MediaViki:Common.css

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="crh">
  <siteinfo>
    <sitename>Vikipediya</sitename>
    <dbname>crhwiki</dbname>
    <base>https://crh.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Saife</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Mahsus</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Muzakere</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Qullanıcı</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Qullanıcı muzakeresi</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vikipediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Vikipediya muzakeresi</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fayl muzakeresi</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaViki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaViki muzakeresi</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Şablon muzakeresi</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Yardım</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Yardım muzakeresi</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoriya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoriya muzakeresi</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">R</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">R talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul muzakeresi</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>MediaViki:Common.css</title>
    <ns>8</ns>
    <id>1450</id>
    <revision>
      <id>246277</id>
      <parentid>129693</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T11:58:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maintenance script</username>
        <id>8402</id>
      </contributor>
      <comment>Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup)</comment>
      <origin>246277</origin>
      <model>css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="12812" sha1="8494hc649lvtdkck3gfk67fu5nwbo2s" xml:space="preserve">/* CSS placed here will be applied to all skins */

/*MediaWiki interface*/
.allpagesredirect, span.redirect-in-category a {font-style:italic}
#file img {background:url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5d/Checker-16x16.png&quot;) repeat;}
#wpSave {font-weight:bold}
#userSummaryButtonsA a {
  white-space:nowrap;
  background: #C2F2FF;
  border: 1px solid #9BD5F5;
  padding: 0 2px;
  margin: 2px;
  cursor: pointer;
  font-size: 80%;
  line-height: 17px;
  color: #5B5B5B
}
#userSummaryButtonsA a:hover {
  background: #B1EBFF;
  border: 1px solid #64BDF0;
  color: black;
  text-decoration: none
}
.mw-tag-markers {
 font: italic 90% sans-serif;
}
 
.warningbox {
  background: #ff9;
  border: 1px solid #ee0;
  background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/Nuvola_apps_important.png/30px-Nuvola_apps_important.png')
}
.informationbox {
  background: #F4FBFF;
  border: 1px solid #D5D9E6;
  background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Information.svg/30px-Information.svg.png')
}
.warningbox, .informationbox {
  padding: 10px 10px 10px 50px;
  background-position: 10px center;
  background-repeat: no-repeat;
  vertical-align: middle;
  font-size: smaller;
}
 
pre {
 overflow-x: auto;
 overflow-y: hidden;
}
 
/* rm white border */
div.thumb {border: none}
div.tright {border: none; margin: 0.5em 0 0.8em 1.4em}
div.tleft  {border: none; margin: 0.5em 1.4em 0.8em 0}
 
/* [[Википедия:Оформление таблиц]] */
table.standard, table.wide, table.prettytable
 {border:1px solid #aaa; border-collapse: collapse}
table.standard th, table.wide th, table.prettytable th
 {border:1px solid #aaa; padding-left:0.2em; padding-right:0.2em; background:#eef}
table.standard td, table.wide td, table.prettytable td 
 {border: 1px solid #aaa; padding-left:0.2em; padding-right:0.2em}
table.standard caption, table.wide caption, table.tiles caption
 {font-weight:bold; padding-top: 0.2em; padding-bottom:0.2em}
table.wide {width: 100%}
 
table.simple {border-color:#aaa; border-collapse:collapse}
table.simple th, table.simple td {border-color:#aaa; padding-left:0.2em; padding-right:0.2em}
 
table.tiles {border-collapse:separate; border-spacing:2px}
table.tiles th {padding-left:0.2em; padding-right:0.2em; background:#eef}
table.tiles td {padding-left:0.2em; padding-right:0.2em; background:#f0f0f0}
 
table.graytable {background:#f0f0f0; padding:1em; width: 100%}
table.graytable caption {padding-top:0.5em; background:#f0f0f0; font-weight:bold}
table.graytable caption span.subcaption {font-size:80%; font-weight:normal}
table.graytable th, table.graytable td {font-size:80%}
 
 
tr.highlight th, table tr th.highlight {background:#eef}
tr.highlight td, table tr td.highlight {background:#ffe; font-weight:normal}
tr.bright th, table tr th.bright {background:#ccf}
tr.bright td, table tr td.bright {background:#fec}
tr.shadow th, tr.shadow td, table tr th.shadow, table tr td.shadow   {background:#f0f0f0}
tr.dark th, tr.dark td, table tr th.dark, table tr td.dark {background:#ccc}
.transparent {background:transparent !important}
 
table.toccolours th {background:#ccf}
 
/* {ambox} */
table.ambox {
  width: auto;
  margin: 0 10%;
  border-collapse: collapse;
  background:#FBFBFB;
  border: 1px solid #aaa;
  border-left: 10px solid #1E90FF
}
table.ambox th, table.ambox td {
  padding: 0.25em 0.5em;
}
table.ambox td.ambox-widthhack {
  padding: 0;
}
table.ambox td.ambox-text {
  width:100%;
}
table.ambox td.ambox-text .ambox-text-small {
  font-size:smaller;
}
table.ambox td.ambox-image {
  width: 52px;
  padding: 2px 0 2px 0.5em;
  text-align: center;
}
table.ambox td.ambox-imageright {
  width: 52px;
  padding: 2px 4px 2px 0;
  text-align: center;
}
table.ambox td.ambox-image div,
table.ambox td.ambox-imageright div {width:52px} /* Фикс для изображений разной ширины */
table.ambox-delete,
table.ambox-serious {
  border-left: 10px solid #B22222
}
table.ambox-content {
  border-left: 10px solid #F28500
}
table.ambox-style {
  border-left: 10px solid #F4C430
}
table.ambox-good {
  border-left: 10px solid #66CC44
}
table.ambox-discussion {
  border-left: 10px solid #339966
}
table.ambox-notice {
  border-left: 10px solid #1E90ff
}
table.ambox-merge {
  border-left: 10px solid #9932CC
}
table.ambox.ambox-mini {
  float: right;
  clear: right;
  margin: 0 0 0.5em 1em;
  width: 20%;
}
 
.infobox {
  border: 1px solid #aaa;
  background: #f9f9f9;
  margin-bottom: 0.5em;
  margin-left: 1em;
  padding:.4em;
  float: right;
  clear: right;
  font-size: 90%;
  width: 18em;
  vertical-align: middle;
}
.infobox td, .infobox th {vertical-align:top}
table.infobox td p {margin:0} /* temporarily for [[Template:Карточка]]*/
 
.notice {
  text-align: justify;
  margin: 1em 0.5em;
  padding: 0.5em;
}
 
.messagebox {
  border: thin solid #aaa;
  background: #f9f9f9;
  width: 88%;
  margin: 0 auto 1em auto;
  padding:.4em;
  vertical-align: middle;
  font-size: 90%
}
 
blockquote {
  margin:0.7em 0 0.7em 5%;
  padding:0.7em 2% 0.7em 4%;
  background:#F5F5F5;
}
 
ol.references {font-size:100%}
.references-small {font-size:90%}
/* highlight focused footnotes and references in some browsers */
sup.reference:target, ol.references li:target, .highlight-target:target, cite:target, span.citation:target {background:#DEF}
sup.reference:target {font-weight:bold}
/* scrollable references */
.references-scroll {
 overflow: auto;
 padding: 3px;
}

/* {ambox} */
table.ambox {
  width: auto;
  margin: 0 10%;
  border-collapse: collapse;
  background:#FBFBFB;
  border: 1px solid #aaa;
  border-left: 10px solid #1E90FF
}
table.ambox th, table.ambox td {
  padding: 0.25em 0.5em;
}
table.ambox td.ambox-widthhack {
  padding: 0;
}
table.ambox td.ambox-text {
  width:100%;
}
table.ambox td.ambox-text .ambox-text-small {
  font-size:smaller;
}
table.ambox td.ambox-image {
  width: 52px;
  padding: 2px 0 2px 0.5em;
  text-align: center;
}
table.ambox td.ambox-imageright {
  width: 52px;
  padding: 2px 4px 2px 0;
  text-align: center;
}
table.ambox td.ambox-image div,
table.ambox td.ambox-imageright div {width:52px} /* Фикс для изображений разной ширины */
table.ambox-delete,
table.ambox-serious {
  border-left: 10px solid #B22222
}
table.ambox-content {
  border-left: 10px solid #F28500
}
table.ambox-style {
  border-left: 10px solid #F4C430
}
table.ambox-good {
  border-left: 10px solid #66CC44
}
table.ambox-discussion {
  border-left: 10px solid #339966
}
table.ambox-notice {
  border-left: 10px solid #1E90ff
}
table.ambox-merge {
  border-left: 10px solid #9932CC
}
table.ambox.ambox-mini {
  float: right;
  clear: right;
  margin: 0 0 0.5em 1em;
  width: 20%;
}
 
.infobox {
  border: 1px solid #aaa;
  background: #f9f9f9;
  margin-bottom: 0.5em;
  margin-left: 1em;
  padding:.4em;
  float: right;
  clear: right;
  font-size: 90%;
  width: 18em;
  vertical-align: middle;
}
.infobox td, .infobox th {vertical-align:top}
table.infobox td p {margin:0} /* temporarily for [[Template:Карточка]]*/
 
.notice {
  text-align: justify;
  margin: 1em 0.5em;
  padding: 0.5em;
}
 
.messagebox {
  border: thin solid #aaa;
  background: #f9f9f9;
  width: 88%;
  margin: 0 auto 1em auto;
  padding:.4em;
  vertical-align: middle;
  font-size: 90%
}
 
blockquote {
  margin:0.7em 0 0.7em 5%;
  padding:0.7em 2% 0.7em 4%;
  background:#F5F5F5;
}
 
ol.references {font-size:100%}
.references-small {font-size:90%}
/* highlight focused footnotes and references in some browsers */
sup.reference:target, ol.references li:target, .highlight-target:target, cite:target, span.citation:target {background:#DEF}
sup.reference:target {font-weight:bold}
/* scrollable references */
.references-scroll {
 overflow: auto;
 padding: 3px;
}
 
/* fix for line-breaking references */
sup, sub {line-height:1em}
 
.plainlinksneverexpand, .plainlinksneverexpand a
  {background:none !important; padding:0 !important}
.plainlinksneverexpand a.external.text:after,
.plainlinksneverexpand a.external.autonumber:after,
.plainlinksneverexpand .urlexpansion
  {display:none !important}
 
.clickable-image a:hover {text-decoration: none}
 
.printonly {display:none}
 
.dablink, .rellink {font-style:italic; padding-left:2em}
 
#disambig {border-top: 3px double #cccccc; border-bottom: 3px double #cccccc}
 
/*{TOClimit}*/
.toclimit-2 .toclevel-2,
.toclimit-3 .toclevel-3,
.toclimit-4 .toclevel-4,
.toclimit-5 .toclevel-5,
.toclimit-6 .toclevel-6,
.toclimit-7 .toclevel-7 {display:none}
 
/* {IPA}, {Unicode} and {Polytonic} */
.IPA { font-family: &quot;Chrysanthi Unicode&quot;, &quot;Doulos SIL&quot;, Gentium, GentiumAlt, Code2000, &quot;TITUS Cyberbit Basic&quot;, &quot;DejaVu Sans&quot;, &quot;Bitstream Cyberbit&quot;, &quot;Arial Unicode MS&quot;, &quot;Lucida Sans Unicode&quot;, &quot;Hiragino Kaku Gothic Pro&quot;, &quot;Matrix Unicode&quot;; font-family /**/:inherit; }
.Unicode { font-family: Code2000, Code2001, &quot;Free Serif&quot;, &quot;TITUS Cyberbit Basic&quot;, &quot;Doulos SIL&quot;, &quot;Chrysanthi Unicode&quot;, &quot;Bitstream Cyberbit&quot;, &quot;Bitstream CyberBase&quot;, Thryomanes, Gentium, GentiumAlt, &quot;Lucida Grande&quot;, &quot;Free Sans&quot;, &quot;Arial Unicode MS&quot;, &quot;Microsoft Sans Serif&quot;, &quot;Lucida Sans Unicode&quot;;  font-family /**/:inherit; }
.polytonic { font-family: &quot;Athena Unicode&quot;, Gentium, &quot;Palatino Linotype&quot;, &quot;Arial Unicode MS&quot;, &quot;Lucida Sans Unicode&quot;, &quot;Lucida Grande&quot;, Code2000;  font-family /**/:inherit; }
 
/* PDF icon next to external PDF link for Mozilla and Opera and for {PDFlink} template */
a[href$=&quot;.pdf&quot;].external,
a[href*=&quot;.pdf?&quot;].external,
a[href*=&quot;.pdf#&quot;].external,
a[href$=&quot;.PDF&quot;].external,
a[href*=&quot;.PDF?&quot;].external,
a[href*=&quot;.PDF#&quot;].external,
span.PDFlink a {background: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/23/Icons-mini-file_acrobat.gif) center right no-repeat !important; padding-right: 18px !important}
 
/* Clickable speaker in  {Template:Audio} ... */
.audiolink a {
  background: url(&quot;//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Loudspeaker.svg/11px-Loudspeaker.svg.png&quot;) center left no-repeat !important;
  padding-left: 16px !important;
  padding-right: 0 !important;
}
 
/* Medialist templates {Listen}, {Multi-listen_start}, {Video}, {Multi-video_start} */
div.listenlist {
  background: url(&quot;//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Gnome-speakernotes.png/30px-Gnome-speakernotes.png&quot;);
  padding-left: 40px;
}
div.videolist, div.multivideolist {
  background: url(&quot;//thumb.wikimedia.org/wikipedia/en/thumb/2/20/Tango-video-x-generic.png/40px-Tango-video-x-generic.png&quot;);
  padding-left: 50px;
}
div.medialist {
  min-height: 50px;
  margin: 1em;
  background-position: top left;
  background-repeat: no-repeat;
}
div.medialist ul {
  list-style-type: none;
  list-style-image: none;
  margin: 0;
}
div.medialist ul li {
  padding-bottom: 0.5em;
}
div.medialist ul li li {
  font-size: 91%;
  padding-bottom: 0;
}
 
/* {Навигация} */
table.navigation-box th,
table.navigation-box td {
  vertical-align: middle;
  height: 30px;
}
 
/* {Навигационная таблица} */
table.navbox {
  background: #f9f9f9;
  border: 1px solid #aaa;
  clear: both;
  font-size: 90%;
  margin: 1em 0em 0em;
  padding: 2px;
  width: 100%;
}
table.navbox th {
  background: #ccf;
  padding-left: 1em;
  padding-right: 1em;
  text-align: right;
}
 
 
/*{Навигационная полоса}, {Hider}, ... */
div.Boxmerge,
div.NavFrame {
 margin:0;
 padding:2px;
 border:1px solid #aaa;
 text-align:center;
 border-collapse:collapse;
 font-size:95%;
}
div.Boxmerge div.NavFrame {
 border-style:none;
 border-style:hidden;
}
div.NavFrame + div.NavFrame {
 border-top-style:none;
 border-top-style:hidden;
}
div.NavPic {
 background:#fff;
 margin:0;
 padding:2px;
 float:left;
}
div.NavFrame div.NavHead {
 height:1.6em;
 font-weight:bold;
 font-size:100%;
 background:#efefef;
 position:relative;
}
div.NavFrame p,
div.NavFrame div.NavContent,
div.NavFrame div.NavContent p {
 font-size: 100%
}
div.NavEnd {
 margin:0;
 padding:0;
 line-height:1px;
 clear:both;
}
a.NavToggle {
 position:absolute;
 top:0;
 right:0.2em;
 font-weight:normal;
 font-size:smaller;
}
 
 
.messagebox.standard-talk {
  border: 1px solid #c0c090;
  background: #f8eaba
}
.messagebox .floatleft {
  vertical-align: middle;
  clear: both;
  margin: 2px;
  padding: 0
}
.messagebox .image {
  margin: 0;
  padding: 0
}
 
/* {coord}s */
#coordinates {  
 position:absolute;
 z-index:1;
 right:9em;
 top:0.5em;
 float:right;
 line-height:1.5em;
 text-align:right;
 font-size:85%;
 white-space:nowrap;
}
#coordinates, .coordinates {
 text-transform:none;
 margin:0;
 padding:0;
}
.geo-google, .geo-osm, .geo-yandex {
 font-family:serif;
 font-weight:bold;
 line-height:1em;
}
.geo-geo-dec .geo-dec, .geo-geo-dms .geo-dms {display:inline}
.geo-geo-dec .geo-dms, .geo-geo-dms .geo-dec, .geo-multi-punct {display:none}
.geo-lat, .geo-lon {white-space:nowrap}</text>
      <sha1>8494hc649lvtdkck3gfk67fu5nwbo2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>I Selim Geray</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5978</id>
    <revision>
      <id>246244</id>
      <parentid>208926</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:43:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11662" sha1="4vy8t0a1ki8d39ubuntswc549vk9bs4" xml:space="preserve">{{Kişi}}
'''I Selim Geray''' ya da ''Hacı Selim Geray'' ([[1631]] — [[1704]]) - yigirmi beşinci [[Qırım Hanlığı|Qırım hanıdır]].

I Selim Geray, [[1671]]-[[1678]], [[1684]]-[[1691]], [[1692]]-[[1699]], [[1702]]-[[1704]] senelerinde dört sefer Qırım tahtında üküm sürdi. [[Bahadır Geray]]nıñ balasıdır. [[I Selâmet Geray]]nıñ torunıdır. Sünniy musulman olğan.

== Yaşlıq yılları ==
Babası ölgen vaqıtta çoq kiçkene olğanı içün Ablan qabilesi emirlerinden Mirzaş Ağanıñ terbiyesine berildi. Soñra emcesi [[III İslâm Geray|İslâm Geraynıñ]] imayesine kirdi, onıñ vefatından soñ [[Adil Geray]] zamanında Qırımdan [[Yanbolu]]nıñ Çölmek köyüne (bugünki [[Bulğaristan]]) köçip bu yerge yerleşti.

Bağçasarayda tasil aldı. Yaşlığında [[Quran]], din ilmi, qanunlar ve ecnebiy tillerden teren bilgige saip olğan.

1662 senesi tahtqa çıqmazdan evel Bujin yanındaki uruşta Qırım askerlerine komandanlıq yapıp, ğalip çıqtı.

== Birinci hanlığı (1671–1678) ==
Selim Geray Adil Geraydan soñ 1671 senesinde sipti sefer tahtqa mindirildi.

Birinci hanlığında qalğa olaraq qardaşı Selâmet Geraynı, nureddin olaraq ise emcesi nureddin Safa Geraynıñ (1637 senesi vefat etken) oğlu Safa Geraynı tayin etti.

Osmanlılarğa bağlı ukrain [[getman]]ı [[Petro Doroşenko]]ğa Moskva ve Varşavağa qarşı küreşinde yardım etti.

1672-de [[Osmanlılar]]nıñ [[Lehistan]]ğa qarşı [[Qamaniçe]] seferine qoşuldı. Bu seferden soñ [[Podoliya]] Osmanlı akimiyetine kirdi. 1677 senesi Osmanlı ordusınen beraber [[Çigirin]] qalesini qamaçavğa aldı, lâkin qale alınamadı.

1678-de Osmanlı [[sadrazam]]ı [[Merzifonlu Kara Mustafa Paşa]]nen añlaşıp olamağanı sebebinen tahttan alındı. Yerine [[Murad Geray]] ketirildi. Selim Geray [[Rodos]] adasına sürgün etildi.&lt;ref name=&quot;selim-tdv&quot;&gt;{{cite web|author=-{H. Mustafa Eravcı}-|title=-{Selim Giray}-|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/selim-giray|website=-{TDV İslâm Ansiklopedisi}-|year=2009|language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Ekinci hanlığı (1684–1691) ==
1683 senesinde Osmanlılarnıñ [[Viyana]] bozğunı sebep kösterilip, Murad Geraynıñ yerine [[II Hacı Geray]] ketirildi, lâkin Qırım asılzadeler istemegeni içün doquz ay soñra tahttan alındı, yerine ekinci kere Selim Geray qaytarıldı.

Bu hanlığında üyken oğlu Devlet Geraynı qalğa, diger oğlu Azamet Geraynı nureddin tayin etti.

Bu vaqıt [[Osmanlı Devleti]]niñ eñ qıyın vaqtı edi. [[Avstriya]], [[Venedik]], [[Lehistan]] ve [[Rusiye]]niñ teşkil etken &quot;[[Muqaddes İttifaq]]&quot;ı devletleri Osmanlılarğa qarşı keniş bir cebede cenkke kirişti. Lehistan, [[Eflâk]] ve [[Boğdan]]nı zapt etmege tırıştı, Selim Geray han olarnı [[Seret]] özeninde yeñdi. Avstriyalılar [[Sofiya]] yaqınlarına qadar keldi. Selim Geray Osmanlığa qol tutmaq içün yolğa çıqtı, lâkin [[Edirne]]ge yaqınlaşqanda Rus kinazı [[Vasiliy Golitsın]] komandanlığında 200 000 kişilik Rusiye ordusınıñ Qırımğa yaqınlaşqan haberini alıp, aman keri qayttı.&lt;ref name=&quot;sen&quot;&gt;200 000 kişilik köstergiç bazı Qırım-Osmanlı tarihiy eserlerinde berile. Başqa menbalarda ordunıñ sayısı daa az kösterile. {{cite journal|author=-{Muhammet Şen}-|title=-{Rusya’nın Kırım’ı İşgal Teşebbüsleri Karşısında Kırım Hanlığı Kuvvetlerinin Perekop Zaferi (1689)}-|journal=-{Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi}-|year=2012|volume=12|issue=1|pages=503–516|url=https://makale.isam.org.tr/server/api/core/bitstreams/0fbd4325-ca8d-4310-8acf-9724c4d15377/content|language=tr}}&lt;/ref&gt; Rusiye 1687 ve 1689-da eki sefer Qırımğa kirmege teşebbüs etti, ekevinde de yeñildi. Ekinci keresinde ruslar tap [[Or Qapı]]ğa qadar keldi. Or qalesinde Qırım askeri az edi. Han, Bahadır Ağanı qalege reis tayin etti. Qırım askerleri mudafaa ğayesinen endekler qazdı. Rusiye askerleri açlıq ve suvsuzlıqqa oğradı. Evelce Rus tabiyetine keçken Qalmuq ağa vastasınen barışıqlıq tilep keri qayttı. Lâkin Selim Geray han olarnıñ arqasına tüşip [[Doquzlı Oba]] degen yerde yeñip sıñırnıñ tışına attı.

Selim Geray 1689 senesi [[Osmanlı Devleti]]nen [[Avstriya]] arasındaki cenklerge çağırıldı. Selim Geray han, Özbek hanı [[Subhanqulu Mehmed]]ke bir elçi yiberdi. Elçi, “Aliy Osmanlı Padişasına dört yaqtan duşman zuur etkeni, memleketni istilâğa oğratqanı, Osmanlı Padişasınıñ mınavlardan episine qarşı kelamağanı, özüniñ vassallarınıñ da isyan etkenini” aytqan soñ, “Osmanlı Padişasına mal ve askernen imdat ve ianet etmek kerek olğanını” bildirdi. Selim Geray hannıñ Özbek hanından tilegeni cenkke asker yibermesi degil, onıñ yoqluğında [[Qalmuqlar]]nıñ Qırımğa kelmesine Özbek ordusınıñ mani olması edi. Lâkin bu vaqıtta Qalmuqlarnıñ bulay bir areketi olmadı. Avstriya quvetleri [[Balqanlar]]ğa saldırıp, [[Niş]] şeerini zapt etkende, Osmanlı akimiyetiniñ [[Rumeli]]de qalıp-qalmaycağı bile aytılıp başlağan edi. Balqanlardaki Hristian cemaatınıñ isyan etmesinen vaziyet pek qıyınlaştı. Selim Geray han 30 000 askerlik ordusınen ücüm etti, Avstriyalılarnı [[Kaçanik]] keçitinde yeñdi.

1689 senesi «Kumanovo qıralı» degen Karpoşnıñ isyanını bastırmaq içün de Osmanlılarğa askeriy yardım yiberdi.

[[Köprülü Fazıl Mustafa Paşa]] komandanlığındaki Osmanlı ordusınen beraber Avstriyalılarnı keri qaytarıp, başta Niş soñra [[Belgrad]]nı zapt etti. Bu vaqıtta oğlu ve [[nureddin]]i [[Azamet Geray]]nıñ ölgenini bilip pek üzüldi.

Padişa Avstriya cebesine daa çoq askeriy yardım talap ete, Qırım asılzadeleri ise Rusiye ücümi telükesi sebebinden hannıñ Qırımda qalmasını istey ediler.

1691-de tahttan ferağat istep Edirnedeki çiftliginde qaldı. Bu yerden [[acılıq]]qa ketti. Yerine [[III Saadet Geray]] han ketirildi. Selim Geray hannıñ Osmanlı Devletiniñ bu qıyın vaqtında üküm sürmesi, Osmanlılarnıñ Balqanlarda 200 sene daa qalmasına sebep oldı.

== Üçünci hanlığı (1692–1699) ==
[[III Saadet Geray]] altı ay tahtta qalğan soñ, asılzadeler istemegeni içün tahttan alınıp yerine [[Safa Geray]] tayinlendi. Han, 1692 senesinde Osmanlı-Avstriya cenkine çağırıldı. Hacı Ali Paşanıñ ordusına qoşulmaq içün yolğa çıqtı, lâkin askerleri mırzalarnıñ ve zadegânlarnıñ qozğaması sebebinen keri qayttı. Safa Geray bir seneden ziyade tahtta qalğan soñ, azletilip [[Rodos]] adasına sürgünlikke yiberildi, yerine yañıdan I Selim Geray han tayinlendi.

Üçünci hanlığında Devlet Geraynı kene qalğa, emcesi III İslâm Geraynıñ oğlu Şahin Geraynı ise nureddin tayin etti.

O vaqıtta Osmanlı Devleti, Rusiye ve Avstriyanen cenkte edi. Hacı Selim Geray em Ruslarğa, em de Avstriyalılarğa qarşı Osmanlılarğa qol tuttı.

1694 senesi Usteçko yanındaki uruşta Qırım ordusı Lehistan-Litvaniya askerlerine yeñildi.

1695 senesi Rusiye askerleri [[Azaq]]nen bir vaqıtta [[Özü]] tarafından da ücüm etti. Padişa Selim Geraynı üç kere Balqan cebesine çağırdı. Beyler Qırımnıñ mudafaası içün bu seferge qarşı çıqtılar.

1695 senesinde Rusiye Osmanlılarnıñ qolunda olğan [[Azaq]] qalesine ücüm etti. Bu vaqıtta Rusiyeniñ başında çar [[I Pötr|Deli Petro]] bar edi. Üç ay soñra [[Kefe]] [[beylerbey]]i Murtaza Paşanen Hacı Selim Geraynıñ oğlu [[Qaplan Geray]], Azaq qalesini quşatmadan qurtardı.

1696 senesi Rusiye askerleri Azaqnı kene quşatıp, zapt etti.&lt;ref&gt;{{cite web|title=-{Azak}-|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/azak|website=-{TDV İslâm Ansiklopedisi}-|language=tr}}&lt;/ref&gt;

Aynı sene [[Vorskla]] özeni boyunda Qırım hanınıñ askerleri [[Mırgorod]] polkovnigi [[Danılo Apostol]]nıñ qazaqlarına yeñildi.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Апостол, Данило Павлович|url=https://vue.gov.ua/Апостол,_Данило_Павлович|website=Велика українська енциклопедія|language=uk}}&lt;/ref&gt;

1697-de Osmanlılar Avstriyalılarğa qarşı olğan cenkte yeñildi, barışıqlıq tilep başladı. Avstriyalılar da [[Frenkistan]]nen olğan añlaşmamazlıqları sebebinen razı olmağa meyilli edi. Lâkin Rusiyenen Lehistan cenkni sürdürmek niyetinde ediler. [[İnglizler]]niñ arağa kirmesinen 1699-da [[Karlofça Uzlaşması]] imzalandı. Osmanlılar em arbiy, em de siyasiy mağlübiyetke oğradı. [[Macaristan]]nıñ büyük bir qısmı ve [[Erdel]] Avstriyağa, [[Podoliya]] ve [[Ukraina]]nıñ sağ yalısındaki topraqlar Lehistanğa berildi. [[Azaq]] qalesiniñ Rusiyege keçüvi [[1700 senesi İstanbul muqavelesi]]nen tasdıqlandı.&lt;ref&gt;{{cite web|title=-{Karlofça}-|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/karlofca|website=-{TDV İslâm Ansiklopedisi}-|language=tr}}&lt;/ref&gt; Bularğa dayanalmağan Hacı Selim Geray Han tahttan ferağat istedi, [[Silivri]]deki çiftligine ketti, yerine üyken oğlu [[II Devlet Geray]] han tayinlendi.

== Dörtünci hanlığı (1702–1704) ==
II Devlet Geray hannıñ siptiki vazife vaqtında qalğa tayinindeki aqsızlıqlar sebep kösterilip qarışıqlar, isyanlar toqtamadı. Bir qaç sene soñ tahtqa yañıdan dörtünci kere Hacı Selim Geray han mindirildi. II Devlet Geray han [[Çerkesiya]]ğa ketti, soñra bağışlanıp İstanbulğa yiberildi.

Dörtünci hanlığında oğulları Ğazı Geraynı qalğa, Qaplan Geraynı ise nureddin tayin etti.

Hacı Selim Geray dörtünci hanlıq devrinde Qırımdaki qarışıqlıqlarnı tüzetti, 1704 senesi dekabrniñ 22-nde vefat etti. O vaqıtta 73 yaşında edi. Cenazesi [[Bağçasaray]]da Hansaraydaki Han Camisi yanındaki mezarlıqta kömüldi.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Смирнов В. Д.|title=Крымское ханство в XVIII веке|url=https://militera.org/books/pdf/common/smirnov_vd01.pdf|format=PDF|language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Ailesi ==
Altı oğlu — [[II Devlet Geray]], [[III Ğazı Geray]], [[I Qaplan Geray]], [[IV Saadet Geray]], [[II Meñli Geray]] ve [[II Selâmet Geray]] — Qırım hanı oldı. Diger oğulları Azamet Geray, Adil Geray, Muhammed Geray, Şehbaz Geray, Maqsud Geray, Sahib Geray ve Safa Geray ediler. Bekhan Sultanhanı adında qızı da bar edi.

Vefatından soñ Qırım tahtına çıqqan hanlarnıñ, [[III Devlet Geray]]dan ğayrı, episi onıñ neslinden edi.

== Medeniyetteki yeri ve itibarı ==
Hacı Selim Geray, Qırım hanlarınıñ eñ körümlilerinden edi. O Osmanlılarğa ürmetnen yaqlaşıp olarğa qoltutsa da, Qırımnıñ menfaatlarını ep eñ başta tuttı. Hacı Selim Geray muzıka ve bestekârlıqnen de oğraştı, &quot;Selim&quot; taqma adınen şiirler yazdı. [[Arap tili|Arapça]] ve [[Fars tili|Farça]] bile edi. Adına [[Or]]da qazanğan cenk sebebinen [[Sabit Efendi]] tarafından &quot;Zafername&quot; yazıldı.

Selim Geray halq ve Qırım asılzadeleri arasında büyük itibarğa saip edi. Tahttan ayırılğan soñ, onıñ qaytuvını talap etkenler çoq edi. Onıñ hanlıq devirlerinde memlekette içki tınçlıq edi. Tışqı siyasette İstanbulnen añlaşıp areket etmege emiyet berdi.

== Hatırası ==
[[Aqmescit]]te Selim Geray adını taşığan bir soqaq bar.

== Tüpyazılar ==
&lt;references/&gt;

== Menbalar ==
# -{Kırım Hanlığı Kronolojisi Bahçesaray Dergisi}-
# Qırım Tarihi Tezis Neşriyatı -{ISBN 978-966-470-016-7}-
# -{Türk Kavimleri ve Devletleri Akdes Nimet Kurat}-

{{Qırım Hanları}}

{{DEFAULTSORT:Selim Geray 1}}
[[Kategoriya:Qırım hanları]]
[[Kategoriya:1631 senesinde doğğanlar]]
[[Kategoriya:1704 senesinde ölgenler]]</text>
      <sha1>4vy8t0a1ki8d39ubuntswc549vk9bs4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>246245</id>
      <parentid>246244</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:44:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11637" sha1="jyguf2yn1d8o2qlcafmca6jgx2lxk6b" xml:space="preserve">{{Kişi}}
'''I Selim Geray''' ya da ''Hacı Selim Geray'' ([[1631]] — [[1704]]) - yigirmi beşinci [[Qırım Hanlığı|Qırım hanıdır]].

I Selim Geray, [[1671]]-[[1678]], [[1684]]-[[1691]], [[1692]]-[[1699]], [[1702]]-[[1704]] senelerinde dört sefer Qırım tahtında üküm sürdi. [[Bahadır Geray]]nıñ balasıdır. [[I Selâmet Geray]]nıñ torunıdır.

== Yaşlıq yılları ==
Babası ölgen vaqıtta çoq kiçkene olğanı içün Ablan qabilesi emirlerinden Mirzaş Ağanıñ terbiyesine berildi. Soñra emcesi [[III İslâm Geray|İslâm Geraynıñ]] imayesine kirdi, onıñ vefatından soñ [[Adil Geray]] zamanında Qırımdan [[Yanbolu]]nıñ Çölmek köyüne (bugünki [[Bulğaristan]]) köçip bu yerge yerleşti.

Bağçasarayda tasil aldı. Yaşlığında [[Quran]], din ilmi, qanunlar ve ecnebiy tillerden teren bilgige saip olğan.

1662 senesi tahtqa çıqmazdan evel Bujin yanındaki uruşta Qırım askerlerine komandanlıq yapıp, ğalip çıqtı.

== Birinci hanlığı (1671–1678) ==
Selim Geray Adil Geraydan soñ 1671 senesinde sipti sefer tahtqa mindirildi.

Birinci hanlığında qalğa olaraq qardaşı Selâmet Geraynı, nureddin olaraq ise emcesi nureddin Safa Geraynıñ (1637 senesi vefat etken) oğlu Safa Geraynı tayin etti.

Osmanlılarğa bağlı ukrain [[getman]]ı [[Petro Doroşenko]]ğa Moskva ve Varşavağa qarşı küreşinde yardım etti.

1672-de [[Osmanlılar]]nıñ [[Lehistan]]ğa qarşı [[Qamaniçe]] seferine qoşuldı. Bu seferden soñ [[Podoliya]] Osmanlı akimiyetine kirdi. 1677 senesi Osmanlı ordusınen beraber [[Çigirin]] qalesini qamaçavğa aldı, lâkin qale alınamadı.

1678-de Osmanlı [[sadrazam]]ı [[Merzifonlu Kara Mustafa Paşa]]nen añlaşıp olamağanı sebebinen tahttan alındı. Yerine [[Murad Geray]] ketirildi. Selim Geray [[Rodos]] adasına sürgün etildi.&lt;ref name=&quot;selim-tdv&quot;&gt;{{cite web|author=-{H. Mustafa Eravcı}-|title=-{Selim Giray}-|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/selim-giray|website=-{TDV İslâm Ansiklopedisi}-|year=2009|language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Ekinci hanlığı (1684–1691) ==
1683 senesinde Osmanlılarnıñ [[Viyana]] bozğunı sebep kösterilip, Murad Geraynıñ yerine [[II Hacı Geray]] ketirildi, lâkin Qırım asılzadeler istemegeni içün doquz ay soñra tahttan alındı, yerine ekinci kere Selim Geray qaytarıldı.

Bu hanlığında üyken oğlu Devlet Geraynı qalğa, diger oğlu Azamet Geraynı nureddin tayin etti.

Bu vaqıt [[Osmanlı Devleti]]niñ eñ qıyın vaqtı edi. [[Avstriya]], [[Venedik]], [[Lehistan]] ve [[Rusiye]]niñ teşkil etken &quot;[[Muqaddes İttifaq]]&quot;ı devletleri Osmanlılarğa qarşı keniş bir cebede cenkke kirişti. Lehistan, [[Eflâk]] ve [[Boğdan]]nı zapt etmege tırıştı, Selim Geray han olarnı [[Seret]] özeninde yeñdi. Avstriyalılar [[Sofiya]] yaqınlarına qadar keldi. Selim Geray Osmanlığa qol tutmaq içün yolğa çıqtı, lâkin [[Edirne]]ge yaqınlaşqanda Rus kinazı [[Vasiliy Golitsın]] komandanlığında 200 000 kişilik Rusiye ordusınıñ Qırımğa yaqınlaşqan haberini alıp, aman keri qayttı.&lt;ref name=&quot;sen&quot;&gt;200 000 kişilik köstergiç bazı Qırım-Osmanlı tarihiy eserlerinde berile. Başqa menbalarda ordunıñ sayısı daa az kösterile. {{cite journal|author=-{Muhammet Şen}-|title=-{Rusya’nın Kırım’ı İşgal Teşebbüsleri Karşısında Kırım Hanlığı Kuvvetlerinin Perekop Zaferi (1689)}-|journal=-{Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi}-|year=2012|volume=12|issue=1|pages=503–516|url=https://makale.isam.org.tr/server/api/core/bitstreams/0fbd4325-ca8d-4310-8acf-9724c4d15377/content|language=tr}}&lt;/ref&gt; Rusiye 1687 ve 1689-da eki sefer Qırımğa kirmege teşebbüs etti, ekevinde de yeñildi. Ekinci keresinde ruslar tap [[Or Qapı]]ğa qadar keldi. Or qalesinde Qırım askeri az edi. Han, Bahadır Ağanı qalege reis tayin etti. Qırım askerleri mudafaa ğayesinen endekler qazdı. Rusiye askerleri açlıq ve suvsuzlıqqa oğradı. Evelce Rus tabiyetine keçken Qalmuq ağa vastasınen barışıqlıq tilep keri qayttı. Lâkin Selim Geray han olarnıñ arqasına tüşip [[Doquzlı Oba]] degen yerde yeñip sıñırnıñ tışına attı.

Selim Geray 1689 senesi [[Osmanlı Devleti]]nen [[Avstriya]] arasındaki cenklerge çağırıldı. Selim Geray han, Özbek hanı [[Subhanqulu Mehmed]]ke bir elçi yiberdi. Elçi, “Aliy Osmanlı Padişasına dört yaqtan duşman zuur etkeni, memleketni istilâğa oğratqanı, Osmanlı Padişasınıñ mınavlardan episine qarşı kelamağanı, özüniñ vassallarınıñ da isyan etkenini” aytqan soñ, “Osmanlı Padişasına mal ve askernen imdat ve ianet etmek kerek olğanını” bildirdi. Selim Geray hannıñ Özbek hanından tilegeni cenkke asker yibermesi degil, onıñ yoqluğında [[Qalmuqlar]]nıñ Qırımğa kelmesine Özbek ordusınıñ mani olması edi. Lâkin bu vaqıtta Qalmuqlarnıñ bulay bir areketi olmadı. Avstriya quvetleri [[Balqanlar]]ğa saldırıp, [[Niş]] şeerini zapt etkende, Osmanlı akimiyetiniñ [[Rumeli]]de qalıp-qalmaycağı bile aytılıp başlağan edi. Balqanlardaki Hristian cemaatınıñ isyan etmesinen vaziyet pek qıyınlaştı. Selim Geray han 30 000 askerlik ordusınen ücüm etti, Avstriyalılarnı [[Kaçanik]] keçitinde yeñdi.

1689 senesi «Kumanovo qıralı» degen Karpoşnıñ isyanını bastırmaq içün de Osmanlılarğa askeriy yardım yiberdi.

[[Köprülü Fazıl Mustafa Paşa]] komandanlığındaki Osmanlı ordusınen beraber Avstriyalılarnı keri qaytarıp, başta Niş soñra [[Belgrad]]nı zapt etti. Bu vaqıtta oğlu ve [[nureddin]]i [[Azamet Geray]]nıñ ölgenini bilip pek üzüldi.

Padişa Avstriya cebesine daa çoq askeriy yardım talap ete, Qırım asılzadeleri ise Rusiye ücümi telükesi sebebinden hannıñ Qırımda qalmasını istey ediler.

1691-de tahttan ferağat istep Edirnedeki çiftliginde qaldı. Bu yerden [[acılıq]]qa ketti. Yerine [[III Saadet Geray]] han ketirildi. Selim Geray hannıñ Osmanlı Devletiniñ bu qıyın vaqtında üküm sürmesi, Osmanlılarnıñ Balqanlarda 200 sene daa qalmasına sebep oldı.

== Üçünci hanlığı (1692–1699) ==
[[III Saadet Geray]] altı ay tahtta qalğan soñ, asılzadeler istemegeni içün tahttan alınıp yerine [[Safa Geray]] tayinlendi. Han, 1692 senesinde Osmanlı-Avstriya cenkine çağırıldı. Hacı Ali Paşanıñ ordusına qoşulmaq içün yolğa çıqtı, lâkin askerleri mırzalarnıñ ve zadegânlarnıñ qozğaması sebebinen keri qayttı. Safa Geray bir seneden ziyade tahtta qalğan soñ, azletilip [[Rodos]] adasına sürgünlikke yiberildi, yerine yañıdan I Selim Geray han tayinlendi.

Üçünci hanlığında Devlet Geraynı kene qalğa, emcesi III İslâm Geraynıñ oğlu Şahin Geraynı ise nureddin tayin etti.

O vaqıtta Osmanlı Devleti, Rusiye ve Avstriyanen cenkte edi. Hacı Selim Geray em Ruslarğa, em de Avstriyalılarğa qarşı Osmanlılarğa qol tuttı.

1694 senesi Usteçko yanındaki uruşta Qırım ordusı Lehistan-Litvaniya askerlerine yeñildi.

1695 senesi Rusiye askerleri [[Azaq]]nen bir vaqıtta [[Özü]] tarafından da ücüm etti. Padişa Selim Geraynı üç kere Balqan cebesine çağırdı. Beyler Qırımnıñ mudafaası içün bu seferge qarşı çıqtılar.

1695 senesinde Rusiye Osmanlılarnıñ qolunda olğan [[Azaq]] qalesine ücüm etti. Bu vaqıtta Rusiyeniñ başında çar [[I Pötr|Deli Petro]] bar edi. Üç ay soñra [[Kefe]] [[beylerbey]]i Murtaza Paşanen Hacı Selim Geraynıñ oğlu [[Qaplan Geray]], Azaq qalesini quşatmadan qurtardı.

1696 senesi Rusiye askerleri Azaqnı kene quşatıp, zapt etti.&lt;ref&gt;{{cite web|title=-{Azak}-|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/azak|website=-{TDV İslâm Ansiklopedisi}-|language=tr}}&lt;/ref&gt;

Aynı sene [[Vorskla]] özeni boyunda Qırım hanınıñ askerleri [[Mırgorod]] polkovnigi [[Danılo Apostol]]nıñ qazaqlarına yeñildi.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Апостол, Данило Павлович|url=https://vue.gov.ua/Апостол,_Данило_Павлович|website=Велика українська енциклопедія|language=uk}}&lt;/ref&gt;

1697-de Osmanlılar Avstriyalılarğa qarşı olğan cenkte yeñildi, barışıqlıq tilep başladı. Avstriyalılar da [[Frenkistan]]nen olğan añlaşmamazlıqları sebebinen razı olmağa meyilli edi. Lâkin Rusiyenen Lehistan cenkni sürdürmek niyetinde ediler. [[İnglizler]]niñ arağa kirmesinen 1699-da [[Karlofça Uzlaşması]] imzalandı. Osmanlılar em arbiy, em de siyasiy mağlübiyetke oğradı. [[Macaristan]]nıñ büyük bir qısmı ve [[Erdel]] Avstriyağa, [[Podoliya]] ve [[Ukraina]]nıñ sağ yalısındaki topraqlar Lehistanğa berildi. [[Azaq]] qalesiniñ Rusiyege keçüvi [[1700 senesi İstanbul muqavelesi]]nen tasdıqlandı.&lt;ref&gt;{{cite web|title=-{Karlofça}-|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/karlofca|website=-{TDV İslâm Ansiklopedisi}-|language=tr}}&lt;/ref&gt; Bularğa dayanalmağan Hacı Selim Geray Han tahttan ferağat istedi, [[Silivri]]deki çiftligine ketti, yerine üyken oğlu [[II Devlet Geray]] han tayinlendi.

== Dörtünci hanlığı (1702–1704) ==
II Devlet Geray hannıñ siptiki vazife vaqtında qalğa tayinindeki aqsızlıqlar sebep kösterilip qarışıqlar, isyanlar toqtamadı. Bir qaç sene soñ tahtqa yañıdan dörtünci kere Hacı Selim Geray han mindirildi. II Devlet Geray han [[Çerkesiya]]ğa ketti, soñra bağışlanıp İstanbulğa yiberildi.

Dörtünci hanlığında oğulları Ğazı Geraynı qalğa, Qaplan Geraynı ise nureddin tayin etti.

Hacı Selim Geray dörtünci hanlıq devrinde Qırımdaki qarışıqlıqlarnı tüzetti, 1704 senesi dekabrniñ 22-nde vefat etti. O vaqıtta 73 yaşında edi. Cenazesi [[Bağçasaray]]da Hansaraydaki Han Camisi yanındaki mezarlıqta kömüldi.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Смирнов В. Д.|title=Крымское ханство в XVIII веке|url=https://militera.org/books/pdf/common/smirnov_vd01.pdf|format=PDF|language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Ailesi ==
Altı oğlu — [[II Devlet Geray]], [[III Ğazı Geray]], [[I Qaplan Geray]], [[IV Saadet Geray]], [[II Meñli Geray]] ve [[II Selâmet Geray]] — Qırım hanı oldı. Diger oğulları Azamet Geray, Adil Geray, Muhammed Geray, Şehbaz Geray, Maqsud Geray, Sahib Geray ve Safa Geray ediler. Bekhan Sultanhanı adında qızı da bar edi.

Vefatından soñ Qırım tahtına çıqqan hanlarnıñ, [[III Devlet Geray]]dan ğayrı, episi onıñ neslinden edi.

== Medeniyetteki yeri ve itibarı ==
Hacı Selim Geray, Qırım hanlarınıñ eñ körümlilerinden edi. O Osmanlılarğa ürmetnen yaqlaşıp olarğa qoltutsa da, Qırımnıñ menfaatlarını ep eñ başta tuttı. Hacı Selim Geray muzıka ve bestekârlıqnen de oğraştı, &quot;Selim&quot; taqma adınen şiirler yazdı. [[Arap tili|Arapça]] ve [[Fars tili|Farça]] bile edi. Adına [[Or]]da qazanğan cenk sebebinen [[Sabit Efendi]] tarafından &quot;Zafername&quot; yazıldı.

Selim Geray halq ve Qırım asılzadeleri arasında büyük itibarğa saip edi. Tahttan ayırılğan soñ, onıñ qaytuvını talap etkenler çoq edi. Onıñ hanlıq devirlerinde memlekette içki tınçlıq edi. Tışqı siyasette İstanbulnen añlaşıp areket etmege emiyet berdi.

== Hatırası ==
[[Aqmescit]]te Selim Geray adını taşığan bir soqaq bar.

== Tüpyazılar ==
&lt;references/&gt;

== Menbalar ==
# -{Kırım Hanlığı Kronolojisi Bahçesaray Dergisi}-
# Qırım Tarihi Tezis Neşriyatı -{ISBN 978-966-470-016-7}-
# -{Türk Kavimleri ve Devletleri Akdes Nimet Kurat}-

{{Qırım Hanları}}

{{DEFAULTSORT:Selim Geray 1}}
[[Kategoriya:Qırım hanları]]
[[Kategoriya:1631 senesinde doğğanlar]]
[[Kategoriya:1704 senesinde ölgenler]]</text>
      <sha1>jyguf2yn1d8o2qlcafmca6jgx2lxk6b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>III İslâm Geray</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6361</id>
    <revision>
      <id>246241</id>
      <parentid>141679</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4733" sha1="awnnrexkqcc22qwzsejumdhl1np4x2b" xml:space="preserve">{{Kişi}}
'''III İslâm Geray''' ({{lang-crh-ar|٣ اسلام كراى}}; 1604 — 1654) — 1644–1654 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[I Selâmet Geray]]nıñ oğludır. Kiçik qardaşı [[IV Mehmed Geray]]nıñ eki hanlığı arasında üküm sürdi.

== Yaşlığı ==
1629 senesi [[Lehistan]]ğa yapılğan seferde esir tüşti. Esirlikte yedi yıl qaldı. Azat etilgen soñ [[Osmanlı Devleti]]niñ topraqlarına yerleşti.

1637 senesi ağası [[I Bahadır Geray]] han olğanda İslâm Geraynı [[qalğa]] tayin etti. 1641 senesi Bahadır Geray ölgen soñ, İslâm Geray tahtqa çıqmağa istedi. Amma Osmanlı sarayı onıñ kiçik qardaşı Mehmed Geraynı han etip tayinledi. İslâm Geray Qırımdan ketti. Daa soñra [[Rodos]] adasına sürgün etildi.&lt;ref name=&quot;inalcik&quot;&gt;{{cite web|author=-{Halil İnalcık}-|title=-{İslâm Giray III}-|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/islam-giray-iii|website=-{TDV İslâm Ansiklopedisi}-|year=2001|language=tr}}&lt;/ref&gt;

== Tahtqa çıquvı ve devlet işleri ==
1644 senesi Osmanlı padişası [[I İbrahim]] IV Mehmed Geraynı tahttan tüşürip, yerine İslâm Geraynı tayin etti. Yañı han kiçik qardaşı Qırım Geraynı [[qalğa]], qardaşı Mubarek Geraynıñ oğlu Ğazı Geraynı ise [[nureddin]] yaptı.

İslâm Geray devlet işlerinde hızmette köterilgen adamlarnıñ yardımına tayandı. Vezir [[Sefer Ğazı Ağa]] olarnıñ arasında edi. Hanlığınıñ ilk seneleri qalğa Qırım Geray ile Sefer Ğazı Ağa arasında ihtilâf çıqtı. Vezir vazifesinden alındı. Sefer Ğazı Ağağa yardım etken beyler hanğa qarşı çıqtı. 1645–1647 seneleri silâlı çarpışuvlar oldı. Soñunda han beylerniñ talabını qabul etip, Sefer Ğazı Ağanı vazifesine qaytardı.&lt;ref name=&quot;inalcik&quot;/&gt;

İslâm Geray «tamğa aqçası» adlı bergini lâğu etti.&lt;ref name=&quot;inalcik&quot;/&gt; Öz parasına çeşmeler, suv yolları, amamlar ve qaleler qurdurıp, eskilerini tamir ettirdi.

== Ukraina qazaqlarınen ittifaqı ==
1648 senesi İslâm Geray [[Zaporog qazaqları]]nıñ getmanı [[Bogdan Hmelnitskiy]]nen [[Jeç Pospolita|Lehistan-Litvaniya devleti]]ne qarşı arbiy ittifaq qurdı. Han Lehistanı zayıflatmaq ve Qırımnıñ şimal sıñırında dost bir qazaq devleti olmasını istey edi.

1649 senesi han qazaqlarnen beraber [[Zbaraj]] qamaçavında ve [[Zboriv]] yanındaki uruşta iştirak etti. Zborivde Lehistan ordusı ağır vaziyetke tüşti. İslâm Geray qıral [[II Yan Kazimir]]nen muzakereler yaptı. Hannıñ aracılığınen qazaqlar ve Lehistan arasında [[Zboriv añlaşması]] tizildi.&lt;ref name=&quot;inalcik&quot;/&gt;

1651 senesi İslâm Geray ve Hmelnitskiy [[Beresteçko]] yanındaki uruşta kene beraber areket etti. Uruş vaqtında Qırım askerleri meydandan çekildi. Qazaq ordusı ise mağlübiyetke oğradı.&lt;ref name=&quot;panashenko&quot;&gt;{{cite book|author=Панашенко В. В.|chapter=Іслам-Гірей III|title=Енциклопедія історії України|volume=3|location=Київ|publisher=Наукова думка|year=2005|pages=543|url=https://www.history.org.ua/?termin=Islam_Girey_III|language=uk}}&lt;/ref&gt;

İttifaqdaşlarnıñ maqsatları er vaqıt bir-birine uyğun kelmey edi. Arbiy seferler vaqtında tınç yaşağan adamlar da esir alınıp, Qırımğa ketirile edi. Esir aluv ve yağmalavlar qazaqlarnen munasebetlerni boza edi.&lt;ref name=&quot;panashenko&quot;/&gt;

== Lehistanğa yaqınlaşuvı ==
1653 senesi Qırım ve qazaq askerleri [[Jvanets]] yanında Lehistan ordusını qamaçavğa aldı. Dekabr ayında İslâm Geray Hmelnitskiyniñ iştiraki olmadan II Yan Kazimirnen ayrı bir añlaşma yaptı. Han çoq aqça aldı ve arbiy areketlerni toqtattı. Bundan soñ qazaqlar da qamaçavnı toqtatmağa mecbur oldı.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Дзира Я. І.|title=Жванецька облога 1653|url=https://www.history.org.ua/?termin=Zhvanecka_obloga_1653|website=Енциклопедія історії України|year=2005|language=uk}}&lt;/ref&gt;

1654 senesi [[Pereyaslav şurası]]nda qazaq reberleri Moskva çarınıñ akimiyetini tanıdı. Bu, Şarqiy Avropada quvetlerniñ nisbetini deñiştirdi. Qırım Hanlığı Lehistanğa yaqınlaşıp, Moskva devletine qarşı ittifaqqa keçti. İslâm Geraydan soñ IV Mehmed Geray Lehistanğa yardım etüv siyasetini devam ettirdi.&lt;ref name=&quot;panashenko&quot;/&gt;

== Ölümi ==
III İslâm Geray 1654 senesi [[Bağçasaray]]da vefat etti. [[Hansaray]] mezarlığındaki bir dürbede defin etildi. Onıñ yerine IV Mehmed Geray kene han oldı.

== Tüpyazılar ==
&lt;references/&gt;

{{Qırım Hanları}}

{{DEFAULTSORT:İslâm Geray, 3}}
[[Kategoriya:Qırım hanları]]
[[Kategoriya:1604 senesinde doğğanlar]]
[[Kategoriya:1654 senesinde ölgenler]]</text>
      <sha1>awnnrexkqcc22qwzsejumdhl1np4x2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Televizion</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6628</id>
    <revision>
      <id>246243</id>
      <parentid>207316</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5067" sha1="fx1jovc2yhlpcckf4fvtbdepbhbz8x3" xml:space="preserve">'''Televizion''', ya da '''telekörüv''' — areketli resim ve seslerni uzaqqa yetkizüv sisteması. Bu resim ve seslerni [[televizor]] vastasınen körmek ve eşitmek mümkün. «Televizion» sözünen programmalarnı azırlav ve yayınlav işi, bu işnen bağlı [[tehnika]] saası da añlatıla.&lt;ref name=&quot;tarif&quot;&gt;[https://dictionnaire-academie.fr/article/A9T0610 -{Télévision}-]. -{Dictionnaire de l’Académie française}-.&lt;/ref&gt;

Bu söz [[Qadimiy yunan tili|qadimiy]] {{lang-el|τῆλε}} — «uzaq» ve {{lang-la|vīsiō}} — «körüv» sözlerinden yapılğan.

Televizion — [[kütleviy haber vastaları]]ndan biri. Ondan haber, film, muzıka, sport yarışları, tasil programmaları ve reklama yayınlamaq içün qullanalar.

[[Fayl:Braun_HF_1.jpg|thumb|-{Braun HF 1}- televizorı. Almaniya, 1958 senesi.]]

== Nasıl işley ==
Televizion kamerası resimni, mikrofon ise sesni elektrik signallarına çevire. Bu signallar seyircilerge yetkizile. Televizor signallarnı alıp, ekranda resim köstere ve yañğıratqıçlardan ses çıqara.&lt;ref&gt;[https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED428964.pdf -{How TV Works}-].&lt;/ref&gt;

Programma vaqia olıp keçken vaqıtta yayınlansa, buña '''canlı yayın''' deyler. Başqa programmalar ise evelden yazılıp, soñra yayınlana. Yazılıp saqlanğan programmanı tekrar köstermek de mümkün.&lt;ref name=&quot;yazuv&quot;&gt;[https://blog.scienceandmediamuseum.org.uk/short-history-of-television-recording/ -{A short history of television recording}-]. -{National Science and Media Museum}-.&lt;/ref&gt;

== Yayınlav usulları ==
Televizion programmaları türlü usullarnen yayınlana:

* '''Radio dalğalarınen yayınlav''' — signal yer üzerindeki bericilerden [[elektrik-mıqnatis dalğası|elektrik-mıqnatis dalğalarınen]] berile. Onı almaq içün [[antenna]] qullanıla.
* '''Kabel telekörüvi''' — signal seyirciniñ evine kabel vastasınen yetkizile.
* '''Satellit telekorüvi''' — signal [[satellit]] (sputnik) vastasınen berile. Onı almaq içün mahsus antenna ve alıcı qullanıla.
* '''İnternet telekörüvi''' — programmalar [[internet]] vastasınen yetkizile. Olarnı televizor, kompyuter, planşet ya da telefonda seyir etmek mümkün.&lt;ref name=&quot;internet&quot;&gt;[https://www.itu.int/net/pressoffice/press_releases/2013/62.aspx -{Television now 55% digital as analogue broadcasting switch-off advances worldwide}-]. -{International Telecommunication Union}-.&lt;/ref&gt;

Televizion signalları '''analog''' ya da '''raqamiy''' ola. Raqamiy telekörüvde resim ve ses aqqında malümat raqamiy kod şeklinde berile. Raqamiy tehnologiyalar daa yüksek keyfiyetli resim ve ses bermek içün imkânlar yarata.&lt;ref&gt;[https://www.itu.int/en/ITU-D/Technology/Pages/Broadcasting.aspx -{Broadcasting}-]. -{International Telecommunication Union}-.&lt;/ref&gt;

== Tarihı ==
Telekorüvniñ ilk sistemaları 1920-li seneleri tecribe etilgen. 1926 senesi yanvarnıñ 26-sında -{John Logie Baird}- Londonda mekanik telekorüv sistemasını köstergen. Bu sistema areketli resimlerni yetkizmege imkân bergen.&lt;ref&gt;[https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co34789 -{Experimental television receiver used by JL Baird in demonstration, made 1925–1926}-]. -{Science Museum Group}-.&lt;/ref&gt;

1930-lı seneleri elektronik telekörüv inkişaf etken. 1936 senesi noyabrnıñ 2-sinde -{BBC}- Londonda o vaqıt içün daa anıq resim bergen telekörüv hizmetini başlatqan.&lt;ref name=&quot;tarih&quot;&gt;[https://blog.scienceandmediamuseum.org.uk/history-of-british-television-timeline/ -{History of British television: Timeline, 1926–2017}-]. -{National Science and Media Museum}-.&lt;/ref&gt;

[[Ekinci cian cenki]]nden soñ [[ABD]]de televizorlarnıñ işlenip çıqarılması ve satıluvı artqan. İlk ev televizorlarınıñ çoqusı qaralı-beyazlı resim köstergen. Renkli telekörüv de inkişaf etken: 1953 senesi ABDde -{RCA}- firmasınıñ renkli televizion sisteması çıqqqan.&lt;ref&gt;[https://americanhistory.si.edu/explore/stories/pay-attention-man-television-screen -{Pay attention to the man on the television screen!}-]. -{National Museum of American History}-.&lt;/ref&gt; Büyük Britaniyada ise -{BBC2}- kanalı 1967 senesi iyülniñ 1-inde muntazam renkli yayınlavnı başlağan.&lt;ref name=&quot;tarih&quot;/&gt;

Soñraki devirlerde kabel, satellit ve raqamiy telekörüv inkişaf etken. İnternetniñ tarqalmasınen programmalarnı internet arqalı seyir etüv de keñleşken.&lt;ref name=&quot;internet&quot;/&gt;

== Programmalarnı yazıp saqlav ==
Video [[magnitofon]]larınen programmalarnı [[kasseta]]larğa yazıp saqlamaq ve soñra televizordan seyir etmek mümkün olğan. Bunıñ içün, meselâ, -{Betamax}- ve -{VHS}- kassetaları qullanılğan. Soñra video disklerde ve başka raqamiy cihazlarda da saqlanmaq mümkün oldı.&lt;ref name=&quot;yazuv&quot;/&gt;

İnternet hızmetleri yayınlanğan programmalarnı soñradan seyir etmege imkân bere. Bazı hizmetlerde seyirci film ya da programmanı özü saylap, uyğun vaqıtta baqa.&lt;ref name=&quot;yazuv&quot;/&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Televizion| ]]
[[Kategoriya:Kütleviy haber vastaları]]</text>
      <sha1>fx1jovc2yhlpcckf4fvtbdepbhbz8x3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baqla (şeer viranesi)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21228</id>
    <revision>
      <id>246262</id>
      <parentid>159950</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:25:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4254" sha1="66k3wfv31a6zellescye9xjhoottxie" xml:space="preserve">'''Baqla''' — [[Qırım]]nıñ [[Bağçasaray rayonı]]nda bir [[ayırıq]]. Bu yerde aynı adlı orta asır qasabasınıñ qalımtıları saqlanğan. Baqla [[Tav Badraq]] köyünden 2,5 km şimalinde, [[Qırım dağları]]nıñ içki sırasında buluna. Qasaba deñiz seviyesinden 470 m yüksekliginde, qayalıq bir meydanda qurulğan. Onı cenüp tarafından tik qaya sıñırlay.&lt;ref name=&quot;BRE&quot;&gt;Могаричев Ю. М. [https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/5601928 Бакла] // Большая российская энциклопедия.&lt;/ref&gt;

== Tarih ==
Arheolog [[Aleksandr Aybabin]]ge köre, Baqla yerindeki ilk qasaba IV asırnıñ soñu — V asırnıñ başında peyda olğan. Kermen qurulmazdan evel mında şarap yapılğan. VI asırnıñ soñlarında qasabanıñ bir qısmı divarnen çevrilip, [[Rum imperiyası]]nıñ kermenine çevrilgen.&lt;ref name=&quot;Aybabin2021&quot;&gt;Айбабин А. И. [https://maiet.cfuv.ru/wp-content/uploads/2021/12/26_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD.pdf Ранневизантийский и хазарский периоды эволюции городов на Внутренней горной гряде Крыма] // Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии. 2021. Вып. XXVI. С. 475–497.&lt;/ref&gt;

Kermen etraftaki vadiylerniñ sakinleri içün sığınaq edi. Qaravullar çöl tarafından yaqınlaşqan duşman aqqında başqa kermenlerge haber bere edi. IX asırnıñ ortalarında kermen divarları qalınlaştırılıp quvetleştirilgen. XII–XIII asırlarda Baqla sıq qurulğan evleri ve soqaqları olğan bir şeerçik edi.&lt;ref name=&quot;BRE&quot;/&gt;

Baqlanıñ viran olması çoq vaqıt 1299 senesi [[Noğay (emir)|Noğaynıñ]] Qırımğa seferinen bağlana.&lt;ref name=&quot;BRE&quot;/&gt; Lâkin bu tarih qatiy degil. 2025 senesi neşir etilgen bir tetqiqatta mındaki yanğın izleri XIII asırnıñ üçünci çerigine ait dep esaplana ve köçebelerniñ basqınlarınen bağlana.&lt;ref&gt;Цымбал М. Л., Камелина Г. А. [https://doi.org/10.31833/uav/2025.25.4.052 Навершие плети из Баклинского городища (Юго-Западный Крым)] // Уфимский археологический вестник. 2025. Т. 25, № 4. С. 796–803.&lt;/ref&gt;

== Binalar ve hocalıq ==
Qasaba kermen ve oña yanaşıq evlerden ibaret edi. Kermen divarları iri [[kireçtaş]]lardan qurulğan, taşlar kireç irintisinen birleştirilgen. Kiriş qapısı üstünde bir [[qulle]] bar edi. Divar astında qayada oyulğan bir keçit kermenni qasabanıñ diger qısmınen bağlay edi. Kermen yanındaki evlerniñ çoqusı eki qatlı edi. Evler arasında soqaqlar ve tar yollar bar edi.&lt;ref name=&quot;Mogarichev2005&quot;&gt;Могаричев Ю. М. [https://krimoved-library.ru/books/peschernie-goroda-v-krimu16.html Бакла] // «Пещерные города» в Крыму. Симферополь: Сонат, 2005.&lt;/ref&gt;

Qasabanıñ hocalığında aşlıq saqlav ve [[şarap]] yapuv müim yer tuta edi. Qayada oyulğan onlarca çuqur aşlıq anbarı olaraq qullanılğan. Şarap yapmaq içün yüzüm sıqılğan yerler ve şıra toplamaq içün çuqurlar oyulğan.&lt;ref name=&quot;Aybabin2021&quot;/&gt;

== Qobalar ve kilseler ==
Baqla Qırımnıñ «[[qoba şeerleri]]» arasında sayıla. Arheologlar mında 90-dan ziyade suniy qoba tapqan. Qobalarnıñ çoqusı hocalıq işleri içün qullanılğan. Bazı qobalarda ise ibadet yerleri ve mezarlar olğan. Sakinler yer üstünde qurulğan evlerde yaşağan.&lt;ref name=&quot;Mogarichev2005&quot;/&gt;

Baqlada ve onıñ etrafında [[hristianlıq|hristian]] kilseleri ve mezarlıqlar araştırılğan. Belli olğan kilselerniñ çoqusı X–XIII asırlarğa aittir. Olar arasında yer üstünde qurulğan binalar da, qayada oyulğan kiçik ibadet yerleri de bar.&lt;ref name=&quot;Mogarichev2005&quot;/&gt;

== Arheologik tetqiqatlar ==
1961–1981 seneleri Baqlada D. L. Talis ve V. Ye. Rudakov reberliginde arheologik qazuv işleri yapılğan. 2003–2007 seneleri tetqiqatlarnı V. Yu. Yuroçkin devam ettirgen. Bu qazmalar qasabanıñ binalarını, hocalığını ve tarihını daa yahşı añlamağa imkân bergen.&lt;ref name=&quot;BRE&quot;/&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Qırım tarihı]]</text>
      <sha1>66k3wfv31a6zellescye9xjhoottxie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Afrika Birligi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30314</id>
    <revision>
      <id>246264</id>
      <parentid>174593</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:45:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2832" sha1="n36talmwbqk82bt4ai4g84jv68iqbik" xml:space="preserve">{{universal infocard}}
'''Afrika birligi''' ('''AB'''; {{lang-en|African Union}}, qısqartılması — -{AU}-; {{lang-fr|Union africaine}}, qısqartılması — -{UA}-) — [[Afrika]]nıñ 55 devletini birleştirgen halqara teşkilât. Onıñ merkezi [[Abeşistan]]nıñ paytahtı [[Addis Ababa]] şeerinde buluna. Birlik Afrika memleketleri arasında işbirligini arttırmaq, barışıqnı saqlamaq ve ealiniñ yaşayış şartlarını yahşılaştırmaq içün çalışa.&lt;ref name=&quot;overview&quot;&gt;{{Cite web|url=https://au.int/en/overview|title=-{About the African Union}-|website=-{African Union}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Quruluvı ==
Afrika birligi 1963 senesi qurulğan [[Afrika Birligi Teşkilâtı]]nıñ yerini alğan. Yañı birlikni qurmaq aqqında qarar 1999 senesi qabul etilgen. Onıñ resmiy açılışı 2002 senesi iyülniñ 9-ında [[Cenübiy Afrika Cumhuriyeti]]niñ [[Durban]] şeerinde olıp keçken.&lt;ref name=&quot;overview&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archives.au.int/handle/123456789/2484|title=-{Address by Mr. Amara Essy, Secretary General of the OAU, at the Launching of the African Union, Durban, South Africa, July 9, 2002}-|website=-{African Union Archives}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Maqsatları ==
Birlikniñ esas maqsatları — aza devletlerniñ mustaqilligini qorumaq, cenk ve çatışmalarnıñ ögüni almaq, [[demokratiya]] ve [[insan aqları]]na qoltutmaq, iqtisadiyat, tasil, ilim ve sağlıqnı saqlav saalarında işbirligini inkişaf ettirmek. Teşkilât Afrika memleketleriniñ halqara meselelerde ortaq fikir ve tekliflernen çıqmasına da yardım ete.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://opendata.pap.au.int/akn/aa-au/act/2000/constitutive-act/eng%402000-07-11|title=-{Constitutive Act of the African Union}-|website=-{Pan-African Parliament Open Data Portal}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

İqtisadiy işbirlikniñ müim bir qısmı — Afrika memleketleri arasında ticaretni qolaylaştırmaq. Bu maqsatnen Afrika qıta serbest ticaret bölgesi (-{AfCFTA}-) qurulğan. Onıñ çerçivesinde ticaret 2021 senesi yanvarnıñ 1-inde başlanğan. Bu teşebbüsniñ maqsadı — ticaretke mania olğan çeklevlerni azaltmaq ve mallar ile hızmetler içün ortaq bazarnı inkişaf ettirmek.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://au.int/en/african-continental-free-trade-area|title=-{The African Continental Free Trade Area}-|website=-{African Union}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== İdaresi ==
Birlikniñ eñ yüksek organı — aza memleketlerniñ devlet ve ükümet başlarından ibaret Assambleya. Esas qararlarnı o qabul ete. Teşkilâtnıñ kündelik işlerini Afrika birligi komissiyası yürsete. Birlikniñ terkibinde İcra şurası, Barışıq ve telükesizlik şurası, Afrika parlamenti ve başqa organlar da bar.&lt;ref name=&quot;overview&quot;/&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Halqara teşkilâtlar]]
[[Kategoriya:Afrika]]</text>
      <sha1>n36talmwbqk82bt4ai4g84jv68iqbik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alplar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30317</id>
    <revision>
      <id>246267</id>
      <parentid>159759</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:05:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4466" sha1="clrfbywfd0j9io8dghrpl6gbi7lnj33" xml:space="preserve">[[Fayl:Satellitenaufnahme_der_Alpen.jpg|thumb|250x250px|Alplar, fezadan bir fotoresim]]
[[Fayl:Alpen_fellhorn.jpg|thumb|250x250px|Oberstdorf (Felhorn) yaqınlarındaki Alplar]]
[[Fayl:Hauteroute.jpg|thumb|250x250px|İtaliya ve İsviçre arasındaki suv bölme yeri]]
[[Fayl:MassifMontBlanc7438.JPG|thumb|250x250px|Mon Blan massiviniñ campiçim temeli]]
[[Fayl:Innsbruck_von_Südwesten.jpg|thumb|250x250px|İnsbruk, Tirol yaqınlarındaki İnn özeni vadiysi]]
'''Alplar''' ({{Lang-fr|les Alpes}}, {{Lang-de|die Alpen}}, {{Lang-it|le Alpi}}, {{Lang-sl|Alpe}}) — [[Avropa]]nıñ merkeziy ve cenübiy qısımlarında bulunğan büyük bir [[dağ]] sisteması. Alplar [[Frenkistan]], [[Monako]], [[İtaliya]], [[İsviçre]], [[Lihtenşteyn]], [[Almaniya]], [[Avstriya]] ve [[Sloveniya]] topraqlarında uzana.&lt;ref&gt;[https://www.alpconv.org/en/home/convention/ -{The Alps}-]. -{Alpine Convention}-.&lt;/ref&gt;

Dağlar [[Aq deñiz]] yalısına yaqın yerlerden [[Vena]] etrafına qadar büyük bir kemer şeklinde uzana. Dağ sistemasınıñ uzunlığı qararnen 1200 km. Alplar Ğarp ve Şarq Alplarına bölüne.&lt;ref name=&quot;Diercke&quot;&gt;[https://www.diercke.com/content/%C2%A0alps-physical%C2%A0map-978-3-14-100890-6-98-1-1 -{The Alps — Physical map}-]. -{Diercke Weltatlas}-.&lt;/ref&gt;

Alplarnıñ eñ yüksek dağı — [[Mon Blan]]. Onıñ yüksekligi 2026 senesi yapılğan ölçevge köre 4807,47 m. Töpesindeki qar ve buz örtüsiniñ qalınlığı deñişkeni içün dağnıñ yüksekligi de biraz deñişe.&lt;ref&gt;[https://apnews.com/article/cb24705229274c69e4ede44d03a67920 -{Mont Blanc’s snowy crown grows nearly 2 meters higher in 3 years}-]. -{Associated Press}-, 2026.&lt;/ref&gt;

== Peyda oluvı ==
Alplar [[Afrika]] ve [[Avropa]] arasında [[Yer qabuğı]]nıñ qısımları bir-birine yaqınlaşıp toquşqanı neticesinde meydanğa kelgen. Bu esnasta taş qatlamları sıqılıp köterilgen. Dağlarnıñ esas şekillenüvi qararnen 35 million yıl evel başlanğan ve millionlarca yıl devam etken.&lt;ref&gt;[https://www.seismo.ethz.ch/en/knowledge/causes-of-earthquakes/Switzerland/ -{In Switzerland}-]. -{Swiss Seismological Service, ETH Zürich}-.&lt;/ref&gt;

== Tabiat ve suvlar ==
Alplarnıñ iklimi yükseklik ve caplarnıñ qaysı tarafqa baqqanına köre deñişe. Yüksek yerlerde ava daa suvuq ola. Alçaq caplarda [[yapraqlı]] ve [[ineyapraqlı]] [[orman]]lar, ormanlardan daa yüksek yerlerde ise [[dağ toğayları]] buluna. Eñ yüksek qısımlarda qar ve [[buzluq]]lar bar.&lt;ref name=&quot;HLS&quot;&gt;[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/008569/2013-07-17/ -{Alpen}-] // -{Historisches Lexikon der Schweiz}-.&lt;/ref&gt;

[[Reyn]], [[Rona]] ve [[Po]] özenleri Alplardan başlana. Mında [[Tuna]]nıñ bir çoq qolları da başlana. Qar ve buzluqlar irigende suv özenlerge qoşula. Bu sebepten Alplar Avropanıñ büyük bir qısmı içün müim suv menbasıdır.&lt;ref name=&quot;EEA&quot;&gt;[https://www.eea.europa.eu/en/analysis/publications/alps-climate-change-and-adaptation-2009 -{Regional climate change and adaptation — The Alps facing the challenge of changing water resources}-]. -{European Environment Agency}-. 2009.&lt;/ref&gt;

Alplarda ve olarnıñ dağ aldı saalarında [[Boden gölü|Boden]], [[Komo gölü|Komo]] ve [[Garda gölü|Garda]] kibi büyük göller buluna. İklim deñişmeleri neticesinde Alp buzluqlarınıñ saası azala.&lt;ref name=&quot;Diercke&quot;/&gt;

== Hocalıq ve turizm ==
Alp sakinleri qadimden berli tuvarcılıq ve süt mahsulatını işlep çıqaruvnen oğraşa. Yaz aylarında tuvarnı yüksek dağ otlaqlarına çıqaralar. Alplarda [[qaşqaval]]nıñ türlü çeşitleri yapıla.&lt;ref name=&quot;HLS&quot;/&gt;

[[Turizm]] yerli sakinlerniñ müim kelir menbalarından biridir. Yazın dağ yollarında yürmek ve [[alpinizm]], qışın ise [[dağ lıjası]] sportu rağbet körе.&lt;ref&gt;[https://www.alpconv.org/en/home/topics/tourism/ -{Tourism}-]. -{Alpine Convention}-.&lt;/ref&gt;

Dağ boğazları ve tunnellerden keçken avtomobil ve demiryolları Avropanıñ şimal ve cenüp qısımlarını bağlay.&lt;ref name=&quot;Diercke&quot;/&gt;

== Adınıñ kelip çıqışı ==
«Alp» adınıñ etimologiyası tam belli degil. Onı latincedeki {{Lang-la|albus}} («beyaz») ya da {{Lang-la|altus}} («yüksek») sözlerinen bağlağan faraziyeler bar. Adnıñ [[kelt tilleri]]nden kelgen olması aqqında da bir faraziye bar.&lt;ref&gt;[https://www.etymonline.com/word/Alps -{Alps}-] // -{Online Etymology Dictionary}-.&lt;/ref&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Dağlar]]
[[Kategoriya:Avropa]]</text>
      <sha1>clrfbywfd0j9io8dghrpl6gbi7lnj33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amerika grajdanlıq cenki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30318</id>
    <revision>
      <id>246266</id>
      <parentid>226449</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:58:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4475" sha1="aw58i4c1jvjz71r1875k2qxxsf000ee" xml:space="preserve">'''Amerika grajdanlıq cenki''' — 1861–1865 seneleri [[Amerika Qoşma Ştatları]]nda olıp keçken içki cenk. Bir tarafta memleketniñ birligini saqlamaq istegen federal ükümet, diger tarafta ise AQŞtan ayırılğan 11 cenüp [[ştat]]ı olğan. Bu ştatlar [[Amerika Konfederat Ştatları]]nı qurğan. Federal ükümetke bağlı tarafqa Şimal ya da Birlik, Konfederatsiyağa ise Cenüp de deyler.

[[Fayl:President-Jefferson-Davis.jpg|right|thumb|255px|Amerika Konfederat Ştatlarınıñ prezidenti Cefferson Devis]]

== Sebepleri ==
Cenkniñ esas sebebi [[qulluq]] meselesi olğan. Cenüp ştatlarında büyük çiftlikler qullarnıñ emegini qullanğan. Bu ştatlarnıñ yolbaşçıları qulluqnı saqlamaq ve onı yañı topraqlarğa da cayratmağa istegen. Şimalde ise qulluqnıñ cayılmasına qarşı çıqqanlarnıñ tesiri artqan. Ştatlarnıñ aqları ve federal ükümetniñ salâhiyetleri aqqındaki dava da qulluq meselesinen sıq bağlı olğan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nps.gov/liho/learn/historyculture/slavery-cause-civil-war.htm|title=-{Slavery as a Cause of the Civil War}-|website=-{National Park Service}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

1860 senesi qulluqnıñ yañı topraqlarğa cayılmasına qarşı olğan [[Eybraham Linkoln]] prezident saylanğan. Bundan soñ cenüp ştatları birer-birer AQŞtan ayırılğanlarını ilân etip başlağan. Linkoln idaresi bu ayırıluvnı tanımağan. Federal ükümetniñ birinci esas maqsadı memleketniñ birligini saqlamaq olğan; cenk devamında qulluqnı bitirmek de esas maqsatlardan birine çevirilgen.&lt;ref name=&quot;timeline&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nps.gov/gett/learn/historyculture/civil-war-timeline.htm|title=-{Civil War Timeline}-|website=-{National Park Service}-|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;emancipation&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.archives.gov/milestone-documents/emancipation-proclamation|title=-{Emancipation Proclamation (1863)}-|website=-{National Archives}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Cenkniñ ketişatı ==
Cenk 1861 senesi aprelniñ 12-sinde Konfederatsiya askerleriniñ [[Fort Samter]] kermenini topqa tutmasınen başlanğan. İlk yıllarda eki taraf da büyük coyuqlarğa oğrağan. 1863 senesi federal ordu [[Gettisberg uruşı]]nda ğalebe qazanğan ve Viksbergni alğan. Bu ğalebeler Şimalniñ vaziyetini quvetleştirgen.&lt;ref name=&quot;timeline&quot;/&gt;

1863 senesi yanvarnıñ 1-inde Linkolnnıñ qullarnı azat etüv aqqındaki beyannamesi quvetini alğan. O, federal ükümetke qarşı çıqqan bölgelerdeki qullarnı azat dep ilân etken. Amma bu qarar bütün memleketteki qulluqnı birden bitirmegen. [[Qara tenli amerikalılar]] da federal orduğa qoşulıp, cenkte iştirak etken.&lt;ref name=&quot;emancipation&quot;/&gt;

1865 senesi aprelniñ 9-ında Konfederatsiyanıñ esas ordularından birini idare etken general [[Robert Li]], [[Appomattoks]]ta general [[Uliss Grant]]qa teslim olğan. Bundan soñ başqa cenüp orduları da silâlarını taşlağan. Teslim oluvlar bir qaç ay devam etkeni içün cenkniñ soñunı tek bir künnen belgilemek qıyın.&lt;ref name=&quot;timeline&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/GOVPUB-D114-PURL-gpo57532/pdf/GOVPUB-D114-PURL-gpo57532.pdf|title=-{The Civil War Ends, 1865}-|publisher=-{U.S. Army Center of Military History}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Neticeleri ==
Cenk Şimalniñ ğalebesinen bitken. Konfederatsiya dağılğan ve AQŞnıñ birligi saqlanğan. 1865 senesi dekabrniñ 6-sında tasdıqlanğan Konstitutsiyanıñ 13-ünci deñişmesi memleket boyunca qulluqnı lâğu etken. Bu deñişme cinayet içün makeme cezası olaraq mecburiy çalıştırmağa istisna qaldırğan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.archives.gov/milestone-documents/13th-amendment|title=-{13th Amendment to the U.S. Constitution: Abolition of Slavery (1865)}-|website=-{National Archives}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

Bu, AQŞ tarihında eñ çoq adam ölgen cenk olğan. Uzun vaqıt boyunca ölgenlerniñ sayısı tahminen 620 biñ dep kösterilgen; yañı tetqiqatlar ise daa yüksek sayılarnı, şu cümleden 750 biñge yaqın coyuqnı köstere. Cenüpniñ çoq şeerleri, yolları ve çiftlikleri zarar körgen. Cenkten soñ memleketni tiklev ve azat etilgen qullarnıñ aqlarını temin etüv içün [[Rekonstruktsiya devri]] başlanğan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nps.gov/civilwar/overview.htm|title=-{Overview — The Civil War}-|website=-{National Park Service}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:AQŞ tarihı]]</text>
      <sha1>aw58i4c1jvjz71r1875k2qxxsf000ee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andlar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30360</id>
    <revision>
      <id>246270</id>
      <parentid>159640</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3969" sha1="c8wja88a60hxc4i5jbbe1qzyi5a54tl" xml:space="preserve">'''Andlar''' ({{Lang-es|Andes; Cordillera de los Andes}}) — [[Cenübiy Amerika]]nıñ ğarbı boyunca uzanğan, dünyada qarada bulunğan eñ uzun [[dağ]] sisteması. Uzunlığı qararnen 7000 km. Dağlar [[Venesuela]], [[Kolombiya]], [[Ekvador]], [[Peru]], [[Boliviya]], [[Çile]] ve [[Argentina]] topraqlarından keçe.&lt;ref name=&quot;NASAAndes&quot;&gt;[https://www.nasa.gov/image-article/chilean-andes/ -{Chilean Andes}-]. -{NASA}-.&lt;/ref&gt;

Andlarnıñ eñ yüksek dağı Argentinada bulunğan [[Akonkagua]]dır. Argentinanıñ Milliy geografiya institutınıñ ölçevlerine köre, onıñ yüksekligi deñiz seviyesinden 6960,8 m-dir.&lt;ref&gt;[https://www.ign.gob.ar/Novedades/NuevaAlturaAconcagua -{Se dio a conocer la nueva altura oficial del Cerro Aconcagua: 6.960,8 metros}-]. -{Instituto Geográfico Nacional}-.&lt;/ref&gt;

== Geografiya ==
Andlar bir qaç dağ sırasından ibarettir. Dağ sıraları arasında yüksek yaylalar ve teren vadiyler buluna. Orta qısmında keñ [[Altiplano]] yaylası bar. Peru ve Boliviya arasındaki [[Titikaka gölü]] de bu yaylada buluna.&lt;ref name=&quot;Altiplano&quot;&gt;[https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/altiplano-south-america-1152/ -{Altiplano, South America}-]. -{NASA Earth Observatory}-.&lt;/ref&gt;

Dağlarnıñ şarq caplarından [[Amazon]] özeniniñ bir çoq qolları başlana. Bu sebepten Andlar Amazon havzası içün müim suv menbasıdır.&lt;ref&gt;[https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/source-of-the-amazon-river-7823/ -{Source of the Amazon River}-]. -{NASA Earth Observatory}-.&lt;/ref&gt;

== Meydanğa kelüvi ve yanardağlar ==
Andlar [[Yer qabuğı]]nıñ areketi neticesinde meydanğa kelgen. [[Tınç okean]] tübündeki qattı yer qatlamlarınıñ bir qısmı qıta altına doğru areket ete. Bu areket dağlarnıñ köterilmesine sebep ola. Andlarda [[zelzele]]ler sıq ola ve faal [[yanardağ]]lar bar.&lt;ref name=&quot;Altiplano&quot;/&gt;

Dünyanıñ deñiz seviyesinden eñ yüksek yanardağı da Andlarda buluna. Bu — Çile ve Argentina sıñırındaki [[Ohos del Salado]] yanardağıdır. Onıñ yüksekligi Smitson institutınıñ malümatına köre 6879 m-dir.&lt;ref&gt;[https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=highestvolcano -{What is the world's highest volcano?}-]. -{Smithsonian Institution, Global Volcanism Program}-.&lt;/ref&gt;

== İklim ve tabiat ==
Andlarnıñ iklimi geografik yerine ve yüksekligine köre deñişe. Dımlı şarq caplarında ormanlar öse, orta qısmındaki bazı saalar ise pek qurudır. Quru yerlerde qar ve buz tek pek yüksek dağlarda saqlana. Qar sıñırı suvuq cenüp qısımlarında daa alçaqtadır. Cenüpte, hususan [[Patagoniya]]da, büyük [[buzluq]]lar bar.&lt;ref&gt;[https://pubs.usgs.gov/publication/pp1386I -{Glaciers of South America}-]. -{U.S. Geological Survey, Professional Paper 1386-I}-.&lt;/ref&gt;

== Hocalıq ve turizm ==
Dağ vadiylerinde ve yüksek yaylalarda [[qartop]], [[mısırboğday]] ve başqa ösümlikler östürile. Tik caplarda tarlalar basamaq şeklinde yapıla. Yüksek dağ saalarında yerli adamlar [[lama]], [[alpaka]] ve [[qoy]]lar asraylar.&lt;ref&gt;[https://www.fao.org/4/Y1860e/y1860e09.htm -{Farming Systems and Poverty: Latin America and Caribbean}-]. -{FAO}-.&lt;/ref&gt;

Andlar faydalı qazıntılarğa baydır. Mında [[baqır]], [[qalay]], [[kümüş]] ve [[altın]] külçeleri bar.&lt;ref&gt;[https://www.usgs.gov/publications/metallogenic-provinces-southeastern-pacific-region-0 -{Metallogenic provinces of the southeastern Pacific region}-]. -{U.S. Geological Survey}-.&lt;/ref&gt; Dağ eteklerindeki bazı saalarda [[cermay]] ve [[tabiiy gaz]] da tapılğan.&lt;ref&gt;[https://pubs.usgs.gov/of/1999/ofr-99-0050/OF99-50C/province1.html -{The Santa Cruz–Tarija Province}-]. -{U.S. Geological Survey}-, 1999.&lt;/ref&gt;

Andlar [[alpinizm]] ve dağ turizmi içün de belli bir yerdir. Dağlar, göller ve teren vadiyler türlü memleketlerden seyaatçılarnı celp ete.&lt;ref name=&quot;Altiplano&quot;/&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Dağlar]]
[[Kategoriya:Cenübiy Amerika]]</text>
      <sha1>c8wja88a60hxc4i5jbbe1qzyi5a54tl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Angkor Vat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30361</id>
    <revision>
      <id>246269</id>
      <parentid>159644</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T09:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1755" sha1="a5h9ell5al6guwgf0tv2en2obrbsece" xml:space="preserve">[[Fayl:Angkor-Wat-from-the-air.JPG|thumb|Ava fotografiyası. 190 metr kenişliginde suv ile bir endek açıqça körüle bilir]]
[[Fayl:Awatcornertower01.JPG|left|thumb|Prang]]
[[Fayl:Flag_of_Cambodia.svg|thumb|Angkor Vat milliy bir ğururdır ve 1863-ten berli Kamboçiya bayrağında kösterilgendir.]]
'''Angkor Vat''' ({{lang-km|អង្គរវត្ត}} — «[[mabet]]ler şeeri») — [[Kamboçiya]]da, [[Siemreap]] şeeri yanında bulunğan büyük mabetler kompleksi. O, [[Khmer imperiyası]]nıñ qıralı [[II Suryavarman]] devrinde, XII asırnıñ birinci yarısında qurulğan. Başta [[induizm]] tañrısı [[Vişnu]]ğa bağışlanğan, soñra ise [[buddizm|buddist]] ibadet yerine çevirilgen. Angkor Vat dünyanıñ eñ büyük diniy abidelerinden biridir.&lt;ref name=&quot;apsara&quot;&gt;{{Cite web|url=https://apsaraauthority.gov.kh/2021/06/14/angkor-wat/|title=-{Angkor Wat}-|website=-{APSARA National Authority}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

Kompleksniñ etrafında divar ve suv tolu keñ endek bar. Merkezinde beş qulle tura. Mabetniñ qurulışı induizmde tañrılarnıñ yaşağan yeri sayılğan Meru dağını tasvir ete. Divarlarında indu efsanelerinden körünişler, qıral II Suryavarman ve onıñ askerleri tasvir etilgen taş oymaları saqlanğan.&lt;ref name=&quot;apsara&quot;/&gt;

Angkor Vat, eski paytaht [[Angkor]]nıñ eñ belli abidelerinden biridir. Angkor arheologik bölgesi 1992 senesi -{[[UNESCO]]}-nıñ Dünya mirası cedveline alınğan. Bugün Angkor Vat em ibadet yeri, em de çoq ziyaretçi kelgen tarihiy abidedir.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/668/|title=-{Angkor}-|website=-{UNESCO World Heritage Centre}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Kamboçiya]]
[[Kategoriya:İbadethaneler]]</text>
      <sha1>a5h9ell5al6guwgf0tv2en2obrbsece</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anime</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30363</id>
    <revision>
      <id>246272</id>
      <parentid>176264</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1284" sha1="8i0tdver9zrshlkh3mvgttdocgjfrkz" xml:space="preserve">[[Fayl:Wikipe-tan_full_length.png|right|thumb|435x435px|Vikipe-tan]]
'''Anime''' ({{lang-ja|アニメ}}) — [[Yaponiya]]da yaratılğan [[animatsiya]] filmleri ve seriallarınıñ umumiy adı. Bu söz inglizce {{lang-en|animation}} («animatsiya») sözünden kelip çıqqan. Yaponiyada «anime» sözü bütün animatsiya eserleri içün qullanılsa da, başqa memleketlerde onen ekseriyetle yapon animatsiyasını añlaylar.

Anime balalar, ösmürler ve büyükler içün çıqarıla. Onda [[macera]], [[fantastika]], [[komediya]], [[drama]], sevgi ve kündelik yaşayış aqqında eserler bar. Anime tek bir resim üslübi ya da janrnen sıñırlanmay.

Anime tam metrajlı ve qısqa filmler, televizion ve internet serialları şeklinde çıqarıla. Çoq eser [[manga]] degen yapon resimli ikâyelerine, kitap ya da kompyuter oyunlarına esaslana. Bazı eserler içün ise ayrıca yañı ikâye yazıla.

Animede personajlarnıñ duyğularını bet ifadeleri, areketler, ses ve [[muzıka]] vastasınen köstermekke büyük diqqat ayırıla. Büyük közler ve duyğularnı açıq köstergen bet ifadeleri sıq rastkelse de, bütün anime eserleri böyle sızılmay. Anime Yaponiyanıñ tışında da keñ tarqalğan ve türlü memleketlerde seyirci toplay.

[[Kategoriya:Sanat]]</text>
      <sha1>8i0tdver9zrshlkh3mvgttdocgjfrkz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arap Birligi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30366</id>
    <revision>
      <id>246273</id>
      <parentid>230026</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3424" sha1="jaxk71eibqb3udxe4i8g3rovhe9tg0b" xml:space="preserve">'''Arap birligi''' ({{lang-ar|الجامعة العربية|al-Jāmiʿa al-ʿArabiyya}}) ya da '''Arap devletleri birligi''' ({{lang-ar|جامعة الدول العربية|Jāmiʿat ad-Duwal al-ʿArabiyya}}) — [[Asiya]] ve [[Afrika]] arap devletlerini birleştirgen regional halqara teşkilât. Baş merkezi [[Mısır]]nıñ paytahtı [[Qaire]]de buluna. Resmiy tili — [[arap tili]]dir.&lt;ref name=&quot;mwnf&quot;&gt;[https://www.museumwnf.org/league-of-arab-states/?page=LAS-member-states.php -{About the League of Arab States: Member States}-]. -{Museum With No Frontiers}- ve Arap birligi (inglizce).&lt;/ref&gt;

[[Fayl:Flag_of_the_Arab_League.svg|thumb|Birlikniñ [[bayraq|bayrağı]]]]
[[Fayl:Emblem_of_the_Arab_League.svg|thumb|Birlikniñ [[tuğra|tuğrası]]]]
[[Fayl:Arab_League_(orthographic_projection)_updated.svg|thumb|Aza devletler]]

== Tarih ==
Arap birligi 1945 senesi martnıñ 22-sinde Qairede quruldı. Onı qurğan altı devlet — [[Mısır]], [[Suriye]], [[Iraq]], [[Lübnan]], [[Ürdün]] ve [[Saudiy Arabistan]]. [[Yemen]] aynı sene mayısnıñ 5-inde qoşuldı. Soñraki yıllarda başqa arap memleketleri de onıñ azası oldı.&lt;ref name=&quot;mwnf&quot;/&gt;

2011 senesi Suriyeniñ Birlik işinde iştiraki toqtatıldı. Suriye 2023 senesi mayısnıñ 7-sinde teşkilâtnıñ işine yañıdan qoşuldı.&lt;ref&gt;[https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240 -{Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise}-]. -{Reuters}-, 2023-05-07 (inglizce).&lt;/ref&gt;

== Maqsatları ==
Birlikniñ baş maqsadı — aza devletler arasındaki bağlarnı quvetleştirmek ve olarnıñ mustaqilligini qorçalamaq. Teşkilât arap memleketlerine ortaq meselelerni beraber çezmege ve halqara işlerde kelişip areket etmege yardım ete.

Aza devletler ticaret, sanat, köy hocalığı, naqliyat, medeniyet ve sağlıq saqlav saalarında işbirlik yapa. Birlikniñ nizamnamesi azalar arasındaki añlaşmamazlıqlarnı barışıq yolunen çezmekni közde tuta.&lt;ref name=&quot;nizamname&quot;&gt;[https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp -{Pact of the League of Arab States, March 22, 1945}-]. Arap birliginiñ nizamnamesi, 2 ve 5 maddeleri. -{The Avalon Project, Yale Law School}- (inglizce).&lt;/ref&gt;

== Qurulışı ==
Birlik şurası aza devletlerniñ temsilcilerinden ibarettir. Şura umumiy meselelerni muzakere etip, qararlar qabul ete. Er devletniñ Şurada bir reyi bar.

Nizamnamege köre, bir ağızdan qabul etilgen qararlar bütün aza devletler içün mecburiydir. Çoqluqnen qabul etilgen qararlar ise olarğa razı olğan devletler içün mecburiydir.

Teşkilâtnıñ kündelik işleri ile kâtibiyet oğraşa. Oña baş kâtip yolbaşçılıq ete.&lt;ref name=&quot;nizamname&quot;/&gt;

== Azaları ==
2026 senesiniñ vaziyetine köre, Birlikniñ 22 aza devleti bar: [[Bahreyn]], [[Birleşken Arap Emirlikleri]], [[Cezair]], [[Cibuti]], [[Filistin]], [[Iraq]], [[Komorlar]], [[Küveyt]], [[Libiya]], [[Lübnan]], [[Mağrip]], [[Mavritaniya]], [[Mısır]], [[Qatar]], [[Saudiy Arabistan]], [[Somaliya]], [[Sudan]], [[Suriye]], [[Tunis]], [[Umman]], [[Ürdün]] ve [[Yemen]].&lt;ref&gt;[https://www.mfa.gov.cn/web/gjhdq_676201/gjhdqzz_681964/lhg_682830/jbqk_682832/ 阿拉伯国家联盟概况]. Arap birligi aqqında malümat. Çin Halq Cumhuriyetiniñ Tışqı işler nazirligi, 2026 senesi (çince).&lt;/ref&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Halqara teşkilâtlar]]</text>
      <sha1>jaxk71eibqb3udxe4i8g3rovhe9tg0b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>246275</id>
      <parentid>246273</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T10:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>/* Azaları */</comment>
      <origin>246275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3423" sha1="fl1c72q5p7wbhkxgjf1mh2z28nmm6l9" xml:space="preserve">'''Arap birligi''' ({{lang-ar|الجامعة العربية|al-Jāmiʿa al-ʿArabiyya}}) ya da '''Arap devletleri birligi''' ({{lang-ar|جامعة الدول العربية|Jāmiʿat ad-Duwal al-ʿArabiyya}}) — [[Asiya]] ve [[Afrika]] arap devletlerini birleştirgen regional halqara teşkilât. Baş merkezi [[Mısır]]nıñ paytahtı [[Qaire]]de buluna. Resmiy tili — [[arap tili]]dir.&lt;ref name=&quot;mwnf&quot;&gt;[https://www.museumwnf.org/league-of-arab-states/?page=LAS-member-states.php -{About the League of Arab States: Member States}-]. -{Museum With No Frontiers}- ve Arap birligi (inglizce).&lt;/ref&gt;

[[Fayl:Flag_of_the_Arab_League.svg|thumb|Birlikniñ [[bayraq|bayrağı]]]]
[[Fayl:Emblem_of_the_Arab_League.svg|thumb|Birlikniñ [[tuğra|tuğrası]]]]
[[Fayl:Arab_League_(orthographic_projection)_updated.svg|thumb|Aza devletler]]

== Tarih ==
Arap birligi 1945 senesi martnıñ 22-sinde Qairede quruldı. Onı qurğan altı devlet — [[Mısır]], [[Suriye]], [[Iraq]], [[Lübnan]], [[Ürdün]] ve [[Saudiy Arabistan]]. [[Yemen]] aynı sene mayısnıñ 5-inde qoşuldı. Soñraki yıllarda başqa arap memleketleri de onıñ azası oldı.&lt;ref name=&quot;mwnf&quot;/&gt;

2011 senesi Suriyeniñ Birlik işinde iştiraki toqtatıldı. Suriye 2023 senesi mayısnıñ 7-sinde teşkilâtnıñ işine yañıdan qoşuldı.&lt;ref&gt;[https://www.investing.com/news/world-news/arab-league-readmits-syria-as-relations-with-assad-normalise-3075240 -{Arab League readmits Syria as relations with Assad normalise}-]. -{Reuters}-, 2023-05-07 (inglizce).&lt;/ref&gt;

== Maqsatları ==
Birlikniñ baş maqsadı — aza devletler arasındaki bağlarnı quvetleştirmek ve olarnıñ mustaqilligini qorçalamaq. Teşkilât arap memleketlerine ortaq meselelerni beraber çezmege ve halqara işlerde kelişip areket etmege yardım ete.

Aza devletler ticaret, sanat, köy hocalığı, naqliyat, medeniyet ve sağlıq saqlav saalarında işbirlik yapa. Birlikniñ nizamnamesi azalar arasındaki añlaşmamazlıqlarnı barışıq yolunen çezmekni közde tuta.&lt;ref name=&quot;nizamname&quot;&gt;[https://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp -{Pact of the League of Arab States, March 22, 1945}-]. Arap birliginiñ nizamnamesi, 2 ve 5 maddeleri. -{The Avalon Project, Yale Law School}- (inglizce).&lt;/ref&gt;

== Qurulışı ==
Birlik şurası aza devletlerniñ temsilcilerinden ibarettir. Şura umumiy meselelerni muzakere etip, qararlar qabul ete. Er devletniñ Şurada bir reyi bar.

Nizamnamege köre, bir ağızdan qabul etilgen qararlar bütün aza devletler içün mecburiydir. Çoqluqnen qabul etilgen qararlar ise olarğa razı olğan devletler içün mecburiydir.

Teşkilâtnıñ kündelik işleri ile kâtibiyet oğraşa. Oña baş kâtip yolbaşçılıq ete.&lt;ref name=&quot;nizamname&quot;/&gt;

== Azaları ==
2026 senesiniñ vaziyetine köre, Birlikniñ 22 aza devleti bar: [[Bahreyn]], [[Birleşken Arap Emirlikleri]], [[Cezair]], [[Cibuti]], [[Filistin]], [[Iraq]], [[Komorlar]], [[Küveyt]], [[Libiya]], [[Lübnan]], [[Mağrip]], [[Mavritaniya]], [[Mısır]], [[Oman]], [[Qatar]], [[Saudiy Arabistan]], [[Somaliya]], [[Sudan]], [[Suriye]], [[Tunis]], [[Ürdün]] ve [[Yemen]].&lt;ref&gt;[https://www.mfa.gov.cn/web/gjhdq_676201/gjhdqzz_681964/lhg_682830/jbqk_682832/ 阿拉伯国家联盟概况]. Arap birligi aqqında malümat. Çin Halq Cumhuriyetiniñ Tışqı işler nazirligi, 2026 senesi (çince).&lt;/ref&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Halqara teşkilâtlar]]</text>
      <sha1>fl1c72q5p7wbhkxgjf1mh2z28nmm6l9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Til</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30642</id>
    <revision>
      <id>246242</id>
      <parentid>224468</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4171" sha1="poqyrn27a23qykx7ijcpyj4ap5hwtnd" xml:space="preserve">[[Fayl:Tepantitla mural, Ballplayer A (Daquella manera).jpg|right|thumb|[[Meksika]], Teotiuakanda (milâttan soñ 200 senesine yaqın) bir kişiniñ ağzından bir rulo çıqararaq, tilini timsal etken bir divar resmi]]
'''Til''' — insanlar bir-birinen bildirişmek içün qullanğan işaretler sisteması. Tilniñ qaideleri bu işaretlerni nasıl birleştirip qullanmaq kerek olğanını köstere. Tilnen adamlar fikir ve duyğularını bildire, malümat alıp bere, dünya aqqında bilgi elde ete.&lt;ref name=&quot;til&quot;&gt;[https://ecampusontario.pressbooks.pub/essentialsoflinguistics2/chapter/1-1-what-even-is-language/ -{What even is language?}-]. -{Essentials of Linguistics}-, ekinci neşir.&lt;/ref&gt;

Tillerni ögrengen ilimge [[tilşınaslıq]] ya da [[lisaniyat]] deyler.

== Tilniñ qurulışı ve qullanıluvı ==
Er tilniñ söz hazinesi ve [[sarf]]iy qaideleri bar. Söz ya da işaretler belli manalarnı bildire. Olarnı birleştirip, daa mürekkep fikirlerni añlatmaq mümkin. Tilşınaslar sözlerniñ qurulışı, manası ve cümlede nasıl bağlanğanını ögrene.&lt;ref name=&quot;til&quot;/&gt;

Sesli tillerde adamlar laf etip bildirişe. Yazı ise söz ve cümlelerni işaretlernen qayd etmek, saqlamaq ve başqalarğa yetkizmek içün qullanıla. Yazısı olmağan tiller de bar.&lt;ref name=&quot;til&quot;/&gt;

'''İma-işaret tilleri''' de tabiiy tillerdir. Bu tillerde manalar qol areketleri, qım ve bedenniñ turuşınen bildirile. Olarnıñ da söz hazinesi ve sarfiy qaideleri bar. Farqlı memleket ve cemiyetlerde farqlı ima-işaret tilleri qullanıla.&lt;ref&gt;[https://www.nidcd.nih.gov/health/american-sign-language -{What Is American Sign Language?}-]. -{National Institute on Deafness and Other Communication Disorders}-.&lt;/ref&gt;

== Tabiiy, suniy ve formal tiller ==
Adam cemiyetlerinde şekillenip, nesilden nesilge keçken tillerge '''tabiiy tiller''' deyler. Olar vaqtınen deñişe: yañı sözler peyda ola, eski sözlerniñ aytılışı, manası ve qullanıluvı deñişe.

Adamlar belli bir maqsat içün mahsus '''suniy tiller''' de yarata. Matematika, mantıq ve programmalavda '''formal tiller''' qullanıla. Olarda işaretlerni nasıl birleştirmek kerek olğanı qatiy qaidelernen kösterile. Meselâ, programmalav tillerinde programmanıñ yazılışı sintaksis qaidelerge bağlıdır.&lt;ref&gt;[https://courses.cs.cornell.edu/courses/cs4120/2026sp/notes/ -{Context-free grammars}-]. Kornell universitetiniñ ders materialları.&lt;/ref&gt;

Ayvanlarnıñ bir-birine malümat berüv sistemalarına da bazıda «ayvan tili» deyler.

== Tillerni ögrenüv usulları ==
Tillerni tetqiq etmek içün türlü usullar qullanıla:
* '''Tasviriy usul''' — bir tilniñ ses ya da işaret sisteması, söz hazinesi ve qaidelerini tasvir etüv.
* '''Qıyaslama-tarihiy usul''' — soydaş tillerni teñeştirip, olarnıñ ortaq keçmişini ve nasıl deñişkenini ögrenüv. Bu usulnen qadimiy til şekillerini tiklemege tırışalar.&lt;ref&gt;[https://www.cambridge.org/highereducation/books/language-change/819E0034CEAAC4B156117E45F49AD12C/comparison-reconstruction-and-typology/3D134DA636E98A956D986B51CE1CDE3F -{Comparison, reconstruction, and typology}-]. -{Language Change}-, -{Cambridge University Press}-.&lt;/ref&gt;
* '''Teñeştirüv usulı''' — farqlı tillerniñ umumiy ve farqlı ceetlerini ögrenüv.
* '''Qurulış usulı''' — tilni bir sistema olaraq ögrenip, onıñ parçaları bir-birinen nasıl bağlı olğanını añlamaq.

Tillerni sinhronik ve diahronik yönelişlerde de ögreneler. '''Sinhronik tetqiqat''' tilniñ belli bir zamandaki alını ögrene. Meselâ, bugünki qırımtatar tiliniñ qaidelerini tasvir etmek bu yönelişke aittir.

'''Diahronik tetqiqat''' ise tilniñ vaqtınen nasıl deñişkenini ögrene. Meselâ, asırlar boyunca tilniñ söz hazinesi, ses sisteması ve cümle qurulışında olğan deñişmelerni tetqiq ete.&lt;ref&gt;[https://www.cambridge.org/highereducation/books/introducing-linguistics/B37C05AF99A83A8D7328CC5E4412CFC0/historical-linguistics/6D2740B6928402DA53D7EA8A67B30A69 -{Historical Linguistics}-]. -{Introducing Linguistics}-, -{Cambridge University Press}-.&lt;/ref&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Tilşınaslıq]]</text>
      <sha1>poqyrn27a23qykx7ijcpyj4ap5hwtnd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çiñ sülâlesi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30646</id>
    <revision>
      <id>246247</id>
      <parentid>180993</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6141" sha1="i0ksprpdps70ufe2d8ht04pbq0lsldx" xml:space="preserve">{{Tarihiy memleket
|Qırımtatar adı=Çiñ sülâlesi
|Original adı=大清&lt;br /&gt;ᡩᠠᡳ᠌ᠴᡳᠩ ᡤᡠᡵᡠᠨ
|Bayraq=Flag of China (1889–1912).svg
|Bayraq_yazı=Sülâleniñ soñki bayrağı
|Seneler=1636–1912
|Tuğra=Seal_of_Qing_dynasty.svg
|Devlet qurumı=[[Monarhiya]]
|Harita=Empire_of_the_Great_Qing_(orthographic_projection).svg
|Din=[[Konfutsiycilik]], [[buddizm]], şamanizm ve diger inançlar
|Tiller=[[Çin tili|Qıtay tili]], [[Mancur tili]]
|Paytaht=[[Şenyañ]] (1636–1644)&lt;br /&gt;[[Pekin]] (1644–1912)
}}
'''Çiñ sülâlesi''' (mancurca: -{Daicing gurun}-; {{lang-zh|清朝}}, [[pinyin]]: -{Qīng Cháo}-) — [[Qıtay]]nı 1644–1912 seneleri idare etken [[mancurlar|mancur]] ükümdarlar sülâlesidir. O, Qıtay tarihındaki soñki imperator sülâlesi edi. Çiñ adı 1636 senesi qabul etilgen. Sülâleniñ ükümdarları [[Aysin Göro]] ailesinden edi. Devletniñ resmiy adı '''Büyük Çiñ''' ({{lang-zh|大清}}, pinyin: -{Dà Qīng}-) edi. «Çiñ» sözü Qıtay tilinde «temiz» manasını taşıy.&lt;ref&gt;-{Gascoigne, Bamber. (2003). ''The Dynasties of China: A History''. New York: Carroll &amp; Graf Publishers. ISBN 0-7867-1219-8.}-&lt;/ref&gt;

== Quruluvı ==
Çiñ devletiniñ tarihı 1616 senesi başlana. Bu yıl mancur yolbaşçısı Nuerhaçi [[Soñki Cin devletini]] qurğan. Onıñ oğlu Huañ Tayci 1636 senesi devletke Büyük Çiñ adını qoyğan ve imperator olğan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dpm.org.cn/court/lineage/226250.html|title=努尔哈赤|website=故宫博物院|language=zh}}; {{Cite web|url=https://www.dpm.org.cn/court/lineage/226251.html|title=皇太极|website=故宫博物院|language=zh}}&lt;/ref&gt;

1644 senesi [[Miñ sülâlesi]]niñ Pekindeki idaresi yıqılğan. Şu yıl Çiñ askerleri şeerni alğan ve Pekin Çiñ devletiniñ paytahtı olğan. Lâkin Qıtaynıñ diger bölgelerini öz idaresine keçirmek içün daa bir qaç on yıl kerek olğan. Miñ sülâlesine sadıq qalğan quvetler qarşılıq köstermege devam etken. 1683 senesi Çiñ askerleri [[Tayvan]] adasını da alğan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://academic.hep.com.cn/fhc/EN/10.3868/s020-004-015-0031-4|title=-{Schools, Temples, and Tombs across the Sea: The Re-Civilization of Post-Zheng Taiwan, 1683–1722}-|author=-{Ryan Holroyd}-|website=-{Frontiers of History in China}-|year=2015|language=en}}&lt;/ref&gt;

== İnkişafı ve idaresi ==
XVII asırnıñ soñunda ve XVIII asırda Çiñ devleti küçlenip, topraqlarını kenişletken. Bu devirde [[Kañşi]], [[Yoñceñ]] ve [[Çianloñ]] imperatorlar idare etken. Çiñ ükümdarları [[Mongoliya]], [[Tibet]] ve [[Şincañ]] üzerindeki idarelerini qaviyleştirgen.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://afe.easia.columbia.edu/main_pop/kpct/kp_1450-1750.htm|title=-{Key Points across East Asia—by Era: 1450–1750}-|website=-{Asia for Educators, Columbia University}-|language=en}}&lt;/ref&gt; Devletniñ idaresi altında [[çinliler]] (hanlar), [[mancurlar]], [[moğollar]], [[tibetliler]] ve diger halqlar yaşağan. Köy hocalığı, ticaret ve zenaat inkişaf etken, ealiniñ sayısı artqan. Çiñ devrinde edebiyat ve tasviriy sanat da inkişaf etken. Bu devirniñ farfor qabları bütün dünyada belli.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://afe.easia.columbia.edu/main_pop/kpct/kp_1750-1919.htm|title=-{Key Points across East Asia—by Era: 1750–1919}-|website=-{Asia for Educators, Columbia University}-|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;smithsonian&quot;&gt;{{Cite web|url=https://asia-archive.si.edu/learn/for-educators/teaching-china-with-the-smithsonian/explore-by-dynasty/qing-dynasty/|title=-{Qing dynasty, 1644–1911}-|website=-{Smithsonian's National Museum of Asian Art}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

Mancur ükümdarlar Miñ devrinden qalğan bir çoq idare usulını saqlağan. Devlet işinde çalışacaq memurlarnı saylamaq içün imtianlar keçirilgen. Bunen beraber, ükümdarlar mancur tilini ve adetlerini saqlamağa tırışqan.&lt;ref name=&quot;smithsonian&quot;/&gt; 1645 senesi han (yani etnik çinli) erkeklerine başlarınıñ ög qısmındaki saçnı tıraş etmek ve qalğan saçnı uzatıp örmek mecburiyeti qoyulğan. Bu saç şekli Çiñ ükümdarlarına bağlılıqnıñ bir işareti sayılğan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://scholarworks.lib.csusb.edu/etd/1496/|title=-{The Manchu Queue: A Complex Symbol in Chinese Identity}-|author=-{Alexander Jesus Serrano}-|website=-{California State University, San Bernardino}-|year=2022|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Sülâleniñ soñu ==
XIX asırda Çiñ devleti zayıflamağa başlağan. 1839–1842 ve 1856–1860 seneleri [[Afyon cenkleri]]nde Avropa devletlerine yeñilgen. 1850–1864 seneleri devam etken [[Taypiñ isyanı]] memleketke büyük zarar ketirgen. 1894–1895 seneleri [[Yaponiya]] ile cenkte de yeñilgen. Bu cenklerden soñ Qıtay başqa devletlerge büyük para tölemege, bazı limanlarını açmağa ve topraqlarınıñ bir qısmını bermege mecbur olğan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://asia-archive.si.edu/learn/for-educators/teaching-china-with-the-smithsonian/lesson-plans/chinas-long-nineteenth-century-foreign-influence-and-the-end-of-dynastic-china/|title=-{China’s Long Nineteenth Century – Foreign Influence and the End of Dynastic China}-|website=-{Smithsonian's National Museum of Asian Art}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

1911 senesi [[Şinhay inqilâbı]] başlanğan. Onıñ neticesinde Qıtayda cumhuriyet qurulğan. Soñki imperator [[Pu Yi]] 1912 senesi fevralnıñ 12-sinde tahttan vazgeçken. Bu vaqia Çiñ sülâlesiniñ idaresine ve Qıtayda imperatorlıq devrine soñ qoyğan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://intl.dpm.org.cn/galleries/details/313.html?_wap=1|title=-{Discovering the Hall of Mental Cultivation: A Digital Experience}-|website=-{The Palace Museum}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

Pu Yi soñradan Yaponiyağa bağlı [[Mancou Go]] devletiniñ başında olğan. Bu devlet 1932–1945 seneleri [[Mancuriya]]da mevcut edi ve de-fakto Yaponiya tarafından idare etile edi.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dpm.org.cn/court/lineage/226255.html|title=宣统皇帝|website=故宫博物院|language=zh}}&lt;/ref&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Çin tarihı]]
[[Kategoriya:Tarihiy devletler]]</text>
      <sha1>i0ksprpdps70ufe2d8ht04pbq0lsldx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Üsnühat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30649</id>
    <revision>
      <id>246248</id>
      <parentid>230023</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2349" sha1="fi29eddeqy7ynvub3nof9c46dv0u899" xml:space="preserve">'''Üsnühat''' ({{lang-fa|حسن خط|husn-i xat}}, {{lang-ar|حسن الخط|ḥusnu l-xatt}} — «güzel yazı»; '''hattatlıq''', '''kalligrafiya''' olaraq da belli) — arif ve yazı işaretlerini güzel bir şekilde elnen yazmaq [[sanat]]ı. Bu sanatnen oğraşqan adamğa '''hattat''' deyler.

== Hususiyetleri ==
Üsnühatta ariflerniñ şekil ve büyükligi, sızıqlarnıñ qalınlığı ve sözler arasındaki boşluq müimdir. Hattat metinniñ manasınen beraber, yazınıñ umumiy körünişine de emiyet bere. Yazmaq içün [[qalem]], [[fırçı]] ve [[merekep]] qullanıla.&lt;ref&gt;[https://islamansiklopedisi.org.tr/hat -{Hat}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;yaponiya&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/exhibitions/listings/2013/brush-writing -{Brush Writing in the Arts of Japan}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&lt;/ref&gt;

Ananeviy yazuv üslüpleriniñ belli qaideleri bar. Hattat yazuv nümünelerini tekrar etip, bu qaidelerni ögrene ve marifetini arttıra. Er hattatnıñ el areketi ve üslübi eserinde körüne. Bazı eserlerde yazını oqumaq küç olsa da, onıñ güzel ve ifadeli körünişine büyük emiyet berile.&lt;ref name=&quot;yaponiya&quot;/&gt;

== Tarihı ve qullanıluvı ==
Matbaalar tarqalmazdan evel kitaplar elnen yazılıp çoğaltılğan. Üsnühat elyazma kitap ve resmiy vesiqalarnı azırlavda müim yer tutqan.

Bu sanat türlü medeniyetlerde inkişaf etken. [[Çin]]de ve [[Yaponiya]]da fırçınen yazuvnıñ bay ananeleri bar.&lt;ref&gt;[https://asia-archive.si.edu/learn/chinas-calligraphic-arts/ -{China’s Calligraphic Arts}-]. -{Smithsonian’s National Museum of Asian Art}-.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;yaponiya&quot;/&gt; İslâm medeniyetinde arap urufatına esaslanğan üsnühat büyük emiyet qazanğan. Ondan diniy ve edebiy kitaplarnı yazmaq, binalarğa ve türlü eşyağa süs bermek içün qullanğanlar.&lt;ref&gt;[https://islamansiklopedisi.org.tr/hat -{Hat}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.&lt;/ref&gt;

Bugün üsnühat ananeleri devam ete ve yañı üslüpler de peyda ola. Üsnühat ayrı sanat eserleri yaratmaq ve türlü yazılarğa süs bermek içün qullanıla. Bu sanat mekteplerde ya da usta hattatlardan ögrenile.&lt;ref&gt;[https://www.unesco.org/archives/multimedia/document-5645 -{Arabic Calligraphy: knowledge, skills and practices}-]. -{UNESCO}-.&lt;/ref&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Sanat]]</text>
      <sha1>fi29eddeqy7ynvub3nof9c46dv0u899</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Versal muqavelesi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30651</id>
    <revision>
      <id>246246</id>
      <parentid>160362</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T16:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2621" sha1="245bkt4w92es7a3i66z2no0y176ycax" xml:space="preserve">'''Versal barışıq muqavelesi''' — [[Birinci Cian cenki]]nden soñ 1919 senesi iyünniñ 28-inde [[Frenkistan]]daki [[Versal]] sarayında imzalanğan barışıq muqavelesidir. Onı bir taraftan [[Almaniya]], o bir taraftan cenkte yeñgen [[Büyük Britaniya]], [[Frenkistan]], [[Amerika Birleşken Devletleri]], [[İtaliya]], [[Yaponiya]], [[Belçika]] ve başqa devletler imzalağan.

[[Fayl:Quai_d'Orsay.jpg|right|thumb|300px|Paristeki Frenkistan Tışqı işler nazirliginiñ -{Salon de l’Horloge}- salonı]]

Almaniya ile cenk areketleri 1918 senesi qasımnıñ 11-inde imzalanğan ateş toqtatuv añlaşmasından soñ bitken. Barışıq muqavelesiniñ şartları ise [[Paris barışıq konferentsiyası]]nda azırlanğan. Almaniya vekilleri esas şartlarnı azırlavğa iştirak etmegen. Muqavele 1920 senesi yanvarnıñ 10-ında quvetini alğan. Almaniyanıñ tarafında cenkleşken başqa [[merkeziy devletler]] ile ayrı barışıq muqaveleleri imzalanğan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nationalarchives.gov.uk/explore-the-collection/stories/the-treaty-of-versailles/|title=-{The Treaty of Versailles}-|website=-{The National Archives}-|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1919Parisv13/ch5|title=-{Status of the Treaties of the Conference}-|website=-{Office of the Historian}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

Muqavelege köre, Almaniya topraqlarınıñ bir qısmını başqa devletlerge bergen. [[Elzas]] ve [[Lotaringiya]] Frenkistanğa qaytarılğan, şarqtaki bazı topraqlar ise [[Lehistan]]ğa keçken. Almaniya bütün müstemlekelerinden vazgeçken. Alman ordusınıñ sayısı 100 biñ askernen sıñırlanğan, silâlanması da sıñırlandırılğan. Bundan ğayrı, Almaniya cenk vaqtında ketirilgen zarar içün para tölemege mecbur olğan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1919Parisv13/comp1|title=-{The Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Germany}-|website=-{Office of the Historian}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

Muqavele [[Milletler Ligası]]nıñ quruluvına da esas olğan. Bu halqara teşkilât cenklerniñ ögüni almaq içün qurulğan. ABD vekilleri muqaveleni imzalağan, lâkin Senat onı tasdıqlamağan. Şunıñ içün ABD Almaniya ile 1921 senesi ayrı bir barışıq muqavelesini imzalağan ve Milletler Ligasına aza olmağan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://history.state.gov/milestones/1914-1920/paris-peace|title=-{The Paris Peace Conference and the Treaty of Versailles}-|website=-{Office of the Historian}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Tarih]]</text>
      <sha1>245bkt4w92es7a3i66z2no0y176ycax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vikingler</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30654</id>
    <revision>
      <id>246254</id>
      <parentid>227229</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T07:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5189" sha1="n8t3de9lk1bl38m7nrwnx97m9k9k19i" xml:space="preserve">{{1000}}
{{universal infocard}}
'''Vikingler''' — VIII–XI asırlarda [[Skandinaviya]]dan deñiz seferlerine çıqqan askerler ve satıcılar. Olar yağmacılıq yapqan, ticaretnen oğraşqan ve yañı yerlerde yerleşken. Esasen bugünki [[Danimarka]], [[Norvegiya]] ve [[İsveçiya]] topraqlarından kelgenler. [[Eski skandinav tili]]ndeki -{víkingr}- sözü deñiz yağmacısı manasında qullanılğan.&lt;ref name=&quot;sea&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.sea.museum/en/learn/resource/vikings|title=-{Vikings and the Viking Age}-|website=-{Australian National Maritime Museum}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

Olarnıñ seferleri Avropa tarihına büyük tesir etken. Bu seferlerniñ eñ faal devrine '''[[viking devri]]''' deyler. Onı adet üzre 793–1066 seneleri ile sıñırlaylar. 793 senesi vikingler [[İngiltere]]niñ şimalindeki Lindisfarn manastırına ücüm etken.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://natmus.dk/museer-og-slotte/trelleborg/om-trelleborg/udstillinger/trelleborg-og-vikingetiden/|title=-{Trelleborg og Vikingetiden}-|website=-{Nationalmuseet}-|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Seferleri ve gemileri ==
Vikingler baylıq qazanmaq, ticaret yapmak ve yañı topraqlarda yerleşmek içün seferlerge çıqqan. Olarnıñ seferleri [[Avropa]]dan ğayrı [[Ğarbiy Asiya]] ve [[Şimaliy Afrika]]ğa da yetken.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2026.followthevikings.com/discover-the-vikings/viking-settlement/europe/|title=-{Europe}-|website=-{Follow the Vikings}-|language=en}}&lt;/ref&gt; Olar Avropanıñ deñiz kenarındaki şeer ve köylerine, kilseler ve manastırlarğa ücüm etken, mallarnı yağma etken ve adamlarnı esir alğan. Bazı esirler qul olaraq satılğan. Seferlerni yerli yolbaşçılar ya da ükümdarlar idare etken.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-viking-age/expeditions-and-raids/|title=-{Viking expeditions and raids}-|website=-{National Museum of Denmark}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

Cenk seferlerinde qullanğan uzun tahta gemileri yelken ve kürekler ile yürgen. Bu gemiler hem açıq deñizde, hem de say özenlerde yürmege uyğun edi. Buña köre, vikingler deñiz kenarından uzaqta bulunğan yerlerge de yetip olğan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dhm.de/mediathek/en/ship-types/milestones-in-the-history-of-european-shipbuilding/01-longship/|title=-{Longship}-|website=-{Deutsches Historisches Museum}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Yerleşken yerleri ve ticareti ==
Vikingler [[İngiltere]], [[İrlandiya]], [[Normandiya]], [[Farer adaları|Farer]] ve [[Şetland adaları]], [[İslandiya]] ve [[Grenlandiya]] kibi yerlerde yañı meskenler qurğan.&lt;ref name=&quot;sea&quot;/&gt; Normandiyada yerleşken vikinglerniñ nesillerinden olğan [[normanlar]] soñradan Cenübiy [[İtaliya]] ve [[Siçiliya]]nı zapt etken.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Norman-people|title=-{Norman}-|website=-{Encyclopaedia Britannica}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

Şarqiy Avropada skandinav askerleri ve satıcılarına varâglar da dey ediler. Olar [[Rus]] devletiniñ erte tarihında emiyetli rol oynağan. [[Özü]] ve [[Edil]] boyunca ticaret yapıp, [[Qara deñiz]] ve [[Hazar deñizi]]ne qadar yetkenler. [[Bizans imperiyası]] ve musulman memleketleri ile ticaret yapqanlar. Bazıları Bizans imperatorlarınıñ askerleri olaraq hızmet etken.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2026.followthevikings.com/discover-the-vikings/viking-settlement/baltic-ukraine-belarus-and-the-east/|title=-{Baltic, Ukraine, Belarus and the East}-|website=-{Follow the Vikings}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

1000 senesine yaqın skandinav deñizcileri [[Şimaliy Amerika]]ğa yetken. Bugünki [[Kanada]]nıñ [[Nyufaundlend]] adasında olarnıñ meskeninden qalğan izler tapılğan. Bu tapıntılar avropalılar Şimaliy Amerikağa [[Hristofor Kolumb]]dan bir qaç asır evel yetkenini köstere.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/4|title=-{L’Anse aux Meadows National Historic Site}-|website=-{UNESCO World Heritage Centre}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Yaşayışı ve medeniyeti ==
Seferler arasında vikingler köy hocalığı, balıqçılıq, zenaat ve ticaretnen oğraşqan. Olarnıñ cemiyetinde bay yolbaşçılar, azat adamlar ve qullar olğan. Azat adamlar cıyılışlarda qanunlar ve davalar aqqında qararlar qabul etken.&lt;ref name=&quot;sea&quot;/&gt;

Baştan olar [[skandinav dini]]niñ Odin, Tor ve diger tañrılarına inanğan. X–XI asırlarda Skandinaviyada [[hristianlıq]] tarqalğan, ükümdarlar ve ealiniñ büyük qısmı bu dinni qabul etken. Eski inançlar birden yoq olmağan, bir müddet yañı din ile beraber devam etken.&lt;ref name=&quot;sea&quot;/&gt;

Vikinglerniñ ayatı ve seferleri aqqında [[saga]]lar, yani tarihiy vaqialar ve efsanelerni birleştirgen ikâyeler saqlanğan. Olarnıñ bir çoqusı viking devrinden soñ, hususan XIII asırda yazılğan. Vikingler öz devirlerinde [[runa]] degen arifler ile taş, tahta ve başqa şeyler üstüne qısqa yazılar yazğan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2026.followthevikings.com/discover-the-vikings/viking-cultur/language-literature-and-art/|title=-{Language, Literature and Art}-|website=-{Follow the Vikings}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Tarih]]</text>
      <sha1>n8t3de9lk1bl38m7nrwnx97m9k9k19i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>246255</id>
      <parentid>246254</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T07:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5166" sha1="9iickmpi4xnnvzcn1ooc5re8uu1zg67" xml:space="preserve">{{1000}}
'''Vikingler''' — VIII–XI asırlarda [[Skandinaviya]]dan deñiz seferlerine çıqqan askerler ve satıcılar. Olar yağmacılıq yapqan, ticaretnen oğraşqan ve yañı yerlerde yerleşken. Esasen bugünki [[Danimarka]], [[Norvegiya]] ve [[İsveçiya]] topraqlarından kelgenler. [[Eski skandinav tili]]ndeki -{víkingr}- sözü deñiz yağmacısı manasında qullanılğan.&lt;ref name=&quot;sea&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.sea.museum/en/learn/resource/vikings|title=-{Vikings and the Viking Age}-|website=-{Australian National Maritime Museum}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

Olarnıñ seferleri Avropa tarihına büyük tesir etken. Bu seferlerniñ eñ faal devrine '''[[viking devri]]''' deyler. Onı adet üzre 793–1066 seneleri ile sıñırlaylar. 793 senesi vikingler [[İngiltere]]niñ şimalindeki Lindisfarn manastırına ücüm etken.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://natmus.dk/museer-og-slotte/trelleborg/om-trelleborg/udstillinger/trelleborg-og-vikingetiden/|title=-{Trelleborg og Vikingetiden}-|website=-{Nationalmuseet}-|language=da}}&lt;/ref&gt;

== Seferleri ve gemileri ==
Vikingler baylıq qazanmaq, ticaret yapmak ve yañı topraqlarda yerleşmek içün seferlerge çıqqan. Olarnıñ seferleri [[Avropa]]dan ğayrı [[Ğarbiy Asiya]] ve [[Şimaliy Afrika]]ğa da yetken.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2026.followthevikings.com/discover-the-vikings/viking-settlement/europe/|title=-{Europe}-|website=-{Follow the Vikings}-|language=en}}&lt;/ref&gt; Olar Avropanıñ deñiz kenarındaki şeer ve köylerine, kilseler ve manastırlarğa ücüm etken, mallarnı yağma etken ve adamlarnı esir alğan. Bazı esirler qul olaraq satılğan. Seferlerni yerli yolbaşçılar ya da ükümdarlar idare etken.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-viking-age/expeditions-and-raids/|title=-{Viking expeditions and raids}-|website=-{National Museum of Denmark}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

Cenk seferlerinde qullanğan uzun tahta gemileri yelken ve kürekler ile yürgen. Bu gemiler hem açıq deñizde, hem de say özenlerde yürmege uyğun edi. Buña köre, vikingler deñiz kenarından uzaqta bulunğan yerlerge de yetip olğan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dhm.de/mediathek/en/ship-types/milestones-in-the-history-of-european-shipbuilding/01-longship/|title=-{Longship}-|website=-{Deutsches Historisches Museum}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Yerleşken yerleri ve ticareti ==
Vikingler [[İngiltere]], [[İrlandiya]], [[Normandiya]], [[Farer adaları|Farer]] ve [[Şetland adaları]], [[İslandiya]] ve [[Grenlandiya]] kibi yerlerde yañı meskenler qurğan.&lt;ref name=&quot;sea&quot;/&gt; Normandiyada yerleşken vikinglerniñ nesillerinden olğan [[normanlar]] soñradan Cenübiy [[İtaliya]] ve [[Siçiliya]]nı zapt etken.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Norman-people|title=-{Norman}-|website=-{Encyclopaedia Britannica}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

Şarqiy Avropada skandinav askerleri ve satıcılarına varâglar da dey ediler. Olar [[Rus]] devletiniñ erte tarihında emiyetli rol oynağan. [[Özü]] ve [[Edil]] boyunca ticaret yapıp, [[Qara deñiz]] ve [[Hazar deñizi]]ne qadar yetkenler. [[Bizans imperiyası]] ve musulman memleketleri ile ticaret yapqanlar. Bazıları Bizans imperatorlarınıñ askerleri olaraq hızmet etken.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2026.followthevikings.com/discover-the-vikings/viking-settlement/baltic-ukraine-belarus-and-the-east/|title=-{Baltic, Ukraine, Belarus and the East}-|website=-{Follow the Vikings}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

1000 senesine yaqın skandinav deñizcileri [[Şimaliy Amerika]]ğa yetken. Bugünki [[Kanada]]nıñ [[Nyufaundlend]] adasında olarnıñ meskeninden qalğan izler tapılğan. Bu tapıntılar avropalılar Şimaliy Amerikağa [[Hristofor Kolumb]]dan bir qaç asır evel yetkenini köstere.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/4|title=-{L’Anse aux Meadows National Historic Site}-|website=-{UNESCO World Heritage Centre}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Yaşayışı ve medeniyeti ==
Seferler arasında vikingler köy hocalığı, balıqçılıq, zenaat ve ticaretnen oğraşqan. Olarnıñ cemiyetinde bay yolbaşçılar, azat adamlar ve qullar olğan. Azat adamlar cıyılışlarda qanunlar ve davalar aqqında qararlar qabul etken.&lt;ref name=&quot;sea&quot;/&gt;

Baştan olar [[skandinav dini]]niñ Odin, Tor ve diger tañrılarına inanğan. X–XI asırlarda Skandinaviyada [[hristianlıq]] tarqalğan, ükümdarlar ve ealiniñ büyük qısmı bu dinni qabul etken. Eski inançlar birden yoq olmağan, bir müddet yañı din ile beraber devam etken.&lt;ref name=&quot;sea&quot;/&gt;

Vikinglerniñ ayatı ve seferleri aqqında [[saga]]lar, yani tarihiy vaqialar ve efsanelerni birleştirgen ikâyeler saqlanğan. Olarnıñ bir çoqusı viking devrinden soñ, hususan XIII asırda yazılğan. Vikingler öz devirlerinde [[runa]] degen arifler ile taş, tahta ve başqa şeyler üstüne qısqa yazılar yazğan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2026.followthevikings.com/discover-the-vikings/viking-cultur/language-literature-and-art/|title=-{Language, Literature and Art}-|website=-{Follow the Vikings}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Tarih]]</text>
      <sha1>9iickmpi4xnnvzcn1ooc5re8uu1zg67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Viktoriya gölü</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30657</id>
    <revision>
      <id>246253</id>
      <parentid>228989</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:30:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2884" sha1="opurli7sjaq1kht8cw4hf0v3t78kkw8" xml:space="preserve">{{universal infocard}}
'''Viktoriya gölü''', daa '''Viktoriya-Nyanza''' ve '''Ükereve''' ({{lang-en|Victoria, Victoria Nyanza}}; luo tilinde -{Nam Lolwe}-, luganda tilinde -{Nnalubaale}-) — [[Şarqiy Afrika]]da, [[Keniya]], [[Uganda]] ve [[Tanzaniya]] arasında bulunğan tatlı suvlu [[göl]]. Meydanına köre Afrikanıñ eñ büyük gölü ve dünyanıñ eñ büyük tatlı suvlu göllerinden biridir.

== Coğrafiya ==
Göl [[ekvator]]ğa yaqın, [[Şarqiy Afrika platosı]]nıñ keñ bir çuqurında buluna. Meydanı 68 800 km²-ge yaqın, deñiz seviyesinden yüksekligi 1134 metrdir. Orta terenligi 40 metr, eñ teren yeri ise qararnen 80 metrdir. Gölniñ içinde çoq ada bar.&lt;ref name=&quot;ilec&quot;&gt;{{Cite web|url=https://wldb.ilec.or.jp/index.php/Display/html/3586|title=-{Lake Victoria}-|website=-{World Lake Database, International Lake Environment Committee}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

Viktoriyağa bir çoq özen qoşula. Olarnıñ eñ büyügi [[Kagera]]dır. Gölniñ şimaliy qısmından [[Viktoriya Nili]] aqıp çıqa. Bu özen soñra [[Aq Nil]]niñ bir qısmını teşkil ete. Şunıñ içün Viktoriya gölü [[Nil]]niñ esas suv menbalarından biridir.&lt;ref name=&quot;ilec&quot;/&gt;

== Tabiatı ve emiyeti ==
Gölde çoq çeşit balıq yaşay. Balıqçılıq kenardaki şeer ve köyler içün müim bir kelir menbasıdır. Gemiler göl boyunca yolcularnı ve yüklerni taşıy. Gölniñ suvu yaşayışta ve köy hocalığında qullanıla, ondan aqıp çıqqan özen üzerinde elektrik işlep çıqarğan stantsiyalar bar.&lt;ref name=&quot;ilec&quot;/&gt;

Gölniñ tabiatına suvnıñ kirlenmesi, adden aşır balıq avlav ve tez tarqalğan suv ösümlikleri zarar ketire. Soñradan gölge keçirilgen bazı balıq çeşitleri de yerli balıqlarnıñ azaluvına sebep olğan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unep.org/news-and-stories/story/flipflopi-embarks-its-second-voyage-africa|title=-{Flipflopi embarks on its second voyage in Africa}-|website=-{UN Environment Programme}-|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tanzaniatourism.com/destination/lake-victoria|title=-{Lake Victoria}-|website=-{Tanzania Tourist Board}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tarih ==
Gölniñ kenarlarında yaşağan halqlar onı avropalı seyaatçılardan çoq evel bilgen. Yerli tillerde gölniñ farqlı adları olğan. Arap satıcıları onı Ükereve adınen bilgen. 1858 senesi britaniyalı tetqiqatçı [[Con Hanning Spik]] gölge kelgen ilk belli avropalı seyaatçı olğan. O, gölge Britaniya qıraliçesi [[Viktoriya (Britaniya qıraliçesi)|Viktoriyanıñ]] adını qoyğan. Spik Nilniñ başını qıdırğan ve bu gölniñ Nil ile bağlı olğanını tüşüngen.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tanzaniatourism.com/destination/lake-victoria|title=-{Lake Victoria}-|website=-{Tanzania Tourist Board}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Göller]]
[[Kategoriya:Afrika]]</text>
      <sha1>opurli7sjaq1kht8cw4hf0v3t78kkw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vyetnam cenki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30668</id>
    <revision>
      <id>246249</id>
      <parentid>228337</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5264" sha1="l0n2h5u70wq16yvganljdhbzkfflyvv" xml:space="preserve">{{universal infocard}}
'''Vyetnam cenki''' ({{lang-vi|Chiến tranh Việt Nam}}, {{lang-en|Vietnam War}}) — 1959–1975 seneleri [[Şimaliy Vyetnam]] ile [[Cenübiy Vyetnam]] arasında olğan [[cenk]]. Cenübiy Vyetnam ükümetine qarşı cenkleşken partizanlar da Şimaliy Vyetnam tarafında olğan. Bazı menbalarda cenkniñ başlanması 1955 senesinden sayıla.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vietnamwar50th.com/assets/1/7/Media___Public_Info_Kit_%28Extended_Version_-_21_Mar_2019%29_with_TABs.pdf|title=-{Media &amp; Public Info Kit}-|website=-{The United States of America Vietnam War Commemoration}-|language=en}}&lt;/ref&gt; Bu cenkke '''Ekinci İnd-Qıtay cenki''' de deyler.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://history.state.gov/milestones/1961-1968/gulf-of-tonkin|title=-{U.S. Involvement in the Vietnam War: the Gulf of Tonkin and Escalation, 1964}-|website=-{Office of the Historian}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

Şimaliy Vyetnamnı [[kommunist]]ler idare etken. Oña [[ŞSCB]] ve [[Qıtay Halq Cumhuriyeti]] yardım etken. Cenübiy Vyetnamnı ise [[Amerika Birleşken Devletleri]], [[Cenübiy Koreya]], [[Avstraliya]], [[Yañı Zelandiya]] ve başqa memleketler qoltutqan. Cenk [[Suvuq cenk]] çağınıñ eñ büyük arbiy çatışuvlarından biri edi.

== Tarihiy sebepleri ==
1858 senesi [[Frenkistan]] Vyetnamnı zapt etmege başlağan. 1887 senesi Vyetnamnıñ üç bölgesi ve [[Kamboçiya]] Frenkistan idaresi altındaki [[Frenk İndoçin]]ni teşkil etken. 1893 senesi [[Laos]] da bu birlemge qoşulğan. Yerli eali frenk idaresine qarşı çıqqan, mustaqillik oğruna areketler ve silâlı isyanlar olğan. [[Birinci Cian cenki]]nden soñ bu areketler küçlenip başlağan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.musee-armee.fr/ExpoIndochine/1859-1907.html|title=-{Indochine. Des territoires et des hommes — 1859–1907}-|website=-{Musée de l’Armée}-|language=fr}}&lt;/ref&gt;

[[Ekinci Cian cenki]] vaqtında Vyetnamda yapon askerleri de bulunğan. 1945 senesi [[Yaponiya]] yeñilgen soñ [[Ho Şi Min]] Vyetnamnıñ mustaqilligini ilân etken.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.archives.go.jp/event/jp_vn45/english/history.html|title=-{Japan and Vietnam — Archival Records on Our History}-|website=-{National Archives of Japan}-|language=en}}&lt;/ref&gt; Lâkin Frenkistan memleket üzerindeki idaresini qaytarmağa tırışqan. Bu, 1946–1954 seneleri devam etken [[Birinci İndoçin cenki]]ne sebep olğan.

1954 senesi Frenkistan yeñilgen soñ Vyetnam vaqtınca şimal ve cenüp bölgelerine bölüngen. Olarnı ayırğan sızıq 17-ci paralelge yaqın keçken. Memleketni birleştirmek içün 1956 senesi umumiy saylavlar keçirmek közde tutulğan, amma bu saylavlar keçirilmegen. Şimalde kommunistik idare, cenüpte ise ABD qoltutqan idare qalğan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.org/battlefieldvietnam/history/index.html|title=-{A Brief History}-|author=-{Robert K. Brigham}-|website=-{PBS}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Cenkniñ devamı ==
1950-ncı senelerniñ soñunda Cenübiy Vyetnamda ükümetke qarşı silâlı küreş küçlengen. [[Vyetkong]] olaraq belli olğan partizanlarğa Şimaliy Vyetnam yardım etken. Soñra şimaliy vyetnamlı askerler de cenkte iştirak etken. Şimaliy Vyetnam memleketni kommunistik idare altında birleştirmege tırışqan. ABD ise kommunizmniñ tarqaluvını toqtatmaq ve Cenübiy Vyetnamnı saqlamaq istegen.

ABD başta Cenübiy Vyetnamğa para, silâ ve arbiy mesleatçılar yollağan. 1965 senesi ise büyük asker quvetlerini yollap, cenkte doğrudan-doğru iştirak etimege başlağan. ABD aviatsiyası Şimaliy Vyetnamnı bombalağan. Cenk [[Laos]] ve [[Kamboçiya]]ğa da tarqalğan. 1968 senesi Tet ücüminde Şimaliy Vyetnam ve Vyetkong quvetleri cenüpteki bir çoq şeerge ücüm etken. ABDde cenkke qarşı areketler küçlengen.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.awm.gov.au/articles/event/vietnam|title=-{Vietnam War 1962–75}-|website=-{Australian War Memorial}-|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.history.navy.mil/browse-by-topic/wars-conflicts-and-operations/vietnam-war/chronology.html|title=-{Vietnam War: Chronology}-|website=-{Naval History and Heritage Command}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Cenkniñ soñu ==
1973 senesi yanvarnıñ 27-sinde [[Paris]]te barışıq añlaşması imzalanğan. ABD askerlerini Vyetnamdan çıqarğan, amma şimal ve cenüp arasındaki cenk devam etken. 1975 senesi aprelniñ 30-ında Şimaliy Vyetnam askerleri Cenübiy Vyetnamnıñ paytahtı [[Saygon]]nı alğan. Cenübiy Vyetnam ükümeti teslim olğan ve cenk bitken.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://history.state.gov/milestones/1969-1976/ending-vietnam|title=-{Ending the Vietnam War, 1969–1973}-|website=-{Office of the Historian}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

1976 senesi şimal ve cenüp resmiy olaraq birleşip, [[Vyetnam Sotsialistik Cumhuriyetini]] teşkil etken.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vietnam.gov.vn/constitution-1992-68962|title=-{Constitution 1992}-|website=-{Government of Viet Nam}-|language=en}}&lt;/ref&gt; Cenk pek çoq adamnıñ ölgeni ve yaralanğanına sebep olğan. Şeer ve köyler yıqılğan, bir çoq adam evini taşlap ketmege mecbur olğan. Memleketni yañıdan qurmaq uzun yıllar talap etken.

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Tarih]]
[[Kategoriya:Cenkler]]
[[Kategoriya:Vyetnam]]</text>
      <sha1>l0n2h5u70wq16yvganljdhbzkfflyvv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yapon tili</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30669</id>
    <revision>
      <id>246251</id>
      <parentid>235147</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Don Alessandro, [[Japon tili]] saifesiniñ adını yönetme üzerinden [[Yapon tili]] dep deñiştirdi: Luğatlarımızda kibi.</comment>
      <origin>235147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1975" sha1="dvrp7xo97sftrr8es9os0sdf521il6m" xml:space="preserve">'''Japon tili''' (öz adı 日本語, にほんご, にっぽんご, nihon-go [nʲiɦoŋŋo], nippon-go [nʲippoŋŋo]) - [[japonlar]], [[Japon taqımadaları]]nıñ sakinleri ve [[icret]]teki japonlar tarafından laf etilgen til. [[Japon-rükü til gruppası]]na aittir. Grajdanlıqqa alınğan ecnebiylerden ğayrı, Japon sakinleri episiniñ ana tilidir. Uquqiy ceetten [[resmiy til]] degil, amma aqiqatta resmiy til olaraq qullanıla. Japon tasil sistemasında “devlet tili” olaraq ögrenile.
{{Til|border||resmiy til=[[Japon]]|elifbe=[[Hiragana]], [[Katakana]], [[Kandzi]]|ad=Japon tili|sınıflaştırma=[[Japon tilleri]]
*'''Japon tili'''|öz adı=日本語
[[Fayl: Nihongo.svg|75px]]|memleketler=[[Japon]]|ISO1=ja|ISO2=jps|ISO3=jps|kategoriya=[[Asiya tilleri]]|kişi sayısı=~128 Million (2020)|telâffuz=nʲiɦoŋŋo|vikikod=ja|vikiad=Japonca|renk=Altay}}
Türlü qıymet kesüvlerge binaen, til taşıyıcılarnıñ miqdarı, 127-130 million şahısnı teşkil ete&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Japanese language {{!}} Origin, History, Grammar, &amp; Writing|url=https://www.britannica.com/topic/Japanese-language|website=Encyclopedia Britannica|accessdate=2020-01-16|language=en}}&lt;/ref&gt;, japon tili, til taşıyıcılarnıñ sayısına köre 9 yerde.

Japon tiliniñ bar olğanını tasdıqlağan ilk vesiqalı malümatlar VIII asırda yazılğan.

Japon tilini yazıda ifade etken üç terkibiy unsurlar - [[hiragana]] ve [[katakana]] degen eki sillabik elifbe ve [[Kanji|Kandzi]] [[iyeroglif]]leridir. Bundan da ğayrı, japon fonemalarını seslendirmek içün bazıda [[romaji|romadzi]] adlı japon latin elifbesi qullanıla. 

Japon tiliniñ luğatı milliondan ziyade sözden ibaret. Til, [[Çin tili|çin tiliniñ]] tesirine oğrağan edi. [[Ekinci Cian cenki]]nden soñ [[İngliz tili|ingliz tilinden]] sözlerniñ faal alınması biline.

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Japon]]
[[Kategoriya:Asiya]]
[[Kategoriya:Tiller]]
[[Kategoriya:Asiya tilleri]]</text>
      <sha1>dvrp7xo97sftrr8es9os0sdf521il6m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>246256</id>
      <parentid>246251</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T07:27:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4478" sha1="0mb7r2246v35x79ewyk3tx4hr4o4820" xml:space="preserve">{{Til|border||resmiy til=[[Yaponiya]] (aqiqatta)
|elifbe=[[Hiragana]], [[Katakana]], [[Kandzi]]
|ad=Yapon tili
|sınıflaştırma=[[Yapon-rükü til gruppası|Yapon-rükü tilleri]]
*'''Yapon tili'''
|öz adı=日本語
[[Fayl: Nihongo.svg|75px]]
|memleketler=[[Yaponiya]]
|ISO1=ja
|ISO2=jpn
|ISO3=jpn
|kategoriya=[[Asiya tilleri]]
|kişi sayısı=tahminen 125 million
|telâffuz=nʲiɦoŋŋo
|vikikod=ja
|vikiad=Yaponca
|renk=Altay
}}
'''Yapon tili''' (öz adı 日本語, にほんご, にっぽんご; -{nihon-go}-, -{nippon-go}-) — [[Yapon adaları]]nıñ esas tili. Onı esasen [[Yaponiya]]da yaşayan adamlar ve [[icret]]teki [[yaponlar]] qullana. Bu tilde qararnen 125 million kişi laf ete.&lt;ref&gt;[https://celt.indiana.edu/portal/Japanese/index.html -{Japanese: Language Information}-]. -{Indiana University}-.&lt;/ref&gt;

Yapon tili [[Yapon-rükü til gruppası]]na aittir. Bu ailedeki [[rükü tilleri]] yapon tiline soydaşdır.&lt;ref&gt;[https://glottolog.org/resource/languoid/id/japo1237.bigmap.html -{Japonic}-]. -{Glottolog}-.&lt;/ref&gt;

== Qullanıluvı ve vaziyeti ==
Yapon tili Yaponiya sakinleriniñ büyük çoqluğınıñ ana tilidir. Devlet idareleri, mektep, matbuat ve televizionda esasen bu til qullanıla.

Yapon tilini memleketniñ resmiy tili olaraq ilân etken umumiy qanun yoq. Amma o, aqiqatta bu vazifeni yerine ketire. Mekteplerde ana tili dersi {{lang-ja|国語}} — -{kokugo}- («milliy til») adınen oqutıla.&lt;ref&gt;[https://houseikyoku.sangiin.go.jp/column/column068.htm 法律と国語・日本語]. Yaponiya parlamentiniñ yuqarı palatası.&lt;/ref&gt;

== Tarihı ==
Yapon tiliniñ qadimiy şeklini VII–VIII asırlarğa ait yazılı menbalardan ögrenmek mümkün. 712 senesi azırlanğan «-{Kojiki}-», 720 senesi azırlanğan «-{Nihon shoki}-» kitaplardaki yır ve şiirler, ayrıca VIII asırnıñ «-{Man’yōshū}-» şiirler cıyıntığı bu tilniñ tarihını ögrenmek içün müim menbalardır.

Bu devirde yaponca metinler [[çin iyeroglifleri]]nen yazılğan. İşaretler em sözlerniñ manasını, em de yapon seslerini köstermek içün qullanılğan.&lt;ref&gt;[https://oncoj.ninjal.ac.jp/ -{Oxford-NINJAL Corpus of Old Japanese}-].&lt;/ref&gt;

== Yazı ==
Yapon yazısında üç esas sistema beraber qullanıla:
* '''[[Kandzi]]''' — [[çin yazısı]]ndan alınğan [[iyeroglif]]ler. Olarnen bir çoq söz ve söz tamırı yazıla.
* '''[[Hiragana]]''' — seslerni köstergen yazı işaretleri yani arifler. Olarnen grammatik yalğamalar, hızmetçi sözler ve bazı yapon sözleri yazıla.
* '''[[Katakana]]''' — hiragana kibi seslerni köstergen işaretler. Olarnen çoqusı ecnebiy tillerden alınğan sözler, ecnebiy adlar ve ses taqlitleri yazıla.

Hiragana ve katakanağa beraber '''kana''' deyler. Eki sistema da kandzi işaretlerinden yapılğan. Bir cümlede kandzi, hiragana ve katakana işaretleri bir arada ola bile.

Bundan ğayrı, yapon sözlerini latin ariflerinen de yazalar. Bu yazuv usulına '''[[romadzi]]''' deyler.&lt;ref name=&quot;sarf&quot;&gt;[https://md.jpf.go.jp/userfiles/file/2018/Lengua%20Japonesa/Gramatica/A1-JP_rev.pdf まるごと 日本のことばと文化 入門 A1 文法解説書]. -{The Japan Foundation}-.&lt;/ref&gt;

== Sarfı ve şiveleri ==
Yapon tilinde fiil adette cümleniñ soñunda ola. Sözlerniñ cümledeki vazifesini olardan soñ kelgen hızmetçi sözler köstere. Fiilniñ şekli zaman, inkâr ve nezaket derecesine köre deñişe, amma şahısqa köre deñişmez.

Nezaket ve ürmet bildirmek içün ayrı söz ve fiil şekilleri qullanıla. Olar kimnen ve nasıl vaziyette laf etilgenine köre saylana.&lt;ref name=&quot;sarf&quot;/&gt;

Yapon tiliniñ türlü yerli şiveleri bar. Olar telâffuz, söz hazinesi ve bazı grammatik qaidelernen farq ete. Zemaneviy edebiy til esasen [[Tokio]] şivesine dayanır.&lt;ref&gt;[https://repository.ninjal.ac.jp/records/527 -{National Institute for Japanese Language and Linguistics}-. Tokio ve onıñ etrafındaki tilniñ inkişafına dair tetqiqat.&lt;/ref&gt;

== Söz hazinesi ==
Yapon tilinde öz yapon sözlerinen beraber, [[çin tili]]nden alınğan çoq söz bar. Zemaneviy tilde [[İngliz tili|inglizceden]] ve başqa tillerden alınğan sözler de keñ qullanıla. Böyle sözlerni çoqusı katakananı qullanıp yazalar.&lt;ref&gt;[https://citeseerx.ist.psu.edu/document?doi=53a65295d39ecfc28ce952cb4e5388431b95834e&amp;repid=rep1&amp;type=pdf -{English Loanwords in Japanese}-].&lt;/ref&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Yaponiya]]
[[Kategoriya:Tiller]]
[[Kategoriya:Asiya tilleri]]</text>
      <sha1>0mb7r2246v35x79ewyk3tx4hr4o4820</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yır</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30670</id>
    <revision>
      <id>246250</id>
      <parentid>160274</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T17:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2724" sha1="1a3h1xpz5g9w2fcj4qcy75hs6c6ngep" xml:space="preserve">[[Fayl:Au_Clair_de_la_Lune_children's_book.jpg|thumb|250x250px|[[Au Clair de la Lune|&quot;Au Clair de la Lune&quot;]] -ananeviy [[Frenkistan|frenk]] halq yırı, &quot;Vieilles Chansons pour les Petits Enfants: Avec Accompagnements&quot;’te neşir etilgen]]
'''Yır''' ya da '''türkü''' — yırlamaq içün yaratılğan söz ve [[muzıka]] eseri. Yırda sözler ve nağme bir-birinen bağlıdır. Olar duyğularnı ifade etmek ya da bir vaqianı añlatmaq içün qullanıla.

Yırnı bir yırcı, bir qaç yırcı ya da hor icra ete. Onı muzıka aletlerinen beraber ya da aletsiz yırlamaq mümkün.

== Qurulışı ==
Yırnıñ sözleri adette şiir şeklinde yazıla. Bir çoq yırnıñ metni [[beyit]]lerge bölüne. Beyitlerde sözler deñişe, nağme ise aynı qala bile.&lt;ref&gt;[https://viva.pressbooks.pub/openmusictheory/chapter/aaba-and-strophic-form/ -{AABA Form and Strophic Form}-]. -{Open Music Theory}-.&lt;/ref&gt;

Yırnıñ tekrarlanğan qısmına [[bağlama]] deyler. Bağlamanıñ söz ve nağmesi adette deñişmez. O, beyitler arasında ya da olarnıñ soñunda yırlana. Bağlamasız yırlar da bar.&lt;ref&gt;[https://viva.pressbooks.pub/openmusictheory/chapter/verse-chorus-form/ -{Verse-Chorus Form}-]. -{Open Music Theory}-.&lt;/ref&gt;

Tekrarlanğan sözler, qafiye ve ritm yırnı yadda saqlamağa yardım ete.&lt;ref&gt;[https://www.loc.gov/collections/songs-of-america/articles-and-essays/musical-styles/traditional/traditional-ballads/ -{Traditional Ballads}-]. -{Library of Congress}-.&lt;/ref&gt;

== Halq yırları ve müelliflik ==
Halq yırları adamdan adamğa, nesilden nesilge keçer. Olarnıñ müellifi er vaqıt belli olmaz. Vaqıt keçken sayın söz ya da nağme deñişip, aynı yırnıñ farqlı şekilleri peyda ola.&lt;ref name=&quot;halq&quot;&gt;[https://www.loc.gov/collections/songs-of-america/articles-and-essays/musical-styles/traditional/ -{Traditional}-]. -{Library of Congress}-.&lt;/ref&gt;

Yırnıñ söz ve muzıkasını bir adam ya da farqlı müellifler yarata. Bestekâr evelden yazılğan bir şiirge de nağme yazıp, yır yarata bile. Yırnıñ sözlerini muzıkadan ayrı, şiir olaraq da oqumaq mümkün.&lt;ref&gt;[https://www.loc.gov/collections/songs-of-america/articles-and-essays/musical-styles/parlor-and-concert-stage/art-song/ -{Art Song}-]. -{Library of Congress}-.&lt;/ref&gt;

== Qullanıluvı ==
Yırlar sevgi, sevinç, keder ve başqa duyğularnı ifade ete, adamlar ve vaqialar aqqında añlata. Olar toy ve bayramlarda, iş vaqtında, diniy merasimlerde yırlana.

Balalarnı yuqlatmaq içün yırlanğan yırğa [[aynenni]] deyler. Yırlar halqnıñ tarihı, yaşayışı ve ananelerini saqlap, olarnı soñraki nesillerge yetkizmege yardım ete.&lt;ref name=&quot;halq&quot;/&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Yırlar]]</text>
      <sha1>1a3h1xpz5g9w2fcj4qcy75hs6c6ngep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yuz yıllıq cenk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30671</id>
    <revision>
      <id>246259</id>
      <parentid>227230</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:10:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3644" sha1="cochivh16mw0webu6c0u7mnyjkfmouy" xml:space="preserve">{{1000}}
{{universal infocard}}
'''Yüz yıllıq cenk''' — 1337–1453 seneleri [[İngiltere]] Qırallığı ile [[Frenkistan]] Qırallığı arasında olğan cenklerniñ umumiy adı. Bu devir 116 yıl devam etken, amma cenk areketleri vaqtınca toqtap turğan, arada uzun barışıq devirleri de olğan. «Yüz yıllıq cenk» adı XIX asırda tarihçılar arasında qullanılıp başlanğan.&lt;ref name=&quot;whe&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.worldhistory.org/Hundred_Years%27_War/|title=-{Hundred Years’ War}-|author=-{Mark Cartwright}-|website=-{World History Encyclopedia}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Fayl:Hundred_years_war.gif|thumb|344px|Yüz yıllıq cenk devamında Frenkistandaki vaziyetniñ deñişmesi]]

== Sebepleri ==
İngiltere qırallarınıñ Frenkistanda, hususan [[Akvitaniya]]da topraqları bar edi. Frenkistan qıralları bu topraqlarnı doğrudan-doğru idare etmege tırışqan. İngiltere ise qıtadaki topraqlarını saqlamaq ve kenişletmek istegen. Bundan ğayrı, İngiltere qıralı [[III Edvard]] anası tarafından [[Kapeting]] sülâlesinen bağlı edi ve frenk tahtına iddia etken.&lt;ref name=&quot;armouries&quot;&gt;{{Cite web|url=https://royalarmouries.org/objects-and-stories/stories/the-hundred-years-war-1337-1453|title=-{The Hundred Years’ War 1337–1453}-|website=-{Royal Armouries}-|language=en}}&lt;/ref&gt; Eki devlet ticaret ve zenaat inkişaf etken [[Flandriya]]da da tesirini arttırmağa tırışqan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/hundred-years-war-1337-1453|title=-{The Hundred Years’ War (1337–1453)}-|website=-{Encyclopedia.com}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Cenk ketişatı ==
Cenkniñ ketişatını adette üç esas devirge böleler:
* '''1337–1360 seneleri.''' İnglizler 1346 senesi Kreside ve 1356 senesi Puatye yanında büyük ğalebeler qazanğan. 1360 senesi imzalanğan barışıq muqavelesine köre, İngiltereniñ Frenkistandaki topraqları kenişlengen.
* '''1369–1389 seneleri.''' Frenk askerleri inglizler alğan topraqlarnıñ büyük qısmını qaytarğan. Bundan soñ kene uzun bir ateş toqtatuv devri başlanğan.
* '''1415–1453 seneleri.''' İngiltere yañıdan büyük ücümge keçken. 1415 senesi Azenkur yanında ğalebe qazanıp, soñraki yıllarda [[Normandiya]] ve Frenkistannıñ başqa bölgelerini alğan. Lâkin soñra üstünlik frenk askerlerine keçken.&lt;ref name=&quot;whe&quot;/&gt;

1429 senesi [[Jann d'Ark]]nıñ iştiraki ile frenk askerleri [[Orlean]] etrafındaki ingliz quvetlerini yeñip, şeerni qamaçavdan qurtarğan. Bu vaqia cenkniñ ketişatında müim bir deñişiklik olğan.&lt;ref name=&quot;armouries&quot;/&gt;

== Neticeleri ==
1453 senesi Kastiyon yanında frenk askerleri ğalebe qazanğan. Bu yıl Yüz yıllıq cenkniñ soñu sayıla.&lt;ref name=&quot;whe&quot;/&gt; İngiltere Frenkistandaki topraqlarını coyğan. Qıtada onıñ elinde tek [[Kale]] limanı ve etrafındaki topraqlar qalğan. Kale de 1558 senesi Frenkistanğa keçken.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nationalarchives.gov.uk/help-with-your-research/research-guides/french-lands-english-kings/|title=-{French lands of the English kings}-|website=-{The National Archives}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

Cenk, hususan Frenkistan ealisine büyük zarar ketirgen. Çoq adam ölgen, köyler ve şeerler yıqılğan, tarlalar yaqılğan. Eali ağır bergiler tölemege mecbur olğan. Bu devirde toplarnıñ cenkteki emiyeti artqan ve Frenkistanda daimiy qıral ordusı qurulğan. Frenkistan qıralınıñ idaresi de küçlengen.&lt;ref name=&quot;whe&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;armouries&quot;/&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Büyük Britaniya tarihı]]
[[Kategoriya:Frenkistan tarihı]]</text>
      <sha1>cochivh16mw0webu6c0u7mnyjkfmouy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qulle</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30680</id>
    <revision>
      <id>246263</id>
      <parentid>228339</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1839" sha1="dd5e6494xvkumwz3yz7ljplv7qwzznm" xml:space="preserve">[[Fayl:Žižkov_tv_tower.jpg|thumb|267x267px|[[Jijkov]]da ([[Çehiya]]) [[telekörüv]] qullesi]]
[[Fayl:Brody_089.jpg|thumb|200x200px|[[Brodı]]da saat qullesi]]
[[Fayl:Old_tower_2009_G1.jpg|thumb|267x267px|[[Vinnıtsâ]]da eski suv qullesi]]
[[Fayl:Eiffelturm1.jpg|thumb|[[Eyfel qullesi]]]]
[[Fayl:Kremlin_Troitskaya_Tower.jpg|thumb|[[Troitskaya qullesi]] - [[Kreml]]niñ eñ yüksek qullesi]]
'''Qulle''' — yüksekligi eninden pek büyük olğan bir qurulış. Qulle ayrı tura ya da başqa bir binanıñ qısmı ola bile.&lt;ref&gt;[https://www.getty.edu/vow/AATFullDisplay?find=&amp;logic=&amp;note=&amp;subjectid=300004847 -{Towers (single built works)}-] // -{Getty Research Institute. Art &amp; Architecture Thesaurus}-.&lt;/ref&gt; Onıñ içinde üstüne çıqmaq içün merdiven ya da lift ola bile.

Qulleler türlü maqsatlarnen qurula. Mudafaa qulleleri [[qale]] ve şeerlerni qorumaq, közetüv qulleleri ise etrafnı közetmek içün qullanıla. Suv qullelerinde suv saqlana, çañ qullelerinde ise çañlar asıla.

== Alâqa qulleleri ==
Radio, televizion ve [[közenek alâqası]] antennalarını qullelerge qoyalar. Bu maqsatnen yüksek [[direk]]ler de qullanıla. Antennalarnı qulleniñ töpesine ya da yan taraflarına pekiteler.

Uçuv telükesizligi içün bazı qulle ve direklerge mahsus işaret yarıqları qoyula. Bu yarıqlar pilotlarğa qurulışnı uzaqtan körmege yardım ete. Yarıqlarnı qoyuv talapları qurulışnıñ yüksekligine, bulunğan yerine ve uçuv telükesizligi qaidelerine bağlıdır.&lt;ref&gt;[https://www.easa.europa.eu/en/document-library/easy-access-rules/online-publications/easy-access-rules-aerodromes-regulation-eu?erules-id=ERULES-1963177438-2326 -{Easy Access Rules for Aerodromes. Chapter Q — Visual aids for denoting obstacles}-]. -{EASA}-.&lt;/ref&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

[[Kategoriya:Tehnologiya]]</text>
      <sha1>dd5e6494xvkumwz3yz7ljplv7qwzznm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Reggi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30682</id>
    <revision>
      <id>246258</id>
      <parentid>228321</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3394" sha1="4xrvqcaj4mk3kltfiyxjr0m5w9ht7us" xml:space="preserve">'''Reggi''' ({{lang-en|reggae}}, [[Halqara fonetik elifbesi|HFE]]: -{/ˈreɡ.eɪ/}-) — 1960-lı seneleriniñ soñunda [[Camayka]]da peyda olğan muzıka üslübi. O, Camaykanıñ [[pop muzıkası]]ndan inkişaf etip, soñra dünyanıñ başqa memleketlerine de tarqalğan.&lt;ref name=&quot;tarih&quot;&gt;[https://folklife.si.edu/magazine/black-history-in-roots-reggae-music -{Black History in Roots Reggae Music}-]. -{Smithsonian Center for Folklife and Cultural Heritage}-.&lt;/ref&gt;

[[Fayl:Bob-Marley.jpg|right|thumb|446x446px|Regginiñ eñ belli icracılarından biri [[Bob Marli]], 1980 senesi.]]

== Tarihı ==
Reggi, ondan evel peyda olğan ''ska'' ve ''rokstedi'' üslüplerinden inkişaf etken. Onıñ teşekkülinde [[Karib adaları|Karib]] halq muzıkası, Amerika [[blüz]] ve ritm-blüzü de müim yer tutqan.&lt;ref name=&quot;tarih&quot;/&gt; [[Nyu Orleans]] muzıkası da Camaykalı çalğıcılarğa tesir etken.&lt;ref&gt;[https://wwoz.org/blog/1336891 -{Big Easy to Jamrock}-]. -{WWOZ}-.&lt;/ref&gt;

[[1968]] senesi -{Toots and the Maytals}- gruppası «-{Do the Reggay}-» yırını çıqarğan. Bu yır reggi adınıñ keñ tarqalmasına yardım etken.&lt;ref&gt;[https://jis.gov.jm/features/frederick-toots-hibbert-interred-in-national-heroes-park/ -{Frederick ‘Toots’ Hibbert Interred in National Heroes Park}-]. -{Jamaica Information Service}-.&lt;/ref&gt;

1970-li seneleri reggi Camaykanıñ tışında da büyük rağbet qazanğan. Onıñ tarqaluvında [[Bob Marli]] ve -{The Wailers}- gruppasınıñ büyük issesi bar. [[Piter Toş]], [[Banni Veyler]], [[Cimmi Kliff]] ve başqa icracılar da bu üslüpniñ inkişafına emek qoşqan.&lt;ref name=&quot;tarih&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://jis.gov.jm/information/jamaicas-heritage-dance-music/jamaicas-heritage-music/ -{Jamaica’s Heritage in Music}-]. -{Jamaica Information Service}-.&lt;/ref&gt;

== Muzıkasınıñ hususiyetleri ==
Reggi özüne has [[vezin|vezni]] ile ayırıla. [[Bas gitarası]]nıñ qalın sesi ve nağmesi, [[davul]] ritmi ve qısqa gitara akkordları bu muzıkanıñ esasını teşkil ete.

[[Gitara]] ve tuşlu aletler çoqusı vezinniñ küçsüz paylarında qısqa akkordlar çala. Bu çaluv usulına -{skank}- deyler.

Reggide belli ritm şekillerinden biri '''-{one drop}-'''tır. Bu ritmde dörtke sayğanda, [[bas davulı]] ve [[trampete]]niñ esas darbesi üçünci sayınen bir vaqıtqa rastkele. Trampete — kiçik davul çeşiti. Reggide başqa davul ritmleri de qullanıla.&lt;ref&gt;[https://www.guitarworld.com/lessons/bob-marley-reggae-rhythm-guitar -{Simon Barnard. Learn Bob Marley’s essential reggae rhythm styles}-]. -{Guitar World}-.&lt;/ref&gt;

== Yırlarnıñ mevzuları ve medeniy emiyeti ==
Reggi yırlarında sevgi, barışıq, azatlıq, yoqsullıq ve adaletsizlik kibi mevzular añlatıla. Regginiñ bazı yönelişleri [[rastafari]] diniy ve medeniy areketinen sıq bağlıdır. Bu yırlarda Afrika mirası, [[qulluq]] tarihı ve adamlar arasında musaviylik aqqında fikirler bildirilgen.&lt;ref name=&quot;tarih&quot;/&gt;

Reggi tek eglence muzıkası olaraq degil, cemiyet meseleleri aqqında laf etmek ve adamlarnı birleştirmek içün de qullanıla. 2018 senesi Camaykanıñ reggi muzıkası -{[[UNESCO]]}--nıñ insaniyetniñ ğayrımaddiy medeniy mirasınıñ temsilci cedveline alınğan.&lt;ref&gt;[https://ich.unesco.org/en/RL/reggae-music-of-jamaica-01398 -{Reggae music of Jamaica}-]. -{UNESCO}-.&lt;/ref&gt;

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;
 
[[Kategoriya:Muzıka]]</text>
      <sha1>4xrvqcaj4mk3kltfiyxjr0m5w9ht7us</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oktâbr avdarması</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30827</id>
    <revision>
      <id>246260</id>
      <parentid>226622</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:19:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4120" sha1="er173vzumxnwbxaxrc9d8fhjpwb7185" xml:space="preserve">{{Universal infocard}}
'''Oktâbr avdarması''' ya da '''Oktâbr inqilâbı''' — 1917 senesi [[Rusiye cumhuriyeti]]niñ paytahtı [[Sankt Peterburg|Petrogradda]] [[bolşevikler]] tarafından akimiyetniñ silâlı yolnen alınması. Esas vaqialar eski taqvimge köre oktâbrniñ 25–26-sında, bugün qullanılğan taqvimge köre ise noyabrniñ 7–8-inde olıp keçken. [[Muvaqqat ükümet]] devirilgen ve [[Vladimir Lenin]] yolbaşçılığında yañı ükümet qurulğan. [[ŞSCB]] resmiy tarihçılığında bu vaqialarğa '''Ulu Oktâbr sotsialistik inqilâbı''' degen ad berilgen.&lt;ref name=&quot;ushmm&quot;&gt;{{Cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-russian-revolution-1917|title=-{Russian Revolution, 1917}-|website=-{United States Holocaust Memorial Museum}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Sebepleri ==
1917 senesi [[Fevral inqilâbı]] neticesinde çar idaresi bitken ve [[Muvaqqat ükümet (Rusiye)|Muvaqqat ükümet]] qurulğan. Amma [[Birinci cian cenki]] devam etken, memlekette aş ve yaqıt yetmey, iqtisadiy vaziyet ağırlaşa edi. Köylüler topraq meselesiniñ çezilmesini, askerler ise cenkniñ bitmesini istegen. Muvaqqat ükümet bu meselelerni çezip olamağan. «Barışıq, topraq ve ötmek» talaplarını ilâñ etken bolşeviklerniñ işçiler ve askerler arasındaki tesiri artqan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/provisional-government/|title=-{Provisional Government}-|website=-{1914–1918-online. International Encyclopedia of the First World War}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Esas vaqialar ==
Bolşeviklerge qoltutqan askerler, matroslar ve silâlı işçiler Petrograddaki köpürlerni, vokzallarnı, poçta ve telegraf binalarını elge keçirgen. Bu areketlerni [[Petrograd şurası]]nıñ [[Arbiy-inqilâbiy komitet]]i teşkil etken. Oktâbrniñ 25-inden 26-sına keçken gece olar [[Zimniy sarayı]]nı alıp, anda bulunğan Muvaqqat ükümet azalarını tevqif etken.&lt;ref name=&quot;loc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/gmd/gmd7/g7001/g7001s/2017588308.pdf|title=-{A Brief Introduction to the Russian Revolution and Civil War}-|website=-{Library of Congress}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

Bu vaqıtta Petrogradda [[II umumrusiye şuralar qurultayı]] toplana edi. Akimiyetniñ silâlı yolnen alınmasına qarşı olğan [[menşevikler]] ve oñ [[eserler]]niñ çoqusı qurultaydan ketken. Qalğan vekiller akimiyetniñ şuralarğa keçkenini ilân etken ve Lenin yolbaşçılığında [[Halq komissarları şurası]]nı qurğan. Qurultay barışıq muzakerelerini başlamaq ve büyük topraq saipleriniñ topraqlarını köylülerge bermek aqqında qararlar qabul etken.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/oct/25-26/index.htm|title=-{Second All-Russia Congress of Soviets of Workers’ and Soldiers’ Deputies}-|author=-{V. I. Lenin}-|website=-{Marxists Internet Archive}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Neticeleri ==
Petrogradda akimiyetni almaq bolşeviklerniñ bütün memleketni birden idare etip başlağanını degil edi. Başqa şeer ve bölgelerde akimiyet içün küreş devam etken. Bolşeviklerge qarşı türlü siyasiy ve arbiy quvetler çıqqan. Memlekette keñ çaplı [[Rusiye vatandaşlar cenki|vatandaşlar cenki]] başlanğan. Bolşevikler idaresi 1918 senesi [[Brest-Litovsk barışıq muqavelesi]]ni imzalap, Birinci cian cenkinden çıqqan.&lt;ref name=&quot;loc&quot;/&gt;

Oktâbr vaqiaları Rusiyede kommunistik idareniñ qurulmasına yol açqan. Soñraki yıllarda siyasiy akimiyet bir fırqanıñ elinde toplanğan, iqtisadiy ve içtimaiy yaşayışta büyük deñişmeler olğan. Sovet tarihçılığında bu vaqialar işçi ve köylülerniñ inqilâbı olaraq tasvir etilgen. Başqa tarihçılar ise bolşeviklerniñ silâlı yolnen akimiyetni almasına diqqat ayıralar.

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

{{1917}}

[[Fayl:Alexander_Kerensky_LOC_24416.jpg|thumb|224x224px|Muvaqqat ükümet reisi [[Aleksandr Kerenskiy]]]]
[[Fayl:Leo_Trotzki_Oktober_1917.jpg|thumb|184x184px|Bolşevik liderlerinden biri [[Lev Trotskiy]], 1917 senesi oktâbr ayı]]


[[Kategoriya:Rusiye tarihı]]</text>
      <sha1>er173vzumxnwbxaxrc9d8fhjpwb7185</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>246261</id>
      <parentid>246260</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4107" sha1="haletvt6vp8tw10o14d22sf3pkecrbc" xml:space="preserve">{{Universal infocard}}
'''Oktâbr avdarması''' ya da '''Oktâbr inqilâbı''' — 1917 senesi [[Rusiye cumhuriyeti]]niñ paytahtı [[Sankt Peterburg|Petrogradda]] [[bolşevikler]] tarafından akimiyetniñ silâlı yolnen alınması. Esas vaqialar eski taqvimge köre oktâbrniñ 25–26-sında, bugün qullanılğan taqvimge köre ise noyabrniñ 7–8-inde olıp keçken. [[Muvaqqat ükümet]] devirilgen ve [[Vladimir Lenin]] yolbaşçılığında yañı ükümet qurulğan. [[ŞSCB]] resmiy tarihçılığında bu vaqialarğa '''Ulu Oktâbr sotsialistik inqilâbı''' degen ad berilgen.&lt;ref name=&quot;ushmm&quot;&gt;{{Cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-russian-revolution-1917|title=-{Russian Revolution, 1917}-|website=-{United States Holocaust Memorial Museum}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Sebepleri ==
1917 senesi [[Fevral inqilâbı]] neticesinde çar idaresi bitken ve [[Muvaqqat ükümet (Rusiye)|Muvaqqat ükümet]] qurulğan. Amma [[Birinci cian cenki]] devam etken, memlekette aş ve yaqıt yetmey, iqtisadiy vaziyet ağırlaşa edi. Köylüler topraq meselesiniñ çezilmesini, askerler ise cenkniñ bitmesini istegen. Muvaqqat ükümet bu meselelerni çezip olamağan. «Barışıq, topraq ve ötmek» talaplarını ilâñ etken bolşeviklerniñ işçiler ve askerler arasındaki tesiri artqan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/provisional-government/|title=-{Provisional Government}-|website=-{1914–1918-online. International Encyclopedia of the First World War}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Esas vaqialar ==
Bolşeviklerge qoltutqan askerler, matroslar ve silâlı işçiler Petrograddaki köpürlerni, vokzallarnı, poçta ve telegraf binalarını elge keçirgen. Bu areketlerni [[Petrograd şurası]]nıñ [[Arbiy-inqilâbiy komitet]]i teşkil etken. Oktâbrniñ 25-inden 26-sına keçken gece olar [[Zimniy sarayı]]nı alıp, anda bulunğan Muvaqqat ükümet azalarını tevqif etken.&lt;ref name=&quot;loc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/gmd/gmd7/g7001/g7001s/2017588308.pdf|title=-{A Brief Introduction to the Russian Revolution and Civil War}-|website=-{Library of Congress}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

Bu vaqıtta Petrogradda [[II umumrusiye şuralar qurultayı]] toplana edi. Akimiyetniñ silâlı yolnen alınmasına qarşı olğan [[menşevikler]] ve oñ [[eserler]]niñ çoqusı qurultaydan ketken. Qalğan vekiller akimiyetniñ şuralarğa keçkenini ilân etken ve Lenin yolbaşçılığında [[Halq komissarları şurası]]nı qurğan. Qurultay barışıq muzakerelerini başlamaq ve büyük topraq saipleriniñ topraqlarını köylülerge bermek aqqında qararlar qabul etken.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/oct/25-26/index.htm|title=-{Second All-Russia Congress of Soviets of Workers’ and Soldiers’ Deputies}-|author=-{V. I. Lenin}-|website=-{Marxists Internet Archive}-|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Neticeleri ==
Petrogradda akimiyetni almaq bolşeviklerniñ bütün memleketni birden idare etip başlağanını degil edi. Başqa şeer ve bölgelerde akimiyet içün küreş devam etken. Bolşeviklerge qarşı türlü siyasiy ve arbiy quvetler çıqqan. Memlekette [[Rusiye vatandaşlar cenki|vatandaşlar cenki]] başlanğan. Bolşevikler idaresi 1918 senesi [[Brest-Litovsk barışıq muqavelesi]]ni imzalap, Birinci cian cenkinden çıqqan.&lt;ref name=&quot;loc&quot;/&gt;

Oktâbr vaqiaları Rusiyede kommunistik idareniñ qurulmasına yol açqan. Soñraki yıllarda siyasiy akimiyet bir fırqanıñ elinde toplanğan, iqtisadiy ve içtimaiy yaşayışta büyük deñişmeler olğan. Sovet tarihçılığında bu vaqialar işçi ve köylülerniñ inqilâbı olaraq tasvir etilgen. Başqa tarihçılar ise bolşeviklerniñ silâlı yolnen akimiyetni almasına diqqat ayıralar.

== Menbalar ==
&lt;references/&gt;

{{1917}}

[[Fayl:Alexander_Kerensky_LOC_24416.jpg|thumb|224x224px|Muvaqqat ükümet reisi [[Aleksandr Kerenskiy]]]]
[[Fayl:Leo_Trotzki_Oktober_1917.jpg|thumb|184x184px|Bolşevik liderlerinden biri [[Lev Trotskiy]], 1917 senesi oktâbr ayı]]


[[Kategoriya:Rusiye tarihı]]</text>
      <sha1>haletvt6vp8tw10o14d22sf3pkecrbc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>II Devlet Geray</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56300</id>
    <revision>
      <id>246265</id>
      <parentid>233332</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T08:53:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <origin>246265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7688" sha1="lishhuflh9tuvt6k07jgj7kwzh8h0dn" xml:space="preserve">{{kişi}}
'''II Devlet Geray''' ({{lang-crh-Arab2|اکينجى دولت كراى}}; [[1648]] — [[1725]]&lt;ref name=&quot;Qirimli&quot;&gt;Vefat senesi aqqında menbalarda farqlı malümat bar: 1718 ve 1719 seneleri de kösterile. -{Hakan Kırımlı}- 1725 senesini köstere: [https://belleten.gov.tr/tam-metin/3670/tur -{Giray Hanedanının Osmanlı Devleti Topraklarında Kalan Maddi İzleri}-] // ''-{Belleten}-''. — 2021. — Cılt 85, № 304. — S. 889–931.&lt;/ref&gt;) — [[1699]]–[[1702]] ve [[1709]]–[[1713]] seneleri üküm sürgen [[Qırım hanları|Qırım hanı]]. [[Geraylar]] sülâlesindendir. [[I Selim Geray]]nıñ üyken oğludır.

== Han olmazdan evel ==
1683–1691 ve 1692–1699 seneleri eki kere [[qalğa]] vazifesinde edi.

1699 senesi babası I Selim Geray tahtını terk etip, yerine Devlet Geraynı tayin etmege teklif etti. Osmanlı padişası bu teklifni qabul etti ve Devlet Geray han oldı.

== Birinci ükümranlığı ==
Devlet Geray qalğa vazifesine qardaşı Şehbaz Geraynı, [[nureddin]] vazifesine ise diger qardaşı [[III Ğazı Geray|Ğazı Geray]]nı tayin etti. Şehbaz Geray elâk olğan soñ qalğalıq [[IV Saadet Geray|Saadet Geray]]ğa berildi.

Bu devirde hannıñ qardaşları arasında yüksek vazifeler içün küreş başladı. Ğazı Geray [[Bucaq]]qa ketip, Qırım hanına boysunmaq istemegen [[noğaylar]]nı etrafına topladı. Devlet Geray bu isyannı bastırdı.

Han [[Rus devleti]]niñ cenüpke ilerilevini telükeli saya edi. O, [[I Pötr]]niñ [[Azaq deñizi]] etrafında qaleler qurğanı ve yañı cenkke azırlanğanı aqqında İstanbulğa haber yolladı. Amma Osmanlı Devleti Rusiyenen 1700 senesi yapılğan barışnı saqlamağa istey edi.

Devlet Geray padişanıñ razılığı olmadan Rusiyege qarşı sefer azırlamağa başladı. 1702 senesi [[II Mustafa]] onı tahttan tüşürip, yerine I Selim Geraynı qaytardı. Babası dörtünci kere han oldı. Devlet Geray ise [[Quban]]ğa ketip, çerkeslerge sığındı.

== Ekinci ükümranlığı ==

=== Qazaqlar ve İsveçiyanen munasebetleri ===
1709 senesi padişa [[III Ahmed]] Devlet Geraynı qardaşı [[I Qaplan Geray]]nıñ yerine yañıdan han tayin etti. Saadet Geray qalğa, hannıñ üyken oğlu [[Bahti Geray]] ise nureddin oldı. Bahti Geraynen añlaşmamazlıq çıqqan soñ nureddin vazifesi hannıñ başqa oğlu Bahadır Gerayğa berildi.

Devlet Geray [[İsveçiya]] qıralı [[XII Karl]] ve ukrain getmanı [[İvan Mazepa]]nıñ Rusiyege qarşı küreşine qoltuttı. 1709 senesi [[Poltava uruşı]]nda isveç ve qazaq askerleri yeñildi. Karl ve Mazepa Osmanlı topraqlarına çekildi. Han rus çarınıñ cezasından qaçqan [[zaporog qazaqları]]na [[Özü]] özeniniñ aşağı qısmında, Qırımğa bağlı topraqlarda yerleşmege izin berdi.

Devlet Geray Rusiyeniñ Qırım ve Osmanlı topraqlarına ücüm ete bilecegi aqqında padişanı tenbilemege devam etti. Rusiyege qarşı cenk başlamaq içün onıñ yapqan areketlerini isveç ve frenk diplomatları da qoltuttı. 1710 senesi noyabr ayında Osmanlı Devleti Rusiyege cenk ilân etti.

=== Orliknen ittifaqı ve 1711 senesiniñ seferleri ===
1711 senesi yanvarnıñ 23-ünde Devlet Geray Mazepanıñ yerine [[getman]] olğan [[Pilip Orlik]]nen ittifaq añlaşması tizdi. Taraflar Rusiyege qarşı birlikte küreşmege añlaştılar. Añlaşmada qırımtatar askerleriniñ Ukrainanıñ tınç ealisini esir almaması ve kilselerini yaqıp yıqmaması da kösterildi.&lt;ref&gt;Головченко В. І. [https://www.history.org.ua/?termin=Ukr_krym_dohovir Українсько-кримський союзний договір 1711] // Енциклопедія історії України: Україна—Українці. — К.: Наукова думка, 2019. — Кн. 2.&lt;/ref&gt;

Şu ittifaq çerçevesinde hannıñ oğlu Mehmed Geraynıñ askerleri Orliknen beraber Özüniñ oñ yalısındaki Ukraina topraqlarına kirdi. Devlet Geray ise esas quvetlernen [[Slobojanşçına]]ğa sefer yaptı. Amma Orlikniñ seferi muvafaqiyetsiz bitti. Oña qoşulğan tatar askerleriniñ bir qısmı keri çekilip, yerli ealiden esirler aldı.&lt;ref&gt;Станіславський В. В. [https://www.history.org.ua/?termin=rosijjsko_turecka_vijjna_1710 Російсько-турецька війна 1710–1711] // Енциклопедія історії України.&lt;/ref&gt;

=== Prut seferi ===
1711 senesi yazda I Pötrniñ ordusı [[Boğdan]]ğa kirdi. Osmanlı ordusına sadrazam [[Baltacı Mehmet Paşa]], qırımtatar askerlerine ise Devlet Geray komandanlıq etti.

İyül ayında [[Prut]] özeni yanında osmanlı ve qırımtatar askerleri rus ordusını sarıp aldı. Qırımtatar atlıları ruslarnıñ yollarını kesip, olarğa azıq ketirilmesini qıyınlaştırdı. Sarıp alınğan orduda I Pötr ve apayı Yekaterina da bar edi.

Azıq qıtlığına oğrağan rus ordusınıñ vaziyeti ağırlaştı. Pötr barış muzakerelerini başlatmağa mecbur oldı. Devlet Geray ve isveç qıralınıñ vekilleri çarnı esir almaq imkânını qullanmaq istep, rus ordusını serbest yibermege qarşı çıqtılar. Amma Baltacı Mehmed Paşa rus elçilerinen añlaştı.

[[Prut barışı]]na köre, Rusiye [[Azaq]]nı Osmanlı Devletine qaytarmağa, [[Taganrog]] ve bir qaç başqa qaleni yıqmağa, [[Lehistan]] işlerine qarışmamağa ve XII Karlnıñ memleketine qaytmasına mani olmamağa mecbur oldı. Rus ordusı silâlarını saqlap, sarımdan çıqtı. Devlet Geray barışnıñ şartlarını yeterli saymadı ve Rusiyege qarşı daa sert siyaset keçirüvni talap etti.&lt;ref&gt;-{Kemal Beydilli}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/prut-antlasmasi -{Prut Antlaşması}-] // ''-{TDV İslâm Ansiklopedisi}-''.&lt;/ref&gt;

== Tahttan tüşürilmesi ve soñki seneleri ==
1713 senesi Osmanlı ükümeti XII Karldan memleketine qaytmasını talap etti. Qıral red etken soñ [[Bender]]de isveç askerleri ile osmanlı ve qırımtatar askerleri arasında silâlı çarpışuv çıqtı. Karl tutuldı.

Bu vaqialardan soñ Devlet Geray isveç qıralına yaramay muamele yapqanında qabaatlandı. Padişa [[III Ahmed]] onı tahttan tüşürip, yerine I Qaplan Geraynı qaytardı.

Devlet Geray [[Rodos]] adasına sürgün etildi. Soñra oña Osmanlı Devletiniñ [[Vize]] bölgesinde yaşamağa izin berildi. Tarihçı [[Haqan Qırımlı]]ğa köre, han 1725 senesi vefat etti ve Saray qasabasında Ayas Paşa camisiniñ yanındaki qabristanda defin etildi.&lt;ref name=&quot;Qirimli&quot;/&gt;

== Ailesi ==
Devlet Geraynıñ oğullarından [[II Fetih Geray]], [[Arslan Geray]] ve [[Qırım Geray]] soñra Qırım hanı oldılar. Bahti Geray ise Qubanda seraskerlik yaptı.

== Tüpyazılar ==
&lt;references/&gt;

== Menbalar ==
* Дейников Р. Т. Крымское ханство в первой трети XVIII в. // История крымских татар в пяти томах / Отв. ред. И. В. Зайцев. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2021. — Т. 3. — С. 350–357. — ISBN 978-5-94981-368-3.
* Аваков П. А., Сень Д. В. Крымско-российские отношения и новая система международных договоров (1700–1772 гг.) // История крымских татар в пяти томах / Отв. ред. И. В. Зайцев. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2021. — Т. 3. — С. 386–403. — ISBN 978-5-94981-368-3.

{{Qırım Hanları}}

{{DEFAULTSORT:Devlet Geray 2}}

[[Kategoriya:Qırım hanları]]
[[Kategoriya:1648 senesinde doğğanlar]]
[[Kategoriya:1718 senesinde ölgenler]]</text>
      <sha1>lishhuflh9tuvt6k07jgj7kwzh8h0dn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Japon tili</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60812</id>
    <redirect title="Yapon tili" />
    <revision>
      <id>246252</id>
      <timestamp>2026-10-14T17:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Don Alessandro, [[Japon tili]] saifesiniñ adını yönetme üzerinden [[Yapon tili]] dep deñiştirdi: Luğatlarımızda kibi.</comment>
      <origin>246252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="493yx2g31bfoh6sgja4z22b7q2vz8e0" xml:space="preserve">#YÖNLENDİRME [[Yapon tili]]</text>
      <sha1>493yx2g31bfoh6sgja4z22b7q2vz8e0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Murad Geray</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60813</id>
    <revision>
      <id>246257</id>
      <timestamp>2026-10-15T07:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''Murad Geray''' ({{lang-crh-ar|مراد كراى}}; [[1627]] — [[1696]]) — [[1678]]–[[1683]] seneleri üküm sürgen [[Qırım hanları|Qırım hanı]]. Nureddin Mubarek Geraynıñ oğlu ve [[I Selâmet Geray]]nıñ torunıdır.  == Ayatı ==  === Yaşlığı === Murad Geray [[Yanbolu]] etrafında ösip yetişti. Bu yerler o vaqıt [[Osmanlı Devleti]]ne ait edi, şimdi ise [[Bulğaristan]] sıñırları içindedir. Babası ölgen...'</comment>
      <origin>246257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4819" sha1="k13udqr3zk4wkp3qd9s0vyonsp2219b" xml:space="preserve">{{Kişi}}
'''Murad Geray''' ({{lang-crh-ar|مراد كراى}}; [[1627]] — [[1696]]) — [[1678]]–[[1683]] seneleri üküm sürgen [[Qırım hanları|Qırım hanı]]. Nureddin Mubarek Geraynıñ oğlu ve [[I Selâmet Geray]]nıñ torunıdır.

== Ayatı ==

=== Yaşlığı ===
Murad Geray [[Yanbolu]] etrafında ösip yetişti. Bu yerler o vaqıt [[Osmanlı Devleti]]ne ait edi, şimdi ise [[Bulğaristan]] sıñırları içindedir. Babası ölgen soñ onı emcesi [[I Bahadır Geray|Bahadır Geray]] terbiye etti.

1659–1663 seneleri başqa emcesi [[IV Mehmed Geray]]nıñ ükümranlığı vaqtında [[nureddin]] vazifesini yaptı. Bu vazifeden ayırılğan soñ Osmanlı memleketinde yaşadı.

=== Tahtqa çıqması ===
1678 senesi Osmanlı padişası [[IV Mehmed]] Murad Geraynı [[I Selim Geray]]nıñ yerine Qırım hanı olaraq tayin etti. Selim Geray 1677 senesi [[Çigirin]] qalesini almaq içün yapılğan sefer muvafaqiyetsiz olğan soñ tahttan tüşürilgen edi.

Murad Geray [[qalğa]] vazifesine Safa Geraynıñ oğlu Toqtamış Geraynı tayin etti. Qalğa Qırım Geraynıñ oğlu [[III Saadet Geray|Saadet Geray]] ise nureddin oldı.

== Ükümranlığı ==

=== Rus-Osmanlı cenki ve Bağçasaray barışı ===
Murad Geray 1676–1681 seneleri olğan Rus-Osmanlı cenkinde Osmanlı Devletiniñ tarafında cenkleşti. 1678 senesi sadrazam [[Merzifonlı Qara Mustafa Paşa]]nıñ ordusınen beraber [[Çigirin]] seferine qoşuldı. O seneniñ avğust ayında osmanlı ve Qırım askerleri qaleni aldı.

1681 senesi Murad Geray rus elçilerinen muzakereler yapıp, [[Bağçasaray barışı]]nıñ imzalanmasında iştirak etti. Añlaşma Osmanlı Devleti, Qırım hanlığı ve Rus devleti arasında 20 yıllıq barışnı közde tuta edi. [[Özü]] özeni esas sıñır olaraq qabul etildi. [[Kıyiv]] Rus devletiniñ elinde qaldı.&lt;ref name=&quot;Yalvar&quot;&gt;-{Cihan Yalvar}-. [https://dergipark.org.tr/tr/pub/yutad/article/591156 -{Suçlamaların Gölgesinde Bir Kırım Hanı: Murad Giray Han}-] // ''-{Yeditepe Üniversitesi Tarih Bölümü Araştırma Dergisi}-''. — 2019. — Cılt 3, № 6. — S. 1–18.&lt;/ref&gt;

=== İçki siyaseti ===
Murad Geray hannıñ akimiyetini küçlendirmege ve hanlıqnıñ içki işlerinde Osmanlı tesirini eksiltmege tırıştı.

XVIII asır tarihçısı Mehmed Rizağa köre, Murad Geray [[şeriat]] yerine eskiden qalğan [[töre]] yani [[Cengiz han]] qanunlarını qullanmaq istedi. Tarihçınıñ yazğanına köre, han baş [[qadı]] olğan [[qadıasker]] yerine «törebaşı» adlı bir memur tayin etti. Törebaşı makeme işlerini töre qanunlarına köre yürsetecek edi. Amma bu ikâyeniñ doğrulığı şübelidir. Leh tarihçıları Dariuş Kolodzeyçık ve Nataliya Krulikovskanıñ tedqiqatına esaslanıp, şeriatnıñ töre ile deñiştirilgeni aqqındaki ikâyeni asılsız dep sayalar.&lt;ref&gt;-{Dariusz Kołodziejczyk}-. [https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/32/01Kolodziejczyk.pdf -{Divided Sovereignty in the Genghisid States as Exemplified by the Crimean Khanate: “Oriental Despotism” à rebours?}-] // ''-{Acta Slavica Iaponica}-''. — 2012. — Cılt 32. — S. 1–21.&lt;/ref&gt;

=== Viyana seferi ve tahttan tüşürilmesi ===
1683 senesi Murad Geray Qırım ordusınen Osmanlılarnıñ [[Viyana]] seferine qoşuldı. Osmanlı ordusı şeerni qamaçavğa aldı. Sefer vaqtında han ile sadrazam Qara Mustafa Paşa arasında añlaşmamazlıqlar çıqtı. Sadrazam hannıñ tekliflerine qulaq asmadı.

Bazı osmanlı tarihçıları Murad Geraynı [[Tuna]] özeninden keçip, Viyanağa yardımğa kelgen leh ordusını toqtatmağanı içün qabaatlaylar. Bu menbalarda han sadrazamnıñ aqaretlerine darılıp, oña aselet yardım etmegeni aytıla. Amma hannıñ areketleri ve mağlübiyetke tesiri tarihçılar arasında davalıdır. Seferniñ muvafaqiyetsizligini ordudaki azıq qıtlığı, askerlerniñ yorğunlığı ve komandanlar arasındaki añlaşmamazlıqlarnen de añlatalar.&lt;ref name=&quot;Yalvar&quot;/&gt;

1683 senesi sentâbrniñ 12-nde osmanlı ordusı Viyana yanında yeñildi. Mağlübiyetten soñ Qara Mustafa Paşanıñ talabınen Murad Geray tahttan tüşürildi. Onıñ yerine [[II Hacı Geray]] tayin etildi.

== Soñki seneleri ==
Murad Geray padişanıñ qararına qarşı çıqmadı ve Qırımdan ketti. [[Acılıq]]qa barğan soñ Yanbolu yanındaki Saraçeli çiftligine yerleşti. Ayatınıñ soñki 13 yılını anda keçirdi. 1696 senesi Saraçelide vefat etti ve anda defin etildi.

== Tüpyazılar ==
&lt;references/&gt;

== Menbalar ==
* Галенко О. І. [https://www.history.org.ua/?termin=Murad_Herej Мурад-Ґерей] // Енциклопедія історії України. — К.: Наукова думка, 2010. — Т. 7. — С. 134.


{{Qırım Hanları}}

[[Kategoriya:Qırım hanları]]</text>
      <sha1>k13udqr3zk4wkp3qd9s0vyonsp2219b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>III Mehmed Geray</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60814</id>
    <revision>
      <id>246268</id>
      <timestamp>2026-10-15T09:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''III Mehmed Geray''' ({{lang-crh-ar|٣ محمد كراى}}; [[1584]] — [[1629]]) — [[1623]]–[[1628]] seneleri üküm sürgen [[Qırım hanları|Qırım hanı]]. [[II Saadet Geray]]nıñ oğlu, [[II Mehmed Geray]]nıñ torunı. Ondan evel ve soñ [[Canibek Geray]] üküm sürdi.  == Yaşlığı == Mehmed Geraynıñ qorantası Qırım tahtı içün küreşte yeñilgen soñ vatandan ketmege mecbur oldı. Onıñ balalığı [[qumuq]] t...'</comment>
      <origin>246268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6940" sha1="ds9zggbmfqxiu9bv64f0rdkzyauedr5" xml:space="preserve">{{Kişi}}
'''III Mehmed Geray''' ({{lang-crh-ar|٣ محمد كراى}}; [[1584]] — [[1629]]) — [[1623]]–[[1628]] seneleri üküm sürgen [[Qırım hanları|Qırım hanı]]. [[II Saadet Geray]]nıñ oğlu, [[II Mehmed Geray]]nıñ torunı. Ondan evel ve soñ [[Canibek Geray]] üküm sürdi.

== Yaşlığı ==
Mehmed Geraynıñ qorantası Qırım tahtı içün küreşte yeñilgen soñ vatandan ketmege mecbur oldı. Onıñ balalığı [[qumuq]] topraqlarında ve [[Hacı Tarhan]]da keçti. [[II Ğazı Geray]] üküm sürgen vaqıtta qorantası Qırımğa qayttı.

Soñra Mehmed Geray [[I Selâmet Geray|Selâmet Geraynen]] beraber [[Osmanlı Devleti]]ne ketti. Olar [[Qara Yazıcı]]nıñ padişağa qarşı isyanına qoşuldılar. Mehmed Geray bir qaç sene [[İstanbul]]daki [[Yediqule]] qalesinde apiste oturdı.

1608 senesi Selâmet Geray han olğan soñ Mehmed Geraynı [[qalğa]] tayin etti. Qırımğa barayatqanda Mehmed Geraynıñ askerleri evelki han [[Toqtamış Geray]]nen çarpıştı. Toqtamış Geray bu uruşta elâk oldı.

Mehmed Geray ve qardaşı Şahin Geray birazdan Selâmet Geraynen añlaşalmayıp, Qırımdan kettiler. 1610 senesi Selâmet Geray ölgen soñ Mehmed Geray tahtnı almağa tırıştı. Amma padişa [[Canibek Geray]]nı han tayin etti.

1614 senesi Mehmed Geray yañıdan İstanbulda apiske tüşti. 1618 senesi qaçtı, amma yañıdan tutulıp, [[Rodos]] adasına yiberildi.&lt;ref name=&quot;Gaiv2003&quot;&gt;Гайворонский О. Созвездие Гераев: Краткие биографии крымских ханов. — Симферополь: Доля, 2003. — С. 44–45.&lt;/ref&gt;

== Tahtqa çıqması ve içki siyaseti ==
1623 senesi sadrazam [[Mere Hüsein Paşa]]nıñ yardımınen Mehmed Geray han oldı. Padişa [[I Mustafa]] onı Canibek Geraynıñ yerine tayin etti. Mehmed Geray qalğa vazifesine qardaşı Şahin Geraynı, [[nureddin]] vazifesine ise Devlet Çoban Geraynı ketirdi.

Han beylerniñ devlet işlerine tesirini eksiltmege ve han akimiyetini küçlendirmege tırıştı. Bu siyasette onıñ eñ yaqın yardımcısı Şahin Geray edi. Şahin Geray qarşı çıqqan bazı beylerni ölümge mahküm etti. Bu tedbirler asılzadeler arasında narazılıq doğurdı.

Mehmed Geray Osmanlılarnıñ Qırım işlerine qarışmasını sıñırlamağa istedi. O, padişanıñ [[İran|Acemistan]]ğa asker yiberüv talabını red etti. Bu ise İstanbulnen munasebetlerini daa da bozdı.

== 1624 senesi Osmanlı ordusınen cenki ==
1624 senesi yañı padişa [[IV Murad]] Mehmed Geraynı tahttan tüşürip, Canibek Geraynı qaytarmağa qarar berdi. Canibek Geray osmanlı askerlerinen beraber [[Kefe]]ge keldi. Mehmed ve Şahin Geraylar padişanıñ qararını qabul etmediler ve qarşılıq köstermek içün asker topladılar.

[[Qarasuvbazar]] yaqınında, [[Sarı Suv]] boyunda olğan uruşta osmanlı ordusı yeñildi ve Kefege çekildi. Hannıñ tarafında esirlikten azat etilgen [[Zaporog qazaqları]] da cenkleşti. Şahin Geray Kefege kirdi. Osmanlı komandanları Mehmed Geraynıñ hanlıqta qalmasına razı oldılar. Soñra padişa da onıñ hanlığını yañıdan tasdıqladı.

== Tış siyaseti ve qazaqlarnen ittifaqı ==
Şahin Geray Osmanlı Devletine qarşı ittifaqdaşlar qıdırdı. O, [[Lehistan]] qıralınen ve Zaporog qazaqlarınen muzakereler yaptı. Qırımnıñ [[İran|Acemistan]]nen bağları da quvetleşti. Qardaşlar [[noğaylar]]nıñ hanğa boysunmasını temin etmege tırıştılar.

1624 senesi dekabrniñ 24-ünde ([[yañı taqvim]]ge köre 1625 senesi yanvarnıñ 3-ünde), Şahin Geray Zaporog qazaqlarınen arbiy ittifaq añlaşması tizdi. Taraflar bir-birine ücüm etmemek ve duşman ücüm etkende bir-birine yardım etmek içün añlaştılar.&lt;ref name=&quot;Gaiv2009&quot;&gt;Гайворонский О. [https://krimoved-library.ru/books/poveliteli-dvuh-materikov60.html Друзья и недруги] // Повелители двух материков. — Т. 2: Крымские ханы первой половины XVII столетия в борьбе за самостоятельность и единовластие. — К.—Бахчисарай, 2009. — Часть XII.&lt;/ref&gt;

1626 senesi padişanıñ talabınen Mehmed Geray Lehistanğa qarşı seferge qoşuldı. Şahin Geray bu seferge qarşı edi.

== 1628 senesi tahttan tüşürilmesi ==
Mehmed ve Şahin Geraylarnıñ [[Bucaq]] noğaylarınıñ başı [[Qantemir mırza]]nen munasebetleri bozulğan edi. 1628 senesi Şahin Geray oña qarşı seferde yeñildi. Qantemirniñ ordusı Qırımğa kirdi. Nureddin Azamet Geray ve Mansur beyleriniñ bir qısmı Qantemir tarafına keçti.

Mehmed ve Şahin Geraylar [[Qırq Yer]] qalesine sığındılar. Qantemir qaleni qamaçavğa aldı. Qardaşlarğa yardımğa getman [[Mıhaylo Doroşenko]] baş olğan qazaqlar keldi. Qazaqlar ve hannıñ tarafdarları Qantemirni yeñip, qamaçavnı toqtattılar. Bu cenklerde Doroşenko elâk oldı.

Soñra qardaşlar Kefege çekilgen Qantemirni qamaçavğa aldılar. Amma Kefege osmanlı donanması ve Canibek Geray keldi. Qırım ordusınıñ komandanları Canibekni han olaraq tanıdılar. Askerlerinden ayırılğan Mehmed Geray dağlarğa qaçtı. Şahin Geray ise qazaqlarnen beraber Zaporog topraqlarına ketti. Mehmed Geray da birazdan oña qoşuldı.&lt;ref&gt;Гайворонский О. [https://krimoved-library.ru/books/poveliteli-dvuh-materikov63.html Поцелуй на рассвете] // Повелители двух материков. — Т. 2. — К.—Бахчисарай, 2009. — Часть XII.&lt;/ref&gt;

== Soñki seferleri ve ölümi ==
Qardaşlar Lehistan ükümetinden ve Zaporog qazaqlarından yardım istediler. Qazaqlar ve olarnıñ qırımtatar tarafdarları 1628 senesi küzde ve 1629 senesi baarde Qırımğa seferler yaptılar. Amma bu seferler Mehmed Geraynı tahtqa qaytarıp olamadı.

1629 senesi [[Or Qapı]] yaqınındaki soñki sefer vaqtında Mehmed Geray elâk oldı. [[Oleksa Gayvoronskiy]]niñ yazğanına köre, hannı Canibek Gerayğa teslim olmağa istegeni içün ittifaqdaş qazaqlar öldürdiler. Şahin Geray ise qurtulıp, soñra Acemistanğa ketti.

Hannıñ cesedi Qırımğa ketirildi. O, [[Eski Yurt]]taki dürbede, babası ve qartbabasınıñ yanında defin etildi.&lt;ref name=&quot;Gaiv2003&quot;/&gt;

== Tüpyazılar ==
&lt;references/&gt;

== Menbalar ==
* -{Гайворонский О. Созвездие Гераев: Краткие биографии крымских ханов. — Симферополь: Доля, 2003. — С. 44–45.}-
* -{Гайворонский О. Повелители двух материков. — Т. 2: Крымские ханы первой половины XVII столетия в борьбе за самостоятельность и единовластие. — К.—Бахчисарай, 2009.}-

{{Qırım Hanları}}

{{DEFAULTSORT:Mehmed Geray 3}}
[[Kategoriya:Qırım hanları]]</text>
      <sha1>ds9zggbmfqxiu9bv64f0rdkzyauedr5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>I Selâmet Geray</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60815</id>
    <revision>
      <id>246271</id>
      <timestamp>2026-10-15T10:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''I Selâmet Geray''' ({{lang-crh-ar|١ سلامت كراى}}; 1558 — 1610) — 1608—1610 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[I Devlet Geray]]nıñ eñ kiçik oğludır.  == Tahtqa kelmezden evel == 1581 senesi Selâmet Geray ve ağası Alp Geray han [[II Mehmed Geray]]nen kelişalmadılar. Olar şikâyetlerini Osmanlı padişası [[III Murad]]ğa bildirmek içün [[İstanbul]]ğa kettiler. Yolda [[qazaqlar]] olarnı esir...'</comment>
      <origin>246271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6042" sha1="9c5ed81v5lze51k9lupz7982ljuxfxk" xml:space="preserve">{{Kişi}}
'''I Selâmet Geray''' ({{lang-crh-ar|١ سلامت كراى}}; 1558 — 1610) — 1608—1610 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[I Devlet Geray]]nıñ eñ kiçik oğludır.

== Tahtqa kelmezden evel ==
1581 senesi Selâmet Geray ve ağası Alp Geray han [[II Mehmed Geray]]nen kelişalmadılar. Olar şikâyetlerini Osmanlı padişası [[III Murad]]ğa bildirmek içün [[İstanbul]]ğa kettiler. Yolda [[qazaqlar]] olarnı esir aldılar. 1582 senesi azat olğan qardaşlar İstanbulğa barıp, saraynıñ yardımını qazandılar. Soñra II Mehmed Geraynen barışıp, Qırımğa qayttılar.

1584 senesi Osmanlı padişası II Mehmed Geraynı tahttan tüşürip, yerine [[II İslâm Geray]]nı han tayin etti. Selâmet Geray ağaları Alp, Mubarek ve Fetih Geraylarnen beraber yañı hannıñ tarafını tuttı. Tahttan tüşürilgen II Mehmed Geray noğaylarğa qaçmağa tırıştı. Selâmet Geray onıñ peşinden ketkenler arasında edi. II Mehmed Geray [[Or Qapı]] yaqınında Alp Geraynıñ emrinen öldürildi.

1588 senesi [[II Ğazı Geray]] han olğanda Selâmet Geraynı bağışlap, [[qalğa]] tayin etti. Lâkin Selâmet Geray [[Mansur]] soyunıñ asılzadeleriniñ intiqamından qorqıp, [[Kefe]]ge qaçtı. 1596 senesi [[I Fetih Geray]]nıñ qalğası oldı. II Ğazı Geray tahtqa qaytqanda da bu vazifede qaldı.&lt;ref name=&quot;gaiv2007&quot;&gt;Олекса Гайворонский. Повелители двух материков. Том 1: Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды. — Киев—Бахчисарай, 2007.&lt;/ref&gt;

== Osmanlı Devletindeki ayatı ==
1601 senesi II Ğazı Gerayğa qarşı fitne açılğan soñ, han Selâmet Geraydan da şübelendi. Selâmet Geray Qırımdan ketip, Osmanlı Devletine sığındı. Padişa onı [[Anadolu]]ğa sürgün etti.

Anadoluda o, [[Qara Yazıcı]] ve [[Deli Hasan]]ğa qoşulıp, Osmanlı ükümetine qarşı isyanda iştirak etti. İsyan bitkende Selâmet Geray ve yanında olğan [[III Mehmed Geray|Mehmed Geray]] padişadan afu istep bağışlandılar. Lâkin soñra II Ğazı Geraynıñ talabınen İstanbuldaki [[Yediqule]] qalesine apiske alındılar. Selâmet Geray anda bir qaç sene keçirdi.&lt;ref name=&quot;gaiv2009&quot;&gt;Олекса Гайворонский. [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G2.2.htm Повелители двух материков. Том 2: Крымские ханы первой половины XVII столетия в борьбе за самостоятельность и единовластие]. — Киев—Бахчисарай, 2009. — Часть X. — С. 23—39.&lt;/ref&gt;

== Hanlığı ==
II Ğazı Geray ölgen soñ, Qırım beyleri onıñ oğlu [[Toqtamış Geray]]nı han sayladılar. Lâkin Osmanlı padişası [[I Ahmed]] bu saylavnı tasdıqlamadı. 1608 senesi aprel ayında Selâmet Geraynı apisten azat etip, Qırım hanı tayin etti. Mehmed Geray qalğa oldı. Padişa onıñ İstanbulğa sadıq bir han olacağını bekley edi.&lt;ref name=&quot;gaiv2009&quot;/&gt;

Selâmet Geray deñiznen Qırımğa keldi. Mehmed Geray ise [[yeñiçeri]]lernen quru yoldan ketti. Yolda o, İstanbulğa barğan Toqtamış Geray ve onıñ qardaşı Sefer Gerayğa ücüm etti. Ağa-qardaş da bu çarpışuvda öldürildi.

Mehmed Geraynıñ qardaşı Şahin Geray [[Çerkesiy]]adan Qırımğa qaytıp, [[nureddin]] oldı. Olar [[II Saadet Geray]]nıñ oğulları ediler. Şu vaqıtta hannıñ ağası Mubarek Geraynıñ tul apayı Dur Bike, oğulları [[Canibek Geray]] ve Devlet Geraynen beraber Qırımğa keldi. Selâmet Geray Dur Bikege evlendi ve onıñ oğullarını evlâtlıqqa aldı.

1609 ve 1610 seneleri Canibek Geray [[Moskva devleti]]ne seferler yaptı. Bu seferler vaqtında Qırım askerleri eki kere Oqa özenini keçtiler.

=== Mehmed ve Şahin Geraylarnen küreşi ===
1609 senesi Mehmed ve Şahin Geraylar Selâmet Gerayğa qarşı fitne azırladılar. Canibek Geray bunı hanğa bildirdi. Selâmet Geray Mehmed Geraynı öldürtmege qarar berdi. Bundan haber alğan qardaşlar [[Kavkaz]]ğa qaçıp, noğay ve çerkeslerden asker topladılar. Han Canibek Geraynı qalğa, onıñ qardaşı Devlet Geraynı ise nureddin tayin etti.

Selâmet Geray Osmanlı padişasından yardım istedi. Padişanıñ Kefege yiberilgen elçisi Rızvan Paşa taraflarnı barıştırmağa muvaffaq oldı. Añlaşmağa köre, Mehmed ve Şahin tahtqa iddialarından vazgeçmeli, han ise olarğa evelki vazifelerini qaytarmalı edi. Amma qardaşlar Bağçasarayğa kelip yetişmezden evel Selâmet Geray vefat etti.&lt;ref name=&quot;gaiv2009&quot;/&gt;

== Vefatı ve soyu ==
Selâmet Geray 1610 senesi mayıs ayınıñ soñunda ya da iyün ayınıñ başında ağır hastalıqtan vefat etti. [[Bağçasaray]]nıñ [[Hamuşan]] maallesinde bir dürbege defin etildi. Bu dürbe saqlanmağan.&lt;ref name=&quot;gaiv2009&quot;/&gt;

Ölgeninden soñ Mehmed Geray tahtnı almağa tırıştı. Lâkin Osmanlı padişası Canibek Geraynı han tayin etti.

Selâmet Geraynıñ oğulları [[I Bahadır Geray]], [[III İslâm Geray]] ve [[IV Mehmed Geray]] soñra Qırım hanı oldılar. [[I Selim Geray]] Bahadır Geraynıñ oğlu ve Selâmet Geraynıñ torunı edi. Geraylar sülâlesiniñ soñrakı hanlarınıñ çoqusı Selâmet Geraynıñ soyundan keldi.&lt;ref&gt;Олекса Гайворонский. [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus Созвездие Гераев]. — Симферополь, 2003. — С. 40—41.&lt;/ref&gt;

== Tüpyazılar ==
&lt;references/&gt;

== Menbalar ==
* -{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. — Симферополь, 2003.}-
* -{Олекса Гайворонский. Повелители двух материков. — Т. 1. — Киев—Бахчисарай, 2007.}-
* -{Олекса Гайворонский. Повелители двух материков. — Т. 2. — Киев—Бахчисарай, 2009.}-


{{Qırım Hanları}}

{{DEFAULTSORT:Selâmet Geray 1}}
[[Kategoriya:Qırım hanları]]</text>
      <sha1>9c5ed81v5lze51k9lupz7982ljuxfxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mavritaniya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60816</id>
    <redirect title="Muritaniya" />
    <revision>
      <id>246274</id>
      <timestamp>2026-10-15T10:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>[[Muritaniya]] saifesine yollandı</comment>
      <origin>246274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="a3qnlu4olg92b4aj6pzg1fvky4myes0" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Muritaniya]]</text>
      <sha1>a3qnlu4olg92b4aj6pzg1fvky4myes0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>İnayet Geray</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60817</id>
    <revision>
      <id>246276</id>
      <timestamp>2026-10-15T11:04:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Don Alessandro</username>
        <id>1</id>
      </contributor>
      <comment>Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''İnayet Geray''' ({{lang-crh-ar|عنایت كراى}}; 1597 — 1637) — 1635—1637 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[II Ğazı Geray]]nıñ oğlu ve [[I Devlet Geray]]nıñ torunıdır.  == Yaşlığı == 1608 senesi ağası [[Toqtamış Geray]] tahttan tüşürildi ve qardaşı Sefer Geraynen beraber öldürildi. Bundan soñ vezir Ahmed Ağa İnayet Geraynı ve onıñ qardaşları Husam, Saadet ve Ayvaz Geraylarnı Os...'</comment>
      <origin>246276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6154" sha1="7enu0zlz3gsj6bjwo8u5zjin94trnxh" xml:space="preserve">{{Kişi}}
'''İnayet Geray''' ({{lang-crh-ar|عنایت كراى}}; 1597 — 1637) — 1635—1637 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[II Ğazı Geray]]nıñ oğlu ve [[I Devlet Geray]]nıñ torunıdır.

== Yaşlığı ==
1608 senesi ağası [[Toqtamış Geray]] tahttan tüşürildi ve qardaşı Sefer Geraynen beraber öldürildi. Bundan soñ vezir Ahmed Ağa İnayet Geraynı ve onıñ qardaşları Husam, Saadet ve Ayvaz Geraylarnı Osmanlı Devletine yiberdi. Bu, olarnı ölümden saqlamaq içün yapılğan edi. İnayet Geray yaşlığınıñ büyük bir qısmı Osmanlı topraqlarında keçti.&lt;ref name=&quot;gaiv2009&quot;&gt;Олекса Гайворонский. [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G2.6.htm Повелители двух материков. Том 2: Крымские ханы первой половины XVII столетия в борьбе за самостоятельность и единовластие]. — Киев—Бахчисарай, 2009. — Часть XIV. — С. 197—219.&lt;/ref&gt;

== Tahtqa kelgeni ve içki siyaseti ==
1635 senesi Osmanlı padişası [[IV Murad]] [[Canibek Geray]]nı tahttan tüşürip, yerine İnayet Geraynı han tayin etti. Yañı han qardaşı Husam Geraynı [[qalğa]], Saadet Geraynı ise [[nureddin]] yaptı.

İnayet Geray [[Şirin]] soyunıñ beylerine ve olarnıñ ittifaqdaşlarına qoltuttı. Olar Canibek Geray devrinde tesiri artqan [[Mansur]]larğa qarşı çıqa ediler. Mansurlarnıñ bir qısmı hanğa boysundı, bir qısmı mağlübiyetke oğradı, digerleri ise Osmanlı Devletine qaçtı. Han memleketniñ içindeki tınçlıqnı tiklemege ve Osmanlılarnıñ tesirini azaltmağa tırıştı.&lt;ref name=&quot;gaiv2003&quot;&gt;Олекса Гайворонский. [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus Созвездие Гераев]. — Симферополь, 2003. — С. 46—47.&lt;/ref&gt;

Bu yıllarda [[Edil]] ve [[Quban]] boylarından çoq sayıda [[noğaylar|noğay]] Qırım Hanlığınıñ topraqlarına köçip kele edi. Edil noğayları [[qalmuqlar]]nıñ ücümlerinden qaça ediler. İnayet Geray ve qardaşları köçip kelgenlerni qarşılap, hanlıq topraqlarına yerleştirdiler. Yañı kelgenler han ordusınıñ sayısını arttırdı.

== Osmanlı Devletinen çatışuvı ==
Tahtqa kelgende İnayet Geray Osmanlılarnıñ İranğa qarşı cenkine qoşulmağa söz bergen edi. 1635 senesi ordusınen [[Çerkesiya]]ğa ketti, lâkin küz kelgen soñ Qırımğa qayttı.

1636 senesi baarde IV Murad handan altmış biñ asker ile İranğa ketmesini talap etti. Padişa bu emrine boysunılmasa, İnayet Geraynı ve qardaşlarını öldürtecegini bildirdi. Qırım beyleri ise seferge çıqmağa razı olmadılar. Olar [[Bucaq]] noğaylarınıñ yolbaşçısı [[Qantemir]] Qırımğa ücüm ete bile, dep, memleketni ordusız qaldırmaq istemey ediler.

Osmanlı elçisi seferge çıqmasalar, Qırım ealisinden [[harac]] — ğayrımusulmanlardan alınğan bergi — alınacağını bildirdi. Bundan soñ toplanğan qurultayda beyler, mırzalar ve diger iştirakçiler padişanıñ emirlerine boysunmamağa ve İnayet Geraynı mudafaa etmege ant ettiler.&lt;ref name=&quot;gaiv2009&quot;/&gt;

İnayet Geray Osmanlı askerleriniñ Qırımğa kelmesini beklemey, [[Kefe]]ni aldı. Şeer cenkleşmeden hannıñ eline keçti. Husam Geray Kefe beylerbeyi İbraim Paşanı ve bir qaç Osmanlı memurını öldürtti. Han Kefe ve Cenübiy yalıboyunı idare etmek içün öz vekilini tayin etti.

İnayet Geray [[Lehistan]] ve [[Moskva devleti]]nen barıştı. Lehistan qıralı [[IV Vladislav]]dan imaye ve Osmanlılarğa qarşı arbiy yardım istedi. Lâkin qıral Osmanlı Devletinen cenkleşmek istemedi. Han [[Zaporog qazaqları]]nı da hızmetke çağırdı. Onıñ ordusında [[Pavlo But]] komandanlığında qararnen altı yüz qazaq bar edi.

== Qantemirnen küreşi ==
İnayet Geray başta Qantemirni özüne ittifaqdaş etmege tırıştı. Lâkin Qantemir bu teklifni red etip, Osmanlı padişasına sadıq qalacağını bildirdi.

1637 senesi yanvar ayında han büyük bir ordu ile [[Bucaq]]qa sefer yaptı. Osmanlılardan yardım alamaycağını añlağan Qantemir İstanbulğa qaçtı. Bucaq mırzaları ise hanğa boysunıp, onıñ talabınen Qırımğa yaqın topraqlarğa köçmege razı oldılar. Husam Geray [[Kiliya]] qalesini de alıp, Qantemirniñ hazinesini elde etti.

İnayet Geray padişağa mektüp yiberip, Qantemirni özüne bermesini talap etti. Qantemir berilmese, İstanbulğa ordu ile kelecegini yazdı. Lâkin Osmanlı donanmasınıñ Qırımğa yiberilecegini eşitip, memleketine qaytmağa mecbur oldı.

Han ordusınıñ esas qısmınen Qırımğa qayttı. Husam ve Saadet Geraylar ise Bucaq noğaylarını köçürmek içün [[Özü]] boyunda qaldılar. Anda noğay mırzaları qardaşlarnıñ ordugâhına ücüm etip, ekisini de öldürdiler. Bucaq noğayları [[Turla]] boyuna qayttılar. İnayet Geray eki esas yardımcısını ğayıp etti. Onıñ vaziyeti daa qıyınlaştı.&lt;ref name=&quot;gaiv2009&quot;/&gt;

== Tahttan tüşürilüvi ve ölümi ==
1637 senesi iyün ayınıñ 13-ünde Osmanlı donanması Kefege keldi. Donanmanen beraber İnayet Geraynıñ yerine tayin etilgen [[I Bahadır Geray]] da Qırımğa keldi. İnayet Geray qarşılıq köstermedi. Ertesi künü padişanen barışmaq ve öz areketlerini añlatmaq içün İstanbulğa ketti.

1637 senesi iyül ayınıñ 1-inde İnayet Geray ve Qantemir IV Muradnıñ qabulına kirdiler. Padişa hannı isyan etkeni, Kefe ve Kiliyanı alğanı, Osmanlı memurlarını öldürtkeni içün qabaatladı. Onıñ emrinen İnayet Geray boğıp öldürildi. Han İstanbulnıñ [[Eyüp semti]]nde defin etildi.

Doquz kün soñ, iyülniñ 10-ında, Qantemir de padişanıñ emrinen öldürildi.&lt;ref name=&quot;gaiv2009&quot;/&gt;

== Tüpyazılar ==
&lt;references/&gt;

== Menbalar ==
* -{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. — Симферополь, 2003.}-
* -{Олекса Гайворонский. Повелители двух материков. — Т. 2. — Киев—Бахчисарай, 2009.}-

{{Qırım Hanları}}

[[Kategoriya:Qırım hanları]]</text>
      <sha1>7enu0zlz3gsj6bjwo8u5zjin94trnxh</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>