalarnı analarınıñ ağası, soñradan Varmiya yepiskopı olğan Lukaş Vattsenrode imaye etti. 1491 senesi Kopernik [[Krakov universiteti]]ne kirip [[riyaziyat]], [[astronomiya]] ve [[astrologiya]]nı ögrendi. 1496 senesi [[Bolonya universiteti]]nde kilse uquqını ögrenmege başladı ve astronom [[Domeniko Mariya Novara]]nen beraber közetüvler yaptı. 1501 senesi [[Padua universiteti]]nde tibbiyet ögrendi. 1503 senesi [[Ferrara universiteti]]nde kilse uquqı doktorı derecesini aldı.<ref name="GalileoCopernicus">{{cite web|url=https://catalogue.museogalileo.it/biography/NicolausCopernicus.html|title=-{Nicolaus Copernicus}-|publisher=-{Museo Galileo}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> === Varmiyadaki faaliyeti === Kopernik Frombork katedral kapitulınıñ azası edi. Bu vazife ruhaniy ayinler keçirmekten ziyade, kilse mülklerini idare etüv ve malieviy işler ile bağlı edi. O, yepiskopnıñ kâtibi ve şahsiy ekimi olaraq da çalıştı. Lehistan ile [[Tevton ordeni]] arasındaki cenk vaqtında Kopernik [[Olştın]] qalesiniñ mudafaasını teşkil etüvde iştirak etti. Bundan ğayrı, [[Varmiya]] idaresinde, diplomatik vazifelerde ve para sistemasını islâh etüv işlerinde çalıştı. Aqçası degerden tüşken pullarnıñ yahşı aqçanı dolaşımdan çıqarğanı aqqında soñradan Greşem qanunı dep adlandırılğan iqtisadiy printsipni tarif etti.<ref>{{cite web|url=https://visittorun.pl/145/life-and-work-of-nicolaus-copernicus|title=-{Life and Work of Nicolaus Copernicus}-|publisher=-{Visit Toruń}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> == Kopernikniñ ilmiy faaliyeti == [[Fayl:De Revolvtionibvs Orbium coelestium 1543 (121406887) (cropped).jpg|left|thumb|«-{De revolutionibus orbium coelestium}-» eseriniñ baş saifesi]] Kopernik 1510—1514 seneleri arasında «Kiçik iza» ({{lang-la|Commentariolus}}) adınen belli qısqa elyazmasını az sayıda astronomğa tarqattı. Bu işinde aşağıdaki esas fikirlerni teklif etti: * Yer Kâinatnıñ areketsiz merkezi degildir; * Yer öz köçeri etrafında 24 saat içinde bir kere aylana; * Yer ve diger seyyareler Küneş etrafında aylana; * seyyarelerniñ bazı vaqıtlarda kökte keri areket etken kibi körünmesi Yerniñ de arekette olğanından peyda ola. Kopernikniñ sistemasında seyyareler daire şeklindeki orbitalarda areket ete dep qabul etile ve epitsikller qullanıla edi. Bu sebepten onıñ modeli bugünki astronomik modelnen tam aynı degildir. Buña baqmadan, o, seyyarelerniñ tertibini ve körüngen areketlerini bir merkezli sistema içinde izaat etmege imkân berdi.<ref name="StanfordCopernicus"/> === «Kök küreleriniñ aylanmaları aqqında» === Kopernik eñ esas eseri «Kök küreleriniñ aylanmaları aqqında»nı ({{lang-la|De revolutionibus orbium coelestium}}) uzun yıllar devamında yazdı. Matematik ve astronom [[Georg Yoahim Retik]] 1539 senesi [[Frombork]]qa kelip, Kopernikni eserini bastırmağa razı etti. Retik 1540 senesi nazariyeniñ ilk açıq tasvirini «Birinci haber» adlı kitapta neşir etti. «Kök küreleriniñ aylanmaları aqqında» 1543 senesi [[Nürnberg]]de basıldı. Neşir işini soñradan ilâhiyatçı [[Andreas Oziander]] devam ettirdi. O, Kopernikniñ izini olmadan kitaptan evel imzasız kiriş sözüni qoşıp, geliotsentrik sistemanı yalıñız esaplavlarnı qolaylaştırğan matematik faraziye kibi taqdim etti.<ref name="GalileoCopernicus"/> Kopernik kitabı neşir etilgen yıl, 1543 senesi mayıs ayınıñ 24-ünde Fromborkta vefat etti. 1616 senesi Katolik kilsesi eserni tüzetmeler kirsetilgenge qadar yasaq kitaplar cedveline kirsetti. Buña baqmadan, Kopernik nazariyesi [[Yohannes Kepler]], [[Galileo Galiley]] ve başqa alimlerniñ işleri içün temel teşkil etti ve zemaneviy astronomiyanıñ inkişafında esas dönüm noqtalarından biri oldı. == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Kopernik, Mikolay}} [[Kategoriya:Astronomiyacılar]] [[Kategoriya:Riyaziyatçılar]] [[Kategoriya:Lehistan adamları]] osvn50hoaf1gpem415d96vuttq5hlxh 0 30676 246121 246079 2026-10-12T18:23:31Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qullanıcı [[Tіm Berners-Lі]] saifesiniñ adını yönetme qaldırmayıp [[Tim Berners-Li]] dep deñiştirdi 246079 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Ser Timoti Con (Tim) Berners-Li''' ({{lang-en|Sir Timothy John “Tim” Berners-Lee}}; 1955 iyün 8, [[London]]) — britaniyalı kompyuter ilimi mütehassısı, [[Umumdünya ağı]]nıñ esas yaratıcısıdır. O -{[[HTTP]]}-, -{[[HTML]]}- ve -{[[URL]]}- kibi ağ tehnologiyalarını işlep çıqardı, ilk ağ serverini ve ilk brauzer-redaktornı yaptı. 1994 senesi -{World Wide Web Consortium}- (-{W3C}-) teşkilâtını tesis etti. Berners-Li semantik ağ fikrini de inkişaf ettirdi. 2016 senesi [[Türing mukâfatı]]na lâyıq körüldi.<ref name="w3c-berners">[https://www.w3.org/People/Berners-Lee/ «-{Tim Berners-Lee}-»], -{W3C}- {{ref-en}}.</ref> == Ayatı ve tasili == Tim Berners-Li 1955 senesi iyünniñ 8-inde [[London]]da doğdı. Babası Konvey Berners-Li ve anası Meri Li Vuds [[riyaziyat]]çı ve kompyuter mütehassısları edi. Ekisi de dünyanıñ ilk ticariy umumiy maqsatlı kompyuterlerinden biri olğan -{Ferranti Mark 1}- üzerinde çalıştılar. Berners-Li 1969–1973 seneleri Londondaki Emanuel mektebinde, soñra [[Oksford universiteti]]niñ -{The Queen’s College}- kollecinde fizika oqudı. 1976 senesi birinci dereceli diplom aldı. Talebe olğanda -{M6800}- mikroprotsessorı ve eski televizor esasında bir kompyuter yaptı. Universitet kompyuterlerinden izinsiz faydalanğanı içün bir arqadaşınen beraber belli bir müddetke olarnı qullanmaq aqqından mahrum etildi.<ref name="w3c-berners"/> == Umumdünya ağınıñ yaratıluvı == 1980 senesi Berners-Li -{CERN}- merkezinde vaqtınca çalışqanda, vesiqalarnı bir-birine bağlamaq içün -{ENQUIRE}- adlı gipermetin sistemasını yaptı. 1984 senesi -{CERN}-ge qaytqan soñ türlü kompyuterlerde saqlanğan malümatnı bir ağ içinde bağlamaq meselesinen oğraştı. 1989 senesi mart ayında Berners-Li internet üzerinden işlegen umumiy gipermetin sistemasını teklif etti. 1990 senesi [[Robert Kayo]]nen beraber tafsilâtlı leyhanı azırladı. O yılnıñ soñunace -{HTML}- tili, -{HTTP}- protokolı ve -{URL}- adres sistemasını işlep çıqardı; -{NeXT}- kompyuterinde ilk ağ serverini ve -{WorldWideWeb}- adlı ilk brauzer-redaktornı yarattı. Dünyanıñ ilk ağ saytı 1991 senesi qullanıcılarğa açıldı.<ref name="cern-web">[https://home.cern/science/computing/birth-web/short-history-web «-{A short history of the Web}-»], -{CERN}- {{ref-en}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://info.cern.ch/Proposal.html|title=-{cern.info.ch – Tim Berners-Lee's proposal}-|publisher=-{Info.cern.ch}-|accessdate=2011-12-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/6He6yuOb3?url=http://info.cern.ch/Proposal.html|archivedate=2013-06-25|deadurl=no}}</ref> Berners-Li ağnıñ esas standartlarını açıq ve serbest saqlamağa çalıştı. 1994 senesi -{MIT}- yanında -{W3C}-ni tesis etti. Teşkilât ağ standartlarını inkişaf ettirip, türlü programmalar ve cihazlar arasında uyğunlıqnı temin ete. Berners-Li bugün -{W3C}-niñ temelcisi, fahriy direktorı ve idare şurasınıñ fahriy azasıdır.<ref name="w3c-berners"/> 2017 senesi -{ACM}- Berners-Lige 2016 yılınıñ Türing mukâfatını berdi. Mukâfat oña Umumdünya ağını, ilk brauzerni ve ağnıñ büyümesine imkân bergen esas protokollar ile algoritmlerni yaratqanı içün taqdim etildi.<ref>[https://awards.acm.org/binaries/content/assets/press-releases/2017/april/turing-award-2016.pdf «-{Inventor of World Wide Web Receives ACM A.M. Turing Award}-»], -{ACM}- {{ref-en}}.</ref> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Berners-Lі, Tіm}} [[Kategoriya:İnternet]] [[Kategoriya:Alimler]] [[Kategoriya:Müendisler]] [[Kategoriya:ABD adamları]] 7myzyp4i8r2ds35i8zpn7296imx7vfl 246150 246121 2026-10-13T01:27:51Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246150 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Ser Timoti Con (Tim) Berners-Li''' ({{lang-en|Sir Timothy John “Tim” Berners-Lee}}; 1955 iyün 8, [[London]]) — britaniyalı kompyuter ilimi mütehassısı, [[Umumdünya ağı]]nıñ esas yaratıcısıdır. O -{[[HTTP]]}-, -{[[HTML]]}- ve -{[[URL]]}- kibi ağ tehnologiyalarını işlep çıqardı, ilk ağ serverini ve ilk brauzer-redaktornı yaptı. 1994 senesi -{World Wide Web Consortium}- (-{W3C}-) teşkilâtını tesis etti. Berners-Li semantik ağ fikrini de inkişaf ettirdi. 2016 senesi [[Türing mukâfatı]]na lâyıq körüldi.<ref name="w3c-berners">[https://www.w3.org/People/Berners-Lee/ «-{Tim Berners-Lee}-»], -{W3C}- {{ref-en}}.</ref> == Ayatı ve tasili == Tim Berners-Li 1955 senesi iyünniñ 8-inde [[London]]da doğdı. Babası Konvey Berners-Li ve anası Meri Li Vuds [[riyaziyat]]çı ve kompyuter mütehassısları edi. Ekisi de dünyanıñ ilk ticariy umumiy maqsatlı kompyuterlerinden biri olğan -{Ferranti Mark 1}- üzerinde çalıştılar. Berners-Li 1969–1973 seneleri Londondaki Emanuel mektebinde, soñra [[Oksford universiteti]]niñ -{The Queen’s College}- kollecinde fizika oqudı. 1976 senesi birinci dereceli diplom aldı. Talebe olğanda -{M6800}- mikroprotsessorı ve eski televizor esasında bir kompyuter yaptı. Universitet kompyuterlerinden izinsiz faydalanğanı içün bir arqadaşınen beraber belli bir müddetke olarnı qullanmaq aqqından mahrum etildi.<ref name="w3c-berners"/> == Umumdünya ağınıñ yaratıluvı == 1980 senesi Berners-Li -{CERN}- merkezinde vaqtınca çalışqanda, vesiqalarnı bir-birine bağlamaq içün -{ENQUIRE}- adlı gipermetin sistemasını yaptı. 1984 senesi -{CERN}-ge qaytqan soñ türlü kompyuterlerde saqlanğan malümatnı bir ağ içinde bağlamaq meselesinen oğraştı. 1989 senesi mart ayında Berners-Li internet üzerinden işlegen umumiy gipermetin sistemasını teklif etti. 1990 senesi [[Robert Kayo]]nen beraber tafsilâtlı leyhanı azırladı. O yılnıñ soñunace -{HTML}- tili, -{HTTP}- protokolı ve -{URL}- adres sistemasını işlep çıqardı; -{NeXT}- kompyuterinde ilk ağ serverini ve -{WorldWideWeb}- adlı ilk brauzer-redaktornı yarattı. Dünyanıñ ilk ağ saytı 1991 senesi qullanıcılarğa açıldı.<ref name="cern-web">[https://home.cern/science/computing/birth-web/short-history-web «-{A short history of the Web}-»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20220417082120/https://home.cern/science/computing/birth-web/short-history-web |date=2022-04-17 }}, -{CERN}- {{ref-en}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://info.cern.ch/Proposal.html|title=-{cern.info.ch – Tim Berners-Lee's proposal}-|publisher=-{Info.cern.ch}-|accessdate=2011-12-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/6He6yuOb3?url=http://info.cern.ch/Proposal.html|archivedate=2013-06-25|deadurl=no}}</ref> Berners-Li ağnıñ esas standartlarını açıq ve serbest saqlamağa çalıştı. 1994 senesi -{MIT}- yanında -{W3C}-ni tesis etti. Teşkilât ağ standartlarını inkişaf ettirip, türlü programmalar ve cihazlar arasında uyğunlıqnı temin ete. Berners-Li bugün -{W3C}-niñ temelcisi, fahriy direktorı ve idare şurasınıñ fahriy azasıdır.<ref name="w3c-berners"/> 2017 senesi -{ACM}- Berners-Lige 2016 yılınıñ Türing mukâfatını berdi. Mukâfat oña Umumdünya ağını, ilk brauzerni ve ağnıñ büyümesine imkân bergen esas protokollar ile algoritmlerni yaratqanı içün taqdim etildi.<ref>[https://awards.acm.org/binaries/content/assets/press-releases/2017/april/turing-award-2016.pdf «-{Inventor of World Wide Web Receives ACM A.M. Turing Award}-»], -{ACM}- {{ref-en}}.</ref> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Berners-Lі, Tіm}} [[Kategoriya:İnternet]] [[Kategoriya:Alimler]] [[Kategoriya:Müendisler]] [[Kategoriya:ABD adamları]] fqd0cskd4aq0nyhc33oihs20vp3ogak 1 30677 246122 159114 2026-10-12T18:23:31Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qullanıcı [[Muzakere:Tіm Berners-Lі]] saifesiniñ adını yönetme qaldırmayıp [[Muzakere:Tim Berners-Li]] dep deñiştirdi 159114 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Muzakere:Tim Berners-Li]] a040batnd02pys9tgr2ps9vj49gsk0a 0 30681 246113 207315 2026-10-12T16:28:44Z Don Alessandro 1 246113 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Mobiliário (7.1), Acervo do Museu do Colono (Santa Leopoldina).jpg|thumb]] '''Radio''' — [[elektrik-mıqnatis dalğaları]] vastasınen ses, körünti ve başqa malümatnı telsiz berüv ve aluv usulı. Radio sözü latincedeki {{lang-la|radius}} («şavle») sözünen bağlıdır.<ref>{{cite web|url=https://www.etymonline.com/word/radio|title=-{Radio}-|work=-{Online Etymology Dictionary}-|language=en}}</ref> == Fizikiy esasları == Radio dalğalarında [[elektrik alanı|elektrik]] ve [[mıqnatis alanı|mıqnatis]] alanları bir-birine bağlı olaraq deñişe. Bu dalğalar, yarıq kibi, vakuumda saniyede taqriben 300 000 kilometr tezliginen cayray. Olarnıñ cayraması içün ava kerek degil; bu sebepten radio kosmosta da qullanıla. Dalğanıñ '''sıqlığı''' bu deñişmelerniñ bir saniyede qaç kere tekrarlanğanını köstere ve [[gerts]]nen ölçene. Sıqlıq arttıqça, '''dalğa uzunlığı''' qısqara. Meselâ, 100 megagerts sıqlığına taqriben 3 metrlik dalğa uzunlığı uyğun kele.<ref>{{cite web|url=https://science.nasa.gov/ems/02_anatomy/|title=-{Anatomy of an Electromagnetic Wave}-|publisher=-{NASA}-|language=en}}</ref> Signalnıñ alınmasına bericiniñ qudreti, sıqlıq, antennalarnıñ yerleşmesi ve etraftaki manialar tesir ete. Qısqa dalğalar belli şartlarda [[ionosfera]]dan yerge keri qaytıp, pek uzaqqa bara bile. Bu sebepten bazı stantsiyalarnı başqa qıtalarda da diñlemek mümkün.<ref name="arrl">{{cite web|url=https://www.arrl.org/ham-radio-glossary|title=-{Ham Radio Glossary}-|publisher=-{ARRL}-|language=en}}</ref> == Signalnı berüv ve aluv == Radio '''bericisi''' yüksek sıqlıqlı elektrik aqımını peyda etip [[antenna]]ğa yibere. Antenna bu energiyanı radio dalğaları olaraq cayrata. Sesni ya da başqa malümatnı bermek içün berici signalnı malümatqa köre deñiştire. Bu usulğa '''modulâtsiya''' deyler. Amplituda modulâtsiyasında (-{AM}-) signalnıñ amplitudası, yani sallanuvlarınıñ büyükligi, sıqlıq modulâtsiyasında (-{FM}-) ise sıqlığı deñişe.<ref name="arrl"/> Radio dalğaları alıcınıñ antennasında zayıf elektrik signalını peyda ete. '''Alıcı''' kerekli stantsiyanıñ signalını saylap quvetleştirip, ondan berilgen malümatnı ayırıp ala. Signaldan malümatnı ayırıp aluvğa '''demodulâtsiya''' deyler. Ses signalı [[yanğıratqıç]]ta ses dalğalarına çevirile. Signal em yibergen, em de alğan cihazğa '''alıcı-berici''' deyler.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/smallsat-institute/sst-soa/soa-communications/|title=-{9.0 Communications}-|publisher=-{NASA}-|language=en}}</ref> == Qullanılması == Radio dalğaları [[radio alâqası]]nda, [[radio yayınları]]nda, [[telekorüv]]de ve [[radio idaresi|uzaqtan idare etüv]]de qullanıla. Faal [[radiolokatsiya]]da cihaz signal yiberip, cisimden keri qaytqan dalğalarnı ala.<ref>{{cite web|url=https://www.weather.gov/tbw/tampabayofficetourradar|title=-{Tampa Bay Office Tour: Radar}-|publisher=-{National Weather Service}-|language=en}}</ref> [[passiv radiolokatsiya]]da ve [[pelengatsiya]]da ise cihaz signal yibermeden, başqa menbalardan kelgen dalğalarnı ala. Pelengatsiya signalnıñ angi taraftan kelgenini tapmağa yardım ete.<ref>{{cite web|url=https://www.arrl.org/amateur-radio-direction-finding|title=-{Amateur Radio Direction Finding}-|publisher=-{ARRL}-|language=en}}</ref> Kündelik ayatta «radio» dep eşittirüvlerge de, radio alıcısına da aytalar. XX asırda evlerde qullanılğan telli abonent [[yanğıratqıç]]larğa da bu ad berile edi. Olarda signal tellernen kele edi.<ref>{{cite web|url=https://ar.culture.ru/ru/subject/priemnik-abonentskiy|title=Приемник абонентский|publisher=Новороссийский музей|language=ru}}</ref> Radio alıcısı ve plâk ifalağıçı bir qutuda birleştirilgen cihazğa [[radiola]] deyler. Radio alıcısı, plâk ifalağıçı ve magnitofonnı birleştirgen cihazğa '''radiokombayn''' deyler; televizorlı modelleri de bar edi.<ref>{{cite web|url=https://museum-lesnoy.ru/radiola/|title=Радиола|publisher=Музейно-выставочный комплекс города Лесного|language=ru}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tehnologiya]] [[Kategoriya:Kütleviy haber vastaları]] cz7dt1jobbydivbri4fiveq1to33bs9 0 30709 246106 160264 2026-10-12T13:11:34Z Don Alessandro 1 246106 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Zigmund Froyd (Freyd)''' ({{lang-de|Sigmund Freud}}; {{IPA|[ˈziːkmʊnt ˈfʁɔʏt]}}; doğum adı '''Sigizmund Şlomo Froyd'''; 1856 mayıs 6, [[Frayberg]], Moraviya, [[Avstriya imperiyası]] — 1939 sentâbr 23, [[London]], [[Büyük Britaniya]]) — [[avstriya]]lı nevrologiya ekimi, [[psihoanaliz]]niñ temelcisi. O, insan davranışında añsız ruhiy esnaslarnıñ rolüni añlatqan nazariyelerni işlep çıqardı ve ruhiy hastalıqlarnı subet vastasınen tedavi etüv usullarını inkişaf ettirdi.<ref name="freud-museum">{{cite web|url=https://www.freud.org.uk/schools/resources/who-was-sigmund-freud/|title=-{Who was Sigmund Freud?}-|publisher=-{Freud Museum London}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Froyd serbest tedaiy usulını ve tüşlerni tabirlemekni psihoanalizniñ esas aletleri olaraq qullandı. O ruhiyeniñ añlı ve añsız qısımlarını bir-birinden ayırdı; soñ ise ruhiye terkibini -{id}-, -{ego}- ve -{superego}- arasındaki munasebetler vastasınen añlattı. Froydnıñ fikirleri ruhiyatqa, edebiyatqa, sanatqa ve XX asır medeniyetine büyük tesir etti. Bunıñnen beraber, onıñ nazariyeleriniñ bir qısmı ilmiy ceetten munaqaşalıdır ve zemaneviy ruhiyat tarafından tolu şekilde qabul etilmey.<ref>{{cite web|url=https://www.loc.gov/exhibits/freud/freud02.html|title=-{Sigmund Freud: Conflict and Culture — The Individual: Therapy}-|publisher=-{Library of Congress}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> == Tercimeial == [[Fayl:Pribor_-_Birthplace_of_Sigmund_Freud.jpg|right|thumb|200x200px|Prjibordaki Zigmund Froyd doğğan evi]] [[Fayl:Sigmund_Freud_memorial_plaque.jpg|right|thumb|210x210px|Prjibordaki ev üzerinde Zigmund Froyd hatıra levhası]] [[Fayl:Меморіальна_дошка_на_будинку_у_Тисмениці,_де_народився_Якоб_Фрейд.JPG|right|thumb|213x213px|Tısmenıtsâda Froydnıñ babası Yakob doğğan ev üzerinde hatıra levhası]] === Bala çağı ve tasili === Zigmund Freyd 1856 senesi mayıs 6 künü Moraviyadaki Frayberg şeerinde — bugünki [[Çehiya]]nıñ [[Prjibor]] şeerinde — [[yeudiy]] qorantasında doğdı. Babası Yakob Froyd yün tuccarı, anası Amaliya Natanson edi. Qoranta 1859 senesi [[Lâyptsig]]ke, 1860 senesi ise [[Viyana]]ğa köçti. Froyd ömrüniñ ekseriyetini Viyanada keçirdi.<ref name="freud-museum" /> 1873 senesi [[Viyana universiteti]]niñ [[tibbiyet]] fakultetine kirdi. [[Ernst Brükke]]niñ fiziologiya laboratoriyasında siñir sistemasını tetqiq etti ve 1881 senesi tibbiyet doktorı derecesini aldı. 1885–1886 seneleri [[Parist]]e nevrolog [[Jan-Marten Şarko]]dan ders aldı. Şarkonıñ isteriya ve [[gipnoz]] üzerinde işleri Froydnıñ ruhiy hastalıqlarğa merağını quvetlendirdi.<ref name="loc-timeline">{{cite web|url=https://www.loc.gov/collections/sigmund-freud-papers/articles-and-essays/timeline/|title=-{Sigmund Freud (1856–1939): Timeline}-|publisher=-{Library of Congress}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1886 senesi Froyd Viyanada hususiy ekimlik praktikasını başladı ve Marta Bernaysnen evlendi. O isteriya hastalarını tedavi etken ekim [[Yozef Broyer]]nen işbirlikte çalıştı. Olarnıñ «İsteriya aqqında tetqiqatlar» ({{lang-de|Studien über Hysterie}}, 1895) kitabı psihoanalizniñ şekillenmesindeki esas eserlerden biri oldı. === Psihoanalizniñ şekillenüvi === Froyd gipnozdan vazgeçip, hastanıñ aqlına kelgen fikirlerni serbestçe aytuvına esaslanğan serbest tedaiy usulını qullanmağa başladı. 1896 senesi bu tedavi usulı ve onıñ nazariyesi içün «psihoanaliz» adını ilk kere qullandı.<ref>{{cite web|url=https://psychoanalysis.org.uk/freud|title=-{Sigmund Freud}-|publisher=-{British Psychoanalytical Society}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Froydnıñ eñ belli eserlerinden biri «Tüşlerniñ tabiri» ({{lang-de|Die Traumdeutung}}) kitabıdır. Kitap 1899 senesi basılsa da, üzerinde 1900 senesi kösterildi. Froyd tüşlerni añsız istekler ve içki çatışmalar aqqında malümat berici ruhiy adise olaraq talqin etti. Tüşni añlamaq içün azır bir remizler luğatını degil, tüş körgen şahısnıñ hususiy tedaiylerini tetqiq etmek kerekligini yazdı.<ref>{{cite web|url=https://www.freud.org.uk/schools/resources/the-interpretation-of-dreams/|title=-{The Interpretation of Dreams}-|publisher=-{Freud Museum London}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1923 senesi «Men ve O» ({{lang-de|Das Ich und das Es}}) kitabında Froyd ruhiyeni -{id}-, -{ego}- ve -{superego}- arasında devam etken çatışma ve munasebetler vastasınen añlatqan modelni taqdim etti. -{Id}- esas aveslerni, -{superego}- vicdan ve içkileştirilgen qaidelerni, -{ego}- ise olarnen tış dünya arasında muvazenet qurmağa çalışqan qısımnı bildirir.<ref>{{cite web|url=https://www.freud.org.uk/schools/resources/what-is-psychoanalysis-part-4-the-ego-the-id-and-the-superego/|title=-{The Ego, the Id and the Superego}-|publisher=-{Freud Museum London}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> === Qorantası ve Ukraina ile bağları === Froydniñ babası Yakob 1815 senesi [[Galıçına]]daki [[Tısmenıtsâ]] şeerinde — bugünki [[Ukraina]]nıñ [[İvano-Frankivsk vilâyeti]]nde — doğdı ve yaşlığını anda keçirdi. Onıñ evelki evliliklerinden Emmanuel ve Filipp adlı eki oğlu bar edi. Amaliya Natanson 1835 senesi [[Brodı]] şeerinde, bugünki Ukraina toprağında doğdı. Yakob ve Amaliya 1855 senesi evlendi; Zigmund olarnıñ sekiz balasından birincisi edi.<ref name="Gresser2">Gresser, Moshe. ''-{Dual Allegiance: Freud as a Modern Jew}-''. -{SUNY Press}-, 1994.&nbsp;— P. 225. {{ref-en}}</ref> === Londonga köçüvi ve ölümi === 1938 senesi mart ayında [[natsist]] Almaniyası Avstriyanı ilhaq etti. Froydnıñ evi ve neşriyat hanesi tintildi, qızı Anna [[Gestapo]] tarafından sorğuğa çekildi. Halqara dostlarınıñ yardımınen Froyd, ömür arqadaşı Marta ve qızı Anna iyün 4 künü Viyanadan çıqıp [[London]]ğa köçtiler.<ref>{{cite web|url=https://www.freud.org.uk/exhibitions/leaving-today-the-freuds-in-exile-1938/|title=-{Leaving Today: the Freuds in Exile 1938}-|publisher=-{Freud Museum London}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Froyd uzun yıllar [[çenge]] [[rak]]ınen hasta edi. O 1939 senesi sentâbr 23 künü Londondaki evinde vefat etti. == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Froyd, Zigmund}} [[Kategoriya:Ruhiyatçılar]] [[Kategoriya:Avstriya adamları]] mb1n1cu9u8p2bqf74o8ie8qlb5amsed 246107 246106 2026-10-12T13:11:51Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Zigmund Freyd]] saifesiniñ adını [[Zigmund Froyd]] dep deñiştirildi. 246106 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Zigmund Froyd (Freyd)''' ({{lang-de|Sigmund Freud}}; {{IPA|[ˈziːkmʊnt ˈfʁɔʏt]}}; doğum adı '''Sigizmund Şlomo Froyd'''; 1856 mayıs 6, [[Frayberg]], Moraviya, [[Avstriya imperiyası]] — 1939 sentâbr 23, [[London]], [[Büyük Britaniya]]) — [[avstriya]]lı nevrologiya ekimi, [[psihoanaliz]]niñ temelcisi. O, insan davranışında añsız ruhiy esnaslarnıñ rolüni añlatqan nazariyelerni işlep çıqardı ve ruhiy hastalıqlarnı subet vastasınen tedavi etüv usullarını inkişaf ettirdi.<ref name="freud-museum">{{cite web|url=https://www.freud.org.uk/schools/resources/who-was-sigmund-freud/|title=-{Who was Sigmund Freud?}-|publisher=-{Freud Museum London}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Froyd serbest tedaiy usulını ve tüşlerni tabirlemekni psihoanalizniñ esas aletleri olaraq qullandı. O ruhiyeniñ añlı ve añsız qısımlarını bir-birinden ayırdı; soñ ise ruhiye terkibini -{id}-, -{ego}- ve -{superego}- arasındaki munasebetler vastasınen añlattı. Froydnıñ fikirleri ruhiyatqa, edebiyatqa, sanatqa ve XX asır medeniyetine büyük tesir etti. Bunıñnen beraber, onıñ nazariyeleriniñ bir qısmı ilmiy ceetten munaqaşalıdır ve zemaneviy ruhiyat tarafından tolu şekilde qabul etilmey.<ref>{{cite web|url=https://www.loc.gov/exhibits/freud/freud02.html|title=-{Sigmund Freud: Conflict and Culture — The Individual: Therapy}-|publisher=-{Library of Congress}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> == Tercimeial == [[Fayl:Pribor_-_Birthplace_of_Sigmund_Freud.jpg|right|thumb|200x200px|Prjibordaki Zigmund Froyd doğğan evi]] [[Fayl:Sigmund_Freud_memorial_plaque.jpg|right|thumb|210x210px|Prjibordaki ev üzerinde Zigmund Froyd hatıra levhası]] [[Fayl:Меморіальна_дошка_на_будинку_у_Тисмениці,_де_народився_Якоб_Фрейд.JPG|right|thumb|213x213px|Tısmenıtsâda Froydnıñ babası Yakob doğğan ev üzerinde hatıra levhası]] === Bala çağı ve tasili === Zigmund Freyd 1856 senesi mayıs 6 künü Moraviyadaki Frayberg şeerinde — bugünki [[Çehiya]]nıñ [[Prjibor]] şeerinde — [[yeudiy]] qorantasında doğdı. Babası Yakob Froyd yün tuccarı, anası Amaliya Natanson edi. Qoranta 1859 senesi [[Lâyptsig]]ke, 1860 senesi ise [[Viyana]]ğa köçti. Froyd ömrüniñ ekseriyetini Viyanada keçirdi.<ref name="freud-museum" /> 1873 senesi [[Viyana universiteti]]niñ [[tibbiyet]] fakultetine kirdi. [[Ernst Brükke]]niñ fiziologiya laboratoriyasında siñir sistemasını tetqiq etti ve 1881 senesi tibbiyet doktorı derecesini aldı. 1885–1886 seneleri [[Parist]]e nevrolog [[Jan-Marten Şarko]]dan ders aldı. Şarkonıñ isteriya ve [[gipnoz]] üzerinde işleri Froydnıñ ruhiy hastalıqlarğa merağını quvetlendirdi.<ref name="loc-timeline">{{cite web|url=https://www.loc.gov/collections/sigmund-freud-papers/articles-and-essays/timeline/|title=-{Sigmund Freud (1856–1939): Timeline}-|publisher=-{Library of Congress}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1886 senesi Froyd Viyanada hususiy ekimlik praktikasını başladı ve Marta Bernaysnen evlendi. O isteriya hastalarını tedavi etken ekim [[Yozef Broyer]]nen işbirlikte çalıştı. Olarnıñ «İsteriya aqqında tetqiqatlar» ({{lang-de|Studien über Hysterie}}, 1895) kitabı psihoanalizniñ şekillenmesindeki esas eserlerden biri oldı. === Psihoanalizniñ şekillenüvi === Froyd gipnozdan vazgeçip, hastanıñ aqlına kelgen fikirlerni serbestçe aytuvına esaslanğan serbest tedaiy usulını qullanmağa başladı. 1896 senesi bu tedavi usulı ve onıñ nazariyesi içün «psihoanaliz» adını ilk kere qullandı.<ref>{{cite web|url=https://psychoanalysis.org.uk/freud|title=-{Sigmund Freud}-|publisher=-{British Psychoanalytical Society}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Froydnıñ eñ belli eserlerinden biri «Tüşlerniñ tabiri» ({{lang-de|Die Traumdeutung}}) kitabıdır. Kitap 1899 senesi basılsa da, üzerinde 1900 senesi kösterildi. Froyd tüşlerni añsız istekler ve içki çatışmalar aqqında malümat berici ruhiy adise olaraq talqin etti. Tüşni añlamaq içün azır bir remizler luğatını degil, tüş körgen şahısnıñ hususiy tedaiylerini tetqiq etmek kerekligini yazdı.<ref>{{cite web|url=https://www.freud.org.uk/schools/resources/the-interpretation-of-dreams/|title=-{The Interpretation of Dreams}-|publisher=-{Freud Museum London}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1923 senesi «Men ve O» ({{lang-de|Das Ich und das Es}}) kitabında Froyd ruhiyeni -{id}-, -{ego}- ve -{superego}- arasında devam etken çatışma ve munasebetler vastasınen añlatqan modelni taqdim etti. -{Id}- esas aveslerni, -{superego}- vicdan ve içkileştirilgen qaidelerni, -{ego}- ise olarnen tış dünya arasında muvazenet qurmağa çalışqan qısımnı bildirir.<ref>{{cite web|url=https://www.freud.org.uk/schools/resources/what-is-psychoanalysis-part-4-the-ego-the-id-and-the-superego/|title=-{The Ego, the Id and the Superego}-|publisher=-{Freud Museum London}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> === Qorantası ve Ukraina ile bağları === Froydniñ babası Yakob 1815 senesi [[Galıçına]]daki [[Tısmenıtsâ]] şeerinde — bugünki [[Ukraina]]nıñ [[İvano-Frankivsk vilâyeti]]nde — doğdı ve yaşlığını anda keçirdi. Onıñ evelki evliliklerinden Emmanuel ve Filipp adlı eki oğlu bar edi. Amaliya Natanson 1835 senesi [[Brodı]] şeerinde, bugünki Ukraina toprağında doğdı. Yakob ve Amaliya 1855 senesi evlendi; Zigmund olarnıñ sekiz balasından birincisi edi.<ref name="Gresser2">Gresser, Moshe. ''-{Dual Allegiance: Freud as a Modern Jew}-''. -{SUNY Press}-, 1994.&nbsp;— P. 225. {{ref-en}}</ref> === Londonga köçüvi ve ölümi === 1938 senesi mart ayında [[natsist]] Almaniyası Avstriyanı ilhaq etti. Froydnıñ evi ve neşriyat hanesi tintildi, qızı Anna [[Gestapo]] tarafından sorğuğa çekildi. Halqara dostlarınıñ yardımınen Froyd, ömür arqadaşı Marta ve qızı Anna iyün 4 künü Viyanadan çıqıp [[London]]ğa köçtiler.<ref>{{cite web|url=https://www.freud.org.uk/exhibitions/leaving-today-the-freuds-in-exile-1938/|title=-{Leaving Today: the Freuds in Exile 1938}-|publisher=-{Freud Museum London}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Froyd uzun yıllar [[çenge]] [[rak]]ınen hasta edi. O 1939 senesi sentâbr 23 künü Londondaki evinde vefat etti. == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Froyd, Zigmund}} [[Kategoriya:Ruhiyatçılar]] [[Kategoriya:Avstriya adamları]] mb1n1cu9u8p2bqf74o8ie8qlb5amsed 0 30710 246109 244646 2026-10-12T13:20:18Z Don Alessandro 1 246109 wikitext text/x-wiki {{kişi}} '''Nikkolo di Bernardo dei Makiavelli''', ekseriyetle '''Nikkolo Makiavelli''' adınen belli ({{lang-it|Niccolò di Bernardo dei Machiavelli}}; 1469 mayıs 3, [[Florentsiya]] — 1527 iyün 21, Florentsiya) — [[Uyanuv devri]] italyan devlet erbabı, diplomat, siyasiy mütefekkir, tarihçı, dramaturg ve şair. O, zemaneviy siyasiy fikirniñ şekillenmesine eñ büyük tesir etken müelliflerden biri sayıla. Makiavelliniñ eñ belli eserleri «[[Ükümdar (kitap)|Ükümdar]]» ve «Tit Liviyniñ birinci on kitabı üzerine fikirler»dir.<ref name="sep-machiavelli">{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/machiavelli/|title=-{Niccolò Machiavelli}-|publisher=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> [[Fayl:Machiavel_Offices_Florence.jpg|thumb|Florentsiyadaki Nikkolo Makiavelli eykeli]] == Tercimeiyal == Nikkolo Makiavelli 1469 senesi mayıs 3 künü [[Florentsiya]]da doğdı. Babası Bernardo Makiavelli uquqçı, anası Bartolomea di Stefano Nelli edi. Qoranta zengin olmasa da, evlerinde büyük kitaphane bar edi. Makiavelli latin tilini ve qadimiy müelliflerniñ eserlerini yahşı ögrendi. 1498 senesi Makiavelli [[Florentsiya cumhuriyeti]]niñ ekinci kâtibiyetiniñ reberi tayin etildi. On dört yıl devamında o diplomatik ve askeriy meselelernen oğraştı, [[Frenkistan]] qıralı, [[Roma papası]], [[Muqaddes Roma imperiyası|Muqaddes Roma imperatorı]] ve çeşit italyan devletleriniñ saraylarına elçi olaraq bardı. [[Çezare Borca]]nıñ areketlerini yaqından közetti ve soñ onı «Ükümdar»da siyasiy reberlik nümünelerinden biri olaraq qullandı.<ref name="sep-machiavelli" /> Makiavelli Florentsiyanı paralı askerlerge bağlılıqtan qurtarmaq içün vatandaşlardan ordu qurmağa çalıştı. 1512 senesi [[Mediçi]] qorantası İspaniya ve Papa askerleriniñ yardımınen Florentsiyada akimiyetni qaytarıp aldı. Cumhuriyet idaresi yıqıldı, Makiavelli vazifesinden çıqarıldı. 1513 senesi Mediçilerge qarşı fitnede iştirak etkeninden suçlap tevqif etildi ve oña işkence yapıldı. Suçlulığı isbatlanmağandan soñ serbest etildi ve Florentsiya yaqınındaki Sant Andrea çiftligine çekildi.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Niccolo-Machiavelli|title=-{Niccolò Machiavelli: Biography, Books, Philosophy and Facts}-|publisher=-{Encyclopaedia Britannica}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Makiavelli 1513 senesiniñ soñunda «Ükümdar»nı ({{lang-it|Il Principe}}) yazdı. Kitapta yañı devletni nasıl qurmaq, akimiyetni nasıl saqlamaq, ordu, qanun, halq destegi, qorqu ve meramet kibi meselelerni tetqiq etti. Eser Makiavelliniñ ayatında basılmadı; ilk kere 1532 senesi, ölüminden soñ neşir etildi. Sürgünlik yıllarında o «Tit Liviyniñ birinci on kitabı üzerine fikirler» ({{lang-it|Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio}}) eserini de yazdı. Bu kitapta [[qadimiy Roma]] tecribesini talil etip, cumhuriyet idaresini, vatandaş erkinligini, qanunlarnı ve içtimaiy ihtilâflarnıñ siyasiy rolüni tetqiq etti. Makiavelli bundan başqa «Cenk sanatı», «Florentsiya tarihı» eserlerini ve «Mandragola» komediyasını yazdı. 1520-li yıllarda Makiavelli Mediçiler idaresinden bazı küçük vazifeler aldı. 1527 senesi Mediçiler Florentsiyadan quvulıp, cumhuriyet kene tiklengen soñ, yañı idare oña işanmadı ve evelki vazifesini qaytarmadı. Makiavelli aynı yıl iyün 21 künü vefat etti. == Fikirleri ve mirası == Makiavelli tek siyasette nasıl olmaq kerek olğanını degil, devletler ve reberler amelde nasıl areket etkenini tetqiq etmege çalıştı. Onıñ fikrince, reber devletniñ telükesizligini qorumaq içün vaziyetke köre sertlik, aldav ya da zorluq qullanmağa mecbur qala bile. Amma Makiavelli er türlü zalımlıqnı maqul körgen sade bir «ahlâqsızlıq nazariyecisi» degil edi. O, qanunlarnıñ, halq desteginiñ, vatandaş ordusınıñ ve cumhuriyet erkinliginiñ emiyetini de tekrar-tekrar qayd etti.<ref name="sep-machiavelli" /> «Makiavellizm» ıstılası bugün maqsatqa irişmek içün aldav, iyle ve merametsiz vastalarnı qullanğan siyasiy davranış manasında qullanıla. Lâkin bu mana Makiavelliniñ çeşit ve bazı yerde bir-birine zıt fikirlerini sadeleştire. Alimler «Ükümdar»nıñ zalımlarnı desteklegen kitap, siyasiy realizm eseri, cumhuriyetçilerni tenbi etken eser ya da qısmen kinayeli metin oluvı aqqında alâ daa munaqaşa eteler.<ref>{{cite web|url=https://iep.utm.edu/machiave/|title=-{Niccolò Machiavelli (1469–1527)}-|publisher=-{Internet Encyclopedia of Philosophy}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> == İhtarlar == <references/> {{DEFAULTSORT:Makiavelli, Nikkolo}} [[Kategoriya:Siyasetçiler]] [[Kategoriya:Yazıcılar]] [[Kategoriya:İtaliya adamları]] ezdef12qo1p8x41ythz4s06j5ih4c10 0 30713 246110 160009 2026-10-12T13:44:56Z Don Alessandro 1 246110 wikitext text/x-wiki {{kişi}} '''Fridrih Vilgelm Nitsşe''' ({{lang-de|Friedrich Wilhelm Nietzsche}}; {{IPA|[ˈfʁiːdʁɪç ˈvɪlhɛlm ˈniːtʃə]}}; 1844 oktâbr 15, Röken, [[Prussiya Qırallığı]], [[Almaniya Birligi]] — 1900 avgust 25, [[Veymar]], [[Almaniya imperiyası]]) — alman felsefecisi, medeniyet tenqitçisi, yazıcı ve klassik [[filologiya|filolog]]. O, ananeviy Avropa ahlâqını, hristian dinini, metafizikanı ve zemaneviy medeniyetni keskin şekilde tenqit etti. Nitsşeniñ degerlerni yañıdan degerlendirme, nihilizm, qudret iradesi, üstinsan ve ebediy qaytuv aqqındaki fikirleri XX ve XXI asır felsefesine, edebiyatına ve sanatına büyük tesir kösterdi.<ref name="sep-nietzsche">{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/nietzsche/|title=-{Friedrich Nietzsche}-|publisher=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> == Tercimeial == === Bala çağı ve tasili === Fridrih Nitsşe 1844 senesi oktâbrniñ 15-inde [[Prussiya]] qırallığınıñ Saksoniya vilâyetindeki [[Röken]] köyünde doğdı. Röken bugün [[Almaniya]]nıñ [[Saksoniya-Anhalt]] ülkesindeki [[Lütsen]] şeeri terkibindedir. Babası Karl Lüdvig Nitsşe [[lüteran]] [[papaz]]ı edi. O 1849 senesi vefat etken soñ, qoranta [[Naumburg]] şeerine köçti.<ref name="basel-nietzsche">{{cite web|url=https://unigeschichte.unibas.ch/fakultaeten-und-faecher/philhist-fakultaet/philosophie/friedrich-nietzsche|title=-{Friedrich Nietzsche (1844–1900)}-|publisher=-{University of Basel}-|accessdate=2026-10-12|language=de}}</ref> 1858–1864 seneleri Nitsşe Şulpforta gimnaziyasında tasil aldı. O qadimiy yunan ve latin tillerini, edebiyatnı ve muzıkanı ögrendi. 1864 senesi [[Bonn universiteti]]nde [[ilâhiyat]] ve klassik filologiya oqumağa başladı, amma bir semestrden soñ ilâhiyatnı terk etip, bütün diqqatını filologiyağa berdi. 1865 senesi professor Fridrih Ritşlniñ artından [[Lâyptsig]] universitetine keçti. Mında [[Artur Şopengauer]]niñ eserlerinen tanıştı ve onıñ felsefesinden büyük tesir aldı. 1867 senesi Nitsşe Prussiya ordusınıñ atlı artilleriya polkunda hızmet etmege başladı. Atqa minmek istep ağır köküs yarası alıp, askeriy hızmetten azat etildi. 1868 senesi kompozitor [[Rihard Vagner]]nen tanıştı; olarnıñ dostluğı Nitsşeniñ ilk eserlerine büyük tesir etti.<ref>{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/nietzsche-life-works/|title=-{Nietzsche’s Life and Works}-|publisher=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> === Bazel devri === 1869 senesi Nitsşe, universitet tasilini tamamlamasa da, neşir etken ilmiy işleri sayesinde [[Bazel]] universitetine klassik filologiya professorı olaraq davet etildi. O vaqıt 24 yaşında edi. Lâyptsig universiteti oña imtiansız doktorlıq derecesini berdi. Bazelge köçkende Nitsşe Prussiya vatandaşlığından vazgeçti ve soñraki ömründe başqa vatandaşlıq almadı.<ref name="basel-nietzsche" /> 1870 senesi [[Frenk-pruss cenki]] vaqtında sanitar olaraq qısqa müddet hızmet etti, amma [[difteriya]] ve [[dizenteriya]] hastalıqlarına tutulıp Bazelge qayttı. 1872 senesi ilk büyük kitabı «Facianıñ muzıka ruhundan doğuvı»nı ({{lang-de|Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik}}) neşir etti. Kitapta qadimiy yunan faciasını Apollon ve Dionisiy başlangıçlarınıñ birleşüvi olaraq talqin etti ve Vagner muzıkasını bu ananeniñ yañıdan doğuvınen bağladı. Nitsşeniñ Vagnernen dostluğı 1870-li yıllarnıñ ortasından başlap bozulmağa başladı. O, Vagnerniñ alman milletçiligini, hristianlıqqa yaqınlaşuvını ve [[Bayroyt]] çevresindeki [[şahsiyet kultu]]nı qabul etmedi. 1878 senesi neşir etilgen «İnsanca, pek insanca» kitabı olarnıñ ayırılığını kesinleştirdi.<ref>{{cite web|url=https://nietzschehaus.ch/ausstellungen/first-exhibit-room/|title=-{First exhibition space}-|publisher=-{Nietzsche House, Sils Maria}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> === Mustaqil felsefeci yılları === Nitsşe küçlü baş ağrıları, köz hastalığı ve aşqazan raatsızlıqları sebebinden 1879 senesi professorlıqtan çekilmege mecbur oldı. Bundan soñ daimiy evi olmayıp, qışlarnı ekseriyetle [[İtaliya]] ve [[Frenkistan]] yalısında, yaz ve yaz soñlarını ise [[İsviçre]]niñ [[Sils Mariya]] köyünde keçirdi. Bu devirde onıñ «Tañ yarığı» (1881), «Şeñ ilim» (1882 ve 1887), «Zerdüşt şöyle buyurdı» (1883–1885), «Yahşılıq ve yamanlıq o bir tarafında» (1886), «Ahlâqnıñ soyu aqqında» (1887), «Putlarnıñ alaca qaranlığı» (1888) ve başqa belli eserleri neşir etildi. Nitsşe kitaplarında aforizmler, şiiriy nesir, kinaye ve felsefiy talilni birleştirdi. 1889 senesi yanvar ayında Nitsşe [[Turin]]de ruhiy çöküvge oğradı. Dostu Frants Overbek onı başta Bazelge, soñra [[Yena]]daki hastahanege alıp keldi. Nitsşe bir daa mustaqil çalışıp ve yazıp olamadı. Onı başta anası, anası vefat etken soñ ise qız qardaşı Elizabet Förster-Nitsşe baqtı. Nitsşe 1900 senesi avgust 25 künü Veymardaki evinde insult ve pnevmoniya neticesinde vefat etti.<ref name="sep-nietzsche" /><ref>{{cite web|url=https://www.klassik-stiftung.de/en/nietzsche-archiv|title=-{Nietzsche Archive}-|publisher=-{Klassik Stiftung Weimar}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> == Mirası == Nitsşe hastalanğandan soñ onıñ yazma mirasını qardaşı Elizabet idare etti. O, qardaşınıñ defterlerinden parçalar saylap, olarnı «Qudret iradesi» ({{lang-de|Der Wille zur Macht}}) adınen kitap olaraq neşir etti. Bu kitap Nitsşeniñ tamamlağan eseri degil edi ve metinlerniñ saylanuvı da, tertibi de onıñ niyetlerini er vaqıt doğru akis ettirmedi.<ref name="sep-nietzsche" /> XX asırda Nitsşeniñ fikirleri bazıda alman milletçiligi, [[antisemitizm]] ve [[natsiz]]mnen bağlandı. Bu talqinlerge qız qardaşınıñ neşir siyaseti de tesir etti. Lâkin Nitsşe antisemitizmni ve alman milletçiligini açıq tenqit etken, qardaşınıñ antisemit çevresinen alâqasını da qabul etmegen edi. Soñraki ilmiy neşirler onıñ metinlerini el yazmaları esasında qayta tikledi.<ref>{{cite web|url=https://www.klassik-stiftung.de/service/presse/pressemitteilung/friedrich-nietzsches-nachlass-ist-weltdokumentenerbe/|title=-{Friedrich Nietzsches Nachlass ist Weltdokumentenerbe}-|publisher=-{Klassik Stiftung Weimar}-|accessdate=2026-10-12|language=de}}</ref> == İhtarlar == <references/> {{DEFAULTSORT:Nitsşe, Fridrih}} [[Kategoriya:Almaniya adamları]] [[Kategoriya:Felsefeciler]] 8nggnet2vx3pr0l67xcv5aighky57gk 0 30718 246151 246064 2026-10-13T01:38:08Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246151 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Viktor-Mari Hügo''' ({{lang-fr|Victor-Marie Hugo}}; -{[viktɔʁ maʁi yɡo]}-; 1802 fevral 26, [[Bezanson]], [[Frenkistan]] — 1885 mayıs 22, [[Paris]], Frenkistan) — frenk yazıcı, şairi, dramaturg ve siyasiy erbaptır. Frenk edebiyatındaki romantizmniñ baş temsilcilerinden biri olğan Hügo şiiriyet, teatr ve roman inkişafına büyük tesir etti. 1841 senesi Frenk akademiyasına saylandı.<ref name="academie-hugo">[https://www.academie-francaise.fr/les-immortels/victor-hugo «-{Victor Hugo}-»], Frenk akademiyası {{ref-fr}}.</ref> == Bala çağı ve ilk eserleri == Viktor Hügo 1802 senesi fevralniñ 26-sında [[Bezanson]]da doğdı. Babası Jozef Leopold Sijisber Hügo [[Napoleon]] ordusında ofitser, soñra general edi; anası Sofi Trebuşe ise [[royalist]] (qıralcı) fikirlerni tutqan edi. Babasınıñ hızmeti sebebinden qoranta bir qaç memlekette yaşadı, amma Viktor bala çağınıñ büyük qısmını [[Paris]]te keçirdi. [[Fayl:Victor_Hugo-Young.jpg|left|thumb|236x236px|Viktor Hügo yaşlığında]] Hügo pek yaş olğanda şiir yazmağa başladı. 1822 senesi ilk büyük şiirler cıyıntığı «Odalar ve çeşit şiirler» ({{lang-fr|Odes et poésies diverses}}) neşir etildi. O sene bala çağından tanığan Adel Fuşenen evlendi. 1827 senesi «Kromvel» ({{lang-fr|Cromwell}}) dramasına yazğan uzun kiriş sözünde [[klassitsizm]] qaidelerine qarşı çıqıp, romantik teatrniñ printsiplerini añlattı. Bu kiriş sözü frenk romantizminiñ müim beyannamelerinden biri oldı.<ref name="academie-hugo"/> == Edebiy yaratıcılığı == 1830 senesi sanağa qoyulğan «Ernani» ({{lang-fr|Hernani}}) dramasınıñ ilk taqdim etilüvi [[klassitsizm]] ve [[romantizm]] tarafdarları arasında keskin tartışmağa sebep oldı. Hügo «Notr Dam de Pari» ({{lang-fr|Notre-Dame de Paris}}, 1831), «Qısmeti kesilgenler» ({{lang-fr|Les Misérables}}, 1862), «Deñiz emekçileri» ({{lang-fr|Les Travailleurs de la mer}}, 1866) ve «Külgen adam» ({{lang-fr|L’Homme qui rit}}, 1869) romanlarını yazdı. Onıñ şiir cıyıntıqları arasında «Küz yapraqları» ({{lang-fr|Les Feuilles d’automne}}), «Tefekkürler» ({{lang-fr|Les Contemplations}}), «Cezalar» ({{lang-fr|Les Châtiments}}) ve «Asırlar efsanesi» ({{lang-fr|La Légende des siècles}}) bar. 1843 senesi qızı Leopoldinanıñ boğulıp ölmesi Hügoğa ağır tesir etti; bu ğam soñradan «Tefekkürler» cıyıntığındaki şiirlerniñ esas mevzularından biri oldı.<ref name="academie-hugo"/> == Siyasiy faaliyeti ve sürgünlik == Hügo yaşlığında royalist olsa da, vaqıt keçken sayın liberal, soñra cumhuriyetçi fikirlerge yaqınlaştı. 1845 senesi Frenkistan Perler palatasınıñ azası, 1848 senesi ise [[Qurucı meclis]] deputatı oldı. O ölüm cezasına, faqırlıqqa ve matbuatqa qoyulğan sıñırlamalarğa qarşı çıqtı. 1851 senesi dekabr 2 künü [[Lui-Napoleon Bonapart]] devlet darbesi yapqanda Hügo oña qarşılıq kösterdi. Darbeden soñ o Frenkistandan ketmege mecbur oldı. Başta [[Brüssel]]de, soñra [[Cersi]] ve [[Gernsi]] adalarında yaşadı. 1859 senesi ilân etilgen afunı qabul etmeyip, III Napoleon akimiyeti yıqılğanğa qadar sürgünlikte qaldı. Hügo «Cezalar», «Tefekkürler» ve «Qısmeti kesilgenler» kibi eñ belli eserleriniñ bir qısmını sürgünlikte yazdı.<ref>[https://maisonvictorhugo.besancon.fr/la-maison-victor-hugo/victor-hugo/ «-{Victor Hugo}-»], Bezansonda Viktor Hügo evi {{ref-fr}}.</ref> [[Fayl:Victor_Hugo-Brooding.jpg|thumb|239x239px|Viktor Hügo Cersi adasındaki sürgünlik vaqtında]] 1870 senesi Hügo Pariske qayttı. [[Üçünci Cumhuriyet]]niñ ilk yıllarında deputat, soñra senator olaraq çalıştı; siyaset mabüslerini afu etüv ve umumiy tasilni inkişaf ettirüv tarafdarı edi. == Ölümi ve hatırası == Viktor Hügo 1885 senesi mayısnıñ 22-sinde Parijde vefat etti. Ükümet onıñ içün devlet cenaze merasimi keçirdi. 1885 senesi iyün 1 künü yüz biñlerce adam iştirak etken merasimden soñ yazıcı Panteonda defin etildi.<ref>[https://www.maisonsvictorhugo.paris.fr/paris/musee/pour-mieux-connaitre-victor-hugo/des-questions-sur-la-vie-de-victor-hugo «-{Des questions sur la vie de Victor Hugo}-»], Paris Viktor Hügo evleri {{ref-fr}}.</ref> [[Fayl:Victor_hugo.jpg|left|thumb|231x231px|Viktor Hügo, 1883 senesi]] == Edebiyat == * Гюґо Віктор Марі // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2005. — А — К. — С. 421. — <nowiki>ISBN 966-692-578-8</nowiki>. * Віктор Гюго // Зарубіжна література XIX сторіччя. Доба романтизму: Підручник / Наливайко Д.С., Шахова К.О.. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2001. — С. 144-168. * Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан ; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1974–1985. * ''Матвіїшин В. Г.'', Гюго Віктор Марі // Українська літературна енциклопедія. — Т. 1. — К., 1988. — С. 529. * [http://encyclopedia.kiev.ua/vydaniya/files/use/first_book/part2.pdf Гюґо Віктор] // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1958. — Т. 1, кн. II : Літери В — Ґ. — С. 290. — 1000 екз. * Гюґо Віктор-Марі // УСЕ Універсальний словник-енциклопедія. — 4-е видання. — 2006. — С. 338. == Bağlantılar == * [http://chytanka.com.ua/ebooks/index.php?action=search_show_list&author_name=%C3%FE%E3%EE%20%C2%B3%EA%F2%EE%F0 Viktor Hügonıñ eserleri] {{ref-uk}} * [http://www.radiosvoboda.org/content/article/1601792.html «Іван Мазепа — натхненник європейського романтизму»] {{ref-uk}} * [https://web.archive.org/web/20210713175218/http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80-%D0%93%D1%8E%D0%B3%D0%BE/51168/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80-%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97-%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 Viktor Hügonıñ «Собор Паризької Богоматері» romanı] {{ref-uk}} {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210713175218/http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80-%D0%93%D1%8E%D0%B3%D0%BE/51168/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80-%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%8F-%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 |date=2021-07-13 }} * {{ref-fr}} [https://www.academie-francaise.fr/les-immortels/victor-hugo Frenk akademiyası saytında Viktor Hügo] == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Hügo, Viktor}} [[Kategoriya:Yazıcılar]] [[Kategoriya:Frenkistan adamları]] 3az2i32gdy3yr6onubi7m86uwdf7bek 0 30729 246114 179885 2026-10-12T16:32:02Z Don Alessandro 1 246114 wikitext text/x-wiki {{kişi}} '''Avram Noam Çomski''' ({{lang-en|Avram Noam Chomsky}}; 1928 senesi ilk qış ayınıñ 7-si, [[Filadelfiya]], [[Pensilvaniya]]) — amerikalı tilşınas, felsefeci, siyasiy cemaatçı ve içtimaiy tenqitçi. Zemaneviy nazariy tilşınaslığınıñ esasçılarından biri, [[generativ grammatika]] nazariyesiniñ müellifidir. Çomski [[Massaçusets tehnologiya institutı]]nıñ institut-professorı ve tilşınaslıq professorı emeritus, [[Arizona universiteti]]niñ tilşınaslıq laureat-professorıdır.<ref name="MITChomsky">{{cite web|url=https://linguistics.mit.edu/user/chomsky/|title=-{Noam Chomsky}-|publisher=-{Massachusetts Institute of Technology}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref><ref name="ArizonaChomsky">{{cite web|url=https://linguistics.arizona.edu/people/noam-chomsky|title=-{Noam Chomsky}-|publisher=-{University of Arizona}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Tilşınaslıq, felsefe, ruhiyat, kognitiv ilimler ve informatikağa tesir etken yüzden ziyade kitabı neşir etilgen. == Tercimeial == Noam Çomski [[Filadelfiya]]da [[yeudiy]] qorantasında doğdı. Babası Vilyam Çomski ivrit tili ve yeudiy medeniyeti mütehassısı, anası Elsi Simonofski oca edi. Noam balalıq çağından til, tarih ve siyasiy meselelernen meraqlandı. [[Pensilvaniya universiteti]]nde tilşınaslıq, riyaziyat ve felsefe ögrendi. Anda tilşınas [[Zellig Harris]]niñ tesiri altında qaldı. 1949 senesi bakalavr, 1951 senesi magistr, 1955 senesi ise tilşınaslıq doktorı derecesini aldı.<ref name="KyotoChomsky">{{cite web|url=https://www.kyotoprize.org/en/laureates/avram_noam_chomsky/|title=-{Avram Noam Chomsky}-|publisher=-{Kyoto Prize}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1955 senesi [[Massaçusets tehnologiya institutı]]nda çalışmağa başladı. 1976 senesi institut-professorı oldı. 2017 senesi Arizona universitetine keçip, anda laureat-professor ve Agnes Nelms Hauri kafedrasınıñ reberi vazifelerine tayin etildi.<ref name="ArizonaChomsky"/> == Tilşınaslıqqa issesi == Çomskiniñ 1957 senesi neşir etilgen «Sintaksis qurulışları» ({{lang-en|Syntactic Structures}}) kitabı XX asır tilşınaslığınıñ inkişafına büyük tesir etti. O, insan balası az sayılı qaideler vastasınen evel iç eşitmegen çoq miqdarda cümle qurıp añlay bilgenini köstermege tırıştı. Generativ grammatika nazariyesine köre, til tek ögrenilgen söz ve adetler toplamı degil, insan zihniniñ doğuştan kelgen hususiyetlerine de bağlıdır. Çomski bütün insan tilleriniñ temelinde umumiy printsipler bulunğanını ileri sürip «universal grammatika» qavrayışını inkişaf ettirdi. Bu nazariye tilşınaslıqta büyük munaqaşalar doğurdı ve soñraki yıllarda bir qaç kere deñiştirildi. [[Çomski iyerarhiyası]] formal tillerni ve olarnı tanığan avtomatlarnı dört esas sınıfqa ayıra. Bu tasnif informatika, programmalav tilleri ve avtomatlar nazariyesiniñ inkişafında emiyetli rol oynadı.<ref name="KyotoChomsky"/> == Siyasiy faaliyeti == Çomski 1960-lı senelerden başlap ABD-niñ [[Vyetnam cenki]]ndeki siyasetini tenqit etti. O, [[anarho-sindikalizm]] ve erkin [[sotsializm]] fikirlerine yaqın olıp, devlet akimiyeti, korporatsiyalar, [[kütleviy haber vastaları]] ve ABD tışqı siyaseti aqqında çoq kitap ve maqaleler yazdı. 2014 senesi Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqını halqara uquqqa ve muqavelelerge zıt qanunsız areket dep adlandırdı.<ref>{{cite web|url=https://chomsky.info/20140501/|title=-{The Politics of Red Lines}-|author=Noam Chomsky|date=2014-05-01|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 2022 senesi Rusiye ordusınıñ Ukrainağa basıp kirüvini cinaiy tecavuz areketi ve büyük arbiy cinayet dep tarif etti. Bunıñnen beraber, ABD siyasetini, NATO-nıñ şarqqa doğru kenişlemesini ve diplomatik imkânlarnıñ qullanılmamasını da tenqit etti.<ref>{{cite web|url=https://chomsky.info/20220408/|title=-{A Left Response to the Russian Invasion of Ukraine}-|author=Noam Chomsky|date=2022-04-08|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> == Mukâfatları == * 1988 — temel ilimler saasında [[Kioto mukâfatı]]; * 1999 — informatika ve biliş ilimlerine qoşqan issesi içün Benjamin Franklin medali.<ref>{{cite web|url=https://fi.edu/en/awards/laureates/noam-chomsky|title=-{Noam Chomsky}-|publisher=-{The Franklin Institute}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Çomski, Noam}} [[Kategoriya:ABD adamları]] [[Kategoriya:Tilşınaslar]] pcten8cztpucu68c2wy3jpt8mknxatn 0 30730 246115 160126 2026-10-12T17:05:30Z Don Alessandro 1 246115 wikitext text/x-wiki {{kişi}} '''Jan-Jak Russo''' ({{lang-fr|Jean-Jacques Rousseau}}; 1712 senesi kiraz ayınıñ 28-i, [[Jeneva]] — 1778 senesi oraq ayınıñ 2-si, Ermenonvil, [[Frenkistan]]) — [[jeneva]]lı maarifçi felsefeci, yazıcı, bestekâr ve muzıka nazariyecisi. [[Aydınlatuv çağı]]nıñ eñ tesirli mütefekkirlerinden biridir. Onıñ eserleri zemaneviy siyasiy felsefe, terbiye nazariyesi ve [[romantizm]]niñ inkişafına tesir etti. Russonıñ belli eserleri arasında «İlimler ve sanatlar aqqında nutuq», «İnsanlar arasındaki teñsizlikniñ peyda olması ve esasları aqqında nutuq», «Yuliya ya da Yañı Eloiza», «Cemiyet muqavelesi», «Emil ya da terbiye aqqında» ve «İtiraflar» bar. == Tercimeial == === Balalığı ve yaşlığı === Jan-Jak Russo mustaqil [[kalvinist]] [[Jeneva]] Cumhuriyetinde saatçı İsaak Russo ve Süzan Bernarnıñ qorantasında doğdı. Anası doğuruvdan doquz kün soñ vefat etti. Jan-Jaknı on yaşına qadar babası terbiye etti; olar beraber qadimiy tarihçılarnıñ, hususan [[Plutarh]]nıñ eserlerini oquy ediler.<ref name="StanfordRousseau">{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/rousseau/|title=-{Jean Jacques Rousseau}-|publisher=-{Stanford Encyclopedia of Philosophy}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1722 senesi babası tevqif telükesinden qaçıp Jenevadan ketti. Jan-Jak dayısınıñ imayesinde qaldı ve Bosse köyündeki kalvinist pastorınıñ yanında oqumağa yollandı. Soñ Jenevada bir oymacı ustasınıñ yanında şegirtlik yaptı. 1728 senesi, on altı yaşında olğanda, şeerni terk etti. Russo [[katolik]] dinine keçken madam de Varan ile tanıştı. Onıñ yardımınen [[Turin]] şeerine barıp katoliklikni qabul etti. Soñraki yıllarda hızmetçi, muzıka ocası ve nota köçüricisi olaraq çalıştı. Madam de Varannıñ yanında yaşağan devirde muntazam tasil almağa ve felsefe, edebiyat hem muzıka üzerinde çalışmaq imkânına nail oldı.<ref name="StanfordRousseau"/> === Paris devri ve belli eserleri === 1742 senesi Russo [[Paris]]ke kelip, yañı muzıka yazuv sistemasını İlimler akademiyasına taqdim etti. Taslağı qabul etilmegen olsa da, bu devirde [[Deni Didro]] ve diger maarifçilernen tanıştı. Didro ve [[Dalamber]]niñ «-{Encyclopédie}-»si içün muzıka mevzusında maqaleler yazdı. 1750 senesi [[Dijon]] akademiyasınıñ yarışında «İlimler ve sanatlar aqqında nutuq» eserinen birinci yerni qazandı. Bu işinde ilim ve sanatnıñ inkişafı er vaqıt insan ahlâqını eyileştirmegenini ileri sürdi. 1755 senesi neşir etilgen teñsizlik aqqındaki nutqunda hususiy mülkiyet, içtimaiy tabaqalar ve akimiyetniñ peyda oluvını tetqiq etti. 1761 senesi «Yuliya ya da Yañı Eloiza» romanı neşir etildi. 1762 senesi «Cemiyet muqavelesi» ve «Emil ya da terbiye aqqında» eserleri çıqtı. «Emil»deki diniy fikirler sebebinden kitap Paris ve Jenevada mahküm etildi. Russonı tevqif etmege emir berilgen soñ o, başta [[İsviçre]]ge, 1766 senesi ise [[Devid Yum]]nıñ davetinen [[İngiltere]]ge qaçtı.<ref name="StanfordRousseau"/> 1767 senesi [[Frenkistan]]ğa qayttı. Ömrüniñ soñki yıllarında «İtiraflar», «Russo Jan-Jaknı üküm ete» ve «Yañğız seyaatçınıñ tüşünceleri» kibi tercimeial eserleri üzerinde çalıştı. 1778 senesi Ermenonvilde vefat etti. 1794 senesi qalıntıları Paristeki [[Panteon]]ğa köçürildi.<ref>{{cite web|url=https://archives-etat-ge.ch/page_de_base/expositions-rousseau-genevois-chronologie-de-vie-de-jean-jacques-rousseau/|title=-{Chronologie de la vie de Jean-Jacques Rousseau}-|publisher=-{Archives d’État de Genève}-|accessdate=2026-10-12|language=fr}}</ref> == Fikirleri == Russo insan tabiat itibarınen merametli ve serbest olsa da, adaletsiz içtimaiy munasebetler onı boza bile dep tüşüne edi. «Cemiyet muqavelesi»nde qanuniy akimiyetniñ menbası halq olmalı ve vatandaşlar «umumiy irade»ge esaslanğan qanunlarnı beraber qabul etmeli dep yazdı. «Emil» eserinde balanıñ tabiatına ve yaşına uyğun terbiye berilmesini, onıñ erkinligi ve mustaqil tecribesiniñ qorçalanuvını teklif etti. Tabiatqa, duyğularğa ve şahsiy tecribege bergen emiyeti Russonı romantizmniñ ögünden kelicilerinden biri yaptı.<ref name="StanfordRousseau"/> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Russo, Jan-Jak}} [[Kategoriya:Frenkistan adamları]] [[Kategoriya:Felsefeciler]] e8ehist3y8n96die8mp9nr01fyhin4x 0 30731 246116 230961 2026-10-12T17:13:08Z Don Alessandro 1 246116 wikitext text/x-wiki {{kişi}} '''Volter''' ({{lang-fr|Voltaire}}; aqiqiy adı '''Fransua Mari Arue''', {{lang-fr|François-Marie Arouet}}; 1694 senesi qasım ayınıñ 21-i, [[Paris]], [[Frenkistan]] — 1778 senesi mayıs ayınıñ 30-ı, Paris) — frenk maarifçi felsefeci, yazıcı, şair, dramaturg, icviyeci, tarihçı ve cemaatçı. XVIII asır [[Aydınlatuv çağı]]nıñ eñ belli vekillerinden biridir. Volter diniy fanatizmni, tsenzuranı ve akimiyetniñ suistimallarını tenqit etip, diniy tolerantlıq, vicdan ve söz serbestligini qorçaladı. O, [[deist]] olsa da, kilse teşkilâtlarınıñ cemiyet ve siyasetteki akimiyetine qarşı çıqa edi. Eñ belli eserleri — «Kandid ya da optimizm», «Felsefiy mektüpler», «Tolerantlıq aqqında risale» ve «Felsefiy luğat». == Tercimeial == Fransua Mari Arue [[Paris]]te zengin [[burjua]] qorantasında doğdı. [[Yezuitler]]niñ Lui le Gran kollecinde tasil aldı. Babası onı uquqçı yapmağa istey edi, lâkin Arue edebiyat ve teatrnen oğraşmağa başladı.<ref name="VoltaireFoundation">{{cite web|url=https://www.voltaire.ox.ac.uk/about-voltaire/|title=-{About Voltaire}-|publisher=-{Voltaire Foundation, University of Oxford}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Akimiyet ve saray erkânı aqqındaki icviy şiirleri sebebinden 1717 senesi [[Bastiliya]]ğa qapatıldı. On bir ayğa yaqın apiste qaldı. 1718 senesi «Edip» faciası sanalaştırılıp büyük muvafaqiyet qazandı. Aynı yıldan başlap «Volter» tahallüsini qullandı.<ref name="VoltaireFoundation"/> 1726 senesi rıtsar de Rogannen munaqaşadan soñ Volter bir daa Bastiliyağa qapatıldı ve [[İngiltere]]ge ketmege mecbur oldı. 1726—1729 seneleri İngilterede yaşap, [[Con Lokk]]nıñ felsefesi, [[Ayzek Nyuton]]nıñ ilmi ve parlament idare sistemasını ögrendi. Bu tecribelerini «Felsefiy mektüpler» eserinde tarif etti. Kitap 1734 senesi Frenkistanda neşir etilgen soñ yasaqlandı. Volter bundan soñ Emili dü Şatleniñ Siredeki kermeninde yaşadı. Anda Nyuton fizikasını ögrendi, ilmiy ve tarihiy eserler yazdı. 1750—1753 seneleri [[Prussiya]] qıralı [[II Fridrih]]niñ [[Potsdam]]daki sarayında bulundı. Saraydan ketken soñ [[Jeneva]] civarına, 1760 senesi ise Frenkistan-[[İsviçre]] sıñırındaki Ferne malikanesine yerleşti.<ref name="VoltaireFoundation"/> 1759 senesi Volterniñ eñ belli bediiy eseri — «Kandid ya da optimizm» neşir etildi. Eserde cenk, diniy taassup, qulluq ve «er şey eñ yahşı şekilde tertip etilgen» degen kör-körane optimizm icviy usulnen tenqit etile. === Aq qorçalaycılıq faaliyeti === 1760-lı senelerde Volter diniy taassup ve adaletsiz makemelerden zarar körgen insanlarnı qorçalamağa başladı. [[Protestant]] tuccarı Jan Kalasnıñ işini ğayrıdan baqtırıp, ölüminden soñ onıñ beraat etmesine yardım etti. Bu kampaniya devamında 1763 senesi «Tolerantlıq aqqında risale»ni neşir etti. Sirven qorantası ve La Barr içün de çıqışlar yaptı.<ref name="VoltaireFoundation"/> 1778 senesi Volter uzun aradan soñ Pariske qayttı. Anda büyük ürmetnen qarşılandı ve «İrena» pyesasınıñ sanalaştıruvında bulundı. Aynı yıl mayıs ayınıñ 30-ında vefat etti. 1791 senesi qalıntıları [[Panteon]]ğa köçürildi. == Fikirleri ve eserleri == Volter muntazam bir felsefiy sistema qurmaq yerine, fikirlerini bediiy eserler, risaleler, tarihiy işler, mektüpler ve icviy metinler vastasınen yaydı. Frenkistan ve Avropada Lokk ile Nyutonnıñ fikirlerini tanıtmağa büyük isse qoştı. O, [[ateizm]]ni de qabul etmeyip, [[Kâinat]]nı yaratqan [[Tañrı]] bar dep tüşüne edi. Lâkin diniy taassup, hurafeler ve kilse teşkilâtlarınıñ akimiyetke qarışuvını keskin tenqit etti. Volterniñ yaratıcılığı edebiy şekillerniñ aman-aman episini — şiir, facia, tarihiy eser, felsefiy ikâye, risale ve mektüpni — öz içine ala.<ref name="VoltaireFoundation"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Felsefe]] [[Kategoriya:Frenkistan adamları]] ixopqsn3cz786tca7huwf38ms5fnrc7 0 30733 246125 213945 2026-10-12T19:04:33Z Don Alessandro 1 246125 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Ilustration of The Tale of Genji.jpg|thumb|280x280px|Toshi Mitsuoka (1617-1691) tarafından Gendzi Monogatariniñ 20-nci basılışına yapılğan resim]] '''Gendzi ikâyesi''' ({{Lang-ja|源氏物語, げんじものがたり}}; -{Genji monogatari}-) — klassik yapon edebiyatınıñ eseridir. Onı [[Heyan]] devrinde, XI asırnıñ başında sarayda hızmet etken yazıcı ve şair Murasaki Sikibu yazğan. Eser 54 bölükten ibaret.<ref name="Erdmann">-{Mark K. Erdmann}-. [https://library.unimelb.edu.au/asc/whats-on/exhibitions/here-lives-our-culture-introduction/research-essays/picturing-the-classics-literary-traditions-depicted-in-the-university-of-melbournes-japanese-print-collections -{Picturing the Classics: Literary Traditions Depicted in the University of Melbourne’s Japanese Print Collections}-]. -{University of Melbourne}-.</ref> Eserde [[şahzade]] Hikaru Gendziniñ ayatı, sevgi maceraları ve qayğıları añlatıla. Soñki bölükler onıñ balaları ve torunlarınıñ ayatı aqqındadır. Eserde [[buddist]] [[karma]] inançı da bar: qaramanlarnıñ evel yapqan işleri soñra olarnıñ ayatına tesir ete.<ref name="Erdmann"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Edebiyat]] 1nggvx60x14zdavaoqxs5p3x7qbzmyl 0 30761 246117 159757 2026-10-12T17:42:10Z Don Alessandro 1 246117 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Alan Matison Türing''' ({{lang-en|Alan Mathison Turing}}; 1912 senesi kiraz ayınıñ 23-ü, [[London]], [[Büyük Britaniya]] — 1954 senesi kiraz ayınıñ 7-si, [[Vilmslou]], [[Çeşir]], Büyük Britaniya) — ingliz [[riyaziyat]]çı, [[mantıq]]çı, kriptograf ve [[informatika]] nazariyecisi. Nazariy informatika ve [[suniy zekâ]] tetqiqatlarınıñ esasçılarından biri sayıla. Türing, algoritm ve esaplav qavrayışlarını «[[Türing maşnası]]» adlı nazariy model vastasınen tarif etti. [[Ekinci Cian cenki]] vaqtında Bleçli Parkta nemse [[Enigma]] şifrlerini açuv üzerinde çalıştı. Suniy zekânı deñemek içün «[[Türing testi]]» adınen belli usulnı teklif etti. == Tercimeial == === Tasil ve ilk ilmiy işleri === Alan Türing [[London]]da Culius Matison Türing ve Etel Sara Stouniniñ qorantasında doğdı. Balalıq çağından [[riyaziyat]], [[himiya]] ve türlü icatlarnen meraqlandı. Şerborn mektebini bitirgen soñ 1931 senesi [[Kembric universiteti]]niñ Qıral kollecine kirdi. 1934 senesi riyaziyat tasilini yüksek neticenen bitirdi, 1935 senesi ise kollecniñ ilmiy azası saylandı.<ref name="KingsTuring">{{cite web|url=https://www.kings.cam.ac.uk/alan-mathison-turing-1912-54|title=-{Alan Mathison Turing (1912–54)}-|publisher=-{King’s College, Cambridge}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1936 senesi «Esaplanıp olğan sayılar aqqında ve olarnıñ qarar meselesine tatbiq etilüvi» ({{lang-en|On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem}}) adlı maqalesini yazdı. Anda soñradan Türing maşnası degen nazariy cihaznı tarif etti. «Universal Türing maşnası» qavrayışı programmalanıp olğan kompyuterler nazariyesiniñ temelini teşkil etti.<ref name="KingsTuring"/> 1936—1938 seneleri [[Prinston universiteti]]nde çalışıp, riyaziyat mantığı saasında doktorlıq derecesini aldı. === Bleçli Park === [[Ekinci Cian cenki]] başlanğan soñ Türing Britaniya ükümetiniñ Kod ve Şifr mektebine celp etildi ve [[Bleçli Park]]ta çalışmağa başladı. O, alman deñiz quvetleri tarafından qullanılğan [[Enigma]] şifrlerini açqan 8-inci baraknıñ esas mütehassıslarından ve soñra reberlerinden biri edi. [[Lehistan]] kriptograflarınıñ cenkten evelki neticelerine dayınıp, Türing «-{Bombe}-» adlı elektromehanik maşnanıñ qurulışını işlep çıqtı. Maşnanıñ soñki şekli Gordon Velçmannıñ tekliflerinen beraber inkişaf ettirildi. Bu cihaz Enigma maşnasınıñ künlük sazlamalarını tapmaq içün biñlerce ihtimalni tezliknen tekşere edi.<ref name="BletchleyTuring">{{cite web|url=https://bletchleypark.org.uk/wp-content/uploads/record_attachments/1800.pdf|title=-{Alan Turing: The Enigma}-|publisher=-{Bletchley Park}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> Türing Enigmanı açuv içün «-{Banburismus}-» adlı statistik usulnı da inkişaf ettirdi. 1942—1943 seneleri [[ABD]]-de amerikalı kriptograflarnen ve emin ses alâqası sistemaları üzerinde çalıştı. Bleçli Parktaki işler uzun yıllar gizli tutulğanı içün, Türingniñ cenk vaqtındaki issesi keñ cemaatqa tek 1970-li senelerde belli oldı. === Kompyuterler ve suniy zekâ === Cenkten soñ Türing Milliy Fizika laboratoriyasında çalışıp, ilk elektronik kompyuter taslaqlarından biri olğan -{ACE}- — Avtomatik esaplav maşnasını teklif etti. 1948 senesi [[Mançester]] universitetine keçip, programması afızasında saqlanğan ilk kompyuterlerni yaratmaq işinde iştirak etti.<ref name="KingsTuring"/> 1950 senesi «Esaplav maşnaları ve zekâ» maqalesini neşir etti. «Maşnalar tüşünip olamı?» degen sualini doğrudan cevaplamaq yerine, insan ve maşnanıñ yazılı cevaplarını teñeştirüvge esaslanğan «taqlit oyunı»nı teklif etti. Bu usul soñradan [[Türing testi]] dep adlandırıldı. Ömrüniñ soñki yıllarında matematik [[biologiya]] ile de oğraştı. 1952 senesi neşir etilgen maqalesinde ösümlik ve ayvan bedenlerindeki şekil ve naqışlarnıñ himiyaviy tesirlenüvler neticesinde nasıl peyda ola bilgenini añlatqan morfogenez modelini teklif etti. === Mahkeme ve ölümi === 1952 senesi Türing, bir erkeknen munasebeti sebebinden, o vaqıt Büyük Britaniyada [[gomoseksual]] munasebetlerni yasaqlayıcı qanunğa binaen makemede qabaatlı tanıldı. Oña apis cezası ya da gormonal tedavi arasında saylav berildi. Türing [[estrogen]] preparatlarınen tedavini sayladı; bu muamele soñradan «himiyaviy kastratsiya» dep adlandırıldı. Mahkümiyet sebebinden gizli işler içün ruhseti de elinden alındı.<ref name="TuringPardon">{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/royal-pardon-for-ww2-code-breaker-dr-alan-turing|title=-{Royal pardon for WW2 code-breaker Dr Alan Turing}-|publisher=-{UK Ministry of Justice}-|date=2013-12-24|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 1954 senesi kiraz ayınıñ 8-inde Türing evinde ölü tapıldı. Makeme-tibbiyet tetqiqatı ölümniñ [[kaliy tsianidi]]nen zeerlenüv sebebinden olğanını kösterdi. Tahqiqat ölümni özü-özüni öldürüv dep tanıdı, lâkin anası Sara Türing bunı qabul etmeyip, zeerlenüv ilmiy tecribe vaqtında tesadüfen olğan dep tüşüne edi.<ref>{{cite web|url=https://turingarchive.kings.cam.ac.uk/biographical-and-personal-documents-amta/amt-a-12|title=-{AMT/A/12}-|publisher=-{The Turing Digital Archive}-|accessdate=2026-10-12|language=en}}</ref> 2013 senesi Büyük Britaniya qıraliçesi [[II Elizabet]] Türingni ölüminden soñ afu etti.<ref name="TuringPardon"/> [[Fayl:Bombe-rebuild.jpg|left|thumb|200x200px|«-{Bombe}-» adlı şifre açıcı maşnanıñ ğayrıdan yapılğan nümünesi]] == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Türing Alan}} [[Kategoriya:Alimler]] [[Kategoriya:Büyük Britaniya adamları]] q2j3knqxj9uwiqoy4q4enomq8i9yp5x 0 30763 246133 244446 2026-10-12T21:42:08Z Don Alessandro 1 246133 wikitext text/x-wiki '''Orman''' — [[terek]]lerniñ sıq ösken yeri. Ormanda [[çalı]], [[ot]], [[mantar]], [[ayvan]] ve [[mikrouzviyet]]ler de bar. Olar bir-birine ve [[etraftaki müit]]ke tesir ete. Orman bütün canlıları, toprağı, suvu ve avasınen beraber bir [[ekosistema]]dır.<ref name="nrcs">{{cite web|url=https://www.nrcs.usda.gov/conservation-basics/land/forests/woodlands-and-forestlands|title=-{Woodlands and Forestlands}-|publisher=-{Natural Resources Conservation Service}-|language=en}}</ref> [[Fayl:Гори_в_околицях_Драгобрату.jpg|alt=|thumb|240x240px|[[Dragobrat (dağ)|Dragobrat]] dağı etrafındaki Karpat ormanları]] 2025 senesi -{FAO}-nıñ esaplarına köre, ormanlar [[Dünya]]da taqriben 4,14 milliard gektar yerni qaplağan. Bu, quru yerniñ 32 %-dir.<ref name="fra2025">{{cite web|url=https://www.fao.org/newsroom/detail/global-deforestation-slows--but-forests-remain-under-pressure--fao-report-shows/en|title=-{Global deforestation slows, but forests remain under pressure, FAO report shows}-|publisher=-{Food and Agriculture Organization of the United Nations}-|language=en}}</ref> == Ormanda neler öse? == Çoq ormanda bir qaç qat ösümlik bar. Eñ yuqarıda yüksek tereklerniñ pıtaq ve yapraqları bar. Olarnıñ tübünde alçaq terekler ve çalılar, topraqqa yaqın ise ot, abağa ve yosunlar öse. Er qatta yarıq ve dım miqdarı farqlı olğanı içün, anda ösken ösümlikler de farq ete.<ref name="nrcs"/><ref name="biomes">{{cite web|url=https://ucmp.berkeley.edu/exhibits/biomes/forests.php|title=-{The forest biome}-|publisher=-{University of California Museum of Paleontology}-|language=en}}</ref> Tüşken yapraqlar, pıtaqlar ve ölü terekler ormanda qalıp çürüy. Mantarlar ve mikrouzviyetler olarnı parçalay. Böyleliknen ösümliklerge kerekli maddeler topraqqa qayta.<ref>{{cite web|url=https://www.nps.gov/muwo/learn/nature/decomposing-fungi.htm|title=-{Decomposing Fungi}-|publisher=-{National Park Service}-|language=en}}</ref> == Orman çeşitleri == === Tereklerine köre === * '''İneyapraqlı ormanlar.''' Bu ormanlarda [[çam]], [[narat]] ve [[aq çam]] kibi terekler bar. Olarnıñ yapraqları ince, ine şeklindedir. Bu tereklerniñ çoqusı yıl boyu yeşil tura. İneyapraqlı ormanlar suvuq şimal yerlerinde de, daa yımşaq iklimli yerlerde ve dağlarda da bar.<ref name="coniferous">{{cite web|url=https://science.nasa.gov/kids/earth/mission-biomes/bioconiferous/|title=-{Biome: Coniferous Forest}-|publisher=-{NASA}-|language=en}}</ref> * '''Yapraqlı ormanlar.''' Bu ormanlarda [[emen]], [[bik]], [[aqqayın]] ve başqa keñ yapraqlı terekler bar. Olarnıñ bir qısmı küzde yapraqlarını töke, başqa bir qısmı ise yıl boyu yeşil tura.<ref name="biomes"/> * '''Qarışıq ormanlar.''' İneyapraqlı ve keñ yapraqlı terekler birge öse. Meselâ, bir ormanda çam ve aqqayın ya da narat ve bik ola bile.<ref>{{cite web|url=https://www.forestresearch.gov.uk/climate-change/adaptation-measures/creating-mixed-species-stands/|title=-{Creating mixed species stands}-|publisher=-{Forest Research}-|language=en}}</ref> === İklimlerine ve ösken yerlerine köre === * '''Şimal ormanları''' ('''[[tayga]]''') Avrasiyanıñ ve Şimaliy Amerikanıñ şimalinde keñ yerlerni qaplay. Bu yerlerde qış uzun ve suvuq, yaz ise qısqadır. Esas olaraq narat, çam, aqçam ve başqa ineyapraqlı terekler öse.<ref name="coniferous"/> * '''Orta iklim ormanları''' Avropa, Şimaliy Amerika ve Asiyanıñ orta iklimli yerlerinde öse. Bu yerlerde yaz ve qış bir-birinden açıq farq ete. Yapraqlı, ineyapraqlı ve qarışıq ormanlar bar. Çoq yapraqlı terek küzde yapraqlarını tökip, baarde yañı yapraqlar yibere.<ref>{{cite web|url=https://science.nasa.gov/kids/earth/mission-biomes/biotemperate/|title=-{Biome: Temperate Deciduous Forest}-|publisher=-{NASA}-|language=en}}</ref> Yağmur bol yağğan serin yalı yerlerinde '''orta iklimniñ dım ormanları''' da öse. Yağmur ormanları tek tropiklerde degil, daa serin yerlerde de bar.<ref name="rainforest">{{cite web|url=https://science.nasa.gov/kids/earth/mission-biomes/biorainforest/|title=-{Biome: Rainforest}-|publisher=-{NASA}-|language=en}}</ref> * '''Tropik dım ormanlar''' [[ekvator]]ğa yaqın yerlerde öse. Bu yerlerde yıl boyu ava sıcaq, yağmur boldır. Terekler sıq ve yüksek öse. Olarnıñ arasında tereklerge sarılıp ösken [[liana]]lar çoqtır. Sıq yapraqlar sebebinden topraqqa az küneş yarığı yete.<ref name="rainforest"/> * '''Tropik quru ve mevsimiy ormanlar''' yağmurlı ve quru mevsimleri olğan sıcaq yerlerde öse. Quru mevsimde suv az olğanı içün, çoq terek yapraqlarını töke.<ref name="biomes"/> * '''Aqdeñiz ormanları''' yazı sıcaq ve quru, qışı ise yımşaq ve yağmurlı yerlerde öse. Bu ormanlarda qurğaqlıqqa dayanğan ösümlikler çoqtır. Tereklerniñ bir qısmı yıl boyu yeşil tura.<ref name="biomes"/> * '''Mangrov ormanları''' tropik ve subtropik yerlerniñ deñiz yalısında öse. Bu yerlerni vaqıt-vaqıt deñiz suvu basa. Mangrov terekleri tuzlu suvğa ve dım topraqqa dayana. Olarnıñ kökleri yalı toprağını tutıp, yuvulmasını azayta. Tamırlar arasında balıqlar ve başqa ayvanlar yaşay.<ref>{{cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/mangroves.html|title=-{What is a “mangrove” forest?}-|publisher=-{National Oceanic and Atmospheric Administration}-|language=en}}</ref> === Tabiiy ve östürilgen ormanlar === '''Tabiiy ormanlar''' terek oturtılmadan peyda ola. Olarnıñ arasında '''birlemci ormanlar''' da bar. Bu ormanlarda yerli terekler öse. Adamlar olarnı pek deñiştirmegen, ormannıñ tabiiy ayatı saqlanğan.<ref>{{cite web|url=https://www.fao.org/faoterm/viewentry/es/?entryId=41945|title=-{Primary forest}-|publisher=-{Food and Agriculture Organization of the United Nations}-|language=en}}</ref> '''Ekinci ormanlar''' kesilgen ya da yanğan ormannıñ yerinde yañıdan öse. Evel tarla olğan yerlerde de böyle orman peyda ola bile. Bu ormanlarda evelki ormandan başqa terekler ösip ola.<ref>{{cite web|url=https://www.fao.org/4/J0628E/J0628E16.htm|title=-{What are secondary forests?}-|publisher=-{Food and Agriculture Organization of the United Nations}-|language=en}}</ref> '''Östürilgen ormanlarnı''' adamlar terek oturtıp ya da toqum saçıp östüreler. Olar kereste almaq, topraqnı qorumaq ya da ormansız qalğan yerlerni yañıdan ormanlaştırmaq içün yaratıla.<ref>{{cite web|url=https://www.fao.org/4/y4171e/Y4171E17.htm|title=-{Forest characteristics and forest condition}-|publisher=-{Food and Agriculture Organization of the United Nations}-|language=en}}</ref> == Ormanlarnıñ faydası == Ormanlar [[biosfera]]nıñ bir qısmıdır. Çoq çeşit ösümlik ve ayvan ormanlarda yaşay. Terekler ve orman toprağı büyük miqdarda [[karbon]] saqlay. Ormanlar yerli iklimge ve suv aqımına tesir ete. Olar topraqnı yuvuluvdan qoruy ve suv taşqınlarınıñ zararını azayta.<ref name="nrcs"/><ref name="fra2025"/> Adamlar ormanlardan qurucılıq [[ağaç]]ı, yaqacaq, mantar, yemiş ve başqa mahsullar alalar. Ormanlarda raatlanalar ve tabiatnı ögreneler.<ref name="fra2025"/> == Ormanlarnı qoruv == Tereklerni pek çoq kesmek ve orman yerinde tarla yapmaq ormanlarğa zarar ketire. Büyük yanğınlar, hastalıqlar ve zararlı böcekler de tereklerni yoq ete bile. Qurğaqlıq ve iklimniñ deñişmesi bazı ormanlarğa zarar ketire.<ref name="fra2025"/> Ormanlarnı saqlamaq içün [[qoruq]]lar yaratıla, terek kesüvge sıñırlar qoyula. Kesilgen ya da yanğan yerlerde ormanlar yañıdan östürile. Ormandan faydalanğanda tereklerniñ qaytadan ösmesi, topraq ve suv menbalarınıñ saqlanması da köz ögüne alınır.<ref name="fra2025"/> == Ukraina ormanları == Ukrainanıñ Devlet orman resursları agentliginiñ esaplarına köre, ormanlar içün ayırılğan yerlerniñ meydanı 10,4 million gektardır. Bunıñ 9,6 million gektarı ormannen qaplanğan. Bu, memleket topraqlarınıñ taqriben 15,9 %-dir.<ref name="ukraine">{{cite web|url=https://forest.gov.ua/napryamki-diyalnosti/lisi-ukrayini/zagalna-harakteristika-lisiv-ukrayini|title=Загальна характеристика лісів України|publisher=Державне агентство лісових ресурсів України|language=uk}}</ref> Ormanlar esas olaraq Ukrainanıñ şimalinde ve [[Ukrain Karpatları]]nda bar. Cenüpke doğru, çöl yerlerinde, olar siyrekleşe. Ormanlarda çam, emen, bik, narat, aqqayın ve aqçam çoqtır. Ukraina ormanlarınıñ taqriben yarısını adamlar östürgen. Bu ormanlar mahsus baquvğa muhtacdır.<ref name="ukraine"/> == Edebiyat == * -{FAO}-. [https://www.fao.org/forest-resources-assessment/past-assessments/fra-2025/en -{Global Forest Resources Assessment 2025}-]. 2025 senesi. * -{FAO}-. [https://www.fao.org/3/cc4691en/cc4691en.pdf -{Global Forest Resources Assessment: FRA 2025 — Terms and Definitions}-]. 2023 senesi. * [https://ucmp.berkeley.edu/exhibits/biomes/forests.php -{The forest biome}-] — -{University of California Museum of Paleontology}-. == Bağlantılar == * [http://encyclopedia.kiev.ua/vydaniya/files/use/second_book/part2.pdf «Ліс»] — Українська мала енциклопедія, 1960 senesi, 849–850 saifeler (ukraince). * [http://www.naturalist.if.ua/?p=293 Karpatlarnıñ bik ormanları aqqında] (ukraince). * [http://www.naturalist.if.ua/?cat=17 Tropik yağmur ormanları aqqında maqaleler] (ukraince). * [http://www.naturalist.if.ua/?p=2132 Yañı Zelandiyanıñ orta iklimdeki yağmur ormanları aqqında] (ukraince). * [http://www.naturalist.if.ua/?p=164 Mangrov ormanları aqqında] (ukraince). == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Ormanlar| ]] aswmjc3izua0oyfweql5whqdb7ji30h 0 30764 246130 160088 2026-10-12T20:33:02Z Don Alessandro 1 246130 wikitext text/x-wiki '''Halqara para fondu''' ('''HPF'''; {{Lang-en|International Monetary Fund, IMF}}) — halqara para işbirligine ve maliyeviy turğunlıqqa yardım etken teşkilât. Fond çetel [[Para birlemi|valütası]] yetmegen aza memleketlerge [[kredit]] bere, olarnıñ iqtisadiy vaziyetini közete ve ükümetlerine mesleat bere. Fondnıñ 191 aza memleketi bar.<ref name="ataglance">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/about/factsheets/imf-at-a-glance|title=-{What is the IMF?}-|publisher=-{International Monetary Fund}-|language=en}}</ref> Fond [[Birleşken Milletler Teşkilâtı]]nıñ mahsuslaştırılğan müessiselerinden biridir.<ref>{{cite web|url=https://research.un.org/en/docs/unsystem/sa|title=-{UN Specialized Agencies}-|publisher=-{United Nations}-|language=en}}</ref> Merkezi [[ABD]]niñ [[Vaşington]] şeerindedir.<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/np/exr/visit/eng/index.htm|title=-{Directions and Access to IMF Headquarters}-|publisher=-{International Monetary Fund}-|language=en}}</ref> == Tarih == Fondnı qurmaq aqqındaki kelişme 1944 senesi iyülde keçirilgen [[Bretton Vuds konferentsiyası]]nda qabul etildi. Konferentsiyada 44 memleketniñ vekilleri iştirak etti. Maqsat memleketler arasında iqtisadiy işbirlikni yolğa qoymaq ve büyük iqtisadiy buhranlarnıñ tekrarlanmasınıñ ögüni almaq edi.<ref name="ataglance"/> HPF 1945 senesi dekabrniñ 27-sinde, 29 memleketniñ ükümeti fondnıñ nizamnamesini qabul etken soñ, resmen quruldı. 1947 senesi martnıñ 1-inde maliyeviy işlerini başladı.<ref>{{cite web|url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/023/0030/024/article-A020-en.xml|title=-{Chronology: IMF adapts and expands operations to meet member countries’ changing needs}-|work=-{IMF Survey}-|publisher=-{International Monetary Fund}-|language=en}}</ref> == Esas vazifeleri == Fondnıñ esas vazifeleri şulardır: * aza memleketlerniñ iqtisadiy ve maliyeviy vaziyetini közetmek, para ve bücet siyaseti aqqında mesleat bermek; * çetel valütasınen bağlı qıyınlıqlarğa oğrağan memleketlerge kredit bermek; * devlet müessiselerine tehnikiy yardım köstermek ve olarnıñ hadimlerini oqutmaq.<ref name="ataglance"/> == Azalıq ve para menbaları == [[Fayl:International_Monetary_Fund_(art.VIII).png|right|thumb|334x334px|{{legend|#008000|Fondnıñ azaları}} {{legend|#00FF00|Fondnıñ nizamnamesiniñ VIII maddesindeki 2, 3 ve 4 bölükleriniñ şartlarını qabul etmegen aza memleketler}}<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/en/publications/ft/aa/index|title=-{Articles of Agreement of the International Monetary Fund}-|publisher=-{International Monetary Fund}-|language=en}}</ref>]] Fondnıñ esas parasını aza memleketlerniñ ödevleri teşkil ete. Er memleket içün '''kvota''' tayinlene. Onıñ miqdarı memleketniñ dünya iqtisadındaki yerine bağlıdır. Kvota memleketniñ fondqa berecegi parasınıñ miqdarını, reyleriniñ sayısını ve kredit almaq imkânlarını tayin ete. Fond kerek olğanda borcğa para da ala.<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/annual-report/2026/who-we-are/resources/|title=-{Resources: The 2026 IMF Annual Report}-|publisher=-{International Monetary Fund}-|language=en}}</ref> == İdare == Fondnıñ eñ yüksek idare organı — idareciler şurasıdır. Er aza memleket bu şurağa bir vekil ve onıñ yerini ala bilgen başqa bir vekil tayin ete. Fondnıñ kündelik işlerini 25 azadan ibaret icra şurası ve baş direktor idare ete. Baş direktor icra şurasınıñ reisi de sayıla.<ref name="ataglance"/> Fondnıñ baş direktorları:<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/en/about/senior-officials/managing-directors|title=-{IMF Managing Directors}-|publisher=-{International Monetary Fund}-|language=en}}</ref> {| class="wikitable" ! Müddet ! Adı ! Vatandaşlığı |- | 1946 senesi mayıs 6 künü — 1951 senesi mayıs 5 künü | -{Camille Gutt}- | [[Belçika]] |- | 1951 senesi avgust 3 künü — 1956 senesi oktâbr 3 künü | -{Ivar Rooth}- | [[İsveçiya]] |- | 1956 senesi noyabr 21 künü — 1963 senesi mayıs 5 künü | -{Per Jacobsson}- | [[İsveçiya]] |- | 1963 senesi sentâbr 1 künü — 1973 senesi avgust 31 künü | -{Pierre-Paul Schweitzer}- | [[Frenkistan]] |- | 1973 senesi sentâbr 1 künü — 1978 senesi iyün 16 künü | -{Johannes Witteveen}- | [[Felemenk]] |- | 1978 senesi iyün 17 künü — 1987 senesi yanvar 15 künü | -{Jacques de Larosière}- | [[Frenkistan]] |- | 1987 senesi yanvar 16 künü — 2000 senesi fevral 14 künü | -{Michel Camdessus}- | [[Frenkistan]] |- | 2000 senesi mayıs 1 künü — 2004 senesi mart 4 künü | -{Horst Köhler}- | [[Almaniya]] |- | 2004 senesi iyün 7 künü — 2007 senesi oktâbr 31 künü | -{Rodrigo de Rato}- | [[İspaniya]] |- | 2007 senesi noyabr 1 künü — 2011 senesi mayıs 18 künü | -{Dominique Strauss-Kahn}- | [[Frenkistan]] |- | 2011 senesi iyül 5 künü — 2019 senesi sentâbr 12 künü | -{Christine Lagarde}- | [[Frenkistan]] |- | 2019 senesi oktâbr 1 künü — bugünge qadar | -{Kristalina Georgieva}- | [[Bulğaristan]] |} == Kredit yardımı == Fond çetelden mal almaq ya da tışqı borclarını ödemek içün valütası yetmegen memleketlerge yardım ete. Fond ve memleketniñ ükümeti kreditniñ miqdarı, müddeti ve şartları aqqında kelişe. Bu şartlarğa bücet qıtlığını azaltmaq ya da bank sistemasını sağlamlaştırmaq kibi tedbirler kire bile. Çoq kredit programmasında para parça-parça berile. Fond yañı parçanı bermezden evel kelişilgen tedbirlerniñ yerine ketirilgenini teşkere. Kreditniñ qaytarıp berilüv müddeti programmasına köre deñişe.<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/en/About/Factsheets/IMF-Lending|title=-{IMF Lending}-|publisher=-{International Monetary Fund}-|language=en}}</ref> Fondnıñ buhranlar vaqtında bergen kredit yardımınıñ belli nümuneleri arasında şulardır: * 1995 senesi — [[Meksika]]; [[Meksikada iqtisadiy buhran]]; * 1997–1998 seneleri — [[Asiya]]nıñ bir qaç memleketi; [[Asiya maliye burhanı]]; * 1998 senesi — [[Rusiye]]; 1998 senesi [[Rusiye defoltı]]; * 1998–1999 seneleri — [[Brazil]]; * 2001 senesi — [[Türkiye]]; * 2001 senesi — [[Argentina]]; [[Argentina iqtisadiy buhranı]].<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/-/media/Websites/IMF/imported-events/lectures/2002-ortiz.ashx|author=-{Guillermo Ortiz}-|title=-{Recent Emerging Market Crises: What Have We Learned?}-|publisher=-{Per Jacobsson Foundation}-|language=en}}</ref> Soñra qabul etilgen bazı büyük kredit programması aşağıdaki cedvelde kösterilgen. Raqamlar HPF tarafından tasdıqlanğan programmalarnıñ miqdarını bildire. Aslında berilgen para bundan az ola bile. {| class="wikitable" ! Qabul etilgen tarih ! Memleket ! Kredit programmasınıñ miqdarı |- | 2010 senesi mayıs 9 künü | [[Yunanistan]]; [[Yunanistan borc buhranı]] | 30 milliard [[Yevro|yevro]]. [[Avropa Birligi]]nen beraber yardım paketiniñ umumiy miqdarı 110 milliard yevro edi.<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/en/news/articles/2015/09/14/01/49/pr10187|title=-{IMF Executive Board Approves €30 Billion Stand-By Arrangement for Greece}-|publisher=-{International Monetary Fund}-|language=en}}</ref> |- | 2011 senesi mayıs 20 künü | [[Portugaliya]]; [[Portugaliya maliye buhranı]] | Taqriben 26 milliard yevro. Avropa Birliginen beraber yardım paketiniñ umumiy miqdarı 78 milliard yevro edi.<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/en/news/articles/2015/09/14/01/49/pr11190|title=-{IMF Executive Board Approves an €26 Billion Extended Arrangement for Portugal}-|publisher=-{International Monetary Fund}-|language=en}}</ref> |- | 2018 senesi oktâbr 26 künü | [[Argentina]] | Bu künü arttırılğan kredit programmasınıñ miqdarı taqriben 56,3 milliard [[AQŞ dolları]]na yetti.<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/en/news/articles/2018/10/26/pr18395-argentina-imf-executive-board-completes-first-review-under-argentina-stand-arrangement|title=-{IMF Executive Board Completes First Review Under Argentina's Stand-By Arrangement, Approves US$5.7 Billion Disbursement}-|publisher=-{International Monetary Fund}-|language=en}}</ref> |} == Bağlantılar == * [https://www.imf.org/ Resmiy sayt] (ingilizce) * [https://www.imf.org/en/About/Factsheets/IMF-Lending Kreditler aqqında malümat] (ingilizce) * [https://www.imf.org/en/About/Factsheets/Sheets/2022/IMF-Quotas Azalıq kvotaları aqqında malümat] (ingilizce) * [https://www.imf.org/en/Countries/ResRep/UKR Ukrainadaki temsilcilikniñ saytı] (ingilizce) == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Halqara teşkilâtlar]] pisutn897ng00zp6tx690ts8rbjq51n 0 30768 246128 244445 2026-10-12T19:42:57Z Don Alessandro 1 246128 wikitext text/x-wiki [[File:WIKITONGUES- Neceadin speaking Crimean Tatar.webm|thumb|Qırımtatar dürkisi "Ay tek şatır"]] '''Qırımtatar muzıkası''' — [[qırımtatarlar|qırımtatar halqınıñ]] muzıkasıdır. Halq yırları, oyun avaları, çalğı aletleri içün eserler, diniy yırlar ve bestekârlarnıñ eserlerinden ibaret. == Hanlıq devriniñ muzıkası == [[Qırım Hanlığı]] devrinde halq muzıkasınen beraber saray, diniy ve arbiy muzıka da inkişaf etken. Aşıqlar destanlar ve yırlar icra etken, mehter taqımları arbiy merasimlerde çalğan. Muzıka qoqla teatriniñ ve «Qaragöz» kölge teatriniñ temaşalarında da qullanılğan.<ref name="ESU">Гуменюк О. М., Мамбетова Г. Р. [https://esu.com.ua/article-1523 Кримськотатарська музика] // Енциклопедія Сучасної України. — 2014.</ref> Hanlar arasında da bestekârlar olğan. [[II Ğazı Geray]] ve [[I Selim Geray]] muzıka eserleri yazğanlar. Saray muzıkasında peşrev ve saz semaisi kibi çalğı eserleri tarqalğan. Bu mirasnıñ bir qısmı nota yazmalarında saqlanıp, soñra araştırıcılar tarafından neşir etilgen.<ref name="History">{{cite web|url=https://www.lvivconcert.house/post/history-of-crimean-tatar-classical-music|title=Історія кримськотатарської класичної музики|publisher=Львівський органний зал|language=uk}}</ref> == Folklor == Qırımtatar muzıka folklorı yırlar, destanlar, oyun avaları ve merasim muzıkasını içine ala. Bu eserler nesilden nesilge yırlap ve çalıp ögretilgen. Çöl, dağ ve yalıboyu yır ananeleriniñ arasında farqlar bar. Çöl yırlarınıñ nağmeleri ekseriyetle daa sade ve qısqadır. Dağ ve yalıboyu türküleri ise daa çeşit nağmeleri ve süslemelerinen ayırılır. Halq yırları esasen bir seslidir; olar bir adam tarafından ya da beraber, çalğı aletlerinen veya aletsiz yırlanır.<ref name="ESU"/> === Yır janrları === Qırımtatar halq muzıkasında şu adlar ve janrlar qullanıla: * '''Yır''' — çöl ananesindeki sade nağmeli yırlar içün qullanılğan ad. «Yır» sözü umumiy manada da qullanıla. * '''Türkü''' — hususan, dağ ve yalıboyu ananesine has yır. Türkülerniñ nağmeleri ve ritmleri çeşit türlüdir. * '''Destan''' — qaramanlar ve keçmiş vaqialar aqqında epik ikâye. Onda ikâye aytuv ve yırlav nevbetleşe. Destanlarnı [[aşıq]]lar icra ete. * '''Taqmaq''' — ekseriyetle çabik yırlanğan qısqa yır. Sözlerini aytuv usulı laqırdı etüvge yaqındır. * '''Beyit''' — çöl ananesinde tarqalğan, laf aytuvğa yaqın usulnen yırlanğan eser. Beyitlerde mizah ve mısqıl da bar. * '''Çıñ''' — sözleri yırlağan vaqıtta uydurılğan qısqa yır. Çıñ aytışqanda yigitler ve qızlar bir-birine yırnen cevap bereler. Çıñnıñ nağmesi qısqa ve sade ola. * '''Mane''' — dağ ve yalıboyunda tarqalğan lirik yır. Maneler beraber yırlana; olarnen horan da oynala. * '''Maqam''' — yır ve çalğı aletlerini birleştirgen eser. İcra etken adam nağmeni süslep deñiştire bilir. «Maqam» sözü nağme, lirik yır ve muzıkalı lad manalarında da qullanıla.<ref name="ESU"/> === Çalğı ve oyun avaları === Çalğı muzıkası toylarda, bayramlarda ve eglencelerde müim yer tuta. Toy muzıkasında [[taqsim]] ve [[peşraf]] bir-biriniñ artından çalına bilir. Taqsimni ekseriyetle bir kemaneci serbest usulnen çala. Peşrafnı ise bütün ansambl orta ya da çabik tempte icra ete. Çalğı muzıkasınıñ belli çeşitleri şulardır: * '''Toy merasimi avaları''' — toynıñ çeşit merasimlerinde çalınğan nağmeler. * '''[[Dolu]]lar''' — toy sofrası başında çalınğan nağmeler. Olarnı bütün ansambl icra ete. * '''[[Ağır ava]]lar''' — yavaş oynalğan oyunlarnıñ nağmeleri. * '''[[Qaytarma]]''' — çabik ve canlı oyun avası. Ağır ava ve qaytarma sıq-sıq bir-biriniñ artından çalına. * '''Çeşit oyun avaları''' — horan, çoban oyunı ve diger oyunlarnıñ nağmeleri. * '''Qonuşma ve eglence avaları''' — oturışlarda ve eglencelerde çalınğan nağmeler.<ref name="ESU"/> === Çalğı aletleri === Qırımtatarlarnıñ ananeviy çalğı aletleri üç esas taqımğa bölüne: * '''Nefesli aletler''': [[zurna]], [[tulup zurna]], [[qaval]]; * '''Telli aletler''': [[santır]], [[saz]], [[kemançe]]; * '''Uruvlı aletler''': [[davul]], [[çubuq davul]], [[dare]], [[dümbelek]]. Daa soñraları [[kemane]], [[klarnet]], [[truba]] ve [[akkordeon]] da keñ tarqalğan. Bu aletler, hususan, toy muzıkasında qullanıla.<ref name="Instruments">Велиева С. С. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2023/07/KIO1-2023-147-161.pdf Музыкальные инструменты крымских татар в собрании Бахчисарайского музея-заповедника] // Крымское историческое обозрение. — 2023. — Т. 10, № 1. — С. 147–161.</ref> == Diniy muzıka == Qırımtatar diniy muzıkası [[islâm]] ve [[tasavvuf]] ananelerinen bağlıdır. Onıñ belli şekillerinden biri — '''[[ilâhiy]]''', yani Allanı sevme, inanç ve ahlâq aqqındaki yırdır. İlâhiylerni bir adam da, bir qaç adam beraber de yırlay bilir. Daa bir müim anane — '''mevlüt''' oquvıdır. Mevlütte [[Muhammed]] peyğamberniñ doğuluvı ve ayatı aqqındaki şiirler nağmenen oqula. Qırımtatarlarda Süleyman Çelebiniñ «Mevlüt-i şerif» eseri keñ tarqalğan.<ref name="Religious">Туймова Г. Р. [https://cheloveknauka.com/religioznye-muzykalno-poeticheskie-zhanry-v-traditsionnoy-muzyke-krymskih-tatar-mavlid-i-ilyahi Религиозные музыкально-поэтические жанры в традиционной музыке крымских татар: мавлид и иляхи]. Автореферат диссертации кандидата искусствоведения. — Москва, 2008.</ref> Diniy ses ananeleri arasında [[Quran]]nı nağmeli oquv, [[ezan]] ve sufiylerniñ [[zikr]] merasimleri de bar.<ref name="ESU"/> == Bestekârlıq ve sana muzıkası == 1920-ci seneleri qırımtatar muzıkasında yañı bestekârlıq mektebi şekillendi. Bestekârlar halq nağmelerini opera, simfonik ve hor eserlerinde qullanmağa başladılar.<ref name="ESU"/> Bu mektepniñ temelini qoyğanlardan biri — [[Asan Refatov]]. O, 1923 senesi ilk qırımtatar operası «Çora Batır»nı yazdı. Refatov halq yırlarını cıyıp, notağa keçirdi ve teatr temaşaları içün muzıka yazdı. 1937 senesi [[Stalin repressiyaları]]nıñ qurbanı oldı.<ref name="History"/> [[Yaya Şerfedinov]] da milliy muzıkanıñ inkişafına büyük isse qoştı. O, teatr ve hor eserleri yazdı, halq yırlarını ve çalğı avalarını cıydı. Onıñ «[[Yañray qaytarma]]» cıyıntığı qırımtatar muzıka mirasınıñ müim yazılı menbalarından biridir.<ref>{{cite web|url=https://gasprinskylibrary.ru/qt/events/event/yagya-sherfedinov-1894-1975/|title=Ягья Шерфединов (1894–1975)|publisher=Республиканская крымскотатарская библиотека им. И. Гаспринского|language=ru}}</ref> 1944 senesi [[Qırımtatar sürgünligi|qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesi]] muzıka medeniyetine de ağır darbe urdı. Muzıkacılar bir-birinden ve vatanından uzaqta qaldılar. Bunıñnen beraber, halq yırları ailelerde, toylarda ve bayramlarda yaşamağa devam etti.<ref name="History"/> Sürgünde [[İlyas Bahşış]], [[Edem Nalbandov]] ve başqa bestekârlar yırlar, hor ve çalğı eserleri yazmağa devam ettiler. Olarnıñ faaliyetinde [[Özbekistan]], hususan [[Taşkent]], müim yer tuttı. Bahşış ve Nalbandov halq yırlarını da cıyıp neşir ettiler.<ref>{{cite web|url=https://esu.com.ua/article-41328|title=Бахшиш Ільяс Темір-Кая|author=Кандимов Ю. У.|publisher=Енциклопедія Сучасної України|year=2003|language=uk}}</ref> «[[Qaytarma (ansambl)|Qaytarma]]» ansambliniñ tarihı 1939 senesi Qırım filarmoniyası yanında qurulğan yır ve oyun ansamblinen bağlıdır. 1957 senesi kollektiv Özbekistanda yañıdan quruldı; oña İlyas Bahşış reberlik etti. Ansambl sürgünlik yıllarında milliy yır ve oyunlarnı sanada saqlap, çeşit yerlerde icra etti. 1992 senesi Qırımğa qaytıp, Qırım filarmoniyasında çalışmağa başladı.<ref>{{cite web|url=https://krim-gf.ru/2023/04/24/крымскотатарский-ансамбль-песни-и-та/|title=Крымскотатарский ансамбль песни и танца «Хайтарма» Крымской государственной филармонии|publisher=Крымская государственная филармония|date=2023-04-24|language=ru}}</ref> == Zemaneviy muzıka == [[Fayl:Enver Izmaylov.jpg|thumb|[[Enver İzmaylov]]]] [[Fayl:ESC2016 winner's press conference 04.jpg|thumb|[[Camala]]]] XX asırnıñ soñunda qırımtatarlarnıñ vatanğa qaytuvınen milliy muzıka ayatı da canlandı. Teatr, radio, televizion ve ansambller yañı eserlerni halqqa tanıttı. Bestekârlar arasında [[Merziye Halitova]], [[Elvira Emir]] ve [[Cemil Karikov]] belli oldı. Halitova simfonik ve oda muzıkası eserleri yazdı. Karikov halq nağmelerini, eski çalğı aletlerini ve hanlıq devriniñ muzıkasını ögrenip, olarnı yañıdan icra etmege başladı.<ref name="History"/> R. Ramazanovnıñ eserlerinde qırımtatar ve ukrain halq muzıkasınen bağlı nümüneler bar. Qırımnıñ muzıka ayatında Alemdar Qaramanovnıñ eserleri de müim yer tuta. O, [[Qırım Muhtar Cumhuriyeti]] gimniniñ muzıkasını yazğan.<ref>{{cite web|url=https://esu.com.ua/article-9627|title=Караманов Алемдар Сабітович|author=Младенова Т. В.|publisher=Енциклопедія Сучасної України|year=2012|language=uk}}</ref> Caz muzıkasında gitaracı [[Enver İzmaylov]] belli. O, qırımtatar ve ukrain halq nağmelerini improvizatsiyalarında qullana.<ref name="ESU"/> [[Camala]] 2016 senesi Ukrainanı temsil etip, «1944» yırını yırlap, [[Eurovision yır konkursı]]nda birinci yerni aldı. Yırda qırımtatar tilinde sözler de bar.<ref>{{cite web|url=https://www.eurovision.com/eurovision-song-contest/stockholm-2016/|title=-{Stockholm 2016}-|publisher=-{Eurovision Song Contest}-|language=en}}</ref> 2023 senesi o, eski qırımtatar halq yırlarını orkestrnen yazdırğan «-{QIRIM}-» albomını çıqardı.<ref>{{cite web|url=https://ppu.gov.ua/press-center/prezentatsiia-novoho-albomu-krymskotatarskoi-spivachky-dzhamaly/|title=Презентація нового альбому кримськотатарської співачки Джамали|publisher=Представництво Президента України в Автономній Республіці Крим|date=2023-05-05|language=uk}}</ref> Qırımtatar muzıka mirasınıñ ögrenilüvinde [[Fevzi Aliyev]]niñ de payı büyüktir. O, halq yırlarını ve çalğı avalarını cıyıp, 2001 senesi «Qırım halq muzıkasınıñ antologiyası»nı neşir etti.<ref name="Instruments"/> == Edebiyat == * Олесницкий А. Песни крымских турок: текст, перевод и музыка. — Москва, 1910. * Пасхалов В. Музыкальная структура крымских песен // Песни Крыма / Собраны и записаны А. Кончевским. — Москва, 1929. * Шерфединов Я. Песни и танцы крымских татар. — Симферополь; Москва, 1931. * Квитка К. Избранные труды: в 2 томах. — Москва, 1971. — Том 1. * Шерфединов Я. Звучит кайтарма — Янърай къайтарма. — Ташкент, 1979. * Бахшыш И., Налбандов Э. Къырымтатар халкъ йырлары. — Акъмесджит: Таврия, 1996. * Алиев Ф. М. Антология крымской народной музыки — Къырым халкъ музыкасынынъ антологиясы. — Симферополь, 2001. * Бахшыш И. Къырымтатар халкъ йырлары. — Симферополь, 2004. * Крымскотатарская инструментальная музыка ханского периода / Составитель Д. Кариков. — Симферополь: Доля, 2007. == Menbalar == <references/> [http://composer.ucoz.ua/publ/istorija/krimskotatarska_muzika/18-1-0-251 Кримськотатарська музика]}} [[Kategoriya:Qırımtatar medeniyeti]] th96counw8vwmtek0ffm3xa918oolal 0 30769 246129 235584 2026-10-12T19:53:27Z Don Alessandro 1 246129 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Burek.jpg|right|thumb]] [[Fayl:Lula_kebab_2.jpg|alt=|thumb|227x227px]] '''Qırımtatar aşları''' — [[qırımtatarlar]]nıñ ananeviy yemekleri ve olarnı pişirüv adetleridir. Bu aşlar [[Qırım yarımadası]]nda şekillenip, çöl, dağ ve yalı boyu yaşayışınıñ hususiyetlerini saqlağan. [[Noğaylar|Noğay]] (çöl) qırımtatarlarınıñ aşlarında [[et]], [[süt]] ve dane mahsulları müim yer tutqan. Dağ ve dağ etegi köylerinde bularnen beraber [[sebze]], [[meyva]] ve yeşillik de çoq qullanılğan. [[Yalıboylular]]da sebze aşları ve [[balıq]] daa yayğın olğan. Bu farqlarğa baqmadan, çoq aş bütün qırımtatarlarğa ortaqtır.<ref name="abdulayeva">{{cite web|url=https://ana-yurt.com/etiket-pitaniya-krymskih-tatar-v-hanskiy-period|author=Гульнара Абдулаева|title=Этикет питания крымских татар в ханский период|language=ru}}</ref><ref name="budjurov">{{cite web|url=https://ru.krymr.com/a/29104574.html|title=Асан Буджуров: «Знакомство с крымскими татарами начинается с кухни»|publisher=Крым.Реалии|language=ru}}</ref> == Tarih == Qırımtatarlarnıñ aşları tuvarcılıq, egincilik, bağcılıq ve balıqçılıqnen bağlı olaraq inkişaf etken. [[Qoy]] eti, [[tuvar]] eti, [[ötmek]], süt aşları, sebze ve meyvalar sofrada müim yer tutqan. Çöl bölgelerinde [[at]] eti ve at sütü de qullanılğan. Etni qurutıp ya da tuzlap qış içün saqlağanlar.<ref name="abdulayeva"/> XVII asırnıñ birinci yarısında dominikan keşişi Jan de Lük [[Or Qapı]]nıñ sırtında yaşağan tatarlar aqqında yazğan: <blockquote>''«Olar ötmek, [[penir]] ve at eti aşay, başqa ev ayvanlarınıñ etini ise daa az qullana ediler. Musafirlerni tay etinen sıylay ediler».''</blockquote> XVII asırda [[Evliya Çelebi]] de Qırımda yapılğan [[buza]]nı, hususan Or Qapı buzasını maqtağan.<ref name="ibadlayev">{{cite book|author=Рустем Ибадлаев|title=Крымскотатарская кухня. Оригинальные рецепты Ибадлаева Рустема|publisher=Медиацентр им. И. Гаспринского|year=2019|isbn=978-5-6042974-8-3|url=https://ru.scribd.com/document/1040048042/Ibadlajev-Rustem-Krymskotatarska-Kuchnia|language=ru}}</ref> 1944 senesi [[Qırımtatar sürgünligi|sürgünlik]] aş pişirüv adetlerine de tesir etken. Orta Asiyada yaşağan qırımtatarlar yerli mahsullarnı ve pişirüv usullarını qullanıp, bazı aşlarını yañı şartlarğa uyğunlaştırğanlar. Bu devirde Orta Asiya aşlarınıñ tesiri artqan, amma ailelerde eski yemeklerni pişirüv ananesi de saqlanğan.<ref>{{cite web|url=https://ru.krymr.com/a/kniga-o-kuhne-krymskih-tatar-i-deportacii/29952587.html|title=«Сохранить гастрономическую культуру»: в Киеве представят книгу о кухне крымских татар|publisher=Крым.Реалии|language=ru}}</ref> == Esas mahsullar == Etli aşlarda qoy, tuvar ve quş eti qullanıla. [[Musulman]] adetlerine köre, [[domuz]] eti ananeviy yemeklerge qoşulmay.<ref>[[Quran]], 2:173.</ref> Süt aşlarından [[qatıq]], [[penir]], [[qaymaq]] ve [[süzme qatıq]] bellidir. Qatıq ayrı aş olaraq da aşala, şorbalarğa ve başqa yemeklerge de qoşula.<ref name="ibadlayev"/> Sebzelerden [[soğan]], [[sarımsaq]], [[biber]], [[pamidor]], [[baqla]], [[qartop]] ve [[morpatılcan]] qullanıla. == Esas yemekler == === Hamırdan yapılğan aşlar === * '''[[Çiberek]]''' — içine etli qıyma ve soğan qoyulğan, yarım ay şeklindeki ince hamır aşı. Bol sıcaq yağda qızartılıp, sıcaq alda berile. Adındaki «çiy» sözü hamırğa pişirüvden evel qoyulğan çiy qıymaynen bağlıdır.<ref name="budjurov"/> * '''[[Yantıq]]''' — çiberekke oşağan, amma yağsız tavada pişirilgen aş. Pişken soñ üstüne sarı yağ sürtüle. Etli ve penirli çeşitleri bar. Cantıq ve tığız yantıq adları da qullanıla. [[Bağçasaray]]da ve etraftaki köylerde yağsız çiberekke ayaqlıq dep de aytalar.<ref name="ibadlayev"/> * '''[[Köbete]]''' — etli balaban börek. İçine adetince et, qartop ve soğan qoyula. Qatlı hamırdan yapılğan ve içine et suvu qoşulğan çeşitleri de bar. * '''[[Sarburma]]''' (burma) — ince cayılğan hamırğa iç qoyıp, onı sarıp pişirgen aş. Etli, [[qabaq]]lı, qartoplı, penirli ve [[ceviz]]li çeşitleri bar. Furunda ya da buvda pişirile.<ref name="ibadlayev"/> * '''[[Tataraş]]''' — içine etli qıyma qoyulğan ufaq hamır aşları. Suvda pişirilip süzüle; yağ, qatıq ya da sarımsaqlı qatıqnen berile. Bazı yerlerde furunda pişirilgen, qayıq şeklindeki etli ya da penirli hamır aşlarına da yantıq ya da furun-yantıq deyler. Bu adlar ve pişirüv usulları bölgeden bölgege farq ete. === Etli ve sebzeli aşlar === * '''[[Şiş kebab]]''' ([[şaşlıq]]) — et parçalarını şişke tizip, köz üstünde pişirgen aş. Qoy, tuvar ve müsür etinden yapılğan çeşitleri bar. * '''[[Dolma]]''' — içine qıyma, [[pirniç]], soğan ve baharat toldurılğan sebze aşı. Biber, morpatılcan ve pomidor kibi sebzelerden yapıla. * '''[[Sarma]]''' — içine qıyma ve pirniç qoyulıp sarılğan [[yüzüm]] ya da [[qapısta]] yapraqları. Yüzüm yapraqlarından yapılğan sarma adetince ufaq olur. Yapraqlarnı tuzlap ya da başqa usullarnen qış içün de saqlaylar. * '''[[İmam bayıldı]]''' — içine soğan, pamidor, sarımsaq ve [[mağdanoz]] qoyulıp, yağnen pişirilgen morpatılcan aşı. Adınen bağlı efsanelerden birinde [[imam]]nıñ aşnı pek begenip bayılğanı aytıla. * '''[[Pilâv]]''' — pirniçten pişirilgen aş. Etli, etsiz ve [[quru]] yüzüm kibi qoşumçalı çeşitleri bar. Ananeviy qırımtatar pilâvında sarı yağ qullanıla. Orta Asiya usulında pişirilgen pilâv da bugünki sofralarda yayğındır.<ref name="budjurov"/> === Şorbalar === * '''[[Qaşıq aş]]''' (qaşıq şorba, ufaq aş) — etli pek ufaq hamır aşlarınen pişirilgen şorba. Hamır aşları bir qaşıqqa bir qaç danesi sığacaq qadar ufaq yapıla. * '''[[Baqla şorbası]]''' — baqladan pişirilgen şorba. Etli ve etsiz çeşitleri bar. * '''[[Alüşke şorbası]]''' — içine [[alüşke]], yani ufaq hamır parçaları qoyulğan şorba. == Tatlı aşlar == Tatlı hamır aşları adetince [[çay]] ya da [[qave]] yanında berile. [[Baqlava]], [[şekerqıyıq]] ve [[qurabiye]]nen beraber [[qatlama]] ve [[quş tili]] kibi aşlar da bellidir. * '''[[Baqlava]]''' — çoq qatlı hamırdan yapılğan, bal ya da şeker şerbeti qoşulğan tatlı aş. Cevizli çeşitleri de bar. Romb şeklinde kesilgen parçalar alında berile. * '''[[Şekerqıyıq]]''' — ince cayılğan hamır qatlarından yapılğan tatlı aş. Yağnen pişirilip, soñra şeker şerbetine batırıla.<ref>{{cite web|url=https://www.crimeantatars.club/kitchen/qirimtatar-yemekleri-sheker-kyjyk|title=Qırımtatar yemekleri: Шекер къыйыкъ|publisher=-{Crimeantatars.club}-|language=ru}}</ref> * '''[[Qurabiye]]''' — un, yağ ve şekerden yapılğan, furunda pişirilgen ufanğan peçenye. == İçimlikler == '''[[Qave]]''' qırımtatar musafirçenliginde müim yer tuta. Onı cezvede pişirip, ufaq filcanlarda bereler. Musafirge qave ve tatlı aşlar ketirip, beraber laf etmek yayğın bir adettir.<ref>{{cite web|url=https://ctrcenter.org/uk/kavova-kultura-krymskyh-tatar|title=Кавова культура кримських татар|publisher=Кримськотатарський Ресурсний Центр|language=uk}}</ref> Başqa içimlikler arasında şular bar: * '''[[Çay]]''' — kündelik sofrada ve musafir sıylağanda berilgen içimlik. * '''[[Yazma]]''' — qatıqnı suvnen qarıştırıp azırlanğan içimlik. * '''[[Şerbet]]''' — suv, şeker ya da bal ve çeşit qoşumçalardan yapılğan tatlı içimlik. * '''[[Hoşaf]]''' — taze ya da [[quru meyva]] ve [[yemiş]]lerden pişirilgen içimlik. * '''[[Buza]]''' — tüy ya da başqa dane mahsullarını mayalandırıp azırlanğan içimlik. * '''[[Qımız]]''' — at sütüni mayalandırıp azırlanğan, tarihiy çöl aş ananelerine ait içimlik.<ref name="ibadlayev"/> == Adetler ve ananeler == Qırımtatar adetlerinde musafirni sıylamaq müimdir. Musafirge aş ve içimlik teklif etmemek ayıp sayılğan. Aşqa, hususan ötmekke sayğı kösterilgen; onı boşuna taşlamaq ya da hor körmek begenilmegen.<ref name="abdulayeva"/> Sofrada çeşit aşlar qoymaq musafirçenlikniñ bir alâmetidir. Halq yırında da musafirni «on eki türlü yemekke» çağırmaq aqqında aytıla.<ref>{{cite web|url=https://www.crimeantatars.club/history/nasledie/u-krymskih-tatar-v-starinu-ugoshhenie-dlya-gostya-sostoyalo-iz-12-blyud-2|author=Заррина Ваапова|title=У крымских татар в старину угощение для гостя состояло из 12 блюд|publisher=-{Crimeantatars.club}-|language=ru}}</ref> Aş pişirüv usulları ailelerde bir nesilden digerine berile. 2022 senesi iyülniñ 25-inde çiberek ve yantıq pişirüv ananesi ve bu aşlarnen bağlı adetler Ukrainanıñ maddiy olmağan medeniy mirasınıñ milliy cedveline kirsetildi.<ref>{{cite web|url=https://mincult.gov.ua/news/try-novi-elementy-vkliucheni-do-natsionalnoho-pereliku-nematerialnoi-kulturnoi-spadshchyny/|title=Три нові елементи включені до Національного переліку нематеріальної культурної спадщини|publisher=Міністерство культури України|language=uk}}</ref> == Menbalar == <references/> [http://fanloveone.wix.com/splendor Кулінарна книга «Достаток кримськотатарської кухні».] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20160722135803/http://fanloveone.wix.com/splendor |date=2016-07-22 }} [[Kategoriya:Aş ve içimlikler]] [[Kategoriya:Qırımtatarlar]] n6s4rep5nk8xcar5wwfhxvqp6veb6la 0 35723 246156 167862 2026-10-13T06:43:17Z EmausBot 2504 Виправлення подвійного перенаправлення з [[Beşbülek rayonı]] на [[Beşbölek rayonı]] 246156 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Beşbölek rayonı]] jqc6mh6h3uhtukw40tbtlnuv0l1guum 0 39718 246154 221194 2026-10-13T06:42:57Z EmausBot 2504 Виправлення подвійного перенаправлення з [[Ağidil]] на [[Ağedil]] 246154 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Ağedil]] cmit3d9n86fqzmcvuxqdgr00rslyq1l 0 52700 246152 215114 2026-10-13T06:42:37Z EmausBot 2504 Виправлення подвійного перенаправлення з [[Aznayevo (Beşbülek rayonı)]] на [[Aznay (Beşbölek rayonı)]] 246152 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Aznay (Beşbölek rayonı)]] b2ghfhj0cenaa48jxbdqanzedkstjx3 0 52736 246157 215713 2026-10-13T06:43:27Z EmausBot 2504 Виправлення подвійного перенаправлення з [[Ciyençura rayonı]] на [[Ciyençora rayonı]] 246157 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Ciyençora rayonı]] etoqyhoi5a5ccooro8hrpfx5xsk69tr 0 53173 246147 226545 2026-10-12T23:38:21Z Sultantepenn 70211 + Yuzuklernin sahibini 246147 wikitext text/x-wiki {{Kişi|original name={{lang-en|John Ronald Reuel Tolkien}}}} '''Con Ronald Ruel Tolkin''' ({{lang-en|John Ronald Reuel Tolkien}}; [[1892]] s. [[yanvar 3]], [[Bloemfontein]], [[Orange Free State]] — [[1972]] s. [[sentâr 2]], [[Bournemouth]], [[Büyük Britaniya]]) - [[Büyük Britaniya|britaniyalı]] yazıcıdır. [[Yüzüklerniñ Sahibi]] ve [[Hobit]] eserlerini yazdı. == Tüpyazılar == <references/> {{DEFAULTSORT:Tolkin, Con Ronald Ruel}} [[Kategoriya:Yazıcılar]] [[Kategoriya:Büyük Britaniya adamları]] nowhmfy8p1s68116jx78p3tm48ejg0u 0 54031 246153 220775 2026-10-13T06:42:47Z EmausBot 2504 Виправлення подвійного перенаправлення з [[Ağidil]] на [[Ağedil]] 246153 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Ağedil]] cmit3d9n86fqzmcvuxqdgr00rslyq1l 0 54032 246155 220778 2026-10-13T06:43:07Z EmausBot 2504 Виправлення подвійного перенаправлення з [[Ağidil]] на [[Ağedil]] 246155 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Ağedil]] cmit3d9n86fqzmcvuxqdgr00rslyq1l 0 54646 246159 223752 2026-10-13T06:43:47Z EmausBot 2504 Виправлення подвійного перенаправлення з [[Yar-Beşqazah]] на [[Yar-Beşqadaq]] 246159 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Yar-Beşqadaq]] 5ia2xv3jikq9l9rnrdbtsmns46lsb3o 0 55224 246164 226197 2026-10-13T07:46:48Z Don Alessandro 1 246164 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Ğazı Geray''' ({{lang-crh-Arab|غازى كراى‎}}; ? — 1780/1783) — [[Quban ordusı]]nıñ [[serasker]]i. 1761–1774 ve 1777–1780/1783 seneleri bu vazifede edi. Quban seraskeri [[Bahti Geray]]nıñ üçünci oğlu edi. Babası 1729 senesi vefat etti. Bundan soñ Ğazı Geray ağa-qardaşları Selim Geray ve Saadet Geraynen beraber areket etti. Selim Geray 1732/1733–1745 seneleri, Saadet Geray ise 1745–1751 seneleri Quban seraskeri edi. 1739 senesi Ğazı Geray [[Büyük Qabarda]]ğa sefer yaptı. Anda 500 adamnı esir aldı ve çeşit türlü tuvardan 200 biñ baş zapt etti. Lâkin qaytqan yolda [[Lâbi uruşı]]nda yeñildi. Onı Qabarda vali-pşisi [[Aslanbek Kaytukin]] yeñdi. Ğazı Geray alğan ğanimetiniñ aman-aman episini coydı. 1751 senesi Ğazı Geray rus ükümetinen gizli muzakereler başladı. [[Qalmıqlar]]nıñ Qubanğa istilâ etmemesi aqqında añlaştı. Qız qardaşını da Qabarda beyi Hammurza Roslanbekovnıñ oğlu Aspatqa evlendirdi. Bu işler Qırım hanı Arslan Geraynı narazı etti. Han Ğazı Geraynı tutmağa ve mümkün olsa öldürmege emir etti. Amma Saadet Geray qardaşına qol tuttı. Osmanlı divanı da Ğazı Geraydan qasevet ete edi. Ğazı Geray yañı Quban seraskerlerine qarşı çıqtı. Onen beraber qardaşı, sadıq noğaylar ve ittifaqdaş qabardalılar areket ete edi. Bu seraskerler Maqsud Geray, Bahadır Geray, Selim Geray ve Qırım Geray edi. Selim Geray evelki han Arslan Geraynıñ oğlu edi. Qırım Geray ise han Halim Geraynıñ oğlu edi. Bu qarşılıq neticesinde Quban seraskerleri deñişe edi. 1755 senesi Qubanda Qırım Gerayğa qarşı küçlü isyan çıqtı. Qırım Geray ordudan sürgün etilgen edi. Ğazı Geray bu isyanğa qol tuttı. 1758 senesi Qırım Geray Qırım tahtına çıqtı ve vaziyet deñişti. Han Ğazı Geraynıñ qardaşını qalğa etip tayinledi. Quban seraskeri vazifesine ise başqa bir Saadet Geraynı tayin etti. Bu Saadet Geray [[II Devlet Geray]] hannıñ torunı edi. 1761 senesi Qırım hanı Saadet Geray ve Hacı Geray beraber fitne yapar dep qorqtı. Hacı Geray evel qalğa olğan edi. Bu sebepnen han Ğazı Geraynı Quban seraskeri etip tayin etti. Ğazı Geraynıñ soyu noğaylar ve qabardalılar arasında itibarlı edi. Bu itibarğa dayanıp, Ğazı Geray bölgelerni tınçlandırdı. Han bu bölgelerni divanına boysundırdı. 1772 senesi Rus-Osmanlı cenki vaqtında Rusiye ükümeti Ğazı Geraynı öz tarafına çekmege tırıştı. 1773 senesi Ğazı Geray general-leytenant [[Yohann Fridrih fon Medem]]nen muzakereler yaptı. Amma 1774 senesi onıñ yerine Şahin Geray Quban seraskeri oldı. 1777 senesi Ğazı Geray Şahin Geraynıñ Qırım tahtına çıqmasına yardım etti. Bundan soñ kene Quban seraskeri oldı. 1778 senesi rus Kavkaz ordusınıñ komandanı general-mayor [[İvan Yakub]] Ğazı Geray aqqında beyanat yazdı. Yazğanına köre, Ğazı Geray Rusiyege sadıqlığını bir çoq deñevlernen köstergen edi. Rus esirlerini azat etken ve anda olğan vaziyetler aqqında haber bergen edi. 1777–1778 seneleri Ğazı Geray general [[Aleksandr Suvorov]]nıñ aşağı ve orta Qubanda rus qalesini qurmasına izin bermege mecbur oldı. 1780 senesi Rusiye tesiriniñ artması sebebinden [[noğaylar]] isyan köterdi. İsyan bastırıldı. Soñraki qurğaqlıq, veba ve açlıq aman-aman er kesni yoq etti. Ğazı Geray bu vaqialar vaqtında elâk oldı. Onıñ oğlu Arslan Geray 1783 senesi Yuqarı Quban noğaylarınıñ yañı seraskeri oldı. == Menbalar == * Кипкеева З. Б. Северный Кавказ в Российской империи: народы, миграции, территории. — Ставрополь, 2008. — <nowiki>ISBN 5-88648-599-6</nowiki>. * Алиева С. И. Ногайские тюрки (XV—XX вв.). — Б., 2009. — <nowiki>ISBN 978-9952-448-97-9</nowiki>. [[Kategoriya:Qırım Hanlığı]] 0zy8i2dbfvwzmycnidf9iuqfcqc10tq 246165 246164 2026-10-13T07:47:10Z Don Alessandro 1 246165 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Ğazı Geray''' ({{lang-crh-Arab|غازى كراى‎}}; ? — 1780/1783) — [[Quban ordusı]]nıñ [[serasker]]i. 1761–1774 ve 1777–1780/1783 seneleri bu vazifede edi. Quban seraskeri [[Bahti Geray]]nıñ üçünci oğlu edi. Babası 1729 senesi vefat etti. Bundan soñ Ğazı Geray ağa-qardaşları Selim Geray ve Saadet Geraynen beraber areket etti. Selim Geray 1732/1733–1745 seneleri, Saadet Geray ise 1745–1751 seneleri Quban seraskeri edi. 1739 senesi Ğazı Geray [[Büyük Qabarda]]ğa sefer yaptı. Anda 500 adamnı esir aldı ve çeşit türlü tuvardan 200 biñ baş zapt etti. Lâkin qaytqan yolda [[Lâbi uruşı]]nda yeñildi. Onı Qabarda vali-pşisi [[Aslanbek Kaytukin]] yeñdi. Ğazı Geray alğan ğanimetiniñ aman-aman episini coydı. 1751 senesi Ğazı Geray rus ükümetinen gizli muzakereler başladı. [[Qalmıqlar]]nıñ Qubanğa istilâ etmemesi aqqında añlaştı. Qız qardaşını da Qabarda beyi Hammurza Roslanbekovnıñ oğlu Aspatqa evlendirdi. Bu işler Qırım hanı Arslan Geraynı narazı etti. Han Ğazı Geraynı tutmağa ve mümkün olsa öldürmege emir etti. Amma Saadet Geray qardaşına qol tuttı. Osmanlı divanı da Ğazı Geraydan qasevet ete edi. Ğazı Geray yañı Quban seraskerlerine qarşı çıqtı. Onen beraber qardaşı, sadıq noğaylar ve ittifaqdaş qabardalılar areket ete edi. Bu seraskerler Maqsud Geray, Bahadır Geray, Selim Geray ve Qırım Geray edi. Selim Geray evelki han Arslan Geraynıñ oğlu edi. Qırım Geray ise han Halim Geraynıñ oğlu edi. Bu qarşılıq neticesinde Quban seraskerleri deñişe edi. 1755 senesi Qubanda Qırım Gerayğa qarşı küçlü isyan çıqtı. Qırım Geray ordudan sürgün etilgen edi. Ğazı Geray bu isyanğa qol tuttı. 1758 senesi [[Qırım Geray]] Qırım tahtına çıqtı ve vaziyet deñişti. Han Ğazı Geraynıñ qardaşını qalğa etip tayinledi. Quban seraskeri vazifesine ise başqa bir Saadet Geraynı tayin etti. Bu Saadet Geray [[II Devlet Geray]] hannıñ torunı edi. 1761 senesi Qırım hanı Saadet Geray ve Hacı Geray beraber fitne yapar dep qorqtı. Hacı Geray evel qalğa olğan edi. Bu sebepnen han Ğazı Geraynı Quban seraskeri etip tayin etti. Ğazı Geraynıñ soyu noğaylar ve qabardalılar arasında itibarlı edi. Bu itibarğa dayanıp, Ğazı Geray bölgelerni tınçlandırdı. Han bu bölgelerni divanına boysundırdı. 1772 senesi Rus-Osmanlı cenki vaqtında Rusiye ükümeti Ğazı Geraynı öz tarafına çekmege tırıştı. 1773 senesi Ğazı Geray general-leytenant [[Yohann Fridrih fon Medem]]nen muzakereler yaptı. Amma 1774 senesi onıñ yerine Şahin Geray Quban seraskeri oldı. 1777 senesi Ğazı Geray Şahin Geraynıñ Qırım tahtına çıqmasına yardım etti. Bundan soñ kene Quban seraskeri oldı. 1778 senesi rus Kavkaz ordusınıñ komandanı general-mayor [[İvan Yakub]] Ğazı Geray aqqında beyanat yazdı. Yazğanına köre, Ğazı Geray Rusiyege sadıqlığını bir çoq deñevlernen köstergen edi. Rus esirlerini azat etken ve anda olğan vaziyetler aqqında haber bergen edi. 1777–1778 seneleri Ğazı Geray general [[Aleksandr Suvorov]]nıñ aşağı ve orta Qubanda rus qalesini qurmasına izin bermege mecbur oldı. 1780 senesi Rusiye tesiriniñ artması sebebinden [[noğaylar]] isyan köterdi. İsyan bastırıldı. Soñraki qurğaqlıq, veba ve açlıq aman-aman er kesni yoq etti. Ğazı Geray bu vaqialar vaqtında elâk oldı. Onıñ oğlu Arslan Geray 1783 senesi Yuqarı Quban noğaylarınıñ yañı seraskeri oldı. == Menbalar == * Кипкеева З. Б. Северный Кавказ в Российской империи: народы, миграции, территории. — Ставрополь, 2008. — <nowiki>ISBN 5-88648-599-6</nowiki>. * Алиева С. И. Ногайские тюрки (XV—XX вв.). — Б., 2009. — <nowiki>ISBN 978-9952-448-97-9</nowiki>. [[Kategoriya:Qırım Hanlığı]] 4rg0et19sqfktnpxy0wudrppv606knp 0 55225 246136 226195 2026-10-12T22:05:46Z Don Alessandro 1 246136 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Topal Ahmed Geray''' ({{Lang-crh-Arab|طوپال أحمد كراى}}, ? — 1519) — [[Qırım hanlığı]]nıñ siyasiy ve arbiy erbabı. == Ayatı == === Yaşlığı === Topal Ahmed Geray [[I Meñli Geray]] hannıñ oğlu edi. Doğğan yeri ve tarihı belli degil. 1506 senesi [[Bağçasaray]]da başqa mırzalarnen beraber [[Moskva]] elçisi Konstantin Zabolotskiyni uruvda iştirak etti. 1512 senesi qardaşları Burnaş ve Mübareknen beraber qalğa [[I Mehmed Geray|Mehmed Geray]] yolbaşçılığı yapqan [[Moskva Ulu Kinazlığı]] topraqlarına seferge qoşuldı. [[Odoyev]] ve [[Belöv]] civarlarını zapt etti. 1514 senesi qalğanen beraber [[Kursk]] ve [[Brânsk]] etraflarına yapılğan seferge de qoşuldı. === Qalğa === 1515 senesi [[çiçek ayı]]nda babasınıñ ölüminden soñ, ağası [[I Mehmed Geray]] onı qalğa etip tayin etti. Tezden hannıñ devlet işlerine tesiri qalmadı, çünki o, Bahadırnıñ oğluna ve qaraçı-beklerge daa çoq qulaq asa edi. Ahmed Geray Oçaq ([[Oçakiv]]) yurtuna köçti. Andan [[Lehistan]] ve [[Litvaniya Ulu Prinsligi|Litvaniya]] topraqlarına ücüm etmege başladı. O, [[Poddilâ]] ve [[Kıyiv]] vilâyetlerine de ücüm etti. Moskvanıñ ulu kinazı [[III Vasiliy]]nen diplomatik alâqalar qurdı ve ondan Kıyiv bölgesini zapt etmege yardım istedi. Soñra Ahmed Geray Moskva ükümdarına yardım etip, [[Vilnüs]]ni Litvaniyadan aldı. 1516 senesi III Vasiliy oña, özüne boysunsa, [[Qasım hanlığı]]nı bermege vade etti. Aynı vaqıtta ağası I Mehmed Geray ondan Oçaqtan ketmesi, oğlunıñ reinelerini özüne yollaması ve [[Lehistan]] qırallığınen barışmasını talap etti. Ahmed Geray bu talaplarnı red etip, Qırımdan Oçaqqa ketti. Birazdan qardaşlar kene körüştiler. Amma bir qaç aydan soñ Ahmed Geray Oçaqqa qayttı. 1519 senesi [[qara qış ayı]]nda Ahmed Geray [[Osmanlı]] padişası [[I Selim]]den I Mehmed Gerayğa qarşı küreşte arbiy yardım istedi. Bunıñ içün büyük oğlu Cemmet Geraynı reine olaraq [[İstanbul]]ğa yolladı. Aynı seneniñ mart ayında I Mehmed Geray han oğulları Bahadır ve Alpnı ordu ile Ahmed Gerayğa qarşı yolladı. Bahadır Geray [[Or Qapı]]da yerleşip, Qırımğa barğan yolnı kesken edi. Alp Geray Ahmed Gerayğa qarşı çıqıp, onı yeñdi. Neticede Ahmed Geray elâk oldı. Onıñ oğulları Yusuf ve Bucaq [[İstanbul]]ğa qaçtılar. == Menbalar == * Олекса Гайворонский. Повелители двух материков. — Т. 1. — К.—Бахчисарай, 2007. — С. 124—128. — <nowiki>ISBN 978-966-96917-1-2</nowiki>. [[Kategoriya:Qırım Hanlığı]] qlisr0285lctgt4obx40vqvbshd20s4 0 55494 246148 230864 2026-10-13T00:30:41Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246148 wikitext text/x-wiki {{Universal infocard}} '''"Meydan"''' — [[Qırımtatar]] radio stantsiyası. 2005 senesi kiçik ay 5-te çalışmağa başladı. Yayınları üç tildedir: [[Qırımtatar tili|qırımtatarca]], [[Ukrain tili|ukraince]] ve [[rus tili|rusça]]. Qırımtatar muzıkasınıñ qısmı 30%-dan ziyade oldı <ref>[http://meydan.fm/ua/about Про радіо Медан] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080404193012/http://www.meydan-fm.com/?idObj=92 |date=2008-04-04 }}</ref>. Efir kün boyu devam ete. 2007 senesi kiçik aynıñ 5-nden berli [[İnternet]] yayını peyda oldı. 2015 senesi saban ayınıñ 31-nde Meydan yayını Qırımda toqtatıldı<ref>[https://ua.krymr.com/a/26931668.html «Не вкладається в голові». АТR і радіо «Мейдан» припинили мовлення]</ref>. == İhtar == {{Reflist}} [[Kategoriya:Qırımtatar mediaları]] 3qhgfgp559swmz355919e7zegha5l2w 0 55633 246149 230713 2026-10-13T01:03:05Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246149 wikitext text/x-wiki 2001 senesiniñ bütünukrain ealisiniñ cedvelge aluvına köre, tahminen 230 biñ Ukraina vatandaşı qırımtatar tilini ana tili olaraq adlandıra, şu cümleden 248 193 qırımtatardan 228 373-ü (92,0%). İşğalci Rusiye memuriyeti tarafından keçirilgen 2021 senesiniñ cedvelge aluvına köre, qırımtatar tilini 148,6 biñ insan ana tili olaraq adlandıra, olardan 133,1 biñ kişi tilni kündelik qullanmaqta. Ukraina kontrolindeki topraqlarda yaşağan qırımtatarlarnıñ 25%-ına qadar qırımtatar tili mevcut.<ref name=":02">{{Cite web|url=https://rubryka.com/2023/11/28/korpus-krymskotatarskoyi-movy/|title=В Україні презентували національний корпус кримськотатарської мови: у чому рішення|last=valdis|date=2023-11-28|website=Рубрика}}</ref> Ukrain tilleri arasında qırımtatar tili ukrain ve rus tillerinden soñ üçünci (ya da Romaniya-Moldov tilini saylasaq, dördünci) olıp, eñ çoq laf ete. Qırımtatar tilini ana tilinde adlağanlarnıñ eñ yüksek faizi Qırımnıñ köy rayonlarında - Bilogorsk (28,9%), Kirov (24,0%), Sovet (21,2%), Djanköy (20,4%), [[Bağçasaray rayonı|Bağçasarayğa]] (20,1%) qayd etildi. &nbsp;Umumen [[Qırım Muhtar Cumhuriyeti|Qırım]] boyunca (Sevastopoldan ğayrı) qırımtatar halqınıñ 11,3% ana tili olaraq adlandırıla. [[Fayl:Crimtatarlang2001ua.PNG|right|thumb|300x300px|2001 senesi cedvelge alınğan malümatqa köre, qırımtatar tilini ana til olaraq adlağan ealiniñ qısmı&#x20;]] == Keñlik == === Qırımtatarlarnıñ tuvğan tili === [[Qırımtatarlar|Qırımtatarları]] ana tili, cedvelge alğanda<ref>{{Cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/|title=Розподіл населення за національністю та рідною мовою|accessdate=5 квітня 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_021&ti=19A050501_021.%20%D0%EE%E7%EF%EE%E4%B3%EB%20%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%ED%FF%20%E7%E0%20%ED%E0%F6%B3%EE%ED%E0%EB%FC%ED%B3%F1%F2%FE%20%F2%E0%20%F0%B3%E4%ED%EE%FE%20%EC%EE%E2%EE%FE%20%280%2C1%29&path=..%2FDatabase%2FCensus%2F05%2F01%2F&lang=1&multilang=uk|title=Перепис населення 1989 року. Розподіл населення за національністю та рідною мовою.|accessdate=13 березня 2022}}</ref>&nbsp; {| class="standard" !til !1989 !2001 |- |qırımtatar tili | align="center" |92,6% | align="center" |92,0% |- |rusça | align="center" |4,0% | align="center" |6,1% |- |ukrain tili | align="center" |0,2% | align="center" |0,1% |- |diger | align="center" |3,2%<ref>зокрема татарська - 3,0%</ref> | align="center" |1,8% |} == Statusı == Qırımtatar tili regional statusını alğan Ukrainanıñ ilk meskün yeri oldı. [[Herson vilâyeti|Herson vilâyetiniñ.]] yañı eleksionikası. Bu 2013 senesi aprel 19-da oldı.<ref>{{Cite web|url=http://gazeta.ua/articles/life/_na-hersonschini-krimskotatarska-mova-stala-regionalnoyu/494083|title=На Херсонщині кримськотатарська мова стала регіональною|accessdate=25 квітня 2013}}</ref> == Qırımtatar tili statusı == UNESCO tasnifine köre qırımtatar tili qorçalavğa muhtac, çünki 1944 senesi sovet akimiyeti tarafından sürgün etilgen soñ ve 1914 senesi Rusiye işğalinden soñ Qırım cumhuriyetinde qırımtatar tiliniñ til öldürüvi yüz bere ve onıñ neticesinde - til yoq etilmek telükesi altında.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://svidomi.in.ua/page/rosiia-chynyt-kulturnyi-henotsyd-iak-rosiiany-znyshchuiut-kulturu-ta-movu-kyrymly|title=«Росія чинить культурний геноцид»: як росіяни знищують культуру та мову киримли :: Свідомі|website=svidomi.in.ua}}</ref> &nbsp;Rusiye tarafından işğalden evel açılğan qırımtatar mektebi yoq.<ref name=":1" /> İşğalcilerniñ qanunsız areketlerine cevap bermek içün Ukraina ükümeti 2022-2032 seneleri qırımtatar tiliniñ inkişafı strategiyasını amelge keçirmek ve yerine ketirmek içün qırımtatar til meseleleri boyunca komissiya qurdı.<ref>{{Cite web|url=https://rubryka.com/2023/01/06/kabmin-stvoryv-komisiyu-dlya-zahystu-krymskotatarskoyi-movy-yak-pratsyuvatyme-tse-rishennya/|title=Кабмін створив комісію для захисту кримськотатарської мови: як працюватиме це рішення|last=|date=2023-01-06|website=Рубрика}}</ref> == Qırımtatar tili korpusı == İşğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiya meseleleri nazirligi qırımtatar tili korpusınıñ meydanğa ketirilmesi aqqında bildirdi.<ref name=":03">{{Cite web|url=https://rubryka.com/2023/11/28/korpus-krymskotatarskoyi-movy/|title=В Україні презентували національний корпус кримськотатарської мови: у чому рішення|last=valdis|date=2023-11-28|website=Рубрика}}</ref> Korpusnıñ qırımtatar tiliniñ şu tillerde qullanıluvı içün temel olacağı planlaştırıla: * işletim sisteması * online tercimeciler * yazma teşkerüv programmaları Leyha QIRI'M Young cemaat teşkilâtı tarafından İsviçre, Ukraina Prezidentiniñ Qırım Cumhuriyetindeki temsilciligi, İntegraatsiya Nazirligi ve Taras Şevçenko adına Kyiv milliy universitetiniñ maliyeviy destegi ile "Akimiyet ve hromada iştirak etüv içün elektron idare" (EGAP) programmasınıñ çerçivesinde ömürge keçirile.[1]<ref name=":04">{{Cite web|url=https://rubryka.com/2023/11/28/korpus-krymskotatarskoyi-movy/|title=В Україні презентували національний корпус кримськотатарської мови: у чому рішення|last=valdis|date=2023-11-28|website=Рубрика}}</ref> == Medya vastaları == Qırımtatar tilinde kütleviy haber vastaları * ''[[Qırım gazeti|Qırım]]'' (gazeta) [http://www.qirim.info/] [Arhiv etilgen 17 dekabr 2021 senesi Wayback Machine.]{{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20211217093327/http://www.qirim.info/|date=17 грудня 2021}} * ''[[Avdet (gazeta)|Avdet]]'' (gazeta) [https://web.archive.org/web/20110904034458/http://www.avdet.org/node/1] [Vayback Machine-da 4 sentâbr 2011 senesi arhiv etilgen.]{{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110904034458/http://www.avdet.org/node/1|date=4 вересня 2011}} * Yan'ı Dünya (gazeta) [https://web.archive.org/web/20130102115730/http://www.yanidunya.org/], * ''[[Yıldız]]'' (magazin) * ''Qırım Alami'' (İnternet gazetası) [[http://kr-alemi.com/index.php?newlang=crimeantatar][Vayback Machine-da 2013 senesi sentâbr 30-da yerleştirilgen.]{{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20130930050759/http://kr-alemi.com/index.php?newlang=crimeantatar|date=30 вересня 2013}} * ''[[Meydan radiosı|Maidan]]'' (radio) [https://web.archive.org/web/20130819154001/http://195.189.98.14:8000/low 36 kbps], [http://195.189.98.14:8000/middle 64 kbps] [iyül 2019 senesinden berli bağlantı yoq], [https://web.archive.org/web/20130724162741/http://195.189.98.14:8000/high 128 kbps] * ''[[ATR]]'' (telekanal) [https://web.archive.org/web/20130120181458/http://atr.ua/pages/default.aspx] == Notlar == <references></references> == Mısalı == http://statistika.in.ua/mova2001/krymskotatarska {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20140425124503/http://statistika.in.ua/mova2001/krymskotatarska |date=2014-04-25 }} [[Kategoriya:Qirimitar]] [[Kategoriya:Qırımtatar tili Ukrainada]] 9j4x9r840y4gb7sm9gobs0nh4h2q819 0 60783 246108 2026-10-12T13:11:52Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Zigmund Freyd]] saifesiniñ adını [[Zigmund Froyd]] dep deñiştirildi. 246108 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Zigmund Froyd]] 3oz3kjp8xhavi9dqektqkd1g88f8mqx 14 60784 246127 2026-10-12T19:24:31Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '[[Kategoriya:Halqlar]]' 246127 wikitext text/x-wiki [[Kategoriya:Halqlar]] blcisrgfqrn686ma8xclsnieca0ofym 0 60785 246141 2026-10-12T22:28:32Z Don Alessandro 1 Don Alessandro, [[Hasselik]] saifesiniñ adını yönetme üzerinden [[Duyğu]] dep deñiştirdi 246141 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Duyğu]] 2j2l7173dyss85ccun0ebbm7pw6pvu6 1 60786 246143 2026-10-12T22:28:32Z Don Alessandro 1 Don Alessandro, [[Muzakere:Hasselik]] saifesiniñ adını yönetme üzerinden [[Muzakere:Duyğu]] dep deñiştirdi 246143 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Muzakere:Duyğu]] g4vbeyia74fl3zwizuy42qj4jpsulbo 0 60787 246146 2026-10-12T23:37:04Z Sultantepenn 70211 Yüzüklerniñ Sahibi haqqinda saife yarattim 246146 wikitext text/x-wiki [[Fayl:J. R. R. Tolkien, ca. 1925.jpg|küçükresim|Yazar: [[Con Ronald Ruel Tolkin]]]] '''Yüzüklerniñ Sahibi''' ([[İngliz tili|İnglizce]]: ''The Lord of the Rings'') [[Con Ronald Ruel Tolkin|Con Ronald Ruel Tolkinniñ]] yazğan fantastik masalıdır. Üç kitaptan ibarettir:[[Yüzükniñ Qardaşlığı]], [[Eki Qulle]], ve [[Hannıñ Avdeti]]. Tolkinniñ uydurma [[Orta Yer]] dünyasında olıp keçe. İkâyede orta yerniñ serbest halqı yaman efendi Sauronnıñ qudretli yüzügini yoq etmek içün çalışa. Bütün dünya boyunca 150 milliondan ziyade nushada satıldı. 17 [[Oskar]] kazanğan 3 filmge çevirildi: [[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]], [[The Lord of the Rings: The Two Towers]] ve [[The Lord of the Rings: The Return of the King]]. euty7oxdyo1n7tp0kqo1uk5tlkv1ve4 0 60788 246161 2026-10-13T07:36:01Z Don Alessandro 1 [[Suniy zekâ]] saifesine yollandı 246161 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Suniy zekâ]] np14412uqudeb7ms75cl8uqmay67fw2 0 60789 246162 2026-10-13T07:36:33Z Don Alessandro 1 [[Suniy zekâ]] saifesine yollandı 246162 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Suniy zekâ]] 2mzounehjepy9enyxtvvhrb95usth00 0 60790 246179 2026-10-13T11:26:12Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: ''''Litvaniya Ulu Kinazlığı (Prinsligi)''' ({{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}, [[ruten tili|rutence]] -{''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''}-, {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}, {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII asırnıñ ortasından 1795 senesine qadar [[Şarqiy Avropa]]da bar olğan devlet. Onıñ topraqları çeşit devirlerde zemaneviy [[Litvaniya]],...' 246179 wikitext text/x-wiki '''Litvaniya Ulu Kinazlığı (Prinsligi)''' ({{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}, [[ruten tili|rutence]] -{''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''}-, {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}, {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII asırnıñ ortasından 1795 senesine qadar [[Şarqiy Avropa]]da bar olğan devlet. Onıñ topraqları çeşit devirlerde zemaneviy [[Litvaniya]], [[Belarus]], [[Ukraina]] ve qomşu memleketlerniñ bir qısmını qavrap alğan. XIV asırdan başlap esas siyasiy merkezi [[Vilnüs]] edi. 1569 senesi kinazlıq [[Lehistan]]nen birleşip, [[Reç Pospolita]]nı teşkil etti. Bu birlik içinde ayrı idaresini, ordusını ve qanunlarını saqladı.<ref name="ldk">{{cite web|title=-{Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-didzioji-kunigaikstyste/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> == Adı ve topraqları == Devletniñ tolu adı ''Litvaniya, Rus ve Jemaytiya Ulu Kinazlığı'' edi. Rus adı [[Kıyiv Rusı]]nen bağlı şarqiy slav topraqlarına ait edi. [[Jemaytiya]] ya da [[Samogitiya]] ise Litvaniyanıñ ğarbındaki tarihiy bölgedir. Kinazlıq XIV–XV asırlarda şarqqa ve cenüpke kenişlep, Avropanıñ eñ büyük devletlerinden biri oldı. Litvan topraqlarından ğayrı, [[Polotsk]], [[Vitebsk]], [[Minsk]], [[Kıyiv]], [[Volın]] ve [[Podillâ]] de kinazlıq terkibinde edi. XV asırnıñ başında onıñ topraqları [[Qara deñiz]] yalılarına qadar uzana edi.<ref name="rusyna">{{cite web|author=Русина О. В.|title=Велике князівство Литовське|url=https://www.history.org.ua/?termin=Velyke_Kniazivstvo_Lytovske|website=Енциклопедія історії України|date=2003|language=uk}}</ref> == Tarihı == === Devletniñ peyda oluvı === XIII asırnıñ başında [[litvan]] ve başqa balt qabileleriniñ topraqlarında bir qaç kinaz üküm süre edi. [[Tevton ordeni]] ve [[Livoniya ordeni]]niñ ücümlerine qarşı olar birleşmege başladılar. [[Mindaugas]] başqa kinazlarnı boysundırıp, XIII asırnıñ ortasında bir devlet qurdı. 1251 senesi [[katolik]] dinini qabul etti. 1253 senesi oña Litvaniya qıralınıñ tacı kiysetildi. 1263 senesi Mindovg öldürildi, amma onıñ qurğan devleti dağılmadı. Soñraki ükümdarlar qıral yerine [[ulu kinaz]] unvanını qullandılar.<ref name="history">{{cite web|title=-{Lietuvos istorija}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-istorija/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> === XIV asırda keñeyüv === [[Gediminas]] üküm sürgen 1316–1341 seneleri devlet quvetlendi. O, qomşu kinazlarnen añlaşmalar tizdi, evlilikler vastasınen sülâleler arasında bağlar qurdı. [[Vilnüs]] bu devirde devletniñ esas merkezi oldı. Gediminasnıñ oğulları [[Algirdas]] ve [[Keystutis]] 1345 senesi akimiyetni elde ettiler. Algirdas daa ziyade şarqiy topraqlarnen oğraştı. Keystutis ise ğarpta Tevton ordenine qarşı cenk etti. [[Kök Suvlar uruşı]]nda Algirdasnıñ ordusı [[Altın Ordu]] quvetlerini yeñdi. Bundan soñ Litvaniya [[Kıyiv]] ve [[Podillâ]]da daa sağlam yerleşti. Algirdas [[Moskva]] üzerine de seferler yaptı, amma şeerni alıp olamadı.<ref name="algirdas">{{cite web|title=-{Algirdas}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/algirdas/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> Şarqiy slav topraqları Litvaniyağa cenkler, añlaşmalar ve sülâle evlilikleri vastasınen qoşuldı. Bir çoq yerde yerli qanunlar, adetler ve idare şekilleri saqlandı. === Lehistan ile yaqınlaşuv ve Vitautas devri === 1385 senesi ulu kinaz [[Yogayla]] [[Lehistan]] ile [[Krevo añlaşması]]nı tizdi. 1386 senesi [[katolik]] dinini qabul etip, Lehistan qıraliçesi [[Yadviga]] ile evlendi ve Lehistan qıralı oldı. Böylece eki devletni bir ükümdar idare etip başladı. Lâkin olarnıñ idareleri ve qanunları ayrı qaldı. 1387 senesi litvan ealisini katolik dinine keçirüv başlandı.<ref name="history"/> Yogayla ve Keystutisniñ oğlu [[Vitautas]] arasında akimiyet içün küreş oldı. 1392 senesi olar añlaşıp, Litvaniya idaresi Vitautasqa berildi. Vitautas 1430 senesine qadar üküm sürdü. O, bölgelerni idare etken kinazlarnıñ yerine oña boysunğan memurlarnı tayinledi. [[Fayl:Grand Duchy of Lithuania 1430.png|thumb|320px|Litvaniya Ulu Kinazlığı Vitovt vaqtında (1430).]] 1410 senesi Litvaniya ve Lehistan orduları [[Grünvald uruşı]]nda Tevton ordenini yeñdiler. Bu yeñiş ordenniñ quvetini zayıflattı. 1422 senesi [[Melno barışığı]]nen orden [[Jemaytiya]] üzerindeki iddialarından vazgeçti. Vitautas vaqtında kinazlıq eñ keñ topraqlarına ve büyük siyasiy tesirge saip oldı. Vitautas Litvaniya qıralı olmaq istedi, amma 1430 senesi tac kiyüv merasiminden evel vefat etti.<ref name="vytautas">{{cite web|title=-{Vytautas Didysis}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/vytautas-didysis/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> Vitautas ölgen soñ kene taht içün küreşler başlandı. [[Kazimir Yagellon]] 1440 senesi Litvaniya ulu kinazı, 1447 senesi ise Lehistan qıralı oldı. [[Yagellonlar]] sülâlesi Litvaniyada 1572 senesine qadar üküm sürdi.<ref name="rusyna"/> === Moskva ile cenkler ve Lublin birligi === XV asırnıñ soñundan başlap Litvaniya ile [[Moskva Ulu Kinazlığı]] arasında cenkler sıqlaştı. Litvaniya bu cenklerde bir qısım topraqlarını coydı. 1514 senesi [[Smolensk]] Moskvağa keçti. Aynı sene [[Orşa uruşı]]nda [[Konstantin Ostrojskiy]] komandanlıq yapqan Litvaniya ve Lehistan askerleri Moskva ordusını yeñdiler. Lâkin Smolenskni keri alıp olamadılar.<ref name="orsha">{{cite web|title=-{Oršos mūšis}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/orsos-musis/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> 1558–1583 seneleri devam etken [[Livoniya cenki]] Litvaniyağa ağır masraflar ketirdi. Litvaniya asılzadeleri Lehistan yardımınen devletni qorçalamağa tırıştılar. 1569 senesi [[Lublin añlaşması]]nen Lehistan ve Litvaniya [[Reç Pospolita]] adlı ortaq bir devlet qurdı. Qıral ve seym eki taraf içün ortaq oldı. Aynı vaqıtta [[Kıyiv]], [[Volın]], [[Bratslav]] ve [[Podlâşye]] topraqları Litvaniyadan ayırılıp, Lehistan tacına bağlandı. Kinazlıq ayrı ordusını, qaznasını, makemelerini ve qanunlarını saqladı.<ref name="lublin">{{cite web|title=-{Liublino unija}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/liublino-unija/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> === Reç Pospolita içinde ve devletniñ soñu === XVII asırda Reç Pospolita [[Rusiye]] ve [[İsveç]] ile uzun vaqıt cenk etti. 1654–1667 senelerindeki cenk vaqtında Rusiye ordusı Litvaniya topraqlarınıñ büyük bir qısmını zapt etti. 1655 senesi Vilnüs de alındı. Cenkler, açlıq ve hastalıqlar memleketni viran etip, ealiniñ sayısını keskin azalttı. 1700–1721 senelerindeki [[Büyük Şimal cenki]] de memleketke büyük zarar ketirdi. XVIII asırda merkeziy akimiyet zayıflap, büyük topraq saipleri arasında küreşler sıqlaştı. Rusiye ve başqa qomşu devletler Reç Pospolitanıñ içki işlerine daa ziyade qarıştılar. [[Fayl:Grand duchy of Lithuania.png|thumb|320px|Reç Pospolita içindeki Litvaniya Ulu Kinazlığı (1619).]] Devletni quvetlendirmek içün islâat yapmağa tırıştılar. 1791 senesi mayısnıñ 3-ünde yañı esas qanun qabul etildi. O, merkezi akimiyetni quvetlendirdi. Amma Rusiyege tayanğan islâat duşmanları bu deñişmelerni toqtattılar. 1794 senesi [[Tadeuş Kostsüşko]] yolbaşçılığında çıqqan isyan da bastırıldı. 1772, 1793 ve 1795 seneleri Reç Pospolitanıñ topraqları qomşu devletler arasında üç kere bölüşildi. 1795 senesi soñki bölüşüvden soñ Litvaniya Ulu Kinazlığı devlet olaraq yoq oldı. Topraqlarınıñ büyük qısmı [[Rusiye imperiyası]]na, ğarbındaki küçük bir qısmı ise [[Prussiya]]ğa keçti.<ref name="late">{{cite web|title=-{Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė po Liublino unijos (1569–1795)}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-didzioji-kunigaikstyste-po-liublino-unijos-1569-1795/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> == Devlet idaresi ve qanunlar == Devlet başı [[ulu kinaz]] edi. Soñraki devirlerde asılzadeler şurasınıñ tesiri arttı. Şura ulu kinaz ile birge devletniñ müim meselelerini çezdi. Seymde ise asılzadelerniñ vekilleri toplana edi. Topraqlar [[voyevodalıq]]larğa bölündi. Orduğa [[getman]] komandanlıq yapa edi.<ref name="institutions">{{cite web|title=-{Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė nuo Krėvos sutarties iki Liublino unijos (14 a. pabaiga–1569: institucinės monarchijos laikotarpis)}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-didzioji-kunigaikstyste-nuo-krevos-sutarties-iki-liublino-unijos-14-a-pabaiga-1569-institucines-monarchijos-laikotarpis/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> 1529, 1566 ve 1588 seneleri üç [[Litvaniya Statutı]] azırlandı. Bular devletniñ esas qanun cıyıntıqları edi. Statutlarda idare, makeme, mülk ve cinayet meseleleri içün qaideler belgilendi. Olar asılzadelerniñ aqlarını qorçalağanınen beraber, köylülerniñ topraq saiplerine bağlılığını da quvetlendirdi. Üçünci Statut Lublin birliginden soñ da Litvaniya qanunlarınıñ ayrı qalmasına yardım etti.<ref name="statutes">{{cite web|title=-{Lietuvos Statutai}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-statutai/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> Köylüler ve şeer ealisiniñ çoqusı devlet idaresinde iştirak etip olamadı. Asılzadelerniñ arasında da farqlar bar edi. [[Radzivill]] ve [[Sapega]] kibi büyük topraq saibi sülâleler adiy asılzadelerden daa küçlü edi.<ref name="institutions"/> == Eali, tiller ve dinler == Ealiniñ esas qısmı [[litvanlar]]dan ve şarqiy [[slavlar]]dan ibaret edi. Slav topraqları zemaneviy [[beloruslar|belorus]] ve [[ukrainler|ukrain]] halqlarınıñ tarihında müim yer aldı. Şeerlerde [[lehler]], [[nemseler]] ve [[yeudiler]] de yaşadı. [[Tatarlar]]nıñ ve [[qaraylar]]nıñ ayrı cemiyetleri bar edi. Devlet yazıhanesinde ve makemelerde uzun vaqıt şarqiy slav yazı tili qullanıldı. Bu tilge ''[[ruten tili]]'' dep aytalar. Litvaniya Statutları da bu tilde yazıldı. [[Latin tili]] diplomatiyada, katolik kilsesinde ve tasilde qullanıla edi. Zaman keçkeninen asılzadeler arasında [[leh tili]] keñ tarqaldı. 1697 senesi devlet yazıhanesinde ruten tiliniñ yerine leh tili qullanılmağa başlandı. Litvan tili ise ealiniñ bir qısmınıñ künlük yaşayışında saqlandı.<ref name="language">{{cite journal|author=-{Vita Diemantaitė}-|title=-{Rusėniškojo greitraščio grafika XVII amžiaus LDK teismų knygose: inicialai ir didžiosios raidės}-|journal=-{Lietuvos istorijos studijos}-|year=2017|volume=39|pages=9–23|url=https://www.zurnalai.vu.lt/lietuvos-istorijos-studijos/article/download/10760/8853/11594|language=lt}}</ref> İlk devirlerde litvanlarnıñ çoqusı [[putperest]] edi. Şarqiy slav ealisiniñ çoqusı ise [[ortodoks]] [[hristian]] edi. Devlette çeşit dinler saqlandı, amma [[katolik]] ve ortodoks asılzadelerniñ siyasiy aqları er vaqıt bir türlü olmadı. XVI asırda [[Reformatsiya]] ğayeleri tarqaldı. Soñra katolik kilsesi tesirini arttırdı. 1596 senesi [[Brest kilse birligi]] qabul etildi. Ortodoks ealiniñ bir qısmı [[Roma papası]]nıñ akimiyetini tanıdı, amma şarqiy diniy merasimlerini saqladı. Böylece [[grek-katolik kilsesi]] quvetlendi. Bu deñişme diniy añlaşmamazlıqlarğa da sebep oldı.<ref name="brest">{{cite web|title=-{Brastos bažnytinė unija}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/brastos-baznytine-unija/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> == İqtisat ve medeniyet == Ealiniñ çoqusı köylerde yaşap, aşlıq ekti ve ayvan asradı. Şeerler ticaret ve zenaat merkezleri edi. Aşlıq ve orman malları özenler ve [[Baltıq]] limanları arqalı başqa memleketlerge satıldı. XVI asırda büyük topraq saipleriniñ çiftlikleri kenişledi. 1557 senesi topraq islâatı içün qanun çıqarıldı. Topraqlar ölçenip, köylülerniñ ödeyecek bergileri ve yapacaq işleri tayin etildi. [[Topraq qulluğı]] quvetlendi. Köylüler saipleriniñ toprağında çalışmağa mecbur ediler. Bir çoq şeer [[Magdeburg uquqı]]na saip olıp, yerli işlerini ayrı idare ete bildi.<ref name="economy">{{cite web|title=-{Valakų reforma}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/valaku-reforma/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> XVI asırda kitap basuv inkişaf etti. [[Frantsisk Skorina]] 1522 senesi Vilnüste kinazlıqta basılğan ilk kitapnı neşir etti. Soñraki matbaalarda diniy eserler, qanunlar ve mektep kitapları basıldı.<ref name="skorina">{{cite web|title=-{Pranciškus Skorina}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/pranciskus-skorina/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> 1579 senesi Lehistan qıralı ve Litvaniya ulu kinazı [[Stefan Batoriy]] Vilnüste universitet açılmasına izin berdi. Universitet tasil ve ilimniñ müim merkezine çevrildi.<ref name="university">{{cite web|title=-{Facts and history}-|url=https://www.vu.lt/en/university/facts-and-history|website=-{Vilnius University}-|language=en}}</ref> El yazmaları, tarihiy yılnameler ve qanun kitapları bu devrniñ yaşayışı aqqında müim menbalardır. == Qırımnen munasebetler ve Litvaniya tatarları == Litvaniya kinazları [[Altın Ordu]] hanlarınen bazen cenk etti, bazen ise ittifaq tizdi. Vitautas tahtını coyğan han [[Toqtamış]]qa yardım etti. 1399 senesi Vorskla özeni yanında Altın Ordu ordusı Vitautasnıñ ve Toqtamışnıñ quvetlerini yeñdi.<ref name="vytautas"/> [[Qırım hanlığı]]nıñ temelini qoyğan [[I Hacı Geray]] bir vaqıt Litvaniyada yaşadı. 1440-lı senelerniñ başında Qırımğa qaytıp, akimiyetni elde etüvinde Litvaniya ulu kinazı [[Kazimir]] oña yardım etti. Hacı Geray Litvaniya ile ittifaqnı saqladı.<ref name="haci">{{cite web|title=Хаджи-Гирей|url=https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/hadzhi-girej|website=Татарская энциклопедия|language=ru}}</ref> Soñraki devirlerde munasebetler deñişti. [[I Meñli Geray]] 1482 senesi Kıyiv üzerine sefer yaptı. Soñraki devirlerde cenübiy topraqlarğa Qırım seferleri devam etti.<ref name="crimea">{{cite book|author=Гайворонский О.|title=Повелители двух материков|volume=1|year=2007|url=https://djvu.online/file/LTdkEj5oWoyui|isbn=978-966-96917-1-2|language=ru}}</ref> XIV asırnıñ soñundan başlap Altın Ordudan kelgen [[tatarlar]] Litvaniya topraqlarında yerleşti. Vitautas oña askerlik hızmeti yapqan tatarlarğa topraq berdi. Tatar askerleri kinazlıqnıñ cenklerinde, şu cümleden Grünvald uruşında iştirak etti. Olar [[musulman]] dinini ve cemiyetlerini saqladılar. Zaman keçkeninen çoqusı yerli slav tillerine keçti. Bu toplulıqlar [[Litvaniya tatarları]] ya da [[Lipka tatarları]] dep biline.<ref name="tatars">{{cite web|title=-{Lietuvos totoriai}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-totoriai-1/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tarihiy devletler]] [[Kategoriya:Litvaniya tarihı]] [[Kategoriya:Belarus tarihı]] [[Kategoriya:Ukraina tarihı]] jvz3z31iea4gkinx71yi7en0qowj90s 246180 246179 2026-10-13T11:29:32Z Don Alessandro 1 246180 wikitext text/x-wiki {{universal infocard}} '''Litvaniya Ulu Kinazlığı (Prinsligi)''' ({{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}, [[ruten tili|rutence]] -{''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''}-, {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}, {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII asırnıñ ortasından 1795 senesine qadar [[Şarqiy Avropa]]da bar olğan devlet. Onıñ topraqları çeşit devirlerde zemaneviy [[Litvaniya]], [[Belarus]], [[Ukraina]] ve qomşu memleketlerniñ bir qısmını qavrap alğan. XIV asırdan başlap esas siyasiy merkezi [[Vilnüs]] edi. 1569 senesi kinazlıq [[Lehistan]]nen birleşip, [[Reç Pospolita]]nı teşkil etti. Bu birlik içinde ayrı idaresini, ordusını ve qanunlarını saqladı.<ref name="ldk">{{cite web|title=-{Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-didzioji-kunigaikstyste/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> == Adı ve topraqları == Devletniñ tolu adı ''Litvaniya, Rus ve Jemaytiya Ulu Kinazlığı'' edi. Rus adı [[Kıyiv Rusı]]nen bağlı şarqiy slav topraqlarına ait edi. [[Jemaytiya]] ya da [[Samogitiya]] ise Litvaniyanıñ ğarbındaki tarihiy bölgedir. Kinazlıq XIV–XV asırlarda şarqqa ve cenüpke kenişlep, Avropanıñ eñ büyük devletlerinden biri oldı. Litvan topraqlarından ğayrı, [[Polotsk]], [[Vitebsk]], [[Minsk]], [[Kıyiv]], [[Volın]] ve [[Podillâ]] de kinazlıq terkibinde edi. XV asırnıñ başında onıñ topraqları [[Qara deñiz]] yalılarına qadar uzana edi.<ref name="rusyna">{{cite web|author=Русина О. В.|title=Велике князівство Литовське|url=https://www.history.org.ua/?termin=Velyke_Kniazivstvo_Lytovske|website=Енциклопедія історії України|date=2003|language=uk}}</ref> == Tarihı == === Devletniñ peyda oluvı === XIII asırnıñ başında [[litvan]] ve başqa balt qabileleriniñ topraqlarında bir qaç kinaz üküm süre edi. [[Tevton ordeni]] ve [[Livoniya ordeni]]niñ ücümlerine qarşı olar birleşmege başladılar. [[Mindaugas]] başqa kinazlarnı boysundırıp, XIII asırnıñ ortasında bir devlet qurdı. 1251 senesi [[katolik]] dinini qabul etti. 1253 senesi oña Litvaniya qıralınıñ tacı kiysetildi. 1263 senesi Mindovg öldürildi, amma onıñ qurğan devleti dağılmadı. Soñraki ükümdarlar qıral yerine [[ulu kinaz]] unvanını qullandılar.<ref name="history">{{cite web|title=-{Lietuvos istorija}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-istorija/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> === XIV asırda kenişlev === [[Gediminas]] üküm sürgen 1316–1341 seneleri devlet quvetlendi. O, qomşu kinazlarnen añlaşmalar tizdi, evlilikler vastasınen sülâleler arasında bağlar qurdı. [[Vilnüs]] bu devirde devletniñ esas merkezi oldı. Gediminasnıñ oğulları [[Algirdas]] ve [[Keystutis]] 1345 senesi akimiyetni elde ettiler. Algirdas daa ziyade şarqiy topraqlarnen oğraştı. Keystutis ise ğarpta Tevton ordenine qarşı cenk etti. [[Kök Suvlar uruşı]]nda Algirdasnıñ ordusı [[Altın Ordu]] quvetlerini yeñdi. Bundan soñ Litvaniya [[Kıyiv]] ve [[Podillâ]]da daa sağlam yerleşti. Algirdas [[Moskva]] üzerine de seferler yaptı, amma şeerni alıp olamadı.<ref name="algirdas">{{cite web|title=-{Algirdas}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/algirdas/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> Şarqiy slav topraqları Litvaniyağa cenkler, añlaşmalar ve sülâle evlilikleri vastasınen qoşuldı. Bir çoq yerde yerli qanunlar, adetler ve idare şekilleri saqlandı. === Lehistan ile yaqınlaşuv ve Vitautas devri === 1385 senesi ulu kinaz [[Yogayla]] [[Lehistan]] ile [[Krevo añlaşması]]nı tizdi. 1386 senesi [[katolik]] dinini qabul etip, Lehistan qıraliçesi [[Yadviga]] ile evlendi ve Lehistan qıralı oldı. Böylece eki devletni bir ükümdar idare etip başladı. Lâkin olarnıñ idareleri ve qanunları ayrı qaldı. 1387 senesi litvan ealisini katolik dinine keçirüv başlandı.<ref name="history"/> Yogayla ve Keystutisniñ oğlu [[Vitautas]] arasında akimiyet içün küreş oldı. 1392 senesi olar añlaşıp, Litvaniya idaresi Vitautasqa berildi. Vitautas 1430 senesine qadar üküm sürdü. O, bölgelerni idare etken kinazlarnıñ yerine oña boysunğan memurlarnı tayinledi. [[Fayl:Grand Duchy of Lithuania 1430.png|thumb|320px|Litvaniya Ulu Kinazlığı Vitovt vaqtında (1430).]] 1410 senesi Litvaniya ve Lehistan orduları [[Grünvald uruşı]]nda Tevton ordenini yeñdiler. Bu yeñiş ordenniñ quvetini zayıflattı. 1422 senesi [[Melno barışığı]]nen orden [[Jemaytiya]] üzerindeki iddialarından vazgeçti. Vitautas vaqtında kinazlıq eñ keñ topraqlarına ve büyük siyasiy tesirge saip oldı. Vitautas Litvaniya qıralı olmaq istedi, amma 1430 senesi tac kiyüv merasiminden evel vefat etti.<ref name="vytautas">{{cite web|title=-{Vytautas Didysis}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/vytautas-didysis/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> Vitautas ölgen soñ kene taht içün küreşler başlandı. [[Kazimir Yagellon]] 1440 senesi Litvaniya ulu kinazı, 1447 senesi ise Lehistan qıralı oldı. [[Yagellonlar]] sülâlesi Litvaniyada 1572 senesine qadar üküm sürdi.<ref name="rusyna"/> === Moskva ile cenkler ve Lublin birligi === XV asırnıñ soñundan başlap Litvaniya ile [[Moskva Ulu Kinazlığı]] arasında cenkler sıqlaştı. Litvaniya bu cenklerde bir qısım topraqlarını coydı. 1514 senesi [[Smolensk]] Moskvağa keçti. Aynı sene [[Orşa uruşı]]nda [[Konstantin Ostrojskiy]] komandanlıq yapqan Litvaniya ve Lehistan askerleri Moskva ordusını yeñdiler. Lâkin Smolenskni keri alıp olamadılar.<ref name="orsha">{{cite web|title=-{Oršos mūšis}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/orsos-musis/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> 1558–1583 seneleri devam etken [[Livoniya cenki]] Litvaniyağa ağır masraflar ketirdi. Litvaniya asılzadeleri Lehistan yardımınen devletni qorçalamağa tırıştılar. 1569 senesi [[Lublin añlaşması]]nen Lehistan ve Litvaniya [[Reç Pospolita]] adlı ortaq bir devlet qurdı. Qıral ve seym eki taraf içün ortaq oldı. Aynı vaqıtta [[Kıyiv]], [[Volın]], [[Bratslav]] ve [[Podlâşye]] topraqları Litvaniyadan ayırılıp, Lehistan tacına bağlandı. Kinazlıq ayrı ordusını, qaznasını, makemelerini ve qanunlarını saqladı.<ref name="lublin">{{cite web|title=-{Liublino unija}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/liublino-unija/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> === Reç Pospolita içinde ve devletniñ soñu === XVII asırda Reç Pospolita [[Rusiye]] ve [[İsveç]] ile uzun vaqıt cenk etti. 1654–1667 senelerindeki cenk vaqtında Rusiye ordusı Litvaniya topraqlarınıñ büyük bir qısmını zapt etti. 1655 senesi Vilnüs de alındı. Cenkler, açlıq ve hastalıqlar memleketni viran etip, ealiniñ sayısını keskin azalttı. 1700–1721 senelerindeki [[Büyük Şimal cenki]] de memleketke büyük zarar ketirdi. XVIII asırda merkeziy akimiyet zayıflap, büyük topraq saipleri arasında küreşler sıqlaştı. Rusiye ve başqa qomşu devletler Reç Pospolitanıñ içki işlerine daa ziyade qarıştılar. [[Fayl:Grand duchy of Lithuania.png|thumb|320px|Reç Pospolita içindeki Litvaniya Ulu Kinazlığı (1619).]] Devletni quvetlendirmek içün islâat yapmağa tırıştılar. 1791 senesi mayısnıñ 3-ünde yañı esas qanun qabul etildi. O, merkezi akimiyetni quvetlendirdi. Amma Rusiyege tayanğan islâat duşmanları bu deñişmelerni toqtattılar. 1794 senesi [[Tadeuş Kostsüşko]] yolbaşçılığında çıqqan isyan da bastırıldı. 1772, 1793 ve 1795 seneleri Reç Pospolitanıñ topraqları qomşu devletler arasında üç kere bölüşildi. 1795 senesi soñki bölüşüvden soñ Litvaniya Ulu Kinazlığı devlet olaraq yoq oldı. Topraqlarınıñ büyük qısmı [[Rusiye imperiyası]]na, ğarbındaki küçük bir qısmı ise [[Prussiya]]ğa keçti.<ref name="late">{{cite web|title=-{Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė po Liublino unijos (1569–1795)}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-didzioji-kunigaikstyste-po-liublino-unijos-1569-1795/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> == Devlet idaresi ve qanunlar == Devlet başı [[ulu kinaz]] edi. Soñraki devirlerde asılzadeler şurasınıñ tesiri arttı. Şura ulu kinaz ile birge devletniñ müim meselelerini çezdi. Seymde ise asılzadelerniñ vekilleri toplana edi. Topraqlar [[voyevodalıq]]larğa bölündi. Orduğa [[getman]] komandanlıq yapa edi.<ref name="institutions">{{cite web|title=-{Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė nuo Krėvos sutarties iki Liublino unijos (14 a. pabaiga–1569: institucinės monarchijos laikotarpis)}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-didzioji-kunigaikstyste-nuo-krevos-sutarties-iki-liublino-unijos-14-a-pabaiga-1569-institucines-monarchijos-laikotarpis/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> 1529, 1566 ve 1588 seneleri üç [[Litvaniya Statutı]] azırlandı. Bular devletniñ esas qanun cıyıntıqları edi. Statutlarda idare, makeme, mülk ve cinayet meseleleri içün qaideler belgilendi. Olar asılzadelerniñ aqlarını qorçalağanınen beraber, köylülerniñ topraq saiplerine bağlılığını da quvetlendirdi. Üçünci Statut Lublin birliginden soñ da Litvaniya qanunlarınıñ ayrı qalmasına yardım etti.<ref name="statutes">{{cite web|title=-{Lietuvos Statutai}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-statutai/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> Köylüler ve şeer ealisiniñ çoqusı devlet idaresinde iştirak etip olamadı. Asılzadelerniñ arasında da farqlar bar edi. [[Radzivill]] ve [[Sapega]] kibi büyük topraq saibi sülâleler adiy asılzadelerden daa küçlü edi.<ref name="institutions"/> == Eali, tiller ve dinler == Ealiniñ esas qısmı [[litvanlar]]dan ve şarqiy [[slavlar]]dan ibaret edi. Slav topraqları zemaneviy [[beloruslar|belorus]] ve [[ukrainler|ukrain]] halqlarınıñ tarihında müim yer aldı. Şeerlerde [[lehler]], [[nemseler]] ve [[yeudiler]] de yaşadı. [[Tatarlar]]nıñ ve [[qaraylar]]nıñ ayrı cemiyetleri bar edi. Devlet yazıhanesinde ve makemelerde uzun vaqıt şarqiy slav yazı tili qullanıldı. Bu tilge ''[[ruten tili]]'' dep aytalar. Litvaniya Statutları da bu tilde yazıldı. [[Latin tili]] diplomatiyada, katolik kilsesinde ve tasilde qullanıla edi. Zaman keçkeninen asılzadeler arasında [[leh tili]] keñ tarqaldı. 1697 senesi devlet yazıhanesinde ruten tiliniñ yerine leh tili qullanılmağa başlandı. Litvan tili ise ealiniñ bir qısmınıñ künlük yaşayışında saqlandı.<ref name="language">{{cite journal|author=-{Vita Diemantaitė}-|title=-{Rusėniškojo greitraščio grafika XVII amžiaus LDK teismų knygose: inicialai ir didžiosios raidės}-|journal=-{Lietuvos istorijos studijos}-|year=2017|volume=39|pages=9–23|url=https://www.zurnalai.vu.lt/lietuvos-istorijos-studijos/article/download/10760/8853/11594|language=lt}}</ref> İlk devirlerde litvanlarnıñ çoqusı [[putperest]] edi. Şarqiy slav ealisiniñ çoqusı ise [[ortodoks]] [[hristian]] edi. Devlette çeşit dinler saqlandı, amma [[katolik]] ve ortodoks asılzadelerniñ siyasiy aqları er vaqıt bir türlü olmadı. XVI asırda [[Reformatsiya]] ğayeleri tarqaldı. Soñra katolik kilsesi tesirini arttırdı. 1596 senesi [[Brest kilse birligi]] qabul etildi. Ortodoks ealiniñ bir qısmı [[Roma papası]]nıñ akimiyetini tanıdı, amma şarqiy diniy merasimlerini saqladı. Böylece [[grek-katolik kilsesi]] quvetlendi. Bu deñişme diniy añlaşmamazlıqlarğa da sebep oldı.<ref name="brest">{{cite web|title=-{Brastos bažnytinė unija}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/brastos-baznytine-unija/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> == İqtisat ve medeniyet == Ealiniñ çoqusı köylerde yaşap, aşlıq ekti ve ayvan asradı. Şeerler ticaret ve zenaat merkezleri edi. Aşlıq ve orman malları özenler ve [[Baltıq]] limanları arqalı başqa memleketlerge satıldı. XVI asırda büyük topraq saipleriniñ çiftlikleri kenişledi. 1557 senesi topraq islâatı içün qanun çıqarıldı. Topraqlar ölçenip, köylülerniñ ödeyecek bergileri ve yapacaq işleri tayin etildi. [[Topraq qulluğı]] quvetlendi. Köylüler saipleriniñ toprağında çalışmağa mecbur ediler. Bir çoq şeer [[Magdeburg uquqı]]na saip olıp, yerli işlerini ayrı idare ete bildi.<ref name="economy">{{cite web|title=-{Valakų reforma}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/valaku-reforma/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> XVI asırda kitap basuv inkişaf etti. [[Frantsisk Skorina]] 1522 senesi Vilnüste kinazlıqta basılğan ilk kitapnı neşir etti. Soñraki matbaalarda diniy eserler, qanunlar ve mektep kitapları basıldı.<ref name="skorina">{{cite web|title=-{Pranciškus Skorina}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/pranciskus-skorina/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> 1579 senesi Lehistan qıralı ve Litvaniya ulu kinazı [[Stefan Batoriy]] Vilnüste universitet açılmasına izin berdi. Universitet tasil ve ilimniñ müim merkezine çevrildi.<ref name="university">{{cite web|title=-{Facts and history}-|url=https://www.vu.lt/en/university/facts-and-history|website=-{Vilnius University}-|language=en}}</ref> El yazmaları, tarihiy yılnameler ve qanun kitapları bu devrniñ yaşayışı aqqında müim menbalardır. == Qırımnen munasebetler ve Litvaniya tatarları == Litvaniya kinazları [[Altın Ordu]] hanlarınen bazen cenk etti, bazen ise ittifaq tizdi. Vitautas tahtını coyğan han [[Toqtamış]]qa yardım etti. 1399 senesi Vorskla özeni yanında Altın Ordu ordusı Vitautasnıñ ve Toqtamışnıñ quvetlerini yeñdi.<ref name="vytautas"/> [[Qırım hanlığı]]nıñ temelini qoyğan [[I Hacı Geray]] bir vaqıt Litvaniyada yaşadı. 1440-lı senelerniñ başında Qırımğa qaytıp, akimiyetni elde etüvinde Litvaniya ulu kinazı [[Kazimir]] oña yardım etti. Hacı Geray Litvaniya ile ittifaqnı saqladı.<ref name="haci">{{cite web|title=Хаджи-Гирей|url=https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/hadzhi-girej|website=Татарская энциклопедия|language=ru}}</ref> Soñraki devirlerde munasebetler deñişti. [[I Meñli Geray]] 1482 senesi Kıyiv üzerine sefer yaptı. Soñraki devirlerde cenübiy topraqlarğa Qırım seferleri devam etti.<ref name="crimea">{{cite book|author=Гайворонский О.|title=Повелители двух материков|volume=1|year=2007|url=https://djvu.online/file/LTdkEj5oWoyui|isbn=978-966-96917-1-2|language=ru}}</ref> XIV asırnıñ soñundan başlap Altın Ordudan kelgen [[tatarlar]] Litvaniya topraqlarında yerleşti. Vitautas oña askerlik hızmeti yapqan tatarlarğa topraq berdi. Tatar askerleri kinazlıqnıñ cenklerinde, şu cümleden Grünvald uruşında iştirak etti. Olar [[musulman]] dinini ve cemiyetlerini saqladılar. Zaman keçkeninen çoqusı yerli slav tillerine keçti. Bu toplulıqlar [[Litvaniya tatarları]] ya da [[Lipka tatarları]] dep biline.<ref name="tatars">{{cite web|title=-{Lietuvos totoriai}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-totoriai-1/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tarihiy devletler]] [[Kategoriya:Litvaniya tarihı]] [[Kategoriya:Belarus tarihı]] [[Kategoriya:Ukraina tarihı]] 4y53eqtyc074kn59b3atmnbkedbioc7 14 60791 246181 2026-10-13T11:30:14Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '[[Kategoriya:Memleketine köre tarih]] [[Kategoriya:Litvaniya|Tarih]]' 246181 wikitext text/x-wiki [[Kategoriya:Memleketine köre tarih]] [[Kategoriya:Litvaniya|Tarih]] alnv78l4ogagbl3lazhqri60coyklp9 0 60792 246182 2026-10-13T11:31:29Z Don Alessandro 1 [[Qazan Hanlığı]] saifesine yollandı 246182 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Qazan Hanlığı]] tu13m38mezrbiflqxkstbe5e4z4g295 0 60793 246183 2026-10-13T11:36:06Z Don Alessandro 1 [[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] saifesine yollandı 246183 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] 384799x9lmfooymdzictnz1idkz3hm7 0 60794 246184 2026-10-13T11:36:12Z Don Alessandro 1 [[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] saifesine yollandı 246184 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] 384799x9lmfooymdzictnz1idkz3hm7 0 60795 246185 2026-10-13T11:36:17Z Don Alessandro 1 [[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] saifesine yollandı 246185 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] 384799x9lmfooymdzictnz1idkz3hm7 0 60796 246186 2026-10-13T11:36:23Z Don Alessandro 1 [[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] saifesine yollandı 246186 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] 384799x9lmfooymdzictnz1idkz3hm7 0 60797 246187 2026-10-13T11:36:28Z Don Alessandro 1 [[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] saifesine yollandı 246187 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] 384799x9lmfooymdzictnz1idkz3hm7 0 60798 246188 2026-10-13T11:36:34Z Don Alessandro 1 [[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] saifesine yollandı 246188 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] 384799x9lmfooymdzictnz1idkz3hm7 0 60799 246189 2026-10-13T11:36:40Z Don Alessandro 1 [[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] saifesine yollandı 246189 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] 384799x9lmfooymdzictnz1idkz3hm7 0 60800 246190 2026-10-13T11:36:45Z Don Alessandro 1 [[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] saifesine yollandı 246190 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] 384799x9lmfooymdzictnz1idkz3hm7 0 60801 246191 2026-10-13T11:36:51Z Don Alessandro 1 [[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] saifesine yollandı 246191 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] 384799x9lmfooymdzictnz1idkz3hm7 0 60802 246192 2026-10-13T11:36:56Z Don Alessandro 1 [[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] saifesine yollandı 246192 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] 384799x9lmfooymdzictnz1idkz3hm7